Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 228 5135410 5045827 2026-05-03T18:31:55Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5135410 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на ліпень}}</noinclude> '''11 ліпеня''' — сто дзевяноста другі (сто дзевяноста трэці ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1496]]: [[Гродна|Горад Гродна]] атрымаў поўнае [[магдэбургскае права]]. * [[1613]]: Каранацыя [[Міхаіл Фёдаравіч|Міхаіла Фёдаравіча]], першага цара маскоўскага з дынастыі [[Раманавы|Раманавых]]. * [[1660]]: Войска [[Міхаіл Казімір Пац|Міхаіла Казіміра Паца]] прыступам вызваліла [[Вільня|Вільню]] ад маскоўскага войска. * [[1705]]: У [[Полацкі Сафійскі сабор|Сафійскім саборы]] ў [[Полацк]]у расійскі цар [[Пётр I (імператар расійскі)|Пётр І]] [[забойства манахаў-базыльян у Полацку (1705)|учыніў расправу]] над святарамі-[[Уніяцтва|ўніятамі]], якія належалі да ордэна [[Базыльяне|базыльян]]. * [[1709]]: Рэшткі шведскіх войск пасля [[Палтаўская бітва|Палтаўскай бітвы]] капітуліравалі ў г. Перавалачным перад маскоўскім войскам А. Меньшыкава. * [[1810]]: [[Аўстралія|Аўстралійскія]] кітабоі адкрылі [[востраў Макуоры]]. * [[1918]]: [[Літоўская Тарыба]] абвясціла Літву [[канстытуцыйная манархія|канстытуцыйнай манархіяй]]. * [[1918]]: У [[Масква|Маскве]] адкрыты [[Беларускі народны ўніверсітэт]] (праіснаваў да 12.8.1918). * [[1920]]: Армія [[РСФСР]] ([[РСЧА]]) заняла [[Мінск]] пасля адступлення польскай арміі. * [[1982]]: У [[Іспанія|Іспаніі]] скончыўся [[Чэмпіянат свету па футболу 1982|XII чэмпіянат свету па футболу]]. Чэмпіён — [[Зборная Італіі па футболу|зборная каманда Італіі]]. * [[1995]]: Выхад першага нумара газеты [[Народная воля (1995)|«Народная воля»]]. * [[2007]]: [[Ватыкан]] выступіў з заявай, у якой Рымскі прастол названы адзіным нашчадкам першапачатковай царквы, заснаванай [[Ісус Хрыстос|Ісусам Хрыстом]]. == Нарадзіліся == * [[1657]]: [[Фрыдрых I Гогенцолерн|Фрыдрых I, кароль прускі]] з 1701 (пам. 25.2.[[1713]]) * [[1694]]: [[Шарль Антуан Куапель]], французскі мастак * [[1723]]: [[Жан-Франсуа Мармантэль]], французскі пісьменнік, філосаф * [[1745]]: [[Юзаф Вінцэнт Плятэр]], дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага (пам. 1806) * [[1846]]: [[Яраслаў Гол]], чэшскі гісторык, паэт (пам. 8.7.[[1929]]) * [[1911]]: [[Янка Чабор]], беларускі паэт, публіцыст (пам.1943?) * [[1920]]: [[Юл Брынер]], амерыканскі [[акцёр]] (пам. 10.10.[[1985]]) * [[1927]]: [[Тэадор Мейман]], амерыканскі вучоны, стваральнік лазера (пам. [[5.5]].[[2007]]) * [[1932]]: [[Анатоль Анікейчык]], беларускі скульптар, педагог, народны мастак Беларусі (пам. 3.2.[[1989]]) * [[1934]]: [[Джорджа Армані]], італьянскі мадэльер * [[1956]]: [[Рабен Рэнучы]], французскі акцёр і рэжысёр == Памерлі == * [[472]]: [[Пракопій Антэмій]], рымскі імператар * [[969]]: [[Вольга (княгіня Кіеўская)|Вольга, княгіня Кіеўская]] * [[1551]]: [[Джыралама Джэнга]], італьянскі мастак * [[1856]]: [[Ёзаф Каэтан Тыл]], чэшскі драматург * [[1916]]: [[Рык Ваўтэрс]], бельгійскі мастак * [[1917]]: [[Чарльз Хортан Пек]], амерыканскі міколаг, батанік * [[1937]]: [[Джордж Гершвін]], амерыканскі [[кампазітар]] * [[1974]]: [[Пер Лагерквіст]], шведскі [[пісьменнік]] (нар. 23.5.[[1891]]) * [[1989]]: [[Лоўрэнс Аліўе]], брытанскі акцёр * [[2008]]: [[Майкл Дэбейкі]], амерыканскі хірург, стваральнік методыкі [[аортакаранарнае шунтаванне|аортакаранарнага шунтавання]] (нар. [[7.9]].[[1908]]) == Святкуюць == * {{Сцяг Зямлі}} Сусветны дзень шакаладу * {{Сцяг ААН}} Сусветны дзень народанасельніцтва Зямлі * {{Сцяг Італіі}} [[Італія]], [[Палерма]]: Фестываль Св. Разаліі * {{Сцяг Кірыбаці}} [[Кірыбаці]]: Дзень Евангелля * {{Сцяг Манголіі}} [[Манголія]]: Дзень народнай рэвалюцыі, Нацыянальнае свята «Наадам» * {{Сцяг Расіі}} [[Расія]]: Дзень мастака па святле * {{Сцяг Фламандскай супольнасці}} [[Фламандская супольнасць]], [[Бельгія]]: Дзень Фламандскай супольнасці <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|711]] </noinclude> [[Катэгорыя:11 ліпеня| ]] 3cvnfkbrrs9hzocj5cgvyy5pyre587h 0 399 5135535 5115967 2026-05-04T05:51:29Z Rymchonak 22863 /* Нарадзіліся */ 5135535 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''18 жніўня''' — дзвесце трыццаты (дзвесце трыццаць першы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Выява:Riga coa.gif|thumb|right|100px|Герб Рыгі]] * [[1201]]: Заснаваны [[Рыга|горад Рыга]]. * [[1649]]: Заключана Збораўскае пагадненне паміж польскім каралём [[Ян Казімір Ваза|Янам Казімірам]] і казацкай старшынёй. Пагадненне было часовым капрамісам, антыфеадальная вайна не скончылася. * [[1682]]: Пачатак валадарства [[Іван Аляксеевіч|Івана V]] і [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]], цароў рускіх пры рэгенцтве [[Соф’я Аляксееўна (царэўна)|Соф'і Аляксееўны]]. * [[1743]]: [[Абаскі мірны трактат]] завяршыў руска-шведскую вайну. * [[1868]]: Пры назіранні [[Сонечнае зацьменне 18 жніўня 1868 года|сонечнага зацьмення]] ў [[Індыя|Індыі]] французскі астраном П. Ж. Жансен заўважыў у [[спектр]]ы [[сонечная карона|сонечнай кароны]] незвычайную лінію — у выніку адбылося адкрыццё [[гелій|гелію]]. * [[1877]]: Амерыканскі астраном [[Асаф Хол]] адкрыў спадарожнік [[Планета Марс|Марса]] [[Фобас (спадарожнік Марса)|Фобас]]. * [[1924]]: У [[Мінск]]у арыштаваны адзін з кіраўнікоў антысавецкага ўзброенага змагання [[Барыс Савінкаў]]. * [[1966]]: На плошчы [[Цяньаньмэнь]] у [[Пекін]]е для сустрэчы з [[Маа Цзэдун]]ам сабралася каля мільёна [[хунвейбіны|хунвейбінаў]]. * [[1991]]: Недалёка ад [[Хацежына]] аўтобус ЛАЗ-699 упаў з маста на чыгуначнае палатно, 17 чалавек загінула. Гэта адна з найбуйнейшых аварый за ўвесь час існавання Беларусі.[https://auto.onliner.by/2016/11/14/detektiv] * [[2020]]: Адбыўся [[Ваенны пераварот у Малі (2020)|ваенны пераварот]] у [[Малі]]. == Нарадзіліся == [[Выява:Antonio Salieri painted by Joseph Willibrord Mähler.jpg|thumb|left|100px|Антоніа Сальеры]] * [[1685]]: [[Брук Тэйлар]], англійскі [[матэматык]] * [[1750]]: [[Антоніо Сальеры]], італьянскі [[кампазітар]] * [[1824]]: [[П'ер Мартэн]], французскі металург * [[1830]]: [[Франц Іосіф I]], імператар аўстрыйскі і кароль венгерскі * [[1848]]: [[Іпаліт Корвін-Мілеўскі]], польскі грамадска-палітычны дзеяч, публіцыст, доктар права (пам. 11.2.1932) * [[1891]]: [[Макар Краўцоў]], дзеяч беларускага нацыянальна-вызваленчага руху, [[паэт]], публіцыст, перакладчык * [[1906]]: [[Марсель Карнэ]], французскі кінарэжысёр * [[1912]]: [[Давыд Пейсахавіч Генін|Давыд Генін]] (пам. [[1971 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1971]]), савецкі мастак-пейзажыст родам з Віцебску * [[1912]]: [[Эльза Марантэ]], італьянская пісьменніца (пам. 25.11.1985) * [[1920]]: [[Шэлі Уінтэрс]], амерыканская актрыса * [[1933]]: [[Раман Паланскі]], кінарэжысёр * [[1933]]: [[Жуст Фантэн]], французскі футбаліст * [[1946]]: [[Алесь Марціновіч]], беларускі [[пісьменнік]], крытык, літаратуразнаўца * [[1954]]: [[Аляксандр Паўлавіч Ксёндзаў|Алесь Ксёндзаў]], беларускі-мастак * [[1959]]: [[Анатоль Рэзнік]], беларускі гісторык * [[1962]]: [[Феліпэ Кальдэрон]], прэзідэнт [[Мексіка|Мексікі]] * [[1963]]: [[Хайна Ферх]], нямецкі акцёр * [[1966]]: [[Алена Брава]], беларуская пісьменніца * [[1969]]: [[Эдвард Нортан]], амерыканскі [[акцёр]] * [[1980]]: [[Эстэбан Камб’яса]], аргенцінскі футбаліст == Памерлі == [[Выява:Genghis Khan.jpg|thumb|right|100px|Чынгісхан]] * [[849]]: [[Валафрыд Страбон]], паэт, багаслоў * [[1227]]: [[Чынгісхан]], вялікі каган мангольскі * [[1503]]: [[Аляксандр VI|Аляксандр VI, Папа Рымскі]] * [[1559]]: [[Павел IV|Павел IV, Папа Рымскі]] * [[1765]]: [[Франц I Латарынгскі]] * [[1777]]: [[Іаган Хрысціян Эркслебен]], нямецкі вучоны * [[1823]]: [[Андрэ Жак Гарнерэн]], першы ў свеце парашутыст * [[1850]]: [[Анарэ дэ Бальзак]], французскі пісьменнік * [[1874]]: [[Уільям Фейрберн]], шатландскі інжынер, прамысловец * [[1905]]: [[Альберт Эдэльфельт]], фінскі [[мастак]] * [[1940]]: [[Уолтэр Персі Крайслер]], амерыканскі прадпрымальнік * [[1988]]: [[Тадэвуш Кулісевіч]], польскі графік і ілюстратар * [[2009]]: [[Кім Дэ Джун]], прэзідэнт [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] * [[2019]]: [[Васіль Іванавіч Гапоненка]], беларускі вучоны ў фізіялогіі * [[2024]]: [[Ален Дэлон]], французскі акцёр == Святкуюць == * {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]]: Дзень [[бітва за Лангтан|Лангтана]] * {{Сцяг Тайланда}} [[Тайланд]]: Нацыянальны дзень навукі == Крыніцы == {{Крыніцы}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|818]] </noinclude> [[Катэгорыя:18 жніўня| ]] qdgha0wk7nysw558suzljiaiwnna8l0 0 419 5135431 5065041 2026-05-03T18:57:36Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5135431 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Apollo1-Crew_01.jpg|thumb|Астранаўты В.&nbsp;Грысам, Э.&nbsp;Уайт і Р.&nbsp;Чафі.]] * [[27 студзеня]]: ** Амерыканскія астранаўты [[Вірджыл Айвэн Грысам]], [[Эдвард Хігінс Уайт]] і [[Роджэр Чафі]] загінулі ў выніку пажару на касмадроме. ** [[ЗША]], [[Вялікабрытанія]] і [[СССР]] падпісалі [[Дагавор аб космасе]]. * [[21 красавіка]]: [[Японія]] ўвяла забарону на экспарт зброі. * [[4 чэрвеня]]: Здарылася [[Катастрофа Canadair C-4 у Стокпарце|авіякатастрофа]] у [[Стокпарт|Стокпарце]] ([[Вялікабрытанія]]). * [[27 чэрвеня]]: У [[Лондан]]е быў усталяваны першы [[банкамат]]. * [[31 мая]]: На [[Мінскі мотавелазавод|Мінскім мотавелазаводзе]] зроблены мільённы [[матацыкл]]. * [[8 чэрвеня]]: У [[Мікалаеўшчына (Стаўбцоўскі раён)|Мікалаеўшчыне]] адкрыты філіял [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|музея Якуба Коласа]]. * [[8 жніўня]]: Створана Асацыяцыя краін паўднёва-усходняй Азіі ([[АСЕАН]]). * [[8 кастрычніка]]: У [[Балівія|Балівіі]] схоплены [[Чэ Гевара]]. * [[12 кастрычніка]]: [[Масавыя хваляванні ў Слуцку 12 кастрычніка 1967 года|Масавыя беспарадкі]] ў [[Слуцк]]у, падпалены будынак суда, загінулі суддзя і афіцэр МУС. * [[27 кастрычніка]]: Урачыстае адкрыццё [[Мемарыял «Курган Славы» (Гомель)|Кургана Вечнай Славы]] ў [[Гомель|Гомелі]]. * [[31 кастрычніка]]: Указам [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] заснаваны [[ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі]]. * [[29 снежня]]: [[Джон Арчыбальд Уілер]] упершыню ўжыў у публічнай лекцыі тэрмін «[[чорная дзірка]]». == Нарадзіліся == * [[5 студзеня]]: [[Джо Флэніган]], амерыканскі акцёр * [[24 лютага]]: [[Браян Шміт]], амерыканскі астрафізік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2011) * [[23 ліпеня]]: [[Філіп Сеймур Хофман]], амерыканскі акцёр * [[29 жніўня]]: [[Іржы Ружэк]], чэшскі фатограф мастацтва * [[22 верасня]]: [[Фелікс Савон]], трохразовы алімпійскі чэмпіён па боксе * [[28 кастрычніка]]: [[Джулія Робертс]], амерыканская актрыса * [[17 лістапада]]: [[Алена Багдановіч]], беларускі гісторык == Памерлі == * [[18 лютага]]: [[Роберт Опенгеймер]], амерыканскі фізік, кіраўнік амерыканскага атамнага праекта * [[21 лютага]]: [[Юрый Віктаравіч Тарыч|Юрый Тарыч]], беларускі кінарэжысёр, сцэнарыст, заснавальнік беларускай мастацкай кінематаграфіі (нар. [[1885]]) * [[18 сакавіка]]: [[Д'юла Багі]], венгерскі эсперантыст, вядомы паэт і празаік на мове [[эсперанта]] (нар. [[1891]]) * [[16 красавіка]]: [[Алесь Рылько]], беларускі драматург * [[19 красавіка]]: [[Конрад Адэнаўэр]], першы канцлер пасляваеннай [[Германія|Германіі]] (нар. [[5.1]].[[1876]]) * [[15 мая]]: [[Эдвард Хопер]], амерыканскі мастак * [[21 чэрвеня]]: [[Фелікс Стацкевіч]], беларускі грамадскі і культурны дзеяч (нар. [[1879]]) * [[25 жніўня]]: [[Пол Муні]], амерыканскі акцёр * [[29 верасня]]: [[Карсан Мак-Калерс]], амерыканская пісьменніца (нар. [[19.2]].[[1917]]) * [[2 кастрычніка]]: [[Эрколе Эрколе]], італьянскі генерал і лётчык-бамбардзіроўшчык {{Храналагічны пералік}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1967| ]] l5kcw3pgo8lrn74jfl5ae1ibxhvwnz5 0 734 5135536 5051761 2026-05-04T05:52:09Z Rymchonak 22863 /* Памерлі */ +1 5135536 wikitext text/x-wiki __NOTOC__<noinclude>{{каляндар на кастрычнік}} </noinclude> '''31 кастрычніка''' — трыста чацвёрты (трыста пяты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[802]]: [[Нікіфар I]] стаў [[Імператар Візантыі|імператарам Візантыі]] * [[1517]]: [[Марцін Лютэр]] прымацаваў 95 тэзісаў на дзвярах сабора ў Вітэнбергу ([[Германія]]). Пачатак [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]]. * [[1892]]: Выйшаў зборнік [[Артур Конан Дойл|Артура Конана Дойла]] «Прыгоды Шэрлака Холмса». * [[1905]]: Каля [[Віленскі вакзал (Мінск)|Віленскага вакзала]] ў [[Мінск]]у на загад губернатара [[Павел Курлоў|Паўла Курлова]] [[Курлоўскі расстрэл|расстраляны мітынг супраць самадзяржаўя]], загінулі 100 чалавек, 300 былі параненыя * [[1947]]: У [[Мюнхен]]е на беларускай мове пачала выходзіць газета «[[Бацькаўшчына (1947)|Бацькаўшчына]]» (выдавалася да 1966) * [[1967]]: Указам [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] заснаваны [[Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] * [[2005]]: Апублікаваны даныя аб адкрыцці спадарожнікаў [[Карлікавая планета Плутон|Плутона]] — [[Гідра (спадарожнік Плутона)|Гідра]] і [[Нікс (спадарожнік Плутона)|Нікс]] * [[2011]]: Афіцыйна завершана [[Інтэрвенцыя ў Лівіі|ваенная аперацыя сіл НАТА]] ў [[Лівія|Лівіі]] * [[2011]]: Паводле ацэнак [[ААН]], [[насельніцтва]] [[планета Зямля|Зямлі]] перасягнула колькасць 7 мільярдаў чалавек. * [[2015]]: Над [[Сінайскі паўвостраў|Сінайскім паўвостравам]] у выніку тэракту пацярпеў катастрофу самалёт А321, які выконваў рэйс з [[Шарм-эль-Шэйх]]а ў [[Санкт-Пецярбург]], усе пасажыры і членны экіпажа загінулі. == Нарадзіліся == [[Файл:Chiang Kai-shek Colour.jpg|thumb|120px|[[Чан Кайшы]].]] * [[1424]]: [[Уладзіслаў Варненчык]], кароль польскі * [[1705]]: [[Клімент XIV (Папа Рымскі)|Клімент XIV]], [[Папа Рымскі]] (пам. 22.9.1774) * [[1815]]: [[Карл Веерштрас]], нямецкі [[матэматык]] * [[1829]]: [[Іаан Кранштадскі]], рускі праваслаўны святы * [[1835]]: [[Адольф Баер]], нямецкі [[хімік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] * [[1875]]: [[Валабхаі Патэль]], індыйскі дзяржаўны дзеяч * [[1885]]: [[Міхайла Грамыка]], беларускі [[пісьменнік]] і навуковец (пам. 30.6.1969) * [[1887]]: [[Чан Кайшы]], кітайскі ваенны і палітычны дзеяч * [[1924]]: [[Энрыка Бай]], італьянскі мастак * [[1930]]: [[Леў Мікалаевіч Гумілеўскі|Леў Гумілеўскі]], беларускі [[скульптар]] * 1930: [[Майкл Колінз (астранаўт)|Майкл Колінз]], амерыканскі астранаўт * [[1934]]: [[Тадэвуш Антонавіч Кокштыс|Тадэвуш Кокштыс]], беларускі [[акцёр]] * [[1938]]: [[Лехтэ Хайнсалу]], эстонская пісьменніца * [[1949]]: [[Март Хельмэ]], эстонскі дзяржаўны дзеяч, дыпламат == Памерлі == [[Файл:Federico Fellini NYWTS 2.jpg|thumb|right|150px|[[Федэрыка Феліні]].]] * [[1214]]: [[Элеанора Англійская (каралева Кастыліі)|Элеанора Англійская, каралева Кастыліі]] і Таледа (нар. 13.10.1162) * [[1884]]: [[Марыя Канстанцінаўна Башкірцава]], французская мастачка * [[1918]]: [[Эган Шыле]], аўстрыйскі жывапісец * [[1924]]: [[Роберт Герсуні]], аўстрыйскі хірург * [[1926]]: [[Гары Гудзіні]], амерыканскі ілюзіяніст, гіпнатызёр * [[1937]]: [[Антон Васілевіч Баліцкі|Антон Баліцкі]], беларускі палітычны дзеяч (нар. 16.9.1891) * [[1986]]: [[Роберт Сандэрсан Малікен]], амерыканскі [[фізік]] і хімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (нар. 7.6.1896) * [[1992]]: [[Міхась Ткачоў]], беларускі [[гісторык]] і грамадскі дзеяч * [[1993]]: [[Федэрыка Феліні]], італьянскі сцэнарыст і кінарэжысёр (нар. 20.1.1920) * [[1996]]: [[Марсель Карнэ]], французскі кінарэжысёр * [[2007]]: [[Мадэст Кушарт]], каталонскі мастак * [[2013]]: [[Аляксей Васілевіч Кузьміч|Аляксей Кузьміч]], беларускі мастак-жывапісец (нар. 1.6.1945) * [[2015]]: [[Антс Антсан]], эстонскі канькабежац == Святкуюць == === Міжнародныя === * [[Хэлоўін]] — ноч напярэдадні каталіцкай урачыстасці «[[Дзень Усіх Святых|Дня Усіх Святых]]». <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|К31]] </noinclude> [[Катэгорыя:31 кастрычніка| ]] juqc6lzvn4awh9olm4v1j361efjuff5 0 2586 5135497 5115981 2026-05-03T20:54:20Z Arkady2512 128140 /* Форма праўлення і органы дзяржаўнай улады */ 5135497 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Расія (значэнні)}} {{Дзяржава | Беларуская назва = Расійская Федэрацыя | Арыгінальная назва = {{lang-ru|Российская Федерация}} | Родны склон = Расіі | Назва гімна = Гімн Расійскай Федэрацыі | Аўдыё = Russian_Anthem_chorus.ogg | На карце = Russian Federation (orthographic projection).svg | Дата1 = [[1125]] | Дата2 = [[1263]] | Дата3 = [[1478]] | Дата4 = [[1721]] | Дата5 = [[14 верасня]] [[1917]] | Дата6 = [[7 лістапада]] [[1917]] | Дата7 = [[23 верасня]] [[1918]] | Дата8 = [[30 снежня]] [[1922]] | Дата9 = [[12 чэрвеня]] [[1990]] | Дата10 = [[25 снежня]] [[1991]] | Форма кіравання = [[Змяшаная рэспубліка]] | Дзяржаўная рэлігія = [[Свецкая дзяржава]] | lat_dir = N | lat_deg = 66 | lat_min = 25 | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 94 | lon_min = 15 | lon_sec = | CoordScale = 30000000 | sovereignty_type = [[Гісторыя Расіі|Фарміраванне]] | Этап1 = [[Уладзіміра-Суздальскае княства]] | Этап2 = [[Вялікае Княства Маскоўскае]] | Этап3 = [[Маскоўская дзяржава]] | Этап4 = [[Расійская імперыя]] | Этап5 = [[Расійская рэспубліка]] | Этап6 = [[РСФСР]] | Этап7 = [[Расійская дзяржава]] | Этап8 = [[РСФСР]] і [[СССР]] | Этап9 = '''Дэкларацыя аб суверэнітэце РСФСР''' | Этап10 = '''Расійская Федэрацыя'''{{efn|[[Вярхоўны Савет РСФСР]] прыняў закон аб перайменаванні Расійскай Савецкай Федэратыўнай Сацыялістычнай Рэспублікі (РСФСР) у Расійскую Федэрацыю (закон № 2094-I)}} | Найбуйнейшыя гарады = гл. [[Гарады-міліянеры Расіі]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі|Прэзідэнт]] <br /> [[Старшыня Урада Расійскай Федэрацыі|Старшыня Урада]] <br /> [[Старшыня Савета Федэрацыі Расіі|Старшыня Савета Федэрацыі]] <br /> [[Старшыня Дзяржаўнай Думы]] | Кіраўнікі = [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]] <br /> [[Міхаіл Уладзіміравіч Мішусцін|Міхаіл Мішусцін]] <br /> [[Валянціна Іванаўна Мацвіенка|Валянціна Мацвіенка]] <br /> [[Вячаслаў Віктаравіч Валодзін|Вячаслаў Валодзін]] | Месца па плошчы = 1 | Плошча = 17&nbsp;098&nbsp;246<ref name="Area2011">[https://portal-new.rosreestr.ru/wps/PA_FCCLPGUMWPSPtalApp/ru.fccland.pgu.infoblock?ru.fccland.ibmportal.spring.portlet.handler.BeanNameParameterHandlerMapping-PATH=/FileDownloaderController&ru.fccland.ibmportal.spring.portlet.dispatcher.DispatcherServiceServlet.directRequest=x&param_infoblock_name=cc_ib_texts_of_documents&param_infoblock_file_path=doc/LandFundRF_2010.rar Федеральная служба государственной регистрации, кадастра и картографии (Росреестр). Земельный фонд Российской Федерации на 1 января 2011 года]{{Недаступная спасылка}} (стр. 223)</ref> | Працэнт вады = 4,22%<ref name="Area2011"/> | Месца па насельніцтву = 9 | Насельніцтва = {{Падзенне}} 143&nbsp;056&nbsp;383<ref>[https://web.archive.org/web/20101213134234/http://www.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat/rosstatsite/main/population/demography/ Росстат]</ref> | Год перапісу = 2012 | Шчыльнасць насельніцтва = 8,36 | ВУП (ППЗ) = 2,376 трлн.<ref name="IMF">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2010&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=922&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,TXGO,TMGO,LUR,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGSB,GGSB_NPGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD&grp=0&a=&pr1.x=46&pr1.y=12 Russia. International Monetary Fund] (оценка)</ref> | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2011 | Месца па ВУП (ППЗ) = 6 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 16&nbsp;687<ref name="IMF" /> | Год разліку ВУП (намінал) = 2011 | Месца па ВУП (намінал) = 10 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 13&nbsp;236<ref name="IMF" /> | ІРЧП = 0,755<ref>[http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/RUS.html Russian Federation — Country profile of human development indicators]</ref> | Год разліку ІРЧП = 2011 | Месца па ІРЧП = 66 | Узровень ІРЧП = <span style="color:#090;">высокі</span> }} '''Расі́я''', сустракаецца таксама '''Расе{{Націск}}я''' ({{Lang-ru|Россия}}), афіцыйная назва '''Расі́йская Федэра́цыя''' ({{Lang-ru|Российская Федерация}}) — [[дзяржава]], размешчаная ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] і паўночнай частцы [[Азія|Азіі]]. Расія — найбуйнейшая па плошчы дзяржава свету (17 075 063 км² або 11,46 % (1/9) плошчы ўсёй сушы Зямлі, або 12,65 % (1/8) заселенай чалавекам сушы, што амаль удвая больш, чым плошча [[Канада|Канады]], якая займае другое месца). == Назва == Назва '''''Расі́я''''' паходзіць ад этноніма ''[[назва Русь|Русь]]'' у грэчаскай [[агаласоўка|агаласоўцы]] і пачала ўводзіцца ва ўжытак [[вялікія князі маскоўскія|вялікімі князямі маскоўскімі]] з канца XV ст{{крыніца?}}. У беларускай мове сустракаецца таксама варыянт '''''Расе́я'''''. Варыянт ''Расея'', па думку навукоўцаў, магчыма, прыйшоў з дыялектаў рускай мовы, або ад розных беларускіх фанетычных працэсаў — паводле той самай мадэлі, што і беларускія народныя формы імён ''Аўдакея'' і ''Захвея''/''Сахвея'' ад ''Еўдакія'' і ''Сафія''. Паводле Этымалагічнага слоўніка беларускай мовы, словы ''Расея'', ''расейскі'', ''расеец'' не нясуць абразлівай семантыкі. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Расіі}} === Ранняя гісторыя (да X стагоддзя) === На частцы тэрыторыі сучаснай Расіі ў 1-м тысячагоддзі н.э. існавалі: [[Баспор|Баспорская дзяржава]] (Баспорскае княства), [[Скіфская дзяржава]]. На асноўнай тэрыторыі еўрапейскай Расіі жылі [[Балты|балцкія]] і [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-вугорскія]] плямёны. У 552—745 гадах частку тэрыторыі Расіі ў верхнім цячэнні Волгі паміж Чорным і Каспійскім марамі займала дзяржава плямённага саюзу [[Цюркі|цюркаў]] — [[Цюркскі каганат]]. Ад сярэдзіны VII да X стагоддзя ў ніжнім цячэнні [[Волга|Волгі]], на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]], у Прыазоўі ляжала дзяржава [[Хазарскі каганат]], якая стрымлівала набегі качэўнікаў з Азіі. Ад пачатку VIII стагоддзя да 926 года на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]] існавала [[Бахай|дзяржава Бахай]]. === Станаўленне і развіццё расійскай дзяржавы (X—XIX стагоддзі) === У X стагоддзі заходняя частка сённяшняй еўрапейскай Расіі ўваходзіла ў г. зв. «[[Старажытнаруская дзяржава|Старажытнарускую дзяржаву]]» ці «Кіеўскую Русь» з цэнтрам у Кіеве. Улада належала дынастыі Рурыкавічаў, якія праводзілі паслядоўную палітыку ўмацавання сваёй дзяржавы. Кіеўскі князь Алег узначаліў два паходы на [[Канстанцінопаль]]. А ў 988 годзе кіеўскі князь Уладзімір прыняў хрысціянства паводле грэчаскага абраду. У X—XIV стагоддзях на сярэднім цячэнні Волгі і ў Прыкам’і знаходзілася [[Волжская Булгарыя]]. У XII—XIV стагоддзях на тэрыторыі Расіі ўтварыліся [[Наўгародская рэспубліка]], [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Уладзімеіра-Суздальскае]] і іншыя княствы. У XII стагоддзі гэтыя славянскія княствы, Волжская Булгарыя і іншыя дзяржавы Усходняй [[Еўропа|Еўропы]] трапілі пад нашэсце [[манголы|манголаў]] (1237—1242), на 250 гадоў на тэрыторыі еўрапейскай часткі Расіі усталявалася [[мангольскае іга]]. У перыяд з 1300 да 1323 года галоўным цэнтрам расійскіх зямель быў Уладзімір, барацьбу з якім вялі Масква і [[Цвер]]. Адначасова з усіх расійскіх зямель даніну збірала [[Залатая Арда]]. Пад мангольскім ігам паўстала [[Маскоўскае княства]]. З дапамогаю інтрыг, заваявання лаяльнасці манголаў, пераводу рэлігійнага цэнтру Расіі ў [[Масква|Маскву]], маскоўскія князі атрымалі большую самастойнасць ад Арды. З Маскоўскага княства пачала сваю гісторыю расійская дзяржаўнасць. Мангольскае іга скончылася выгнаннем захопнікаў аб’яднанымі сіламі расійскіх княстваў ([[Кулікоўская бітва]] 1380 года; «стаянне на рацэ Угры» 1480 года). [[Файл:Ivan the Terrible (cropped).JPG|thumb|200px|left|[[Іван Грозны]] працы [[Віктар Васняцоў|Васняцова]].]] У XIV—XVI стагоддзях, пасля заваёвы Наўгародскай рэспублікі, Масква канчаткова стала адзіным цэнтрам аб’яднання ўсходнеславянскіх княстваў паўночнага ўсходу. З пачатку XV стагоддзя пачынаецца вайсковае супрацьстаянне Маскоўскай дзяржавы і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Каб абараніцца ад Масковіі, Вялікае Княства Літоўскае будзе вымушана заключыць унію з Польшчай і ўтварыць Рэч Паспалітую. Сярэдзіна XVI стагоддзя — праўленне [[Іван Грозны|Івана Грознага]], перыяд цэнтралізацыі ўлады і жорсткага кантролю (апрычніна). Разам з гэтым актыўна праводзілася агрэсіўная знешняя палітыка — на працягу 1558—1583 гадоў ішла [[Лівонская вайна]] за выхад да Балтыйскага мора. У канцы XVI — сярэдзіне XVII стагоддзя аформілася прыгоннае права. У пачатку XVII стагоддзя Маскоўскае княства перажыла шведскую і польска-літоўскую інтэрвенцыі. У сярэдзіне XVII стагоддзя [[Украіна]] ўвайшла ў склад Расіі на правах аўтаноміі. [[Файл:Peter der-Grosse 1838.jpg|thumb|200px|[[Пётр I]] быў першым расійскім імператарам.]] Рэформы, праведзеныя імператарам [[Пётр I|Пятром I]] (канец XVII стагоддзя — першая чвэрць XVIII стагоддзя) мелі вялізны ўплыў на сацыяльна-эканамічнае развіццё краіны, паспрыялі значнай мадэрнізацыі Расіі. Перамога ў [[Паўночная вайна|Паўночнай вайне]] 1700—1721 гадоў дала Расіі выйсце да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. Да пачатку XIX стагоддзя ў выніку шматвяковай вайсковай агрэсіі да [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], Расія атрымала асноўную частку тэрыторыі скоранай дзяржавы. У выніку далучэння ў XVI—XIX стагоддзях тэрыторый Поўначы, Паволжа, [[Урал]]а, [[Сібір]]ы, Далёкага Усходу, Каўказа, уваходжання ў склад Расіі шэрагу народаў утварылася шматнацыянальная [[Расійская імперыя]]. Расія адбіла нашэсце французскіх войскаў у [[Вайна 1812 года|вайне 1812 года]]. Захоп Расіяй Каўказа суправаджаўся [[Генацыд чаркесаў|генацыдам чаркесаў]]. Сялянская рэформа 1861 года, што адмяніла прыгон, і іншыя рэформы паскорылі развіццё капіталізму, грамадства, сістэмы вытворчасці і размеркавання. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя ўзніклі палітычныя партыі. === XX—XXI стагоддзі === [[Руска-японская вайна]] 1904—1905 гадоў каталізавала развіццё рэвалюцыйных настрояў у грамадстве, што прывяло да [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]. Пасля рэвалюцыі заснаваная [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі|Дзяржаўная Дума]]. Расія брала ўдзел у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] 1914—1918 гадоў на баку краін [[Антанта|Антанты]]. Вайна, эканамічная крыза разам з правакатыўнымі дзеяннямі ўлады прывялі да звяржэння манархіі падчас [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года]]. 25 кастрычніка (7 лістапада) 1917 года адбылася [[Кастрычніцкая рэвалюцыя]]. Была абвешчаная ўлада Саветаў (рад) рабочых, жаўнерскіх і сялянскіх дэпутатаў. У краіне была ўсталявана манапольная палітычная ўлада [[Камунізм|Камуністычнай партыі]], што паступова злілася з цэнтралізаваным дзяржаўным апаратам. З 1917 па 1920 у Расіі ішла грамадзянская вайна, камуністы ажыццяўлялі інтэрвенцыю на новыя незалежныя дзяржавы Усходняй Еўропы і Сярэдняй Азіі. У дзяржаве замацоўваліся ваенна-камуністычныя і тэрарыстычныя прынцыпы арганізацыі (чырвоны тэрор). У студзені 1918 года ўтвораная [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка]] (РСФСР). У 1921 годзе была прынятая [[Новая эканамічная палітыка]] (НЭП), што ўяўляла сабою часовае і частковае вяртанне рынкавых прынцыпаў у эканоміку. 30 снежня 1922 года Расія разам з камуністычнымі [[Украіна]]й, [[Беларусь|Беларуссю]] і Закаўказскай Федэрацыяй утварылі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (СССР). Далейшае развіццё Расіі ў XX стагоддзі непарыўна звязана з СССР. 12 чэрвеня 1990 года З’езд народных дэпутатаў Расіі прыняў Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце Расійскай Федэрацыі. У 1991 годзе ўведзеная пасада [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнта РФ]]. У верасні 1993 года ўказам прэзідэнта ліквідаваная сістэма Саветаў, у снежні 1993 года прынятая [[Канстытуцыя Расіі]]. == Геаграфія == Крайні паўночны пункт Расіі — [[мыс Флігелі]] на [[Зямля Франца-Іосіфа|Зямлі Франца-Іосіфа]] (81°51’ паўн.ш.), крайні ўсходні пункт — востраў [[Востраў Ратманава|Ратманава]] ў [[Берынгаў праліў|Берынгавым праліве]] (заходні з двух [[Астравы Дзіяміда|астравоў Дзіяміда]], 169°0’ з.д.). Крайнія паўночны і ўсходні мацерыковыя пункты Расіі: [[мыс Чалюскін]] на паўвостраве [[Паўвостраў Таймыр|Таймыр]] (77°43’ паўн.ш.) і [[мыс Дзяжнёва]] на [[Чукотка|Чукотцы]] (169°39’ з.д.). Гэтыя чатыры крайнія пункты адначасова з’яўляюцца і адпаведнымі крайнімі пунктамі [[Еўразія|Еўразіі]]. Крайні паўднёвы пункт Расіі (41°11’ з.ш.) знаходзіцца на паўднёвым захадзе ад гары [[Гара Базардзюзю|Базардзюзю]], на мяжы [[Дагестан]]а з [[Азербайджан]]ам. Крайні заходні пункт ляжыць у [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобласці]] пад 19°38’ у.д., на [[Балтыйская каса|Балтыйскай касе]] [[Гданьскі заліў|Гданьскага заліва]] [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]; але Калінінградская вобласць з’яўляецца анклавам, і асноўная тэрыторыя Расіі пачынаецца ўсходней, пад 27°17’ у.д., на мяжы Расіі з [[Эстонія]]й, на беразе ракі Педэдзе. Такім чынам, працягласць тэрыторыі Расіі з поўначы на поўдзень перавышае 4 тыс. км, з захаду на ўсход — набліжаецца да 10 тыс. км. Агульная працягласць межаў Расіі — 60 933 км (з іх 38 808 км — марскія межы); межы Расіі на поўначы і на ўсходзе — марскія, на поўдні і на захадзе — у асноўным сухапутныя. Мае сухапутныя межы з [[Казахстан]]ам (6846 км), [[Кітай|Кітаем]] (3645 км), [[Манголія]]й (3485 км), [[Украіна]]й (1576 км), [[Фінляндыя]]й (1340 км), [[Беларусь|Беларусс]]ю (959 км), [[Грузія]]й (723 км), [[Эстонія]]й (294 км), [[Азербайджан]]ам (284 км), [[Літва|Літвой]] (280.5 км), [[Польшча]]й (232 км), [[Латвія]]й (217 км), [[Нарвегія]]й (196 км), [[Паўночная Карэя|Паўночнай Карэяй]] (19 км). Марскія межы Расія мае с [[ЗША]] (49 км) і [[Японія]]й (194 км). Тэрыторыя Расіі амываецца трыма акіянамі і наступнымі марамі: [[Паўночны Ледавіты акіян]] — [[Чукоцкае мора|Чукоцкае]], [[Усходне-Сібірскае мора|Усходне-Сібірскае]], [[Мора Лапцевых|Лапцевых]], [[Карскае мора|Карскае]], [[Пячорскае мора|Пячорскае]], [[Баранцава мора|Баранцава]]; [[Атлантычны акіян]] — [[Балтыйскае мора|Балтыйскае]], [[Чорнае мора|Чорнае]], [[Азоўскае мора|Азоўскае]]; [[Ціхі акіян]] — [[Японскае мора|Японскае]], [[Ахоцкае мора|Ахоцкае]], [[Берынгава мора|Берынгава]]. == Фізіка-геаграфічны агляд == [[Выява:Baikal-S1999276045323.png|thumb|250px|Возера [[Байкал]]. Здымак са спадарожніка]] Расія размешчана на поўначы [[мацярык|мацерык]]а [[Еўразія]]. Яна абмываецца водамі [[Ціхі акіян|Ціхага]] і [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага]] [[акіян]]аў, а таксама [[Балтыйскае мора|Балтыйскім]], [[Чорнае мора|Чорным]], [[Азоўскае мора|Азоўскім]] [[мора]]мі Атлантычнага акіяна і [[Каспійскае мора|Каспійскім морам]], пры гэтым валодаючы самой працяглай берагавой лініяй (37 653 км). [[Уральскія горы]], [[рака Эмба]] і [[Кума-Маныцкая ўпадзіна]] падзяляюць Расію на еўрапейскую і азіяцкую часткі, апошняя ўключае ў сябе [[Паўночны Каўказ]], [[Сібір]] і [[Далёкі Усход]]. === Геалогія === [[Выява:Осетр река.jpg|thumb|250px|Сярэднярускае ўзвышша]] Больш 70 % тэрыторыі Расіі занята [[раўніна]]мі. Заходняя частка краіны знаходзіцца ў межах шырокай [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]], якая характарызуецца чаргаваннем нізін ([[Прыкаспійская нізіна|Прыкаспійская]] і інш.) і ўзвышшаў ([[Валдайскае ўзвышша|Валдайскае]], [[Сярэднярускае ўзвышша|Сярэднярускае]] і г. д.). Мерыдыянальна выцягнутая [[горная сістэма]] Урал раздзяляе Усходне-Еўрапейскую раўніну і [[Заходне-Сібірская раўніна|Заходне-Сібірскую нізіну]]. Да ўсходу ад апошняй знаходзіцца [[Сярэднесібірскае пласкагор’е]] з ізаляванымі [[горны масіў|горнымі масівамі]], якое затым плаўна пераходзіць у Цэнтральнаякуцкую раўніну. Паўднёвая і ўсходняя часткі краіны пераважна гарыстыя. На крайнім поўдні Еўрапейскай часткі цягнуцца паўночныя [[горны хрыбет|хрыбты]] Вялікага [[Каўказ]]а (тут знаходзіцца самая высокая вяршыня Расіі — [[Эльбрус]], 5 633 м), на поўдні Сібіры — [[Алтайскія горы|Алтай]], [[Саяны|Заходні і Усходні Саяны]], [[Станавое нагор’е]] і іншыя горныя сістэмы. Паўночны ўсход Сібіры і Далёкі Усход — рэгіёны перавагі сярэдневышынных горных хрыбтоў, такіх як [[Сіхатэ-Алінь]], [[Верхаянскі хрыбет]], [[Хрыбет Чэрскага (Усходняя Сібір)|хрыбет Чэрскага]]. [[Паўвостраў Камчатка]] і [[Курыльскія астравы]] на крайнім усходзе — тэрыторыя [[вулкан]]аў. Тут іх налічваецца больш за 200, прычым каля 50 дзеючых. === Гідралогія === У Расіі больш за 120 тыс. [[рака|рэк]] і каля 2 млн [[возера|азёр]]. Самыя буйныя рэкі: [[Амур]], [[Лена]], [[Енісей]], [[Іртыш]], [[Об]], [[Волга]], [[Кама]]; буйнейшыя азёры — [[Каспійскае мора]], [[Байкал]], [[Ладажскае возера|Ладажскае]], [[Анежскае возера|Анежскае]]. Варта заўважыць, што рэкі ў Расіі традыцыйна мелі велізарную ролю — не толькі як транспартныя шляхі, але і як трасы засялення і гаспадарчага асваення новых тэрыторый. На рэках пабудаваныя практычна ўсе буйныя гарады. === Клімат === Размяшчэнне Расіі ў паўночнай частцы Еўразіі (тэрыторыя краіны ў асноўным ляжыць паўночней 50° пн.ш.) абумовіла яе знаходжанне ў арктычным, субарктычным, умераным і часткова ў субтрапічным кліматычных паясах. Пераважная частка тэрыторыі размешчаная ва ўмераным поясе. Разнастайнасць клімату залежыць таксама ад асаблівасцей рэльефу і блізкасці або аддаленасці акіяна. Шыротная занальнасць найбольш ярка выяўляецца на раўнінах. Спектр прыродных зон адрознівае Еўрапейскую частку краіны, дзе з поўначы на поўдзень паслядоўна змяняюцца зона арктычных пустынь, тундры, лесатундры, тайгі, мяшаных лясоў, лесастэпы, стэпы, паўпустыні. З прасоўваннем на ўсход клімат становіцца ўсё больш кантынентальным, колькасць прыродных зон у адным шыротным інтэрвале значна скарачаецца. Сярэднія тэмпературы студзеня, па розных рэгіёнах, вагаюцца ад 6 да −50&nbsp;°C, ліпеня ад 1 да 25&nbsp;°C; ападкаў ад 150 да 2000 мм у год. [[Вечная мерзлата]] (раёны [[Сібір]]ы і [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]]) займае 65 % тэрыторыі Расіі. [[Выява:Amur Tiger Panthera tigris altaica Cub Walking 1500px.jpg|thumb|Амурскі тыгр]] Больш 70 % расійскай тэрыторыі — гэта зона рызыкоўнага земляробства. Сельскагаспадарчы сезон на большай частцы тэрыторыі Расіі доўжыцца 2—3 месяцы (для параўнання, у [[Еўропа|Еўропе]] або [[ЗША]] — 8—9 месяцаў). У той жа час у Расіі знаходзіцца 10 % усіх ворных зямель свету. === Флора і фаўна === Лясы займаюць звыш 1/2 тэрыторыі. На тэрыторыі Расіі знаходзіцца пятая частка ўсіх лясоў свету і палова сусветных хвойных лясоў. Жывёльны свет разнастайны — тут жывуць і [[белы мядзведзь|белыя мядзведзі]], і [[морж|маржы]], і [[тыгр]]ы, [[леапард]]ы, і інш. У Расіі існуе 35 [[Нацыянальны парк|нацыянальных паркаў]] і 84 [[запаведнік]]і. == Дзяржаўны лад == === Адміністрацыйны падзел === [[Выява:Субъекты Российской Федерации 2014.png|thumv|350px|right|Адміністрацыйны падзел Расіі]] Расія з’яўляецца федэратыўнай дзяржавай. Яна складаецца з 83 суб’ектаў федэрацыі (21 рэспубліка, 46 абласцей, 9 краёў, 1 аўтаномная вобласць, 4 аўтаномныя акругі, 2 горада федэральнага значэння) ({{Таксама}}: [[Адміністрацыйны падзел Расіі]]). Асаблівасцю аўтаномных акруг (акрамя [[Чукоцкая аўтаномная акруга|Чукоцкай]] з’яўляецца іх двухскладнасць, г.зн., з’яўляючыся паўнапраўным суб’ектам федэрацыі, яны ўваходзяць у склад іншага суб’екта. Асаблівасцю рэспублік з’яўляецца наяўнасць у іх Канстытуцыі (у іншых суб’ектаў — Статут) і магчымасць увядзення дадатковых дзяржаўных моў. З кожным суб’ектам федэральны ўрад заключае дагаворы аб размежаванні прадметаў паўнамоцтваў паміж Расійскай Федэрацыяй і суб’ектам Расійскай Федэрацыі. Суб’екты федэрацыі аб’яднаныя ў федэральныя акругі, якія створаныя ўказам прэзідэнта 13 мая 2000 года і якія не з’яўляюцца часткай адміністрацыйнага падзелу краіны (({{Таксама}}: [[Федэральны падзел Расіі]]). Усяго створана 8 федэральных акруг. === Форма праўлення і органы дзяржаўнай улады === Паводле формы праўлення Расія з’яўляецца прэзідэнцкай рэспублікай. Дзеючая Канстытуцыя была прынята [[12 снежня]] [[1993]] года на рэферэндуме ({{Таксама}}: [[Канстытуцыя Расійскай Федэрацыі]]). Дзяржаўная ўлада ў Расійскай Федэрацыі здзяйсняецца на аснове падзелу на заканадаўчую, выканаўчую і судовую. Органы заканадаўчай, выканаўчай і судовай улады самастойныя. Глава дзяржавы — [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі]]. Прэзідэнт абіраецца на 6 лета на аснове ўсеагульнага роўнага і прамога выбарчага права пры тайным галасаванні. Адна і тая ж асоба не можа займаць пасаду Прэзідэнта больш за два тэрміны запар. Заканадаўчы (прадстаўнічы) орган дзяржаўнай улады (парламент) Расійскай Федэрацыі — двухпалатны [[Федэральны Сход Расійскай Федэрацыі]]. Палатамі Федэральнага Сходу з’яўляюцца [[Савет Федэрацыі]] — верхняя палата і [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўная Дума]] — ніжняя палата. У склад Савета Федэрацыя ўваходзяць па аднаму прадстаўніку ад заканадаўчай і выканаўчай улады кожнага суб’екта федэрацыі, якія дэлегуюцца адпаведна заканадаўчым органам суб’екта федэрацыі і яго главой на сталай аснове, а ў склад Дзяржаўнай Думы — 450 дэпутатаў, абіраецца на аснове ўсеагульнага роўнага і прамога выбарчага права пры тайным галасаванні па партыйным спіскам (прахадны бар’ер 7 %). Тэрмін паўнамоцтваў Дзяржаўнай Думы — 4 гады. Выканаўчую ўладу здзяйсняе [[Урад Расійскай Федэрацыі]]. Старшыня Ураду прызначаецца Прэзідэнтам са згоды Дзяржаўнай Думы. У склад Ураду ўваходзяць, апроч Старшыні, яго намеснікі і федэральныя міністры. Урад узначальвае сістэму федэральных органаў выканаўчай улады: міністэрстваў, федэральных служб і федэральных агенцтваў. Судовая ўлада ў Расіі ажыццяўляецца судамі. У сістэму федэральных судоў уваходзяць суды агульнай юрысдыкцыі (уключаючы ваенныя суды), арбітражныя суды і [[Канстытуцыйны Суд Расійскай Федэрацыі]]. Суды агульнай юрысдыкцыі здзяйсняюць правасуддзе па грамадзянскіх, крымінальных справах і справах, якія ўзнікаюць з адміністрацыйных правапарушэнняў. Да іх адносяцца [[Вярхоўны Суд Расійскай Федэрацыі]], вярхоўныя суды рэспублік у складзе РФ, краявыя, абласныя суды, суды аўтаномных абласцей, аўтаномных акруг, Маскоўскі і Санкт-Пецярбургскі гарадскія суды, раённыя (гарадскія) суды. Арбітражныя суды займаюцца разглядам спрэчак, звязаных з прафесійным удзелам у грамадзянскім абарачэнні, у прыватнасці, звязаных з прадпрымальніцкай дзейнасцю, і некаторых іншых катэгорый спрэчак. Яны ўключаюць [[Вышэйшы арбітражны суд Расійскай Федэрацыі]], федэральныя арбітражныя суды акруг (арбітражныя касацыйныя суды), арбітражныя апеляцыйныя суды, арбітражныя суды суб’ектаў федэрацыі. === Рэгіянальная і муніцыпальная ўлада === Сістэма органаў дзяржаўнай улады суб’ектаў федэрацыі ўсталёўваецца суб’ектамі Расійскай Федэрацыі самастойна ў адпаведнасці з асновамі канстытуцыйнага ладу Расійскай Федэрацыі і агульнымі прынцыпамі арганізацыі прадстаўнічых і выканаўчых органаў дзяржаўнай улады, усталяванымі федэральным законам. Глава суб’екта федэрацыі зацвярджаецца заканадаўчым органам па прадстаўленні прэзідэнта Расійскай Федэрацыі. Заканадаўчы (прадстаўнічы) орган суб’екта федэрацыі фарміруецца шляхам прамога тайнага ўсеагульнага галасавання па партыйным спісам. Выканаўчы орган — урад суб’екта федэрацыі фарміруецца главой суб’екта пры ўдзеле заканадаўчага органа. Судовая ўлада суб’екта федэрацыя складаецца з Канстытуцыйнага (Статутнага) суда суб’екта федэрацыі і міравых судоў. Гэтыя суды не ўваходзяць у федэральную судовую сістэму. Мясцовае самакіраванне ў Расіі — гэта форма ажыццяўлення народам сваёй улады, якая забяспечвае самастойнае і пад сваю адказнасць рашэнне насельніцтвам непасрэдна і (ці) праз органы мясцовага самакіравання пытанняў мясцовага значэння зыходзячы з інтарэсаў насельніцтва з улікам гістарычных і іншых мясцовых традыцый. Мясцовае самакіраванне здзяйсняецца грамадзянамі шляхам рэферэндуму, выбараў, іншых форм прамога волевыяўлення, праз выбарныя і іншыя органы мясцовага самакіравання. Мясцовае самакіраванне здзяйсняецца на ўсёй тэрыторыі Расійскай Федэрацыі. Тэрытарыяльную аснову мясцовага самакіравання складаюць муніцыпальныя ўтварэнні. Усяго ў Расіі каля 25 тысяч муніцыпальных утварэнняў. У Расійскай Федэрацыі існуюць 6 відаў муніцыпальных утварэнняў: * [[Сельскае паселішча (Расія)|сельскае паселішча]] * [[Гарадское паселішча (Расія)|гарадское паселішча]] * [[Муніцыпальны раён (Расія)|муніцыпальны раён]] * [[Гарадская акруга (Расія)|гарадская акруга]] * [[Міжсяленыя тэрыторыі|міжсяленная тэрыторыя]] * [[унутрыгарадская тэрыторыя горада федэральнага значэння]] Органы мясцовага самакіравання не ўваходзяць у сістэму органаў дзяржаўнай улады. У структуру органаў мясцовага самакіравання, якая ўсталёўваецца статутам муніцыпальнага ўтварэння, уваходзяць наступныя органы і службовыя асобы мясцовага самакіравання: прадстаўнічы орган муніцыпальнага ўтварэння, галава муніцыпальнага ўтварэння, мясцовая адміністрацыя, кантрольны орган муніцыпальнага ўтварэння, іншыя органы мясцовага самакіравання. === Палітычныя партыі і прафсаюзы === Па стану на люты 2008 г. ў Расіі было зарэгістравана 15 палітычных партый (у 2006 г. іх было 35). Да ліку буйнейшых адносяцца: праўладныя — [[Адзіная Расія]]; лаяльныя — [[Справядлівая Расія]], [[Ліберальна-дэмакратычная партыя Расіі]] (ЛДПР); апазіцыйныя — [[Камуністычная партыя Расійскай Федэрацыі]] (КПРФ), [[Партыя "Народны саюз"|Народны Саюз]], [[Расійская дэмакратычная партыя "Яблык"|Яблык]], [[Правая справа]]. У Дзярждуму, выбраную ў [[2007]] годзе, прайшлі Адзіная Расія, КПРФ, Справядлівая Расія і ЛДПР. Да ліку буйнейшых прафсаюзных аб’яднання агульнарасійскага ўзроўня адносяць [[Федэрацыя незалежных прафсаюзаў Расіі|Федэрацыю незалежных прафсаюзаў Расіі]] (найбуйнейшае прафсаюзнае аб’яднанне, уваходзяць каля 29 млн чалавек, ці 95 % ад усіх членаў прафсаюзаў у Расіі), [[Канфедэрацыя працы Расіі|Канфедэрацыю працы Расіі]], [[Усерасійская канфедэрацыя працы|Усерасійскую канфедэрацыю працы]]. Усе яны ўваходзяць у [[Міжнародная канфедэрацыя прафсаюзаў|Міжнародную канфедэрацыю прафсаюзаў]]. === Знешняя палітыка === ==== Дачыненні з Беларуссю ==== Дыпламатычныя дачыненні ўрады ўстанавілі [[28 чэрвеня]] [[1992]] года<ref>[https://web.archive.org/web/20070502115338/http://www.president.gov.by/by/press46998.print.html Беларусь гатова на цеснае супрацоўніцтва з Расіяй, з улікам інтарэсаў беларускага народа]// Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. 28 чэрвеня [[2007]]</ref>. == Насельніцтва == === Колькасць і размяшчэнне === [[Выява:Population of Russia.PNG|thumb|250px|Дэпапуляцыя ў Расіі]] На [[1 студзеня]] [[2008]] года насельніцтва Расіі складала 142,0 млн чалавек. У Расіі працягваецца [[дэмаграфічны крызіс]]. Рост насельніцтва ў краіне спыніўся з [[1991]]. Смяротнасць у 1,1 раза перавышае нараджальнасць, насельніцтва скарачаецца на некалькі сотняў тысяч чалавек штогод. Негатыўнай асаблівасцю Расіі з’яўляецца той факт, што ў выніку дэмаграфічнага пераходу нараджальнасць звалілася да ўзроўня развітых краін, у то час як смяротнасць засталася на ўзроўні краін, якія развіваюцца. Кожную хвіліну ў Расіі нараджаецца 3 чалавека, а памірае — 5. Агульнасусветная тэндэнцыя процілеглая: адносіны колькасці нараджэнняў да смерцяў роўна 2,6. Асабліва вялікая смяротнасць у расійскіх мужчын, сярэдняя працягласць жыцця якіх 67,51 гадоў (2017 г.)<ref name="demoscope.ru">[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_e0.php 15 новых независимых государств. Ожидаемая продолжительность жизни при рождении, 1950—2017]</ref>. Працягласць жыцця жанчын значна вышэй — 77,64 года<ref name="demoscope.ru"/>. Узровень нараджальнасці ў Расіі не забяспечвае простага ўзнаўлення насельніцтва. === Этнічны склад === === Моўны склад === === Рэлігійны склад === == Гаспадарка == [[Выява:MIBC 9th May 2012.jpg|thumb|250px|Міжнародны бізнес-раён «[[Масква-сіці]]».]] Расія — некалі прамыслова развітая краіна, перажывае крызіс пасля распаду СССР, савецкай эканомікі і эканамічных сувязяў з былымі рэспублікамі і краінамі Усходняга блоку. [[Сукупны ўнутраны прадукт]] на душу насельніцтва складае 8900 долараў у год ([[2003]]). Інфляцыя 3 % (за студзень-люты [[2005]] г.) Большую частку ВУП дае здабыча карысных выкапняў: [[Нафта|нафты]] і [[Прыродны газ|прыроднага газу]] (асноўныя радовішчы ў Заходнім Сібіры), каменны [[вугаль]], [[жалезная руда]] (Курская магнітная анамалія, радовішчы [[Урал]]а, Заходняй [[Сібір]]ы і інш.), [[апатыты]], [[калійныя солі]], [[фасфарыты]], [[дыямент]]ы і інш. У [[2010]] г. вываз сыравіны склаў 65 % агульнага аб’ёму экспарту<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Антон Запольскі]].|загаловак=10 гадоў кіравання Пуціна. Што адбываецца сёння ў Расіі|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=61516|выданне=[[Звязда]]|тып=[[газета]]|год=29 чэрвеня 2010|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2010-06-29 124 (26732)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/61477/29cher-7.indd.pdf 7]|issn=1990-763x|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306063244/http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=61516|archivedate=6 сакавіка 2016}}</ref>. Асноўныя галіны прамысловасці: [[Машынабудаўніцтва]] (цяжкае, агульнае, сярэдняе, выраб прыбораў інструментаў, і інш.), чорная (галоўным чынам [[Урал]] і інш.) і каляровая ([[Урал]], [[Сібір]], Далёкі Усход і інш.) [[металургія]]. Развітыя хімічная і нафтахімічная прамысловасці (цэнтральны і паўночна-заходні рэгіён, Паволжа, Урал), лясная (на поўначы і ўсходзе краіны), лёгкая (галоўным чынам тэкстыльная) і харчовая прамысловасць. [[Земляробства]] дае каля 40 % агульнай прадукцыі [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]], [[жывёлаводства]] — звыш 60 %. Больш як 4/5 ворыва прыходзіцца на Цэнтральнае Паволжа, Паўночны [[Каўказскія горы|Каўказ]], [[Урал]] і Заходні [[Сібір]]. Асноўныя сельскагаспадарчыя культуры: [[збожжа]], [[цукровы бурак]], [[сланечнік]], [[бульба]], [[лён]]. На тэрыторыі Расіі функцыянуюць аб’яднаныя энергетычныя сістэмы Цэнтру, Паўночнага Захаду, Паволжа, Паўночнага Каўказа, Сібіру, Далёкага Усходу. Расія мае буйную сетку трубаправодаў. Важныя элементы водных сістэм: Беламора-балтыйскі канал, канал імя Масквы, Волга-Донскі канал, Волга-Балтыйскі шлях. Важную ролю грае марскі транспарт. Буйныя порты: [[Санкт-Пецярбург]], [[Калінінград]], [[Мурманск]], [[Архангельск]], [[Новарасійск]], [[Уладзівасток]], [[Находка]]. У Расіі ёсць звыш за 100 [[курорт]]аў: на ўзбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]], група курортаў Каўказскіх Мінеральных Водаў і інш. == Культура == == Адукацыя == == Сацыяльная сфера == == Узброеныя сілы == Узброеныя сілы Расіі складаюцца з трох відаў Узброеных сіл (сухапутныя войскі, ваенна-паветраныя сілы і ваенна-марскі флот), трох родаў войск (касмічныя войскі, ракетныя войскі стратэгічнага прызначэння і паветрана-дэсантныя войскі), тыла ўзброеных сіл, чыгуначных войск і іншых войск, якія не ўваходзяць у віды ўзброеных сіл, а таксама шэраг службаў. Агульная колькасць УС Расіі складае 1207 тыс. чалавек ваеннаслужбоўцаў і 876 тысяч грамадзянскіх спецыялістаў. Сухапутныя войскі арганізацыйна складаюцца з мотастралковых войскаў, танкавых войскаў, ракетных войскаў і артылерыі, войскаў СПА, спецыяльных войскаў (выведвальных, сувязі, радыёэлектроннай барацьбы (РЭБ), інжынерных, радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай абароны (РХБА), тэхнічнага забеспячэння, аховы тылу, часцей і арганізацый тылу). Сухапутныя войскі дзеляцца па тэрытарыяльным прынцыпе на шэсць ваенных акруг: [[Маскоўская ваенная акруга|Маскоўская]], [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградская]], [[Паўночна-Каўказская ваенная акруга|Паўночна-Каўказская]], [[Прыволжска-Уральская ваенная акруга|Прыволжска-Уральская]], [[Сібірская ваенная акруга|Сібірская]] і [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкаўсходняя]]. Ваенна-паветраныя сілы арганізацыйна складаюцца з авіяцыі (бамбавальнай, штурмавой, знішчальнай, авіяцыі СПА, выведвальнай, транспартнай і спецыяльнай), зенітна-ракетных войскаў, радыётэхнічных войскаў, спецыяльных войскаў, часцей і ўстаноў тылу. Ваенна-марскі флот арганізацыйна складаецца з родаў сіл: падводных, надводных, марской авіяцыі, марской пяхоты і берагавых войскаў, часцей спецыяльных войскаў і тылу. ВМФ па тэрытарыяльнай прыкмеце дзеліцца на чатыры флоту (Паўночны, Балтыйскі, Чарнаморскі і Ціхаакіянскі) і адну флатылію (Каспійскую). За межамі Расійскай Федэрацыі ёсць ваенныя базы ў Азербайджане (РЛС «Габала»), Арменіі (102-я ваенная база ў Гюмры), Беларусі (РЛС «Волга», Баранавічы і 42-й вузел сувязі ВМФ, Вілейкі), Казахстане (5-ы Дзяржаўны выпрабавальны касмадром, асобны полк транспартнай авіяцыі, асобны радыётэхнічны вузел Касмічных войскаў, дзяржаўны выпрабавальны палігон стратэгічнай СПА і СРА Сары-Шара), Кіргізіі (ваенна-паветраная база), Таджыкістане (Оптыка-электронны вузел сістэмы кантролю касмічнай прасторы «Нурэк», 201-я матастрэлковая дывізія), Узбекістане (авіябаза), Украіне (Чарнаморскі флот, шэраг аэрадромаў, вузлоў сувязі, 219-ы асобны полк радыёэлектроннай барацьбы, 1096-ы зенітны ракетны полк), Сірыі (база ВМФ), а таксама групоўкі расійскіх войскаў у Абхазіі і Паўднёвай Асеціі і групоўка міратворчых сіл і Прыднястроўі. == Гл. таксама == * [[Русафобія]] * [[Русафілія]] * [[Дзяржаўны савет Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўны савет]] * [[61-я паветраная армія Расіі]] * [[6-я армія ВПС і СПА Расіі]] * [[Злачыннасць у Расіі]] == Заўвагі == <references group="заўв"><references /> <references /></references> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Вікіцытатнік|Расія}} {{Commons}} {{Краіны Еўропы}} {{Краіны Азіі}} {{Славянскія краіны}} {{СНД}} {{АДКБ}} {{G8}} {{Краіны ля Балтыйскага мора}} {{Краіны ля Чорнага мора}} {{АІК}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Расія| ]] [[Катэгорыя:Краіны Азіі]] [[Катэгорыя:Краіны Еўропы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 4fixqn3tbnukt2aiawnj3x15lco7rwb 5135555 5135497 2026-05-04T06:47:06Z M.L.Bot 261 5135555 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Расія (значэнні)}} {{Дзяржава | Беларуская назва = Расійская Федэрацыя | Арыгінальная назва = {{lang-ru|Российская Федерация}} | Родны склон = Расіі | Назва гімна = Гімн Расійскай Федэрацыі | Аўдыё = Russian_Anthem_chorus.ogg | На карце = Russian Federation (orthographic projection).svg | Дата1 = [[1125]] | Дата2 = [[1263]] | Дата3 = [[1478]] | Дата4 = [[1721]] | Дата5 = [[14 верасня]] [[1917]] | Дата6 = [[7 лістапада]] [[1917]] | Дата7 = [[23 верасня]] [[1918]] | Дата8 = [[30 снежня]] [[1922]] | Дата9 = [[12 чэрвеня]] [[1990]] | Дата10 = [[25 снежня]] [[1991]] | Форма кіравання = [[Змяшаная рэспубліка]] | Дзяржаўная рэлігія = [[Свецкая дзяржава]] | lat_dir = N | lat_deg = 66 | lat_min = 25 | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 94 | lon_min = 15 | lon_sec = | CoordScale = 30000000 | sovereignty_type = [[Гісторыя Расіі|Фарміраванне]] | Этап1 = [[Уладзіміра-Суздальскае княства]] | Этап2 = [[Вялікае Княства Маскоўскае]] | Этап3 = [[Маскоўская дзяржава]] | Этап4 = [[Расійская імперыя]] | Этап5 = [[Расійская рэспубліка]] | Этап6 = [[РСФСР]] | Этап7 = [[Расійская дзяржава]] | Этап8 = [[РСФСР]] і [[СССР]] | Этап9 = '''Дэкларацыя аб суверэнітэце РСФСР''' | Этап10 = '''Расійская Федэрацыя'''{{efn|[[Вярхоўны Савет РСФСР]] прыняў закон аб перайменаванні Расійскай Савецкай Федэратыўнай Сацыялістычнай Рэспублікі (РСФСР) у Расійскую Федэрацыю (закон № 2094-I)}} | Найбуйнейшыя гарады = гл. [[Гарады-міліянеры Расіі]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі|Прэзідэнт]] <br /> [[Старшыня Урада Расійскай Федэрацыі|Старшыня Урада]] <br /> [[Старшыня Савета Федэрацыі Расіі|Старшыня Савета Федэрацыі]] <br /> [[Старшыня Дзяржаўнай Думы]] | Кіраўнікі = [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]] <br /> [[Міхаіл Уладзіміравіч Мішусцін|Міхаіл Мішусцін]] <br /> [[Валянціна Іванаўна Мацвіенка|Валянціна Мацвіенка]] <br /> [[Вячаслаў Віктаравіч Валодзін|Вячаслаў Валодзін]] | Месца па плошчы = 1 | Плошча = 17&nbsp;098&nbsp;246<ref name="Area2011">[https://portal-new.rosreestr.ru/wps/PA_FCCLPGUMWPSPtalApp/ru.fccland.pgu.infoblock?ru.fccland.ibmportal.spring.portlet.handler.BeanNameParameterHandlerMapping-PATH=/FileDownloaderController&ru.fccland.ibmportal.spring.portlet.dispatcher.DispatcherServiceServlet.directRequest=x&param_infoblock_name=cc_ib_texts_of_documents&param_infoblock_file_path=doc/LandFundRF_2010.rar Федеральная служба государственной регистрации, кадастра и картографии (Росреестр). Земельный фонд Российской Федерации на 1 января 2011 года]{{Недаступная спасылка}} (стр. 223)</ref> | Працэнт вады = 4,22%<ref name="Area2011"/> | Месца па насельніцтву = 9 | Насельніцтва = {{Падзенне}} 143&nbsp;056&nbsp;383<ref>[https://web.archive.org/web/20101213134234/http://www.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat/rosstatsite/main/population/demography/ Росстат]</ref> | Год перапісу = 2012 | Шчыльнасць насельніцтва = 8,36 | ВУП (ППЗ) = 2,376 трлн.<ref name="IMF">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2010&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=922&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,TXGO,TMGO,LUR,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGSB,GGSB_NPGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD&grp=0&a=&pr1.x=46&pr1.y=12 Russia. International Monetary Fund] (оценка)</ref> | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2011 | Месца па ВУП (ППЗ) = 6 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 16&nbsp;687<ref name="IMF" /> | Год разліку ВУП (намінал) = 2011 | Месца па ВУП (намінал) = 10 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 13&nbsp;236<ref name="IMF" /> | ІРЧП = 0,755<ref>[http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/RUS.html Russian Federation — Country profile of human development indicators]</ref> | Год разліку ІРЧП = 2011 | Месца па ІРЧП = 66 | Узровень ІРЧП = <span style="color:#090;">высокі</span> }} '''Расі́я''', сустракаецца таксама '''Расе{{Націск}}я''' ({{Lang-ru|Россия}}), афіцыйная назва '''Расі́йская Федэра́цыя''' ({{Lang-ru|Российская Федерация}}) — [[дзяржава]], размешчаная ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] і паўночнай частцы [[Азія|Азіі]]. Расія — найбуйнейшая па плошчы дзяржава свету (17 075 063 км² або 11,46 % (1/9) плошчы ўсёй сушы Зямлі, або 12,65 % (1/8) заселенай чалавекам сушы, што амаль удвая больш, чым плошча [[Канада|Канады]], якая займае другое месца). == Назва == Назва '''''Расі́я''''' паходзіць ад этноніма ''[[назва Русь|Русь]]'' у грэчаскай [[агаласоўка|агаласоўцы]] і пачала ўводзіцца ва ўжытак [[вялікія князі маскоўскія|вялікімі князямі маскоўскімі]] з канца XV ст{{крыніца?}}. У беларускай мове сустракаецца таксама варыянт '''''Расе́я'''''. Варыянт ''Расея'', па думку навукоўцаў, магчыма, прыйшоў з дыялектаў рускай мовы, або ад розных беларускіх фанетычных працэсаў — паводле той самай мадэлі, што і беларускія народныя формы імён ''Аўдакея'' і ''Захвея''/''Сахвея'' ад ''Еўдакія'' і ''Сафія''. Паводле Этымалагічнага слоўніка беларускай мовы, словы ''Расея'', ''расейскі'', ''расеец'' не нясуць абразлівай семантыкі. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Расіі}} === Ранняя гісторыя (да X стагоддзя) === На частцы тэрыторыі сучаснай Расіі ў 1-м тысячагоддзі н.э. існавалі: [[Баспор|Баспорская дзяржава]] (Баспорскае княства), [[Скіфская дзяржава]]. На асноўнай тэрыторыі еўрапейскай Расіі жылі [[Балты|балцкія]] і [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-вугорскія]] плямёны. У 552—745 гадах частку тэрыторыі Расіі ў верхнім цячэнні Волгі паміж Чорным і Каспійскім марамі займала дзяржава плямённага саюзу [[Цюркі|цюркаў]] — [[Цюркскі каганат]]. Ад сярэдзіны VII да X стагоддзя ў ніжнім цячэнні [[Волга|Волгі]], на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]], у Прыазоўі ляжала дзяржава [[Хазарскі каганат]], якая стрымлівала набегі качэўнікаў з Азіі. Ад пачатку VIII стагоддзя да 926 года на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]] існавала [[Бахай|дзяржава Бахай]]. === Станаўленне і развіццё расійскай дзяржавы (X—XIX стагоддзі) === У X стагоддзі заходняя частка сённяшняй еўрапейскай Расіі ўваходзіла ў г. зв. «[[Старажытнаруская дзяржава|Старажытнарускую дзяржаву]]» ці «Кіеўскую Русь» з цэнтрам у Кіеве. Улада належала дынастыі Рурыкавічаў, якія праводзілі паслядоўную палітыку ўмацавання сваёй дзяржавы. Кіеўскі князь Алег узначаліў два паходы на [[Канстанцінопаль]]. А ў 988 годзе кіеўскі князь Уладзімір прыняў хрысціянства паводле грэчаскага абраду. У X—XIV стагоддзях на сярэднім цячэнні Волгі і ў Прыкам’і знаходзілася [[Волжская Булгарыя]]. У XII—XIV стагоддзях на тэрыторыі Расіі ўтварыліся [[Наўгародская рэспубліка]], [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Уладзімеіра-Суздальскае]] і іншыя княствы. У XII стагоддзі гэтыя славянскія княствы, Волжская Булгарыя і іншыя дзяржавы Усходняй [[Еўропа|Еўропы]] трапілі пад нашэсце [[манголы|манголаў]] (1237—1242), на 250 гадоў на тэрыторыі еўрапейскай часткі Расіі усталявалася [[мангольскае іга]]. У перыяд з 1300 да 1323 года галоўным цэнтрам расійскіх зямель быў Уладзімір, барацьбу з якім вялі Масква і [[Цвер]]. Адначасова з усіх расійскіх зямель даніну збірала [[Залатая Арда]]. Пад мангольскім ігам паўстала [[Маскоўскае княства]]. З дапамогай інтрыг, заваявання лаяльнасці манголаў, пераводу рэлігійнага цэнтру Расіі ў [[Масква|Маскву]], маскоўскія князі атрымалі большую самастойнасць ад Арды. З Маскоўскага княства пачала сваю гісторыю расійская дзяржаўнасць. Мангольскае іга скончылася выгнаннем захопнікаў аб’яднанымі сіламі расійскіх княстваў ([[Кулікоўская бітва]] 1380 года; «стаянне на рацэ Угры» 1480 года). [[Файл:Ivan the Terrible (cropped).JPG|thumb|200px|left|[[Іван Грозны]] працы [[Віктар Васняцоў|Васняцова]].]] У XIV—XVI стагоддзях, пасля заваёвы Наўгародскай рэспублікі, Масква канчаткова стала адзіным цэнтрам аб’яднання ўсходнеславянскіх княстваў паўночнага ўсходу. З пачатку XV стагоддзя пачынаецца вайсковае супрацьстаянне Маскоўскай дзяржавы і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Каб абараніцца ад Масковіі, Вялікае Княства Літоўскае будзе вымушана заключыць унію з Польшчай і ўтварыць Рэч Паспалітую. Сярэдзіна XVI стагоддзя — праўленне [[Іван Грозны|Івана Грознага]], перыяд цэнтралізацыі ўлады і жорсткага кантролю (апрычніна). Разам з гэтым актыўна праводзілася агрэсіўная знешняя палітыка — на працягу 1558—1583 гадоў ішла [[Лівонская вайна]] за выхад да Балтыйскага мора. У канцы XVI — сярэдзіне XVII стагоддзя аформілася прыгоннае права. У пачатку XVII стагоддзя Маскоўскае княства перажыла шведскую і польска-літоўскую інтэрвенцыі. У сярэдзіне XVII стагоддзя [[Украіна]] ўвайшла ў склад Расіі на правах аўтаноміі. [[Файл:Peter der-Grosse 1838.jpg|thumb|200px|[[Пётр I]] быў першым расійскім імператарам.]] Рэформы, праведзеныя імператарам [[Пётр I|Пятром I]] (канец XVII стагоддзя — першая чвэрць XVIII стагоддзя) мелі вялізны ўплыў на сацыяльна-эканамічнае развіццё краіны, паспрыялі значнай мадэрнізацыі Расіі. Перамога ў [[Паўночная вайна|Паўночнай вайне]] 1700—1721 гадоў дала Расіі выйсце да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. Да пачатку XIX стагоддзя ў выніку шматвяковай вайсковай агрэсіі да [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], Расія атрымала асноўную частку тэрыторыі скоранай дзяржавы. У выніку далучэння ў XVI—XIX стагоддзях тэрыторый Поўначы, Паволжа, [[Урал]]а, [[Сібір]]ы, Далёкага Усходу, Каўказа, уваходжання ў склад Расіі шэрагу народаў утварылася шматнацыянальная [[Расійская імперыя]]. Расія адбіла нашэсце французскіх войскаў у [[Вайна 1812 года|вайне 1812 года]]. Захоп Расіяй Каўказа суправаджаўся [[Генацыд чаркесаў|генацыдам чаркесаў]]. Сялянская рэформа 1861 года, што адмяніла прыгон, і іншыя рэформы паскорылі развіццё капіталізму, грамадства, сістэмы вытворчасці і размеркавання. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя ўзніклі палітычныя партыі. === XX—XXI стагоддзі === [[Руска-японская вайна]] 1904—1905 гадоў каталізавала развіццё рэвалюцыйных настрояў у грамадстве, што прывяло да [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]. Пасля рэвалюцыі заснаваная [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі|Дзяржаўная Дума]]. Расія брала ўдзел у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] 1914—1918 гадоў на баку краін [[Антанта|Антанты]]. Вайна, эканамічная крыза разам з правакатыўнымі дзеяннямі ўлады прывялі да звяржэння манархіі падчас [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года]]. 25 кастрычніка (7 лістапада) 1917 года адбылася [[Кастрычніцкая рэвалюцыя]]. Была абвешчаная ўлада Саветаў (рад) рабочых, жаўнерскіх і сялянскіх дэпутатаў. У краіне была ўсталявана манапольная палітычная ўлада [[Камунізм|Камуністычнай партыі]], што паступова злілася з цэнтралізаваным дзяржаўным апаратам. З 1917 па 1920 у Расіі ішла грамадзянская вайна, камуністы ажыццяўлялі інтэрвенцыю на новыя незалежныя дзяржавы Усходняй Еўропы і Сярэдняй Азіі. У дзяржаве замацоўваліся ваенна-камуністычныя і тэрарыстычныя прынцыпы арганізацыі (чырвоны тэрор). У студзені 1918 года ўтвораная [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка]] (РСФСР). У 1921 годзе была прынятая [[Новая эканамічная палітыка]] (НЭП), што ўяўляла сабою часовае і частковае вяртанне рынкавых прынцыпаў у эканоміку. 30 снежня 1922 года Расія разам з камуністычнымі [[Украіна]]й, [[Беларусь|Беларуссю]] і Закаўказскай Федэрацыяй утварылі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (СССР). Далейшае развіццё Расіі ў XX стагоддзі непарыўна звязана з СССР. 12 чэрвеня 1990 года З’езд народных дэпутатаў Расіі прыняў Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце Расійскай Федэрацыі. У 1991 годзе ўведзеная пасада [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнта РФ]]. У верасні 1993 года ўказам прэзідэнта ліквідаваная сістэма Саветаў, у снежні 1993 года прынятая [[Канстытуцыя Расіі]]. == Геаграфія == Крайні паўночны пункт Расіі — [[мыс Флігелі]] на [[Зямля Франца-Іосіфа|Зямлі Франца-Іосіфа]] (81°51’ паўн.ш.), крайні ўсходні пункт — востраў [[Востраў Ратманава|Ратманава]] ў [[Берынгаў праліў|Берынгавым праліве]] (заходні з двух [[Астравы Дзіяміда|астравоў Дзіяміда]], 169°0’ з.д.). Крайнія паўночны і ўсходні мацерыковыя пункты Расіі: [[мыс Чалюскін]] на паўвостраве [[Паўвостраў Таймыр|Таймыр]] (77°43’ паўн.ш.) і [[мыс Дзяжнёва]] на [[Чукотка|Чукотцы]] (169°39’ з.д.). Гэтыя чатыры крайнія пункты адначасова з’яўляюцца і адпаведнымі крайнімі пунктамі [[Еўразія|Еўразіі]]. Крайні паўднёвы пункт Расіі (41°11’ з.ш.) знаходзіцца на паўднёвым захадзе ад гары [[Гара Базардзюзю|Базардзюзю]], на мяжы [[Дагестан]]а з [[Азербайджан]]ам. Крайні заходні пункт ляжыць у [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобласці]] пад 19°38’ у.д., на [[Балтыйская каса|Балтыйскай касе]] [[Гданьскі заліў|Гданьскага заліва]] [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]; але Калінінградская вобласць з’яўляецца анклавам, і асноўная тэрыторыя Расіі пачынаецца ўсходней, пад 27°17’ у.д., на мяжы Расіі з [[Эстонія]]й, на беразе ракі Педэдзе. Такім чынам, працягласць тэрыторыі Расіі з поўначы на поўдзень перавышае 4 тыс. км, з захаду на ўсход — набліжаецца да 10 тыс. км. Агульная працягласць межаў Расіі — 60 933 км (з іх 38 808 км — марскія межы); межы Расіі на поўначы і на ўсходзе — марскія, на поўдні і на захадзе — у асноўным сухапутныя. Мае сухапутныя межы з [[Казахстан]]ам (6846 км), [[Кітай|Кітаем]] (3645 км), [[Манголія]]й (3485 км), [[Украіна]]й (1576 км), [[Фінляндыя]]й (1340 км), [[Беларусь|Беларуссю]] (959 км), [[Грузія]]й (723 км), [[Эстонія]]й (294 км), [[Азербайджан]]ам (284 км), [[Літва|Літвой]] (280.5 км), [[Польшча]]й (232 км), [[Латвія]]й (217 км), [[Нарвегія]]й (196 км), [[Паўночная Карэя|Паўночнай Карэяй]] (19 км). Марскія межы Расія мае с [[ЗША]] (49 км) і [[Японія]]й (194 км). Тэрыторыя Расіі амываецца трыма акіянамі і наступнымі марамі: [[Паўночны Ледавіты акіян]] — [[Чукоцкае мора|Чукоцкае]], [[Усходне-Сібірскае мора|Усходне-Сібірскае]], [[Мора Лапцевых|Лапцевых]], [[Карскае мора|Карскае]], [[Пячорскае мора|Пячорскае]], [[Баранцава мора|Баранцава]]; [[Атлантычны акіян]] — [[Балтыйскае мора|Балтыйскае]], [[Чорнае мора|Чорнае]], [[Азоўскае мора|Азоўскае]]; [[Ціхі акіян]] — [[Японскае мора|Японскае]], [[Ахоцкае мора|Ахоцкае]], [[Берынгава мора|Берынгава]]. == Фізіка-геаграфічны агляд == [[Файл:Baikal-S1999276045323.png|thumb|250px|Возера [[Байкал]]. Здымак са спадарожніка]] Расія размешчана на поўначы [[мацярык|мацерыка]] [[Еўразія]]. Яна абмываецца водамі [[Ціхі акіян|Ціхага]] і [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага]] [[акіян]]аў, а таксама [[Балтыйскае мора|Балтыйскім]], [[Чорнае мора|Чорным]], [[Азоўскае мора|Азоўскім]] [[мора]]мі Атлантычнага акіяна і [[Каспійскае мора|Каспійскім морам]], пры гэтым валодаючы самой працяглай берагавой лініяй (37 653 км). [[Уральскія горы]], [[рака Эмба]] і [[Кума-Маныцкая ўпадзіна]] падзяляюць Расію на еўрапейскую і азіяцкую часткі, апошняя ўключае ў сябе [[Паўночны Каўказ]], [[Сібір]] і [[Далёкі Усход]]. === Геалогія === [[Файл:Осетр река.jpg|thumb|250px|Сярэднярускае ўзвышша]] Больш 70 % тэрыторыі Расіі занята [[раўніна]]мі. Заходняя частка краіны знаходзіцца ў межах шырокай [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]], якая характарызуецца чаргаваннем нізін ([[Прыкаспійская нізіна|Прыкаспійская]] і інш.) і ўзвышшаў ([[Валдайскае ўзвышша|Валдайскае]], [[Сярэднярускае ўзвышша|Сярэднярускае]] і г. д.). Мерыдыянальна выцягнутая [[горная сістэма]] Урал раздзяляе Усходне-Еўрапейскую раўніну і [[Заходне-Сібірская раўніна|Заходне-Сібірскую нізіну]]. Да ўсходу ад апошняй знаходзіцца [[Сярэднесібірскае пласкагор’е]] з ізаляванымі [[горны масіў|горнымі масівамі]], якое затым плаўна пераходзіць у Цэнтральнаякуцкую раўніну. Паўднёвая і ўсходняя часткі краіны пераважна гарыстыя. На крайнім поўдні Еўрапейскай часткі цягнуцца паўночныя [[горны хрыбет|хрыбты]] Вялікага [[Каўказ]]а (тут знаходзіцца самая высокая вяршыня Расіі — [[Эльбрус]], 5 633 м), на поўдні Сібіры — [[Алтайскія горы|Алтай]], [[Саяны|Заходні і Усходні Саяны]], [[Станавое нагор’е]] і іншыя горныя сістэмы. Паўночны ўсход Сібіры і Далёкі Усход — рэгіёны перавагі сярэдневышынных горных хрыбтоў, такіх як [[Сіхатэ-Алінь]], [[Верхаянскі хрыбет]], [[Хрыбет Чэрскага (Усходняя Сібір)|хрыбет Чэрскага]]. [[Паўвостраў Камчатка]] і [[Курыльскія астравы]] на крайнім усходзе — тэрыторыя [[вулкан]]аў. Тут іх налічваецца больш за 200, прычым каля 50 дзеючых. === Гідралогія === У Расіі больш за 120 тыс. [[рака|рэк]] і каля 2 млн [[возера|азёр]]. Самыя буйныя рэкі: [[Амур]], [[Лена]], [[Енісей]], [[Іртыш]], [[Об]], [[Волга]], [[Кама]]; буйнейшыя азёры — [[Каспійскае мора]], [[Байкал]], [[Ладажскае возера|Ладажскае]], [[Анежскае возера|Анежскае]]. Варта заўважыць, што рэкі ў Расіі традыцыйна мелі велізарную ролю — не толькі як транспартныя шляхі, але і як трасы засялення і гаспадарчага асваення новых тэрыторый. На рэках пабудаваныя практычна ўсе буйныя гарады. === Клімат === Размяшчэнне Расіі ў паўночнай частцы Еўразіі (тэрыторыя краіны ў асноўным ляжыць паўночней 50° пн.ш.) абумовіла яе знаходжанне ў арктычным, субарктычным, умераным і часткова ў субтрапічным кліматычных паясах. Пераважная частка тэрыторыі размешчаная ва ўмераным поясе. Разнастайнасць клімату залежыць таксама ад асаблівасцей рэльефу і блізкасці або аддаленасці акіяна. Шыротная занальнасць найбольш ярка выяўляецца на раўнінах. Спектр прыродных зон адрознівае Еўрапейскую частку краіны, дзе з поўначы на поўдзень паслядоўна змяняюцца зона арктычных пустынь, тундры, лесатундры, тайгі, мяшаных лясоў, лесастэпы, стэпы, паўпустыні. З прасоўваннем на ўсход клімат становіцца ўсё больш кантынентальным, колькасць прыродных зон у адным шыротным інтэрвале значна скарачаецца. Сярэднія тэмпературы студзеня, па розных рэгіёнах, вагаюцца ад 6 да −50&nbsp;°C, ліпеня ад 1 да 25&nbsp;°C; ападкаў ад 150 да 2000 мм у год. [[Вечная мерзлата]] (раёны [[Сібір]]ы і [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]]) займае 65 % тэрыторыі Расіі. [[Файл:Amur Tiger Panthera tigris altaica Cub Walking 1500px.jpg|thumb|Амурскі тыгр]] Больш 70 % расійскай тэрыторыі — гэта зона рызыкоўнага земляробства. Сельскагаспадарчы сезон на большай частцы тэрыторыі Расіі доўжыцца 2—3 месяцы (для параўнання, у [[Еўропа|Еўропе]] або [[ЗША]] — 8—9 месяцаў). У той жа час у Расіі знаходзіцца 10 % усіх ворных зямель свету. === Флора і фаўна === Лясы займаюць звыш 1/2 тэрыторыі. На тэрыторыі Расіі знаходзіцца пятая частка ўсіх лясоў свету і палова сусветных хвойных лясоў. Жывёльны свет разнастайны — тут жывуць і [[белы мядзведзь|белыя мядзведзі]], і [[морж|маржы]], і [[тыгр]]ы, [[леапард]]ы, і інш. У Расіі існуе 35 [[Нацыянальны парк|нацыянальных паркаў]] і 84 [[запаведнік]]і. == Дзяржаўны лад == === Адміністрацыйны падзел === [[Файл:Субъекты Российской Федерации 2014.png|thumv|350px|right|Адміністрацыйны падзел Расіі]] Расія з’яўляецца федэратыўнай дзяржавай. Яна складаецца з 83 суб’ектаў федэрацыі (21 рэспубліка, 46 абласцей, 9 краёў, 1 аўтаномная вобласць, 4 аўтаномныя акругі, 2 горада федэральнага значэння) ({{Таксама}}: [[Адміністрацыйны падзел Расіі]]). Асаблівасцю аўтаномных акруг (акрамя [[Чукоцкая аўтаномная акруга|Чукоцкай]] з’яўляецца іх двухскладнасць, г.зн., з’яўляючыся паўнапраўным суб’ектам федэрацыі, яны ўваходзяць у склад іншага суб’екта. Асаблівасцю рэспублік з’яўляецца наяўнасць у іх Канстытуцыі (у іншых суб’ектаў — Статут) і магчымасць увядзення дадатковых дзяржаўных моў. З кожным суб’ектам федэральны ўрад заключае дагаворы аб размежаванні прадметаў паўнамоцтваў паміж Расійскай Федэрацыяй і суб’ектам Расійскай Федэрацыі. Суб’екты федэрацыі аб’яднаныя ў федэральныя акругі, якія створаныя ўказам прэзідэнта 13 мая 2000 года і якія не з’яўляюцца часткай адміністрацыйнага падзелу краіны (({{Таксама}}: [[Федэральны падзел Расіі]]). Усяго створана 8 федэральных акруг. === Форма праўлення і органы дзяржаўнай улады === Паводле формы праўлення Расія з’яўляецца прэзідэнцкай рэспублікай. Дзеючая Канстытуцыя была прынята [[12 снежня]] [[1993]] года на рэферэндуме ({{Таксама}}: [[Канстытуцыя Расійскай Федэрацыі]]). Дзяржаўная ўлада ў Расійскай Федэрацыі здзяйсняецца на аснове падзелу на заканадаўчую, выканаўчую і судовую. Органы заканадаўчай, выканаўчай і судовай улады самастойныя. Глава дзяржавы — [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі]]. Прэзідэнта выбіраюць на 6 гадоў на аснове ўсеагульнага роўнага і прамога выбарчага права пры тайным галасаванні. Адна і тая ж асоба не можа займаць пасаду Прэзідэнта больш за два тэрміны запар. Заканадаўчы (прадстаўнічы) орган дзяржаўнай улады (парламент) Расійскай Федэрацыі — двухпалатны [[Федэральны Сход Расійскай Федэрацыі]]. Палатамі Федэральнага Сходу з’яўляюцца [[Савет Федэрацыі]] — верхняя палата і [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўная Дума]] — ніжняя палата. У склад Савета Федэрацыя ўваходзяць па аднаму прадстаўніку ад заканадаўчай і выканаўчай улады кожнага суб’екта федэрацыі, якія дэлегуюцца адпаведна заканадаўчым органам суб’екта федэрацыі і яго главой на сталай аснове, а ў склад Дзяржаўнай Думы — 450 дэпутатаў, абіраецца на аснове ўсеагульнага роўнага і прамога выбарчага права пры тайным галасаванні па партыйным спіскам (прахадны бар’ер 7 %). Тэрмін паўнамоцтваў Дзяржаўнай Думы — 4 гады. Выканаўчую ўладу здзяйсняе [[Урад Расійскай Федэрацыі]]. Старшыня Ураду прызначаецца Прэзідэнтам са згоды Дзяржаўнай Думы. У склад Ураду ўваходзяць, апроч Старшыні, яго намеснікі і федэральныя міністры. Урад узначальвае сістэму федэральных органаў выканаўчай улады: міністэрстваў, федэральных служб і федэральных агенцтваў. Судовая ўлада ў Расіі ажыццяўляецца судамі. У сістэму федэральных судоў уваходзяць суды агульнай юрысдыкцыі (уключаючы ваенныя суды), арбітражныя суды і [[Канстытуцыйны Суд Расійскай Федэрацыі]]. Суды агульнай юрысдыкцыі здзяйсняюць правасуддзе па грамадзянскіх, крымінальных справах і справах, якія ўзнікаюць з адміністрацыйных правапарушэнняў. Да іх адносяцца [[Вярхоўны Суд Расійскай Федэрацыі]], вярхоўныя суды рэспублік у складзе РФ, краявыя, абласныя суды, суды аўтаномных абласцей, аўтаномных акруг, Маскоўскі і Санкт-Пецярбургскі гарадскія суды, раённыя (гарадскія) суды. Арбітражныя суды займаюцца разглядам спрэчак, звязаных з прафесійным удзелам у грамадзянскім абарачэнні, у прыватнасці, звязаных з прадпрымальніцкай дзейнасцю, і некаторых іншых катэгорый спрэчак. Яны ўключаюць [[Вышэйшы арбітражны суд Расійскай Федэрацыі]], федэральныя арбітражныя суды акруг (арбітражныя касацыйныя суды), арбітражныя апеляцыйныя суды, арбітражныя суды суб’ектаў федэрацыі. === Рэгіянальная і муніцыпальная ўлада === Сістэма органаў дзяржаўнай улады суб’ектаў федэрацыі ўсталёўваецца суб’ектамі Расійскай Федэрацыі самастойна ў адпаведнасці з асновамі канстытуцыйнага ладу Расійскай Федэрацыі і агульнымі прынцыпамі арганізацыі прадстаўнічых і выканаўчых органаў дзяржаўнай улады, усталяванымі федэральным законам. Глава суб’екта федэрацыі зацвярджаецца заканадаўчым органам па прадстаўленні прэзідэнта Расійскай Федэрацыі. Заканадаўчы (прадстаўнічы) орган суб’екта федэрацыі фарміруецца шляхам прамога тайнага ўсеагульнага галасавання па партыйным спісам. Выканаўчы орган — урад суб’екта федэрацыі фарміруецца главой суб’екта пры ўдзеле заканадаўчага органа. Судовая ўлада суб’екта федэрацыя складаецца з Канстытуцыйнага (Статутнага) суда суб’екта федэрацыі і міравых судоў. Гэтыя суды не ўваходзяць у федэральную судовую сістэму. Мясцовае самакіраванне ў Расіі — гэта форма ажыццяўлення народам сваёй улады, якая забяспечвае самастойнае і пад сваю адказнасць рашэнне насельніцтвам непасрэдна і (ці) праз органы мясцовага самакіравання пытанняў мясцовага значэння зыходзячы з інтарэсаў насельніцтва з улікам гістарычных і іншых мясцовых традыцый. Мясцовае самакіраванне здзяйсняецца грамадзянамі шляхам рэферэндуму, выбараў, іншых форм прамога волевыяўлення, праз выбарныя і іншыя органы мясцовага самакіравання. Мясцовае самакіраванне здзяйсняецца на ўсёй тэрыторыі Расійскай Федэрацыі. Тэрытарыяльную аснову мясцовага самакіравання складаюць муніцыпальныя ўтварэнні. Усяго ў Расіі каля 25 тысяч муніцыпальных утварэнняў. У Расійскай Федэрацыі існуюць 6 відаў муніцыпальных утварэнняў: * [[Сельскае паселішча (Расія)|сельскае паселішча]] * [[Гарадское паселішча (Расія)|гарадское паселішча]] * [[Муніцыпальны раён (Расія)|муніцыпальны раён]] * [[Гарадская акруга (Расія)|гарадская акруга]] * [[Міжсяленыя тэрыторыі|міжсяленная тэрыторыя]] * [[унутрыгарадская тэрыторыя горада федэральнага значэння]] Органы мясцовага самакіравання не ўваходзяць у сістэму органаў дзяржаўнай улады. У структуру органаў мясцовага самакіравання, якая ўсталёўваецца статутам муніцыпальнага ўтварэння, уваходзяць наступныя органы і службовыя асобы мясцовага самакіравання: прадстаўнічы орган муніцыпальнага ўтварэння, галава муніцыпальнага ўтварэння, мясцовая адміністрацыя, кантрольны орган муніцыпальнага ўтварэння, іншыя органы мясцовага самакіравання. === Палітычныя партыі і прафсаюзы === Па стану на люты 2008 г. ў Расіі было зарэгістравана 15 палітычных партый (у 2006 г. іх было 35). Да ліку буйнейшых адносяцца: праўладныя — [[Адзіная Расія]]; лаяльныя — [[Справядлівая Расія]], [[Ліберальна-дэмакратычная партыя Расіі]] (ЛДПР); апазіцыйныя — [[Камуністычная партыя Расійскай Федэрацыі]] (КПРФ), [[Партыя "Народны саюз"|Народны Саюз]], [[Расійская дэмакратычная партыя "Яблык"|Яблык]], [[Правая справа]]. У Дзярждуму, выбраную ў [[2007]] годзе, прайшлі Адзіная Расія, КПРФ, Справядлівая Расія і ЛДПР. Да ліку буйнейшых прафсаюзных аб’яднання агульнарасійскага ўзроўня адносяць [[Федэрацыя незалежных прафсаюзаў Расіі|Федэрацыю незалежных прафсаюзаў Расіі]] (найбуйнейшае прафсаюзнае аб’яднанне, уваходзяць каля 29 млн чалавек, ці 95 % ад усіх членаў прафсаюзаў у Расіі), [[Канфедэрацыя працы Расіі|Канфедэрацыю працы Расіі]], [[Усерасійская канфедэрацыя працы|Усерасійскую канфедэрацыю працы]]. Усе яны ўваходзяць у [[Міжнародная канфедэрацыя прафсаюзаў|Міжнародную канфедэрацыю прафсаюзаў]]. === Знешняя палітыка === ==== Дачыненні з Беларуссю ==== Дыпламатычныя дачыненні ўрады ўстанавілі [[28 чэрвеня]] [[1992]] года<ref>[https://web.archive.org/web/20070502115338/http://www.president.gov.by/by/press46998.print.html Беларусь гатова на цеснае супрацоўніцтва з Расіяй, з улікам інтарэсаў беларускага народа]// Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. 28 чэрвеня [[2007]]</ref>. == Насельніцтва == === Колькасць і размяшчэнне === [[Файл:Population of Russia.PNG|thumb|250px|Дэпапуляцыя ў Расіі]] На [[1 студзеня]] [[2008]] года насельніцтва Расіі складала 142,0 млн чалавек. У Расіі працягваецца [[дэмаграфічны крызіс]]. Рост насельніцтва ў краіне спыніўся з [[1991]]. Смяротнасць у 1,1 раза перавышае нараджальнасць, насельніцтва скарачаецца на некалькі сотняў тысяч чалавек штогод. Негатыўнай асаблівасцю Расіі з’яўляецца той факт, што ў выніку дэмаграфічнага пераходу нараджальнасць звалілася да ўзроўня развітых краін, у то час як смяротнасць засталася на ўзроўні краін, якія развіваюцца. Кожную хвіліну ў Расіі нараджаецца 3 чалавека, а памірае — 5. Агульнасусветная тэндэнцыя процілеглая: адносіны колькасці нараджэнняў да смерцяў роўна 2,6. Асабліва вялікая смяротнасць у расійскіх мужчын, сярэдняя працягласць жыцця якіх 67,51 гадоў (2017 г.)<ref name="demoscope.ru">[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_e0.php 15 новых независимых государств. Ожидаемая продолжительность жизни при рождении, 1950—2017]</ref>. Працягласць жыцця жанчын значна вышэй — 77,64 года<ref name="demoscope.ru"/>. Узровень нараджальнасці ў Расіі не забяспечвае простага ўзнаўлення насельніцтва. === Этнічны склад === === Моўны склад === === Рэлігійны склад === == Гаспадарка == [[Файл:MIBC 9th May 2012.jpg|thumb|250px|Міжнародны бізнес-раён «[[Масква-сіці]]».]] Расія — некалі прамыслова развітая краіна, перажывае крызіс пасля распаду СССР, савецкай эканомікі і эканамічных сувязяў з былымі рэспублікамі і краінамі Усходняга блоку. [[Сукупны ўнутраны прадукт]] на душу насельніцтва складае 8900 долараў у год ([[2003]]). Інфляцыя 3 % (за студзень-люты [[2005]] г.) Большую частку ВУП дае здабыча карысных выкапняў: [[Нафта|нафты]] і [[Прыродны газ|прыроднага газу]] (асноўныя радовішчы ў Заходнім Сібіры), каменны [[вугаль]], [[жалезная руда]] (Курская магнітная анамалія, радовішчы [[Урал]]а, Заходняй [[Сібір]]ы і інш.), [[апатыты]], [[калійныя солі]], [[фасфарыты]], [[дыямент]]ы і інш. У [[2010]] г. вываз сыравіны склаў 65 % агульнага аб’ёму экспарту<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Антон Запольскі]].|загаловак=10 гадоў кіравання Пуціна. Што адбываецца сёння ў Расіі|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=61516|выданне=[[Звязда]]|тып=[[газета]]|год=29 чэрвеня 2010|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2010-06-29 124 (26732)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/61477/29cher-7.indd.pdf 7]|issn=1990-763x|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306063244/http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=61516|archivedate=6 сакавіка 2016}}</ref>. Асноўныя галіны прамысловасці: [[Машынабудаўніцтва]] (цяжкае, агульнае, сярэдняе, выраб прыбораў інструментаў, і інш.), чорная (галоўным чынам [[Урал]] і інш.) і каляровая ([[Урал]], [[Сібір]], Далёкі Усход і інш.) [[металургія]]. Развітыя хімічная і нафтахімічная прамысловасці (цэнтральны і паўночна-заходні рэгіён, Паволжа, Урал), лясная (на поўначы і ўсходзе краіны), лёгкая (галоўным чынам тэкстыльная) і харчовая прамысловасць. [[Земляробства]] дае каля 40 % агульнай прадукцыі [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]], [[жывёлаводства]] — звыш 60 %. Больш як 4/5 ворыва прыходзіцца на Цэнтральнае Паволжа, Паўночны [[Каўказскія горы|Каўказ]], [[Урал]] і Заходні [[Сібір]]. Асноўныя сельскагаспадарчыя культуры: [[збожжа]], [[цукровы бурак]], [[сланечнік]], [[бульба]], [[лён]]. На тэрыторыі Расіі функцыянуюць аб’яднаныя энергетычныя сістэмы Цэнтру, Паўночнага Захаду, Паволжа, Паўночнага Каўказа, Сібіру, Далёкага Усходу. Расія мае буйную сетку трубаправодаў. Важныя элементы водных сістэм: Беламора-балтыйскі канал, канал імя Масквы, Волга-Донскі канал, Волга-Балтыйскі шлях. Важную ролю грае марскі транспарт. Буйныя порты: [[Санкт-Пецярбург]], [[Калінінград]], [[Мурманск]], [[Архангельск]], [[Новарасійск]], [[Уладзівасток]], [[Находка]]. У Расіі ёсць звыш за 100 [[курорт]]аў: на ўзбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]], група курортаў Каўказскіх Мінеральных Водаў і інш. == Культура == == Адукацыя == == Сацыяльная сфера == == Узброеныя сілы == Узброеныя сілы Расіі складаюцца з трох відаў Узброеных сіл (сухапутныя войскі, ваенна-паветраныя сілы і ваенна-марскі флот), трох родаў войск (касмічныя войскі, ракетныя войскі стратэгічнага прызначэння і паветрана-дэсантныя войскі), тыла ўзброеных сіл, чыгуначных войск і іншых войск, якія не ўваходзяць у віды ўзброеных сіл, а таксама шэраг службаў. Агульная колькасць УС Расіі складае 1207 тыс. чалавек ваеннаслужбоўцаў і 876 тысяч грамадзянскіх спецыялістаў. Сухапутныя войскі арганізацыйна складаюцца з мотастралковых войскаў, танкавых войскаў, ракетных войскаў і артылерыі, войскаў СПА, спецыяльных войскаў (выведвальных, сувязі, радыёэлектроннай барацьбы (РЭБ), інжынерных, радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай абароны (РХБА), тэхнічнага забеспячэння, аховы тылу, часцей і арганізацый тылу). Сухапутныя войскі дзеляцца па тэрытарыяльным прынцыпе на шэсць ваенных акруг: [[Маскоўская ваенная акруга|Маскоўская]], [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградская]], [[Паўночна-Каўказская ваенная акруга|Паўночна-Каўказская]], [[Прыволжска-Уральская ваенная акруга|Прыволжска-Уральская]], [[Сібірская ваенная акруга|Сібірская]] і [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкаўсходняя]]. Ваенна-паветраныя сілы арганізацыйна складаюцца з авіяцыі (бамбавальнай, штурмавой, знішчальнай, авіяцыі СПА, выведвальнай, транспартнай і спецыяльнай), зенітна-ракетных войскаў, радыётэхнічных войскаў, спецыяльных войскаў, часцей і ўстаноў тылу. Ваенна-марскі флот арганізацыйна складаецца з родаў сіл: падводных, надводных, марской авіяцыі, марской пяхоты і берагавых войскаў, часцей спецыяльных войскаў і тылу. ВМФ па тэрытарыяльнай прыкмеце дзеліцца на чатыры флоту (Паўночны, Балтыйскі, Чарнаморскі і Ціхаакіянскі) і адну флатылію (Каспійскую). За межамі Расійскай Федэрацыі ёсць ваенныя базы ў Азербайджане (РЛС «Габала»), Арменіі (102-я ваенная база ў Гюмры), Беларусі (РЛС «Волга», Баранавічы і 42-й вузел сувязі ВМФ, Вілейкі), Казахстане (5-ы Дзяржаўны выпрабавальны касмадром, асобны полк транспартнай авіяцыі, асобны радыётэхнічны вузел Касмічных войскаў, дзяржаўны выпрабавальны палігон стратэгічнай СПА і СРА Сары-Шара), Кіргізіі (ваенна-паветраная база), Таджыкістане (Оптыка-электронны вузел сістэмы кантролю касмічнай прасторы «Нурэк», 201-я матастрэлковая дывізія), Узбекістане (авіябаза), Украіне (Чарнаморскі флот, шэраг аэрадромаў, вузлоў сувязі, 219-ы асобны полк радыёэлектроннай барацьбы, 1096-ы зенітны ракетны полк), Сірыі (база ВМФ), а таксама групоўкі расійскіх войскаў у Абхазіі і Паўднёвай Асеціі і групоўка міратворчых сіл і Прыднястроўі. == Гл. таксама == * [[Русафобія]] * [[Русафілія]] * [[Дзяржаўны савет Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўны савет]] * [[61-я паветраная армія Расіі]] * [[6-я армія ВПС і СПА Расіі]] * [[Злачыннасць у Расіі]] == Заўвагі == <references group="заўв"><references /> <references /></references> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Вікіцытатнік|Расія}} {{Commons}} {{Краіны Еўропы}} {{Краіны Азіі}} {{Славянскія краіны}} {{СНД}} {{АДКБ}} {{G8}} {{Краіны ля Балтыйскага мора}} {{Краіны ля Чорнага мора}} {{АІК}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Расія| ]] [[Катэгорыя:Краіны Азіі]] [[Катэгорыя:Краіны Еўропы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 8nw3xgistozawoymqbavfs18qijv3xo 0 2825 5135643 5116733 2026-05-04T11:45:39Z Ґайдечахв74Лпадаоо 134599 /* Мовы */ 5135643 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава | Беларуская назва = Украіна | Арыгінальная назва = Україна | Родны склон = Украіны | Назва гімна = Ще не вмерла України і слава, і воля | Дата1 = [[IX стагоддзе]] | Дата2 = [[1253]] | Дата3 = [[1362]] | Дата4 = [[1649]] | Дата5 = [[20 лістапада]] [[1917]] | Дата6 = [[22 студзеня]] [[1918]] | Дата7 = [[29 красавіка]] [[1918]] | Дата8 = [[19 кастрычніка]] [[1918]] | Дата9 = [[1 лістапада]] [[1918]] | Дата10 = [[22 студзеня]] [[1919]] | Форма кіравання = [[Парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка]] | lat_dir = N | lat_deg = 49 | lat_min = 29 | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 30 | lon_min = 50 | lon_sec = | region = UA | CoordScale = 5000000 | Дата11 = [[10 сакавіка]] [[1919]] | Дата12 = [[16 ліпеня]] [[1990]]<br /> <br /> • [[24 жніўня]] [[1991]] | sovereignty_type = [[Гісторыя Украіны|Фарміраванне]] | Этап1 = [[Кіеўская Русь]] | Этап2 = [[Каралеўства Русь]] | Этап3 = [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]] | Этап4 = [[Гетманшчына|Войска Запарожскае (Гетманшчына)]] | Этап5 = [[Украінская Народная Рэспубліка]] | Этап6 = [[Універсалы Украінскай цэнтральнай рады|Абвяшчэнне незалежнасці УНР]] | Этап7 = [[Украінская дзяржава]] | Этап8 = [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка]] | Этап9 = [[Лістападаўскі чын|Абвяшчэнне незалежнасці ЗУНР]] | Этап10 = [[Акт Злучэння|Акт Злучэння УНР і ЗУНР]] | Этап11 = [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]] | Этап12 = Дэкларацыя аб суверэнітэце Украіны<br /> <br /> [[Акт абвяшчэння Незалежнасці Украіны|'''Незалежнасць''']] (ад [[СССР]]) <br/> | Найбуйнейшыя гарады = [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Адэса]], [[Дніпро]], [[Данецк]], [[Запарожжа]], [[Львоў]], [[Крывы Рог]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнт]] <br/> [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм'ер-міністр]] <br/> [[Старшыня Вярхоўнай Рады Украіны|Старшыня Вярхоўнай Рады]] | Кіраўнікі = [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Уладзімір Зяленскі]] <br/> [[Юлія Анатольеўна Свірыдзенка|Юлія Свірыдзенка]] <br/> [[Руслан Аляксеевіч Стэфанчук|Руслан Стэфанчук]] | Месца па плошчы = 44 | Плошча = 603&nbsp;549 | Працэнт вады = 7 | Этнахаронім = [[Украінцы]] | Месца па насельніцтву = 30 | Насельніцтва = {{спад}} 45&nbsp;553&nbsp;000<ref>[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2013/fin/ds/kn/kn_u/kn0113_u.html Колькасць насельніцтва па дадзеных Дзяржкамстата Украіны на 1 студзеня 2013]{{Недаступная спасылка}}{{ref-uk}}</ref> | Год ацэнкі = 2013 | Насельніцтва па перапісу = 48&nbsp;457&nbsp;102 | Год перапісу = 2001 | Шчыльнасць насельніцтва = {{спад}} 75,48 | Месца па шчыльнасці = 90 | ВУП (ППЗ) = {{рост}} 344,727 млрд<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?sy=2012&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=%2C&br=1&pr1.x=38&pr1.y=10&c=926&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= World Economic Outlook Database. [[Міжнародны валютны фонд]].]</ref> | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2012 | Месца па ВУП (ППЗ) = 39 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = {{рост}} 7598 | ВУП (намінал) = {{рост}} 180,174 млрд | Год разліку ВУП (намінал) = 2012 | Месца па ВУП (намінал) = 52 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = {{рост}} 3971 | ІРЧП = {{рост}} 0,740<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/hdr4press/press/index.html|title=HDR 2013 - Confidential|access-date=2013-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130328214550/http://hdr.undp.org/hdr4press/press/index.html|archive-date=28 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref> | Год разліку ІРЧП = 2012 | Месца па ІРЧП = 78 | Узровень ІРЧП = <span style="color:#090">высокі</span> | Заўвагі = {{reflist}} | дата13 = Дэкларацыя аб суверэнітэце Украіны }} '''Украі́на''' ({{Lang-uk|Україна}} {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — краіна ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], мяжуе з [[Беларусь|Беларуссю]] на поўначы, [[Расія]]й на ўсходзе, [[Венгрыя]]й, [[Польшча]]й і [[Славакія]]й на захадзе, [[Румынія]]й і [[Малдова]]й на паўднёвым захадзе. Абмываецца [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Азоўскае мора|Азоўскім]] морамі на поўдні. Бесперапынна дзяржаўнасць існуе з 1917 года. Незалежнасць адноўлена ў 1991 годзе. Сталіца — [[Кіеў]] ({{lang-uk|Київ}}). Па плошчы Украіна займае 44-е месца ў свеце і першае месца — сярод краін, цалкам размешчаных у [[Еўропа|Еўропе]] ([[Расія]], еўрапейская плошча якой значна большая, размешчана ў Еўропе толькі часткова). З [[20 лютага]] [[2014]] года Украіна абараняецца ад узброенага ўварвання [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]], складнікамі якога з’яўляюцца [[Анексія Крыма Расіяй|анексія Крыму]] і [[Расійская акупацыя Данецкай вобласці|акупацыя часткі Данецкай і Луганскай абласцей]]. Новы этап расійска-украінскай вайны пачаўся [[24 лютага]] [[2022]] года з [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|маштабнага расійскага ўварвання ва Украіну]]. == Геаграфія == {{асноўны|Геаграфія Украіны}} Украіна знаходзіцца ў паўднёва-заходняй частцы [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]], на яе тэрыторыі знаходзяцца [[Карпаты|Карпацкія]] (часткова) і [[Крымскія горы]]. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гаверла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора. Найвышэйшая гара Крыму — [[Раман-Кош]] (1545 м). Найважнейшымі мінеральнымі багаццямі Украіны з’яўляюцца [[вугаль]] (Данбас), жалезныя (Крывы Рог, [[Крамянчуг]], Запарожжа, [[Керчанскі паўвостраў]]) і марганцавыя (Нікапаль) руды, а таксама руды каляровых металаў (Запарожская вобл.). На паўночным усходзе і ў Перадкарпацці ёсць радовішчы нафты і газу, а таксама калійных соляў. Хімічная сыравіна прадстаўлена солямі рознага паходжання (заліў Сіваш у [[Азоўскае мора|Азоўскім моры]]) і прыроднай серай (Роздал у Львоўскай вобласці). На поўдні краіны ёсць вялікія радовішчы крэйды і кааліну. Клімат Украіны — умерана кантынентальны, толькі на паўднёвай ускраіне — чарнаморскім узбярэжжы [[Крым]]а, агароджаным з поўначы гарамі, — субтрапічны. Лета ўсюды цёплае — ад +19&nbsp;°C на поўначы да +24&nbsp;°C на поўдні. Больш халодныя зімы (да −8&nbsp;°C) на паўночным усходзе; паўднёва-заходняе ўзбярэжжа Крыма перасякае ізатэрма 0&nbsp;°C. Колькасць ападкаў памяншаецца з паўночнага захаду на поўдзень і паўднёвы ўсход ад 700 мм у [[Карпаты|Карпатах]] і 550 мм на [[Палессе|Палессі]] да 450 мм на нізінах Прычарнамор’я. Для ўсёй тэрыторыі, акрамя субтропікаў, характэрны летні максімум; дажджы выпадаюць у выглядзе ліўняў. Снегавое покрыва бывае паўсюдна, але ў Крыме выпаўшы снег звычайна адразу растае. Лета і зіма ва Украіне наступаюць хутчэй, чым на захадзе Еўропы. Ранняй вясной снег хутка растае, і расталыя воды размываюць складзеныя рыхлымі пародамі схілы ўзвышшаў; бурныя летнія ліўні паглыбляюць [[яр]]ы. У кліматычных адносінах раўнінную тэрыторыю Украіны падзяляецца на тры зоны. На поўначы, у Палессі, дзе размяшчаецца зона змяшаных лясоў, лета халаднаватае, зіма снежная і мяккая. Шырокая паласа лесастэпу, якая ляжыць у цэнтры краіны, адрозніваецца спрыяльным умерана-кантынентальным кліматам з халаднаватай зімой і цёплым летам, што робіць гэты рэгіён найболей спрыяльным для пражывання людзей і вядзення гаспадаркі. Размешчаная на поўдні зона стэпу адрозніваецца найбольшай кантынентальнасцю, гарачым сухім летам і маласнежнай зімой. Своеасаблівы клімат у горных раёнаў Украіны. Паўднёвы бераг Крыму мае субтрапічны міжземнаморскі клімат з вільготнай зімой і засушлівым летам. Украінскія Карпаты адрозніваюцца ўмерана кантынентальным кліматам з вільготнай мяккай зімою і негарачым летам. Найбольшая колькасць ападкаў фіксуецца ў Карпатах (да 2000 мм у год), найменшая — Заходнім Крыме (каля 300 мм у год). Галоўная рака Украіны — [[Дняпро]]. Перасякаючы Украіну з поўначы на поўдзень, яна дзеліць краіну на дзве прыкладна роўныя часткі. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]] і [[Паўднёвы Буг]]. Праз дэльту [[Дунай|Дунаю]] праходзіць мяжа Украіны з Румыніяй. На тэрыторыі Украіны знаходзіцца больш за 3 тысячы азёр, у асноўным дробных, плошчаю да 0,1 км². Большая іх частка размешчана ў [[Палессе|Палессі]], на поўначы краіны. У Адэскай вобласці, каля Дунаю, знаходзіцца [[прыдунайскія азёры Украіны|група азёр]], якія сфармаваліся як затопленыя вусця прытокаў Дунаю. Найбольшае возера Украіны — [[Сасык (Кундук)]] (210 км²) у [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]]. Найглыбейшае возера краіны — [[Свіцязь (возера, Украіна)|Свіцязь]] (58 м), найбольшае з [[Шацкія азёры|Шацкіх азёраў]], што знаходзяцца ў [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]]. На Дняпры створаны велізарныя вадасховішчы ([[Кіеўскае вадасховішча]] і інш.). Нягледзячы на сваю шматлікасць, рэкі Украіны пераважна малаводныя, за выняткам Дняпра, таму краіна адчувае недахоп водных рэсурсаў. Асабліва бедныя воднымі рэсурсамі паўднёвы ўсход Украіны і [[Крымскі паўвостраў]]. На горных жа рэках у Карпатах часта здараюцца паводкі. Дзве трэці тэрыторыі Украіны пакрыты ўрадлівымі [[чарназём|чарназёмнымі глебамі]]. На поўначы краіны пераважаюць [[шэрыя лясныя глебы|шэрыя лясныя]] ды [[дзярнова-падзолістыя глебы]], у сухіх стэпах поўдню — [[каштанавыя глебы|каштанавыя]]. На раўніннай частцы краіны выдзяляюць тры прыродныя зоны: [[лес|лясную]] (на поўначы), [[лесастэп]]авую (у сярэдняй частцы) і [[стэп]]авую (на поўдні). Лясной зоне ўласцівыя мяшаныя і шыракалістыя лясы з [[піхта|белай піхтай]], [[сасна|сасной]], [[бук]]ам і [[дуб]]ам. У лесастэпах пераважае дуб. У стэпах найбольш пашыраныя [[злакавыя]] травы: [[тыпчак]], [[кавыль]], [[цімафееўка]], [[пырнік]]. У Карпатах расце бук, дуб, [[елка]], піхта, у Крымскіх гарах — бук, дуб, сасна, [[ядловец]]. На паўднёвым беразе Крыма шмат паркаў з рознымі відамі міжземнаморскай флоры: [[кедр]]ы, [[кіпарыс]]ы і інш. Ва Украіне жывуць каля 28 тысяч розных відаў жывёл, у тым ліку 101 від [[млекакормячыя|млекакормячых]], 350 відаў [[птушкі|птушак]], 21 від [[паўзуны|паўзуноў]], 19 відаў [[земнаводныя|земнаводных]] і больш за 200 відаў [[рыбы|рыб]]. У лясах жывуць [[буры мядзведзь|мядзведзі]], [[заяц|зайцы]], [[дзік]]і, [[лісіца|лісіцы]], [[рысь|рысі]], [[цецярук]]і, [[арлы]], [[ястраб]]ы, [[совы]]. У лесастэпах сустракаюцца [[алень|алені]], дзікі, [[воўк|ваўкі]], таксама [[грызуны]]. Для стэпаў найбольш характэрныя грызуны і палявыя птушкі. Ва Украіне існуюць 16 [[запаведнік]]аў, у якіх захоўваецца прырода ўкраінскіх лясоў, стэпаў і гор. Найбольш вядомыя Асканія-Нова, Украінскі стэпавы, Крымскі. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Украіны}} === Даславянскі перыяд (да VIII ст.) === Тэрыторыя сучаснай Украіны пачала асвойвацца першабытнымі людзьмі яшчэ ў каменным веку — сама старажытнай стаянкай на сённяшні дзень лічыцца Каралёва ў Закарпацці. Адносна шчыльна былі заселены таксама сярэдняе Паднястроўе, раён дняпроўскіх парогаў і прадгор’і Крыму. У часы максімальнага аледзянення каля 100 тыс. гадоў таму паўночна-заходняя частка тэрыторыі Украіны была пакрыта ледавіковым шчытом. Падчас апошняга зледзянення паўднёвая мяжа ледавіка праходзіла па Палессі. Астатняя тэрыторыя была пакрыта тундрай і халоднымі стэпамі. Перыяд [[неаліт]]у і энеаліту ([[медны век]]) прадстаўлены Трыпольскай культурай, помнікі і перыяды якой даследчыкі падзяляюць на тры этапы: ранні (4500-3500), сярэдні (3500-2750) і позні (2750—2000 да н.э.). Гэтая культура Правабярэжнай Украіны лічыцца адной з самых развітых раннеземляробчых археалагічных культур Усходняй Еўропы. Для перыяду [[бронзавы век|бронзавага веку]] для тэрыторый паўднёва-заходняй часткі характэрна белагрудаўская культура. Усяго на тэрыторыі Украіны вядома некалькі дзесяткаў дагістарычных археалагічных культур [[палеаліт]]у, [[мезаліт]]у, [[неаліт]]у, бронзавага, меднага і жалезнага вякоў. Знаходкі археолагаў дазваляюць меркаваць, што менавіта на гэтых землях быў упершыню выкарыстаны конь для верхавой язды. На ўзбярэжжы Крыму з 8 стагоддзя да н.э. ўзнікаюць грэчаскія калоніі, галоўныя з якіх — Херсанес (каля Севастопаля) і Пантыкапей — паступова сталі цэнтрамі дзяржаўных утварэнняў. Гэтыя землі з 1 стагоддзя да н.э. трапілі пад уплыў [[Старажытны Рым|Рыму]]. На стэпавай частцы Украіны пануюць качавыя плямёны: [[кімерыйцы]] (9 ст. да н.э.— 7 ст. да н.э.), [[скіфы]] (7 — 3 стст. да н.э.), [[сарматы]] (3 ст. да н.э.— 3 ст. н.э.). === Перыяд Кіеўскай Русі і Візантыйскай імперыі (VIII—XIV стст.) === З IV ст. пачынаецца эпоха Вялікага Перасялення народаў. Праз украінскія стэпы праходзяць плямёны [[готы|готаў]], потым — [[гуны|гунаў]], яшчэ пазней — [[аланы|аланаў]]. З VIII стагоддзя Паўночную і цэнтральную Украіну засяляюць усходнеславянскія плямёны, сярод якіх былі [[паляне (усходнеславянскае племя)|паляне]], [[драўляне]], [[севяране]], [[валыняне]] ды інш. Паступова на гэтых землях фарміруецца гэтак званая Кіеўская Русь — першае ўсходнеславянскае дзяржаўнае ўтварэнне. З 862 года Кіеўскай Руссю кіруе варажская дынастыя Рурыкавічаў. Найбольшы росквіт Кіеўскай Русі прыпадае на X ст., калі Кіеў пазбаўляецца ад хазарскай залежнасці, а потым і цалкам знішчае Хазарыю як дзяржаву. Зрабіўшы гэта, Кіеў, аднак, адкрыў прычарнаморскія стэпы для пранікнення качавых плямёнаў: [[Печанегі|печанегаў]], [[Торкі (племя)|торкаў]] ды [[Полаўцы|полаўцаў]] (кіпчакоў), якія прынеслі старажытнарускай дзяржаве багата клопатаў. З XII стагоддзя Кіеўская Русь распадаецца на асобныя княствы. На тэрыторыі Украіны галоўнымі княствамі былі Кіеўскае, Чарнігаўскае, Галіцкае ды Валынскае. У XIII ст. праз Кіеўскую Русь праходзяць орды мангола-татар. Карыстаючыся феадальнай раздробленасцю, яны досыць лёгка падаўляюць супраціў мясцовых князёў і абкладаюць рускія гарады данінай. Антычныя гарады чарнаморскага ўзбярэжжа пасля распаду Рымскай імперыі трапляюць пад палітычны і культурны ўплыў Візантыі. Найбуйнейшым горадам тут застаецца Херсанес (у сярэднявечча вядомы як Херсон). У XII стагоддзі ў горнай частцы Крыму ўзнікла дзяржава Феадора, на базе насельнікаў якой узнікла народнасць крымскіх грэкаў, або феадарытаў. Яе помнікамі з’яўляюцца пячорныя гарады Крыму — Чуфут-Кале, Эскі-Кермен ды інш. Стэпавы Крым з XIII стагоддзя трапляе пад уладу татар. === Польска-літоўскі і турэцкі перыяд (XIV ст.— канец XVIII ст.) === З XIV стагоддзя мангола-татарская дзяржава, галоўным чынам праз міжусобіцы, аслабляецца. Затое [[Вялікае Княства Літоўскае]], якое ўзнікла ў XIII ст., значна ўзмацняцца ад часоў княжання [[Гедзімін]]а (пачатак XIV ст.) Ён устанавіў пратэктарат над Кіеўскім княствам. У [[1362]] годзе літоўскі князь [[Альгерд]] разбіў татар у [[Бітва на Сініх Водах (1362)|бітве на Сініх Водах]] і прыяднаў Кіеў да Вялікага Княства Літоўскага. Гэтая падзея мела вялікае сімвалічнае значэнне, бо ВКЛ, як і Масква, прэтэндавала на званне пераемніка Кіеўскай Русі, і на пачатку была бясспрэчным лідарам у «збіранні» рускіх земляў. З канца XIV ст. пачынаецца палітычная і культурная экспансія Польшчы. У 1387 годзе Польшча захоплівае Галічыну. З канца XV ст. узмацняецца [[Вялікае Княства Маскоўскае]], якое ў канцы XV — пачатку XVI стст. захапіла ў ВКЛ частку земляў. З XV ст. на літоўска-крымскім памежжы ўзнікае казацтва, якое аказала вырашальны ўплыў на ўтварэнне ўкраінскага этнасу. Этнічная тэрыторыя Украіны, выцягнутая з захаду на ўсход, і цяпер прыкладна адпавядае былой мяжы між ВКЛ і [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]]. У 1569 годзе, карыстаючыся цяжкім становішчам ВКЛ, якая вяла вайну з Масквой, Польшча захоплівае Валынь, Падляшша, украінскае Палессе і Кіеўшчыну, г.зн. усе ўкраінскія землі, якія дагэтуль належалі ВКЛ. У 1596 годзе Кіеўская мітраполія заключыла з Рымска-каталіцкаю царквой [[Берасцейская унія|Берасцейскую царкоўную вунію]], паводле якой перайшла пад уладу рымскага папы. Палітыка [[апалячванне|апалячвання]] ды [[акаталічванне|акаталічвання]] прывяла да антыпольскіх паўстанняў на ўкраінскіх землях. Наймацнейшае з іх, пад кіраўніцтвам [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], пачалося ў [[1648]] годзе. Пасля шэрагу паразаў [[гетман]] Хмяльніцкі быў вымушаны перайсці пад пратэктарат Масквы, што адбылося ў [[1654]] годзе на [[Пераяслаўская Рада|Пераяслаўскай Радзе]]. Гэтая падзея выклікала «[[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|руска-польскую вайну]]», у выніку якой да [[Маскоўскае царства|Маскоўскага царства]] адыйшлі значныя тэрыторыі, у тым ліку горад Кіеў. Крым з XV стагоддзя цалкам падпарадкоўваецца Крымскаму ханству, адной з рэштак [[Залатая Арда|Залатой Арды]] і пратэктарату Турцыі. На базе нашчадкаў мангола-татар, а таксама іншых народнасцей, тут утвараецца крымска-татарскі этнас, які складаў большасць на паўвостраве аж да дэпартацыі 1944. Акрамя ўласна Крыму, ханства займала тэрыторыі ўкраінскага Прычарнамор’я і Прыазоў’я, а таксама вялікую частку сённяшняга Краснадарскага края Расіі. У XVIII ст. як Польшча, так і Крымскае ханства аслаблі і сталі ахвярамі агрэсіўных суседзяў. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795 гг.) украінскія землі Польшчы адыйшлі да Расіі, акрамя Галічыны, якая адыйшла да Аўстрыі. У 1783 г. Расійская імперыя заваявала Крымскае ханства. === Перыяд Расійскай і Аўстрыйскай імперыяў (канец XVIII ст.— 1917) === З канца XVIII ст. і да [[Першая сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]] ўкраінскімі землямі валодалі Расія і Аўстрыя. На ўкраінскіх землях з канца XVIII ст. пачынаецца рух украінскага адраджэння. Найбольш ён быў пашыраны на аўстрыйскіх тэрыторыях (Галіччына) — праз меншую жорсткасць тамтэйшага рэжыму — дзе дзейнічалі [[Іван Франко]], [[Міхайла Грушэўскі]] і іншыя выбітныя дзеячы ўкраінскага адраджэння. Да канца 18 — пачатку 19 стагоддзя Украіна была пераважна сялянскім краем, а з сярэдзіны 19 стагоддзя цяперашнія ўсходнія рэгіёны Украіны, а затым і Кіеўшчына пачынаюць развівацца як прамысловыя. Вялікую ролю ў індустрыялізацыі Украіны сыграў еўрапейскі капітал, у тым ліку — знакаміты французскі «рускі заём» у мільярд франкаў. У наладжванні вытворчасці на поўдні Украіны таварнага збожжа, якое масава экспартавалася праз чарнаморскія парты, вялікую ролю адыгралі не толькі ўкраінскія сяляне, але і нямецкія каланісты, колькасць якіх ва Украіне складала каля паўмільёна. === Перыяд Цэнтральнай Рады (1917—1920) === Першая сусветная вайна прывяла да краху некалькіх імперый, у ліку якіх былі расійская і аўстрыйская і, такім чынам, дала падняволеным народам шанс на самавызначэнне. 17 сакавіка 1917, хутка пасля Лютаўскай рэвалюцыі ў Расіі, была створаная [[Украінская Цэнтральная Рада]]. [[20 лістапада]] [[1917]] была створаная [[Украінская Народная Рэспубліка]], а [[22 студзеня]] 1918 была абвешчаная яе Незалежнасць. На аўстрыйскай тэрыторыі была створаная [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка]], якая прыядналася да УНР [[22 студзеня]] 1919. У той жа час, 25 снежня 1917 у Харкаве бальшавікі стварылі альтэрнатыўную УНР, якая ў 1919 была пераназваная ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку]]. Пачалася барацьба паміж гэтымі дзвюма дзяржавамі. УССР апіралася на бальшавікоў, а УНР — спачатку на немцаў, а пасля [[1919]] — на палякаў. У выніку Галічына і Валынь адыйшлі да Польшчы, Закарпацце — да Чэхаславакіі, Букавіна і Бесарабія — да Румыніі, а на большай частцы Украіны ўсталявалася савецкая ўлада. === Савецкі перыяд (1920—1991) === [[Файл:Ukraine-growth.png|thumb|Тэрытарыяльнае развіццё Украіны]] [[Файл:Europe location UkrSSR 1922.png|thumb|Украінская ССР на момант утварэння Савецкага Саюза]] [[Файл:Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic.svg|thumb|[[Сцяг Украінскай ССР]]]] У [[1922]] УССР ўвайшла ў склад СССР. У 1934 сталіца УССР была перанесеная з Харкава ў Кіеў. У [[1938]] у выніку падзелу Чэхаславакіі Карпацкая Украіна абвясціла Незалежнасць [[15 сакавіка]] [[1939]]. Карпацкая Украіна была акупаваная Венгрыяй. У верасні 1939 украінскія землі, што належалі Польшчы, былі заняты савецкай арміяй і прыяднаны да УССР. У 1940 да УССР была далучана Паўночная Буковіна і Паўднёвая Бесарабія. У 1941—1942 тэрыторыя Украіны была акупавана нямецкімі войскамі. Нацысцкія ўлады ўсталявалі жорсткі акупацыйны рэжым. Нямецкія нацысты знішчылі сотні тысяч мірных жыхароў. У 1943—1944 Украіна была вызвалена ад нацыстаў. Вайна прынесла Украіне каласальныя разбурэнні і мільёны ахвяр. Насельніцтва скарацілася з 41,7 млн чалавек на чэрвень 1941 да 27,4 млн чалавек на пачатак 1945. Практычна ўся яе тэрыторыя была арэнай жорсткіх баёў. Пры адступленні абодва варожыя бакі выкарыстоўвалі тактыку «выпаленай зямлі». Прадпрыемствы былі эвакуіраваны ці разбураны, некалькі мільёнаў украінцаў загінула на фронце ці ў акупацыі, каля трох мільёнаў жыхароў Украіны немцы ўгналі ў Германію на прымусовую працу. Чвэрць жыхароў апынулася да канца вайны без прытулку. У 1960-я-1970-я чатыры гарады УССР былі ўдастоены звання [[Горад-герой]]: Кіеў, Адэса, Севастопаль і Керч. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] да Украіны было далучанае Закарпацце. Частка Галічыны была перададзена Польшчы. У [[1954]] ў склад Украіны быў перададзены Крым. У першыя пасляваенныя гады ў Савецкай Украіне актыўна ішло аднаўленне разбуранай вайной гаспадаркі, адбудоўваўся буйнейшы ў свеце прамысловы рэгіён ва Усходняй Украіне. Пасля смерці Сталіна да ўлады ў СССР прыйшоў былы першы сакратар кампартыі Украіны М.Хрушчоў. Пасля яго змяшчэння з вышэйшай пасады ў дзяржаве кіраўніком СССР стаў другі выхадзец з Украіны — былы першы сакратар Днепрапятроўскага абкаму кампартыі Украіны Л.Брэжнеў. Колькасць украінцаў у складзе вышэйшага калегіяльнага органа ўлады ў СССР — Палітбюро ЦК КПСС дасягнула паловы штатнага складу. У афіцыйнай іерархіі саюзных рэспублік УССР займала ганаровае другое месца — пасля [[РСФСР]] і перад [[БССР]]. 26 красавіка 1986 года, праз памылкі праектавання і будаўніцтва, ігнараванне праблемы, здарылася [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофа на Чарнобыльскай АЭС]]. Тым часам 1 траўня ў Кіеве прайшоў парад, кіраўніцтва СССР прымусіла кіраўнікоў Украінскай ССР правесці яго, каб не выклікаць паніку.<ref>[http://gordonua.com/interview/tv_full/zgurskiy-pravdu-o-chernobylskoy-avarii-v-pervye-dni-znali-vsego-tri-cheloveka-gorbachev-ryzhkov-i-ya-156317.html Валентин Згурський: Правду про чорнобильську аварію в перші дні знали всього три людини: Горбачов, Рижков і я. Інтерв’ю 2013 року. Частини I—III],&nbsp;— ''Гордон'', 27 жовтня 2016 {{ref-ru}}</ref> Пасля ацэнкі маштабаў радыеактыўнага забруджвання была запланавана эвакуацыя, але яна была затрымана па рашэнні ўрада СССР і ЦК КПСС. Чарнобыльская катастрофа аказала вялікі ўплыў на грамадска-палітычнае жыццё, некаторыя называюць гэта пачаткам канца Савецкага Саюза. Працэс адраджэння [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|УГКЦ]] пачаўся з сустрэчы Папы Яна Паўла ІІ з Прэзідэнтам СССР Міхаілам Гарбачовым. На жаль, аднак, пачатак 1990-х гадоў быў адзначаны міжканфесійнай канфрантацыяй на фоне маёмасных спрэчак, ускладненай расколам ўнутры ўкраінскага праваслаўя. 22 кастрычніка 1989 г. на Саборы святароў і свецкіх у Львове было абвешчана адраджэнне Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. Адроджаную царкву ўзначаліў Іван (Баднарчук), епіскап Маскоўскага патрыярхату. 2 кастрычніка 1990 г. улады Украіны афіцыйна зарэгістравалі [[Украінская Праваслаўная Царква Маскоўскага патрыярхата|УАПЦ]]. 16 ліпеня [[1990]] года абвешчана Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце. 2-17 кастрычніка 1990 г. ва Украіне адбылася '''[[Рэвалюцыя на граніце]]''', асноўнай мэтай акцыі было не дапусціць падпісання новай саюзнай дамовы СССР. Патрабаванні студэнтаў былі задаволены падпісаннем пастановы Вярхоўнай Рады, якая гарантавала іх выкананне.<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=402-12 Про розгляд вимог студентів, які проводять голодування … | від 17.10.1990 №&nbsp;402-XII]</ref> === Незалежны перыяд (з 1991) === Пасля правалу [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путчу]] 24 жніўня 1991 г. Вярхоўная Рада Украіны прыняла [[Акт абвяшчэння Незалежнасці Украіны]]. Тэкст акту быў напісаны і абвешчаны [[Ляўко Рыгоравіч Лук’яненка|Леўкам Лук’яненкам]]. Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка спыніла існаванне, стаўшы сучаснай Украінай. Па выніках [[Усеўкраінскі рэферэндум (1991)|Усеўкраінскага рэферэндуму 1991 г.]] 90,32 % грамадзян Украіны прагаласавалі за Акт незалежнасці Украіны,<ref>{{Cite web|title=АКТ ПРОГОЛОШЕННЯ НЕЗАЛЕЖНОСТІ УКРАЇНИ|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Akt_proholoshennia|website=resource.history.org.ua|access-date=2019-07-29}}</ref> і быў абраны першы [[прэзідэнт Украіны]] — [[Леанід Макаравіч Краўчук|Леанід Краўчук]]. На наступны дзень пасля рэферэндуму Украіну прызналі [[Канада]] і [[Польшча]], а да канца студзеня 1992 года — 91 дзяржава. 8 снежня ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] прэзідэнт Украіны Леанід Краўчук, [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнт РСФСР]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Борыс Ельцын]] і старшыня [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]] [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]] падпісалі пагадненне аб стварэнні [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]]. Але Вярхоўная Рада Украіны не ратыфікавала пагадненне, такім чынам Украіна не ўвайшла ў [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]<ref name="radiosvoboda.org">[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''</ref>, а мела асацыяванае членства, спыненае ў 2018 годзе ўказам прэзідэнта Украіны [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка|Пятра Парашэнкі]].<ref>[https://www.pravda.com.ua/news/2018/05/23/7181076/ Порошенко опублікував указ про вихід України із міжнародних договорів СНД | Українська правда (pravda.com.ua)]</ref> 25 студзеня 1991 г. [[Прэзідэнт СССР]] [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] падаў у адстаўку і роспуск Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік стаў канечным. Унутраны стан СССР перад роспускам стаў прычынай глыбокага крызісу ў былых савецкіх рэспубліках, у тым ліку ва Украіне — збядненню насельніцтва, гіперінфляцыі, масаваму беспрацоўю. У 1992 годзе адбыўся царкоўны раскол, калі былы [[мітрапаліт Украіны]] [[Філарэт (Дзянісенка)|Філарэт]] абвясціў сябе [[Кіеўскі патрыярх|Кіеўскім патрыярхам]]. Ніводны праваслаўны патрыярх не прызнаў [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхата|Кіеўскі патрыярхат]], але яго падтрымаў украінскі ўрад. У 1994 г. на датэрміновых прэзідэнцкіх выбарах перамог [[Леанід Кучма]]. Ён кіраваў краінай 10 гадоў. [[28 чэрвеня]] [[1996]] года [[Вярхоўная Рада]] ўхваліла Канстытуцыю Украіны. У лістападзе [[2004]] г. адбыліся прэзідэнцкія выбары, на якіх перамог [[Віктар Януковіч]]. Але яго супернік [[Віктар Юшчанка]] не прызнаў вынікаў выбараў, заявіўшы пра іх фальсіфікацыю. Яго падтрымалі шырокія колы грамадства, асабліва на захадзе краіны, а таксама [[ЗША]] і краіны [[Еўрасаюз]]а. Юшчанка пачаў кампанію грамадзянскага супраціву, вядомую як '''[[Аранжавая рэвалюцыя]]'''. Яе вынікам стала скасаванне вынікаў выбараў і правядзенне паўторнага галасавання, у якім перамог Юшчанка. Адначасна Вярхоўная Рада ўхваліла змены да Канстытуцыі, змяніўшы выбарчую сістэму і пазбавіўшы прэзідэнта шэрагу паўнамоцтваў, у тым ліку права фарміравання ўрада. У сакавіку 2006 г. адбыліся парламенцкія выбары, на якіх найбольшую колькасць галасоў набрала Партыя рэгіёнаў [[Віктар Януковіч|Віктара Януковіча]]. Але партыі Віктара Юшчанкі («[[Наша Украіна]]») ды яго паплечніцы падчас «Памаранчавай рэвалюцыі» [[Юлія Цімашэнка|Юліі Цімашэнка]] разам набралі прыкладна такую ж колькасць галасоў. У выніку вырашальнай стала пазіцыя больш дробных партый. Калі перагаворы пра стварэнне кааліцыі між «памаранчавымі» партыямі зайшлі ў тупік, Сацыялістычная партыя Аляксандра Мароза перайшла ад «памаранчавага» блоку да Партыі рэгіёнаў і разам з імі ды камуністамі стварыла Антыкрызісную кааліцыю. Прэм’ер-міністрам Украіны стаў Віктар Януковіч. На [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне, 2010|прэзідэнцкіх выбарах 2010 года]] перамог Віктар Януковіч, які ў другім туры перамог Юлію Цімашэнка. === Крызіс 2014 года === {{Асноўны артыкул|Еўрамайдан}} [[Файл:Euromaidan_01.JPG|справа|міні|Праэўрапейская дэманстрацыя ў Кіеве, 27 лістапада 2013 г.]] 21 лістапада 2013 года прэзідэнт Віктар Януковіч адмовіўся падпісаць [[Пагадненне аб асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам|Пагадненне аб асацыяцыі Украіны з Еўрапейскім саюзам]] на маючым адбыцца [[Віленскі саміт Усходняга партнёрства|саміце «Усходняга партнёрства» ў Вільні]]. У адказ у краіне пачаліся масавыя вулічныя акцыі. У ноч на 30 лістапада [[Беркут (спецпадраздзяленне)|спецпадраздзяленне МУС «Беркут»]] разагнала пратэстоўцаў у цэнтры Кіева. Пасля чаго акцэнт мітынгаў зрушыўся на патрабаванні адстаўкі ўрада і прэзідэнта. Масавыя беспарадкі перараслі ў сутыкненні радыкальна настроеных апазіцыянераў з праваахоўнікамі. У ноч на 22 лютага 2014 года актывісты «Еўрамайдана» захапілі ўрадавы квартал і ўзялі пад кантроль будынкі парламента, адміністрацыі прэзідэнта і ўрада, і запатрабавалі неадкладнай адстаўкі кіраўніка дзяржавы. Віктар Януковіч пакінуў Кіеў. Вярхоўная рада прыняла пастанову аб «самаўхіленні» Януковіча ад выканання сваіх паўнамоцтваў. Выканаўцам абавязкаў прэзідэнта Украіны быў прызначаны [[Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў|Аляксандр Турчынаў]], сфармаваны [[Урад Яцанюка|новы ўрад]]<ref>[https://ria.ru/20141121/1034090111.html Евромайдан]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://tass.ru/info/20055915 История политического кризиса 2013-2014 годов на Украине]{{ref-ru}}</ref>. {{Асноўны артыкул|Расійскае ўварванне ў Крым}} Расія скарысталася крызіснай сітуацыяй ва Украіне і ўвяла свае войскі ў [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крым]]<ref>{{cite news|last=Sullivan|first=Tim|title=Russian troops take over Ukraine's Crimea region|url=https://news.yahoo.com/russian-troops-over-ukraines-crimea-region-200052097.html|newspaper=Associated Press|date=1 March 2014}}</ref>. Пасля чаго рэгіён быў [[Анексія Крыма Расіяй|анексаваны Расіяй]] 18 сакавіка 2014 года<ref name="Ukraine crisis timeline BBC">[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26248275 Ukraine crisis timeline], [[BBC News]]</ref>. {{Асноўны артыкул|Прарасійскія выступленні ва Украіне (2014)|Вайна на ўсходзе Украіны}} У той жа час, на ўсходзе і на поўдні Украіны пачаліся прарасійскія хваляванні<ref name="Ukraine crisis timeline BBC" />. У красавіку 2014 года прарасійскія сепаратысты самаабвесцілі [[Данецкая Народная Рэспубліка|Данецкую Народную Рэспубліку]] і [[Луганская Народная Рэспубліка|Луганскую Народную Рэспубліку]]. Баі паміж украінскай арміяй і праўкраінскімі добраахвотніцкімі батальёнамі супраць сіл, якія падтрымлівалі ДНР і ЛНР, перараслі ў вайну на Данбасе<ref name="Ukraine crisis timeline BBC" /><ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-30414955 Ukraine underplays role of far right in conflict], [[BBC News]] (13 December 2014)</ref>. === Кіраванне Парашэнкі === На датэрміновых прэзідэнцкіх выбарах у чэрвені 2014 года перамог Пётр Парашэнка. 20 чэрвеня было абвешчана аднабаковае тыднёвае перамір’е з адначасовым ультыматумам прарасійскім наймітам і мясцовым баевікам пакінуць краіну, пасля чаго пачалося вызваленне дзяржавы, якое было сарванае ўжо адкрытай узброенай агрэсіяй Расіі. З дапамогай заходніх краін Украіне ўдалося замарозіць вайну на лініі размежавання, а Расіі замацаваць стан нявызначанасці на Данбасе ў Мінскіх пагадненнях. Эканамічная частка Пагаднення аб [[Пагадненне аб асацыяцыі паміж Украінай і Еўрапейскім Саюзам|асацыяцыі паміж Украінай і Еўрапейскім саюзам]] была падпісана 27 чэрвеня 2014 г. прэзідэнтам Пятром Парашэнкам.<ref name="EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova">[https://www.bbc.com/news/world-europe-28052645 EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova], [[BBC News]] (27 June 2014)</ref> 1 студзеня 2016 года Украіна далучылася да зоны свабоднага развіцця з ЕС. Грамадзяне Украіны атрымалі дазвол на бязвізавы ўезд у [[Шэнгенская зона|Шэнгенскую зону]] на тэрмін да 90 дзён на працягу любога 180-дзённага перыяду 11 чэрвеня 2017 года, а Пагадненне аб асацыяцыі афіцыйна ўступіла ў сілу 1 верасня 2017 года.<ref name="2017-assoc">{{Cite web|title=European Commission - EU-Ukraine Association Agreement fully enters into force|url=https://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-3045_en.htm|website=europa.eu}} (Press release)</ref> З дапамогай МВФ і жорсткай грашова-крэдытнай і фіскальнай палітыкі ўдалося стабілізаваць фінансавае становішча краіны і запоўніць пустую дзяржаўную казну. У эканамічных рэформах Парашэнка абапіраўся на замежных спецыялістаў, якія ўдзельнічалі ва ўрадзе. Сярод іх быў былы прэзідэнт Грузіі Міхаіл Саакашвілі, які ў рэшце рэшт стане ў апазіцыю да прэзідэнта і значна знізіць яго рэйтынг даверу. У той жа час ён заручыўся падтрымкай алігархічных колаў для сур’ёзных змен, за выключэннем нацыяналізацыі банка «Надра» Дзмітрыем Фірташам, а ў працэсе разбурэння сістэмы буйной уласнасці, пабудаванай Кучмай, не адбылося. Наадварот, уцёкі за мяжу прадстаўніка Дняпра Ігара Каламойскага, які дапамагаў змагацца з сепаратыстамі пры падтрымцы Данецка, і нацыяналізацыя ПрыватБанка нагадвалі многім аб барацьбе за перадзел уласнасці ў 1990-я гады. Значныя дасягненні на знешнепалітычнай арэне: падтрымка антырасейскіх санкцый, атрыманне бязвізавага рэжыму з краінамі Еўрасаюза ў спалучэнні з неабходнасцю пераадолення надзвычай складаных задач унутры краіны. Старыя мясцовыя ўлады таксама не хацелі ніякіх зменаў: улады былі ачышчаны ад актывістаў антымайдану (люстрацыя), але часткова. Пачалася барацьба з карупцыяй, абмяжоўваючыся прысудамі дробным чыноўнікам і электроннымі дэкларацыямі, а новаствораныя НАБУ і НАЗК адзначыліся скандаламі ў сваёй працы. Судовая рэформа спалучалася з прызначэннем старых, скампраметаваных суддзяў. Расследаванне злачынстваў супраць жыхароў Майдану зацягнулася. З мэтай процідзеяння масавай глабальнай расійскай антыўкраінскай прапагандзе ў «інфармацыйнай вайне» было створана Міністэрства інфармацыйнай палітыкі, якое на працягу 5 гадоў, за выключэннем забароны [[Лабараторыя Касперскага|Лабараторыі Касперскага]], Dr.Web, 1С, Mail.ru, [[Яндэкс]], расійскіх сацыяльных сетак «[[У Кантакце]]», «[[Аднакласнікі (сацыяльная сетка)|Аднакласнікі]]» і прапагандысцкіх СМІ, не паказала эфектыўнай працы. У 2017 годзе прэзідэнт падпісаў закон «Аб адукацыі». 19 мая 2018 года Парашэнка падпісаў Указ, які ўвёў у дзеянне рашэнне Савета нацыянальнай бяспекі і абароны пра канечнае спыненне ўдзелу Украіны ў статутных органах [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]].<ref>{{Cite web|url=https://espreso.tv/news/2018/05/19/ukrayina_ostatochno_vyyshla_z_snd|title=Україна остаточно вийшла з СНД|website=espreso.tv|access-date=2018-05-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.president.gov.ua/news/prezident-pidpisav-ukaz-pro-ostatochne-pripinennya-uchasti-u-47554|title=Президент підписав Указ про остаточне припинення участі України у статутних органах СНД — Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|work=Офіційне інтернет-представництво Президента України|access-date=2018-05-19}}</ref> Станам на люты 2019 года Украіна звела да мінімуму ўдзел у СНД і фактычна завяршыла свой выхад. Вярхоўная Рада Украіны не ратыфікавала пагадненне, то бок Украіна ніколі не была членам СНД.<ref name="radiosvoboda.org"/> [[Файл:Ukraine – NATO Commission chaired by Petro Poroshenko (2017-07-10) 05.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ukraine_%E2%80%93_NATO_Commission_chaired_by_Petro_Poroshenko_(2017-07-10)_05.jpg|міні|Генеральны сакратар НАТА [[Енс Столтэнберг]] і Пётр Парашэнка, 10 ліпеня 2017 г.]] 21 лютага 2019 года ў '''Канстытуцыю Украіны''' былі ўнесены змены, нормы пра стратэгічны курс Украіны на сяброўства ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім саюзе]] і [[НАТА]] замацаваны ў прэамбуле Асноўнага закона, трох артыкулах і пераходных палажэннях.<ref>{{Cite web|title=The law amending the Constitution on the course of accession to the EU and NATO has entered into force {{!}} European integration portal|url=https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|website=eu-ua.org|language=uk|access-date=2021-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928024828/https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|archive-date=28 верасня 2020|url-status=dead}}</ref> === Кіраванне Зяленскага === 21 красавіка 2019 г. у [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне (2019)|другім туры прэзідэнцкіх выбараў]] перамог акцёр і шоўмен Уладзімір Зяленскі, якому ўдалося кансалідаваць галасы выбаршчыкаш розных палітычных спектраў і атрымаць 73,23 % галасоў. 20 мая адбылася цырымонія інаўгурацыі, пасля чаго Зяленскі абвясціў пра роспуск Вярхоўнай Рады і прызначыў датэрміновыя выбары. Датэрміновыя парламенцкія выбары 21 ліпеня дазволілі новастворанай прапрэзідэнцкай партыі «Слуга народа» атрымаць абсалютную большасць месцаў упершыню ў гісторыі незалежнай Украіны (248). Спікерам парламента абраны старшыня партыі Дзмітрый Разумкоў. Большасць змагла сфарміраваць урад самастойна, без стварэння кааліцый, і зацвердзіць Аляксея Ганчарука прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|last=Kitsoft|title=Кабінет Міністрів України&nbsp;— Новим Прем'єр-міністром України став Олексій Гончарук|url=https://www.kmu.gov.ua/news/novim-premyer-ministrom-ukrayini-stav-oleksij-goncharuk|website=www.kmu.gov.ua|language=ua|access-date=2020-07-06}}</ref> 4 сакавіка 2020 года з-за падзення ВУП на 1,5 % (замест павелічэння на 4,5 % на момант выбараў) Вярхоўная Рада звольніла ўрад Ганчарука, а Дзяніс Шмыгаль<ref>{{Cite news|date=2020-03-04|title=Гончарука звільнили з посади прем'єра й відставили весь уряд|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-51734007|access-date=2020-07-06}}</ref> стаў новым прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|title=Денис Шмигаль – новий прем’єр України|url=http://www.pravda.com.ua/news/2020/03/4/7242529/|website=Українська правда|language=uk|access-date=2020-07-06}}</ref> 28 ліпеня 2020 г. у Любліне [[Літва]], [[Польшча]] і Украіна стварылі ініцыятыву «[[Люблінскі трохвугольнік]]», якая накіравана на спрыянне далейшаму супрацоўніцтву паміж трыма гістарычнымі краінамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і далейшую інтэграцыю Украіны і ўступленне ў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] і [[НАТА]].<ref>{{Cite web|title=Lithuania, Poland and Ukraine Inaugurate ‘Lublin Triangle’|url=https://jamestown.org/program/lithuania-poland-and-ukraine-inaugurate-lublin-triangle/|website=Jamestown}}</ref> 2 лютага 2021 года ўказ прэзідэнта забараніў тэлевізійнае вяшчанне прарасійскіх тэлеканалаў 112 Ukraine, NewsOne і ZIK.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №43/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/432021-36441|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|access-date=2021-02-06}}</ref><ref>{{Cite news|title=Зеленський‌ ‌"вимкнув"‌ ‌112,‌ ‌ZIK‌ ‌і‌ ‌NewsOne‌ ‌з‌ ефіру. Що відомо‌|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-55907449|access-date=2021-02-06}}</ref> Рашэннем Савета нацыянальнай бяспекі і абароны і Указам прэзідэнта ад 19 лютага 2021 г. былі ўведзены санкцыі супраць 8 фізічных і 19 юрыдычных асоб, у тым ліку супраць прарасійскага палітыка і кума Пуціна — [[Віктар Уладзіміравіч Медзвядчук|Віктара Мядзведчука]] і яго жонкі Аксаны Марчанка.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №64/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/642021-36753|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|access-date=2021-02-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=Зеленський ввів у дію санкції проти Медведчука|url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/02/20/7284161/|website=Українська правда|language=uk|access-date=2021-02-20}}</ref> [[Файл:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|справа|міні|[[Прэзідэнт Грузіі]] [[Саламэ Зурабішвілі|Саламе Зурабішвілі]], [[прэзідэнт Малдовы]] [[Мая Санду]], прэзідэнт Украіны Уладзімір Зяленскі і старшыня Еўрапейскай рады [[Шарль Мішэль]] падчас Батумскай міжнароднай канферэнцыі 2021 года. У 2014 годзе ЕС падпісаў пагадненні аб асацыяцыі з усімі трыма дзяржавамі.]] На саміце ў Бруселі ў чэрвені 2021 года лідары НАТА паўтарылі рашэнне, прынятае на саміце ў Бухарэсце 2008 года, паводле якога Украіна стане членам Альянсу з Планам дзеянняў па сяброўстве (ПДЧ) як неад’емнай часткай працэсу і правам Украіны вызначаць сваю будучыню і знешнюю палітыку без умяшання звонку.<ref name=":0">[https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_185000.htm?selectedLocale=en NATO — News: Brussels Summit Communiqué issued by the Heads of State and Government participating in the meeting of the North Atlantic Council in Brussels 14 June 2021, 14-Jun.-2021]</ref> 17 мая 2021 года асацыяцыя «Трыа» была ўтворана падпісаннем сумеснага мемарандума паміж міністрамі замежных спраў Грузіі, Малдовы і Украіны. Асацыяцыя «Трыа» — трохбаковы фармат для пашырэння супрацоўніцтва, каардынацыі і дыялогу паміж трыма краінамі (якія падпісалі Пагадненне аб асацыяцыі з ЕС) па пытаннях агульнага інтарэсу, звязаных з еўрапейскай інтэграцыяй, Усходнім партнёрствам і абавязацельствамі па далучэнні да Еўрапейскага саюза.<ref>{{Cite web|title=Україна, Грузія та Молдова створили новий формат співпраці для спільного руху в ЄС|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2021/05/17/7123240/|website=www.eurointegration.com.ua}}</ref> Станам на 2021 год, Украіна рыхтуецца афіцыйна падаць заяўку на ўступленне ў ЕС у 2024 годзе, каб далучыцца да Еўрапейскага Саюза ў 2030-я гады.<ref name=":1">{{Cite web|title=У 2024 році Україна подасть заявку на вступ до ЄС|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/2629440-u-2024-roci-ukraina-podast-zaavku-na-vstup-do-es.html|website=www.ukrinform.ua}}</ref> ==== Уварванне Расіі ==== {{асноўны артыкул|Уварванне Расіі ва Украіну (2022)}} == Дзяржаўны лад і палітыка == {{main|Палітыка Украіны}} Украіна — парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы, прэзідэнт, выбіраецца ўсеагульным галасаваннем на пяцігадовы тэрмін. Заканадаўчая галіна ўлады прадстаўлена 450-мясцовым парламентам, Вярхоўнай Радай. Парламент фарміруе ўрад, Кабінет міністраў, які ўзначальваецца прэм’ер-міністрам. Вярхоўны суд — вышэйшы орган сістэмы судоў агульнай юрысдыкцыі. Канстытуцыйны кантроль ажыццяўляе Канстытуцыйны суд. == Адміністрацыйны падзел == {{main|Адміністрацыйны падзел Украіны}} У адміністрацыйных адносінах тэрыторыя дзеліцца на 24 вобласці і адну аўтаномную рэспубліку, [[Крым]]. Гарады [[Кіеў]] і [[Севастопаль]] маюць адмысловы прававы статус. 24 вобласці і Крым, у сваю чаргу, дзеляцца на 490 раёнаў. Сярэдняя плошча раёна 1200 км², насельніцтва — 52 000 чалавек. Гарады (акрамя гарадоў цэнтральнага падпарадкавання Кіева і Севастопаля) могуць быць падпарадкаваны абласным ці раённым адміністрацыям, у залежнасці ад колькасці насельніцтва і сацыяльна-эканамічнага значэння. Усяго ва Украіне налічваецца 457 гарадоў, з якіх 176 — абласнога значэння, 279 — раённага значэння і два маюць адмысловы статус. Таксама існуюць 866 пасёлкаў гарадскога тыпу і 28 552 вёскі. == Насельніцтва == {{Ukraine Labelled Map|float=right}} {{main|Насельніцтва Украіны}} === Колькасць, рассяленне === === Тэмпы росту, узроставая і гендэрная структура === Украіна перажывае дэмаграфічны крызіс, выкліканы нізкай нараджальнасцю (9,55 народжаных на 1000 чалавек) і высокай смяротнасцю (15,93 памерлых на 1000 чалавек). У перыяд 1991—2004 імігравала ва Украіну 2,2 млн чалавек, эмігравала 2,5 млн чалавек (у тым ліку 1,9 млн выехала ў іншыя былыя савецкія рэспублікі). === Гарады === {{main|Гарады Украіны}} Больш за 2/3 насельніцтва жыве ў гарадах. Буйнейшыя гарады: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Днепрапятроўск]], [[Адэса]], [[Данецк]], [[Львоў]]. Самая высокая шчыльнасць насельніцтва ў [[Данецкая вобласць|Данецкай]] і [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай абласцях]]. {| style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |- ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Месца ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Горад ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Вобласць ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Насельніцтва ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Месца ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Горад ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Вобласць ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Насельніцтва ! rowspan=11 | <br />[[Кіеў]] [[Харкаў]] |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Кіеў]]''' || [[Кіеў]] || 2 611 327 |align=center style="background:#f0f0f0;" | 11 ||align=left | '''[[Луганск]]''' || [[Луганская вобласць|Луганская]] || 463 097 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Харкаў]]''' || [[Харкаўская вобласць|Харкаўская]] || 1 470 902 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 12 ||align=left | '''[[Макееўка]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 389 589 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Дніпро]]''' || [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўская]] || 1 065 008 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 13 || align=left | '''[[Сімферопаль]]''' || [[Крым]] || 358 108 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Адэса]]''' || [[Адэская вобласць|Адэская]] || 1 029 049 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 14 ||align=left | '''[[Вінніца]]''' || [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкая]] || 356 665 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Данецк]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 1 016 194 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 15 ||align=left | '''[[Севастопаль]]''' || [[Севастопаль]] || 342 451 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''[[Запарожжа]]''' || [[Запарожская вобласць|Запарожская]] || 815 256 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 16 ||align=left | '''[[Херсон]]''' || [[Херсонская вобласць|Херсонская]] || 328 360 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[Львоў]]''' || [[Львоўская вобласць|Львоўская]] || 732 818 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 17 ||align=left | '''[[Палтава]]''' || [[Палтаўская вобласць|Палтаўская]] || 317 998 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Крывы Рог]]''' || [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўская]] || 668 980 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 18 ||align=left | '''[[Чарнігаў]]''' || [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўская]] || 304 994 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]]''' || [[Мікалаеўская вобласць|Мікалаеўская]] || 514 136 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 19 ||align=left | '''[[Чаркасы]]''' || [[Чаркаская вобласць|Чаркаская]] || 295,414 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Марыупаль]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 492 176 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 20 ||align=left | '''[[Сумы]]''' || [[Сумская вобласць|Сумская]] || 293,141 |- |colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;" | |} === Нацыянальны склад === Нацыянальны склад насельніцтва, % (паводле перапісаў): <table> <tr><td>Народы</td><td>2001 г.</td><td>1989 г.</td></tr> <tr><td>[[Украінцы]]</td><td>77,8</td><td>72,7</td></tr> <tr><td>[[Рускія]]</td><td>17,3</td><td>22,1</td></tr> <tr><td>[[Беларусы]]</td><td>0,6</td><td>0,9</td></tr> <tr><td>[[Малдаване]]</td><td>0,5</td><td>0,6</td></tr> <tr><td>[[Крымскія татары]]</td><td>0,5</td><td>0,0</td></tr> <tr><td>[[Балгары]]</td><td>0,4</td><td>0,5</td></tr> <tr><td>[[Венгры]]</td><td>0,3</td><td>0,4</td></tr> <tr><td>[[Румыны]]</td><td>0,3</td><td>0,3</td></tr> <tr><td>[[Палякі]]</td><td>0,3</td><td>0,4</td></tr> <tr><td>[[Яўрэі]]</td><td>0,2</td><td>0,9</td></tr> </table> === Мовы === {{main|Украінская мова|Мовы Украіны}} {{seealso|{{нп3|Русіфікацыя Украіны||uk|Русифікація України}}}} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+ '''Распаўсюджанасць украінскай мовы ва Украіне<br/>(паводле перапісаў 1926, 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў)''' | width="23%"|[[Файл:Українськомовні1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніСільські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніМіські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніЧастка1959—2001ДП.gif|center|270px]] | width="2%"| |- |Украінская мова як родная<br/>сярод ўсяго насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод сельскага насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод гарадскога насельніцтва. | |Змяненне долі насельніцтва,<br/>якое лічыць украінскую мову<br/>роднай, з перапісу ў перапіс. | |} У пасляваенны перыяд русіфікацыя этнічных ўкраінцаў<ref>{{Cite web|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=460660|title=The acceleration of the Ukrainians’ assimilation due to deliberate narrowing of the Ukrainian language: 60’s-70’s of the XXth century|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|author=Nadia Kindrachuk|date=2015|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://essuir.sumdu.edu.ua/items/c615a7a1-65e9-47f2-9126-29ff5674d49d|title=Personality Formation in the 1960s–1980s: the Soviet Russification policy|publisher=Sumy State University|author=Ilnytskyi, V.I., Talalay, Y.O.|date=2025 |lang=uk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1206098|title=Ukrainian Language in Educational Institutions of the USSR: 1960s–1970s|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|author=Nadia Kindrachuk|date=2022|lang=en}}</ref>, а таксама іміграцыя вялікай колькасці этнічных рускіх<ref>{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/migratsiya-naseleniya-sssr-i-rossii-v-hh-veke-evolyutsiya-skvoz-kataklizmy|title=Миграция населения СССР и России в ХХ веке: эволюция сквозь катаклизмы|author=Зайончковская Ж.А.|lang=ru}}</ref>, значна змянілі этнамоўны склад [[насельніцтва Украіны]]. Гэтая змена была асабліва відавочнай на [[Данбас]]е, дзе тыя, хто лічыць украінскую мову роднай, сталі меншасцю. [[Файл:ЗСО-Українською-1991—2026.gif|thumb|right|270px|Змяненне долі вучняў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі ў класах з украінскай мовай навучання ў перыяд з 1991/92 па 2025/26 навучальны год.]] [[Украінская мова|Украінскую мову]] ў 2001 годзе назвала роднай 67,5 % насельніцтва, што на 2,8 % болей за даныя перапісу 1989 года. [[Руская мова|Рускую мову]] вызначылі як родную 29,6 % насельніцтва, на 3,2 % меней за даныя мінулага перапісу. Доля іншых моў склала 2,9 %, гэты паказчык вырас на 0,4 %. [[Файл:UkraineNativeLanguagesCensus2001detailed.PNG|thumb|right|270px|Найбольш распаўсюджаная родная мова ў сельскіх, пасялковых і гарадскіх радах, 2001 г.]] З 2014 года [[Расійскае ўварванне ў Крым|захоплены Расіяй Крым]]<ref name="мова 2014-1">{{Cite web |url=https://ua.krymr.com/a/rosia-ukrainska-mova-krym-znyschennia-icerd-mizhnarodnyi-sud-oon/32802526.html |title=«Ми втратили покоління». Як Росія знищувала українську мову в Криму |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=2024-02-02 |lang=uk |access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602160715/https://ua.krymr.com/a/rosia-ukrainska-mova-krym-znyschennia-icerd-mizhnarodnyi-sud-oon/32802526.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/29219102.html|title=Искоренить идентичность: как из крымских школ выдавливают украинский язык|lang=ru|website=ru.krymr.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509000046/https://ru.krymr.com/a/29219102.html|archive-date=2022-05-09|access-date=2022-05-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/news-v-krimu-ne-ostalos-shkol-s-obucheniem-na-ukrainskom-yazike/29842791.html|title=В Крыму не осталось ни одной школы с обучением на украинском языке – правозащитники|website=ru.krymr.com|date=2019-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509000048/https://ru.krymr.com/a/news-v-krimu-ne-ostalos-shkol-s-obucheniem-na-ukrainskom-yazike/29842791.html|archive-date=2022-05-09|access-date=2022-05-09}}</ref> і {{нп3|Часова акупаваныя тэрыторыі Украіны|акупаваныя часткі|uk|Тимчасово окуповані території України}} Данецкай<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/1425647c-297f-11e6-8ba3-cdd781d02d89|title=Donetsk faces a creeping Russification|publisher=[[Financial Times]]|date=2016-06-05|lang=en|access-date=2024-12-14|archive-date=2016-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820041145/http://www.ft.com/cms/s/0/1425647c-297f-11e6-8ba3-cdd781d02d89.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/society/2016/10/161026_ukrainian_in_donetsk_om|title=Школи "ДНР": як вивчають українську історію і мову?|publisher=[[BBC]]|date=2016-10-27|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091043/https://www.bbc.com/ukrainian/society/2016/10/161026_ukrainian_in_donetsk_om|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/30307465.html|title=Без львовского шоколада, но еще с украинскими указателями. Как «мова» исчезает из Донецка|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2019-12-04|lang=ru|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091242/https://www.radiosvoboda.org/a/30307465.html|url-status=live}}</ref> і Луганскай<ref>{{Cite web|url=https://glavcom.ua/columns/viktorova/pro-ukrajinsku-movu-v-okupovanomu-lugansku-417456.html|title=Про українську мову в окупованому Луганську|publisher={{нп3|Главком (анлайн-медыя, Украіна)|Главком|uk|Главком}}|date=2017-05-29|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091346/https://glavcom.ua/columns/viktorova/pro-ukrajinsku-movu-v-okupovanomu-lugansku-417456.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-52850982|title=Як зникає українська мова у школах Луганська|publisher=[[BBC]]|date=2020-05-29|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091418/https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-52850982|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-51191036|title=Чи звучить українська мова в "ЛНР"? Блог з Луганська|publisher=[[BBC]]|date=2020-01-25|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090949/https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-51191036|url-status=live}}</ref> абласцей падвяргаюцца русіфікацыі. З 2022 года палітыка прымусовай русіфікацыі працягваецца на іншых акупаваных Расіяй тэрыторыях Украіны: у школах навучанне вядзецца толькі на рускай мове, нават у выключна ўкраінскамоўных населеных пунктах. Украінскія падручнікі забаронены, і тыя, хто жадае вучыцца па-ўкраінску, вымушаны рабіць гэта ў сакрэце ад акупацыйных улад<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/kak-v-rossijskoj-okkupacii-deti-ucatsa-v-ukrainskih-skolah/a-67713633 |title=Как в российской оккупации дети учатся в украинских школах |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=2023-12-14 |access-date=2024-10-03 |archive-date=2024-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527122649/https://www.dw.com/ru/kak-v-rossijskoj-okkupacii-deti-ucatsa-v-ukrainskih-skolah/a-67713633 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://without-lie.info/factcheck/manipuliatsiia-propahandy-pro-pidtrymku-ukrainskoi-movy-na-tot-zaporizkoi-oblasti/ |title=Маніпуляція пропаганди про підтримку української мови на ТОТ Запорізької області |date=2024-05-17 |lang=uk |archive-date=2024-05-26 |access-date=2024-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526111910/https://without-lie.info/factcheck/manipuliatsiia-propahandy-pro-pidtrymku-ukrainskoi-movy-na-tot-zaporizkoi-oblasti/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ru.euronews.com/2023/11/20/russification-of-occupied-regions-in-ukraine |title=Русификация оккупированных регионов Украины |publisher=[[Euronews]] |lang=ru |access-date=2024-10-03 |archive-date=2024-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240417120801/https://ru.euronews.com/2023/11/20/russification-of-occupied-regions-in-ukraine |url-status=live }}</ref>. Паводле [[Human Rights Watch]], Расія прасоўвае сярод школьнікаў на акупаваных тэрыторыях антыўкраінскія наратывы, у тым ліку пра «штучнасць» і «няіснаванне» Украіны, украінскай мовы і [[Украінцы|ўкраінскага народа]] як асобнага ад рускіх. Расійскія ўлады прымалі і працягваюць прымаць меры па ліквідацыі ўкраінскай мовы, што з'яўляецца парушэннем шэрагу палажэнняў міжнароднага права<ref>{{cite web |url = https://www.hrw.org/uk/news/2024/06/20/ukraine-forced-russified-education-under-occupation |title = Україна: Примусова русифікація освіти на окупованих територіях |publisher = [[Human Rights Watch]] |date = 2024-06-20 |lang = uk}}</ref>. {{нп3|Выкраданне дзяцей падчас расійскага ўварвання ва Украіну|Украінскія дзеці, якія былі прымусова дэпартаваныя ў Расію|uk|Викрадення дітей під час російського вторгнення в Україну}}, таксама падвяргаюцца русіфікацыі<ref>{{cite news |last1=Bubola |first1=Emma |date=2022-10-22 |title=Using Adoptions, Russia Turns Ukrainian Children Into Spoils of War |url=https://www.nytimes.com/2022/10/22/world/europe/ukraine-children-russia-adoptions.html |url-status=live |work=[[The New York Times]] |language=en |issn=1553-8095 |oclc=1645522 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318140623/https://www.nytimes.com/2022/10/22/world/europe/ukraine-children-russia-adoptions.html |archive-date=2023-03-18 |access-date=2023-03-20 |quote=Thousands of Ukrainian children have been transferred to Russia. 'I didn't want to go,' one girl told The New York Times from a foster home near Moscow.}}</ref>. === Рэлігійны склад === {{main|Рэлігія ва Украіне}} Дамінуючай рэлігіяй ва Украіне з’яўляецца [[Хрысціянства]]. Большасць вернікаў належаць да Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхата (каля 26,1 %) і Украінскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхата (50 %). Да Украінскай грэка-каталіцкай царквы належаць 8 %, Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы — каля 7 %, да Рымска-каталіцкай царквы — 2,2 %. == Эканоміка == Украіна — індустрыяльна-аграрная краіна. Найбольш развітымі галінамі прамысловасці з’яўляюцца металургія, энергетыка (маюцца атамныя электрастанцыі і цэлы каскад гідраэлектрастанцый на рацэ Дняпро), машынабудаванне, харчовая, а таксама хімічная і горназдабыўная прамысловасць (здабыча вугалю, руды). Найбольш развітыя ў эканамічным дачыненні рэгіёны — Данбас (Данецкая вобласць і Луганская вобласць), Прыдняпроўе (Днепрапятроўская вобласць і Запарожская вобласць), а таксама гарады Кіеў, Харкаў, Адэса і Львоў. Пасля распаду СССР эканоміка незалежнай Украіны апынулася ў стане крызісу ў выніку разбурэння кааперацыі паміж прадпрыемствамі розных рэспублік СССР. Вынікам стала дэіндустрыялізацыя, якая, у адрозненне ад заходніх краін, не мела постіндустрыяльнага характару і азначала гаспадарчы заняпад краіны. Заходняя Украіна традыцыйна больш аграрны і турыстычны рэгіён краіны. Член Сусветнай гандлёвай арганізацыі (з мая 2008). Украіна валодае значнымі запасамі карысных выкапняў, у асноўным гэта вугаль, але ёсць таксама запасы газу і нафты — Прыкарпацце і Прычарнаморска-Крымская нафтагазавая вобласць, уключаючы чарнаморскі шэльф. (Уласныя рэсурсы нафты пакрываюць ўнутраныя патрэбнасці эканомікі на 15-20 %, газу — на 25 %). У цяперашні час нацыянальная вуглездабыўная прамысловасць знаходзіцца ў стане крызісу: амаль 70 % шахтаў падлягаюць закрыццю як стратныя. Больш за палову тэрыторыі краіны займае ралля, шмат садоў. Спецыялізацыя сельскай гаспадаркі: вырошчванне збожжа, цукровых буракоў, сланечніку, на поўдні — садавіны і вінаграду. Украіна мае шырокія магчымасці для развіцця індустрыі адпачынку і турызму: курорты на ўзбярэжжы Чорнага і Азоўскага мораў, мінеральныя крыніцы Карпат і інш. Жамчужынай курортнай гаспадаркі з’яўляецца Паўднёвы бераг Крыму, дзе месцяцца вядомыя на ўвесь свет марскія і горныя курорты. == Культура == Для ўкраінскай нацыянальнай культуры асноватворнай і базіснай ёсць народная культура, на аснове якой паступова сфармаваліся прафесійныя навука, літаратура, мастацтва. Адметнасць ўкраінскай культуры вызначылі таксама геаграфічныя ўмовы, асаблівасці гістарычнага шляху, а таксама ўзаемадзеянне з іншымі этнакультурамі. Важным гістарычным этапам развіцця культуры стала прыняцце хрысціянства ў 10 стагоддзі. З прычыны цяжкасцяў гістарычнага шляху Украіны (мангола-татарскае заваяванне ў 13 стагоддзі, польска-літоўская экспансія ў 14 — 16 стагоддзях, залежнасць ад Расійскай і Аўстрыйскай імперый ў 19 — пачатку 20 стагоддзя) народная культура адыграла выключную ролю. Гэта адбылося, таму што ў 16 стагоддзі, калі феадальна-баярская знаць успрыняла каталіцтва і польскую культуру, і да канца 18 стагоддзя, калі вярхушка казацкай старшыны была русіфікаванай, ўкраінскае грамадства развівалася ў значнай меры без паўнавартаснай нацыянальнай культурнай эліты. Сапраўднымі творцамі і носьбітамі культуры працягвалі заставацца шырокія масы грамадства — сяляне, казакі, рамеснікі. Украінская культура на працягу працяглых перыядаў сваёй гісторыі развівалася як народная. У ёй вялікае месца займалі [[фальклор]], народныя традыцыі, якія дабаўлялі ёй асаблівыя зачараванне і каларыт. Асабліва ярка гэта выявілася ў мастацтве — народных думах, песнях, танцах, дэкаратыўна-прыкладным мастацтве. Менавіта дзякуючы захаванню і працягу традыцый, карані якіх паходзяць да культуры Кіеўскай Русі, сталі магчымымі ўздым ўкраінскай культуры ў 16 — 17 стагоддзях і культурнае адраджэнне ў 19 стагоддзі. Развіццю нацыянальнай культуры сучаснай Украіны перашкаджаюць эканамічныя цяжкасці, якія краіна перажывае з самага пачатку свайго незалежнага існавання. Фінансавыя праблемы не дазваляюць павышаць тыражы ўкраінскіх выданняў, камерцыйная літаратура збольшага завозіцца з Расіі. З’явілася раздзяленне культуры на элітарную і масавую, краіна сутыкнулася з такой з’явай як амерыканізацыя культуры. === Кінематограф === {{main|Кінематограф Украіны}} Украіна аказала ўплыў на гісторыю [[кінематограф]]а. Вядомыя ўкраінскія рэжысёры ўключаюць у сябе [[Аляксандр Даўжэнка|Аляксандра Даўжэнку]] і [[Сяргей Параджанаў|Сяргея Параджанава]]. Даўжэнка часта згадваецца як адзін з самых важных ранніх кінавытворцаў [[СССР]], а таксама з’яўляецца піянерам [[Тэорыя мантажу СССР|тэорыі мантажу СССР]] і адным з заснавальнікаў [[Кінастудыя імя А. Даўжэнкі|Кінастудыі Даўжэнкі]]. Параджанаў быў [[Арменія|армянскім]] рэжысёрам, які ўнёс значны ўклад ва ўкраінскае, [[Кінематограф Арменіі|армянскае]] і [[Кінематограф Грузіі|грузінскае]] кіно і вынайшаў свой уласны стыль, украінскі паэтычны кінематограф, які моцна адрозніваўся ад кіруючых прынцыпаў [[Сацыялістычны рэалізм|сацыялістычнага рэалізму]]. Іншыя важныя рэжысёры Украіны ўключаюць [[Кіра Муратава|Кіру Муратаву]], [[Ларыса Шэпіцька|Ларысу Шэпіцька]], [[Сяргей Бандарчук|Сяргея Бандарчука]], [[Леанід Быкаў|Леаніда Быкава]], [[Юрый Ілленка|Юрыя Ілленку]], [[Леанід Асыка|Леаніда Асыку]], [[Ігар Падальчак|Ігара Падальчака]] і [[Марына Врода|Марыну Вроду]]. Многія ўкраінскія акцёры дамагліся міжнароднай вядомасці і прызнання кінакрытыкаў, у тым ліку [[Вера Халодная]], [[Багдан Ступка]], [[Міла Ёвавіч]], [[Вольга Курыленка]], [[Рэната Літвінава]] і [[Міла Куніс]]. Нягледзячы на вялікі ўклад у сусветны кінематограф, украінская кінапрамысловасць часта характэрызуецца дэбатамі аб сваёй ідэнтычнасці і ўзроўню расійскага і еўрапейскага ўплыву. Украінскія дзеячы прымаюць актыўны ўдзел у той час, як украінскія акцёры і рэжысёры рэгулярна працуюць у [[Кінематограф Расіі|расійскім]] (раней СССР) кіно. Шмат паспяховых фільмаў былі заснаваныя на ўкраінскіх падзеях і гісторыях, у тым ліку «[[Браняносец «Пацёмкін» (фільм)|Браняносец Пацёмкін]]», «[[Чалавек з кінаапаратам]]» і «[[Усё асветлена, фільм|Усё асветлена]]». [[Дзяржаўнае агенцтва Украіны па пытаннях кіно]] валодае [[Нацыянальны цэнтр Аляксандра Даўжэнкі|Нацыянальным цэнтрам Аляксандра Даўжэнкі]], дзяржаўным кінаархівам і капіявальнай лабараторыяй, а таксама прымае ўдзел у правядзенні [[Адэскі міжнародны кінафестываль|Адэскага міжнароднага кінафестывалю]]. Іншы фестываль, «[[Маладосць, кінафестываль|Маладосць]]» у [[Кіеў|Кіеве]], з’яўляецца адзіным міжнародным кінафестывалем ва Украіне, акрэдытаваным [[Міжнародная федэрацыя асацыяцый кінапрадзюсераў|Міжнароднай федэрацыяй асацыяцый кінапрадзюсераў]] ({{lang-fr|Fédération Internationale des Associations de Producteurs de Films (FIAPF)}}), і штогадова праходзіць у кастрычніку. Яго конкурсная праграма ўключае ў сябе секцыі студэнцкіх фільмаў, кароткаметражных фільмаў і поўнаметражных фільмаў з усяго свету. == Дачыненні з Беларуссю == {{Асноўны артыкул|Беларуска-ўкраінскія адносіны}} Пасля [[Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну|расійскага ўварвання ва Украіну з тэрыторыі Беларусі]] адносіны паміж краінамі былі зведзены да мінімуму<ref>[https://ria.ru/20221228/ukraina-1841894143.html Киев односторонне демонтирует отношения с Минском]{{ref-ru}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларуска-ўкраінская граніца]] * [[Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне]] * [[Пасольства Украіны ў Рэспубліцы Беларусь]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Геаграфія мацерыкоў і краін: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / Н. У. Навуменка, М. Л. Страха; пад рэд. Н. У. Навуменка; пер. з рус. мовы М. Л. Страхі. — 2-е выд., перапрац. — Мінск: Нар. асвета, 2011. — 229 с. : іл. ISBN 978-985-03-1594-6 {{ВС}} {{Адміністрацыйны падзел Украіны}} {{Геаграфічныя вобласці Украіны}} {{Краіны Еўропы}} {{Усходняе партнёрства}} {{Краіны ў Чорнага мора}} [[Катэгорыя:Украіна| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 9s6w6lcn00cvw2d0jjxbjp18u92yc5y 0 7595 5135642 5132633 2026-05-04T11:41:42Z Ґайдечахв74Лпадаоо 134599 /* Новы і найноўшы час */ 5135642 wikitext text/x-wiki {{Мова | імя = Украінская мова | карта = Idioma ucraniano.png | саманазва = українська мова | краіны = [[Украіна]], [[Расія]], [[Беларусь]], [[Польшча]], [[Малдова]], [[Славакія]], [[Румынія]], [[Казахстан]] | рэгіёны = [[Усходняя Еўропа]] | колькасць носьбітаў = мова камунікацыі ад 41 млн<ref name="Ethnologue">[http://photius.com/rankings/languages2.html «Ethnologue», 13 выданне]. {{ref-en}}</ref> да ~45 млн. Родная ~37 млн<ref>[http://www.ethnologue.org/ethno_docs/distribution.asp?by=size Статыстыка моў з сайта «ethnologue.org»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110807023956/http://www.ethnologue.org/ethno_docs/distribution.asp?by=size |date=7 жніўня 2011 }} {{ref-en}}</ref> Другая мова ~15 млн<ref>[http://archive.mignews.com.ua/articles/283917.html Апытанне цэнтра эканамічных і палітычных даследванняў імя А. Разумкова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121105101026/http://archive.mignews.com.ua/articles/283917.html |date=5 лістапада 2012 }} {{ref-ru}}</ref> | катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] | класіфікацыя = [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская]] : [[Славянскія мовы|Славянская]] :: [[Усходнеславянскія мовы|Усходнеславянская]] | афіцыйная мова = {{Сцяг|Украіна}} [[Украіна]]<br />{{Сцяг|Крым}} ''[[Рэспубліка Крым]]''{{efn|Дэ-юрэ — тэрыторыя Украіны як [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]], дэ-факта пад кантролем Расійскай Федэрацыі.}}<ref name=federal>{{Спасылка | дата публікацыі = 21 сакавіка 2014| url = http://pravo.gov.ru:8080/page.aspx?92495| загаловак = Федэральны канстытуцыйны закон пра прыняцце ў Расійскую Федэрацыю Рэспублікі Крым і ўтварэнне ў складзе Расійскай Федэрацыі новых суб’ектаў — Рэспублікі Крым і горада федэральнага значэння Севастопаль| выдавецтва = Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі, Рада Федэрацыі| дата = 1 красавіка 2014 | мова = ru}}</ref><br />{{Сцяг|Прыднястроўе}} ''[[ПМР|Прыднястроўе]]''{{efn|Непрызнаная дзяржава.}}<ref name=Pr1>[http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=62295 Конституція ПМР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303175520/http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=62295 |date=3 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref><br /> '''Рэгіянальная:'''<br /> {{Сцяг|Малдова}} [[Малдова]] * [[Аўтаномнае тэрытарыяльнае ўтварэнне з асаблівым прававым статусам Прыднястроўе|АТУ Прыднястроўе]]<ref name='ATU'>[http://lex.justice.md/index.php?action=view&view=doc&lang=2&id=313004 Закон № 173 от 22.07.2005 об основных положениях особого правового статуса населенных пунктов левобережья Днестра (Приднестровья)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304100019/http://lex.justice.md/index.php?action=view&view=doc&lang=2&id=313004 |date=4 сакавіка 2016 }} Статья 6 {{ref-ru}}</ref> {{Сцяг|Румынія}} [[Румынія]]<ref name=autogenerated224 /><ref name = Romania>[http://www.dri.gov.ro/documents/li_h1206.pdf#page=3 HOTARARE nr. 1.206 din 27 noiembrie 2001 pentru aprobarea Normelor de aplicare a dispozitiilor privitoare la dreptul cetatenilor apartinand unei minoritati nationale de a folosi limba materna în administratia publica locala, cuprinse în Legea administratiei publice locale nr. 215/2001] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070221075455/http://www.dri.gov.ro/documents/li_h1206.pdf#page=3 |date=21 лютага 2007 }}</ref> * [[Марамурэш (жудзец)|Жудзец Марамурэш]]{{efn|Жудзец — назва [[павет]]аў у [[Румынія|Румыніі]].}} ** 7 камун * [[Сучава (жудзец)|Жудзец Сучава]] ** 3 камуны * [[Караш-Северын|Жудзец Караш-Северын]] ** 2 камуны * [[Тыміш (жудзец)|Жудзец Тыміш]] ** 2 камуны {{Сцяг|Славакія}} [[Славакія]]<ref name=autogenerated224 /><ref name = karpatnews>[http://karpatnews.in.ua/news/49941 У Словаччині збільшиться кількість населених пунктів, де офіційно вживатиметься мова нацменшин]{{Недаступная спасылка}} — Karpatnews {{ref-uk}}</ref><br /> * 18 населеных пунктаў * 68 населеных пунктаў <small>([[Русінская мова|русінская]])</small> {{Сцяг|Сербія}} [[Сербія]]<ref name=autogenerated224 >[http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?NT=148&CM=8&DF=23/01/05&CL=ENG&VL=1 List of declarations made with respect to treaty No. 148 (Status as of: 21/9/2011) // Council of Europe] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181226070540/https://www.coe.int/en/web/conventions/search-on-treaties/-/conventions/treaty/148/declarations |date=26 снежня 2018 }} Рэгулюецца «Еўрапейскай хартыяй рэгіянальных моў» {{ref-en}}</ref> * [[Ваяводзіна|АК Ваяводзіна]] <small>([[Русінская мова|русінская]])</small> {{Сцяг|Польшча}} [[Польшча]]<ref name=autogenerated224 /><br /> {{Сцяг|Харватыя}} [[Харватыя]]<ref name="UMUCH">[http://languagecharter.eokik.hu/docs/AppliedToLanguages/Ukrainian_in_Croatia_chP2&3.pdf Украінская мова ў Харватыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130505204933/http://languagecharter.eokik.hu/docs/AppliedToLanguages/Ukrainian_in_Croatia_chP2%263.pdf |date=5 мая 2013 }} {{ref-en}}</ref><br /> {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} [[Боснія і Герцагавіна]]<ref name=autogenerated224 /><br /> '''Мова нацыянальнай меншасці:'''<br /> {{Сцяг|Чэхія}} [[Чэхія]]<ref name="languages">[http://www.vlada.cz/en/pracovni-a-poradni-organy-vlady/rnm/historie-a-soucasnost-rady-en-16666/ National Minorities Policy of the Government of the Czech Republic] {{ref-en}}</ref> | рэгулюе = [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны]]: Інстытут украінскай мовы, Украінскі моўна-інфармацыйны фонд, Інстытут мовазнаўства імя А. А. Патэбні | Код па ISO 639-1 = uk | Код па ISO 639-2(B) = ukr | Код па ISO 639-2(T) = ukr | Код па SIL = UKR }} [[Файл:Slavic languages 2000s.png|250пкс|thumb|Сучасныя славянскія мовы, традыцыйная класіфікацыя па геаграфічным прынцыпе. {{Легенда|#8B5742|украінская мова}}]] '''Украі́нская мо́ва''' ({{lang-uk|українська мова}}, [[IPA]]: [ukrɑˈjɪɲsʲkɑ ˈmɔwɑ], гістарычныя назвы — ''рус[ь]кая, русінская''<ref>''С. Я. Єрмоленко''. Історія української літературної мови // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref><ref>[http://izbornyk.org.ua/ohukr/ohu04.htm Іван Огієнко. Історія української літературної мови]{{ref-uk}}</ref><ref>[http://litopys.org.ua/rizne/ukrtable.htm Історичний розвиток української мови]{{ref-uk}}</ref>) — [[нацыянальная мова]] [[Украінцы|ўкраінцаў]]. Адносіцца да [[Усходнеславянскія мовы|усходнеславянскай групы]] [[Славянскія мовы|славянскай галіны]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]. Колькасць носьбітаў — каля 45 млн, большасць з якіх жыве ва [[Украіна|Украіне]]. З’яўляецца [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовай]] ва Украіне<ref>[http://www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html Конституція України // ст. 10-я]{{ref-uk}}</ref>, адна з дзяржаўных у [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўі]] і ў [[Рэспубліка Крым|Рэспубліцы Крым]]. Распаўсюджаная таксама ў [[Беларусь|Беларусі]]<ref>''О. І. Скопненко'' Українська мова в Білорусі // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Малдова|Малдове]]<ref>''Н. П. Прилито''. Українська мова в Молдові // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref><ref>''Убийвовк Н.'' Українська мова в Придністров'ї: минуле і перспективи // «Мово­знавство. Доповіді та повідомлення на IV Міжнар. конгресі україністів». К., 2002 {{ref-uk}}</ref>, [[Польшча|Польшчы]]<ref>''Й. О. Дзендзелівський'' Українська мова в Польщі // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Расія|Расіі]]<ref>''Н. П. Прилито''. Українська мова в європейській частині Росії // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref><ref>''Н. П. Прилито''. Українська мова в Сибіру та на Далекому Сході // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Румынія|Румыніі]]<ref>''С. В. Семчинський''. Українська мова в Румунії // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Славакія|Славакіі]]<ref>''Й. О. Дзендзелівський''. Українська мова у Словаччині // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Германія|Германіі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Казахстан]]е<ref>''С. Ф. Клименко, В. В. Степаненко''. Українська мова в Казахстані // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Аргенціна|Аргенціне]], [[Бразілія|Бразіліі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>''Р. П. Зорівчак''. Українська мова ў Великій Британії // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[Канада|Канадзе]]<ref>''Р. П. Зорівчак''. Українська мова в Канаді // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>, [[ЗША]]<ref>''Р. П. Зорівчак''. Українська мова у США // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref> і іншых краінах, дзе жывуць украінцы. Украінскай мовай у свеце карыстаюцца ад 41 да 45 млн чалавек, яна з’яўляецца другой або трэцяй [[Славянскія мовы|славянскай мовай]] па колькасці носьбітаў (пасля [[Руская мова|рускай]] і, магчыма, [[Польская мова|польскай]]) і ўваходзіць у трэці дзясятак распаўсюджаных моў свету{{efn|Глядзіце таксама {{нп3|спіс моў паводле колькасці носьбітаў||en|List of languages by number of native speakers}}.}}. [[Файл:WIKITONGUES- Vira speaking Ukrainian.webm|thumb|250px|Украінская мова]] Навука пра ўкраінскую мову завецца ''{{нп3|Украінскае мовазнаўства|лінгвістычнай украіністыкай|uk|Українське мовознавство}}'' або ''{{нп3|украіназнаўства|ўкраіназнаўствам|uk|Українознавство}}''. Для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўваюць адаптаваную [[Кірыліца|кірыліцу]] (т. зв. «[[Грамадзянскі шрыфт|гражданка]]»), зрэдку — [[Украінскі лацінскі алфавіт|лацініцу]] ў розных варыянтах. Правілы ўкраінскай мовы рэгулюе [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны]], у прыватнасці [[Інстытут украінскай мовы НАН Украіны]] (гісторыя, граматыка, лексікалогія, тэрміналогія, анамастыка, стылістыка і культура маўлення, дыялекталогія, сацыялінгвістыка), {{нп3|Украінскі моўна-інфармацыйны фонд|Украінскі моўна-інфармацыйны фонд НАН Украіны|uk|Український мовно-інформаційний фонд}} (камп’ютарная лінгвістыка, слоўнікі), [[Інстытут мовазнаўства імя А. А. Патэбні НАН Украіны]] (украінская мова ў сувязях з іншымі мовамі). Штогод [[27 кастрычніка]] ва Украіне адзначаецца [[Дзень украінскага пісьменства і мовы]]. У гэты дзень праходзіць штогадовы флэш-моб — {{нп3|Радыёдыктоўка нацыянальнай еднасці|Усеўкраінская радыёдыктоўка нацыянальнай еднасці|uk|Радіодиктант національної єдності}} — акцыя {{нп3|Украінскае радыё|Украінскага радыё|uk|Українське радіо}}, якая аб’ядноўвае ўкраінцаў усяго свету вакол украінскай мовы. == Класіфікацыя == Паводле традыцыйнай генеалагічнай класіфікацыі, украінская мова адносіцца да [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскай групы]] [[Славянскія мовы|славянскай галіны]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]<ref>Сучасна українська мова : Підручник / Пономарів О. Д., Різун В. В., Шевченко Л. Ю. та ін.; за ред. Пономарева О. Д. — Вид. 2-ге. — К.: Либідь, 2001. — 400 с. — ISBN 966-06-0173-5. — С. 5 {{ref-uk}}</ref><ref>''Васенко Л. А., Дубічинський В. В., Кримець О. М.'' Фахова українська мова. Центр учбової літератури. — К., 2007. — С. 7 {{ref-uk}}</ref><ref>''С. В. Семчинський''. Генеалогічна класифікація мов // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>. Найбліжэйшай генеалагічна да ўкраінскай з’яўляецца беларуская мова<ref>Беларуска-украінскія ізалексы. — Мінск, 1971. — 125 с.</ref><ref>''Сцяцко П. У.'' Словаўтваральныя рэгіяналізмы беларускай мовы, агульныя з украінскай мовай // Проблеми дослідження діалектної лексики і фразеології української мови. Тези доповідей. — Ужгород, 1978. — С. 66-67.</ref><ref>''Янкова Т. С.'' Із спостережень над перехідними говірками між українською та білоруською мовами (за матеріалами фразеології) // Праці XII Республіканської діалектологічної наради. — К.: Наукова думка, 1971. — С. 382—388. {{ref-uk}}</ref> (пачынаючы з IX—XI стагоддзяў абедзве мовы часткова фарміраваліся на сумеснай дыялектнай аснове — у прыватнасці, паводле доктара філалагічных навук, лінгвіста-славіста [[Пётр Апанасавіч Бузук|Пятра Бузука]], паўночная дыялектная група ўкраінскай мовы ўтварае дыялектны кантынуум з крайнімі паўднёвымі беларускімі гаворкамі [[Палессе|Палесся]]<ref>''Бузук П.'' Взаємовідносини між укр. та білорус. мовами. «Зап. Істор.-філол. відділу УАН», 1926, кн. 7—8 {{ref-uk}}</ref>, абодва народы ў [[сярэднія вякі]] мелі агульную [[Старабеларуская мова|пісьмовую кніжную мову]]<ref>''Гумецька Л. Л.'' Уваги до ўкр.-білорус. мовних зв’язків періоду XIV—XVII ст. // Дослідження з укр. та рос. мов. К., 1964 {{ref-uk}}</ref><ref>''Анічэнка У. В.'' Беларус.-укр. пісьмовамоўныя сувязі. Мінск, 1969.</ref>). Паводле тыпалагічнай класіфікацыі, украінская — флектыўная мова<ref>''С. В. Семчинський''. Типологічна класифікація мов // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>. == Графіка == {{Асноўны артыкул|Украінскі алфавіт}} Традыцыйна для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўвалі [[Кірыліца|кірыліцу]]. Гэта звязана з [[Праваслаўе|усходнім абрадам]] украінскай царквы, якая доўгі час была магутным, амаль адзіным пашыральнікам адукацыі. Да XVIII стагоддзя ўжываўся класічны кірылічны шрыфт, у XVI—XVII стагоддзях паралельна выкарыстоўваўся таксама «''{{нп3|Украінскі скорапіс|казацкі скорапіс|uk|Український скоропис}}''», у якім напісанне літар было іншым («хвалістым» або «барочным»)<ref>[http://litopys.org.ua/rizne/mitch.htm Віталій Мітченко. Мистецтво скоропису в просторі українського бароко] {{ref-uk}}</ref>. Агульнавядомая генетычная сувязь кірыліцы з грэчаскім алфавітам здаўна прыводзіла да таго, што ў дэкаратыўных мэтах кірылічныя надпісы часам рабіліся шрыфтамі, напісанне якіх паўтарала прапісныя грэчаскія літары (з адпаведнай стылізацыяй тых славянскіх літар, аналагаў якіх не было ў грэчаскім). Прыклады таму сустракаюцца ў гравюрах украінскіх выданняў з самага пачатку XVII стагоддзя, а таксама ў гравіраваных шрыфтах загалоўкаў{{efn|Напрыклад, гравюра з «Служебника» 1604 года (тыпаграфія Фёдара Балабана) змяшчае надпіс з цалкам сучаснымі на выгляд словамі «МÁСΛО», «ПШЕΝИЦА», «ВИΝÒ»; у слове «ХΛѢ́БЪ» толькі апошняя літара аформлена не так, як у звыклых на сёння шрыфтах<ref>Здымак 360 на старонцы 159 каталога «Украинские книги кирилловской печати XVI—XVIII вв.», М.: Государственная библиотека СССР имени В. И. Ленина, 1976.{{ref-ru}}</ref>.}}. Паводле звестак «Усерасійскага „слоўніка-тлумачальніка“»<ref>Всероссийский «словарь-толкователь» / Под ред. В. В. Жукова. — 1-е изд. — СПб.: А. А. Каспари, 1893—1895. — Т. 1. — С. 445.{{ref-ru}}</ref>, «грамадзянскія літары … ўпершыню ўжытыя ў друку [[Пётр Магіла|Пятра Магілы]], канчаткова ўведзеныя расійскім імператарам [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятром I]] у 1708 годзе, г. зв. [[гражданка]] (грамадзянскі шрыфт)». З Расіі выкарыстанне гэтага шрыфту распаўсюдзілася і на іншыя народы, якія ўжывалі кірылічнае пісьмо. Такім чынам, стварэнне новай украінскай арфаграфіі адбывалася на аснове гражданкі. Сёння для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўваюць адаптаваную кірылічную азбуку з 33 літар. Асаблівасцямі ўкраінскага алфавіта ў параўнанні з іншымі кірылічнымі з’яўляецца наяўнасць літар <big>''[[ґ]], [[є]]''</big> і <big>''[[ї]]''</big> (<big>''[[ґ]]''</big> ужываюць таксама ва [[Урумская мова|ўрумскім]] і, часам, у [[Беларускі алфавіт|беларускім]] алфавітах). {{Украінскі алфавіт}} * Таксама як і ў беларускай мове, ва ўкраінскай ёсць [[апостраф]]: {{lang-uk|''дев’ять''}} (дзевяць), {{lang-uk|''пам’ять''}} (памяць){{efn|Тут і далей ''курсівам'' пазначаны ўкраінскія словы паводле афіцыйнага ўкраінскага правапісу, у дужках — беларускія пераклады, акрамя выпадкаў поўнага супадзення ў напісанні.}}; * '''''Е е''''' — адпаведнік беларускай літары і гука '''Э э'''; * '''''Є є''''' — гук [йэ], адпаведнік беларускай літары '''Е е'''. * '''''И и''''' — адпаведнік беларускай літары і гука '''Ы ы'''; * '''''Ї ї''''' — гук [йі], які ёсць і ў беларускай мове: да іх [да '''йі'''х], выбаіна [выба'''йі'''на]; * '''''Щ щ''''' — гук [шч], не можа быць мяккім, толькі цвёрдым{{efn|Астатнія літары ўкраінскага алфавіта пазначаюцца і вымаўляюцца гэтак жа, як і ў беларускай мове.}}. У розныя гістарычныя эпохі для запісу ўкраінскай мовы выкарыстоўвалі таксама [[Украінскі лацінскі алфавіт|лацінскі алфавіт]] розных рэдакцый. Сёння ўкраінская лацініца не мае адзінага стандарту і афіцыйнага статусу (на афіцыйным узроўні замацаваныя толькі правілы транслітарацыі з кірыліцы на лацініцу). Яе ўжыванне вельмі абмежаванае: як правіла, гэта публікацыі на тэму ўласна ўкраінскай лацініцы<ref>[http://www.ji.lviv.ua/n23texts/chornovol.htm Ігор Чорновол. Латинка в українському правописі: ретроспектива і perspektyva]</ref>. Дыскусіі па ўніфікацыі і магчымым укараненні лацінкі ва ўкраінскім правапісе адбываліся спачатку ў [[Галіцыя|Галіцыі]] і [[Букавіна|Букавіне]] ў 1830-я, 1850-я гады, пасля ў 1920-я гады ва [[УССР]], а пасля ў 1991 годзе яны аднавіліся ўжо ў незалежнай Украіне. == Адрозненні ад іншых славянскіх моў == Украінская мова як асобная [[Славянскія мовы|славянская мова]] мае шматлікія рысы, якія збліжаюць або аддаляюць яе ад суседніх славянскіх моў — [[Польская мова|польскай]], [[Беларуская мова|беларускай]], [[Руская мова|рускай]], [[Балгарская мова|балгарскай]] і [[Славацкая мова|славацкай]]{{efn|Глядзіце таксама {{нп3|спіс Сводэша для славянскіх моў||be-tarask|Сьпіс Сўодэша для славянскіх моваў}}.}}. Сваю спецыфіку мова праяўляе на ўзроўні словаўтваральных мадэлей і, найбольш выразна, на ўзроўні лексікі — так званых лексічных [[украінізм]]аў<ref name="Tsaruk">Українська мова серед інших слов’янських: етнологічні та граматичні параметри: Монографія / О. Царук. — Дніпропетровськ: Наука і освіта, 1998. — 324 с. {{ref-uk}}</ref>. На [[Фанетыка|фанетычным]] і [[Марфалогія мовы|марфалагічным]] узроўні ўкраінскую мову адрознівае: * найбольшая колькасць гукаў (фанем) з усіх славянскіх моў — 48<ref>Коструба П. П. Коструба. Фонологічна система української літературної мови. Чергування фонем і його функції // Сучасна українська літературна мова. Вступ. Фонетика / Відп. ред. М. А. Жовтобрюх. — К., 1969.{{ref-uk}}</ref>; * высокая вакальнасць — «празрыстасць», гучнасць<ref>''Тимошенко П. Д.'' Засоби милозвучності (евфонії) української мови. УМШ, 1952, № 4 {{ref-uk}}</ref>; * паслядоўна захаваная [[флексія]] [[Клічны склон|клічнага склону]] (у адрозненне ад іншых усходнеславянскіх моў)<ref>''Тимченко Є.'' Вокатив і інструменталь в українській мові. — К.: ДУАН, 1926. {{ref-uk}}</ref>; * паралельна выкарыстоўваюцца флексіі [[давальны склон|давальнага склону]] для назоўнікаў мужчынскага роду: {{lang-uk|''директор-'''у'''''}}, {{lang-uk|''директор-'''ові'''''}} (дырэктару); * захаваны паралельныя формы стварэння будучага часу: {{lang-uk|''ходитиму, буду ходити''}} (буду хадзіць). === Лексіка === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Лексіка ўкраінскай мовы||uk|Лексика української мови}}}} Асноўны слоўнікавы фонд украінскай мовы змяшчае чатыры пласты славянскіх слоў: агульнаіндаеўрапейская лексіка ({{lang-uk|''батько''}} (бацька), {{lang-uk|''матір''}} (маці), {{lang-uk|''сестра''}} (сястра), {{lang-uk|''дім''}} (дом), {{lang-uk|''вовк''}} (воўк), {{lang-uk|''бути''}} (быць), {{lang-uk|''жити''}} (жыць), {{lang-uk|''їсти''}} (есці) і г. д.); праславянскія словы ({{lang-uk|''коса''}} (каса), {{lang-uk|''сніп''}} (сноп), {{lang-uk|''жито''}} (жыта), {{lang-uk|''віл''}} (вол), {{lang-uk|''корова''}} (карова), {{lang-uk|''ловити''}} (лавіць) і г. д.); уласна ўкраінскія словы, уласцівыя ў асноўным украінскай мове ({{lang-uk|''кисень''}} ([[кісларод]]), {{lang-uk|''водень''}} ([[вадарод]]), {{lang-uk|''мрія''}} (мроя), {{lang-uk|''зволікати''}} (марудзіць), {{lang-uk|''зайвий''}} (лішні), {{lang-uk|''байдуже''}} (абыякава), {{lang-uk|''примхи''}} (прымхі), {{lang-uk|''перекотиполе''}} (павей) і г. д.); запазычанні з іншых славянскіх моў<ref>Етимологічний словник української мови: У 7 т. / Редкол. О. С. Мельничук (голов. ред.) та ін. — К.: Наукова думка, 1983. — ISBN 966-00-0816-3. Т. 5: Р—Т / Уклад.: Р. В. Болдирєв та ін. — 2006. — 704 с. ISBN 966-00-0785-X. — С. 27-28 {{ref-uk}}</ref><ref>[http://langs.com.ua/publics/KM/Zapozychennia/index.htm Запозичення до української мови] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522141714/http://langs.com.ua/publics/KM/Zapozychennia/index.htm |date=22 мая 2011 }}. Історія запозичення слів до українського словника.{{ref-uk}}</ref> (з [[Беларуская мова|беларускай]] — {{lang-uk|''розкішний''}} (раскошны), {{lang-uk|''обридати''}} (абрыднуць), {{lang-uk|''нащадок''}} (нашчадак), {{lang-uk|''ззаду''}}; з [[Польская мова|польскай]] — {{lang-uk|''перешкода''}} (перашкода), {{lang-uk|''недолугий''}} (шалапутны), {{lang-uk|''дощенту''}} (дашчэнту), {{lang-uk|''обіцяти''}} (абяцаць), {{lang-uk|''цікавий''}} (цікавы), {{lang-uk|''гасло''}} (лозунг), {{lang-uk|''мить''}} (імгненне), {{lang-uk|''шлюб''}}, {{lang-uk|''завжди''}} (заўсёды); з [[Чэшская мова|чэшскай]] — {{lang-uk|''брама'', ''огида''}} (агіда), {{lang-uk|''ярко''}} (ярка), {{lang-uk|''паркан'', ''карк''}} (карак); з [[Сербская мова|сербскай]] — {{lang-uk|''хлопець''}} (хлопец), з [[Балгарская мова|балгарскай]] — {{lang-uk|''храм'', ''глава'', ''владика''}} (уладыка), {{lang-uk|''сотворити''}} (здзейсніць); з [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] мовы — {{lang-uk|''приязнь''}} (прыхільнасць), {{lang-uk|''злочин''}} (злачынства){{efn|У сувязі з вялікай колькасцю запазычанняў з польскай, нямецкай, чэшскай і латыні, у пачатку станаўлення сучасная ўкраінская мела большае лексічнае падабенства з заходнеславянскімі мовамі, чым з царкоўнаславянскай і рускай<ref>Yaroslav Hrytsak. „On Sails and Gales, and Ships Driving in Various Directions: Post-Soviet Ukraine as a Test Case for the Meso-Area Concept“. In: Kimitaka Matsuzato ed. Emerging meso-areas in the former socialist countries: histories revived or improvised?. Slavic Research Center, Hokkaido University. 2005. p. 57.{{ref-en}}</ref>. У сярэдзіне XVII ст. лінгвістычныя разыходжанні паміж украінскай і рускай мовамі мелі такі сур’ёзны характар, што існавала неабходнасць у наяўнасці талмача-перакладчыка падчас [[Пераяслаўская рада|Пераяслаўскай рады]], між [[Багдан Хмяльніцкі|Багданам Хмяльніцкім]] і прадстаўнікамі маскоўскага цара<ref>Nicholas Chirovsky. (1973). On the historical beginnings of Eastern Slavic Europe: readings New York: Shevchenko Scientific Society, pg. 184{{ref-en}}</ref>.}}<ref>[http://www.ukrlit.vn.ua/info/criticism/staroslovyanizm.html Старослов’янізми] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522141625/http://www.ukrlit.vn.ua/info/criticism/staroslovyanizm.html |date=22 мая 2011 }} {{ref-uk}}</ref>, запазычанні з розных цюркскіх моў — {{lang-uk|''кавун'', ''торба'', ''тютюн''}} (тытунь), запазычанні з германскіх моў — {{lang-uk|''фарба'', ''дах''}}. Рэшту лексікі складаюць познія запазычанні, сярод якіх найбольш з мёртвых класічных моў — [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай]] — {{lang-uk|''огірок''}} (агурок), {{lang-uk|''троянда''}} (ружа); [[Лаціна|лаціны]] — {{lang-uk|''мета''}} (мэта), {{lang-uk|''раптом''}} (раптам). У [[УССР|савецкі час]] у лексікон увайшло шмат [[русізм]]аў — {{lang-uk|''копійка''}} (капейка), {{lang-uk|''вертоліт''}} (верталёт). Апошнім часам лексічны склад актыўна папаўняецца запазычаннямі з [[Англійская мова|англійскай]] мовы. Агульнае развіццё мовы, як і ў іншых унармаваных мовах, адбываецца таксама за кошт унутраных рэсурсаў украінскай мовы: новыя словы ўзнікаюць на базе ўжо існых<ref name=mfa>[http://mfa.gov.ua/mfa/ua/publication/content/392.htm Українська мова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060625132447/http://mfa.gov.ua/mfa/ua/publication/content/392.htm |date=25 чэрвеня 2006 }} Сайт МЗС України{{ref-uk}}</ref>. Антрапаніміка{{efn|Антрапаніміка — тут: украінскія імёны.}} ўкраінскай мовы зазнала моцны ўплыў [[хрысціянства]] і [[Грэчаская мова|грэчаскай]] мовы. Лексічна ўкраінская мова паўплывала на іншыя суседнія славянскія мовы, перш за ўсё на польскую<ref>[http://www.nbuv.gov.ua/portal/Natural/Vdpu/Soc_komun/2008_1/45.html Харченко І. До проблеми польсько-українських мовних зв’язків] {{ref-uk}}</ref> і рускую літаратурныя мовы{{efn|Абумоўлена перш за ўсё даволі працяглым знаходжаннем украінскіх зямель у складзе гэтых суседніх дзяржаў.}}. У многія мовы свету ўвайшлі ўкраінскія словы<ref>[http://litopys.org.ua/ukrmova/um121.htm З ЕНЦИКЛОПЕДІЇ «УКРАЇНСЬКА МОВА»] {{ref-uk}}</ref>: {{lang-uk|''гопак'', ''козак'', ''степ'', ''бандура'', ''борщ''}}. У польскую былі запазычаны ўкраінскія словы {{lang-pl|hreczka}} — {{lang-uk|''гречка''}}, {{lang-pl|chory}} — {{lang-uk|''хворий''}}, у рускую {{lang-ru|вареники}} — {{lang-uk|''вареники''}}, {{lang-ru|пасека}} — {{lang-uk|''пасіка''}}, {{lang-ru|бублик}} — {{lang-uk|''бублик''}}, {{lang-ru|подполковник}} — {{lang-uk|''підполковник''}} і інш. === Сувязі з беларускай лексікай === Украінскія запазычанні ў беларускай мове называюць ''[[украінізм]]амі''. Украінская лексіка пачала пранікаць у практыку беларускага пісьменства ўжо прынамсі з XV ст., чаму спрыялі творы на аснове ўкраінскіх крыніц; творы, напісаныя на беларуска-ўкраінскім этнічным памежжы, перамяшчэнне цэнтра праваслаўя ВКЛ у Кіеў і паходжанне некаторых вялікалітоўскіх пісьменнікаў з украінскіх ваяводств. Існавала таксама лексіка, што мела ўкраінскую агаласоўку, лексічныя або словаўтваральныя ўкраінізмы, а таксама змяшэнне на пісьме літар ''и''—''ы'', ''ѣ''—''и''<ref name="энцык"/>. У пэўнай ступені новая хваля ўкраінізмаў адзначаецца ў новай гісторыі, калі ў XX ст. у сучасную літаратурную беларускую мову трапілі словы, утвораныя на аснове ўкраінскіх лексічных мадэлей (напрыклад, ''барацьбіт'', ''дзеяслоў''), а таксама словы для спецыфічных паняццяў украінскай культуры (гл. вышэй). Некаторая рысы, характэрныя для ўкраінскай мовы, таксама ўласцівыя [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнім]] гаворкам беларускай мовы<ref name="энцык"/>. === Дыялекты === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Дыялекты ўкраінскай мовы||uk|Діалекти української мови}}}} [[Файл:Map of Ukrainian dialects.png|thumb|260px|Карта ўкраінскіх дыялектаў:{{легенда|#5987FF|Паўночная група}}{{легенда|#FFD326|Паўднёва-ўсходняя група}}{{легенда|#FF4E44|Паўднёва-заходняя група}}]] У сучаснай украінскай мове вылучаюць тры асноўныя дыялекты<ref>''Жилко Ф. Т.'' Нариси з діалектології української мови. — К., 1966 {{ref-uk}}</ref><ref>''Бевзенко С. П.'' Українська діалектологія. — К., 1980 {{ref-uk}}</ref><ref name="AUM">Атлас української мови у 3-ох томах {{ref-uk}}</ref>: * '''''[[Паўночны дыялект украінскай мовы|паўночны (палескі) дыялект]]'''''<ref>''Никончук М. В.'' [http://izbornyk.org.ua/ukrmova/um161.htm Північне наріччя] // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref> — да паўночнага дыялекту належыць {{нп3|Усходнепалеская гаворка ўкраінскай мовы|усходнепалеская|uk|Східнополіський говір}}, {{нп3|Сярэднепалеская гаворка ўкраінскай мовы|сярэднепалеская|uk|Середньополіський говір}} і [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы|заходнепалеская]] гаворкі<ref name="AUM"/>. На поўначы дыялекты мяжуюць з пераходнымі ўкраінска-беларускімі дыялектамі [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся (Берасцейшчына і Піншчыны)]]<ref>Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск, 1963</ref>. Гаворкі гэтых рэгіёнаў адрозніваецца ў бок фанетычнага змяшэння ўкраінскай мовы з рускай і беларускай мовамі. * '''''{{нп3|Паўднёва-заходні дыялект украінскай мовы|паўднёва-заходні дыялект|uk|Південно-західне наріччя української мови}}'''''<ref>''Гриценко П. Е.'' [http://litopys.org.ua/ukrmova/um159.htm Південно-західне наріччя] // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref> — да паўднёва-заходняга дыялекту адносяцца {{нп3|Валынская гаворка ўкраінскай мовы|валынская|uk|Волинський говір}}, {{нп3|Падольская гаворка ўкраінскай мовы|падольская|uk|Подільський говір}}, {{нп3|Надднястранская гаворка ўкраінскай мовы|надднястранская|uk|Наддністрянський говір}}, {{нп3|Надсянская гаворка ўкраінскай мовы|надсянская|uk|Надсянський говір}}, {{нп3|Пакуцка-букавінская гаворка ўкраінскай мовы|пакуцка-букавінская|uk|Покутсько-буковинський говір}}, {{нп3|Гуцульская гаворка ўкраінскай мовы|гуцульская|uk|Гуцульський говір}}, {{нп3|Бойкаўская гаворка ўкраінскай мовы|бойкаўская|uk|Бойківський говір}}, {{нп3|Закарпацкая гаворка ўкраінскай мовы|закарпацкая|uk|Закарпатський говір}}, {{нп3|Лемкаўская гаворка ўкраінскай мовы|лемкаўская|uk|Лемківський говір}} гаворкі<ref name="AUM"/>. Паўднёва-заходні дыялект адрозніваецца значнай дыялектнай раздробленасцю, абумоўленай іншамоўным уплывам ([[Польская мова|польскім]], [[Славацкая мова|славацкім]], [[Венгерская мова|венгерскім]], [[Румынская мова|румынскім]]), працяглым адасабленнем тых ці іншых гаворак у межах розных дзяржаў і адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак, часткова геаграфічнымі ўмовамі (адноснай ізаляцыяй у горных раёнах [[Карпаты|Карпат]]). Фанетычныя асаблівасці: цвёрды гук ''р'': {{lang-uk|''бура, гира, радно''}} (літаратурна {{lang-uk|''буря, гиря, рядно́''}} — бура, гіра, коўдра); канчатак ''-є'' замест ''-я'' і адсутнасць даўжыні зычнага: {{lang-uk|''житє, весілє, зілє''}} ({{lang-uk|''життя, весілля, зілля''}} — жыццё, вяселле, зелле); адрозненні ў склонавых канчатках: {{lang-uk|''батькови, ковальови, коньом, земльою, на поли''}} ({{lang-uk|''батькові, ковалеві, конем, землею, на полі''}} — бацьку, кавалю, канём, зямлёй, на полі); канчатак ''-ий'' замест ''-ій'': {{lang-uk|''синий, третий''}} ({{lang-uk|''синій, третій''}} — сіні, трэці). Апроч таго, да паўднёва-заходняга дыялекту некаторыя лінгвісты адносяць асобную [[Русінская мікрамова|русінскую мікрамову]]. * '''''{{нп3|Паўднёва-ўсходні дыялект украінскай мовы|паўднёва-ўсходні дыялект|uk|Південно-східне наріччя української мови}}'''''<ref>''Железняк М. Г.'' [http://izbornyk.org.ua/ukrmova/um160.htm Південно-східне наріччя] // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref> — да гэтага дыялекту належыць {{нп3|Сярэднепадняпроўская гаворка ўкраінскай мовы|сярэднепадняпроўская|uk|Середньонаддніпрянський говір}}, {{нп3|Стэпавая гаворка ўкраінскай мовы|стэпавая|uk|Степовий говір}} і {{нп3|Слабажанская гаворка ўкраінскай мовы|слабажанская|uk|Слобожанський говір}} гаворкі<ref name="AUM"/>. Гаворкі {{нп3|Прыдняпроўская Украіна|Сярэдняй Наддняпраншчыны|uk|Наддніпрянська Україна}} ляглі ў аснову сучаснай украінскай літаратурнай мовы. Асаблівасці: змяшэнне ў маўленні ненаціскных ''е'' і ''и'': {{lang-uk|''сеило, веишневий, зеилений''}} (літаратурна {{lang-uk|''село, вешневий, зелений''}} — сяло, вішнёвы, зялёны); канчаткі ''-ю'' і ''-е'' ў 1-ай і 3-ай асобах: {{lang-uk|''ходю́, носю́, хо́де, но́се''}} (літаратурна {{lang-uk|''ходжу, ношу, ходить, носить''}} — хаджу, нашу, ходзіць, носіць). === Суржык === {{Асноўны артыкул|Суржык}} [[Файл:SurzhykUse.png|thumb|260px|Выкарыстанне [[суржык]]а ў рэгіёнах Украіны, дадзеныя Кіеўскага міжнароднага інстытута сацыялогіі, [[2003]] год]] [[Суржык]]ам называюць ненарматыўнае маўленне ўкраінцаў, якое ўвабрала ў сябе элементы рускай мовы — перш за ўсё лексічныя і ў меншай ступені марфалагічныя (фанетыка і граматыка застаюцца ўкраінскімі). Гэтая з’ява ўзнікла ў канцы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў, калі асіміляцыйная палітыка [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] перапыніла развіццё стараўкраінскай пісьмовай традыцыі на захопленых землях усходняй Украіны<ref name="масенко">Лариса Масенко. Суржик: між мовою і язиком. Київ, 2011 {{ref-uk}}</ref>. Тэрмін «суржык» для абазначэння моўнай з’явы пачалі выкарыстоўваць у першай чвэрці XX стагоддзя. Верагодна, гэты тэрмін паходзіць з народнай гаворкі, дзе ў літаральным сэнсе абазначаў сумесь розных відаў збожжа, а ў пераносным — чалавека змешанага паходжання<ref name="масенко"/>. Пры гэтым даць агульную характарыстыку суржыку вельмі цяжка з прычыны шырокай рэгіянальнай і індывідуальнай варыятыўнасці. Нягледзячы на агульныя рысы, на індывідуальным узроўні розныя людзі, гаворачы на суржыку, могуць ужываць розную колькасць русізмаў, прычым няўстойлівасць можа назірацца нават у маўленні аднаго чалавека<ref name="масенко"/>. == Фанетыка == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Фаналогія ўкраінскай мовы||uk|Українська фонетика}}}} Украінская мова мае найбольшую колькасць [[фанема|фанем]] сярод славянскіх моў — 48{{efn|Тлустым шрыфтам пазначана гучанне фанемы беларускім алфавітам.}}<ref>''Коструба П. П.'' Фонологічна система української літературної мови. Чергування фонем і його функції // Сучасна українська літературна мова. Вступ. Фонетика / Відп. ред. М. А. Жовтобрюх. — К., 1969. {{ref-uk}}</ref>: * 6 галосных: {{IPA|[ɑ]}} — '''а'', {{IPA|[e]}} — е (бел. э), {{IPA|[i]}} — ''і''', {{IPA|[u]}} — '''у''', {{IPA|[o]}} — '''о''', {{IPA|[ɪ]}} — '''''и (бел. ы)'''''; * 32 асноўныя зычныя: {{IPA|[m]}} — '''м''', {{IPA|[n]}} — '''н''', {{IPA|[nʲ]}} — '''нь''', {{IPA|[b]}} — '''б''', {{IPA|[d]}} — '''д''', {{IPA|[d͡z]}} — '''дз''', {{IPA|[d͡zʲ]}} — '''дзь''', {{IPA|[d͡ʒ]}} — '''дж''', {{IPA|[dʲ]}} — '''дь''', {{IPA|[ɡ]}} — '''ґ''', {{IPA|[p]}} — '''п''', {{IPA|[t]}} — '''т''', {{IPA|[t͡s]}} — '''ц''', {{IPA|[t͡sʲ]}} — '''ць''', {{IPA|[t͡ʃ]}} — '''ч''', {{IPA|[tʲ]}} — '''ть''', {{IPA|[k]}} — '''к''', {{IPA|[w]}} — '''в''', {{IPA|[j]}} — '''й''', {{IPA|[ɦ]}} — '''г''', {{IPA|[z]}} — '''з''', {{IPA|[zʲ]}} — '''зь''', {{IPA|[ʒ]}} — '''ж''', {{IPA|[f]}} — '''ф''', {{IPA|[s]}} — '''с''', {{IPA|[sʲ]}} — '''сь''', {{IPA|[ʃ]}} — '''ш''', {{IPA|[x]}} — '''х''', {{IPA|[l]}} — '''л''', {{IPA|[lʲ]}} — '''ль''', {{IPA|[rʲ]}} — '''рь''', {{IPA|[r]}} — '''р''', * 10 падвоеных зычных: {{IPA|[ɲː]}} — '''мяккая нн''', {{IPA|[ɟː]}} — '''мяккая дд''', {{IPA|[cː]}} — '''мяккая тт''', {{IPA|[ʎː]}} — '''мяккая лл''', {{IPA|[t͡sʲː]}} — '''мяккая цц''', {{IPA|[zʲː]}} — '''мяккая зз''', {{IPA|[sʲː]}} — '''мяккая сс''', {{IPA|[t͡ʃʲː]}} — '''мяккая чч''', {{IPA|[ʒʲː]}} — '''мяккая жж''', {{IPA|[ʃʲː]}} — '''мяккая шш'''. * Яшчэ ва ўкраінскай мове ёсць 4 ётаваныя галосныя фанемы, якія не з’яўляюцца самастойнымі гукамі: [je] '''''- є (бел. е)''''', [ji] — '''''ї (бел. йі)''''', [ju] '''''- ю,''''', [ja] '''''- я'''''; === Галосныя гукі === [[Галосныя гукі|Галосных гукаў]] ва ўкраінскай мове шэсць ({{IPA|[ɑ]}} — ''a'', {{IPA|[ɛ]}} — ''e'', {{IPA|[i]}} — ''i'', {{IPA|[u]}} — ''y'', {{IPA|[ɔ]}} — ''o'', {{IPA|[ɪ]}} — ''и''), акрамя таго, ёсць напаўгалосны {{IPA|[j]}} — ''й'' (паводле іншай класіфікацыі, гэта шчылінны санорны сярэднеязычны цвёрдападнёбны мяккі зычны). Украінскія галосныя — поўнага ўтварэння. Яны вымаўляюцца дакладна і выразна як у націскной пазіцыі, так і ў ненаціскной, але ў ненаціскных пазіцыях вымаўляюцца прыкладна ўдвая карацей, і, як вынік, больш выразна, што найбольш прыкметна для галосных з вельмі падобнымі [[Артыкуляцыя (фанетыка)|артыкуляцыйнымі]] параметрамі. Аднак ва ўкраінскай мове няма кароткіх [[Рэдукаваныя галосныя|рэдукаваных галосных]], ненаціскныя галосныя, гэтак жа як і націскныя, з’яўляюцца гукамі поўнага ўтварэння. Спалучэнне ''й'' з галоснай перадаюць адной літарай (''я, є, ї, ю''), за выключэннем прыставак ''най-'', ''якнай-'', ''щонай-'', як, напрыклад, у слове ''найекологічніший'' (найбольш экалагічна чысты). Няма звыклай для беларускага алфавіта літары [[ё]], на пісьме яна перадаецца спалучэннем «''йо''» і «''ьо''», а таксама (толькі ў асобных дыялектах) спалучэннем «''йи''» і «''ьи''». === Зычныя гукі === Большасць [[Зычныя|зычных]] мае 3 разнавіднасці: цвёрды, мяккі ([[Палаталізацыя|палаталізаваны]]) і доўгі, напрыклад: ''л'', ''л^ь'', ''лл'' або ''н'', ''н^ь'', ''нн''. На пісьме разнавіднасць зычнага звычайна абазначаюць наступным галосным. У асобных выпадках ужываюць асаблівы знак мяккасці — ''ь'' і цвёрдасці — ''апостраф''. Для пазначэння даўгаты зычны пішуць двойчы запар. Гукі ''d͡z'' (''дз'') і гук ''d͡ʒ'' (''дж''), як і ў беларускай мове, не маюць адмысловых літар для пазначэння: кожны з іх пазначаюць дзвюма літарамі. <center> {| class="wikitable" |- |/nʲ/ || {{lang-uk|''знання''}} (веды/[аў])|| [znɑˈɲːɑ] || [''знан':а́''] |- |/dʲ/|| {{lang-uk|''суддя''}} (суддзя)|| [suˈɟːɑ] || [''суд':а́''] |- |/tʲ/ || {{lang-uk|''життя''}} (жыццё/[ця])|| [ʒɪ̞ˈcːɑ] || [''жи^ет':а́''] |- |/lʲ/ || {{lang-uk|''зілля''}} (зелле/[ля])|| [ˈzʲiʎːɑ] || [''з’і́л':а''] |- |/t͡sʲ/ || {{lang-uk|''міццю''}} (моцай) || [ˈmʲit͡sʲːu] || [''м’і́ц':у''] |- |/zʲ/ || {{lang-uk|''мотуззя''}} (вяроўка/[кі])|| [moˈtuzʲːɑ] || [''мо^уту́з':а''] |- |/sʲ/ || {{lang-uk|''колосся''}} (калоссе/[ся]|| [kɔˈlɔsʲːɑ] || [''коло́с':а''] |- |/t͡ʃ/ || {{lang-uk|''обличчя''}} (твар/[ру])|| [ɔˈblɪt͡ʃʲːɑ] || [''обли́ч’:а''] |- |/ʒ/ || {{lang-uk|''збіжжя''}} (збожжа)|| [ˈzbʲiʒʲːɑ] || [''зб’і́ж’:а''] |- |/ʃ/ || {{lang-uk|''затишшя''}} (зацішша)||[zɑˈtɪʃʲːɑ] || [''зати́ш’:а''] |}</center> У некаторых паўднёва-ўсходніх гаворках /rʲ/ таксама асіміляваў наступны /j/, утвараючы мяккі доўгі [rʲː], напрыклад {{lang-uk|''пірря''}} (пёры) [ˈpirʲːɐ] [п’і́р':а], літаратурна ''пір’я'' [ˈpirjɐ] [п’і́рйа]. == Вымаўленне == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Арфаэпія ўкраінскай мовы||uk|Орфоепія української мови}}}} Ва ўкраінскай літаратурнай мове {{нп3|Арфаэпія ўкраінскай мовы|вымаўленне слоў і словазлучэнняў|uk|Орфоепія української мови}} падпарадкоўваецца наступным правілам: === Галосныя гукі === * Галосныя гукі ва ўкраінскай літаратурнай мове пад націскам вымаўляюцца выразна, дакладна: {{lang-uk|[''нака́з'']}}, {{lang-uk|[''го́рдість'']}} (гонар), {{lang-uk|[''у́сно'']}} (вусна), {{lang-uk|[''се́ла'']}} (вёскі), {{lang-uk|[''кри́ца'']}} (сталь), {{lang-uk|[''лі́вий'']}} (левы). Для літаратурнай мовы характэрнае таксама выразнае вымаўленне '''[а]''', '''[у]''', '''[і]''', '''[о]''' у ненаціскных складах: {{lang-uk|[''малина'']}} (маліна), {{lang-uk|[''кувати'']}} (куваць), {{lang-uk|[''пішоў'']}} (пайшоў), {{lang-uk|[''молоко'']}} (малако). * У ненаціскных складах '''[е]''' вымаўляецца з прыбліжэннем да '''[и]''', а '''[и]''' гучыць падобна да '''[е]'''. Напрыклад: {{lang-uk|[''се^ило'']}} (вёска), {{lang-uk|[''те^иче'']}} (цячэ), {{lang-uk|[''ди^евись'']}} (глядзі). Аднак у залежнасці ад месца ў слове, ад характару суседніх гукаў набліжэнне '''[е]''' да '''[и]''' і '''[и]''' да '''[е]''' не заўсёды аднолькавае. Перад складам з націскным '''[е]''' галосны '''[и]''' вымаўляецца як '''[еи]''', a галосны '''[е]''' перад складам з націскным '''[и]''' гучыць як '''[иі]''' {{lang-uk|[''т'''еи'''хенький'']}} (ціхенькі) {{lang-uk|[''м'''иі'''ні'']}} (мне). Ненаціскны '''[и]''' перад наступным '''[й]''' вымаўляецца выразна {{lang-uk|[''добрий'']}} (добры), {{lang-uk|[''ч'''еи'''рвоний'']}} (чырвоны)<ref>''Тоцька Н. І.'' Сучасна українська літературна мова. Фонетика, орфоепія, графіка, орфографія. — К., 1981 {{ref-uk}}</ref>. === Зычныя гукі === * Звонкія зычныя '''[дж]''', '''[дз]''', '''[дз']''' ва ўкраінскай літаратурнай мове вымаўляюцца як адзін гук, што адрознівае іх ад вымаўлення гукаспалучэнняў '''[д]''' + '''[ж]''', '''[д]''' + '''[з]''', '''[д]''' + '''[з']'''. * Шыпячыя зычныя '''[ж]''', '''[ч]''', '''[ш]''', '''[дж]''' перад галоснымі '''[а]''', '''[о]''', '''[у]''', '''[е]''', '''[и]''' і перад зычнымі вымаўляюцца ва ўкраінскай літаратурнай мове цвёрда. * У патоку маўлення зычныя гукі '''[ж]''', '''[ч]''', '''[ш]''' прыпадабняюцца наступным гукам '''[з]''', '''[ц]''', '''[з]''', а гукі '''[з]''', '''[ц]''', '''[з]''' прыпадабняюцца наступным '''[ж]''', '''[ч]''', '''[ш]'''. Вымаўляецца {{lang-uk|[''звазься''], [''стезьці''], [''смієсься''], [''не муцься''], [''ріцьці''], [''зрішши''], [''бежчесний'']}}, пішацца {{lang-uk|''зважся''}} (наважся), {{lang-uk|''стежці''}} (сцежцы), {{lang-uk|''смієшся''}} (смяешся), {{lang-uk|''не мучся''}} (не пакутуй), {{lang-uk|''річці''}} (рэчцы), {{lang-uk|''зрісши''}} (павялічыўшыся), {{lang-uk|''безчесний''}} (несумленны)<ref>Орфоепічний словник / Укладач ''Погрібний М. І.'' — К.: Рад. школа, 1983. — 629 с. — С. 13{{ref-uk}}</ref>. * У патоку маўлення спалучэнне мяккага гука '''[т']''' з мяккімі '''[з']''', '''[с']''' або '''[ц']''' утварае падоўжаны мяккі гук '''[ц':]''' або '''[ц']'''. Вымаўляецца {{lang-uk|[''беріцьця''], [''тіцьці''], [''брацький'']}}, пішацца {{lang-uk|''беріться''}} (бярыцеся), {{lang-uk|''тітці''}} (цётцы), {{lang-uk|''братський''}} (братэрскі)<ref>Орфоепічний словник / Укладач ''Погрібний М. І.'' — К.: Рад. школа, 1983. — 629 с. — С. 13, 22{{ref-uk}}</ref>. * У патоку маўлення звонкі гук '''[з]''' у спалучэнні з іншымі зычнымі вымаўляецца звонка: {{lang-uk|''з'ї[з]д''}} (з’езд), {{lang-uk|''[з]боку''}}, {{lang-uk|''[з]года''}}, {{lang-uk|''лі[з]ти''}} (лезьці), {{lang-uk|''Моро[з]ко''}} (Марозка). Прэфікс '''''з''''', як [[прыназоўнік]], перад глухім зычным пераходзіць у '''''с'''''-: вымаўляецца {{lang-uk|[сьцідити]}}, пішацца {{lang-uk|''зцідити''}} (зцадзіць), вымаўляецца {{lang-uk|[''ссушити'']}}, пішацца {{lang-uk|''зсушити''}} (засушыць). Змена прэфікса '''''з'''''- на '''''с'''''- замацоўваецца правапісам, калі прэфікс стаіць перад '''[к]''', '''[п]''', '''[т]''', '''[х]''', '''[ф]''': {{lang-uk|''сказати''}} (сказаць), {{lang-uk|''спитати''}} (спытаць), {{lang-uk|''стурбований''}} (занепакоены), {{lang-uk|''схилити''}} (схіліць), {{lang-uk|''сфотографувати''}} (сфатаграфаваць). * У патоку маўлення глухія зычныя перад звонкімі прыпадабняюцца да парных звонкіх, азванчаюцца: вымаўляецца {{lang-uk|[''бородьба'']}}, але пішацца {{lang-uk|''боротьба''}} (барацьба), вымаўляецца {{lang-uk|[''прозьба'']}}, але пішацца {{lang-uk|''просьба''}}, вымаўляецца {{lang-uk|[''ходжби'']}}, але пішацца {{lang-uk|''хоч би''}} (хоць бы). * У патоку маўлення зычныя '''[д]''', '''[т]''', '''[л]''', '''[н]''', '''[з]''', '''[с]''', '''[ц]''' у спалучэнні з мяккімі зычнымі мякчэюць: {{lang-uk|[''міцьнісьть''], [''пісьня''], [''сьвято''], [''гідьнісьть'']}}, пішацца: {{lang-uk|''міцність''}} (моцнасць), {{lang-uk|''пісня''}} (песня), {{lang-uk|''свято''}} (свята), {{lang-uk|''гідність''}} (годнасць)<ref>Орфоепічний словник / Укладач ''Погрібний М. І.'' — К.: Рад. школа, 1983. — 629 с. — С. 34, 79, 94{{ref-uk}}</ref>. * Зычны '''[в]''' у канцы склада, у пачатку слова перад зычным вымаўляецца як нескладовы гук '''[ў]''', які не можа прыпадабняцца глухому зычнаму '''[ф]'''. У патоку маўлення адбываецца чаргаванне гукаў '''[у]''' — '''[в]''', '''[і]''' — '''[й]''', што дазваляе пазбягаць непажаданага, цяжкага для вымаўлення збегу зычных гукаў. * Чаргаванне '''[у]''' — '''[в]''', '''[і]''' — '''[й]''' залежыць ад таго, якім гукам — зычным ці галосным — заканчваецца папярэдняе слова і пачынаецца наступнае: {{lang-uk|''А скільки '''в'''[''ў''] нас багатства і щастя золотого''}} (а колькі ў нас багацця і шчасця залатога). * У пачатку маўлення перад словам, якое пачынаецца зычным гукам, вымаўляецца і адпаведна пішацца '''[у]''': {{lang-uk|'''''У''' лісі був, а дров не бачи'''в'''[''ў'']''}} (У лесе быў, а дроў не бачыў). Перад словам, якое пачынаецца з галоснага, гучыць зычны '''[в]''': {{lang-uk|'''''В'''[''ў''] автобусі багато людей''}} (у аўтобусе багата людзей). Чаргаванне '''[у]''' — '''[в]''' у пачатку слоў залежыць ад значэння слова. Правапіс замацоўвае напісанне некаторых слоў толькі з '''[у]''' ці толькі з '''[в]''': {{lang-uk|''утиск''}} (уціск), {{lang-uk|''угруповання''}} (групоўка), {{lang-uk|''уряд''}} (урад), {{lang-uk|''указ''}} (указ), {{lang-uk|''влада''}} (улада), {{lang-uk|''власний''}} (уласны), {{lang-uk|''вплив''}} (уплыў), {{lang-uk|вправа}} (управа [напрамак]), але з іншым значэннем — {{lang-uk|''управа''}} (управа [на кагосьці]), {{lang-uk|''враження''}} (уражанне), але {{lang-uk|''ураження''}} (паражэнне), {{lang-uk|''вступ''}} (уступленне), але {{lang-uk|''уступ''}} (уступ [прыступка]). == Граматыка == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Граматыка ўкраінскай мовы||uk|Граматика української мови}}}} === Словаўтварэнне === Ва ўкраінскай мове вылучаюць марфалагічныя і немарфалагічныя спосабы словаўтварэння<ref>Словотвір сучасної української літературної мови. К., 1979. {{ref-uk}}</ref>. Да марфалагічных спосабаў адносяцца наступныя тыпы ўтварэння<ref>''Клименко Н. Ф.'' Система афіксального словотворення сучасної української мови. К., 1973 {{ref-uk}}</ref>: * [[суфікс]]альны (спосаб утварэння слоў з дапамогай суфікса: {{lang-uk|''гарячий → гаряч'''еньк'''ий''}} (гарачы → гарач'''аньк'''і), {{lang-uk|''слухати → слух'''ач'''''}} (слухаць → слух'''ач'''), {{lang-uk|''вітер → вітер'''ець'''''}} (вецер → ветр'''ык'''); * [[Прыстаўка (мова)|прыставачны]] (спосаб утварэння слоў з дапамогай словаўтваральных [[прэфікс]]аў: {{lang-uk|''давати → '''на'''давати''}} (даваць → '''на'''даваць), {{lang-uk|''хто → ніхто''}}, {{lang-uk|''в’язати}} → {{lang-uk|'''ви'''в’язати''}} (вязаць → '''з'''вязаць); * прыставачна-суфіксальны (дазваляе ствараць словы адначасовым даданнем да ўтваральнай асновы словаўтваральнага прэфікса і суфікса: {{lang-uk|''межа → '''без'''меж'''н'''ий''}} (мяжа → '''бязь'''меж'''н'''ы), {{lang-uk|''при дорозі → '''при'''дорож'''н'''ій''}} (пры дарозе → '''пры'''дарож'''н'''ы); * [[Афікс|безафіксны]] (спосаб утварэння слоў шляхам скарачэння зыходнага слова: {{lang-uk|''переходити → перехід''}} (пераходзіць → пераход), {{lang-uk|''нічний → ніч''}} (начны → ноч); * складання асноў і слоў (спосаб утварэння слоў, пры якім дзве і больш асновы аб’ядноўваюцца ў адно слова: {{lang-uk|''скрэбсці неба → хмарочос''}} (часаць хмары → небаскроб), {{lang-uk|''синій + жовтий → синьо-жовтий''}} (сіні + жоўты → сіня-жоўты). Пры немарфалагічных спосабах утварэнне новага слова адбываецца: * праз зліццё цэлага словазлучэння: {{lang-uk|''цього дня → сьогодні''}} (сяго дня → сёння), {{lang-uk|''добра ніч → добраніч''}} (добрая ноч → дабранач); * праз набыццё словам новага значэння: {{lang-uk|''корінь''^{у рослин} → ''корінь''^{у математиці}}} (корань^{у раслін} → корань^{у матэматыцы}); {{lang-uk|''супутник''^людина → ''супутник''^{космічний апарат}}} (спадарожнік^{чалавек} → спадарожнік^{касмічны апарат}); * шляхам пераходу адной часціны мовы ў іншую: {{lang-uk|''операційна''}} (аперацыйная), {{lang-uk|''швидка''}} (хуткая). Яшчэ адной разнавіднасцю словаўтварэння з’яўляецца [[Абрэвіяцыя (мовазнаўства)|абрэвіяцыя]]: {{lang-uk|''медсестра ← медична сестра''}} (медсястра ← медыцынская сястра), {{lang-uk|''ЛПУ ← Ліберальна партія України''}} (ЛПУ ← Ліберальная партыя Украіны), {{lang-uk|''ДЕК ← державна екзаменаційна комісія''}} (ДЭК ← дзяржаўная экзаменацыйная камісія) і г. д. === Марфалогія === Ва ўкраінскай мове традыцыйна вылучаюць дзесяць часцін мовы<ref>''Жовтобрюх М. А., Кулик Б. М.'' Курс сучасної української літературної мови. — К., 1965. — Ч. І. {{ref-uk}}</ref><ref>''Вихованець І. Р.'' Части­ни мови в семантико-граматичному аспекті. К., 1988 {{ref-uk}}</ref>: * '''самастойныя''': [[назоўнік]], [[дзеяслоў]], [[прыметнік]], [[лічэбнік]], [[займеннік]], [[прыслоўе]]; * '''службовыя''' (не выконваюць сінтаксічнай ролі ў сказе): [[злучнік]], [[прыназоўнік]], [[Часціца (часціна мовы)|часціца]]; * [[выклічнік]]. Назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннік і дзеяслоў з’яўляюцца зменнымі часцінамі мовы (скланяюцца), іншыя часціны з’яўляюцца нязменнымі. Ва ўкраінскай мове вылучаюць {{нп3|Склон ва ўкраінскай мове|сем склонаў|uk|Відмінок в українській мові}}<ref>''Вихованець І. Р.'' Система відмінків української мови. К., 1987 {{ref-uk}}</ref>: ([[Назоўны склон|назоўны]], [[Родны склон|родны]], [[Давальны склон|давальны]], [[Вінавальны склон|вінавальны]], [[Творны склон|творны]], [[Месны склон|месны]], [[Клічны склон|клічны]]) і [[Граматычны лік|два лікі]] ([[Адзіночны лік|адзіночны]] і [[Множны лік|множны]])<ref>''І. Р. Вихованець''. Відмінювання // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>. [[Парны лік]], які быў уласцівы [[Стараславянская мова|стараславянскай мове]], толькі часам праяўляецца ў сучаснай украінскай мове{{efn|Гэтак жа як і ў сучаснай беларускай мове.}}, напрыклад, у творным склоне: {{lang-uk|''очима, плечима''}} (вачыма, плячыма), нароўні з {{lang-uk|''очами, плечами''}} (вачамі, плячамі)<ref>''М. А. Жовтобрюх''. Двоїна // Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9 {{ref-uk}}</ref>. Існуе тры [[Граматычны род|граматычныя роды]]: [[Мужчынскі род|мужчынскі]], [[Жаночы род|жаночы]] і [[Ніякі род|ніякі]]<ref>''Самійленко С. П.'' Категорія роду // Українська мова і література в школі. — 1965, № 10; 1966, № 5{{ref-uk}}</ref>. '''Назоўнік''' змяняецца па ліках, скланяецца: <center> {| class="wikitable" |+ Скланенне назоўнікаў | Склон ''(укр.)'' || Прыклад ''(укр.)'' || Склон ''(бел.)'' || Прыклад ''(бел.)'' |- | {{lang-uk|'''називний''' '' хто / що?''}} || {{lang-uk|брат, мова}} || '''назоўны''' ''хто/што?''|| брат, мова |- | {{lang-uk|'''родовий''' ''кого / чого?''}} || {{lang-uk|брата, мови}} || '''родны''' ''каго / чаго?''|| брата, мовы |- | {{lang-uk|'''давальний''' ''кому / чому?''}} || {{lang-uk|братові/у, мові}} || '''давальны''' ''каму / чаму?''|| брату, мове |- | {{lang-uk|'''знахідний''' ''кого / що?''}} || {{lang-uk|брата, мову}} || '''вінавальны''' '' каго / што?''|| брата, мову |- | {{lang-uk|'''орудний''' ''ким / чим?''}} || {{lang-uk|братом, мовою/й}} || '''творны''' ''кім / чым?''|| братам, моваю/й |- | {{lang-uk|'''місцевий ''' ''о/на/у/по/ кому / чому?''}} || {{lang-uk|по браті/ові, у мові}} || '''месны''' ''аб/па/на/па кім / чым?''|| па браце, у мове |- | {{lang-uk|'''кличний''' ''хто / що?''}} || {{lang-uk|брате, мово}} || '''клічны'''{{efn|Нягледзячы на тое, што асобна [[клічны склон]] у беларускай мове не вылучаюць, у ёй захаваўся шэраг слоў з падобнай клічнай формай.}} || браце, '''—''' |- |}</center> '''Дзеяслоў''' мае 4 часы: [[цяперашні час|цяперашні]] — {{lang-uk|''читає''}} (чытае), [[прошлы час|прошлы]] — {{lang-uk|''читав''}} (чытаў), [[будучы час|будучы]], які мае тры формы: простую — {{lang-uk|''прочитає''}} (прачытае), складаную — {{lang-uk|''читатиме''}} (будзе чытаць / чытацьме), састаўную — {{lang-uk|''буде читати''}} (будзе чытаць), і [[Плюсквамперфект|даўномінулы час]] — {{lang-uk|''був читав''}} (быў чытаў). Усе дзеясловы дзеляцца на два [[Трыванне дзеяслова|трыванні]] — закончанае і незакончанае. У прошлым часе дзеяслоў не мае характарыстыкі асобы, затое мае характарыстыку роду<ref>''Русанівський В. М.'' Дієслово // Безпояско О. К., Городенська К. Г., Русанівський В. М. Граматика української мови: Морфологія. — К.: Либідь, 2003 {{ref-uk}}</ref>. Да дзеяслова таксама традыцыйна адносяць [[дзеепрыслоўе]] і [[дзеепрыметнік]]<ref>''Гнатюк Г. М.'' Дієприкметник у сучасній українській літературній мові. — К., 1982 {{ref-uk}}</ref>. '''Прыметнік''' — нязначная колькасць прыметнікаў мужчынскага роду разам з агульнаўжывальнай поўнай формай мае кароткую (нязменную) форму: {{lang-uk|''ясен''}} (ясны), {{lang-uk|''дрібен''}} (дробны), {{lang-uk|''зелен''}} (зялёны), {{lang-uk|''повен''}} (поўны), {{lang-uk|''славен''}} (слаўны), {{lang-uk|''красен''}} (красны), {{lang-uk|''винен''}} (вінны), {{lang-uk|''потрібен''}} (патрэбны), {{lang-uk|''певен''}} (пэўны), {{lang-uk|''годен''}} (годны), {{lang-uk|''ладен''}} (ладны), {{lang-uk|''рад''}} (рады){{efn|Калі-некалі, асабліва ў мастацкай літаратуры, падобныя кароткія формы дзеепрыметнікаў сустракаюцца і ў беларускай мове: патрэбен, красен, вінен і г. д.}}. Поўныя формы прыметнікаў могуць мець не ўласцівую ўкраінскай мове нясціслую форму (толькі прыметнікі жаночага і ніякага роду, сустракаюцца ў асноўным у народнай творчасці і паэтыцы) у назоўным і вінавальным склонах адзіночнага і множнага лікаў<ref>''Пронь К. Л.'' Нестягнені форми прикметників в українській мові // Українська мова і література в школі. — 1972. — № 7 {{ref-uk}}</ref>: {{lang-uk|''гарная''}} (пекная), {{lang-uk|''гарнеє''}} (пекнае), {{lang-uk|''гарнії''}} (пекныя); {{lang-uk|''синяя''}} (сіняя), {{lang-uk|''синєє''}} (сіняе), {{lang-uk|''синії''}} (сініі); замест традыцыйнага ўжывання {{lang-uk|''гарна'', ''гарне'', ''гарні''; ''синя'', ''синє'', ''сині''}}. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Гісторыя украінскай мовы||uk|Історія української мови}}}} {{Глядзіце таксама|{{нп3|Русіфікацыя Украіны||uk|Русифікація України}}}} Пра паходжанне і станаўленне ўкраінскай мовы ёсць шмат версій<ref>''Онуфрієнко Г. С., Хваткова С. О.'' Проблема походження і періодизації української мови в концепціях і гіпотезах XX століття: Зб. наук. пр. VI Всеукр. наук.-практ. конф. «Державна етнонаціональна політика: правовий та культурологічний аспекти в умовах Півдня України» / Під заг. ред. М. В. Дєдкова. — Запоріжжя: Облдержадміністрація, ЗНТУ, 2005. {{ref-uk}}</ref>, найбольш вядомыя з якіх — [[Праславянская мова|праславянская]]<ref>''Півторак Г. П.'' Українці — звідки ми і наша мова. — К., 1993. {{ref-uk}}</ref><ref>''Німчук В. В.'' Аспекти дослідження етноглотогенезу українців // Пам’ятки писемності східнослов’янськими мовами ХІ-XVIII ст. — К., 1995 {{ref-uk}}</ref><ref>''Півторак Г. П.'' Хронологічні межі формування української мови як мовної системи // Пам’ятки писемності східнослов’янськими мовами ХІ-XVIII ст. — К., 1995. {{ref-uk}}</ref>, [[Старажытнаруская мова|старажытнаруская]]<ref>''Шахматов А. А.'' Очерк древнейшего периода истории русского языка. {{ref-uk}}</ref><ref>''Шахматов О. О., Кримський А. Ю.'' Нариси з історії української мови та хрестоматія з пам’ятників письменської староукраїнщини ХІ-XVIII вв. // Короткий нарис історії української мови. — К., 1924. {{ref-uk}}</ref>, паўднёваруская<ref>''Житецький П. Г.'' Очерк звуковой истории малоруського наречия. — К., 1876. {{ref-uk}}</ref><ref>''Потебня А. А.'' К истории звуков руського язика. — Воронеж, 1876. {{ref-uk}}</ref>. === Сярэднявечча === [[Файл:Словарь 1596 г. Лаврына Зызания Тустановского.jpg|thumb|злева|150px|Аркуш з першага слоўніка [[Лаўрэнцій Зізаній|Лаўрэнція Зізанія]] (1596), злева словы на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]], справа — адпаведнікі «простай мовай»]] Гісторыя ўкраінскай мовы пачынаецца ад [[праславянская мова|праславянскага моўнага адзінства]] (да VI ст.). Пэўна вызначана, што спецыфічныя моўныя рысы ўкраінскай мовы сустракаюцца ўжо ў помніках XI—XII стагоддзяў, якія паходзяць з Паўднёвай Русі<ref>''Франко І.'' Студії над найдавнішим київським літописом. // Франко І. Зібрання творів, т. 6. К., 1976 {{ref-uk}}</ref>. Яны сістэматычна выяўляюцца ў помніках позняга часу (XIV—XV стагоддзяў). Украінскі этнас фарміраваўся ў нетрах [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], перш за ўсё на аснове насельніцтва {{нп3|Кіеўскае княства|Кіеўскага|uk|Київське князівство}}, [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскага]], [[Пераяслаўскае княства|Пераяслаўскага]], [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцкага і Валынскага]] княстваў. Кансалідацыі ўкраінскага народа, станаўленню яго мовы перашкаджала тая акалічнасць, што пасля мангольскага нашэсця ў XIII стагоддзі ўкраінскія землі ўваходзілі ў склад розных дзяржаў. Так, [[Чарнігаў|Чарнігава]]-[[Северская зямля|Севершчына]], [[Падолле]] і [[Кіеў]]шчына з Пераяслаўшчынай, а таксама вялікая частка [[Валынь|Валыні]] належалі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікаму Княству Літоўскаму]] з афіцыйнаю «рус[ь]кай», г. зн. агульнай [[Старабеларуская мова|старабеларуска-ўкраінскай]] мовай; [[Паўночная Букавіна]] стала часткай [[Малдаўскае княства|Малдаўскага княства]] — тут таксама доўгі час усе дзяржаўныя справы вяліся на «рус[ь]кай» мове; частку {{нп3|Заходняя Валынь|Заходняй Валыні|uk|Західна Волинь}} і [[Галічына|Галічыну]] захапіла [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшча]], а [[Закарпацце]] — [[Венгрыя]]. Ужо ў перыяд існавання ВКЛ гаворкі ўкраінскай мовы кантактавалі з нормамі маўлення [[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]]. [[Украінізм]]ы ў тагачаснай беларускай літаратуры вядомыя прынамсі з XV ст. і ўкараняліся дзякуючы творам на аснове ўкраінскіх крыніц; твораў, створаных на этнічным беларуска-ўкраінскім памежжы, а таксама дзякуючы перамяшчэнню цэнтру [[ВКЛ|літоўскага]] праваслаўя з [[Вільня|Вільні]] ў [[Кіеў]]. З іншага боку, трапленню ў старабеларускую мову ўкраінізмаў спрыялі аўтары паходжаннем з украінскіх зямель, якія тварылі на тэрыторыях сучаснай Беларусі. Да гэтых украінізмаў адносілася не толькі лексіка, але і словы з украінскай агаласоўкай, лексічныя або словаўтваральныя ўкраінізмы<ref name="энцык">{{кніга|аўтар=У. В. Анічэнка|частка=Украінізм|загаловак=Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах|адказны=[[Генадзь Пашкоў]]|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]]|год=2003|том=16|старонкі=206|старонак=576|isbn=985-11-0263-6|тыраж=10 000}}</ref>. Асабліва вялікае значэнне для кансалідацыі ўкраінскага народа і яго мовы, развіцця яго самасвядомасці і дзяржаўнасці меў Кіеў. Гэты горад стаў магутным цэнтрам развіцця і распаўсюджвання навукі, адукацыі і культуры, тут зарадзіліся ідэі народна-вызваленчай барацьбы супраць чужаземнага прыгнёту. У другой палавіне XVI — першай палавіне XVII стагоддзяў украінцы засялялі ў асноўным [[Кіеўшчына|Кіеўшчыну]], [[Чарнігаўшчына|Чарнігаўшчыну]], {{нп3|Палтаўшчына|Палтаўшчыну|uk|Полтавщина}}, [[Брацлаўшчына|Брацлаўшчыну]] ([[Падолле]]), {{нп3|Запарожжа (рэгіён)|Запарожжа|uk|Запорожжя}}, [[Валынь]], [[Галічына|Галічыну]], [[Паўночная Букавіна|Паўночную Букавіну]] і [[Падкарпацкая Русь|Закарпацкую Русь]]. У гэты час узмацняецца міграцыйны рух украінцаў з захаду на ўсход — на поўдзень Кіеўшчыны, Брацлаўшчыну, [[левабярэжная Украіна|левабярэжную Украіну]], [[Слабадская Украіна|Слабажаншчыну]]. Характэрныя фанетычныя, граматычныя і лексічныя рысы ўкраінскай народнай мовы ўвайшлі ў яе першую літаратурную форму — агульную [[Старабеларуская мова|старабеларуска-ўкраінскую літаратурную мову]]. У некаторых тагачасных пісьмовых помніках фіксуюцца такія напісанні, як ''ш'''і'''сть'' замест ''ш'''е'''сть'', адбываецца чаргаванне '''''в''''' з '''''у''''' ('''''у'''жити'' — '''''в'''жити'', '''''у'''тиск'' — '''''в'''тиск''), ужываюцца мясцовыя народныя словы (''верховина'' — верхняя плынь ракі, ''грунь'' — пагорак, ''криничина'' — мясцовасць, багатая на крыніцы, ''полонина'' — горная паша і інш.), юрыдычная тэрміналогія (''дідич, дідизна, займище, закоп, нащадок, осадити, податок'') і інш. З [[XV стагоддзе|XV]] стагоддзя ва Украіну пранікаюць [[Рэфармацыя|рэфарматарскія ідэі]], выкліканыя з’яўленнем перакладаў [[Евангелле|евангельскіх]] тэкстаў на стараўкраінскую (старабеларускую) літаратурную мову, якая з аднафункцыянальнай (дзелавой) становіцца многафункцыянальнай, што значна пашырае яе слоўнік і ўзбагачае магчымасці выражэння. === Новы і найноўшы час === [[Файл:1897 Ukrainians.jpg|thumb|260px|Распаўсюджанне ўкраінскай мовы, [[1897]]]] [[Файл:UkrSchool.jpeg|thumb|злева|[[Русіфікацыя|Антырусіфікацыйны]] плакат «Украінскім дзецям — украінскую школу!»]] У пачатку XVIII стагоддзя ўказам расійскага цара [[Пётр I|Пятра I]] ва Усходняй Украіне было забаронена друкаваць на ўкраінскай мове рэлігійную літаратуру. Гэта адбілася на кнігавыдавецкай справе ў цэлым. Украінская мова прымусова выцяснялася рускай<ref>[http://dhost.info/newbabilon/ukrvidr/r1_3.html ''І. В. Діяк''. У братніх обіймах. (Українська мова в Російській імперії) // Українське відродження або нова русифікація (2000)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111210083555/http://dhost.info/newbabilon/ukrvidr/r1_3.html |date=10 снежня 2011 }}</ref>. Тым не менш, украінская мова працягвала функцыянаваць на заходнеўкраінскіх землях, якія знаходзіліся ў складзе [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]. З канца XVIII стагоддзя зараджаецца новая ўкраінская літаратурная мова на народнай аснове. Такія ўкраінамоўныя пісьменнікі, як [[Іван Катлярэўскі]], [[Тарас Шаўчэнка]], [[Іван Франко]], [[Панас Мірны]], [[Міхаіл Міхайлавіч Кацюбінскі|Міхаіл Кацюбінскі]], [[Леся Украінка]] і іншыя, сваёй творчасцю ўзнялі новую ўкраінскую літаратурную мову да ўзроўню агульнанароднай<ref>''Левченко Г. А.'' Нариси з історії української літературної мови першої половини [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] К.-Х., 1946. {{ref-uk}}</ref><ref>''Білодід І. К.'' Т. Г. Шевченко в історії укр. літ. мови. К., 1964. {{ref-uk}}</ref><ref>''Білодід І. К.'' Каменяр українського слова. К., 1966. {{ref-uk}}</ref><ref>''Тимошенко П. Д.'' Хрестоматія мат-лів з історії української літературної мови, ч. 2. К., 1961. {{ref-uk}}</ref><ref>''Грицютенко І. Є.'' Питання розвитку української літературної мови [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] у висвітленні Панаса Мирного. УМШ, 1957, № 5; {{ref-uk}}</ref><ref>''Статєєва В. І'' Українські письменники про проблеми літературної мови та мовознавства кінця XIX — поч. [[XX стагоддзе|XX ст.]] Ужгород, 1997. {{ref-uk}}</ref>. У 1860-1880-х гадах развіццё ўкраінскай літаратурнай мовы штучна абмяжоўвалася царскімі забаронамі (''Валуеўскі цыркуляр'', 1863; ''[[Эмскі ўказ|Эмскі акт]]'', 1876)<ref>Національні процеси в Україні. Історія і сучасність. — К., 1997. — Ч. 1. — С. 260—261. {{ref-uk}}</ref><ref>''Грушевский М.'' Очерк истории украинского народа. — К., 1991. — С. 332—333. {{ref-ru}}</ref>. [[Файл:Українськомовні1959—2001.gif|thumb|right|270px|Доля насельніцтва рэгіёнаў Украіны, якое лічыць украінскую мову роднай, паводле перапісаў насельніцтва 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў.]] З пачатку XX стагоддзя {{нп3|Сучасная ўкраінская мова|ўкраінская літаратурная мова|uk|Сучасна українська мова}} была адзначана не толькі ў мастацкай, але ў навуковай і публіцыстычнай літаратуры. Асабліва бурна яна развіваецца пасля аднаўлення ўкраінскай дзяржаўнасці (1917) і практычна да канца 1-й трэці XX стагоддзя ўваходзіць ва ўсе сферы грамадскага жыцця, стаўшы інструментам асветы, навукі і культуры, спрыяе росту новай украінскай інтэлігенцыі. І хоць у гады бальшавіцкіх рэпрэсій рабілася ўсё, каб замарудзіць працэс развіцця ўкраінскай мовы<ref>Мовна політика в УРСР: історія лінгвоциду // Українська мова у XX сторіччі: історія лінгвоциду. Документи і матеріали. За ред. Л. Масенко. — К.: Вид. дім Києво-Могилянська академія, 2005. {{ref-uk}}</ref><ref>''Дзюба І. М.'' Інтернаціоналізм чи русифікація? — К.: Видавничий дім «KM Academia», 1998. — С. 276 {{ref-uk}}</ref>, аднак знішчыць мову, укаранёную ў сістэме адукацыі і культуры, сродках масавай інфармацыі, было ўжо немагчыма. Новае наступленне на яе было здзейснена ў {{нп3|Перыяд застою|часы застою|ru|Период застоя}} — украінская мова пачала знікаць з навучальных устаноў, навукі, іншых сфер грамадскага жыцця. Больш падрабязна пра ўціск украінскай мовы ў Савецкім Саюзе пісаў дысідэнт [[Іван Міхайлавіч Дзюба (пісьменнік)|Іван Дзюба]] ў сваёй працы «{{нп3|Інтэрнацыяналізм ці русіфікацыя?||uk|Інтернаціоналізм чи русифікація?}}» [[Файл:ЗСО-Українською-1991—2026.gif|thumb|left|270px|Змяненне долі вучняў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі ў класах з украінскай мовай навучання ў перыяд з 1991/92 па 2025/26 навучальны год.]] У 1989 годзе дзякуючы намаганням патрыятычнай грамадскасці быў прыняты {{нп3|Закон УССР «Пра мовы ва Украінскай ССР»||uk|Закон УРСР «Про мови в Українській РСР»}}, які надаў украінскай мове статус дзяржаўнай. Гэты статус быў замацаваны ў [[Канстытуцыя Украіны|Канстытуцыі Украіны]] 1996 года. === Назвы === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Назва ўкраінскай мовы||uk|Назва української мови}}}} Назву «ўкраінская мова» ўжывалі, пачынаючы з XVI стагоддзя, для абазначэння мовы паўднёварускіх зямель [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], аднак да сярэдзіны XIX стагоддзя асноўнай назвай гэтай мовы была «[[стараўкраінская мова|рус[ь]кая мова]]»{{efn|Руская мова — гэту назву ў той час ужывалі і да мовы сучасных беларускіх зямель.}}. Гэта пачало ўносіць блытаніну з моманту далучэння Украіны да [[Масковія|Масковіі]] (пазней да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]), бо рускія пачынаючы з XVIII стагоддзя пачалі пазначаць сваю мову падобным [[прыметнік]]ам ({{lang-ru|русский язык}}). Пасля пэўнага перыяду ваганняў між тымі ці іншымі назвамі менавіта назва «ўкраінская мова» паступова перамагла ва ўсіх украінскіх рэгіёнах. У розны час, між іншага, мелі ўжытак наступныя назвы: * ''проста мова'' ў познім [[Сярэдневякоўе|сярэдневякоўі]] ў процівагу кніжнай<ref>[http://kogni.narod.ru/gediminas.htm Вячеслав Вс. Иванов. Славянские диалекты в соотношении с другими языками Великого княжества Литовского] {{ref-ru}}</ref>; * ''маларасійская / маларуская'' мова ці ''паўднёварасійская / паўднёваруская'' гаворка ў Расійскай імперыі; * ''русінская мова'' (афіцыйна), ''рус[ь]кая мова'' (гутаркова) ў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]; * ''вуграрус[ь]кая'' або ''карпатарус[ь]кая'' гаворка ў [[Венгрыя|Венгрыі]]<ref>[http://www.ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE-%D0%A7%D1%83%D1%87%D0%BA%D0%B0/26265/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%B2-%D1%83-%D0%A5%D0%A5-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96 Національна свідомість закарпатських українців у XX столітті. Павло Чучка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150328222428/http://ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE-%D0%A7%D1%83%D1%87%D0%BA%D0%B0/26265/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%B2-%D1%83-%D0%A5%D0%A5-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96 |date=28 сакавіка 2015 }} {{ref-uk}}</ref>. === Правапісныя нормы === {{Асноўны артыкул|Украінскі правапіс 2019 года}}[[Файл:Shevchenko Bukvar p12.jpg|thumb|160px|«''Рукописна азбука велика''» (1861) [[Тарас Шаўчэнка|Т. Шаўчэнкі]], складзена ўкраінскім правапісным варыянтам [[1876]]—[[1905]] гадоў]] [[Файл:KB Ukrainian.svg|thumb|250px|Украінская раскладка клавіятуры]] З XVIII стагоддзя існавала і канкурыравала некалькі сістэм украінскага правапісу (да 50-ці рознай ступені распаўсюджанасці, у тым ліку і чыста індывідуальныя<ref>Український правопис. Київ: Наукова думка, 1993. С. 3 {{ref-uk}}</ref>) з розным саставам алфавіта і заснаваныя на розных прынцыпах. Іх можна падзяліць на тры асноўныя групы: * '''(Паў)фанетычныя сістэмы на аснове [[Кірыліца|кірыліцы]]''' : :* правапіс [[Іван Катлярэўскі|І. Катлярэўскага]] (1798): пераходны ад этымалагічнага да фанетычнага; :* правапіс граматыкі ''А. Паўлоўскага'' (1818): гук [i] незалежна ад паходжання перадаецца цераз ''і'', [je], ['е] цераз ѣ, [jo], ['о] цераз ''іô'', [g] цераз ''кг''; няма ''и''; :* правапіс слоўніка ''Бялецкага-Насенка'' (1840-я); :* афіцыйны варыянт украінскага правапісу 1876—1905 гадоў у Расійскай імперыі (на ім пісаў свае вершы, між іншага, [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тарас Шаўчэнка]]): максімальна набліжаны да [[дарэформенны правапіс рускай мовы|дарэформеннага рускага правапісу]], былі літары ''ы'', ''ъ'', не было ''[[є]]'', ''[[ї]]'', [[апостраф]]а. * '''Этымалагічныя сістэмы''': :* сістэма Максімовіча — «максімовічаўка» (1827); :* закарпацкі правапіс (да 1940-х). * '''Фанетычныя сістэмы на аснове змененага алфавіта''': :* правапіс «''Русалкі Днястровай''» (1837): ''и, i, ѣ, є, џ, ў''; няма ''ы'', ''ъ''; :* сістэма ''П. Куліша'' — «кулішоўка» (1850-я): ''і, i, е, є'', раздзяляльны ''ъ''; ''g'' або ''ґ''; няма ''ы''; :* сістэма ''М. Драгаманава'' — «драгаманаўка» (1870-я): ''і, i, j''; няма ''ѣ, ю, я, ш, ы, ъ''; :* сістэма ''Я. Жаляхоўскага'' — «[[жаляхоўка]]» (1886): склад алфавіта тоесны цяперашняму ўкраінскаму; :* цяперашні ўкраінскі афіцыйны правапіс (слоўнік ''Б. Грынчанка'' (1907—1909), афіцыйныя зводы арфаграфіі 1921, 1928, 1933, 1946, 1960, 1990, 1993 гадоў<ref>[http://izbornyk.org.ua/pravopys/pravopys2012.htm УКРАЇНСЬКИЙ ПРАВОПИС).{{ref-uk}}</ref>. :* у 1928—1933 гадах афіцыйна дзейнічаў [[украінскі правапіс 1928 года]], называны таксама «скрыпнікаўскім» (па прозвішчы аднаго з аўтараў правапіснага зводу ''М. Скрыпніка''). З канца 1930-х гадоў пачынаецца планамернае збліжэнне ўкраінскага правапісу з рускім. [[Украінскі правапіс 1933 года]], які ўвайшоў у абарот яшчэ да вайны, замацоўваецца рэформай 1946 года. У той жа час, «украінскі правапіс 1928 года», больш блізкі да норм [[Галіччына|галіцкіх]] гаворак, працягвае выкарыстоўваць украінская дыяспара за мяжой аж да цяперашняга часу. :* У 2019 годзе прыняты [[Украінскі правапіс 2019 года|новы правапіс]], які вярнуў частку нормаў [[Украінскі правапіс 1928 года|правапісу 1928 года]]. == Распаўсюджанасць == {{Асноўны артыкул|{{нп3|Распаўсюджанасць украінскай мовы||uk|Поширеність української мови}}}} {{Глядзіце таксама|{{нп3|Украінская мова ва Украіне||uk|Українська мова в Україні}}}} === Геаграфія распаўсюджання === {|class="whitetable" style="text-align:center" |+ '''Распаўсюджанасць украінскай мовы ва Украіне<br/>(паводле перапісаў 1926, 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў)''' | width="23%"|[[Файл:Українськомовні1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніСільські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніМіські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніЧастка1959—2001ДП.gif|center|270px]] | width="2%"| |- |Украінская мова як родная<br/>сярод ўсяго насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод сельскага насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод гарадскога насельніцтва. | |Змяненне долі насельніцтва,<br/>якое лічыць украінскую мову<br/>роднай, з перапісу ў перапіс. | |} [[Файл:Ukrainianlang2001ua.PNG|260px|thumb|Украінская мова як родная па [[Раёны Украіны|раёнах]], вынік {{нп3|Перапіс насельніцтва Украіны (2001)|перапісу 2001 года|uk|Перепис населення України (2001)}}]] Геаграфічна і гістарычна тэрыторыя распаўсюджання ўкраінскай мовы размяшчаецца між арэалам распаўсюджання [[Руская мова|рускай мовы]] на паўночным усходзе (пазней таксама і на ўсходзе), [[Беларуская мова|беларускай]] на поўначы, [[Польская мова|польскай]] і [[Славацкая мова|славацкай]] на захадзе, [[Балгарская мова|балгарскай]] на паўднёвым-захадзе. З неславянскіх моў украінская прыкладна ад 895 года мяжуе на захадзе з [[Венгерская мова|венгерскай]], якая належыць да [[уральскія мовы|ўральскай]] сям’і, на паўднёвым захадзе з румынскай і яе [[Малдаўская мова|малдаўскімі гаворкамі]] ([[Раманскія мовы|раманская група]]), якія прынамсі з XIII стагоддзя разарвалі непасрэдны кантакт між украінскай і [[Балгарская мова|балгарскай]] мовамі; да 1945 года і з пачатку 1990-х гадоў таксама і з крымскататарскай мовай, якая належыць да цюркскай моўнай сям’і. Раней кантакты ўкраінскай мовы з цюркскімі былі больш моцныя і разнастайныя: [[печанегі]] (X—XI стагоддзі), [[полаўцы]] (XI—XIII стагоддзі) і [[татары]] (з XIII стагоддзя) межавалі з ёй на ўсходзе і паўднёвым усходзе, а часам пранікалі і ўглыб украінскай тэрыторыі, [[туркі]] гранічылі з украінскімі землямі на поўдні (асабліва ў XVII—XVIII стагоддзях). У асобных рэгіёнах украінская мова мела цесныя кантакты таксама з румынскай ([[Букавіна]], {{нп3|Хатыншчына||uk|Хотинщина}}, [[Буджак]], [[Прыднястроўе]]), венгерскай ([[Закарпацце]]), славацкай ({{нп3|Прашыўшчына||uk|Пряшівщина}} ў Славакіі) і беларускай ([[Берасцейшчына]], [[Чарнігаўшчына]]) мовамі. Кантакты з [[Немцы|немцамі]], [[Армяне|армянамі]], [[сербы|сербамі]] і іншымі народамі былі абмежаваны ў часе і тэрытарыяльна<ref>[http://izbornyk.org.ua/shevelov/shev03.htm Історична фонологія української мови. Ю. Шевельов]. {{ref-uk}}</ref>. === Колькасць носьбітаў === [[Файл:Ukraine census 2001 Ukrainian.svg|260px|thumb|Украінская мова як родная па [[Адміністрацыйны падзел Украіны#Спіс тэрытарыяльных утварэнняў Украіны|абласцях]], вынік перапісу 2001 года]] Украінская мова з’яўляецца роднай мовай украінцаў, якія пражываюць на тэрыторыі Украіны (па {{нп3|Перапіс насельніцтва Украіны (2001)|перапісе 2001 года|uk|Перепис населення України (2001)}} роднай яе лічылі 32 млн 600 тыс. чалавек — 67,5 % насельніцтва Украіны, і 85,2 % этнічных украінцаў<ref>[http://ukrcensus.gov.ua/results/general/language/ Всеукраїнський перепис населення 2001 р.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20040907225125/http://ukrcensus.gov.ua/results/general/language/ |date=7 верасня 2004 }} {{ref-uk}}</ref>) і за межамі Украіны: у [[Расія|Расіі]] (валодае 1 млн 800 тыс. чалавек <ref>[http://perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_04.xls Всероссийская перепись населения 2002 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120329195736/http://perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_04.xls |date=29 сакавіка 2012 }} {{ref-ru}}</ref>), [[Малдова|Малдове]] (без уліку Прыднястроўя ўкраінская з’яўляецца роднай для 181 тыс. чалавек<ref>[http://statistica.md/recensamint/Caracteristici_demografice_ro.doc Перепись населения Молдовы 2004 р.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081118145804/http://www.statistica.md/recensamint/Caracteristici_demografice_ro.doc |date=18 лістапада 2008 }} {{ref-ro}}, {{ref-ru}}, {{ref-en}}</ref><ref>[http://statistica.md/pageview.php?l=ru&idc=295&id=2234 Національності Молдови за регіоном]. {{ref-ro}}</ref>, [[Канада|Канадзе]] (валодае 174 тыс. чалавек<ref>[http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?TABID=1&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89189&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=70&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 Перапіс насельніцтва Канады 2006 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130309151710/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?TABID=1&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89189&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=70&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 |date=9 сакавіка 2013 }} {{ref-en}}</ref>), [[ЗША]] (129 тыс. носьбітаў<ref>[http://mla.org/map_data_results&mode=lang_tops&SRVY_YEAR=2000&lang_id=641 Перапіс насельніцтва ЗША 2000 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110821064635/http://www.mla.org/map_data_results%26mode%3Dlang_tops%26SRVY_YEAR%3D2000%26lang_id%3D641 |date=21 жніўня 2011 }} {{ref-en}}</ref>), [[Казахстан]]е (размаўляюць украінскай 128 тыс. чалавек<ref>[http://www2.ohchr.org/english/issues/minorities/docs/WP5.doc Колькасць украінцаў, якія валодаюць украінскай мовай у Казахстане]. {{ref-en}}</ref>), [[Беларусь|Беларусі]] (роднай называе 116 тыс. чалавек<ref>{{cite web|author=Марына насава|title=За студзень—ліпень 2009 года колькасць насельніцтва Беларусі зменшылася на 12,9 тысячы чалавек|url=http://by.belapan.by/archive/2009/08/26/324704_324722|publisher=[[БелаПАН]]|date=26 жніўня 2009|access-date=5 чэрвеня 2013|archive-date=25 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625140706/https://by.belapan.by/archive/2009/08/26/324704_324722|url-status=dead}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Большасць насельніцтва карыстаецца рускай мовай, але і беларуская нам родная|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=43525|выданне=[[Звязда]]|тып=[[Газета]]|год=19 верасня 2009|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/index.php?idate=2009-09-19 177 (26535)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/43504/19ver-4.pdf 4]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>), [[Румынія|Румыніі]] (57 тыс. носьбітаў<ref>[http://wiki.answers.com/Q/How_many_languages_are_spoken_in_romania Нацыянальны перапіс насельніцтва 2002 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090528100836/http://wiki.answers.com/Q/How_many_languages_are_spoken_in_romania |date=28 мая 2009 }} {{ref-en}}</ref>), [[Польшча|Польшчы]] (23 тыс. чалавек, якія пастаянна пражываюць на тэрыторыі Польшчы<ref name="polandlanguages">[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_nsp2002_tabl7.xls Польскі перапіс насельніцтва 2002 г.] {{ref-pl}}</ref> і ад 20 да 450 тыс. чалавек з ліку рабочых [[Эміграцыя|эмігрантаў]]<ref>[http://aber.ac.uk/mercator/images/Martapaper.pdf Мовы меншасцей Польшчы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131126090430/http://www.aber.ac.uk/mercator/images/Martapaper.pdf |date=26 лістапада 2013 }} {{ref-en}}</ref><ref>[http://khpg.org/index.php?id=1207780279 Трудова міграція українців за кордон]. {{ref-uk}}</ref>), [[Бразілія|Бразіліі]] (ня менш за 17 тыс. носьбітаў), [[Славакія|Славакіі]] (11 тыс. чалавек, якія назвалі сваю мову ўкраінскай<ref name="slovakia1">[http://mercator-research.eu/minority-languages/Language-Factsheets/minority-language-education-in-slovakia Мовы меншасцей у Славакіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090726100339/http://www.mercator-research.eu/minority-languages/Language-Factsheets/minority-language-education-in-slovakia |date=26 ліпеня 2009 }} {{ref-en}}</ref> і 24 тыс. чалавек, якія назвалі сваёй мовай [[Русінская мова|русінскую]]<ref name="slovakia2">[http://mfa.gov.ua/slovakia/en/2667.htm Сайт пасольства Украіны ў Славакіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091215072644/http://mfa.gov.ua/slovakia/en/2667.htm |date=15 снежня 2009 }} {{ref-en}}</ref>) і іншых краінах. Украінская мова займае па колькасці яе носьбітаў, паводле розных крыніц, 25<ref name="top">[http://vistawide.com/languages/top_30_languages.htm 30 найбуйнейшых моў свету]. {{ref-en}}</ref> або, магчыма, 22 месца<ref name="second">[http://langs.com.ua/movy/demogr.htm Мови світу за демографічною потужністю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101210130620/http://langs.com.ua/movy/demogr.htm |date=10 снежня 2010 }} {{ref-uk}}</ref> у свеце. Яна таксама трэцяя<ref name="top"/> або другая<ref name="second"/> па распаўсюджанасці сярод славянскіх моў. Па розных ацэнках, у свеце ў цэлым на ўкраінскай мове размаўляе ад 41 млн<ref name="Ethnologue"/> да 45 млн чалавек<ref name=mfa/>. === Украінская мова ў Інтэрнэце === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Укрнет||uk|Укрнет}}|{{нп3|Інтэрнэт ва Украіне||uk|Інтернет в Україні}}}} {{Глядзіце таксама|Украінская Вікіпедыя}} [[Файл:НовиниТренди-2011—2024.gif|270px|thumb|right|Параўнанне папулярнасці ўкраінскамоўнага і рускамоўнага пошукавых запытаў «навіны» («новини» і «новости», адпаведна) у рэгіёнах Украіны з дапамогай {{нп3|Google Trends||uk|Google Trends}}, даныя за 2011, 2015, 2020 і 2024 гады<ref name="новини-2025" />.]] Па даных пошукавай сістэмы «[[Яндэкс]]», восенню 2010 года найбольшая доля запытаў на ўкраінскай мове ў гэтай сістэме была ў [[Цярнопальская вобласць|Цярнопальскай вобласці]] — 33 %, найменшая — у [[Крым]]е — 3,7 %. Аднак рускамоўнымі лічыліся тыя запыты, якія аднолькава пісаліся як на ўкраінскай, так і на рускай мовах<ref>{{ref-uk}} {{Cite web | url = http://www.mukachevo.net/ua/blogs/view_post/516-українська-інтернет-статистика | title = Українська інтернет-статистика | archive-url = https://web.archive.org/web/20110522143534/http://www.mukachevo.net/ua/blogs/view_post/516-українська-інтернет-статистика | archive-date = 22 травня 2011}}</ref>. Украінская таксама з’яўляецца адной з даступных моў у сэрвісе {{нп3|Нейронны машынны пераклад|нейронавага машыннага перакладу|uk|Нейронний машинний переклад}} {{нп3|DeepL||uk|DeepL Translator}}<ref>{{ref-en}} {{Cite web|title=DeepL learns Ukrainian|url=https://www.deepl.com/en/blog/deepl-learns-ukrainian|access-date=19 снежня 2023|archive-date=14 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914141640/https://www.deepl.com/en/blog/deepl-learns-ukrainian|url-status=dead}}</ref><ref>{{ref-uk}} {{Cite web|title=Онлайн-перекладач DeepL отримав підтримку української мови|url=https://ain.ua/2022/09/07/deepl-otrymav-pidtrymku-ukrayinskoyi-movy/|publisher={{нп5|AIN.UA||uk|AIN.UA}}}}</ref>. Паводле звестак рэсурсу w3techs.com, на 5 красавіка 2021 года ўкраінская мова займала 16 месца ў свеце па выкарыстанні ў інтэрнэце<ref>{{Cite web|title=Usage Statistics and Market Share of Content Languages for Websites, April 2021|url=https://w3techs.com/technologies/overview/content_language|website=w3techs.com|access-date=2021-04-05|archive-date=17 серпня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190817192928/https://w3techs.com/technologies/overview/content_language/all/}}</ref> і дэманстравала імклівы рост папулярнасці<ref>{{Cite web|title=Historical yearly trends in the usage statistics of content languages for websites, April 2021|url=https://w3techs.com/technologies/history_overview/content_language/ms/y|website=w3techs.com|access-date=2021-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|title=Usage Statistics and Market Share of Ukrainian for Websites, April 2021|url=https://w3techs.com/technologies/details/cl-uk-|website=w3techs.com|access-date=2021-04-05}}</ref>. Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|поўнамаштабнага уварвання Расіі ва Украіну]] выкарыстанне ўкраінскай мовы ў сацсетках значна павялічылася<ref>{{Cite web|title="Радикальний прогрес". У соцмережах української стало набагато більше, – дослідження|url=https://texty.org.ua/fragments/111001/radykalnyj-prohres-u-socmerezhah-ukrayinskoyi-stalo-nabahato-bilshe-doslidzhennya/}}</ref>. Станам на [[14 снежня]] [[2023]] года сайт платформы «Маніфест»<ref>{{Cite web|title=Платформа «Маніфест» створила відео про здобутки українського YouTube в 2020 році|url=https://ms.detector.media/trendi/post/26224/2020-12-18-platforma-manifest-stvoryla-video-pro-zdobutky-ukrainskogo-youtube-v-2020-rotsi/|publisher={{нп3|Дэтэктар медыя||uk|Детектор медіа}}}}</ref> змяшчае больш за 11 тысяч украінамоўных [[YouTube]]-каналаў<ref>{{Cite web|title=Маніфест — рейтинг ютуб-каналів українською|url=https://manifest.in.ua/}}</ref>. Станам на [[19 снежня]] [[2023]] года сайт «КУЛІ» (укр. ''Каталог української локалізації ігор'') змяшчае інфармацыю пра 1731 афіцыйную, 39 напаўафіцыйных і 415 {{нп3|Аматарскі пераклад відэагульняў|неафіцыйных|uk|Аматорський переклад відеоігор}} украінскіх {{нп3|Лакалізацыя відэагульняў|лакалізацый відэагульняў|uk|Локалізація відеоігор}}<ref>{{Cite web|title=Каталог української локалізації ігор (Головна сторінка)|url=https://kuli.com.ua/}}</ref>. Па даных {{нп3|Цензор.нет||uk|Цензор.нет}}, з 2011 па 2024 год значна павялічылася доля карыстальнікаў Google ва Украіне, якія шукалі навіны на ўкраінскай мове: у той час як у 2011 годзе папулярнасць украінскамоўнага пошукавага тэрміна «новини» перавысіла папулярнасць рускамоўнага пошукавага тэрміна «навіны» ўсяго ў пяці заходніх абласцях, то да 2015 года іх колькасць вырасла да васьмі, да 2020 года — да адзінаццаці, а да 2024 года — да шаснаццаці заходніх, цэнтральных і паўночных абласцей Украіны і горада Кіева. У той жа час пошукавыя запыты на рускай мове пераважалі ў паўднёва-ўсходніх рэгіёнах краіны<ref name="новини-2025">{{Cite web|url=https://censor.net/ua/photonews/3561109/skilky-ukrayintsiv-guglyat-novyny-ukrayinskoyu-movoyu-google-trends-proanalizuvav-zapyty|title=Як мова повертає свої позиції в країні: дані Google Trends свідчать, що українці стали частіше шукати новини державною мовою. ІНФОГРАФІКА|publisher={{нп3|Цензор.нет||uk|Цензор.нет}}|date=2025-07-02|lang=uk}}</ref>. == Статус == З пачатку XVII і да XX стагоддзя ўкраінская мова не мела паўнапраўнага дзяржаўнага статусу, знаходзілася пад забаронай або ў прыгнечаным становішчы (гл. [[паланізацыя]], [[русіфікацыя]]), часам наогул трапляла пад рэпрэсіі ў краінах, куды ўваходзілі ўкраінскія землі. === Ранейшыя часы === Украінская мова была дзяржаўнай ці рэгіянальнай, між іншым, у такіх дзяржавах і адміністрацыйных суб’ектах, як: * [[Файл:Flag of Galicia (Central Europe, 1849-1918).svg|22px|border]] [[Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі]] (1850—1918)<ref>[http://radnuk.info/statti/250-istoriuaprava/15001-2011-01-21-04-10-07.html В.Я Марковський ПРАВОВИЙ СТАТУС УКРАЇНСЬКОЇ МОВИ В АВСТРО-УГОРСЬКІЙ ІМПЕРІЇ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305031713/http://radnuk.info/statti/250-istoriuaprava/15001-2011-01-21-04-10-07.html|date=5 сакавіка 2016}} {{ref-uk}}</ref>; * [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]] [[Украінская Народная Рэспубліка]] (1917—1921)<ref>[http://histua.com/knigi/istoriya-derzhavi-i-prava-ukraini-zaruba/zagalna-harakterstka-zakonodavstva-19171920-rr Заруба В. М. Історія держави і права України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140514071221/http://histua.com/knigi/istoriya-derzhavi-i-prava-ukraini-zaruba/zagalna-harakterstka-zakonodavstva-19171920-rr |date=14 мая 2014 }} {{ref-uk}}</ref>; ** [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]][[Файл:Flag of Ukraine.svg|22px|border]] Афіцыйна выкарыстоўвалася [[Урад Украінскай Народнай Рэспублікі ў выгнанні|Урадам УНР у выгнанні]] (1921—1992); * [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]] [[Украінская дзяржава]] (1918); * [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|22px|border]] [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка]] (1918—1919)<ref>[http://www.hai-nyzhnyk.in.ua/doc2/1919%20%2802%29%2015.%20zakon%20pro%20movu.php Закон Української Національної Ради про уживання української мови у внутрішнім і зовнішнім урядуванні державних властей і урядів, публічних інституцій і державних підприємств у Західній області Української Народної Республіки] {{ref-uk}}</ref>; * [[Файл:Flag of Kuban People's Republic.svg|22px|border]] {{нп3|Кубанская Народная Рэспубліка||uk|Кубанська Народна Республіка}} (1918—1920); * [[Файл:Flag of Green Ukraine.svg|22px|border]] {{нп3|Зялёны Клін, Украіна|Зялёны Клін|ru|Зелёный Клин}} (1918—1922); * [[Файл:Flag of Ukrainian SSR.svg|22px|border]] Ва [[УССР|Украінскай ССР]] украінская мова афіцыйна ўжывалася ў 1920—1989 гадах нароўні з рускай, была дзяржаўнай мовай (1989—1991)<ref>[http://www.ccu.gov.ua/doccatalog/document?id=9344 Рішення Конституційного Суда України] щодо застосування державної мови органами державної влади, органами місцевого самоврядування та використання її у навчальному процесі в навчальних закладах України {{ref-uk}}</ref>; * [[Файл:Flag of Ukraine.svg|22px|border]] [[Карпацкая Украіна]] (1938—1939); * [[Файл:Flag of the NSDAP (1920–1945).svg|22px|border]] Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] на падкантрольных [[Трэці Рэйх|Трэцяму Рэйху]] ўкраінскіх землях у складзе марыянетачных і самаабвешчаных дзяржаўных утварэнняў<ref>[http://exlibris.org.ua/distrikt/ Василь Офіцинський ДИСТРИКТ ГАЛИЧИНА (1941—1944)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130502235755/http://exlibris.org.ua/distrikt/ |date=2 мая 2013 }} {{ref-uk}}</ref>; * [[Файл:Flag of Serbia and Montenegro; Flag of Yugoslavia (1992–2003).svg|22px|border]] З 1 па 5 [[Чэрвень|чэрвеня]] [[2006]] года рэгіянальная ў [[Сербія і Чарнагорыя|Сербіі і Чарнагорыі]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/indepth/story/2006/04/060410_serbia_language.shtml З 1 червня українська — офіційна мова у Сербії] {{ref-uk}}</ref>. === Сучаснасць === {{Глядзіце таксама|Закон Украіны «Пра забеспячэнне функцыянавання ўкраінскай мовы як дзяржаўнай»}} [[Файл:50 PMR 2000 ruble obverse.jpg|240px|thumb|Надпіс украінскай «''Придністровський Республіканський Банк''», грошы [[Прыднястроўе|Прыднястроўя]]]] * {{Сцяг|Украіна}} [[Украіна]] Паводле артыкула 10 (Раздзел I — «Агульныя палажэнні») [[Канстытуцыя|Канстытуцыі]] [[Украіна|Украіны]]<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=254%EA%2F96-%E2%F0 Конституція України]. {{ref-uk}}</ref>, украінская мова з’яўляецца адзінай [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовай]] Украіны. Вярхоўная Рада Украіны 25 красавіка 2019 года прыняла [[Закон Украіны «Пра забеспячэнне функцыянавання ўкраінскай мовы як дзяржаўнай»]], які забяспечвае выключнае выкарыстанне ўкраінскай мовы ва ўсіх сферах дзяржаўнага жыцця. Украінскія дэпутаты таксама прыраўнялі публічнае прыніжэнне або грэбаванне дзяржаўнай мовай да правапарушэнняў, звязаных з публічным здзекам з дзяржаўных сцяга, герба і гімна<ref>[https://www.svaboda.org/a/29906059.html svaboda.org]</ref>. * {{Сцяг|Расія}} [[Расія]] У выніку падзей [[Анексія Крыма Расіяй|анексіі Крыма]] і наступнай [[Расійска-ўкраінская вайна|інтэрвенцыі]] Расіі ва Украіну 18 сакавіка 2014 года Расіяй і самаабвешчанымі ўладамі паўвострава Крым было зацверджана фактычнае далучэнне тэрыторыі паўвострава Крым да Расіі. На месцы дэ-факта скасаванай [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] Украіны ўладамі Расіі было абвешчана ўтварэнне [[Рэспубліка Крым|Рэспублікі Крым]], адной з дзяржаўных моў якой стала ўкраінская мова<ref name=federal/>. Севастопаль (не ўваходзіць у Аўтаномную Рэспубліку Крым) расійскімі ўладамі пераўтвораны ў горад федэральнага значэння, і Севастопальская гарадская рада, паводле Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі, не можа ўстанаўліваць дзяржаўную мову. За межамі Украіны і Прыднястроўя статус украінскай мовы рэгулюе «[[Еўрапейская хартыя рэгіянальных моў]]»<ref name=autogenerated224 />. ''Статус рэгіянальнай мовы:'' * {{Сцяг|Румынія}} [[Румынія]]<ref name=autogenerated224 /> :* [[Марамурэш (жудзец)|Жудзец Марамурэш]] :** 7 камун :* [[Сучава (жудзец)|Жудзец Сучава]] :** 3 камуны :* [[Караш-Северын|Жудзец Караш-Северын]] :** 2 камуны :* [[Тыміш (жудзец)|Жудзец Тыміш]] :** 2 камуны * {{Сцяг|Малдова}} [[Малдова]] :* [[Аўтаномнае тэрытарыяльнае ўтварэнне з асаблівым прававым статусам Прыднястроўе|АТУ Прыднястроўе]]<ref name='ATU' /> * {{Сцяг|Прыднястроўе}} [[ПМР|Прыднястроўе]] (непрызнаная рэспубліка) Паводле артыкула 12 Канстытуцыі непрызнанай [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі]], украінская мова, нароўні з малдаўскай і рускай, з’яўляецца адной з трох афіцыйных моў ПМР<ref name=Pr1 />. * {{Сцягафікацыя|Славакія}}<ref name=autogenerated224 /><ref name = karpatnews /><ref>[http://www.zbierka.sk/sk/predpisy/184-1999-z-z.p-4824.pdf Predpis č. 184/1999 Z. z. Zákon o používaní jazykov národnostných menšín] {{ref-sl}}</ref> :* 18 населеных пунктаў :* 68 населеных пунктаў (русінская) * {{Сцяг|Сербія}} [[Сербія]]<ref name=autogenerated224 /> :* [[Ваяводзіна|АК Ваяводзіна]] (русінская)<ref name = VOJVODINE>[http://dopuna.ingpro.rs/Aktuelni%20tekstovi/28259.htm Статут Аутономне Покрајине Војводине] {{ref-sr}}</ref> * {{Сцяг|Польшча}} [[Польшча]]<ref name=autogenerated224 /> * {{Сцяг|Харватыя}} [[Харватыя]]<ref name="UMUCH" /> * {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} [[Боснія і Герцагавіна]]<ref name=autogenerated224 /> ''Мова нацменшасці:'' * {{Сцяг|Чэхія}} [[Чэхія]]<ref name="languages" /> === Рэлігійныя ўстановы і цэрквы === ==== Праваслаўныя цэрквы ==== Паводле артыкула 14 раздзела II «Памесны Сабор» Статута пра кіраванне [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхата|Украінскай праваслаўнай царквой Кіеўскага патрыярхата]], яе афіцыйнай мовай сабору і вядзення пратаколаў з’яўляецца ўкраінская мова<ref>[http://www.cerkva.info/uk/statut.html СТАТУТ ПРО УПРАВЛІННЯ УКРАЇНСЬКОЇ ПРАВОСЛАВНОЇ ЦЕРКВИ КИЇВСЬКИЙ ПАТРІАРХАТ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130528045643/http://cerkva.info/uk/statut.html |date=28 мая 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. Таксама ўкраінская выкарыстоўваецца як мова богаслужэнняў, навучання, пропаведзей, тэалагічнай і царкоўнай літаратуры<ref>[http://risu.org.ua/ua/index/blog/~ydorosh/48366/ Патріарх Філарет: Київський Патріархат проти другої державної мови] — Релігійно-інформаційна служба України {{ref-uk}}</ref> З 1919 года ўкраінская мова нароўні з царкоўнаславянскай з’яўляецца мовай набажэнстваў ва [[Украінская аўтакефальная праваслаўная царква|Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царкве]]<ref>[http://blyzhchedoboga.com.ua/ukrayinska-avtokefalna-pravoslavna-tserkva/ Українська Автокефальна Православна Церква] — Ближче до Бога, грудень 8, 2011 {{ref-uk}}</ref>. Украінская мова выкарыстоўваецца для правядзення богаслужэнняў у некаторых парафіях ''Украінскай Праваслаўнай Царквы маскоўскага патрыярхата'', якая ўваходзіць у склад [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай Праваслаўнай Царквы]] на правах самакіруемай царквы з правамі шырокай аўтаноміі<ref>[http://risu.org.ua/ua/index/all_news/orthodox/uoc/51223/ В УПЦ (МП) готові перейти на українську мову Богослужінь] — Релігійно-інформаційна служба України {{ref-uk}}</ref>. Украінская мова нароўні з [[Англійская мова|англійскай]] выкарыстоўваецца ва ''Украінскай праваслаўнай царкве Канады'', якая з’яўляецца самакіруемай царквой у складзе [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Канстанцінопальскай праваслаўнай царквы]]<ref>[http://www.stsophiemontreal.org/missionCommittee/UkrainianBrochure.pdf Українська Православна Катедра Святої Софії] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130918092650/http://stsophiemontreal.org/missionCommittee/UkrainianBrochure.pdf |date=18 верасня 2013 }} {{ref-uk}}</ref> Украінскія супольнасці [[Польская праваслаўная царква|Польскай праваслаўнай царквы]] ўжываюць украінскую мову ў чытанні [[Біблія|Свяшчэннага Пісання]] і ў пропаведзі<ref>[http://uaoc.net/2011/05/polska/ Польська православна церква стає … польськомовною] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140514123856/http://uaoc.net/2011/05/polska/ |date=14 мая 2014 }} — Автокефалія {{ref-uk}}</ref>. ==== Ватыкан, Святы Прастол і Каталіцкая Царква ==== Паводле першага пункту «Рашэнняў і пастаноў, ухваленых Сінодам Біскупаў [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|Украінскай Грэка-Каталіцкай Царквы]], які адбыўся ў [[Рым]]е ў дні з 24 верасня па 8 кастрычніка 1989 года», Украінская грэка-каталіцкая царква ў сваім набажэнстве выкарыстоўвае ўкраінскую мову, хоць яе афіцыйнай літургічнай мовай з’яўляецца царкоўна-славянская<ref>[http://risu.org.ua/ua/index/blog/~nykodym/40150/ Феномен літургійної мови] — Релігійно-інформаційна служба України {{ref-uk}}</ref>. === Міжнароднае тэле- і радыёвяшчанне === Украінская мова выкарыстоўваецца шэрагам міжнародных дзяржаўных тэлеканалаў, сярод іх: * {{Сцяг|Украіна}} Закарпацкая абласная дзяржаўная тэлерадыёкампанія «''Тиса-1''» — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 1968 годзе{{efn|Тут і далей: вяшчае на ўкраінскай мове з моманту стварэння (калі не ўказана асобна іншага).}}<ref>[http://tysa1.tv/index.php/home/pro-telekanal-tysa-1 Про нас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130205041230/http://www.tysa1.tv/index.php/home/pro-telekanal-tysa-1 |date=5 лютага 2013 }} — Тиса {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|ЗША}} [[Голас Амерыкі]] — амерыканскі дзяржаўны тэлеканал, вяшчае на ўкраінскай мове з 1933 года<ref>[http://ukrainian.voanews.com/info/about_us/1933.html Про нас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130308022403/http://ukrainian.voanews.com/info/about_us/1933.html |date=8 сакавіка 2013 }} — Голос Америки {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Украіна}} [[УТР]] (Дзяржаўная тэлерадыёкампанія Сусветная служба «''Українське телебачення і радіомовлення''») — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 2003 годзе<ref>[http://www.utr.tv/channel.html Державна телерадіокомпанія "Всесвітня служба «Українське телебачення і радіомовлення»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130421085026/http://www.utr.tv/channel.html |date=21 красавіка 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Еўрасаюз}} [[Euronews]] — тэлеканал Еўрапейскага вяшчальнага саюза, вядзе вяшчанне на ўкраінскай мове з 2009 года<ref>[http://ua.euronews.com/distribution/ Мовлення] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130315064827/http://ua.euronews.com/distribution/ |date=15 сакавіка 2013 }} — Euronews {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Украіна}} [[Перший Ukraine]] — украінскі дзяржаўны тэлеканал, заснаваны ў 2012 годзе<ref>[http://firstua.com/uk/about Перший Ukraine. Про канал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130415225009/http://firstua.com/uk/about |date=15 красавіка 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. Таксама на ўкраінскай вядуць сваё вяшчанне такія прыватныя міжнародныя тэлеканалы, як [[Міжнародны славянскі канал]], [[Інтер +]], [[1+1 International]]. На ўкраінскай мове вядзе радыёвяшчанне шэраг дзяржаўных міжнародных радыёстанцый, сярод якіх: * {{Сцяг|Ватыкан}} [[Радыё Ватыкан]] — дзяржаўнае радыё [[Ватыкан]]а, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1939 года<ref name = RadioHist>[http://daa-dxer.narod.ru/history.htm МІЖНАРОДНЕ РАДІОМОВЛЕННЯ УКРАЇНСЬКОЮ МОВОЮ. З ІСТОРІЇ] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120707114731/daa-dxer.narod.ru/history.htm |date=7 ліпеня 2012 }} {{ref-uk}}</ref><ref name = RadioStat>[http://daa-dxer.narod.ru/stations.htm МІЖНАРОДНЕ РАДІОМОВЛЕННЯ УКРАЇНСЬКОЮ МОВОЮ. РАДІОСТАНЦІЇ] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130407011133/daa-dxer.narod.ru/stations.htm |date=7 красавіка 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Румынія}} [[Сусветная служба Радыё Румынія]] — дзяржаўнае радыё Румыніі, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1941 года (рэгулярныя перадачы з 1994 года)<ref name = RadioHist/><ref>[http://www.rri.ro/cat.shtml?lang=12&sec=111 Частоти] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120617115219/http://www.rri.ro/cat.shtml?lang=12&sec=111 |date=17 чэрвеня 2012 }} — Всесвітня служба Радіо Румунія {{ref-uk}}</ref>. * {{Сцяг|Прыднястроўе}} [[Радыё Прыднястроўя]] — дзяржаўнае радыё непрызнанай [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі]], створанае ў 1991 годзе<ref>[http://www.radiopmr.org/ Радио Приднестровья] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170702235429/http://www.radiopmr.org/ |date=2 ліпеня 2017 }} {{ref-ru}}</ref>. * {{Сцяг|Польшча}} [[Польскае радыё для замежжа]] — дзяржаўнае радыё Польшчы, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 1992 года<ref name = RadioHist/><ref>[http://www.polradio.pl/5/34/Artykul/84769 Polskie Radio dla Zagranicy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150222045206/http://www.polradio.pl/5/34/Artykul/84769 |date=22 лютага 2015 }} {{ref-pl}}</ref>. * {{Сцяг|Расія}} [[Голас Расіі]] — дзяржаўнае радыё Расіі, вядзе радыёвяшчанне на ўкраінскай мове з 2003 года (праграма «Мая Украіна» Нацыянальнага радыё Украіны, уласнае вяшчанне з 2009 года)<ref name = RadioHist/><ref name = RadioStat/>. * {{Сцяг|КНР}} [[Міжнароднае радыё Кітая]] — дзяржаўнае радыё [[КНР]], украінскамоўны сайт быў запушчаны ў 2008 годзе<ref name = RadioStat/>. Таксама на ўкраінскай мове вядуць міжнароднае радыёвяшчанне прыватныя радыёстанцыі, такія як: [[Радыё Свабода]], ''[[Транссусветнае радыё]] — Украіна'', ''Голас Бібліі'', ''Радыё Тэас'', ''Адвентысцкае сусветнае радыё — Голас Надзеі''. == Гл. таксама == * [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]] * [[Мовы Украіны]] * [[Пераклады Бібліі на ўкраінскую мову]] * [[Русінская мова]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} * {{Крыніцы/БелЭн|16|Украінская мова||207}} * Енциклопедія українознавства. У 10-х т. / Головний редактор ''В. Кубійович''. — Париж; Нью-Йорк: Молоде життя, 1954—1989.{{ref-uk}} * Українська мова: Енциклопедія. — К.: Українська енциклопедія, 2000. ISBN 966-7492-07-9{{ref-uk}} * Словник української мови в 11-ти т. — К.: Наукова думка, 1970—1980.{{ref-uk}} * Словник української мови. У 20-ти т. / Український мовно-інформаційний фонд НАН України; за ред. ''В. М. Русанівського''. — К.: Наукова думка, 2010. — Т. 1. А — Б. — 911 с.{{ref-uk}} * Український орфографічний словник: понад 175 тис. слів / уклали: ''В. В. Чумак'' [та ін.]; за ред. ''В. Г. Скляренка''. — Вид. 9-е, переробл. і доповн. — Київ: Дніпро, 2009. — 1011 с. — (Словники України). — ISBN 978-966-507-260-7{{ref-uk}} * Етимологічний словник української мови: В 7 т. / АН УРСР. Ін-т мовознавства ім. О. О. Потебні; Редкол. ''О. С. Мельничук'' (головний ред.) та ін. — К.: Наукова думка, 1982.{{ref-uk}} * Фразеологічний словник української мови у 2-х т. — К.: Наукова думка, 1993.{{ref-uk}} {{refend}} == Спасылкі == {{Interwiki|uk|на ўкраінскай|}} {{Вікікнігі|Украінская мова}} {{Commons|Category:Ukrainian language}} * {{YouTube|vnDt3Uly2RI|logo=1|Так буде українською}} * [http://sum.in.ua/ Тлумачальны «Слоўнік украінскай мовы» ў 11 т. (1970—1980)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201107122834/http://sum.in.ua/ |date=7 лістапада 2020 }} {{ref-uk}} * [https://lcorp.ulif.org.ua/LSlist/ «Слоўнікі Украіны on-line»: граматычны слоўнік, слоўнікі сінонімаў, антонімаў, фразеалогіі] {{ref-uk}} * [http://www.internetpolyglot.com/russian/lessons-uk-ru Урокі ўкраінскай мовы на Інтэрнэт Паліглоце ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230708125343/https://www.internetpolyglot.com/russian/lessons-uk-ru |date=8 ліпеня 2023 }} {{ref-ru}} * [http://franklang.ru/44/index.php?option=com_content&view=category&id=31&Itemid=57 Матэрыялы для засваення ўкраінскай мовы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130522082321/http://franklang.ru/44/index.php?option=com_content&view=category&id=31&Itemid=57 |date=22 мая 2013 }} {{ref-ru}} * [https://lcorp.ulif.org.ua/dictua/ Украінскі лінгвістычны партал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130713144227/http://lcorp.ulif.org.ua/dictua/ |date=13 ліпеня 2013 }} {{ref-uk}} * [http://litmisto.org.ua/?page_id=6961 Сучасная ўкраінская літаратурная мова] {{ref-uk}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Славянскія мовы}} {{Афіцыйныя мовы ў Расіі}} {{Добры артыкул|Мовазнаўства}} [[Катэгорыя:Украінская мова| ]] [[Катэгорыя:Мовы Украіны|*]] [[Катэгорыя:Мовы Босніі і Герцагавіны]] [[Катэгорыя:Мовы Малдовы]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Мовы Румыніі]] [[Катэгорыя:Мовы Сербіі]] [[Катэгорыя:Мовы Славакіі]] [[Катэгорыя:Мовы Харватыі]] [[Катэгорыя:Украінцы]] 7kttspwiq1tmhoj4rirue1q03p2ckip 0 8935 5135407 4636786 2026-05-03T18:29:48Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5135407 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[11 ліпеня]]: У [[Полацкі Сафійскі сабор|Сафійскім саборы]] ў [[Полацк]]у расійскі цар [[Пётр I (імператар расійскі)|Пётр І]] [[забойства манахаў-базыльян у Полацку (1705)|учыніў расправу]] над святарамі-[[Уніяцтва|ўніятамі]], якія належалі да ордэна [[Базыльяне|базыльян]]. * [[6 снежня]]: [[Епіскап|Біскуп]] Тэадор Патоцкі ў прысутнасці караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Аўгуста ІІ]] і цара [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра І]] асвяціў [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|касцёл св. Францыска Ксаверыя]] ў [[Гродна|Гродне]]. == Нарадзіліся == * [[30 жніўня]]: [[Дэвід Гартлі]], англійскі мысляр (пам. [[28.8]].[[1757]]) * [[30 кастрычніка]]: [[Клімент XIV|Клімент XIV, Папа Рымскі]] (пам. [[22.9]].[[1774]]) == Памерлі == * [[16 жніўня]]: [[Якаб Бернулі]], швейцарскі матэматык {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1705| ]] 4z9ll9ed319p7bb5jxs2me6mvutiqxx 0 10051 5135438 5134475 2026-05-03T19:09:38Z Için warum 153459 /* Назва */ 5135438 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Каптаруны |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 06|lat_sec = 33 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 15|lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Лынтупскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242999351 }} '''Каптару́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kaptaruny}}, {{lang-ru|Каптаруны}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лынтупскі сельсавет|Лынтупскага сельсавета]]. == Назва == Як "Kaptaruny" назва засведчаная ўжо ў 1746 г. (у архіве Свянцянскага касцёла)<ref>Księga Metryk Slubnych Kościoła Parafialnego Swięcianskiego Od roku 1742. Julÿ 13. Do roku 1748. Maia 12. С. 12.</ref>. Па-беларуску ''коптар'' «верх», ''коптарам'' «звыш узроўня»<ref>И. И. Носович. Словарь белорусского наречия. Санкт-Петербург, 1870. С. 245.</ref>. У беларускай мове існуе суфікс ''-ун'', які утварае назоўнікі ад назоўнікаў (абазначаюць асоб паводле пэўных адзнак і ўласцівасцей), прыметнікаў (абазначаюць асоб па характэрных для іх прыметаў) і дзеясловаў (абазначаюць асоб ці жывёл паводле іх дзеяння або схільнасці да адпаведнага дзеяння): ''смяхун, дзікун, прыгажун, хітрун, балбатун, крыкун, грызун, скакун'' і г. д.<ref>Беларуская граматыка. Ч. 1. Фаналогія. Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск. Мінск, 1985. С. 228-229.</ref>. Суфікс ''-ун'' ва ўкраінскай мове даволі прадуктыўны як спосаб для ўтварэння зняважліва-насмешлівых назваў, пераважна аддзеяслоўных (таксама ад прыметнікаў, назоўнікаў, уласных імён, мянушак). Як прозвішчы ўтварэнні з гэтым суфіксам сустракаюцца даволі часта<ref>Ю. К. Редько. Сучасні українські прізвища. Київ, 1966. С. 155-157.</ref>. Ёсць літоўскі прозвішчны патранімічны ўтваральнік -''ūn''-<ref>Daiva Sinkevičiūtė. Lietuvių dvikamienių asmenvardžių trumpiniai ir jų kilmės pavardės. Vilnius, 2006. С. 213-214.</ref>. У старабалцкіх двухасноўных імёнах вядомыя асновы ''Kap-, Tar-'' (першая рэдкая, як у прускім імені ''Cap-yoth'', Кап'ят)<ref>А. Мікус. Вітаўты і Вітарты. М., 2025. С. 32.</ref><ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 147-148.</ref>. Ёсць румынскае прозвішча [[:uk:Тоадере Каптарь|Каптарь (Captari)]], сустракаецца, у прыватнасці, ва Украіне. Лац. ''captare'' «хапаць, лавіць», венг. ''kaptár'' «вулей», кумык. ''каптар'' «шкодны, злы чалавек», узб. ''kaptar'' «голуб». == Вядомыя асобы == * [[Артур Аляксандравіч Клінаў]] (нар. 1965) — мастак, жыхар Каптарун == Славутасці == * [[Дзіравы камень каптарунскі]] — геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння. * «Арт-вёска Каптаруны» Артура Клінава<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/2021/11/30/artur-klinov|title=Создал арт-вёску, возил в Венецию инсталляции из соломы и увидел в Минске идею «Города Солнца». Рассказываем, кто такой Артур Клинов - Лайфстайл Onlíner|first=Любовь|last=Гаврилюк|website=Onlíner|date=2021-11-30|access-date=2023-12-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.culturepartnership.eu/article/artur-klinau|title=Артур Клинов: «Арт-деревня — это проект на грани искусства и реальной жизни»|website=www.culturepartnership.eu|access-date=2023-12-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2019/10/31/art-derevnja|title=«Вложил сюда все свои сбережения». Как один человек возрождает деревню на Голубых озерах и переманивает туда столичный бомонд - Недвижимость Onlíner|first=Евгения|last=Штейн|website=Onlíner|date=2019-10-31|access-date=2023-12-06}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лынтупскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Каптаруны| ]] [[Катэгорыя:Лынтупскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] dl4qebse0s49lrxcohxdel1gff71ihy 0 10591 5135323 5135263 2026-05-03T13:51:54Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, арфаграфія, пунктуацыя 5135323 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Марцінкевіч}} {{навуковец}} '''Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і беларускі [[географ|вучоны-географ]], [[доктар геаграфічных навук]], прафесар кафедры геаэкалогіі геаграфічнага факультэта БДУ. == Біяграфія == Нарадзілася 9 кастрычніка 1935 года ў [[горад]]зе [[Чэрвень (горад)|Чэрвень]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. У 1945 годзе з сям’ёй пераехала ў [[Брэст]], дзе ў 1953 годзе скончыла [[Школа|сярэднюю школу]] з залатым медалём. З 1953 па 1958 гады — студэнтка [[Геаграфічны факультэт БДУ|геаграфічнага факультэта БДУ]]. Завяршыўшы вучобу, атрымала дыплом з адзнакай і рэкамендацыю для паступлення ў [[Аспірантура|аспірантуру]]. З 1958 па 1960 гады — тэхнік-глебазнаўца і інжынер-глебазнаўца Інстытута [[глебазнаўства]] [[Акадэмія сельскагаспадарчых навук БССР|Акадэміі сельскагаспадарчых навук БССР]]. З 1960 па 1963 гады — [[Аспірантура|аспірантка]] кафедры фізічнай [[Геаграфія|геаграфіі]] (пазней — кафедра фізічнай геаграфіі [[СССР]]) [[БДУ]]. З 1963 года працавала ў [[БДУ]] асістэнтам, старэйшым выкладчыкам, [[дацэнт]]ам, [[прафесар]]ам. У 1966 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю, у 1970 годзе атрымала вучонае званне [[дацэнт]]а, у 1992 годзе абараніла доктарскую дысертацыю, у 1994 годзе атрымала вучонае званне [[прафесар]]а. З 1995 года — член савета па абароне дысертацый пры [[БДУ]], у 2001—2011 гадах — член савета па абароне дысертацый пры [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце]]. Удзельнічала ў выкананні адукацыйных праектаў па міжнароднай праграме Tempus. Памерла 14 красавіка 2026 года<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. == Навукова-даследчыцкая дзейнасць == Навуковы працы па [[ландшафтазнаўства|ландшафтазнаўстве]], прыродакарыстанні і ахове навакольнага асяроддзя, экалагічнай адукацыі. Аўтар 370 публікацый, у тым ліку 10 манаграфій, 8 [[падручнік]]аў і вучэбных дапаможнікаў, каля 55 ландшафтных карт рознага маштабу, уключаючы [[Геаграфічная карта|ландшафтныя карты]] [[Беларусь|Беларусі]] для [[Школа|сярэдняй школы]], 185 навуковых артыкулаў. == Узнагароды == * [[Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]] (1996), * нагрудны знак «[[Выдатнік адукацыі Беларусі]]» (2000) * [[прэмія імя А. Н. Сеўчанкі]] БДУ (2003)<ref>https://www.bsu.by/ru/main.aspx?guid=13061</ref>, * заслужаны работнік БДУ] (2010), * падзяка рэктара БДУ (2015). == Выбраныя працы == # [http://elib.bsu.by/handle/123456789/4960 Марцинкевич Г. И. Ландшафтоведение Беларуси. Основные достижения и направления развития // Фокус, 2007. № 2. — С. 12-19.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180921081248/http://elib.bsu.by/handle/123456789/4960 |date=21 верасня 2018 }} # [http://elib.bsu.by/handle/123456789/4959 Martsinkevich Galina I. Classification of landscape diversity as a sourse of the qualitative and quantitative information/ The problems of landscape ecology. Vol. XX. Warszava, 2008. С. 35−43.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180729161855/http://www.elib.bsu.by/handle/123456789/4959 |date=29 ліпеня 2018 }} # [http://elib.bsu.by/handle/123456789/4958 Martsinkevich G., Pirozhnik I. Phisical — geographical subdivision of Belarus in decimal system / Znaczenie badan krajobrazovych dla zrownowazonego rozwoju. Warszawa. 2007. С. 361—369] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200626225557/https://elib.bsu.by/handle/123456789/4958 |date=26 чэрвеня 2020 }} # [http://elib.bsu.by/handle/123456789/47682 Марцинкевич, Г. И. Антропогенная трансформация ландшафтов проблемных регионов Беларуси /Г. И. Марцинкевич, И. И. Счастная, Н. В. Гагина, В. А. Бакарасов, И. П. Усова //Природопользование. Вып. 18. 2010. — С. 55-63.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180701021011/http://elib.bsu.by/handle/123456789/47682 |date=1 ліпеня 2018 }} # [http://elib.bsu.by/handle/123456789/47687 Марцинкевич, Г. И. Функциональная типология и структура трансформированных ландшафтов Белорусского Полесья /Г. И. Марцинкевич, И. И. Счастная, И. П. Усова // Земля Беларуси, 2010. № 3. — С. 24-27; № 4. — С. 43-48.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180708033943/http://elib.bsu.by/handle/123456789/47687 |date=8 ліпеня 2018 }} # [http://elib.bsu.by/handle/123456789/27347 Марцинкевич Г. И., Счастная И. И. Современные ландшафты Белорусского Полесья: районирование, направления оптимизации // Вестник Белорусского государственного университета. Сер. 2, Химия. Биология. География. — 2011. — № 3. — С. 101—105.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180720045741/http://elib.bsu.by/handle/123456789/27347 |date=20 ліпеня 2018 }} # [http://elib.bsu.by/handle/123456789/15552 Марцинкевич, Г. И. Ландшафтно-экологические исследования Полесья как основа ландшафтного планирования /Г. И. Марцинкевич, И. И. Счастная // Почвенно-земельные ресурсы: оценка, устойчивое использование, геоинформационное обеспечение. Материалы Международной научно-практической конференции. Минск. 6-8 июня 2012 г. Минск: БГУ, 2012. С. 294—296.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161214170029/http://elib.bsu.by/handle/123456789/15552 |date=14 снежня 2016 }} # [http://elib.bsu.by/handle/123456789/47676 Galina Martsinkevich. Methodological approaches and results of complex and applied subdivision the territory of Belarus //The Problems of Landscape Ecology. Vol. XXX. Four dimensions of the landscape. Warsaw: Faculty of Geography and Regional Studies of the University of Warsaw, 2011. — С. 87-95.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200610125301/http://elib.bsu.by/handle/123456789/47676 |date=10 чэрвеня 2020 }} # [http://elib.bsu.by/handle/123456789/47679 Марцинкевич, Г. И. Классификация и закономерности распространения современных ландшафтов Белорусского Полесья //Г. И. Марцинкевич, И. И. Счастная, А. А. Звозников. Материалы Международной научной конференции «Проблемы природопользования: итоги и перспективы». Минск, 21-23 ноября 2012. — С. 170—173.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180921081243/http://elib.bsu.by/handle/123456789/47679 |date=21 верасня 2018 }} # [http://elib.bsu.by/handle/123456789/120498 Марцинкевич Г. И., Счастная И. И., Чертко Н. К., Карпиченко А. А. Звозников А.А Оценка эколого-ландшафтных и техногенных ситуаций Белорусского Полесья /Вестник БГУ. Сер. 2. 2014. № 3. С. 86-91.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190613073030/http://elib.bsu.by/handle/123456789/120498 |date=13 чэрвеня 2019 }} # [http://elib.bsu.by/handle/123456789/162099 Galina Martsinkevich, Aleksandr Vitchenko, Iryna Usava (2015). Landscape Science and Geoecology Education at the Universities in Belarus: History, Current Status and Future Development / 15th International Multidisciplinary Scientific Geoconference SGEM. Ecology, Economics, Education and Lagislation. Conference Proceedings. Volume III. Environmental Economics, Education and Accreditation in Geosciences. 18-24 June, 2015. Albena, Bulgaria. С. 951—958. DOI: 10.5593/sgem2015B53.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181209073541/http://elib.bsu.by/handle/123456789/162099 |date=9 снежня, 2018 }} # [http://elib.bsu.by/handle/123456789/162095 Марцинкевич Г. И., Счастная И. И. Проблемы типологии городских поселений, классификации и оценки урболандшафтов / Вестн. БГУ. Сер. 2, 2016. № 3. С. 133—137.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180709051812/http://elib.bsu.by/handle/123456789/162095 |date=9 ліпеня 2018 }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|10}} == Спасылкі == * [http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-BSU-ar327165049&strq=l_siz=20 Учёные Беларуси. Марцинкевич, Галина Иосифовна (доктор географических наук)] * [https://www.bsu.by/ru/main.aspx?guid=84331 Персанальная старонка на афіцыйным сайце БДУ] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Марцінкевіч Галіна Іосіфаўна}} [[Катэгорыя:Географы Беларусі]] [[Катэгорыя:Эколагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дактары геаграфічных навук]] hitzzss8i6eborhdoe0sgwzpb4kqglg 0 11504 5135383 5024719 2026-05-03T16:24:20Z Janka paŭnočny 167565 Створана перакладам раздзела «Economy» старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1349213633|Southeast Asia]]» 5135383 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Паўднёва-Усходняя Азія''' — субрэгіён [[Азія|Азіі]], які ўключае ў сябе [[Індакітай]] і [[Малайскі архіпелаг]]. На тэрыторыі плошчай каля 4 млн км² пражывае каля 570 млн чал. — 8 % насельніцтва Зямлі. У рэгіёне размешчаны: [[Бруней]], [[Усходні Тымор]], [[В’етнам]], [[Інданезія]], [[Камбоджа]], [[Лаос]], [[Малайзія]], [[М’янма]], [[Сінгапур]], [[Тайланд]], [[Філіпіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Рэгіёны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паўднёва-Усходняя Азія| ]] == Эканоміка == Яшчэ да пранікнення еўрапейскіх інтарэсаў Паўднёва-Усходняя Азія была важнай часткай сусветнай гандлёвай сістэмы. Шырокі спектр тавараў выраблялісь у рэгіёне, але асабліва важнымі былі такія спецыі, як перац, імбір, гваздзіка і мушкатовы арэх. Гандаль спецыямі першапачаткова развіваўся індыйскімі і арабскімі купцамі, але ён таксама прыцягнуў у рэгіён еўрапейцаў. Спачатку ў гандаль з меснымі краінамі уключыліся [[Іспанія|іспанцы]] ( манільскія галеоны ), якія прыплылі з Амерыкі і [[Каралеўства Партугалія]], затым галандцы, і, нарэшце, брытанцы і французы. Пранікненне еўрапейскіх камерцыйных інтарэсаў паступова перарасло ў анексію тэрыторый, паколькі гандляры лабіравалі пашырэнне кантролю, каб абараніць і пашырыць сваю дзейнасць. У выніку галандцы занялі [[Інданезія|Інданезію]], брытанцы — [[Малака (паўвостраў)|Малаю]] і часткі [[Барнэа]], французы — [[Індакітай]], а іспанцы і ЗША — [[Філіпіны]]. Эканамічны эфект гэтага імперыялізму стаў зрух у вытворчасці тавараў. Напрыклад, каўчукавыя плантацыі Малайзіі, Явы, В'етнама і Камбоджы, здабыча волава ў Малайі, рысавыя палі дэльты Меконга ў В'етнаме і дэльта ракі Іравадзі ў М'янме былі рэакцыяй на моцныя патрэбы рынку. Заморскія кітайская абшчына адыграла вялікую ролю ў развіцці эканомікі рэгіёна. Кітайскага ўплыў можна прасачыць да 16 стагоддзя, калі кітайскія мігранты з паўднёвага Кітая пасяліліся ў Інданезіі, Тайландзе і іншых краінах Паўднёва-Усходняй Азіі. Кітайскае насельніцтва ў рэгіёне хутка павялічылася пасля [[Сацыялістычная рэвалюцыя|камуністычнай рэвалюцыі]] 1949 года, якая вымусіла многіх бежанцаў эміграваць за межы Кітая.<ref name="Weidenbaum2">{{cite book|author=Murray L. Weidenbaum|title=The Bamboo Network: How Expatriate Chinese Entrepreneurs are Creating a New Economic Superpower in Asia|url=https://archive.org/details/bamboonetworkhow00weid/page/4|url-access=registration|date=1 January 1996|publisher=Martin Kessler Books, Free Press|isbn=978-0-684-82289-1|pages=4–8}}</ref> У 2022 годзе малайзійская нафтавая прамысловасць праз сваю нафтагазавую кампанію Petronas заняла восьмае месца ў свеце па версіі [[Brandirectory]]. <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://brandirectory.com/rankings/oil-and-gas/table|title=Oil & Gas 50 2022 {{!}} Brand Value Ranking League Table {{!}} Brandirectory|website=brandirectory.com|access-date=2023-02-07}}</ref> Семнаццаць тэлекамунікацыйных кампаній заключылі кантракт на будаўніцтва падводнага кабеля "Asia-America Gateway", каб злучыць Паўднёва-Усходнюю Азію з ЗША. <ref>{{Cite web|url=http://www.ibtimes.com/articles/20070427/malaysia-undersea-cable.htm|title=17 Firms to Build $500M Undersea Cable|author=Sean Yoong|website=International Business Times|date=27 April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927042505/http://www.ibtimes.com/articles/20070427/malaysia-undersea-cable.htm|archive-date=27 September 2007|access-date=28 July 2007}}</ref> Гэта зроблена для таго, каб пазбегнуць перапыненняў, падобных да тых, што былі выкліканы разрывам падводнага кабеля з Тайваня ў ЗША падчас землятрусаў у Хэнчуні ў 2006 годзе . Турызм з’яўляецца адным з ключавых фактараў эканамічнага развіцця многіх краін Паўднёва-Усходняй Азіі, асабліва Камбоджы. Паводле UNESCO, турызм пры правільным падыходзе можа стаць магутным інструментам развіцця і адначасова эфектыўным сродкам захавання культурнай разнастайнасці планеты. <ref>[http://pub.unwto.org:81/WebRoot/Store/Shops/Infoshop/Products/1240/1240-1.pdf Background overview of The National Seminar on Sustainable Tourism Resource Management] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324004538/http://pub.unwto.org:81/WebRoot/Store/Shops/Infoshop/Products/1240/1240-1.pdf|date=24 March 2012}}, Phnom Penh, 9–10 June 2003.</ref> З пачатку 1990-х гадоў нават краіны па-за межамі ASEAN, такія як Камбоджа, Лаос, В’етнам і М’янма, дзе даходы ад турызму былі адносна невысокімі, пачалі актыўна развіваць уласныя турыстычныя галіны. <ref>Hitchcock, Michael, et al. Tourism in South-East Asia. New York: Routledge, 1993</ref> У 1995 годзе Сінгапур быў лідарам у рэгіёне па долі даходаў ад турызму адносна ВУП — больш за 8%. Аднак да 1998 года гэты паказчык знізіўся да менш чым 6%, у той час як у Тайландзе і Лаосе ён павялічыўся да больш чым 7%. Пачынаючы з 2000 года Камбоджа апярэдзіла ўсе іншыя краіны АСЕАН і ў 2006<ref>WDI Online</ref> годзе атрымлівала амаль 15% свайго ВУП ад турызму. Акрамя таго, В’етнам лічыцца адной з хуткарослых эканомік рэгіёна дзякуючы значным магчымасцям для замежных інвестыцый і дынамічнаму развіццю турыстычнага сектара. Да пачатку 21-га стагоддзя Інданезія ператварылася ў краіну з эканомікай, што развіваецца, і стала найбуйнейшай эканомікай рэгіёна. Яе адносяць да новых індустрыяльных краін, і яна з’яўляецца адзіным прадстаўніком Паўднёва-Усходняй Азіі ў групе буйных эканомік [[Група дваццаці|G20]]. <ref>{{cite web|language=en|url=https://www.g20.org/en/il-g20.html|title=About the G20|publisher=[[G20]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111145853/https://www.g20.org/en/il-g20.html|archive-date=11 January 2021|access-date=27 January 2021}}</ref> У 2020 годзе ацэначны валавы ўнутраны прадукт Інданезіі складаў каля 1 088,8 млрд долараў ЗША (намінальна) або 3 328,3 млрд долараў па парытэце пакупніцкай здольнасці, а ВУП на душу насельніцтва — 4 038 долараў (намінальна) або 12 345 долараў (па ППС). <ref>{{cite web|language=en|url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/IDN/WEO|title=Indonesia Datasets - World Economics Outlook (October 2020)|date=October 2020|publisher=IMF|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127134832/https://www.imf.org/external/datamapper/profile/IDN/WEO|archive-date=27 January 2021|access-date=27 January 2021}}</ref> У 2023 годзе па ўзроўні ВУП на душу насельніцтва лідарам у рэгіёне быў Сінгапур з 84 500 долараў (намінальна) або 140 280 долараў (па ППС), далей ішоў Бруней з 41 713 і 79 408 доларамі адпаведна, а таксама Малайзія з 13 942 і 33 353 доларамі. <ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=IMF|access-date=2023-02-14}}</ref> Акрамя таго, Малайзія мае самы нізкі ўзровень кошту жыцця ў рэгіёне пасля Брунея і В’етнама. Наадварот, самым дарагім для жыцця краінай у Паўднёва-Усходняй Азіі з’яўляецца Сінгапур, за ім ідуць Тайланд і Філіпіны. <ref name="auto">{{Cite web|lang=en|url=https://www.asean.mercer.com/newsroom/mercer-2020-cost-of-living-survey-asean.html|title=Mercer's 2020 Cost of Living Survey {{!}} Mercer ASEAN|website=www.asean.mercer.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230214200327/https://www.asean.mercer.com/newsroom/mercer-2020-cost-of-living-survey-asean.html|archive-date=14 February 2023|access-date=2023-02-14}}</ref> Фондавыя рынкі Паўднёва-Усходняй Азіі ў 2010 годзе паказалі лепшую дынаміку росту ў параўнанні з іншымі біржамі Азіяцка-Ціхаакіянскага рэгіёна. Лідзіравала Філіпінская фондавая біржа (PSE) з ростам каля 22%, за ёй ішла біржа Тайланда (SET) з 21%, а індэкс Інданезіі (JKSE) вырас прыкладна на 19%. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201202012019/https://www.reuters.com/article/idUSSGE68Q0BL20100927|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.mb.com.ph/articles/278869/bull-market-lifts-pse-index-top-rank-among-stock-exchanges-asia Bull Market Lifts PSE Index to Top Rank Among Stock Exchanges in Asia | Manila Bulletin]. Mb.com.ph (24 September 2010). Retrieved on 17 October 2011.</ref> Паводле ацэнак [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]] за 2020 год, ВУП на душу насельніцтва ў Паўднёва-Усходняй Азіі складае 4685 долараў ЗША, што параўнальна з [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёвай Афрыкай]], [[Ірак|Іракам]] і [[Грузія|Грузіяй]] . {| class="wikitable sortable" !Краіна ![[Валюта]] ![[Спіс краін паводле насельніцтва|Насельніцтва]]<br />(2020)<ref name="Population">{{cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/south-eastern-asia-population/|title=South-Eastern Asia Population (LIVE)|date=16 October 2025|publisher=worldometer|access-date=16 October 2025}}</ref><ref name="2020census2">{{cite web|language=id|url=https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf|title=Hasil Sensus Penduduk 2020|date=21 January 2021|publisher=Statistics Indonesia|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122154418/https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf|archive-date=22 January 2021|access-date=21 January 2021|url-status=live|page=9}}</ref> ![[Спіс краін паводле ВУП (намінал)|Намінальны ВУП]]<br />(2020) $ billion <ref name=":02">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=World Economic Outlook (December 2020) – Nominal GDP|publisher=IMF|archive-url=https://web.archive.org/web/20191019141723/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|archive-date=19 October 2019|access-date=25 January 2021|url-status=live}}</ref> ![[Спіс краін паводле ВУП (намінал) на душу насельніцтва|ВУП на чалавека]]<br />(2020)<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDP_RPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=World Economic Outlook (December 2020) – Real GDP growth|publisher=IMF|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114112122/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDP_RPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|archive-date=14 November 2020|access-date=25 January 2021|url-status=live}}</ref> !Рост ВУП<br /><br />(2020)<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDP_RPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=World Economic Outlook (December 2020) – Real GDP growth|publisher=IMF|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114112122/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDP_RPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|archive-date=14 November 2020|access-date=25 January 2021|url-status=live}}</ref> ![[Інфляцыя]]<br />(2020)<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PCPIPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=World Economic Outlook (December 2020) – Inflation rate, average consumer prices|publisher=IMF|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114112153/https://www.imf.org/external/datamapper/PCPIPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|archive-date=14 November 2020|access-date=25 January 2021|url-status=live}}</ref> !Асноўныя галіны прамысловасці |- |Brunei |'''B$''' [[Брунейскі долар]] | style="text-align:right" |437,479 | style="text-align:right" |$10.647 | style="text-align:right" |$23,117 | style="text-align:right" |0.1% | style="text-align:right" |0.3% |Нафта, нафтахімія, рыбалоўства |- |Cambodia |'''<big>៛</big>''' Riel [[Камбаджыйскі рыэль]] '''US$''' [[Долар ЗША]] | style="text-align:right" |16,718,965 | style="text-align:right" |$26.316 | style="text-align:right" |$1,572 | style="text-align:right" | -2.8% | style="text-align:right" |2.5% |Адзенне, золата, сельская гаспадарка |- |Indonesia |'''Rp''' [[Інданезійская рупія]] | style="text-align:right" |270,203,917<ref name="2020census">{{Cite web|lang=id|url=https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf|title=Hasil Sensus Penduduk 2020|date=21 January 2021|publisher=Statistics Indonesia|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122154418/https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf|archive-date=22 January 2021|access-date=21 January 2021|url-status=live|page=9}}</ref> | style="text-align:right" |$1,088.768 | style="text-align:right" |$4,038 | style="text-align:right" | -1.5% | style="text-align:right" |2.1% |Вугаль, нафта, пальмавы алей |- |Laos |'''₭''' [[Лаоскі кіп|Лаоскі Кіп]] | style="text-align:right" |7,275,560 | style="text-align:right" |$18.653 | style="text-align:right" |$2,567 | style="text-align:right" |0.2% | style="text-align:right" |6.5% |Медзь, электроніка, волава |- |Malaysia |'''RM''' Малайзійскій рынгіт | style="text-align:right" |32,365,999 | style="text-align:right" |$336.330 | style="text-align:right" |$10,192 | style="text-align:right" | -6% | style="text-align:right" | -1.1% |Электроніка, нафта, нафтахімія, пальмавы алей, часткі аўтамабілей |- |Myanmar |'''K''' [[М’янманскі к’ят]] | style="text-align:right" |54,409,800 | style="text-align:right" |$70.890 | style="text-align:right" |$1,333 | style="text-align:right" |2% | style="text-align:right" |6.1% |Прыродны газ, сельская гаспадарка, адзенне |- |Philippines |'''₱''' Філіпінскі песа | style="text-align:right" |109,581,078 | style="text-align:right" |$367.362 | style="text-align:right" |$3,373 | style="text-align:right" | -8.3% | style="text-align:right" |2.4% |Электроніка, драўніна, часткі аўтамабілей |- |Singapore |'''S$''' [[Сінгапурскі долар]] | style="text-align:right" |5,850,342 | style="text-align:right" |$337.451 | style="text-align:right" |$58,484 | style="text-align:right" | -6% | style="text-align:right" | -0.4% |Электроніка, нафта, хімікаты |- |Thailand |'''฿''' Тайскі бат | style="text-align:right" |69,799,978 | style="text-align:right" |$509.200 | style="text-align:right" |$7,295 | style="text-align:right" | -7.1% | style="text-align:right" | -0.4% |Электроніка, часткі аўтамабілей, гума |- |Timor-Leste |'''US$''' [[Долар ЗША]] | style="text-align:right" |1,318,445 | style="text-align:right" |$1.920 | style="text-align:right" |$1,456 | style="text-align:right" | -6.8% | style="text-align:right" |0.9% |Нафта, кофе, электроніка |- |Vietnam |'''<big>₫</big>''' [[В’етнамскі донг]] | style="text-align:right" |97,338,579 | style="text-align:right" |$340.602 | style="text-align:right" |$3,498 | style="text-align:right" |2.9% | style="text-align:right" |3.8% |Электроніка, адзенне, нафта |} qq6d6rt2rjh500dsav67aip524xxcub 5135435 5135383 2026-05-03T19:05:19Z M.L.Bot 261 5135435 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Паўднёва-Усходняя Азія''' — субрэгіён [[Азія|Азіі]], які ўключае ў сябе [[Індакітай]] і [[Малайскі архіпелаг]]. На тэрыторыі плошчай каля 4 млн км² пражывае каля 570 млн чал. — 8 % насельніцтва Зямлі. У рэгіёне размешчаны: [[Бруней]], [[Усходні Тымор]], [[В’етнам]], [[Інданезія]], [[Камбоджа]], [[Лаос]], [[Малайзія]], [[М’янма]], [[Сінгапур]], [[Тайланд]], [[Філіпіны]]. == Эканоміка == {{машынны пераклад}} Яшчэ да пранікнення еўрапейскіх інтарэсаў Паўднёва-Усходняя Азія была важнай часткай сусветнай гандлёвай сістэмы. Шырокі спектр тавараў выраблялісь у рэгіёне, але асабліва важнымі былі такія спецыі, як перац, імбір, гваздзіка і мушкатовы арэх. Гандаль спецыямі першапачаткова развіваўся індыйскімі і арабскімі купцамі, але ён таксама прыцягнуў у рэгіён еўрапейцаў. Спачатку ў гандаль з меснымі краінамі уключыліся [[Іспанія|іспанцы]] (манільскія галеоны), якія прыплылі з Амерыкі і [[Каралеўства Партугалія]], затым галандцы, і, нарэшце, брытанцы і французы. Пранікненне еўрапейскіх камерцыйных інтарэсаў паступова перарасло ў анексію тэрыторый, паколькі гандляры лабіравалі пашырэнне кантролю, каб абараніць і пашырыць сваю дзейнасць. У выніку галандцы занялі [[Інданезія|Інданезію]], брытанцы — [[Малака (паўвостраў)|Малаю]] і часткі [[Барнэа]], французы — [[Індакітай]], а іспанцы і ЗША — [[Філіпіны]]. Эканамічны эфект гэтага імперыялізму стаў зрух у вытворчасці тавараў. Напрыклад, каўчукавыя плантацыі Малайзіі, Явы, В’етнама і Камбоджы, здабыча волава ў Малайі, рысавыя палі дэльты Меконга ў В’етнаме і дэльта ракі Іравадзі ў М’янме былі рэакцыяй на моцныя патрэбы рынку. Заморскія кітайская абшчына адыграла вялікую ролю ў развіцці эканомікі рэгіёна. Кітайскага ўплыў можна прасачыць да 16 стагоддзя, калі кітайскія мігранты з паўднёвага Кітая пасяліліся ў Інданезіі, Тайландзе і іншых краінах Паўднёва-Усходняй Азіі. Кітайскае насельніцтва ў рэгіёне хутка павялічылася пасля [[Сацыялістычная рэвалюцыя|камуністычнай рэвалюцыі]] 1949 года, якая вымусіла многіх бежанцаў эміграваць за межы Кітая.<ref name="Weidenbaum2">{{cite book|author=Murray L. Weidenbaum|title=The Bamboo Network: How Expatriate Chinese Entrepreneurs are Creating a New Economic Superpower in Asia|url=https://archive.org/details/bamboonetworkhow00weid/page/4|url-access=registration|date=1 January 1996|publisher=Martin Kessler Books, Free Press|isbn=978-0-684-82289-1|pages=4–8}}</ref> У 2022 годзе малайзійская нафтавая прамысловасць праз сваю нафтагазавую кампанію Petronas заняла восьмае месца ў свеце па версіі [[Brandirectory]]. <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://brandirectory.com/rankings/oil-and-gas/table|title=Oil & Gas 50 2022 {{!}} Brand Value Ranking League Table {{!}} Brandirectory|website=brandirectory.com|access-date=2023-02-07}}</ref> Семнаццаць тэлекамунікацыйных кампаній заключылі кантракт на будаўніцтва падводнага кабеля «Asia-America Gateway», каб злучыць Паўднёва-Усходнюю Азію з ЗША. <ref>{{Cite web|url=http://www.ibtimes.com/articles/20070427/malaysia-undersea-cable.htm|title=17 Firms to Build $500M Undersea Cable|author=Sean Yoong|website=International Business Times|date=27 April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927042505/http://www.ibtimes.com/articles/20070427/malaysia-undersea-cable.htm|archive-date=27 September 2007|access-date=28 July 2007}}</ref> Гэта зроблена для таго, каб пазбегнуць перапыненняў, падобных да тых, што былі выкліканы разрывам падводнага кабеля з Тайваня ў ЗША падчас землятрусаў у Хэнчуні ў 2006 годзе . Турызм з’яўляецца адным з ключавых фактараў эканамічнага развіцця многіх краін Паўднёва-Усходняй Азіі, асабліва Камбоджы. Паводле UNESCO, турызм пры правільным падыходзе можа стаць магутным інструментам развіцця і адначасова эфектыўным сродкам захавання культурнай разнастайнасці планеты. <ref>[http://pub.unwto.org:81/WebRoot/Store/Shops/Infoshop/Products/1240/1240-1.pdf Background overview of The National Seminar on Sustainable Tourism Resource Management] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324004538/http://pub.unwto.org:81/WebRoot/Store/Shops/Infoshop/Products/1240/1240-1.pdf|date=24 March 2012}}, Phnom Penh, 9-10 June 2003.</ref> З пачатку 1990-х гадоў нават краіны па-за межамі ASEAN, такія як Камбоджа, Лаос, В’етнам і М’янма, дзе даходы ад турызму былі адносна невысокімі, пачалі актыўна развіваць уласныя турыстычныя галіны. <ref>Hitchcock, Michael, et al. Tourism in South-East Asia. New York: Routledge, 1993</ref> У 1995 годзе Сінгапур быў лідарам у рэгіёне па долі даходаў ад турызму адносна ВУП — больш за 8 %. Аднак да 1998 года гэты паказчык знізіўся да менш чым 6 %, у той час як у Тайландзе і Лаосе ён павялічыўся да больш чым 7 %. Пачынаючы з 2000 года Камбоджа апярэдзіла ўсе іншыя краіны АСЕАН і ў 2006<ref>WDI Online</ref> годзе атрымлівала амаль 15 % свайго ВУП ад турызму. Акрамя таго, В’етнам лічыцца адной з хуткарослых эканомік рэгіёна дзякуючы значным магчымасцям для замежных інвестыцый і дынамічнаму развіццю турыстычнага сектара. Да пачатку 21-га стагоддзя Інданезія ператварылася ў краіну з эканомікай, што развіваецца, і стала найбуйнейшай эканомікай рэгіёна. Яе адносяць да новых індустрыяльных краін, і яна з’яўляецца адзіным прадстаўніком Паўднёва-Усходняй Азіі ў групе буйных эканомік [[Група дваццаці|G20]]. <ref>{{cite web|language=en|url=https://www.g20.org/en/il-g20.html|title=About the G20|publisher=[[G20]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111145853/https://www.g20.org/en/il-g20.html|archive-date=11 January 2021|access-date=27 January 2021}}</ref> У 2020 годзе ацэначны валавы ўнутраны прадукт Інданезіі складаў каля 1 088,8 млрд долараў ЗША (намінальна) або 3 328,3 млрд долараў па парытэце пакупніцкай здольнасці, а ВУП на душу насельніцтва — 4 038 долараў (намінальна) або 12 345 долараў (па ППС). <ref>{{cite web|language=en|url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/IDN/WEO|title=Indonesia Datasets - World Economics Outlook (October 2020)|date=October 2020|publisher=IMF|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127134832/https://www.imf.org/external/datamapper/profile/IDN/WEO|archive-date=27 January 2021|access-date=27 January 2021}}</ref> У 2023 годзе па ўзроўні ВУП на душу насельніцтва лідарам у рэгіёне быў Сінгапур з 84 500 долараў (намінальна) або 140 280 долараў (па ППС), далей ішоў Бруней з 41 713 і 79 408 доларамі адпаведна, а таксама Малайзія з 13 942 і 33 353 доларамі. <ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=IMF|access-date=2023-02-14}}</ref> Акрамя таго, Малайзія мае самы нізкі ўзровень кошту жыцця ў рэгіёне пасля Брунея і В’етнама. Наадварот, самым дарагім для жыцця краінай у Паўднёва-Усходняй Азіі з’яўляецца Сінгапур, за ім ідуць Тайланд і Філіпіны. <ref name="auto">{{Cite web|lang=en|url=https://www.asean.mercer.com/newsroom/mercer-2020-cost-of-living-survey-asean.html|title=Mercer's 2020 Cost of Living Survey {{!}} Mercer ASEAN|website=www.asean.mercer.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230214200327/https://www.asean.mercer.com/newsroom/mercer-2020-cost-of-living-survey-asean.html|archive-date=14 February 2023|access-date=2023-02-14}}</ref> Фондавыя рынкі Паўднёва-Усходняй Азіі ў 2010 годзе паказалі лепшую дынаміку росту ў параўнанні з іншымі біржамі Азіяцка-Ціхаакіянскага рэгіёна. Лідзіравала Філіпінская фондавая біржа (PSE) з ростам каля 22 %, за ёй ішла біржа Тайланда (SET) з 21 %, а індэкс Інданезіі (JKSE) вырас прыкладна на 19 %. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201202012019/https://www.reuters.com/article/idUSSGE68Q0BL20100927|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.mb.com.ph/articles/278869/bull-market-lifts-pse-index-top-rank-among-stock-exchanges-asia Bull Market Lifts PSE Index to Top Rank Among Stock Exchanges in Asia | Manila Bulletin]. Mb.com.ph (24 September 2010). Retrieved on 17 October 2011.</ref> Паводле ацэнак [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]] за 2020 год, ВУП на душу насельніцтва ў Паўднёва-Усходняй Азіі складае 4685 долараў ЗША, што параўнальна з [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёвай Афрыкай]], [[Ірак]]ам і [[Грузія]]й . {| class="wikitable sortable" !Краіна ![[Валюта]] ![[Спіс краін паводле насельніцтва|Насельніцтва]]<br />(2020)<ref name="Population">{{cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/south-eastern-asia-population/|title=South-Eastern Asia Population (LIVE)|date=16 October 2025|publisher=worldometer|access-date=16 October 2025}}</ref><ref name="2020census2">{{cite web|language=id|url=https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf|title=Hasil Sensus Penduduk 2020|date=21 January 2021|publisher=Statistics Indonesia|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122154418/https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf|archive-date=22 January 2021|access-date=21 January 2021|url-status=live|page=9}}</ref> ![[Спіс краін паводле ВУП (намінал)|Намінальны ВУП]]<br />(2020) $ billion <ref name=":02">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=World Economic Outlook (December 2020) – Nominal GDP|publisher=IMF|archive-url=https://web.archive.org/web/20191019141723/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|archive-date=19 October 2019|access-date=25 January 2021|url-status=live}}</ref> ![[Спіс краін паводле ВУП (намінал) на душу насельніцтва|ВУП на чалавека]]<br />(2020)<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDP_RPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=World Economic Outlook (December 2020) – Real GDP growth|publisher=IMF|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114112122/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDP_RPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|archive-date=14 November 2020|access-date=25 January 2021|url-status=live}}</ref> !Рост ВУП<br /><br />(2020)<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDP_RPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=World Economic Outlook (December 2020) – Real GDP growth|publisher=IMF|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114112122/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDP_RPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|archive-date=14 November 2020|access-date=25 January 2021|url-status=live}}</ref> ![[Інфляцыя]]<br />(2020)<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PCPIPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=World Economic Outlook (December 2020) – Inflation rate, average consumer prices|publisher=IMF|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114112153/https://www.imf.org/external/datamapper/PCPIPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|archive-date=14 November 2020|access-date=25 January 2021|url-status=live}}</ref> !Асноўныя галіны прамысловасці |- |Brunei |'''B$''' [[Брунейскі долар]] | style="text-align:right" |437,479 | style="text-align:right" |$10.647 | style="text-align:right" |$23,117 | style="text-align:right" |0.1 % | style="text-align:right" |0.3 % |Нафта, нафтахімія, рыбалоўства |- |Cambodia |'''<big>៛</big>''' Riel [[Камбаджыйскі рыэль]] '''US$''' [[Долар ЗША]] | style="text-align:right" |16,718,965 | style="text-align:right" |$26.316 | style="text-align:right" |$1,572 | style="text-align:right" | −2.8 % | style="text-align:right" |2.5 % |Адзенне, золата, сельская гаспадарка |- |Indonesia |'''Rp''' [[Інданезійская рупія]] | style="text-align:right" |270,203,917<ref name="2020census">{{Cite web|lang=id|url=https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf|title=Hasil Sensus Penduduk 2020|date=21 January 2021|publisher=Statistics Indonesia|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122154418/https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf|archive-date=22 January 2021|access-date=21 January 2021|url-status=live|page=9}}</ref> | style="text-align:right" |$1,088.768 | style="text-align:right" |$4,038 | style="text-align:right" | −1.5 % | style="text-align:right" |2.1 % |Вугаль, нафта, пальмавы алей |- |Laos |'''₭''' [[Лаоскі кіп|Лаоскі Кіп]] | style="text-align:right" |7,275,560 | style="text-align:right" |$18.653 | style="text-align:right" |$2,567 | style="text-align:right" |0.2 % | style="text-align:right" |6.5 % |Медзь, электроніка, волава |- |Malaysia |'''RM''' Малайзійскій рынгіт | style="text-align:right" |32,365,999 | style="text-align:right" |$336.330 | style="text-align:right" |$10,192 | style="text-align:right" | −6 % | style="text-align:right" | −1.1 % |Электроніка, нафта, нафтахімія, пальмавы алей, часткі аўтамабілей |- |Myanmar |'''K''' [[М’янманскі к’ят]] | style="text-align:right" |54,409,800 | style="text-align:right" |$70.890 | style="text-align:right" |$1,333 | style="text-align:right" |2 % | style="text-align:right" |6.1 % |Прыродны газ, сельская гаспадарка, адзенне |- |Philippines |'''₱''' Філіпінскі песа | style="text-align:right" |109,581,078 | style="text-align:right" |$367.362 | style="text-align:right" |$3,373 | style="text-align:right" | −8.3 % | style="text-align:right" |2.4 % |Электроніка, драўніна, часткі аўтамабілей |- |Singapore |'''S$''' [[Сінгапурскі долар]] | style="text-align:right" |5,850,342 | style="text-align:right" |$337.451 | style="text-align:right" |$58,484 | style="text-align:right" | −6 % | style="text-align:right" | −0.4 % |Электроніка, нафта, хімікаты |- |Thailand |'''฿''' Тайскі бат | style="text-align:right" |69,799,978 | style="text-align:right" |$509.200 | style="text-align:right" |$7,295 | style="text-align:right" | −7.1 % | style="text-align:right" | −0.4 % |Электроніка, часткі аўтамабілей, гума |- |Timor-Leste |'''US$''' [[Долар ЗША]] | style="text-align:right" |1,318,445 | style="text-align:right" |$1.920 | style="text-align:right" |$1,456 | style="text-align:right" | −6.8 % | style="text-align:right" |0.9 % |Нафта, кофе, электроніка |- |Vietnam |'''<big>₫</big>''' [[В’етнамскі донг]] | style="text-align:right" |97,338,579 | style="text-align:right" |$340.602 | style="text-align:right" |$3,498 | style="text-align:right" |2.9 % | style="text-align:right" |3.8 % |Электроніка, адзенне, нафта |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Рэгіёны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паўднёва-Усходняя Азія| ]] 4h7fpalr6ilxktlr3all6940nmbkbd3 5135436 5135435 2026-05-03T19:05:51Z M.L.Bot 261 /* Эканоміка */ 5135436 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Паўднёва-Усходняя Азія''' — субрэгіён [[Азія|Азіі]], які ўключае ў сябе [[Індакітай]] і [[Малайскі архіпелаг]]. На тэрыторыі плошчай каля 4 млн км² пражывае каля 570 млн чал. — 8 % насельніцтва Зямлі. У рэгіёне размешчаны: [[Бруней]], [[Усходні Тымор]], [[В’етнам]], [[Інданезія]], [[Камбоджа]], [[Лаос]], [[Малайзія]], [[М’янма]], [[Сінгапур]], [[Тайланд]], [[Філіпіны]]. == Эканоміка == {{машынны пераклад}} Яшчэ да пранікнення еўрапейскіх інтарэсаў Паўднёва-Усходняя Азія была важнай часткай сусветнай гандлёвай сістэмы. Шырокі спектр тавараў выраблялісь у рэгіёне, але асабліва важнымі былі такія спецыі, як перац, імбір, гваздзіка і мушкатовы арэх. Гандаль спецыямі першапачаткова развіваўся індыйскімі і арабскімі купцамі, але ён таксама прыцягнуў у рэгіён еўрапейцаў. Спачатку ў гандаль з меснымі краінамі уключыліся [[Іспанія|іспанцы]] (манільскія галеоны), якія прыплылі з Амерыкі і [[Каралеўства Партугалія]], затым галандцы, і, нарэшце, брытанцы і французы. Пранікненне еўрапейскіх камерцыйных інтарэсаў паступова перарасло ў анексію тэрыторый, паколькі гандляры лабіравалі пашырэнне кантролю, каб абараніць і пашырыць сваю дзейнасць. У выніку галандцы занялі [[Інданезія|Інданезію]], брытанцы — [[Малака (паўвостраў)|Малаю]] і часткі [[Барнэа]], французы — [[Індакітай]], а іспанцы і ЗША — [[Філіпіны]]. Эканамічны эфект гэтага імперыялізму стаў зрух у вытворчасці тавараў. Напрыклад, каўчукавыя плантацыі Малайзіі, Явы, В’етнама і Камбоджы, здабыча волава ў Малайі, рысавыя палі дэльты Меконга ў В’етнаме і дэльта ракі Іравадзі ў М’янме былі рэакцыяй на моцныя патрэбы рынку. Заморскія кітайская абшчына адыграла вялікую ролю ў развіцці эканомікі рэгіёна. Кітайскага ўплыў можна прасачыць да 16 стагоддзя, калі кітайскія мігранты з паўднёвага Кітая пасяліліся ў Інданезіі, Тайландзе і іншых краінах Паўднёва-Усходняй Азіі. Кітайскае насельніцтва ў рэгіёне хутка павялічылася пасля [[Сацыялістычная рэвалюцыя|камуністычнай рэвалюцыі]] 1949 года, якая вымусіла многіх бежанцаў эміграваць за межы Кітая.<ref name="Weidenbaum2">{{cite book|author=Murray L. Weidenbaum|title=The Bamboo Network: How Expatriate Chinese Entrepreneurs are Creating a New Economic Superpower in Asia|url=https://archive.org/details/bamboonetworkhow00weid/page/4|url-access=registration|date=1 January 1996|publisher=Martin Kessler Books, Free Press|isbn=978-0-684-82289-1|pages=4–8}}</ref> У 2022 годзе малайзійская нафтавая прамысловасць праз сваю нафтагазавую кампанію Petronas заняла восьмае месца ў свеце па версіі [[Brandirectory]]. <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://brandirectory.com/rankings/oil-and-gas/table|title=Oil & Gas 50 2022 {{!}} Brand Value Ranking League Table {{!}} Brandirectory|website=brandirectory.com|access-date=2023-02-07}}</ref> Семнаццаць тэлекамунікацыйных кампаній заключылі кантракт на будаўніцтва падводнага кабеля «Asia-America Gateway», каб злучыць Паўднёва-Усходнюю Азію з ЗША. <ref>{{Cite web|url=http://www.ibtimes.com/articles/20070427/malaysia-undersea-cable.htm|title=17 Firms to Build $500M Undersea Cable|author=Sean Yoong|website=International Business Times|date=27 April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927042505/http://www.ibtimes.com/articles/20070427/malaysia-undersea-cable.htm|archive-date=27 September 2007|access-date=28 July 2007}}</ref> Гэта зроблена для таго, каб пазбегнуць перапыненняў, падобных да тых, што былі выкліканы разрывам падводнага кабеля з Тайваня ў ЗША падчас землятрусаў у Хэнчуні ў 2006 годзе . Турызм з’яўляецца адным з ключавых фактараў эканамічнага развіцця многіх краін Паўднёва-Усходняй Азіі, асабліва Камбоджы. Паводле UNESCO, турызм пры правільным падыходзе можа стаць магутным інструментам развіцця і адначасова эфектыўным сродкам захавання культурнай разнастайнасці планеты. <ref>[http://pub.unwto.org:81/WebRoot/Store/Shops/Infoshop/Products/1240/1240-1.pdf Background overview of The National Seminar on Sustainable Tourism Resource Management] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324004538/http://pub.unwto.org:81/WebRoot/Store/Shops/Infoshop/Products/1240/1240-1.pdf|date=24 March 2012}}, Phnom Penh, 9-10 June 2003.</ref> З пачатку 1990-х гадоў нават краіны па-за межамі ASEAN, такія як Камбоджа, Лаос, В’етнам і М’янма, дзе даходы ад турызму былі адносна невысокімі, пачалі актыўна развіваць уласныя турыстычныя галіны. <ref>Hitchcock, Michael, et al. Tourism in South-East Asia. New York: Routledge, 1993</ref> У 1995 годзе Сінгапур быў лідарам у рэгіёне па долі даходаў ад турызму адносна ВУП — больш за 8 %. Аднак да 1998 года гэты паказчык знізіўся да менш чым 6 %, у той час як у Тайландзе і Лаосе ён павялічыўся да больш чым 7 %. Пачынаючы з 2000 года Камбоджа апярэдзіла ўсе іншыя краіны АСЕАН і ў 2006<ref>WDI Online</ref> годзе атрымлівала амаль 15 % свайго ВУП ад турызму. Акрамя таго, В’етнам лічыцца адной з хуткарослых эканомік рэгіёна дзякуючы значным магчымасцям для замежных інвестыцый і дынамічнаму развіццю турыстычнага сектара. Да пачатку 21-га стагоддзя Інданезія ператварылася ў краіну з эканомікай, што развіваецца, і стала найбуйнейшай эканомікай рэгіёна. Яе адносяць да новых індустрыяльных краін, і яна з’яўляецца адзіным прадстаўніком Паўднёва-Усходняй Азіі ў групе буйных эканомік [[Група дваццаці|G20]]. <ref>{{cite web|language=en|url=https://www.g20.org/en/il-g20.html|title=About the G20|publisher=[[G20]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111145853/https://www.g20.org/en/il-g20.html|archive-date=11 January 2021|access-date=27 January 2021}}</ref> У 2020 годзе ацэначны валавы ўнутраны прадукт Інданезіі складаў каля 1 088,8 млрд долараў ЗША (намінальна) або 3 328,3 млрд долараў па парытэце пакупніцкай здольнасці, а ВУП на душу насельніцтва — 4 038 долараў (намінальна) або 12 345 долараў (па ППС). <ref>{{cite web|language=en|url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/IDN/WEO|title=Indonesia Datasets - World Economics Outlook (October 2020)|date=October 2020|publisher=IMF|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127134832/https://www.imf.org/external/datamapper/profile/IDN/WEO|archive-date=27 January 2021|access-date=27 January 2021}}</ref> У 2023 годзе па ўзроўні ВУП на душу насельніцтва лідарам у рэгіёне быў Сінгапур з 84 500 долараў (намінальна) або 140 280 долараў (па ППС), далей ішоў Бруней з 41 713 і 79 408 доларамі адпаведна, а таксама Малайзія з 13 942 і 33 353 доларамі. <ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=IMF|access-date=2023-02-14}}</ref> Акрамя таго, Малайзія мае самы нізкі ўзровень кошту жыцця ў рэгіёне пасля Брунея і В’етнама. Наадварот, самым дарагім для жыцця краінай у Паўднёва-Усходняй Азіі з’яўляецца Сінгапур, за ім ідуць Тайланд і Філіпіны. <ref name="auto">{{Cite web|lang=en|url=https://www.asean.mercer.com/newsroom/mercer-2020-cost-of-living-survey-asean.html|title=Mercer's 2020 Cost of Living Survey {{!}} Mercer ASEAN|website=www.asean.mercer.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230214200327/https://www.asean.mercer.com/newsroom/mercer-2020-cost-of-living-survey-asean.html|archive-date=14 February 2023|access-date=2023-02-14}}</ref> Фондавыя рынкі Паўднёва-Усходняй Азіі ў 2010 годзе паказалі лепшую дынаміку росту ў параўнанні з іншымі біржамі Азіяцка-Ціхаакіянскага рэгіёна. Лідзіравала Філіпінская фондавая біржа (PSE) з ростам каля 22 %, за ёй ішла біржа Тайланда (SET) з 21 %, а індэкс Інданезіі (JKSE) вырас прыкладна на 19 %. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201202012019/https://www.reuters.com/article/idUSSGE68Q0BL20100927|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.mb.com.ph/articles/278869/bull-market-lifts-pse-index-top-rank-among-stock-exchanges-asia Bull Market Lifts PSE Index to Top Rank Among Stock Exchanges in Asia | Manila Bulletin]. Mb.com.ph (24 September 2010). Retrieved on 17 October 2011.</ref> Паводле ацэнак [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]] за 2020 год, ВУП на душу насельніцтва ў Паўднёва-Усходняй Азіі складае 4685 долараў ЗША, што параўнальна з [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёвай Афрыкай]], [[Ірак]]ам і [[Грузія]]й . {| class="wikitable sortable" !Краіна ![[Валюта]] ![[Спіс краін паводле насельніцтва|Насельніцтва]]<br />(2020)<ref name="Population">{{cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/south-eastern-asia-population/|title=South-Eastern Asia Population (LIVE)|date=16 October 2025|publisher=worldometer|access-date=16 October 2025}}</ref><ref name="2020census2">{{cite web|language=id|url=https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf|title=Hasil Sensus Penduduk 2020|date=21 January 2021|publisher=Statistics Indonesia|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122154418/https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf|archive-date=22 January 2021|access-date=21 January 2021|url-status=live|page=9}}</ref> ![[Спіс краін паводле ВУП (намінал)|Намінальны ВУП]]<br />(2020) $ billion <ref name=":02">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=World Economic Outlook (December 2020) – Nominal GDP|publisher=IMF|archive-url=https://web.archive.org/web/20191019141723/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|archive-date=19 October 2019|access-date=25 January 2021|url-status=live}}</ref> ![[Спіс краін паводле ВУП (намінал) на душу насельніцтва|ВУП на чалавека]]<br />(2020)<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDP_RPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=World Economic Outlook (December 2020) – Real GDP growth|publisher=IMF|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114112122/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDP_RPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|archive-date=14 November 2020|access-date=25 January 2021|url-status=live}}</ref> !Рост ВУП<br /><br />(2020)<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDP_RPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=World Economic Outlook (December 2020) – Real GDP growth|publisher=IMF|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114112122/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDP_RPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|archive-date=14 November 2020|access-date=25 January 2021|url-status=live}}</ref> ![[Інфляцыя]]<br />(2020)<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PCPIPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=World Economic Outlook (December 2020) – Inflation rate, average consumer prices|publisher=IMF|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114112153/https://www.imf.org/external/datamapper/PCPIPCH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|archive-date=14 November 2020|access-date=25 January 2021|url-status=live}}</ref> !Асноўныя галіны прамысловасці |- |Brunei |'''B$''' [[Брунейскі долар]] | style="text-align:right" |437,479 | style="text-align:right" |$10.647 | style="text-align:right" |$23,117 | style="text-align:right" |0.1 % | style="text-align:right" |0.3 % |Нафта, нафтахімія, рыбалоўства |- |Cambodia |'''<big>៛</big>''' Riel [[Камбаджыйскі рыэль]] '''US$''' [[Долар ЗША]] | style="text-align:right" |16,718,965 | style="text-align:right" |$26.316 | style="text-align:right" |$1,572 | style="text-align:right" | −2.8 % | style="text-align:right" |2.5 % |Адзенне, золата, сельская гаспадарка |- |Indonesia |'''Rp''' [[Інданезійская рупія]] | style="text-align:right" |270,203,917<ref name="2020census">{{Cite web|lang=id|url=https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf|title=Hasil Sensus Penduduk 2020|date=21 January 2021|publisher=Statistics Indonesia|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122154418/https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf|archive-date=22 January 2021|access-date=21 January 2021|url-status=live|page=9}}</ref> | style="text-align:right" |$1,088.768 | style="text-align:right" |$4,038 | style="text-align:right" | −1.5 % | style="text-align:right" |2.1 % |Вугаль, нафта, пальмавы алей |- |Laos |'''₭''' [[Лаоскі кіп|Лаоскі Кіп]] | style="text-align:right" |7,275,560 | style="text-align:right" |$18.653 | style="text-align:right" |$2,567 | style="text-align:right" |0.2 % | style="text-align:right" |6.5 % |Медзь, электроніка, волава |- |Malaysia |'''RM''' Малайзійскій рынгіт | style="text-align:right" |32,365,999 | style="text-align:right" |$336.330 | style="text-align:right" |$10,192 | style="text-align:right" | −6 % | style="text-align:right" | −1.1 % |Электроніка, нафта, нафтахімія, пальмавы алей, часткі аўтамабілей |- |Myanmar |'''K''' [[М’янманскі к’ят]] | style="text-align:right" |54,409,800 | style="text-align:right" |$70.890 | style="text-align:right" |$1,333 | style="text-align:right" |2 % | style="text-align:right" |6.1 % |Прыродны газ, сельская гаспадарка, адзенне |- |Philippines |'''₱''' Філіпінскі песа | style="text-align:right" |109,581,078 | style="text-align:right" |$367.362 | style="text-align:right" |$3,373 | style="text-align:right" | −8.3 % | style="text-align:right" |2.4 % |Электроніка, драўніна, часткі аўтамабілей |- |Singapore |'''S$''' [[Сінгапурскі долар]] | style="text-align:right" |5,850,342 | style="text-align:right" |$337.451 | style="text-align:right" |$58,484 | style="text-align:right" | −6 % | style="text-align:right" | −0.4 % |Электроніка, нафта, хімікаты |- |Thailand |'''฿''' Тайскі бат | style="text-align:right" |69,799,978 | style="text-align:right" |$509.200 | style="text-align:right" |$7,295 | style="text-align:right" | −7.1 % | style="text-align:right" | −0.4 % |Электроніка, часткі аўтамабілей, гума |- |Timor-Leste |'''US$''' [[Долар ЗША]] | style="text-align:right" |1,318,445 | style="text-align:right" |$1.920 | style="text-align:right" |$1,456 | style="text-align:right" | −6.8 % | style="text-align:right" |0.9 % |Нафта, кофе, электроніка |- |Vietnam |'''<big>₫</big>''' [[В’етнамскі донг]] | style="text-align:right" |97,338,579 | style="text-align:right" |$340.602 | style="text-align:right" |$3,498 | style="text-align:right" |2.9 % | style="text-align:right" |3.8 % |Электроніка, адзенне, нафта |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Рэгіёны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паўднёва-Усходняя Азія| ]] gasjxrcjfmbqvrziepo97578doehypn 0 15139 5135295 4852296 2026-05-03T12:13:13Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5135295 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Руская дзяржава|Рускай дзяржавай|наступным дзяржаўным утварэннем, часта называным таксама Маскоўскай дзяржавай}} {{Гістарычная дзяржава |назва = Вялікае Княства Маскоўскае |сцяг= |апісанне_сцяга= |герб= Seal of Ivan 3 – Eagle 1472.png |апісанне_герба= |карта = Muscovy 1390 1525.png |апісанне = Пашырэнне тэрыторыі Вялікага княства Маскоўскага з 1390 па 1521 год |p1 = Паўночна-Усходняя Русь |p2 = Уладзіміра-Суздальскае княства |flag_p2 = Seal of Alexander Nevsky 1236 Avers2.svg |p3 = Растоўскае княства |утворана = 1263 |ліквідавана = 1478 |s1 = Руская дзяржава |flag_s1 = Flag of Oryol ship (variant).svg |дэвіз = |тытул_кіраўнікоў = [[Князь]], [[вялікі князь]] |год_кіраўніка1 = [[1263]]—[[1303]] |кіраўнік1 = [[Данііл Аляксандравіч]] (перш.) |год_кіраўніка2 = [[1462]]—[[1478]] |кіраўнік2 = [[Іван III Васільевіч]] (апош.) |год_кіраўніка3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка4 = |кіраўнік4 = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |дадатковы_параметр2 = Валюта |змесціва_параметру2 = |сталіца = [[Масква]] |гарады = [[Масква]], [[Вялікі Ноўгарад]], [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір]], [[Суздаль]], [[Волагда]], [[Разань]], [[Старая Ладага|Ладага]], [[Пскоў]] |мова = [[Руская мова|руская]] |форма_кіравання = [[манархія]] |дынастыя = Рурыкавічы |рэлігія = [[праваслаўе]] |плошча = 3 млн. км² (1547) |насельніцтва = у 1460-я гады 3 млн. <br />у 1530-я гады 6 млн. |Этап1 = Упершыню вылучана ва ўдзел |Дата1 = |Год1 = [[1213]] |Этап2 = Паўторна вылучана ва ўдзел |Дата2 = |Год2 = [[1263]] |Этап3 = Вялікае княства |Дата3 = |Год3 = [[1363]] |Этап4 = Поўная незалежнасць ад Арды |Дата4 = |Год4 = [[1480]] |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = }} '''Вялікае Княства Маскоўскае''', '''Маскоўская дзяржава'''<ref>{{Cite web|url=http://www.spsl.nsc.ru/history/descr/main_m.htm|title=Маскоўская Русь|author=|website=Государственная публичная научно-техническая библиотека СО РАН|date=|publisher=www.spsl.nsc.ru|accessdate=2020-04-18}}</ref> — сярэдневяковая ўсходнееўрапейская дзяржава. {{Змест злева}} == Гісторыя == === Заснаванне === Маскоўскае княства вылучылася з [[Уладзімірскае вялікае княства|Уладзімірскага вялікага княства]] ў 1260-х — пачатку 1270-х гадоў і з канца XIII стагоддзя заняло ў ім асноўнае становішча. Маскоўскае княства ўтварылася пасля таго, як па запавеце вялікага князя ўладзімірскага [[Аляксандр Яраславіч Неўскі|Аляксандра Яраславіча Неўскага]] (пам. 1263) [[Масква]] стала цэнтрам уладанняў яго малодшага сына [[Даніла Аляксандравіч]]а. Яно размяшчалася ў сярэднім цячэнні [[рака Масква|ракі Масква]] і вярхоўях [[Клязьма|Клязьмы]], на поўдні межавала з [[Разанскае княства|Разанскім княствам]], на захадзе — са [[Смаленскае княства|Смаленскім княствам]]. У 1280-х гадоў падчас палітычнай барацьбы на Русі Даніл Аляксандравіч далучыўся да кааліцыі князёў на чале з яго старэйшым братам, князем пераяслаўскім і вялікім князем уладзімірскім Дзмітрыем Аляксандравічам. Пасля смерці Дзмітрыя (1294) Даніл стаў кіраўніком гэтай кааліцыі, якая арыентавалася на кіраўніка заходняй часткі [[Залатая Арда|Арды]] [[Нагай|Нагая]] і супрацьстаяла вялікаму князю ўладзімірскаму [[Андрэй Аляксандравіч (вялікі князь уладзімірскі)|Андрэю Аляксандравічу]]. Пасля паражэння Нагая ад хана [[Тохта|Тохты]] (1299) кааліцыя распалася. Нягледзячы на ​​гэта, Данілу Аляксандравічу ў першыя гады XIV ст. удалося сур’ёзна ўмацаваць сваё княства. У 1300 г. ён, умяшаўшыся ва ўсобіцу разанскіх князёў, здолеў далучыць нізоўі ракі Масква з г. [[Каломна]]. Прыкладна ў той жа час у склад маскоўскіх уладанняў увайшоў [[Мажайск]] (з вярхоўямі ракі Масква), які раней належаў смаленскім князям. У канцы 1302 г. Даніл Аляксандравіч заняў [[Пераслаўль-Залескі]], адпісаны яму памерлым бяздзетным пляменнікам Іванам Дзмітрыевічам. На мяжы XIII—XIV стст. на службу ў Маскву прыехала нямала служылых людзей з Паўднёвай Русі, з княстваў, чые кіраўнікі раней былі саюзнікамі Нагая, а пасля яго паразы і гібелі пазбавіліся сваіх сталоў. Гэта значна ўмацавала ваенную сілу маскоўскага князя. === Княжанне Юрыя Данілавіча (1303—1325) === Смерць Даніла Аляксандравіча (1303) азначала, што маскоўскія князі выбывалі, паводле тагачасных нормаў атрымання ў спадчыну, з ліку прэтэндэнтаў на вялікае княжанне ўладзімірскае. Старэйшы сын Даніла [[Юрый Данілавіч]] саступаў сваякам як па радавым рахунку, так і ў адпаведнасці з «бацьковым» прынцыпам атрымання ў спадчыну (паколькі Даніл Аляксандравіч не дасягнуў вялікакняскай годнасці). Нягледзячы на ​​гэта, на працягу 1300-1320-х гадоў менавіта Юрый Данілавіч пастаянна спрабаваў аспрэчваць ярлык на вялікае княжанне ў свайго стрыечнага дзядзькі — цвярскога князя [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]] — і яго сыноў. Гэтаму спрыяла і тое, што пытанне аб перадачы вялікага княжання вырашалася ў Ардзе і замацоўвалася ханскім ярлыком. У 1305 г. Юры Данілавіч, насуперак ханскаму ярлыку, некаторы час працягваў утрымліваць за сабой Пераслаўль-Залескі, да 1308 і ў 1312—1315 гг. аспрэчваў у Міхаіла Яраславіча наўгародскае княжанне. У 1310 г., калі стала вымарачным [[Ніжагародскае княства]], Юрый Данілавіч як стрыечны брат апошняга ніжагародскага князя Міхаіла Андрэевіча, заняў ніжагародскі стол (затым перадаў яго брату Барысу Данілавічу). У 1315 г. Юрый Данілавіч быў выкліканы ў Арду і затрыманы там. Ён здолеў здабыць прыхільнасць [[Узбек-хан]]а, ажаніўся з яго сястрой Канчакай (у хрышчэнні Агаф’я) і ў 1317 г. атрымаў ярлык на вялікае княжанне ўладзімірскае. Пры вяртанні на Русь у новага вялікага князя адбыўся ваенны канфлікт з Міхаілам Яраславічам, які завяршыўся разгромам сіл Юрыя Данілавіча ў [[Барценеўская бітва|Барценеўскай бітве]] (1317), падчас якой сястра хана Узбека патрапіла ў цвярскі палон, дзе неўзабаве памерла. У 1318 г. Юрый Данілавіч і Міхаіл Яраславіч адправіліся ў Арду, дзе цверскаму князю былі прад’яўлены абвінавачанні ў нявыплаце даніны, супраціўленні ханскаму паслу і забойству ханскай сястры. Па загадзе Узбека Міхаіл Яраславіч быў пакараны смерцю, а Юрыю Данілавічу былі пацверджаны правы на вялікае княжанне ўладзімірскае. У 1322 г. Юрый Данілавіч не перадаў сабраную ў Арду даніну, чым скарыстаўся новы кіраўнік [[Цвярское княства|Цвярскога княства]] [[Дзмітрый Міхайлавіч (князь цвярскі)|Дзмітрый Міхайлавіч]]. Ён прыехаў да Узбека са скаргай на Юрыя Данілавіча і атрымаў ярлык на вялікае княжанне. Нягледзячы на ​​гэта, маскоўскі князь працягваў утрымліваць за сабой наўгародскі стол. У 1324 г. яму прыйшлося адправіцца на разбіральніцтва ў Арду, дзе ён у чаканні ханскага рашэння быў забіты ў 1325 г. Дзмітрыем Міхайлавічам. === Княжанне Івана Каліты === Асновы палітычнай і эканамічнай магутнасці Масквы былі закладзены [[Іван I Каліта|Іванам I Калітой]] (1325—1340), які дамогся права збору ардынскай даніны на ўсходніх славянскіх землях і фактычна ператварыў Маскву ў галоўнага правадніка ўплыву Арды, што асабліва яскрава выявілася ў падаўленні вызваленчага паўстання ў [[Цвер|Цвяры]] (1327). Да канца XIV стагоддзя ў рускіх землях склалася сістэма незалежных адно ад аднаго «вялікіх княжанняў» — Уладзімірскае (фактычна Маскоўскае), [[Цвярское княства|Цвярское]], [[Разанскае вялікае княства|Разанскае]], [[Ніжагародскае вялікае княства|Ніжагародскае]]. Паслядоўная палітыка Івана Каліты і яго пераемнікаў, накіраваная на пашырэнне тэрыторыі Маскоўскага вялікага княства праз куплю і захоп зямель, дынастычныя шлюбы і пад., прыцягненне перасяленцаў з кантраляваных [[татары|татарамі]] тэрыторый, абумовілі ператварэнне Масквы ў галоўны палітычны, эканамічны і рэлігійны цэнтр усходніх рускіх зямель, асноўны асяродак фарміравання велікарускай народнасці. У 1362 годзе Маскоўскае вялікае княства фактычна злучана з Уладзімірскім, з 1375 года Арда перастала выдаваць ярлыкі на вялікае княжанне князям немаскоўскіх дамоў. Перамога ў [[Кулікоўская бітва|Кулікоўскай бітве]] 1380 года паклала пачатак вызваленню ад ардынскай залежнасці, якое было дасягнута ў 1480 годзе [[Іван III Васільевіч|Іванам III Васільевічам]] у выніку «[[Стаянне на Угры (1480)|стаяння на Угры]]». === Процістаянне з Вялікім Княствам Літоўскім === У адрозненне ад іншых [[Еўропа|еўрапейскіх]] краін (у тым ліку і [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]), эвалюцыя сацыяльнага і дзяржаўнага ладу ў Маскоўскай дзяржаве адбывалася ў напрамку ўзмацнення [[Дэспатызм|дэспатыі]] ўсходняга тыпу. Адмаўленне [[правы асобы|правоў асобы]] і аўтаноміі любых грамадскіх інстытутаў, [[ізаляцыянізм]] і [[ксенафобія]], увасобленыя ў ідэалогіі «[[трэці Рым|трэцяга Рыма]]», прывялі да кансервацыі сацыяльнай, эканамічнай і тэхналагічнай адсталасці, захавання нізкіх жыццёвага ўзроўню і кошту чалавечага жыцця. За вялікае ўладзімірскае княжанне на працягу ўсяго XIV стагоддзя актыўную барацьбу вяло і [[Цвярское княства]], у 1350—1360-х — таксама [[Суздальскае княства|Суздальскае]], але, як правіла, менавіта маскоўскія князі насілі тытул Вялікага князя ўладзімірскага, на што да 1462 года трэба было атрымліваць ярлык ханаў [[Залатая Арда|Залатой Арды]]. Хуткі тэрытарыяльны рост Маскоўскай дзяржавы, паглынанне драбнейшых дзяржаўных утварэнняў і прэтэнзіі на «збіранне» пад сваёй уладай усіх [[усходнія славяне|усходнеславянскіх зямель]] выклікалі яе сутыкненне з другім цэнтрам іх дзяржаўнай кансалідацыі — [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім княствам Літоўскім]]. З 1330-х гадоў дзве дзяржавы спаборнічалі за ўплыў над [[Наўгародская рэспубліка|Вялікім Ноўгарадам]], [[Пскоўская рэспубліка|Псковам]] і [[Смаленскае княства|Смаленскім княствам]], у 1335 годзе адбыўся першы ўзброены канфлікт паміж імі (за «гради литовстии») на [[Верхняя Волга|Верхняй Волзе]]. У 1349 годзе паміж вялікім князем маскоўскім [[Сімяон Горды|Сімяонам Гордым]] і вялікім князем літоўскім [[Альгерд]]ам было заключана мірнае пагадненне, замацаванае серыяй дынастычных шлюбаў, Ноўгарад і Пскоў прызнаваліся падкантрольнымі Маскве. Барацьба Масквы супраць прызнання самастойнай праваслаўнай [[Мітраполія|мітраполіі]] ВКЛ у 1352—1363 гадах скончылася яе скасаваннем пасля смерці літоўскага мітрапаліта [[Раман (мітрапаліт Літоўскі)|Рамана]]. У 1368—1372 гадах, падтрымліваючы саюзнага ВКЛ вялікага князя цвярскога [[Міхаіл Аляксандравіч|Міхаіла Аляксандравіча]], Альгерд здзейсніў [[Паходы Альгерда на Маскву|тры паходы на Маскву]], якія скончыліся [[Любуцкі дагавор 1372 года|Любуцкім дагаворам 1372 года]]. Пасля смерці Альгерда Масква традыцыйна падтрымлівала тых літоўскіх князёў, якія выступалі супраць цэнтральнай улады ВКЛ — [[Андрэй Полацкі|Андрэя Полацкага]] (канец 1380-х), [[Вітаўт]]а (пачатак 1390-х), [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайлу]]. Вялікі князь [[Ягайла]] аказаў пасіўную падтрымку Ардзе перад [[Кулікоўская бітва|Кулікоўскай бітвай]], але ў 1384 годзе паміж Ягайлам і [[Дзмітрый Данскі|Дзмітрыем Данскім]] было заключана мірнае пагадненне (верагодна, накіраванае супраць Арды). Пасля [[Крэўская унія|Крэўскай уніі 1385 года]] галоўным ідэалагічным абгрунтаваннем палітыкі Маскоўскага вялікага княства ў дачыненні да ВКЛ абвяшчалася «вызваленне» яго [[праваслаўе|праваслаўнага]] насельніцтва ад «[[каталіцтва|каталіцкага]] прыгнёту». Дзейнасць мітрапаліта [[Кіпрыян (мітрапаліт Кіеўскі)|Кіпрыян]] спрыяла змякчэнню супярэчнасцей паміж Маскоўскім вялікім княствам і ВКЛ. У 1391 годзе заключаны шлюб вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля I]] з дачкой Вітаўта Соф’яй. У 1398 годзе Масква выступіла супраць спробы Вітаўта ўсталяваць кантроль над Ноўгарадам, але заключэнне [[дагавор 1400 года|мірнага дагавора 1400 года]] фактычна дазволіла яму ліквідаваць незалежнасць Смаленскага княства (1404). Пасля ўзброенага канфлікту ў 1406 годзе да канца XV стагоддзя ўсталявалася мяжа паміж Вялікалітоўскім княствам і Маскоўскай дзяржавай па рацэ [[Угра|Угры]]. У складзеным у 1423 годзе завяшчанні Васіль I назваў Вітаўта апекуном сваіх дзяцей і гарантам цэласнасці дзяржавы пасля сваёй смерці (1425), але практычных вынікаў гэта не дало. Заключаны вялікім князем літоўскім [[Казімір Ягелончык|Казімірам IV]] і вялікім князем маскоўскім [[Васіль II Цёмны|Васілём II Цёмным]] [[Дагавор 1449 года|31 жніўня 1449 года дагавор]] фактычна спыніў тэрытарыяльную экспансію ВКЛ на ўсход. Паводле дагавору, Казімір абавязваўся «не вступатися» ў Вялікі Ноўгарад і Пскоў, нават калі тыя будуць «се… давати» Казіміру, а таксама не ўдзельнічаць у магчымых сутыкненнях рускіх феадальных рэспублік з [[Лівонскі Ордэн|Лівонскім Ордэнам]] нават на іх баку. Адносным поспехам Казіміра было адмаўленне Васіля II ад наўгародскіх валасцей, якія традыцыйна «цягнулі» да Літвы і прызнанне за разанскім вялікім князем [[Іван Фёдаравіч|Іванам Фёдаравічам]] права пераходу на службу да Казіміра. Вынікам дагавора 1449 года быў амаль саракагадовы перыяд мірнага развіцця ВКЛ, якое не мела ваенных канфліктаў з суседзямі да 1487 года, але ён таксама зафіксаваў адмаўленне ВКЛ ад прэтэнзій на аб’яднанне ўсіх усходнеславянскіх зямель, што паспрыяла страце незалежнасці ад Масквы Ноўгарада (1471—1478) і Цверы (1485) і, магчыма, паражэнню ВКЛ у [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1492—1494)|вайне з Маскоўскай дзяржавай 1492—1494 гадоў]], якое суправаджалася стратай вялікіх тэрыторый. Моцная цэнтралізаваная Маскоўская дзяржава, створаная ў выніку поспехаў [[Іван III|Івана III]], які прыняў тытул «''государя всея Руси''», пачала адкрыта прэтэндаваць на [[Беларусь|беларускія]] і [[Украіна|ўкраінскія]] землі ВКЛ, барацьба за якія вызначыла гісторыю [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] на працягу XV—XVIII стагоддзяў. == Гл. таксама == * [[Губная акруга]] * [[Літва дваровая]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [[Алесь Белы]] // {{Крыніцы/ЭГБ}} * Духовные и договорные грамоты великих и удельных князей XIV—XVI вв. / Подг. Л. В. Черепнин. М.; Л., 1950 * Базилевич К. В. Внешняя политка Русского централизованного государства. М., 1952 * Черепнин Л. В. Образование Русского централизованного государства в XIV—XV вв. М., 1960 * Греков И. Б. Очерки по истории международных отношений Восточной Европы. XIV—XVI вв. М., 1963 * Кучкин В. А. Формирование государственной территории Северо-Восточной Руси в X—XIV вв. М., 1984 * Зимин А. А. Витязь на распутье. М., 1991 * Fennell J. L. I. The Emergence of Moscow, 1304—1359. Berkeley, Los Angeles, 1968. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Маскоўская дзяржава| ]] krodc2l3tecd57hho07sfu2c3wq5n3m 5135324 5135295 2026-05-03T13:59:44Z JerzyKundrat 174 5135324 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Руская дзяржава|Рускай дзяржавай|наступным дзяржаўным утварэннем, часта называным таксама Маскоўскай дзяржавай}} {{Гістарычная дзяржава |назва = Вялікае Княства Маскоўскае |сцяг= |апісанне_сцяга= |герб= Seal of Ivan 3 – Eagle 1472.png |апісанне_герба= |карта = Muscovy 1390 1525.png |апісанне = Пашырэнне тэрыторыі Вялікага княства Маскоўскага з 1390 па 1521 год |p1 = Паўночна-Усходняя Русь |p2 = Уладзіміра-Суздальскае княства |flag_p2 = Seal of Alexander Nevsky 1236 Avers2.svg |p3 = Растоўскае княства |утворана = 1263 |ліквідавана = 1478 |s1 = Руская дзяржава |flag_s1 = Flag of Oryol ship (variant).svg |дэвіз = |тытул_кіраўнікоў = [[Князь]], [[вялікі князь]] |год_кіраўніка1 = [[1263]]—[[1303]] |кіраўнік1 = [[Данііл Аляксандравіч]] (перш.) |год_кіраўніка2 = [[1462]]—[[1478]] |кіраўнік2 = [[Іван III Васільевіч]] (апош.) |год_кіраўніка3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка4 = |кіраўнік4 = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |дадатковы_параметр2 = Валюта |змесціва_параметру2 = |сталіца = [[Масква]] |гарады = [[Масква]], [[Вялікі Ноўгарад]], [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір]], [[Суздаль]], [[Волагда]], [[Разань]], [[Старая Ладага|Ладага]], [[Пскоў]] |мова = [[Руская мова|руская]] |форма_кіравання = [[манархія]] |дынастыя = Рурыкавічы |рэлігія = [[праваслаўе]] |плошча = 3 млн. км² (1547) |насельніцтва = у 1460-я гады 3 млн. <br />у 1530-я гады 6 млн. |Этап1 = Упершыню вылучана ва ўдзел |Дата1 = |Год1 = [[1213]] |Этап2 = Паўторна вылучана ва ўдзел |Дата2 = |Год2 = [[1263]] |Этап3 = Вялікае княства |Дата3 = |Год3 = [[1363]] |Этап4 = Поўная незалежнасць ад Арды |Дата4 = |Год4 = [[1480]] |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = }} '''Вялікае Княства Маскоўскае''', '''Маскоўская дзяржава'''<ref>{{Cite web|url=http://www.spsl.nsc.ru/history/descr/main_m.htm|title=Маскоўская Русь|author=|website=Государственная публичная научно-техническая библиотека СО РАН|date=|publisher=www.spsl.nsc.ru|accessdate=2020-04-18}}</ref> — сярэдневяковая ўсходнееўрапейская дзяржава. Маскоўскае княства вылучылася з [[Уладзімірскае вялікае княства|Уладзімірскага вялікага княства]] ў 1260-х — пачатку 1270-х гадоў і з канца XIII стагоддзя заняло ў ім асноўнае становішча. == Гісторыя == === Заснаванне === Маскоўскае княства ўтварылася пасля таго, як па запавеце вялікага князя ўладзімірскага [[Аляксандр Яраславіч Неўскі|Аляксандра Яраславіча Неўскага]] (пам. 1263) [[Масква]] стала цэнтрам уладанняў яго малодшага сына [[Даніла Аляксандравіч]]а. Яно размяшчалася ў сярэднім цячэнні [[рака Масква|ракі Масква]] і вярхоўях [[Клязьма|Клязьмы]], на поўдні межавала з [[Разанскае княства|Разанскім княствам]], на захадзе — са [[Смаленскае княства|Смаленскім княствам]]. У 1280-х гадоў падчас палітычнай барацьбы на Русі Даніл Аляксандравіч далучыўся да кааліцыі князёў на чале з яго старэйшым братам, князем пераяслаўскім і вялікім князем уладзімірскім Дзмітрыем Аляксандравічам. Пасля смерці Дзмітрыя (1294) Даніл стаў кіраўніком гэтай кааліцыі, якая арыентавалася на кіраўніка заходняй часткі [[Залатая Арда|Арды]] [[Нагай|Нагая]] і супрацьстаяла вялікаму князю ўладзімірскаму [[Андрэй Аляксандравіч (вялікі князь уладзімірскі)|Андрэю Аляксандравічу]]. Пасля паражэння Нагая ад хана [[Тохта|Тохты]] (1299) кааліцыя распалася. Нягледзячы на ​​гэта, Данілу Аляксандравічу ў першыя гады XIV ст. удалося сур’ёзна ўмацаваць сваё княства. У 1300 г. ён, умяшаўшыся ва ўсобіцу разанскіх князёў, здолеў далучыць нізоўі ракі Масква з г. [[Каломна]]. Прыкладна ў той жа час у склад маскоўскіх уладанняў увайшоў [[Мажайск]] (з вярхоўямі ракі Масква), які раней належаў смаленскім князям. У канцы 1302 г. Даніл Аляксандравіч заняў [[Пераслаўль-Залескі]], адпісаны яму памерлым бяздзетным пляменнікам Іванам Дзмітрыевічам. На мяжы XIII—XIV стст. на службу ў Маскву прыехала нямала служылых людзей з Паўднёвай Русі, з княстваў, чые кіраўнікі раней былі саюзнікамі Нагая, а пасля яго паразы і гібелі пазбавіліся сваіх сталоў. Гэта значна ўмацавала ваенную сілу маскоўскага князя. === Княжанне Юрыя Данілавіча (1303—1325) === Смерць Даніла Аляксандравіча (1303) азначала, што маскоўскія князі выбывалі, паводле тагачасных нормаў атрымання ў спадчыну, з ліку прэтэндэнтаў на вялікае княжанне ўладзімірскае. Старэйшы сын Даніла [[Юрый Данілавіч]] саступаў сваякам як па радавым рахунку, так і ў адпаведнасці з «бацьковым» прынцыпам атрымання ў спадчыну (паколькі Даніл Аляксандравіч не дасягнуў вялікакняскай годнасці). Нягледзячы на ​​гэта, на працягу 1300-1320-х гадоў менавіта Юрый Данілавіч пастаянна спрабаваў аспрэчваць ярлык на вялікае княжанне ў свайго стрыечнага дзядзькі — цвярскога князя [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]] — і яго сыноў. Гэтаму спрыяла і тое, што пытанне аб перадачы вялікага княжання вырашалася ў Ардзе і замацоўвалася ханскім ярлыком. У 1305 г. Юры Данілавіч, насуперак ханскаму ярлыку, некаторы час працягваў утрымліваць за сабой Пераслаўль-Залескі, да 1308 і ў 1312—1315 гг. аспрэчваў у Міхаіла Яраславіча наўгародскае княжанне. У 1310 г., калі стала вымарачным [[Ніжагародскае княства]], Юрый Данілавіч як стрыечны брат апошняга ніжагародскага князя Міхаіла Андрэевіча, заняў ніжагародскі стол (затым перадаў яго брату Барысу Данілавічу). У 1315 г. Юрый Данілавіч быў выкліканы ў Арду і затрыманы там. Ён здолеў здабыць прыхільнасць [[Узбек-хан]]а, ажаніўся з яго сястрой Канчакай (у хрышчэнні Агаф’я) і ў 1317 г. атрымаў ярлык на вялікае княжанне ўладзімірскае. Пры вяртанні на Русь у новага вялікага князя адбыўся ваенны канфлікт з Міхаілам Яраславічам, які завяршыўся разгромам сіл Юрыя Данілавіча ў [[Барценеўская бітва|Барценеўскай бітве]] (1317), падчас якой сястра хана Узбека патрапіла ў цвярскі палон, дзе неўзабаве памерла. У 1318 г. Юрый Данілавіч і Міхаіл Яраславіч адправіліся ў Арду, дзе цверскаму князю былі прад’яўлены абвінавачанні ў нявыплаце даніны, супраціўленні ханскаму паслу і забойству ханскай сястры. Па загадзе Узбека Міхаіл Яраславіч быў пакараны смерцю, а Юрыю Данілавічу былі пацверджаны правы на вялікае княжанне ўладзімірскае. У 1322 г. Юрый Данілавіч не перадаў сабраную ў Арду даніну, чым скарыстаўся новы кіраўнік [[Цвярское княства|Цвярскога княства]] [[Дзмітрый Міхайлавіч (князь цвярскі)|Дзмітрый Міхайлавіч]]. Ён прыехаў да Узбека са скаргай на Юрыя Данілавіча і атрымаў ярлык на вялікае княжанне. Нягледзячы на ​​гэта, маскоўскі князь працягваў утрымліваць за сабой наўгародскі стол. У 1324 г. яму прыйшлося адправіцца на разбіральніцтва ў Арду, дзе ён у чаканні ханскага рашэння быў забіты ў 1325 г. Дзмітрыем Міхайлавічам. === Княжанне Івана Каліты === Асновы палітычнай і эканамічнай магутнасці Масквы былі закладзены [[Іван I Каліта|Іванам I Калітой]] (1325—1340), які дамогся права збору ардынскай даніны на ўсходніх славянскіх землях і фактычна ператварыў Маскву ў галоўнага правадніка ўплыву Арды, што асабліва яскрава выявілася ў падаўленні вызваленчага паўстання ў [[Цвер|Цвяры]] (1327). Да канца XIV стагоддзя ў рускіх землях склалася сістэма незалежных адно ад аднаго «вялікіх княжанняў» — Уладзімірскае (фактычна Маскоўскае), [[Цвярское княства|Цвярское]], [[Разанскае вялікае княства|Разанскае]], [[Ніжагародскае вялікае княства|Ніжагародскае]]. Паслядоўная палітыка Івана Каліты і яго пераемнікаў, накіраваная на пашырэнне тэрыторыі Маскоўскага вялікага княства праз куплю і захоп зямель, дынастычныя шлюбы і пад., прыцягненне перасяленцаў з кантраляваных [[татары|татарамі]] тэрыторый, абумовілі ператварэнне Масквы ў галоўны палітычны, эканамічны і рэлігійны цэнтр усходніх рускіх зямель, асноўны асяродак фарміравання велікарускай народнасці. У 1362 годзе Маскоўскае вялікае княства фактычна злучана з Уладзімірскім, з 1375 года Арда перастала выдаваць ярлыкі на вялікае княжанне князям немаскоўскіх дамоў. Перамога ў [[Кулікоўская бітва|Кулікоўскай бітве]] 1380 года паклала пачатак вызваленню ад ардынскай залежнасці, якое было дасягнута ў 1480 годзе [[Іван III Васільевіч|Іванам III Васільевічам]] у выніку «[[Стаянне на Угры (1480)|стаяння на Угры]]». === Процістаянне з Вялікім Княствам Літоўскім === У адрозненне ад іншых [[Еўропа|еўрапейскіх]] краін (у тым ліку і [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]), эвалюцыя сацыяльнага і дзяржаўнага ладу ў Маскоўскай дзяржаве адбывалася ў напрамку ўзмацнення [[Дэспатызм|дэспатыі]] ўсходняга тыпу. Адмаўленне [[правы асобы|правоў асобы]] і аўтаноміі любых грамадскіх інстытутаў, [[ізаляцыянізм]] і [[ксенафобія]], увасобленыя ў ідэалогіі «[[трэці Рым|трэцяга Рыма]]», прывялі да кансервацыі сацыяльнай, эканамічнай і тэхналагічнай адсталасці, захавання нізкіх жыццёвага ўзроўню і кошту чалавечага жыцця. За вялікае ўладзімірскае княжанне на працягу ўсяго XIV стагоддзя актыўную барацьбу вяло і [[Цвярское княства]], у 1350—1360-х — таксама [[Суздальскае княства|Суздальскае]], але, як правіла, менавіта маскоўскія князі насілі тытул Вялікага князя ўладзімірскага, на што да 1462 года трэба было атрымліваць ярлык ханаў [[Залатая Арда|Залатой Арды]]. Хуткі тэрытарыяльны рост Маскоўскай дзяржавы, паглынанне драбнейшых дзяржаўных утварэнняў і прэтэнзіі на «збіранне» пад сваёй уладай усіх [[усходнія славяне|усходнеславянскіх зямель]] выклікалі яе сутыкненне з другім цэнтрам іх дзяржаўнай кансалідацыі — [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім княствам Літоўскім]]. З 1330-х гадоў дзве дзяржавы спаборнічалі за ўплыў над [[Наўгародская рэспубліка|Вялікім Ноўгарадам]], [[Пскоўская рэспубліка|Псковам]] і [[Смаленскае княства|Смаленскім княствам]], у 1335 годзе адбыўся першы ўзброены канфлікт паміж імі (за «гради литовстии») на [[Верхняя Волга|Верхняй Волзе]]. У 1349 годзе паміж вялікім князем маскоўскім [[Сімяон Горды|Сімяонам Гордым]] і вялікім князем літоўскім [[Альгерд]]ам было заключана мірнае пагадненне, замацаванае серыяй дынастычных шлюбаў, Ноўгарад і Пскоў прызнаваліся падкантрольнымі Маскве. Барацьба Масквы супраць прызнання самастойнай праваслаўнай [[Мітраполія|мітраполіі]] ВКЛ у 1352—1363 гадах скончылася яе скасаваннем пасля смерці літоўскага мітрапаліта [[Раман (мітрапаліт Літоўскі)|Рамана]]. У 1368—1372 гадах, падтрымліваючы саюзнага ВКЛ вялікага князя цвярскога [[Міхаіл Аляксандравіч|Міхаіла Аляксандравіча]], Альгерд здзейсніў [[Паходы Альгерда на Маскву|тры паходы на Маскву]], якія скончыліся [[Любуцкі дагавор 1372 года|Любуцкім дагаворам 1372 года]]. Пасля смерці Альгерда Масква традыцыйна падтрымлівала тых літоўскіх князёў, якія выступалі супраць цэнтральнай улады ВКЛ — [[Андрэй Полацкі|Андрэя Полацкага]] (канец 1380-х), [[Вітаўт]]а (пачатак 1390-х), [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайлу]]. Вялікі князь [[Ягайла]] аказаў пасіўную падтрымку Ардзе перад [[Кулікоўская бітва|Кулікоўскай бітвай]], але ў 1384 годзе паміж Ягайлам і [[Дзмітрый Данскі|Дзмітрыем Данскім]] было заключана мірнае пагадненне (верагодна, накіраванае супраць Арды). Пасля [[Крэўская унія|Крэўскай уніі 1385 года]] галоўным ідэалагічным абгрунтаваннем палітыкі Маскоўскага вялікага княства ў дачыненні да ВКЛ абвяшчалася «вызваленне» яго [[праваслаўе|праваслаўнага]] насельніцтва ад «[[каталіцтва|каталіцкага]] прыгнёту». Дзейнасць мітрапаліта [[Кіпрыян (мітрапаліт Кіеўскі)|Кіпрыян]] спрыяла змякчэнню супярэчнасцей паміж Маскоўскім вялікім княствам і ВКЛ. У 1391 годзе заключаны шлюб вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля I]] з дачкой Вітаўта Соф’яй. У 1398 годзе Масква выступіла супраць спробы Вітаўта ўсталяваць кантроль над Ноўгарадам, але заключэнне [[дагавор 1400 года|мірнага дагавора 1400 года]] фактычна дазволіла яму ліквідаваць незалежнасць Смаленскага княства (1404). Пасля ўзброенага канфлікту ў 1406 годзе да канца XV стагоддзя ўсталявалася мяжа паміж Вялікалітоўскім княствам і Маскоўскай дзяржавай па рацэ [[Угра|Угры]]. У складзеным у 1423 годзе завяшчанні Васіль I назваў Вітаўта апекуном сваіх дзяцей і гарантам цэласнасці дзяржавы пасля сваёй смерці (1425), але практычных вынікаў гэта не дало. Заключаны вялікім князем літоўскім [[Казімір Ягелончык|Казімірам IV]] і вялікім князем маскоўскім [[Васіль II Цёмны|Васілём II Цёмным]] [[Дагавор 1449 года|31 жніўня 1449 года дагавор]] фактычна спыніў тэрытарыяльную экспансію ВКЛ на ўсход. Паводле дагавору, Казімір абавязваўся «не вступатися» ў Вялікі Ноўгарад і Пскоў, нават калі тыя будуць «се… давати» Казіміру, а таксама не ўдзельнічаць у магчымых сутыкненнях рускіх феадальных рэспублік з [[Лівонскі Ордэн|Лівонскім Ордэнам]] нават на іх баку. Адносным поспехам Казіміра было адмаўленне Васіля II ад наўгародскіх валасцей, якія традыцыйна «цягнулі» да Літвы і прызнанне за разанскім вялікім князем [[Іван Фёдаравіч|Іванам Фёдаравічам]] права пераходу на службу да Казіміра. Вынікам дагавора 1449 года быў амаль саракагадовы перыяд мірнага развіцця ВКЛ, якое не мела ваенных канфліктаў з суседзямі да 1487 года, але ён таксама зафіксаваў адмаўленне ВКЛ ад прэтэнзій на аб’яднанне ўсіх усходнеславянскіх зямель, што паспрыяла страце незалежнасці ад Масквы Ноўгарада (1471—1478) і Цверы (1485) і, магчыма, паражэнню ВКЛ у [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1492—1494)|вайне з Маскоўскай дзяржавай 1492—1494 гадоў]], якое суправаджалася стратай вялікіх тэрыторый. Моцная цэнтралізаваная Маскоўская дзяржава, створаная ў выніку поспехаў [[Іван III|Івана III]], які прыняў тытул «''государя всея Руси''», пачала адкрыта прэтэндаваць на [[Беларусь|беларускія]] і [[Украіна|ўкраінскія]] землі ВКЛ, барацьба за якія вызначыла гісторыю [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] на працягу XV—XVIII стагоддзяў. == Гл. таксама == * [[Губная акруга]] * [[Літва дваровая]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [[Алесь Белы]] // {{Крыніцы/ЭГБ}} * Духовные и договорные грамоты великих и удельных князей XIV—XVI вв. / Подг. Л. В. Черепнин. М.; Л., 1950 * Базилевич К. В. Внешняя политка Русского централизованного государства. М., 1952 * Черепнин Л. В. Образование Русского централизованного государства в XIV—XV вв. М., 1960 * Греков И. Б. Очерки по истории международных отношений Восточной Европы. XIV—XVI вв. М., 1963 * Кучкин В. А. Формирование государственной территории Северо-Восточной Руси в X—XIV вв. М., 1984 * Зимин А. А. Витязь на распутье. М., 1991 * Fennell J. L. I. The Emergence of Moscow, 1304—1359. Berkeley, Los Angeles, 1968. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Маскоўская дзяржава| ]] tpal8dukt6lkyn15awzar4v4k172ydw 5135325 5135324 2026-05-03T14:01:21Z JerzyKundrat 174 5135325 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Руская дзяржава|Рускай дзяржавай|наступным дзяржаўным утварэннем, часта называным таксама Маскоўскай дзяржавай}} {{Гістарычная дзяржава |назва = Вялікае Княства Маскоўскае |сцяг= |апісанне_сцяга= |герб= Seal of Ivan 3 – Eagle 1472.png |апісанне_герба= |карта = Muscovy 1390 1525.png |апісанне = Пашырэнне тэрыторыі Вялікага княства Маскоўскага з 1390 па 1521 год |p1 = Паўночна-Усходняя Русь |p2 = Уладзіміра-Суздальскае княства |flag_p2 = Seal of Alexander Nevsky 1236 Avers2.svg |p3 = Растоўскае княства |утворана = 1263 |ліквідавана = 1478 |s1 = Руская дзяржава |flag_s1 = Flag of Oryol ship (variant).svg |дэвіз = |тытул_кіраўнікоў = [[Князь]], [[вялікі князь]] |год_кіраўніка1 = [[1263]]—[[1303]] |кіраўнік1 = [[Данііл Аляксандравіч]] (перш.) |год_кіраўніка2 = [[1462]]—[[1478]] |кіраўнік2 = [[Іван III Васільевіч]] (апош.) |год_кіраўніка3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка4 = |кіраўнік4 = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |дадатковы_параметр2 = Валюта |змесціва_параметру2 = |сталіца = [[Масква]] |гарады = [[Масква]], [[Вялікі Ноўгарад]], [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір]], [[Суздаль]], [[Волагда]], [[Разань]], [[Старая Ладага|Ладага]], [[Пскоў]] |мова = [[Руская мова|руская]] |форма_кіравання = [[манархія]] |дынастыя = Рурыкавічы |рэлігія = [[праваслаўе]] |плошча = 3 млн. км² (1547) |насельніцтва = у 1460-я гады 3 млн. <br />у 1530-я гады 6 млн. |Этап1 = Упершыню вылучана ва ўдзел |Дата1 = |Год1 = [[1213]] |Этап2 = Паўторна вылучана ва ўдзел |Дата2 = |Год2 = [[1263]] |Этап3 = Вялікае княства |Дата3 = |Год3 = [[1363]] |Этап4 = Поўная незалежнасць ад Арды |Дата4 = |Год4 = [[1480]] |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = }} '''Вялікае Княства Маскоўскае''', '''Маскоўская дзяржава'''<ref>{{Cite web|url=http://www.spsl.nsc.ru/history/descr/main_m.htm|title=Маскоўская Русь|author=|website=Государственная публичная научно-техническая библиотека СО РАН|date=|publisher=www.spsl.nsc.ru|accessdate=2020-04-18}}</ref> — сярэдневяковая ўсходнееўрапейская дзяржава. Маскоўскае княства вылучылася з [[Уладзімірскае вялікае княства|Уладзімірскага вялікага княства]] ў 1260-х — пачатку 1270-х гадоў і з канца XIII стагоддзя заняло ў ім асноўнае становішча. == Гісторыя == === Заснаванне === Маскоўскае княства ўтварылася пасля таго, як па запавеце вялікага князя ўладзімірскага [[Аляксандр Яраславіч Неўскі|Аляксандра Яраславіча Неўскага]] (пам. 1263) [[Масква]] стала цэнтрам уладанняў яго малодшага сына [[Даніл Аляксандравіч|Даніла Аляксандравіча]]. Яно размяшчалася ў сярэднім цячэнні [[рака Масква|ракі Масква]] і вярхоўях [[Клязьма|Клязьмы]], на поўдні межавала з [[Разанскае княства|Разанскім княствам]], на захадзе — са [[Смаленскае княства|Смаленскім княствам]]. У 1280-х гадоў падчас палітычнай барацьбы на Русі Даніл Аляксандравіч далучыўся да кааліцыі князёў на чале з яго старэйшым братам, князем пераяслаўскім і вялікім князем уладзімірскім Дзмітрыем Аляксандравічам. Пасля смерці Дзмітрыя (1294) Даніл стаў кіраўніком гэтай кааліцыі, якая арыентавалася на кіраўніка заходняй часткі [[Залатая Арда|Арды]] [[Нагай|Нагая]] і супрацьстаяла вялікаму князю ўладзімірскаму [[Андрэй Аляксандравіч (вялікі князь уладзімірскі)|Андрэю Аляксандравічу]]. Пасля паражэння Нагая ад хана [[Тохта|Тохты]] (1299) кааліцыя распалася. Нягледзячы на ​​гэта, Данілу Аляксандравічу ў першыя гады XIV ст. удалося сур’ёзна ўмацаваць сваё княства. У 1300 г. ён, умяшаўшыся ва ўсобіцу разанскіх князёў, здолеў далучыць нізоўі ракі Масква з г. [[Каломна]]. Прыкладна ў той жа час у склад маскоўскіх уладанняў увайшоў [[Мажайск]] (з вярхоўямі ракі Масква), які раней належаў смаленскім князям. У канцы 1302 г. Даніл Аляксандравіч заняў [[Пераслаўль-Залескі]], адпісаны яму памерлым бяздзетным пляменнікам Іванам Дзмітрыевічам. На мяжы XIII—XIV стст. на службу ў Маскву прыехала нямала служылых людзей з Паўднёвай Русі, з княстваў, чые кіраўнікі раней былі саюзнікамі Нагая, а пасля яго паразы і гібелі пазбавіліся сваіх сталоў. Гэта значна ўмацавала ваенную сілу маскоўскага князя. === Княжанне Юрыя Данілавіча (1303—1325) === Смерць Даніла Аляксандравіча (1303) азначала, што маскоўскія князі выбывалі, паводле тагачасных нормаў атрымання ў спадчыну, з ліку прэтэндэнтаў на вялікае княжанне ўладзімірскае. Старэйшы сын Даніла [[Юрый Данілавіч]] саступаў сваякам як па радавым рахунку, так і ў адпаведнасці з «бацьковым» прынцыпам атрымання ў спадчыну (паколькі Даніл Аляксандравіч не дасягнуў вялікакняскай годнасці). Нягледзячы на ​​гэта, на працягу 1300-1320-х гадоў менавіта Юрый Данілавіч пастаянна спрабаваў аспрэчваць ярлык на вялікае княжанне ў свайго стрыечнага дзядзькі — цвярскога князя [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]] — і яго сыноў. Гэтаму спрыяла і тое, што пытанне аб перадачы вялікага княжання вырашалася ў Ардзе і замацоўвалася ханскім ярлыком. У 1305 г. Юры Данілавіч, насуперак ханскаму ярлыку, некаторы час працягваў утрымліваць за сабой Пераслаўль-Залескі, да 1308 і ў 1312—1315 гг. аспрэчваў у Міхаіла Яраславіча наўгародскае княжанне. У 1310 г., калі стала вымарачным [[Ніжагародскае княства]], Юрый Данілавіч як стрыечны брат апошняга ніжагародскага князя Міхаіла Андрэевіча, заняў ніжагародскі стол (затым перадаў яго брату Барысу Данілавічу). У 1315 г. Юрый Данілавіч быў выкліканы ў Арду і затрыманы там. Ён здолеў здабыць прыхільнасць [[Узбек-хан]]а, ажаніўся з яго сястрой Канчакай (у хрышчэнні Агаф’я) і ў 1317 г. атрымаў ярлык на вялікае княжанне ўладзімірскае. Пры вяртанні на Русь у новага вялікага князя адбыўся ваенны канфлікт з Міхаілам Яраславічам, які завяршыўся разгромам сіл Юрыя Данілавіча ў [[Барценеўская бітва|Барценеўскай бітве]] (1317), падчас якой сястра хана Узбека патрапіла ў цвярскі палон, дзе неўзабаве памерла. У 1318 г. Юрый Данілавіч і Міхаіл Яраславіч адправіліся ў Арду, дзе цверскаму князю былі прад’яўлены абвінавачанні ў нявыплаце даніны, супраціўленні ханскаму паслу і забойству ханскай сястры. Па загадзе Узбека Міхаіл Яраславіч быў пакараны смерцю, а Юрыю Данілавічу былі пацверджаны правы на вялікае княжанне ўладзімірскае. У 1322 г. Юрый Данілавіч не перадаў сабраную ў Арду даніну, чым скарыстаўся новы кіраўнік [[Цвярское княства|Цвярскога княства]] [[Дзмітрый Міхайлавіч (князь цвярскі)|Дзмітрый Міхайлавіч]]. Ён прыехаў да Узбека са скаргай на Юрыя Данілавіча і атрымаў ярлык на вялікае княжанне. Нягледзячы на ​​гэта, маскоўскі князь працягваў утрымліваць за сабой наўгародскі стол. У 1324 г. яму прыйшлося адправіцца на разбіральніцтва ў Арду, дзе ён у чаканні ханскага рашэння быў забіты ў 1325 г. Дзмітрыем Міхайлавічам. === Княжанне Івана Каліты === Асновы палітычнай і эканамічнай магутнасці Масквы былі закладзены [[Іван I Каліта|Іванам I Калітой]] (1325—1340), які дамогся права збору ардынскай даніны на ўсходніх славянскіх землях і фактычна ператварыў Маскву ў галоўнага правадніка ўплыву Арды, што асабліва яскрава выявілася ў падаўленні вызваленчага паўстання ў [[Цвер|Цвяры]] (1327). Да канца XIV стагоддзя ў рускіх землях склалася сістэма незалежных адно ад аднаго «вялікіх княжанняў» — Уладзімірскае (фактычна Маскоўскае), [[Цвярское княства|Цвярское]], [[Разанскае вялікае княства|Разанскае]], [[Ніжагародскае вялікае княства|Ніжагародскае]]. Паслядоўная палітыка Івана Каліты і яго пераемнікаў, накіраваная на пашырэнне тэрыторыі Маскоўскага вялікага княства праз куплю і захоп зямель, дынастычныя шлюбы і пад., прыцягненне перасяленцаў з кантраляваных [[татары|татарамі]] тэрыторый, абумовілі ператварэнне Масквы ў галоўны палітычны, эканамічны і рэлігійны цэнтр усходніх рускіх зямель, асноўны асяродак фарміравання велікарускай народнасці. У 1362 годзе Маскоўскае вялікае княства фактычна злучана з Уладзімірскім, з 1375 года Арда перастала выдаваць ярлыкі на вялікае княжанне князям немаскоўскіх дамоў. Перамога ў [[Кулікоўская бітва|Кулікоўскай бітве]] 1380 года паклала пачатак вызваленню ад ардынскай залежнасці, якое было дасягнута ў 1480 годзе [[Іван III Васільевіч|Іванам III Васільевічам]] у выніку «[[Стаянне на Угры (1480)|стаяння на Угры]]». === Процістаянне з Вялікім Княствам Літоўскім === У адрозненне ад іншых [[Еўропа|еўрапейскіх]] краін (у тым ліку і [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]), эвалюцыя сацыяльнага і дзяржаўнага ладу ў Маскоўскай дзяржаве адбывалася ў напрамку ўзмацнення [[Дэспатызм|дэспатыі]] ўсходняга тыпу. Адмаўленне [[правы асобы|правоў асобы]] і аўтаноміі любых грамадскіх інстытутаў, [[ізаляцыянізм]] і [[ксенафобія]], увасобленыя ў ідэалогіі «[[трэці Рым|трэцяга Рыма]]», прывялі да кансервацыі сацыяльнай, эканамічнай і тэхналагічнай адсталасці, захавання нізкіх жыццёвага ўзроўню і кошту чалавечага жыцця. За вялікае ўладзімірскае княжанне на працягу ўсяго XIV стагоддзя актыўную барацьбу вяло і [[Цвярское княства]], у 1350—1360-х — таксама [[Суздальскае княства|Суздальскае]], але, як правіла, менавіта маскоўскія князі насілі тытул Вялікага князя ўладзімірскага, на што да 1462 года трэба было атрымліваць ярлык ханаў [[Залатая Арда|Залатой Арды]]. Хуткі тэрытарыяльны рост Маскоўскай дзяржавы, паглынанне драбнейшых дзяржаўных утварэнняў і прэтэнзіі на «збіранне» пад сваёй уладай усіх [[усходнія славяне|усходнеславянскіх зямель]] выклікалі яе сутыкненне з другім цэнтрам іх дзяржаўнай кансалідацыі — [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім княствам Літоўскім]]. З 1330-х гадоў дзве дзяржавы спаборнічалі за ўплыў над [[Наўгародская рэспубліка|Вялікім Ноўгарадам]], [[Пскоўская рэспубліка|Псковам]] і [[Смаленскае княства|Смаленскім княствам]], у 1335 годзе адбыўся першы ўзброены канфлікт паміж імі (за «гради литовстии») на [[Верхняя Волга|Верхняй Волзе]]. У 1349 годзе паміж вялікім князем маскоўскім [[Сімяон Горды|Сімяонам Гордым]] і вялікім князем літоўскім [[Альгерд]]ам было заключана мірнае пагадненне, замацаванае серыяй дынастычных шлюбаў, Ноўгарад і Пскоў прызнаваліся падкантрольнымі Маскве. Барацьба Масквы супраць прызнання самастойнай праваслаўнай [[Мітраполія|мітраполіі]] ВКЛ у 1352—1363 гадах скончылася яе скасаваннем пасля смерці літоўскага мітрапаліта [[Раман (мітрапаліт Літоўскі)|Рамана]]. У 1368—1372 гадах, падтрымліваючы саюзнага ВКЛ вялікага князя цвярскога [[Міхаіл Аляксандравіч|Міхаіла Аляксандравіча]], Альгерд здзейсніў [[Паходы Альгерда на Маскву|тры паходы на Маскву]], якія скончыліся [[Любуцкі дагавор 1372 года|Любуцкім дагаворам 1372 года]]. Пасля смерці Альгерда Масква традыцыйна падтрымлівала тых літоўскіх князёў, якія выступалі супраць цэнтральнай улады ВКЛ — [[Андрэй Полацкі|Андрэя Полацкага]] (канец 1380-х), [[Вітаўт]]а (пачатак 1390-х), [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайлу]]. Вялікі князь [[Ягайла]] аказаў пасіўную падтрымку Ардзе перад [[Кулікоўская бітва|Кулікоўскай бітвай]], але ў 1384 годзе паміж Ягайлам і [[Дзмітрый Данскі|Дзмітрыем Данскім]] было заключана мірнае пагадненне (верагодна, накіраванае супраць Арды). Пасля [[Крэўская унія|Крэўскай уніі 1385 года]] галоўным ідэалагічным абгрунтаваннем палітыкі Маскоўскага вялікага княства ў дачыненні да ВКЛ абвяшчалася «вызваленне» яго [[праваслаўе|праваслаўнага]] насельніцтва ад «[[каталіцтва|каталіцкага]] прыгнёту». Дзейнасць мітрапаліта [[Кіпрыян (мітрапаліт Кіеўскі)|Кіпрыян]] спрыяла змякчэнню супярэчнасцей паміж Маскоўскім вялікім княствам і ВКЛ. У 1391 годзе заключаны шлюб вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля I]] з дачкой Вітаўта Соф’яй. У 1398 годзе Масква выступіла супраць спробы Вітаўта ўсталяваць кантроль над Ноўгарадам, але заключэнне [[дагавор 1400 года|мірнага дагавора 1400 года]] фактычна дазволіла яму ліквідаваць незалежнасць Смаленскага княства (1404). Пасля ўзброенага канфлікту ў 1406 годзе да канца XV стагоддзя ўсталявалася мяжа паміж Вялікалітоўскім княствам і Маскоўскай дзяржавай па рацэ [[Угра|Угры]]. У складзеным у 1423 годзе завяшчанні Васіль I назваў Вітаўта апекуном сваіх дзяцей і гарантам цэласнасці дзяржавы пасля сваёй смерці (1425), але практычных вынікаў гэта не дало. Заключаны вялікім князем літоўскім [[Казімір Ягелончык|Казімірам IV]] і вялікім князем маскоўскім [[Васіль II Цёмны|Васілём II Цёмным]] [[Дагавор 1449 года|31 жніўня 1449 года дагавор]] фактычна спыніў тэрытарыяльную экспансію ВКЛ на ўсход. Паводле дагавору, Казімір абавязваўся «не вступатися» ў Вялікі Ноўгарад і Пскоў, нават калі тыя будуць «се… давати» Казіміру, а таксама не ўдзельнічаць у магчымых сутыкненнях рускіх феадальных рэспублік з [[Лівонскі Ордэн|Лівонскім Ордэнам]] нават на іх баку. Адносным поспехам Казіміра было адмаўленне Васіля II ад наўгародскіх валасцей, якія традыцыйна «цягнулі» да Літвы і прызнанне за разанскім вялікім князем [[Іван Фёдаравіч|Іванам Фёдаравічам]] права пераходу на службу да Казіміра. Вынікам дагавора 1449 года быў амаль саракагадовы перыяд мірнага развіцця ВКЛ, якое не мела ваенных канфліктаў з суседзямі да 1487 года, але ён таксама зафіксаваў адмаўленне ВКЛ ад прэтэнзій на аб’яднанне ўсіх усходнеславянскіх зямель, што паспрыяла страце незалежнасці ад Масквы Ноўгарада (1471—1478) і Цверы (1485) і, магчыма, паражэнню ВКЛ у [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1492—1494)|вайне з Маскоўскай дзяржавай 1492—1494 гадоў]], якое суправаджалася стратай вялікіх тэрыторый. Моцная цэнтралізаваная Маскоўская дзяржава, створаная ў выніку поспехаў [[Іван III|Івана III]], які прыняў тытул «''государя всея Руси''», пачала адкрыта прэтэндаваць на [[Беларусь|беларускія]] і [[Украіна|ўкраінскія]] землі ВКЛ, барацьба за якія вызначыла гісторыю [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] на працягу XV—XVIII стагоддзяў. == Гл. таксама == * [[Губная акруга]] * [[Літва дваровая]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [[Алесь Белы]] // {{Крыніцы/ЭГБ}} * Духовные и договорные грамоты великих и удельных князей XIV—XVI вв. / Подг. Л. В. Черепнин. М.; Л., 1950 * Базилевич К. В. Внешняя политка Русского централизованного государства. М., 1952 * Черепнин Л. В. Образование Русского централизованного государства в XIV—XV вв. М., 1960 * Греков И. Б. Очерки по истории международных отношений Восточной Европы. XIV—XVI вв. М., 1963 * Кучкин В. А. Формирование государственной территории Северо-Восточной Руси в X—XIV вв. М., 1984 * Зимин А. А. Витязь на распутье. М., 1991 * Fennell J. L. I. The Emergence of Moscow, 1304—1359. Berkeley, Los Angeles, 1968. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Маскоўская дзяржава| ]] r8w2wxtmz179xfkcl4dt6khfwhknl3b 0 15240 5135382 5107087 2026-05-03T16:19:07Z Дамінік 95653 /* Паходжанне роду Мележаў */ 5135382 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Іва́н Па́ўлавіч Ме́леж''' ({{ДН|8|2|1921}}, [[Глінішча (Хойніцкі раён)|Глінішча]], [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]] — {{ДС|9|8|1976}}, {{МС|Мінск||}}) — беларускі [[пісьменнік]], [[драматург]], [[Публіцыстыка|публіцыст]]. Аўтар трылогіі «Палеская хроніка» («[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]», «[[Подых навальніцы]]», «[[Завеі, снежань]]»), якая лічыцца нацыянальнай эпапеяй. [[Народны пісьменнік Беларусі]] (1972). == Біяграфія == === Раннія гады === [[Файл:Глінішча і наваколлі на карце 1924 г.jpg|thumb|left|Глінішча і Каранёўка на карце 1924 г.]] Нарадзіўся 8 лютага 1921 года ў вёсцы [[Глінішча (Хойніцкі раён)|Глінішча]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] (цяпер — [[Хойніцкі раён]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]). Разам з Іванам у сялянскай сям’і было шасцёра дзяцей<ref name=":0" />. Бацька — Павел Фёдаравіч, рабіў [[Гонта|гонты]], [[Дзяжа|дзяжы]], [[Цэбар|цабэркі]], наймаўся ўстаўляць вокны і дзверы ў новыя хаты. Маці — Марыя Дзянісаўна, родам з [[Каранёўка (Хойніцкі раён)|Каранёўкі]], ведала шмат народных песень і любіла спяваць. Іван з пяці гадоў пасвіў свіней, пасля — авечак, цялят, карову, пазней вадзіў у начное каня. Скончыў пачатковую школу ў Глінішчы, пасля сямігодку ў [[Алексічы (Хойніцкі раён)|Алексічах]], дзесяцігодку скончыў у [[Хойнікі|Хойніках]] у 1938 годзе. У школе ўдзельнічаў у драматургічным гуртку. У 1938 годзе паступаў у Маскоўскі інстытут гісторыі, філасофіі і літаратуры, але не прайшоў конкурс{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=281}}. Вярнуўся на радзіму, працаваў загадчыкам аддзела піянераў [[Хойнікі|Хойніцкага]] раённага выканаўчага камітэта камсамола. У 1939 годзе, з другой спробы, стаў студэнтам Маскоўскага інстытута гісторыі, філасофіі і літаратуры, але неўзабаве быў прызваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|савецкую армію]]{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=281}}. === Другая сусветная вайна === Служыў у 289-м палку 192-й горна-артылерыйскай дывізіі ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украіне]], у [[Карпаты|Карпатах]]. У 1940 годзе ўдзельнічае ў [[Далучэнне Бесарабіі і Паўночнай Букавіны да СССР|паходах на Бесарбію і Букавіну]]{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=282}}. У арміі, нягледзячы на забарону, вядзе ваенныя дзённікі, у большасці згубленыя ў 1941 годзе. Напад Германіі на СССР сустракае ў [[Стары Самбір|Старым Самборы]] [[Львоўская вобласць|Львоўскай вобласці]]. З першых дзён на фронце — на Збручы, пад [[Умань|Уманню]], [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаевым]], Сінелькавым, [[Растоў-на-Доне|Растовам-на-Доне]], Лазавой. У снежні 1941 года атрымаў раненне. У лютым—траўні 1942 года вучыўся ў [[Каменск-Уральскі|Каменску]] на курсах палітычнага складу Паўднёвага фронту, па заканчэнні камандзіраваны ў 51-ю стралковую дывізію як супрацоўнік газеты «[[Красноармейская правда]]» («Чырвонаармейская праўда»){{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=282}}. 20 чэрвеня 1942 года цяжка паранены, асколак бомбы раздрабіў правае плячо. Лячыўся ў шпіталях Растова, [[Есентукі|Есентукоў]], [[Тбілісі]]. Трапіў у горад [[Бугуруслан]], з лістапада 1942 года выкладаў ваенную падрыхтоўку і завочна вучыўся на літаратурным факультэце [[Малдаўскі педагагічны інстытут|Малдаўскага педагагічнага інстытута]] (месціўся ў [[Бугуруслан]]е){{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=282}}. У Бугуруслане Мележ ажаніўся. У 1943—1944 гадах выкладаў ваенную падрыхтоўку ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] (месціўся тады на станцыі Сходня пад [[Масква|Масквой]]). Працу выкладчыкам ваеннай падрыхтоўкі БДУ сумяшчаў з вучобай на завочным аддзяленні [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта БДУ]], пасля перавёўся на стацыянарнае навучанне. === Творчы перыяд === У жніўні 1944 года разам з БДУ пераехаў ў Мінск, скончыў універсітэт у 1945 годзе. У 1945—1948 гадах вучыўся ў аспірантуры пры БДУ, працаваў над дысертацыяй паводле творчасці [[Кузьма Чорны|Кузьмы Чорнага]]. Дысертацыю не скончыў, але ў гэты ж час пачаў публікавацца як пісьменнік. Матэрыялы дысертацыі сталі асновай артыкула «Пра творчасць Кузьмы Чорнага»{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=282}}. З траўня 1945 года па студзень 1947 года адначасова з вучобай у аспірантуры, працаваў у рэдакцыі часопіса «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]». Па заканчэнні аспірантуры працаваў старшым выкладчыкам беларускай літаратуры ў БДУ. З жніўня 1950 года па верасень 1951 года працаваў кансультантам аддзела прапаганды і агітацыі ў пытаннях літаратуры [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КПБ]]{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=282}}. З 1966 года сакратар, у 1971—1974 гадах намеснік старшыні праўлення [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]]. Выбіраўся дэпутатам [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] (1967—1976). Быў старшынёй праўлення Беларускага аддзялення таварыства «СССР — Францыя», старшынёй Беларускага камітэта абароны Міру, членам Сусветнага Савета Міру{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=281}}. Хварэў на [[Нырка|ныркі]] і [[Туберкулёз лёгкіх|сухоты]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=|url=https://www.sb.by/articles/u-snakh-gulyayu-z-batskam-pa-nabyarezhnay-yalty.html|title=Дачка Івана Мележа: Пры любой нагодзе ён імкнуўся на сваё Палессе|first=Ирина|last=СВИРКО|website=www.sb.by|date=2016-02-05|access-date=2023-11-07}}</ref>. Памёр 9 жніўня 1976 года ад сардэчнага прыступу<ref>{{Cite web|lang=be-x-old|url=https://www.svaboda.org/a/29991100.html|title=60-гадовая «Волга» Івана Мележа выстаўленая на аўкцыён|first=|last=|website=Радыё Свабода|date=2019-06-10|access-date=2023-11-07}}</ref>. Пахаваны на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]] у Мінску. == Сям’я == Быў жанаты з Лідзіяй Мележ-Пятровай, дзве дачкі — Людміла і Ларыса<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://minsknews.by/lyubi%D1%9E-spyavacz-i-velmi-spyasha%D1%9Esya-zhycz-dachka-ivana-melezha-raskryla-sakrety-svajgo-baczki/|title=Любіў спяваць і вельмі спяшаўся жыць. Дачка Івана Мележа раскрыла сакрэты свайго бацькі|website=minsknews.by|date=8-2-2021|access-date=7 лістапада 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307135618/https://minsknews.by/lyubi%D1%9E-spyavacz-i-velmi-spyasha%D1%9Esya-zhycz-dachka-ivana-melezha-raskryla-sakrety-svajgo-baczki/|archivedate=7 сакавіка 2021|url-status=dead}}</ref>. == Творчасць == Дэбютаваў у друку вершам «Радзіме» ў газеце «[[Чырвоная змена]]» ў 1939 годзе, прозай на рускай мове — апавяданнем «Последняя операция» — у газеце «Бугурусланская правда» у 1943 годзе, прозай на беларускай мове — апавяданнем «Сустрэча ў шпіталі» — у газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» за 25 лістапада 1944 года. У 1941—1942 гадах Мележ вёў дзённік, запісы якога ў 1977 годзе ўвайшлі ў яго «Першую кнігу», што ўбачыла свет ужо пасля смерці пісьменніка. У 1946 годзе выйшаў зборнік апавяданняў Мележа «У завіруху», загаловачнае апавяданне з якога высока ацаніў яшчэ Кузьма Чорны{{sfn|БелЭн|2000|с=271}}. У 1948 годзе была выдадзена кніга прозы «Гарачы жнівень». Назву ёй дала аднайменная аповесць, напісаная ў 1946 годзе пасля наведвання спаленай і спустошанай падчас вайны роднай вёскі. Аўтар паэтызуе будзённую сялянскую працу, перадае душэўную прыгажосць простых вясковых людзей. Менавіта ў гэты час пісьменнік па-новаму адчуў, што значыць [[Палессе]] ў яго жыцці. Ужо ў ранніх творах Івана Мележа назіралася тэндэнцыя да аб’яднання ў цыклы («Гарачы жнівень», апавяданні «Перад навальніцай» і «Павел прыехаў»). Паступова пашыраліся жанравыя рамкі творчасці пісьменніка. З канца 1947 года ён працуе над раманам «Мінскі напрамак» (1947—1953). Аўтар расказвае пра вызваленчую барацьбу на Беларусі летам 1944 года, пра аперацыю «Баграціён». У 1960—1970-я гады гэты твор быў перапрацаваны, стаў больш шматпланавым і маштабным па ахопе падзей, багатым на народныя характары, праз якія паказана героіка і трагедыя вайны. Надрукаваў некалькі апавяданняў: «У гарах дажджы» (1954) і «Спатканне за горадам» (1955). Першае з іх, што дало назву аднаму са зборнікаў, напісана на матэрыяле даваеннай службы аўтара ў войску. Апавяданні і аповесці 1950-х гадоў склалі тры зборнікі прозы: «Блізкае і далёкае» (1954), «У гарах дажджы» (1957), «Што ён за чалавек» (1961). Маленькія аповесць — «Дом пад сонцам» (1954), п’есы — «Пакуль вы маладыя» (1955), «Дні нараджэння», «У новым доме» (1957). Стварыў цыкл раманаў «Палеская хроніка»: «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» (1962), «[[Подых навальніцы]]» (1966) і «[[Завеі, снежань]]» (1976). Першы з іх Іван Мележ называў «лірычным раманам», наступныя часткі трылогіі ствараў ужо як трагедыйныя раманы-даследаванні. У іх выявілася грамадзянская смеласць і ідэйна-мастацкая маштабнасць у асэнсаванні складаных абставін [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] на [[Усходняе Палессе|Усходнім Палессі]], жыцця савецкай Беларусі 1920—1930-х гадоў, шчырасць аўтара ў спалучэнні з яго глыбокім і тонкім псіхалагізмам. «Палеская хроніка» — філасофска-мастацкае асэнсаванне жыцця беларускага народа на важным гістарычным этапе{{sfn|БелЭн|2000|с=272}}. Напісаў п’есы «Пакуль вы маладыя» (1956, асобнае выданне ў 1958, пастаўлена ў 1957), «Дні нашага нараджэння» (апублікавана і пастаўлена ў 1958), аднаактоўку «Хто прыйшоў уночы» (1959, асобнае выданне ў 1966). Паводле раманаў «Людзі на балоце» і «[[Подых навальніцы (фільм)|Подых навальніцы]]» Беларускім тэлебачаннем створаны ў 1966 годзе спектакль. [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Беларускім тэатрам імя Янкі Купалы]] пастаўлены ў 1966 годзе спектакль «Людзі на балоце», [[Гомельскі абласны драматычны тэатр|Гомельскім абласным тэатрам]] — «Подых навальніцы» (1977), у 1989 годзе — «Страсці эпохі» (паводле рамана «Завеі, снежань»). У 1975 годзе выдаў кнігу літаратурна-крытычных артыкулаў, эсэ, інтэрв’ю і публіцыстыкі «Жыццёвыя клопаты», у 1977 выйшла «Першая кніга» (дзённікі, запісы ваенных гадоў). == Бібліяграфія == {{калонкі|2|малы=так}} === Зборнікі апавяданняў === * «У завіруху» (1946); * «Гарачы жнівень» (1948); * «Заўсёды наперадзе» (нарыс, 1948); * «Блізкае і далёкае» (1954); * «У гарах дажджы» (1957); * «Што ён за чалавек» (1961); * «Жыццёвыя клопаты» (1975); * «Белыя вішні і яблыні» (1976); * «Першая кніга: Дзённікі, сшыткі, з запісных кніжак» (1977). === Раманы === * «Мінскі напрамак» (1952, перапрацаванае выданне 1974); * «Палеская хроніка» (трылогія): ** «Людзі на балоце» (1962); ** «Подых навальніцы» (1966); ** «Завеі, снежань» (1978). === П’есы === * «Пакуль вы маладыя» (1956, асобнае выданне ў 1958, пастаноўка 1957); * «Дні нашага нараджэння» (апублікавана і пастаўлена ў 1958); * «Хто прыйшоў уночы» (1959, асобнае выданне ў 1966). У 1969—1971 гадах выйшаў збор твораў у 6-ці, у 1979—1985 гадах — у 10 тамах. {{калонкі/канец}} == Экранізацыя твораў == === Тэлевізійныя пастаноўкі === Беларускім тэлебачаннем пастаўлены спектакль «Людзі на балоце» (1965, Дзяржаўная прэмія Беларускай ССР, 1966, рэж. [[Аляксандр Залманавіч Гутковіч|Аляксандр Гутковіч]]), а таксама тэлевізійныя пастаноўкі «Сустрэчы і развітання» (тэлефільм «[[Завеі, снежань]]», 1979) і «Страсці эпохі» (паводле рамана «Завеі, снежань», 1989). Беларускім тэатрам імя Янкі Купалы ў 1966 годзе пастаўлены спектакль «Людзі на балоце», Гомельскім абласным тэатрам — «Подых навальніцы» (1977), у 1989 годзе — «Страсці эпохі» (паводле рамана «Завеі, снежань»). === Фільмаграфія === * «[[Людзі на балоце (фільм)|Людзі на балоце]]» (1981, сцэнарый [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктар Тураў]], рэжысёр Віктар Тураў, Беларусьфільм) * «[[Подых навальніцы (фільм)|Подых навальніцы]]» (1982, сцэнарый Віктар Тураў, рэжысёр Віктар Тураў, Беларусьфільм) == Грамадзянскія погляды == У сваім артыкуле «На вышыні жыцця» (1968) адмоўна ацэньваў палітыку [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]] ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Ivan_Mielez/Na_vysyni_zyccia.html|title=Іван Мележ. На вышыні жыцця|website=knihi.com|access-date=2023-11-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/29759581.html|title=20 нечаканых фактаў пра Івана Мележа|first=Васіль Дэ|last=Эм|website=Радыё Свабода|date=2019-02-08|access-date=2023-11-08}}</ref>: {{цытата|Мала выдаецца на роднай мове палітычнай літаратуры, яшчэ менш — медыцынскай, і ўжо зусім зачынены дзверы для беларускай мовы ў тэхнічную, эканамічную літаратуры, у навуковую, — амаль ва ўсе галіны навукі. Зусім не лічыць патрэбным выпускаць творы на беларускай мове студыя «[[Беларусьфільм]]»! Можна прывесці яшчэ нямала фактаў, якія сведчаць пра ненармальныя адносіны да беларускай мовы ў многіх установах рэспублікі. Гэтыя факты сведчаць, што ў цэлым шэрагу ўстаноў як бы звычайным стаў зняважлівы погляд на родную мову нашага народа. Думаю, што яго можна разглядаць як выразную праяву нігілістычных адносін да нашай мовы.}}У 1973 годзе разам з шэрагам іншых савецкіх пісьменнікаў падпісаў ліст з нападкамі на [[Аляксандр Ісаевіч Салжаніцын|Аляксандра Салжаніцына]] і [[Андрэй Дзмітрыевіч Сахараў|Андрэя Сахарава]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://diletant.media/articles/35933160/|title=Советские писатели против Сахарова и Солженицына – документ|website=diletant.media|access-date=2024-02-05}}</ref>. == Узнагароды і прэміі == * Два ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга (28 кастрычніка 1967; 5 лютага 1971); * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] (6 жніўня 1946); * [[Ордэн «Знак Пашаны»]] (25 лютага 1955); * Медалі; * [[Літаратурная прэмія імя Якуба Коласа]] (1962) за раман «Людзі на балоце»; * [[Ленінская прэмія]] (1972) за раманы «Людзі на балоце» і «Подых навальніцы»; * [[Народны пісьменнік БССР]] (1972) за «вялікія дасягненні ў развіцці беларускай савецкай літаратуры»; * [[Дзяржаўная прэмія БССР]] (1976) за кнігу крытычных нарысаў, артыкулаў «Жыццёвыя клопаты» (пасмяротна). == Памяць == [[Файл:Музей И.П. Мележа - panoramio.jpg|thumb|left|Дом-музей Івана Мележа ў [[Глінішча (Хойніцкі раён)|Глінішчы]].]][[Файл:Ivan Melezh Ludzi na bolote Hoiniki 01.jpg|thumb|Скульптурная кампазіцыя «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» ў [[Хойнікі|Хойніках]].]] Імем Івана Мележа названы вуліцы ў [[Вуліца Мележа (Мінск)|Мінску]], [[Брэст|Брэсце]], [[Гродна|Гродне]], [[Вуліца Мележа (Гомель)|Гомелі]], [[Шчучын]]е, [[Дзятлава|Дзятлаве]], [[Івацэвічы|Івацэвічах]], [[Кобрын]]е, [[Драгічын]]е, [[Іванава|Іванаве]], [[Пінск]]у, [[Столін]]е, [[Нясвіж]]ы, [[Лельчыцы|Лельчыцах]], [[Глінішча (Хойніцкі раён)|Глінішчы]], [[Хойнікі|Хойніках]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Івянец|Івянцы]], [[Смалявічы|Смалявічах]], [[Мазыр]]ы, в. [[Касцюковічы (Мазырскі раён)|Касцюковічы]], [[Стараселле (Александрыйскі сельсавет)|Стараселлі]]. Вуліца Івана Мележа была ў [[Львоў|Львове]] ([[Украіна]]), у 2016 годзе далучана да вуліцы Зэмэльнай<ref>{{Cite web|url=https://streets.lvivcenter.org/uk/%D0%9C%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B6%D0%B0/|title=Мележа Івана {{!}} Проект 'Вулиці Львова'|website=streets.lvivcenter.org|access-date=2023-11-07}}</ref>. Імем Івана Мележа названы [[Мазырскі драматычны тэатр імя Івана Мележа|Мазырскі драматычны тэатр]], цеплаход «Іван Мележ», Беларуска-славянская гімназія № 36 у Гомелі, гарадская бібліятэка № 2 у Гомелі, Глінішчанская сярэдняя школа Хойніцкага раёна. Жыццю і творчасці пісьменніка прысвечаны дакументальны фільм «Іван Мележ» (сцэнарый [[Вячаслаў Уладзіміравіч Адамчык|Вячаслава Адамчыка]], 1978). У [[Мінск]]у на доме № 7 па вуліцы Янкі Купалы, у якім жыў народны пісьменнік, усталявана мемарыяльная дошка. У [[Глінішча (Хойніцкі раён)|Глінішчы]] створаны літаратурны музей і ўсталяваны бюст Івана Мележа. У 2010 годзе ў [[Хойнікі|Хойніках]] адкрыта скульптурная кампазіцыя «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]». У 1980 годзе заснавана [[Літаратурная прэмія імя Івана Мележа|Літаратурная прэмія Саюза пісьменнікаў Беларусі імя Івана Мележа]]. У 2024 годзе Іван Мележ пасмяротна атрымаў званне ганаровага грамадзяніна [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]]<ref>{{Cite web|url=https://www.hoiniki.gov.by/ru/Melez/|title=Почётные граждане Хойникского района. Мележ Иван Павлович|archive-url=https://web.archive.org/web/20250420050658/https://hoiniki.gov.by/ru/Melez/|archive-date=20 красавіка 2025|access-date=|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://www.bragin.by/2024/02/znakamitamu-belaruskamu-pismenniku-ivanu-melezhu-prysvoena-zvanne-ganarovy-gramadzyanin-xojnickaga-rayona-pasmyarotna/|title=Знакамітаму беларускаму пісьменніку Івану Мележу прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін Хойніцкага раёна» пасмяротна|date=2024-02-01|access-date=2024-02-05|url-status=dead}}</ref>. 6 лютага 2025 года на алеі «Ганаровыя грамадзяне Хойніцкага раёна», размешчанай у гарадскім парку горада [[Хойнікі]] ([[Гомельская вобласць]]), устаноўлена таблічка з імем І. П. Мележа. У раённым Доме культуры горада [[Хойнікі]] ([[Гомельская вобласць]]) прайшла літаратурна-музычная праграма «Пясняр палескай зямлі». == Прозвішча пісьменніка == [[Файл:Запіс пра шлюб Хведара Малежыка. 11. XI. 1795.jpg|thumb|left|Запіс пра шлюб Фёдара Малежыка. 11 (22). XI. 1795]][[Файл:Эксклюзіўнае ўжываньне прозьвішча Мележ у рэвізіі 1834 г.jpg|thumb|Рэдкі выпадак ужывання прозвішча Мележ; рэвізія 1834 г.]][[Файл:Запіс пра шлюб Ігната Малежыка. 1 (13). XI. 1836.jpg|thumb|Запіс пра шлюб Ігната Малежыка. 1 (13). XI. 1836]][[Файл:Іван Малеж зь сямействам у інвэнтары 1845 г.jpg| thumb|left|Іван Малеж з сямействам у інвентары 1845 г.]][[Файл:Ігнат Хведараў Малеж; мэтрычны запіс 1855 г.jpg|thumb|left|Ігнат Фёдараў Малеж; метрычны запіс 1855 г.]][[Файл:Андрэй і Ігнат Малежы ў інвэнтары 1845 г.jpg| thumb|Андрэй і Ігнат Малежы ў інвентары 1845 г.]] У метрычных кнігах 1795—1851 гадоў [[Алексічы (Хойніцкі раён)|Алексіцкай]] Свята-Мікалаеўскай царквы, да прыходу якой належала вёска [[Глінішча (Хойніцкі раён)|Глінішча]], прозвішча запісвалася як Мале́жык<ref>Напрыклад: Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі (НГАБ) у Мінску. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 492а. А. 360. Спр. 538, 36. Воп. 14. Спр. 427. А. 65адв. Спр. 433. А. 234адв. (1851 г. ''Игнатій Феодоровъ Малежикъ'')</ref>. Тое ж і ў рэвізіі 1811 года. Але ў рэвізіі 1834 года ўпершыню сустрэтае прозвішча Ме́леж (''Мѣлежъ'')<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 338. А. 683адв.</ref>. Згодна з інвентаром 1845 года ў маёнтку Глінішча і Азярын пана Рыгора, сына Станіслава, Аскеркі, у вёсцы Глінішча пражывалі браты 52-х гадовы Іван і 57-мі гадовы Андрэй Іванавыя Мале́жы з сямействамі, 28-мі гадовы Ігнат Фёдараў Мале́ж з 25-ці гадовай жонкай Просяй<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1400. А 4адв., 5адв.</ref>. У рэвізіі 1850 года таксама названыя Мале́жы<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 706. А. 42адв., 44адв.</ref>. Гэты варыянт прозвішча ад 1855 года (''Игнатій Федоровъ Малѣжъ'') і надалей у метрыках ужываўся стала<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 14. Спр. 435. А. 53адв. (1855 г.) Спр. 450. А. 77адв., 84адв., 87адв., 102адв. (1864 г.)</ref>. У рэвізіі 1858 года зноў — Мележ<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 1149. А. 36адв.</ref>. У метрыцы 1878 года працягвалі пісацца Малежамі<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 14. Спр. 452. А. 103адв.</ref>. Недзе ад 1890 года, імаверна, з волі шматгадовага юравіцкага валаснога старшыні Фёдара Ігнатавага ўжывалася выключна форма Ме́леж{{efn-ua|У кнізе М. В. Бірылы прыведзены абодва прозвішчы з націскам адпаведна на другім і першым складах<ref>Бірыла М. В. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўнай лексікі. – Мінск: Навука і тэхніка, 1969. С. 270, 283</ref>. А яшчэ ў попісе войска ВКЛ 1567 г. згаданы ваяр з сугучным прозвішчам – Іван Мелеш з Лемяшэвічаў Пінскага павету<ref>Русская историческая библиотека. — Т. XXXIII: Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3: Книги публичных дел. Переписи войска Литовского. — Петроград, 1915. Стб. 1212; Бірыла М. В. Беларуская антрапанімія. 1. Уласныя імёны, імёны-мянушкі, імёны па бацьку, прозвішчы. – Мінск: Навука і тэхніка, 1966. С. 234</ref>. Тут, аднак, не выключана апіска, бо лагічна было б чакаць прозвішча Лемеш.}}<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1890 год. — Минск, 1889. С. 99; 1897. С 106; НГАБ. Ф. 136. Воп. 33. Спр. 67. А. 25адв., 28адв., 33адв. (1910 г.)</ref>. Магчыма, дзеля таго і была створана збольшага іранічная сямейная легенда<ref>Памяць. Калінкавіцкі раён. — Мінск: Ураджай, 1999. С. 175—176</ref>, з якой вынікае нібыта{{пачатак цытаты}}''род пайшоў ад чэха Ігната Мелешака аднекуль з-пад Прагі. Нейкім чынам Мелешак служыў у ''рускім'' войску. Прыйшоў аднойчы з сябрам, юравіцкім хлопцам, на пабыўку ў вёску Глінішчы — на радзіму ж далёка. І закахаўся тут у мясцовую дзяўчыну-прыгажуню Кацярыну. Прайшоў тэрмін службы ў войску, маладыя пабраліся шлюбам. Было ў іх дзесяць дзяцей, сярод іх сын Фёдар. Прозвішча сваё на новай радзіме перайначыў — стаў Мележам. Марыў іншы раз: «Эх, пабываем мы, дзеткі, калі-небудзь у Залатой Празе…»''{{канец цытаты}} Легенда пераказана са слоў роднай сястры Івана Мележа Тамары Аляхновіч. На самай справе ёсць звесткі пра тое, як 1 (13) лістапада 1836 года 19-ці гадовы жыхар Глінішча Ігнат Фёдараў Малежык ажаніўся з 16-ці гадовай [[Вадовічы|вадовіцкай]] дзяўчынай Еўфрасінняй (не Кацярынай), дачкой Міхайла Сцяпанавага Борыса<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 538. А. 36</ref>. 25 чэрвеня (7 ліпеня) 1838 года ў іх нарадзіўся сын Мікіта<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 540. А. 35адв.</ref>. На 1858 год у сужэнцаў было ўжо чатыры сыны — Мікіта (20 г.), Пракоп (17), Фёдар (11), Фама (9) і дзве дачкі — Сцепаніда (14 г.) і Аўдося (3)<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 1149. А. 36адв.-37</ref>. У войску Ігнат ніколі не служыў. Пра Ігнтавых бацьку і дзеда. У метрыцы 1795 года сустракаецца датаваны 11-м лістапада запіс пра шлюб 17-ці гадовага Фёдара{{efn-ua|Памёр у 1817 г.<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 517. А. 15адв.</ref>, г. зн. у год нараджэння сына Ігната. Згодна з рэвізіяй 1834 г., Ігнат са старэйшым братам Арцёмам жылі ў доме дзядзькі Прохара Сямёнавага Макарчука, памерлага ў 1832 г.<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 338. А. 685адв.</ref>}} Гаўрылавага Малежыка з Матрунай, дачкой Міхала Вінніка; сведкамі тады выступілі Іван Малежык і Павел Швец<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 492а. А. 360</ref>. У метрыках 1801 і 1802 гадоў ёсць запісы пра смерць і пахаванне 49-ці гадовага Гаўрылы Малежыка і 56-ці гадовага Піліпа Іванавага Малежыка{{efn-ua| У рэвізіі 1811 г. запісана, што на 1795 г. Піліпу Іванаваму Малежыку († 1803 г.) было 60 г, а ягонаму братанічу (пляменніку, сыну старэйшага брата) Гаўрыле († 1805 г.) — 50 г.<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 261. А. 689адв.</ref>. Але ў метрыках за 1803 і 1805 гады памерлых-пахаваных з такімі імёнамі няма.}}<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 499. А. 304адв. Спр. 500. А. 376адв.</ref>. Пэўна, людзі з прозвішчам Малеж або Малежык жылі ў Глінішчы яшчэ за часоў Рэчы Паспалітай, гэта значыць задоўга да таго, як з’явілася павіннасць служыць у расійскім войску. Усё паказвае на тое, што з Чэхіі на Беларусь першы з Малежыкаў наўрад ці прыходзіў. Прынамсі, гэта не мог быць Ігнат, прадзед пісьменніка. Падобна, прозвішча Мележ, якое сустракаецца толькі ў Глінішчах, набыло свой выгляд намаганнямі бацькі Ігната і сына Фёдара — юравіцкіх [[Валасны старшына|валасных старшын]], якія былі публічнымі асобамі. == Заўвагі == {{Notelist-ua}} == Крыніцы == {{Reflist|2|}} == Літаратура == {{калонкі|2|малы=так}} * Адамовіч А. Здалёк і зблізку. Мн., 1976 * Адамовіч А. Літаратура, мы і час. Мн., 1979 * [[С. Андраюк|Андраюк С.]] Іван Мележ // Сгаль пісьменніка. Мн., 1974 * Бугаёў Дз. Вернасць прызванню. Мн., 1977 * Гніламёдаў У. Іван Мележ. Мн., 1984 * Драздова З. У. Майстэрства слова. Мн., 1993 * Ляшук В. Іван Мележ у школе. Мн., 1981 * {{крыніцы/БП 1917-90|Мележ Іван}} * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|4|Мележ Іван||281—293}} * Сказ пра Івана Мележа. Мн., 1984 * Смыкава I. Іван Мележ // Смыкава I. Беларускія пісьменнікі-лаўрэаты. Мн., 1973 * Смыкоўская В. Творчая канцэпцыя пісьменніка. Мн., 1976 * Успаміны пра Івана Мележа. Мн., 1982 * {{Крыніцы/БелЭн|10|Мележ Іван Паўлавіч|[[Генадзь Серафімавіч Шупенька|Шупенька Г]].|271—272}} * Шупенька Г. Прага мастацкасці. Мн., 1996. С. 12-81 * Іван Мележ: кароткі бібліяграфічны даведнік / Дзяржаўная бібліятэка імя У. І. Леніна; [складальнік І. У. Смыкава; рэдактар [[Ніна Барысаўна Ватацы|Н. Б. Ватацы]]]. — Мінск, 1963. — 28 с. {{калонкі/канец}} == Спасылкі == * [http://archives.gov.by/index.php?id=980198 І. Мележ. Раман «Подых навальніцы». Варыянт. Аўтограф. 1965 г.] * [https://www.belta.by/culture/view/dose-k-95-letiju-narodnogo-pisatelja-belarusi-ivana-melezha-180410-2016/ ДОСЬЕ: К 95-летию народного писателя Беларуси Ивана Мележа]. ''[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]''. * [http://www.hoiniki.by/?p=60040 ДОСЬЕ: К 100-летию со дня рождения народного писателя Беларуси Ивана Мележа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250326113509/https://www.hoiniki.by/?p=60040 |date=26 сакавіка 2025 }}. ''Хойнiцкiя навiны''. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мележ Іван Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Хойніцкім раёне]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Ленінскай прэміі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Народныя пісьменнікі Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Хойнікаў]] 7c7m8n1t6fxmckm2cq4h88slagof81a 0 16249 5135451 5070982 2026-05-03T19:29:25Z Janka paŭnočny 167565 удакладненне 5135451 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Наваполацк |арыгінальная назва = Наваполацк |падначаленне = |краіна = Беларусь |герб = Coat of Arms of Navapołack, Belarus.svg |сцяг = Flag of Navapołack, Belarus.svg |шырыня герба = 90 |шырыня сцяга = 170 |выява = Navapolack Montage (2017).jpg |подпіс = |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 32 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 28 |lon_min = 40 |lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |вобласць = Віцебская |сельсавет = |від абшчыны = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = [[Дзмітрый Уладзіміравіч Дзямідаў]] |дата ўтварэння = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 48,49<ref name="gki"/> |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |шчыльнасць = 2&nbsp;109 |агламерацыя = |нацыянальны склад = [[беларусы]] — 80,89 %, <br /> [[рускія]] — 15,51 %, <br /> [[украінцы]] — 1,47 %, <br /> іншыя — 2,13 %<ref name="belstat2009"/> |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 214 |паштовы індэкс = 211440 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Navapolack |сайт = http://www.novopolotsk.by |мова сайта = ru |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Навапо́лацк'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Navapolack}}) — горад абласнога падпарадкавання ў [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе ракі [[Дзвіна]]. За 12 км ад [[Полацк]]а, 112 км ад [[Віцебск]]а. Насельніцтва 102&nbsp;288 чалавек (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. {{змест злева}} == Гісторыя == У 1954 дзяржаўная камісія разглядала пытанне па выбары пляцоўкі для будаўніцтва ў Беларусі нафтаперапрацоўчага завода. Найбольш прыдатным месцам стаў раён [[Полацк]]а, за 10—12 км ад старажытнага горада па цячэнні [[Дзвіна|Дзвіны]] на беларускім участку [[нафтаправод «Дружба»|нафтаправода «Дружба»]]. У жніўні 1955 праектны інстытут «Ленгіпрагаз» пачаў пошукавыя работы на будучай пляцоўцы прамысловага вузла, а Віцебскі філіял інстытута «Белдзяржпраект» стаў працаваць над праектам стварэння новага горада. 7.6.1958 на лясістым беразе Дзвіны, непадалеку ад невялічкіх вёсачак Слабада і Новы Двор Полацкага раёна, разбіў палаткі першы атрад будаўнікоў. 22 кастрычніка 1959 года на тэрыторыі будаўніцтва Полацкага нафтаперапрацоўчага завода ўтвораны рабочы пасёлак Полацкі, у склад пасёлка ўключаны прамысловая пляцоўка Полацкага нафтаперапрацоўчага завода, пляцоўка вытворча-тэхнічнай базы будаўнічага трэста № 16 «Нафтабуд», размешчаныя на тэрыторыі [[Ветрынскі раён|Ветрынскага раёна]], тэрыторыя жылога гарадка, а таксама вёскі [[Плаксы (Полацкі раён)|Плаксы]], [[Серадома]] і [[Слабада (Экіманскі сельсавет)|Слабада]], пералічаныя са складу [[Экіманскі сельсавет|Экіманскага сельсавета]] [[Полацкі раён|Полацкага раёна]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 22 кастрычніка 1959 г. Аб утварэнні на тэрыторыі Ветрынскага і Полацкага раёнаў Віцебскай вобласці рабочага пасёлка Полацкі // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 14.</ref>. Утвораны рабочы пасёлак быў перададзены ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Полацкага гарсавета. У 1962 годзе быў пабудаваны [[Калінінскі мост (Наваполацк)|Калінінскі мост]], які звязаў два берагі Дзвіны. 14 снежня 1963 года [[Вярхоўны Савет БССР|Прэзідыум Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]] дае гораду сучасную назву і падпарадкаванне непасрэдна вобласці<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб пераўтварэнні рабочага пасёлка Полацкі ў горад і прысваенні яму назвы Новаполацк ад 14 снежня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 37 (1037).</ref>. 30 верасня 1964 года ў мяжу Наваполацка ўключаны вёскі [[Беланова]], [[Меруголава]], [[Новікава (Полацкі раён)|Новікава]], [[Новы Двор (Полацкі раён)|Новы Двор]], [[Паштары]], [[Праварышча]], [[Рулёўка]] і хутар [[Шапілаўка]] [[Фарынаўскі сельсавет|Фарынаўскага сельсавета]] [[Полацкі раён|Полацкага раёна]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб уключэнні некаторых населеных пунктаў Полацкага раёна Віцебскай вобласці ў мяжу горада Новаполацка ад 30 верасня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 29 (1069).</ref>, 17 красавіка 1968 года — вёска [[Шніткі (Полацкі раён)|Шніткі]] Фарынаўскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб уключэнні вёскі Шніткі ў мяжу горада Наваполацка ад 17 красавіка 1968 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 12 (1206).</ref>. У 1966 годзе ў горадзе пачаў дзейнічаць філіял [[БПІ]], а з 1974 года адкрыў свае дзверы ўжо новы інстытут у сістэме адукацыі — [[Наваполацкі політэхнічны інстытут]]. Першым рэктарам НПІ стаў Эрнст Міхайлавіч Бабенка, які ўжо ў 1993 годзе быў таксама першым рэктарам [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта]] — адной з лепшых рэгіянальных вышэйшых навучальных устаноў вобласці і краіны. У 1970-я гады ў Наваполацку пабудавалі заводы «Вымяральнік» (стратэгічны аб’ект, звязаны з абаронным і касмічным прамысловым комплексам) і бялкова-вітамінных канцэнтратаў. Горад дасягнуў піка свайго росту. Пачалося будаўніцтва раёнаў са шматпавярховай забудовай, а таксама сетцы сацыяльных аб’ектаў ([[Мінск (кінатэатр, Наваполацк)|кінатэатр «Мінск»]], комплекс пабудоў Наваполацкай цэнтральнай гарадской бальніцы і г.д). 28 красавіка 1978 года ў склад Наваполацка ўключаны вёскі [[Васілеўцы]] і [[Падкасцельцы]] [[Экіманскі сельсавет|Экіманскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР № 1958—IX Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Наваполацка вёсак Васілеўцы і Падкасцельцы Экіманскага сельсавета Полацкага раёна Віцебскай вобласці ад 28 красавіка 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 13 (1567).</ref>. == Геаграфічнае становішча == Наваполацк пабудаваны на раўніннай багнаватай мясцовасці з невысокімі грудамі, вышыня якіх не перавышае 5-10 м. Мясцовасць слаба зрэзана рачнымі далінамі. Рэльеф мясцовасці прадстаўляе сабой плоскую нізіну з дзярнова-падзолістай і супясчанай глебай. Глебы Наваполацка — дзярнова-падзолістыя, суглінкі, тарфяна-багнаватыя верхавога і нізіннага тыпу<ref name="Miadzviedzieŭ"/>. === Месцазнаходжанне === {|class=toccolours style="text-align:center" align="center" !colspan=10|Адлегласць ад Наваполацка да буйных гарадоў (па аўтадарогах)<ref name="trans">{{cite web |url = http://www.lardi-trans.com/distance/ |title = Разлік адлегласцяў паміж гарадамі |publisher = транспартная кампанія «КСВ 911» |author = |date = |accessdate = 2021-08-21 }}</ref><ref>[http://maps.google.com/ Карты Google]</ref> |- ||||||{{Сцяг Латвіі}} [[Рыга]] ~ 407 км<br />{{сцяг Швецыі}} [[Стакгольм]] ~ 1209 км<br />{{сцяг Нарвегіі}} [[Осла]] ~ 2301 км ||{{сцяг Расіі}} [[Пскоў]] ~ 281 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Санкт-Пецярбург]] ~ 595 км<br />{{сцяг Эстоніі}} [[Талін]] ~ 657 км<br />{{сцяг Фінляндыі}} [[Хельсінкі]] ~ 742 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Мурманск]] ~ 1878 км ||{{сцяг Расіі}} [[Цвер]] ~ 579 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Волагда]] ~ 1095 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Архангельск]] ~ 1691 км ||||| |- ||||||{{Сцяг Латвіі}} [[Даўгаўпілс]] ~ 186 км<br />{{Сцяг Германіі}} [[Берлін]] ~ 1278 км<br />{{сцяг Даніі}} [[Капенгаген]] ~ 1704 км<br />{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Лондан]] ~ 2342 км ||[[Файл:Compass Rose Russian North.svg|200px|center|Ружа вятроў]]||{{сцяг Расіі}} [[Масква]] ~ 631 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Омск]] ~ 3223 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Іркуцк]] ~ 5697 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Магадан]] ~ 9794 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Уладзівасток]] ~ 9810 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Хабараўск]] ~ 10020 км |||||| |- ||||||{{Сцяг Літвы}} [[Вільнюс]] ~ 258 км<br />{{сцяг Беларусі}} [[Гродна]] ~ 433 км<br />{{сцяг Беларусі}} [[Брэст]] ~ 583 км<br />{{сцяг Польшчы}} [[Варшава]] ~ 708 км<br />{{сцяг Чэхіі}} [[Прага]] ~ 1383 км<br />{{Сцяг Францыі}} [[Парыж]] ~ 2290 км<br />{{сцяг Італіі}} [[Рым]] ~ 2529 км<br />{{сцяг Іспаніі}} [[Мадрыд]] ~ 3611 км ||{{сцяг Беларусі}} [[Мінск]] ~ 235 км<br />{{сцяг Беларусі}} [[Магілёў]] ~ 256 км<br />{{сцяг Беларусі}} [[Гомель]] ~ 431 км<br />{{сцяг Украіны}} [[Кіеў]] ~ 683 км<br />{{сцяг Украіны}} [[Львоў]] ~ 847 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Варонеж]] ~ 953 км<br />{{сцяг Украіны}} [[Адэса]] ~ 1149 км<br />{{сцяг Расіі}}{{сцяг Украіны}} [[Севастопаль]] ~ 1636 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Краснадар]] ~ 1783 км<br />{{сцяг Ізраіля}} [[Тэль-Авіў]] ~ 3956 км ||{{сцяг Украіны}} [[Данецк]] ~ 1420 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Уладзікаўказ]] ~ 2198 км<br />{{сцяг Таджыкістана}} [[Душанбэ]] ~ 4381 км<br />{{сцяг Індыі}} [[Дэлі]] ~ 5984 км<br />{{сцяг Кітая}} [[Пекін]] ~ 8005 км |||||| |- !colspan=10| |} == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=240|height=160|type=rect|x=1970,1995,2004,2006,2008,2009,2016,2017|y=40100,96100,101300,100800,100800,98138,102394,102288}}</div> * '''XX стагоддзе''': 1970 — 40,1 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1995 — 96,1 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 101,3 тыс. чал.; 2006 год — 100,8 тыс. чал.; 2008 год — 100,8 тыс. чал.; 2009 год — 101,0 тыс. чал.; 2009 год — 98&nbsp;138 чал. (перапіс)<ref name="belstat2009"/>; 2016 год — 102&nbsp;394 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 102&nbsp;288 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == У горадзе існуе шырокая сфера абслугоўвання і камунальнай гаспадаркі. Дзяржаўнае вытворчае аб’яднанне бытавога абслугоўвання насельніцтва мае ў сваім складзе Дом быту, розныя атэлье, бюро бытавых паслуг, майстэрні, цырульні, хімчыстку, лазні і пральні. Шырокая сетка прадпрыемстваў гандлю і грамадскага харчавання. Буйнейшым гандлёвым прадпрыемствам горада з’яўляецца ДГП «Базіс». Значны ўклад у эканоміку горада ўносяць прадпрыемсты недзяржаўных форм уласнасці. Прадпрымальніцкі сектар у Наваполацку ў адпаведнасці з другімі рэгіёнамі вобласці развіты дастаткова. На тэрыторыі горада працуе 275 прадпрыемстваў малога і сярэдняга бізнесу. Напрамкі іх дзейнасці разнабаковыя: прамысловасць, будаўніцтва, оптавы і рознічны гандаль, грамадскае харчаванне, аказанне паслуг насельніцтву. 12 лістапада 1958 года ў адным з першых інтэрнатаў пасёлка Полацкі была ўведзена ў строй дзеячых ручная тэлефонная станцыя на 100 нумароў і радыёвузел магутнасцю 0,6 кілавата. 30 студзеня 1967 года загадам начальніка Віцебскага абласнога ўпраўлення № 10 арганізаваны Наваполацкі гарадскі вузел сувязі на поўным гаспадарчым разліку. У складзе аддзяленняў сувязі былі тэлефаністкі і манцёры ГТС, аператары паштовай сувязі і аператары тэлеграфна-тэлефоннай сувязі, паштальёны па дастаўцы друку<ref name="Ryžkova"/>. Прадпрыемствы нафтахімічнай і хімічнай ([[ААТ Нафтан]], [[Палімір]]), будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці. Гасцініцы «Нафтан», «Беларусь», «Дружба», «Спартыўная». Дамы паляўнічага ТАА «Аўтаімпарт» і «Еўрапарк». [[Наваполацкая ЦЭЦ]] == Транспарт == * [[Наваполацкі трамвай]] * [[Калінінскі мост (Наваполацк)|Калінінскі мост]] == Культура == [[Музей гісторыі і культуры горада Наваполацка]]. Цэнтр нацыянальнай культуры і рамёстваў. Мастацкі фільм «[[Вуліца без канца]]» ([[1973]]; рэжысёр [[І. Дабралюбаў]]).<ref>{{Артыкул|спасылка=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B0&oldid=152026514|загаловак=Улица без конца|год=2026-03-03|мова=ru|выданне=Википедия}}</ref> == Адукацыя == [[File:Navapolatsk (centre) 01.jpg|thumb|320px|Наваполацк, вуліца Маладзёжная, дом 47. Будынак падатковай інспекцыі горада. На заднім плане — інтэрнат № 2 Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта, званы студэнтамі «[[Бастылія]]й»<ref name="Bastylija"/>.]] Першай у Наваполацку ў 1959 г. была адкрыта СШ № 1, якая называлася СШ № 10 г. Полацка. У 1963 г. пачала работу СШ № 2, у 1966 г. — СШ № 3, у 1969 г. — СШ № 4. На сённяшні дзень у горадзе працуюць 13 сярэдніх школ, 2 базавыя, пачатковая, 2 вячэрнія школы, ліцэй, гімназія, каледж. Працуе 31 дзіцячы сад. '''Сярэднія адукацыйныя школы горада працуюць у розных мэтавых кірунках''': * СШ № 1 — з архітэктурна-мастацкім ухілам; * СШ № 2 — на базе школы працуе ваенна-патрыятычны клуб «Разведчыкі воінскай славы» (раней ён называўся «Чырвоныя следапыты»), створаны абсерваторыя і планетарый; * СШ № 3 — з музыкальна-харавым ухілам; * СШ № 4 — з кадэцкіми фізіка-матэматычными класамі, якія рыхтуюць вучняў для паступлення ў КаВаенную Акадэмію Рэспублікі Беларусь; * СШ № 5 працуе па этнаграфічнай праграме; * СШ № 6 (Зараз [[Гімназія № 1 (Наваполацк)|Гімназія №1]]) — з 1 верасня 1992 г. Наваполацкая гімназія, зараз гімназія № 1; * СШ № 7— з харэаграфічным ухілам; * СШ № 9 (Зараз [[Гімназія № 2 (Наваполацк)|Гімназія № 2]]) — з паглыбленым вывучэннем замежных моў; * СШ № 10 — З 1993 г. у школе адкрыты Наваполацкі ліцэй, які рыхтуе вучняў да паступлення ў Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт; * СШ № 12 — з экалагічным ухілам. У горадзе адкрыты [[Наваполацкі дзяржаўны політэхнічны каледж|Наваполацкі дзяржаўны політэхнічны тэхнікум]], [[Наваполацкае прафесійна-тэхнічнае вучылішча нафтавікоў|Наваполацкае прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 28 нафтавікоў]], [[Наваполацкі дзяржаўны прафесійна-тэхнічны каледж будаўнікоў|Наваполацкае прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 89 будаўнікоў]], [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт]], [[Наваполацкі дзяржаўны музычны каледж|музычны каледж]]. Дзейнічае шэраг пазашкольных устаноў — дзіцячы юнацкі спартыўны клуб, Палац дзяцей і моладзі. == Медыцына == У Наваполацку працуе цэнтральная гарадская бальніца, якая ўключае ў сябе: гарадскую бальніцу, гарадскую паліклініку № 1, гарадскую паліклініку № 4, дзіцячую паліклініку, гарадскую стаматалагічную паліклініку, скурна-венералагічны дыспансер, гарадскі процітуберкулёзны дыспансер, псіханеўралагічны дыспансер, станцыю хуткай і неадкладнай медыцынскай дапамогі, гарадскую станцыю пералівання крыві, гарадскі цэнтр гігіены і эпідэміялогіі<ref name="ng"/>. ААТ «Нафтан» уключае ў сябе медыцынскую службу нафтаперапрацоўчага завода і паліклініку завода «Палімір», == Славутасці == [[Файл:Un hiver à Navapolatsk.jpg|thumb|Зіма ў Наваполацку. Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса.]] * [[Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Наваполацк)|Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса]] * [[Царква ў гонар Ражства Іаана Прадцечы (Наваполацк)|Царква ў гонар Ражства Іаана Прадцечы]] * [[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Неспадзяваная Радасць» (Наваполацк)|Царква ў гонар абраза Божай Маці «Неспадзяваная Радасць»]] У Наваполацку налічваецца 9 помнікаў. * [[Курган працоўнай славы]] знаходзіцца ў прамзоне насупраць аўтапарка № 6. * [[Мемарыяльны комплекс «Першая палатка»]] ўстаноўлены на вуліцы Маладзёжнай — на месцы пачатку будаўніцтва горада<ref name="pamiać"/>. * Помнік-гарэльеф, прысвечаны Алегу Ктатораву — першаму дырэктару НПЗ. Устаноўлены ў 1993 годзе на вуліцы, якая носіць яго імя. Скульптар [[Леў Рыгоравіч Аганаў|Л. Аганаў]]. * Помнік воінам, якія загінулі пры вызваленні вёскі Траецкае і ўдастоены звання Героя Савецкага Саюза. Знаходзіцца на тэрыторыі ААТ «Нафтан», устаноўлены ў 1979 годзе. Аўтар А. Захараў. * Помнік партызанскаму атраду «Смерць фашызму» ўстаноўлены ў 1984 годзе прамзоне, каля завода ЖБВ. Аўтары Л. Аганаў, А. Селіванаў. * Мемарыяльны знак на месцы гібелі савецкіх лётчыкаў у 1944 годзе ўстаноўлены па дарозе да прадпрыемства ААТ «Палімір» у 1974 годзе. * Помнік Л. П. Касцецкай, падпольшчыцы, ураджэнцы Полацка ўстаноўлены ў 1970 годзе ля СШ № 3. Скульптар А. Дупін. * Помнік на брацкай магіле 20 воінаў-вызваліцеляў 219-га гвардзейскага стралковага палка па вуліцы Паркавай. Аўтар — архітэктар М. Царык. * У 2002 годзе ў раёне гасцініцы «Нафтан» пастаўлены помнік воінам-інтэрнацыяналістам. Аўтар Л. Аганаў. == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Наваполацка}} * [[Дзмітрый Львовіч Аганаў]] (нар. 1976) — беларускі скульптар. * [[Аляксандр Аляксандравіч Агароднікаў]] (нар. 1991) — беларускі гісторык. * [[Кацярына Віктараўна Андрэйчык]] (нар. 1987) — беларускі навуковец. * [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]] * [[Сяргей Ігаравіч Астапчук|Сяргей Астапчук]] * [[Навум Гальпяровіч]] * [[Вадзім Дзевятоўскі]] * [[Андрэй Касціцын]] * [[Сяргей Алегавіч Касціцын]] * [[Алена Сяргееўна Саннікава|Алена Саннікава]] * [[Сяржук Сокалаў-Воюш]] * [[Віктар Іванавіч Яронька]] * [[Ігар Вячаслававіч Астапковіч]] * [[Дзяніс Мікалаевіч Карась]] (нар. 1978) — беларускі палітык. * [[Святлана Міхайлаўна Лясовіч]] (нар. 1979) — беларускі філолаг, мовазнавец, педагог. * Васіль Храмцоў (1965—2011) — палітычны актывіст<ref>На Полаччыне разьвіталіся з Васілём Храмцовым https://www.svaboda.org/a/24232253.html</ref> == Гл. таксама == * [[Маладзёжная вуліца (Наваполацк)|Вуліца Маладзёжная]] * [[Гарады Віцебскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] * [[Спіс вуліц Наваполацка]] * [[Новополоцк сегодня]] * [[Вестник Нафтана]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="gki">[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://archive.today/20120523225241/belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php Вынікі перапісу 2009 года]</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="Miadzviedzieŭ">Мядзведзеў, А.І. Наваполацк / А.І. Мядзведзеў // Энцыклапедыя прыроды Беларусі : у 5 т. / рэдкал.: І.П. Шамякін [і інш.]. – Мн., 1984. – Т. 3. - С. 444.</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="Ryžkova">Рыжкова, Н. Успех - в новых технологиях и инвестициях / Н. Рыжкова // Віцебскі рабочы. - 2010. - 9 дек. - С. 10. Об итогах и перспективах социально-экономического развития г. Новополоцка, рассмотренных на заседании горисполкома</ref> <ref name="Bastylija">{{ru icon}} {{cite web|author=Букотина-Исупова, Е. Н.|title=«Бастылія» адзначыла Дзень універсітэта|url=http://www.psu.by/index.php/sobytija/9069-bastilija-otmetila-den-universiteta.html|date=2015-05-23|publisher=[[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|ПДУ]]|accessdate=2016-07-10|archiveurl=https://archive.today/20160710182155/http://www.psu.by/index.php/sobytija/9069-bastilija-otmetila-den-universiteta.html|archivedate=10 ліпеня 2016|url-status=live}}</ref> <ref name="ng">Готовы прийти на помощь : [здравоохранение г. Новополоцка] // Новая газета (Наваполацк). – 2003. – 9 верас. - С. 6.</ref> <ref name="pamiać">Помнікі гісторыі горада Наваполацка // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Полацка / рэдкал.: Г.П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]. – Мн., 2002. – С. 842.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Наваполацк|511—512}} * ''Вялічка, У.'' Наваполацкі ўзлёт / У. Вялічка // Беларуская думка. — 2007. — № 4. — С. 28—44. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Navapolack|Наваполацк}} {{OSM relation|6825778|Наваполацк}} * [http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/N-polock.htm ПРЫДЗВІНСКІ КРАЙ — Наваполацк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120104074720/http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/N-polock.htm |date=4 студзеня 2012 }} * [https://www.gismeteo.by/weather-novopolotsk-11026/ Надвор’е ў горадзе Наваполацк] {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Наваполацк| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] [[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1958 годзе]] 4vfvird9iepfqdmkq3gglsuknf72ele 5135557 5135451 2026-05-04T06:53:25Z M.L.Bot 261 беларускай, стыль, арфаграфія, афармленне 5135557 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Наваполацк |арыгінальная назва = Наваполацк |падначаленне = |краіна = Беларусь |герб = Coat of Arms of Navapołack, Belarus.svg |сцяг = Flag of Navapołack, Belarus.svg |шырыня герба = 90 |шырыня сцяга = 170 |выява = Navapolack Montage (2017).jpg |подпіс = |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 32 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 28 |lon_min = 40 |lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |вобласць = Віцебская |сельсавет = |від абшчыны = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = [[Дзмітрый Уладзіміравіч Дзямідаў]] |дата ўтварэння = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 48,49<ref name="gki"/> |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |шчыльнасць = 2&nbsp;109 |агламерацыя = |нацыянальны склад = [[беларусы]] — 80,89 %, <br /> [[рускія]] — 15,51 %, <br /> [[украінцы]] — 1,47 %, <br /> іншыя — 2,13 %<ref name="belstat2009"/> |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 214 |паштовы індэкс = 211440 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Navapolack |сайт = http://www.novopolotsk.by |мова сайта = ru |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Навапо́лацк'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Navapolack}}) — горад абласнога падпарадкавання ў [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе ракі [[Дзвіна]]. За 12 км ад [[Полацк]]а, 112 км ад [[Віцебск]]а. Насельніцтва 102&nbsp;288 чалавек (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. {{змест злева}} == Гісторыя == У 1954 дзяржаўная камісія разглядала пытанне па выбары пляцоўкі для будаўніцтва ў Беларусі нафтаперапрацоўчага завода. Найбольш прыдатным месцам стаў раён [[Полацк]]а, за 10—12 км ад старажытнага горада па цячэнні [[Дзвіна|Дзвіны]] на беларускім участку [[нафтаправод «Дружба»|нафтаправода «Дружба»]]. У жніўні 1955 праектны інстытут «Ленгіпрагаз» пачаў пошукавыя работы на будучай пляцоўцы прамысловага вузла, а Віцебскі філіял інстытута «Белдзяржпраект» стаў працаваць над праектам стварэння новага горада. 7.6.1958 на лясістым беразе Дзвіны, непадалеку ад невялічкіх вёсачак Слабада і Новы Двор Полацкага раёна, разбіў палаткі першы атрад будаўнікоў. 22 кастрычніка 1959 года на тэрыторыі будаўніцтва Полацкага нафтаперапрацоўчага завода ўтвораны рабочы пасёлак Полацкі, у склад пасёлка ўключаны прамысловая пляцоўка Полацкага нафтаперапрацоўчага завода, пляцоўка вытворча-тэхнічнай базы будаўнічага трэста № 16 «Нафтабуд», размешчаныя на тэрыторыі [[Ветрынскі раён|Ветрынскага раёна]], тэрыторыя жылога гарадка, а таксама вёскі [[Плаксы (Полацкі раён)|Плаксы]], [[Серадома]] і [[Слабада (Экіманскі сельсавет)|Слабада]], пералічаныя са складу [[Экіманскі сельсавет|Экіманскага сельсавета]] [[Полацкі раён|Полацкага раёна]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 22 кастрычніка 1959 г. Аб утварэнні на тэрыторыі Ветрынскага і Полацкага раёнаў Віцебскай вобласці рабочага пасёлка Полацкі // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 14.</ref>. Утвораны рабочы пасёлак быў перададзены ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Полацкага гарсавета. У 1962 годзе быў пабудаваны [[Калінінскі мост (Наваполацк)|Калінінскі мост]], які звязаў два берагі Дзвіны. 14 снежня 1963 года [[Вярхоўны Савет БССР|Прэзідыум Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]] дае гораду сучасную назву і падпарадкаванне непасрэдна вобласці<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб пераўтварэнні рабочага пасёлка Полацкі ў горад і прысваенні яму назвы Новаполацк ад 14 снежня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 37 (1037).</ref>. 30 верасня 1964 года ў мяжу Наваполацка ўключаны вёскі [[Беланова]], [[Меруголава]], [[Новікава (Полацкі раён)|Новікава]], [[Новы Двор (Полацкі раён)|Новы Двор]], [[Паштары]], [[Праварышча]], [[Рулёўка]] і хутар [[Шапілаўка]] [[Фарынаўскі сельсавет|Фарынаўскага сельсавета]] [[Полацкі раён|Полацкага раёна]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб уключэнні некаторых населеных пунктаў Полацкага раёна Віцебскай вобласці ў мяжу горада Новаполацка ад 30 верасня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 29 (1069).</ref>, 17 красавіка 1968 года — вёска [[Шніткі (Полацкі раён)|Шніткі]] Фарынаўскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб уключэнні вёскі Шніткі ў мяжу горада Наваполацка ад 17 красавіка 1968 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 12 (1206).</ref>. У 1966 годзе ў горадзе пачаў дзейнічаць філіял [[БПІ]], а з 1974 года адкрыў свае дзверы ўжо новы інстытут у сістэме адукацыі — [[Наваполацкі політэхнічны інстытут]]. Першым рэктарам НПІ стаў Эрнст Міхайлавіч Бабенка, які ўжо ў 1993 годзе быў таксама першым рэктарам [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта]] — адной з лепшых рэгіянальных вышэйшых навучальных устаноў вобласці і краіны. У 1970-я гады ў Наваполацку пабудавалі заводы «Вымяральнік» (стратэгічны аб’ект, звязаны з абаронным і касмічным прамысловым комплексам) і бялкова-вітамінных канцэнтратаў. Горад дасягнуў піка свайго росту. Пачалося будаўніцтва раёнаў са шматпавярховай забудовай, а таксама сетцы сацыяльных аб’ектаў ([[Мінск (кінатэатр, Наваполацк)|кінатэатр «Мінск»]], комплекс пабудоў Наваполацкай цэнтральнай гарадской бальніцы і г.д). 28 красавіка 1978 года ў склад Наваполацка ўключаны вёскі [[Васілеўцы]] і [[Падкасцельцы]] [[Экіманскі сельсавет|Экіманскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР № 1958—IX Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Наваполацка вёсак Васілеўцы і Падкасцельцы Экіманскага сельсавета Полацкага раёна Віцебскай вобласці ад 28 красавіка 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 13 (1567).</ref>. == Геаграфічнае становішча == Наваполацк пабудаваны на раўніннай багнаватай мясцовасці з невысокімі грудамі, вышыня якіх не перавышае 5-10 м. Мясцовасць слаба зрэзана рачнымі далінамі. Рэльеф мясцовасці прадстаўляе сабой плоскую нізіну з дзярнова-падзолістай і супясчанай глебай. Глебы Наваполацка — дзярнова-падзолістыя, суглінкі, тарфяна-багнаватыя верхавога і нізіннага тыпу<ref name="Miadzviedzieŭ"/>. === Месцазнаходжанне === {|class=toccolours style="text-align:center" align="center" !colspan=10|Адлегласць ад Наваполацка да буйных гарадоў (па аўтадарогах)<ref name="trans">{{cite web |url = http://www.lardi-trans.com/distance/ |title = Разлік адлегласцяў паміж гарадамі |publisher = транспартная кампанія «КСВ 911» |author = |date = |accessdate = 2021-08-21 }}</ref><ref>[http://maps.google.com/ Карты Google]</ref> |- ||||||{{Сцяг Латвіі}} [[Рыга]] ~ 407 км<br />{{сцяг Швецыі}} [[Стакгольм]] ~ 1209 км<br />{{сцяг Нарвегіі}} [[Осла]] ~ 2301 км ||{{сцяг Расіі}} [[Пскоў]] ~ 281 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Санкт-Пецярбург]] ~ 595 км<br />{{сцяг Эстоніі}} [[Талін]] ~ 657 км<br />{{сцяг Фінляндыі}} [[Хельсінкі]] ~ 742 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Мурманск]] ~ 1878 км ||{{сцяг Расіі}} [[Цвер]] ~ 579 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Волагда]] ~ 1095 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Архангельск]] ~ 1691 км ||||| |- ||||||{{Сцяг Латвіі}} [[Даўгаўпілс]] ~ 186 км<br />{{Сцяг Германіі}} [[Берлін]] ~ 1278 км<br />{{сцяг Даніі}} [[Капенгаген]] ~ 1704 км<br />{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Лондан]] ~ 2342 км ||[[Файл:Compass Rose Russian North.svg|200px|center|Ружа вятроў]]||{{сцяг Расіі}} [[Масква]] ~ 631 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Омск]] ~ 3223 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Іркуцк]] ~ 5697 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Магадан]] ~ 9794 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Уладзівасток]] ~ 9810 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Хабараўск]] ~ 10020 км |||||| |- ||||||{{Сцяг Літвы}} [[Вільнюс]] ~ 258 км<br />{{сцяг Беларусі}} [[Гродна]] ~ 433 км<br />{{сцяг Беларусі}} [[Брэст]] ~ 583 км<br />{{сцяг Польшчы}} [[Варшава]] ~ 708 км<br />{{сцяг Чэхіі}} [[Прага]] ~ 1383 км<br />{{Сцяг Францыі}} [[Парыж]] ~ 2290 км<br />{{сцяг Італіі}} [[Рым]] ~ 2529 км<br />{{сцяг Іспаніі}} [[Мадрыд]] ~ 3611 км ||{{сцяг Беларусі}} [[Мінск]] ~ 235 км<br />{{сцяг Беларусі}} [[Магілёў]] ~ 256 км<br />{{сцяг Беларусі}} [[Гомель]] ~ 431 км<br />{{сцяг Украіны}} [[Кіеў]] ~ 683 км<br />{{сцяг Украіны}} [[Львоў]] ~ 847 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Варонеж]] ~ 953 км<br />{{сцяг Украіны}} [[Адэса]] ~ 1149 км<br />{{сцяг Расіі}}{{сцяг Украіны}} [[Севастопаль]] ~ 1636 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Краснадар]] ~ 1783 км<br />{{сцяг Ізраіля}} [[Тэль-Авіў]] ~ 3956 км ||{{сцяг Украіны}} [[Данецк]] ~ 1420 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Уладзікаўказ]] ~ 2198 км<br />{{сцяг Таджыкістана}} [[Душанбэ]] ~ 4381 км<br />{{сцяг Індыі}} [[Дэлі]] ~ 5984 км<br />{{сцяг Кітая}} [[Пекін]] ~ 8005 км |||||| |- !colspan=10| |} == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=240|height=160|type=rect|x=1970,1995,2004,2006,2008,2009,2016,2017|y=40100,96100,101300,100800,100800,98138,102394,102288}}</div> * '''XX стагоддзе''': 1970 — 40,1 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1995 — 96,1 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 101,3 тыс. чал.; 2006 год — 100,8 тыс. чал.; 2008 год — 100,8 тыс. чал.; 2009 год — 101,0 тыс. чал.; 2009 год — 98&nbsp;138 чал. (перапіс)<ref name="belstat2009"/>; 2016 год — 102&nbsp;394 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 102&nbsp;288 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == У горадзе існуе шырокая сфера абслугоўвання і камунальнай гаспадаркі. Дзяржаўнае вытворчае аб’яднанне бытавога абслугоўвання насельніцтва мае ў сваім складзе Дом быту, розныя атэлье, бюро бытавых паслуг, майстэрні, цырульні, хімчыстку, лазні і пральні. Шырокая сетка прадпрыемстваў гандлю і грамадскага харчавання. Буйнейшым гандлёвым прадпрыемствам горада з’яўляецца ДГП «Базіс». Значны ўклад у эканоміку горада ўносяць прадпрыемсты недзяржаўных форм уласнасці. Прадпрымальніцкі сектар у Наваполацку ў адпаведнасці з другімі рэгіёнамі вобласці развіты дастаткова. На тэрыторыі горада працуе 275 прадпрыемстваў малога і сярэдняга бізнесу. Напрамкі іх дзейнасці разнабаковыя: прамысловасць, будаўніцтва, оптавы і рознічны гандаль, грамадскае харчаванне, аказанне паслуг насельніцтву. 12 лістапада 1958 года ў адным з першых інтэрнатаў пасёлка Полацкі была ўведзена ў строй дзеячых ручная тэлефонная станцыя на 100 нумароў і радыёвузел магутнасцю 0,6 кілавата. 30 студзеня 1967 года загадам начальніка Віцебскага абласнога ўпраўлення № 10 арганізаваны Наваполацкі гарадскі вузел сувязі на поўным гаспадарчым разліку. У складзе аддзяленняў сувязі былі тэлефаністкі і манцёры ГТС, аператары паштовай сувязі і аператары тэлеграфна-тэлефоннай сувязі, паштальёны па дастаўцы друку<ref name="Ryžkova"/>. Прадпрыемствы нафтахімічнай і хімічнай ([[ААТ Нафтан]], [[Палімір]]), будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці. Гасцініцы «Нафтан», «Беларусь», «Дружба», «Спартыўная». Дамы паляўнічага ТАА «Аўтаімпарт» і «Еўрапарк». [[Наваполацкая ЦЭЦ]] == Транспарт == * [[Наваполацкі трамвай]] * [[Калінінскі мост (Наваполацк)|Калінінскі мост]] == Культура == [[Музей гісторыі і культуры горада Наваполацка]]. Цэнтр нацыянальнай культуры і рамёстваў. Мастацкі фільм «[[Вуліца без канца]]» ([[1973]]; рэжысёр [[І. Дабралюбаў]]).<ref>{{Артыкул|спасылка=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B0&oldid=152026514|загаловак=Улица без конца|год=2026-03-03|мова=ru|выданне=Википедия}}</ref> == Адукацыя == [[Файл:Navapolatsk (centre) 01.jpg|thumb|320px|Наваполацк, вуліца Маладзёжная, дом 47. Будынак падатковай інспекцыі горада. На заднім плане — інтэрнат № 2 Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта, званы студэнтамі «[[Бастылія]]й»<ref name="Bastylija"/>.]] Першай у Наваполацку ў 1959 годзе адкрыта СШ № 1, якая называлася СШ № 10 Полацка. У 1963 годзе пачала работу СШ № 2, у 1966 — СШ № 3, у 1969 — СШ № 4. Станам на май 2026 года, у Наваполацку працуюць 13 сярэдніх школ, 2 базавыя, пачатковая, 2 вячэрнія школы, ліцэй, 2 гімназіі, каледж. Працуе 31 дзіцячы сад. '''Сярэднія адукацыйныя школы горада працуюць у розных мэтавых кірунках''': * СШ № 1 — з архітэктурна-мастацкім ухілам; * СШ № 2 — на базе школы працуе ваенна-патрыятычны клуб «Разведчыкі воінскай славы» (раней ён называўся «Чырвоныя следапыты»), створаны абсерваторыя і планетарый; * СШ № 3 — з музыкальна-харавым ухілам; * СШ № 4 — з кадэцкімі фізіка-матэматычнымі класамі, якія рыхтуюць вучняў для паступлення ў Ваенную Акадэмію Рэспублікі Беларусь; * СШ № 5 працуе па этнаграфічнай праграме; * СШ № 6 (цяпер [[Гімназія № 1 (Наваполацк)|Гімназія № 1]]) — з 1 верасня 1992 года Наваполацкая гімназія, цяпер гімназія № 1; * СШ № 7— з харэаграфічным ухілам; * СШ № 9 (цяпер [[Гімназія № 2 (Наваполацк)|Гімназія № 2]]) — з паглыбленым вывучэннем замежных моў; * СШ № 10 — з 1993 года ў школе адкрыты Наваполацкі ліцэй, які рыхтуе вучняў да паступлення ў Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт; * СШ № 12 — з экалагічным ухілам. У горадзе адкрыты [[Наваполацкі дзяржаўны політэхнічны каледж|Наваполацкі дзяржаўны політэхнічны тэхнікум]], [[Наваполацкае прафесійна-тэхнічнае вучылішча нафтавікоў|Наваполацкае прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 28 нафтавікоў]], [[Наваполацкі дзяржаўны прафесійна-тэхнічны каледж будаўнікоў|Наваполацкае прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 89 будаўнікоў]], [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт]], [[Наваполацкі дзяржаўны музычны каледж|музычны каледж]]. Дзейнічае шэраг пазашкольных устаноў — дзіцячы юнацкі спартыўны клуб, Палац дзяцей і моладзі. == Медыцына == У Наваполацку працуе цэнтральная гарадская бальніца, якая ўключае ў сябе: гарадскую бальніцу, гарадскую паліклініку № 1, гарадскую паліклініку № 4, дзіцячую паліклініку, гарадскую стаматалагічную паліклініку, скурна-венералагічны дыспансер, гарадскі процітуберкулёзны дыспансер, псіханеўралагічны дыспансер, станцыю хуткай і неадкладнай медыцынскай дапамогі, гарадскую станцыю пералівання крыві, гарадскі цэнтр гігіены і эпідэміялогіі<ref name="ng"/>. ААТ «Нафтан» уключае ў сябе медыцынскую службу нафтаперапрацоўчага завода і паліклініку завода «Палімір», == Славутасці == [[Файл:Un hiver à Navapolatsk.jpg|thumb|Зіма ў Наваполацку. Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса.]] * [[Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Наваполацк)|Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса]] * [[Царква ў гонар Ражства Іаана Прадцечы (Наваполацк)|Царква ў гонар Ражства Іаана Прадцечы]] * [[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Неспадзяваная Радасць» (Наваполацк)|Царква ў гонар абраза Божай Маці «Неспадзяваная Радасць»]] У Наваполацку налічваецца 9 помнікаў. * [[Курган працоўнай славы]] знаходзіцца ў прамзоне насупраць аўтапарка № 6. * [[Мемарыяльны комплекс «Першая палатка»]] ўстаноўлены на вуліцы Маладзёжнай — на месцы пачатку будаўніцтва горада<ref name="pamiać"/>. * Помнік-гарэльеф, прысвечаны Алегу Ктатораву — першаму дырэктару НПЗ. Устаноўлены ў 1993 годзе на вуліцы, якая носіць яго імя. Скульптар [[Леў Рыгоравіч Аганаў|Л. Аганаў]]. * Помнік воінам, якія загінулі пры вызваленні вёскі Траецкае і ўдастоены звання Героя Савецкага Саюза. Знаходзіцца на тэрыторыі ААТ «Нафтан», устаноўлены ў 1979 годзе. Аўтар А. Захараў. * Помнік партызанскаму атраду «Смерць фашызму» ўстаноўлены ў 1984 годзе прамзоне, каля завода ЖБВ. Аўтары Л. Аганаў, А. Селіванаў. * Мемарыяльны знак на месцы гібелі савецкіх лётчыкаў у 1944 годзе ўстаноўлены па дарозе да прадпрыемства ААТ «Палімір» у 1974 годзе. * Помнік Л. П. Касцецкай, падпольшчыцы, ураджэнцы Полацка ўстаноўлены ў 1970 годзе ля СШ № 3. Скульптар А. Дупін. * Помнік на брацкай магіле 20 воінаў-вызваліцеляў 219-га гвардзейскага стралковага палка па вуліцы Паркавай. Аўтар — архітэктар М. Царык. * У 2002 годзе ў раёне гасцініцы «Нафтан» пастаўлены помнік воінам-інтэрнацыяналістам. Аўтар Л. Аганаў. == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Наваполацка}} * [[Дзмітрый Львовіч Аганаў]] (нар. 1976) — беларускі скульптар. * [[Аляксандр Аляксандравіч Агароднікаў]] (нар. 1991) — беларускі гісторык. * [[Кацярына Віктараўна Андрэйчык]] (нар. 1987) — беларускі навуковец. * [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]] * [[Сяргей Ігаравіч Астапчук|Сяргей Астапчук]] * [[Навум Гальпяровіч]] * [[Вадзім Дзевятоўскі]] * [[Андрэй Касціцын]] * [[Сяргей Алегавіч Касціцын]] * [[Алена Сяргееўна Саннікава|Алена Саннікава]] * [[Сяржук Сокалаў-Воюш]] * [[Віктар Іванавіч Яронька]] * [[Ігар Вячаслававіч Астапковіч]] * [[Дзяніс Мікалаевіч Карась]] (нар. 1978) — беларускі палітык. * [[Святлана Міхайлаўна Лясовіч]] (нар. 1979) — беларускі філолаг, мовазнавец, педагог. * Васіль Храмцоў (1965—2011) — палітычны актывіст<ref>На Полаччыне разьвіталіся з Васілём Храмцовым https://www.svaboda.org/a/24232253.html</ref> == Гл. таксама == * [[Маладзёжная вуліца (Наваполацк)|Вуліца Маладзёжная]] * [[Гарады Віцебскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] * [[Спіс вуліц Наваполацка]] * [[Новополоцк сегодня]] * [[Вестник Нафтана]] == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="gki">[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://archive.today/20120523225241/belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php Вынікі перапісу 2009 года]</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="Miadzviedzieŭ">Мядзведзеў, А.І. Наваполацк / А.І. Мядзведзеў // Энцыклапедыя прыроды Беларусі : у 5 т. / рэдкал.: І.П. Шамякін [і інш.]. – Мн., 1984. – Т. 3. - С. 444.</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="Ryžkova">Рыжкова, Н. Успех - в новых технологиях и инвестициях / Н. Рыжкова // Віцебскі рабочы. - 2010. - 9 дек. - С. 10. Об итогах и перспективах социально-экономического развития г. Новополоцка, рассмотренных на заседании горисполкома</ref> <ref name="Bastylija">{{ru icon}} {{cite web|author=Букотина-Исупова, Е. Н.|title=«Бастылія» адзначыла Дзень універсітэта|url=http://www.psu.by/index.php/sobytija/9069-bastilija-otmetila-den-universiteta.html|date=2015-05-23|publisher=[[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|ПДУ]]|accessdate=2016-07-10|archiveurl=https://archive.today/20160710182155/http://www.psu.by/index.php/sobytija/9069-bastilija-otmetila-den-universiteta.html|archivedate=10 ліпеня 2016|url-status=live}}</ref> <ref name="ng">Готовы прийти на помощь : [здравоохранение г. Новополоцка] // Новая газета (Наваполацк). – 2003. – 9 верас. - С. 6.</ref> <ref name="pamiać">Помнікі гісторыі горада Наваполацка // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Полацка / рэдкал.: Г.П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]. – Мн., 2002. – С. 842.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Наваполацк|511—512}} * ''Вялічка, У.'' Наваполацкі ўзлёт / У. Вялічка // Беларуская думка. — 2007. — № 4. — С. 28—44. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Navapolack|Наваполацк}} {{OSM relation|6825778|Наваполацк}} * [http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/N-polock.htm ПРЫДЗВІНСКІ КРАЙ — Наваполацк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120104074720/http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/N-polock.htm |date=4 студзеня 2012 }} * [https://www.gismeteo.by/weather-novopolotsk-11026/ Надвор’е ў горадзе Наваполацк] {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Віцебская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Наваполацк| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] [[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1958 годзе]] 63kbtqkeb56xfu77ha0sotimr6jortg 5135558 5135557 2026-05-04T06:56:30Z M.L.Bot 261 /* Культура */ 5135558 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Наваполацк |арыгінальная назва = Наваполацк |падначаленне = |краіна = Беларусь |герб = Coat of Arms of Navapołack, Belarus.svg |сцяг = Flag of Navapołack, Belarus.svg |шырыня герба = 90 |шырыня сцяга = 170 |выява = Navapolack Montage (2017).jpg |подпіс = |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 32 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 28 |lon_min = 40 |lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |вобласць = Віцебская |сельсавет = |від абшчыны = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = [[Дзмітрый Уладзіміравіч Дзямідаў]] |дата ўтварэння = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 48,49<ref name="gki"/> |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |шчыльнасць = 2&nbsp;109 |агламерацыя = |нацыянальны склад = [[беларусы]] — 80,89 %, <br /> [[рускія]] — 15,51 %, <br /> [[украінцы]] — 1,47 %, <br /> іншыя — 2,13 %<ref name="belstat2009"/> |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 214 |паштовы індэкс = 211440 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Navapolack |сайт = http://www.novopolotsk.by |мова сайта = ru |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Навапо́лацк'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Navapolack}}) — горад абласнога падпарадкавання ў [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе ракі [[Дзвіна]]. За 12 км ад [[Полацк]]а, 112 км ад [[Віцебск]]а. Насельніцтва 102&nbsp;288 чалавек (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Гісторыя == У 1954 годзе дзяржаўная камісія разглядала пытанне па выбары пляцоўкі для будаўніцтва ў Беларусі нафтаперапрацоўчага завода. Найбольш прыдатным месцам стаў раён [[Полацк]]а, за 10—12 км ад старажытнага горада па цячэнні [[Дзвіна|Дзвіны]] на беларускім участку [[нафтаправод «Дружба»|нафтаправода «Дружба»]]. У жніўні 1955 праектны інстытут «Ленгіпрагаз» пачаў пошукавыя работы на будучай пляцоўцы прамысловага вузла, а Віцебскі філіял інстытута «Белдзяржпраект» стаў працаваць над праектам стварэння новага горада. 7.6.1958 на лясістым беразе Дзвіны, непадалеку ад невялічкіх вёсачак Слабада і Новы Двор Полацкага раёна, разбіў палаткі першы атрад будаўнікоў. 22 кастрычніка 1959 года на тэрыторыі будаўніцтва Полацкага нафтаперапрацоўчага завода ўтвораны рабочы пасёлак Полацкі, у склад пасёлка ўключаны прамысловая пляцоўка Полацкага нафтаперапрацоўчага завода, пляцоўка вытворча-тэхнічнай базы будаўнічага трэста № 16 «Нафтабуд», размешчаныя на тэрыторыі [[Ветрынскі раён|Ветрынскага раёна]], тэрыторыя жылога гарадка, а таксама вёскі [[Плаксы (Полацкі раён)|Плаксы]], [[Серадома]] і [[Слабада (Экіманскі сельсавет)|Слабада]], пералічаныя са складу [[Экіманскі сельсавет|Экіманскага сельсавета]] [[Полацкі раён|Полацкага раёна]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 22 кастрычніка 1959 г. Аб утварэнні на тэрыторыі Ветрынскага і Полацкага раёнаў Віцебскай вобласці рабочага пасёлка Полацкі // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 14.</ref>. Утвораны рабочы пасёлак быў перададзены ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Полацкага гарсавета. У 1962 годзе быў пабудаваны [[Калінінскі мост (Наваполацк)|Калінінскі мост]], які звязаў два берагі Дзвіны. 14 снежня 1963 года [[Вярхоўны Савет БССР|Прэзідыум Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]] дае гораду сучасную назву і падпарадкаванне непасрэдна вобласці<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб пераўтварэнні рабочага пасёлка Полацкі ў горад і прысваенні яму назвы Новаполацк ад 14 снежня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 37 (1037).</ref>. 30 верасня 1964 года ў мяжу Наваполацка ўключаны вёскі [[Беланова]], [[Меруголава]], [[Новікава (Полацкі раён)|Новікава]], [[Новы Двор (Полацкі раён)|Новы Двор]], [[Паштары]], [[Праварышча]], [[Рулёўка]] і хутар [[Шапілаўка]] [[Фарынаўскі сельсавет|Фарынаўскага сельсавета]] [[Полацкі раён|Полацкага раёна]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб уключэнні некаторых населеных пунктаў Полацкага раёна Віцебскай вобласці ў мяжу горада Новаполацка ад 30 верасня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 29 (1069).</ref>, 17 красавіка 1968 года — вёска [[Шніткі (Полацкі раён)|Шніткі]] Фарынаўскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб уключэнні вёскі Шніткі ў мяжу горада Наваполацка ад 17 красавіка 1968 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 12 (1206).</ref>. У 1966 годзе ў горадзе пачаў дзейнічаць філіял [[БПІ]], а з 1974 года адкрыў свае дзверы ўжо новы інстытут у сістэме адукацыі — [[Наваполацкі політэхнічны інстытут]]. Першым рэктарам НПІ стаў Эрнст Міхайлавіч Бабенка, які ўжо ў 1993 годзе быў таксама першым рэктарам [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта]] — адной з лепшых рэгіянальных вышэйшых навучальных устаноў вобласці і краіны. У 1970-я гады ў Наваполацку пабудавалі заводы «Вымяральнік» (стратэгічны аб’ект, звязаны з абаронным і касмічным прамысловым комплексам) і бялкова-вітамінных канцэнтратаў. Горад дасягнуў піка свайго росту. Пачалося будаўніцтва раёнаў са шматпавярховай забудовай, а таксама сетцы сацыяльных аб’ектаў ([[Мінск (кінатэатр, Наваполацк)|кінатэатр «Мінск»]], комплекс пабудоў Наваполацкай цэнтральнай гарадской бальніцы і г.д). 28 красавіка 1978 года ў склад Наваполацка ўключаны вёскі [[Васілеўцы]] і [[Падкасцельцы]] [[Экіманскі сельсавет|Экіманскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР № 1958—IX Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Наваполацка вёсак Васілеўцы і Падкасцельцы Экіманскага сельсавета Полацкага раёна Віцебскай вобласці ад 28 красавіка 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 13 (1567).</ref>. == Геаграфія == Наваполацк пабудаваны на раўніннай багністай мясцовасці з невысокімі грудамі, вышыня якіх не перавышае 5-10 м. Мясцовасць слаба зрэзана рачнымі далінамі. Рэльеф мясцовасці прадстаўляе сабой плоскую нізіну з дзярнова-падзолістай і супясчанай глебай. Глебы Наваполацка — дзярнова-падзолістыя, суглінкі, тарфяна-багнаватыя верхавога і нізіннага тыпу<ref name="Miadzviedzieŭ"/>. === Месцазнаходжанне === {|class=toccolours style="text-align:center" align="center" !colspan=10|Адлегласць ад Наваполацка да буйных гарадоў (па аўтадарогах)<ref name="trans">{{cite web |url = http://www.lardi-trans.com/distance/ |title = Разлік адлегласцяў паміж гарадамі |publisher = транспартная кампанія «КСВ 911» |author = |date = |accessdate = 2021-08-21 }}</ref><ref>[http://maps.google.com/ Карты Google]</ref> |- ||||||{{Сцяг Латвіі}} [[Рыга]] ~ 407 км<br />{{сцяг Швецыі}} [[Стакгольм]] ~ 1209 км<br />{{сцяг Нарвегіі}} [[Осла]] ~ 2301 км ||{{сцяг Расіі}} [[Пскоў]] ~ 281 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Санкт-Пецярбург]] ~ 595 км<br />{{сцяг Эстоніі}} [[Талін]] ~ 657 км<br />{{сцяг Фінляндыі}} [[Хельсінкі]] ~ 742 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Мурманск]] ~ 1878 км ||{{сцяг Расіі}} [[Цвер]] ~ 579 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Волагда]] ~ 1095 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Архангельск]] ~ 1691 км ||||| |- ||||||{{Сцяг Латвіі}} [[Даўгаўпілс]] ~ 186 км<br />{{Сцяг Германіі}} [[Берлін]] ~ 1278 км<br />{{сцяг Даніі}} [[Капенгаген]] ~ 1704 км<br />{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Лондан]] ~ 2342 км ||[[Файл:Compass Rose Russian North.svg|200px|center|Ружа вятроў]]||{{сцяг Расіі}} [[Масква]] ~ 631 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Омск]] ~ 3223 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Іркуцк]] ~ 5697 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Магадан]] ~ 9794 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Уладзівасток]] ~ 9810 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Хабараўск]] ~ 10020 км |||||| |- ||||||{{Сцяг Літвы}} [[Вільнюс]] ~ 258 км<br />{{сцяг Беларусі}} [[Гродна]] ~ 433 км<br />{{сцяг Беларусі}} [[Брэст]] ~ 583 км<br />{{сцяг Польшчы}} [[Варшава]] ~ 708 км<br />{{сцяг Чэхіі}} [[Прага]] ~ 1383 км<br />{{Сцяг Францыі}} [[Парыж]] ~ 2290 км<br />{{сцяг Італіі}} [[Рым]] ~ 2529 км<br />{{сцяг Іспаніі}} [[Мадрыд]] ~ 3611 км ||{{сцяг Беларусі}} [[Мінск]] ~ 235 км<br />{{сцяг Беларусі}} [[Магілёў]] ~ 256 км<br />{{сцяг Беларусі}} [[Гомель]] ~ 431 км<br />{{сцяг Украіны}} [[Кіеў]] ~ 683 км<br />{{сцяг Украіны}} [[Львоў]] ~ 847 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Варонеж]] ~ 953 км<br />{{сцяг Украіны}} [[Адэса]] ~ 1149 км<br />{{сцяг Расіі}}{{сцяг Украіны}} [[Севастопаль]] ~ 1636 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Краснадар]] ~ 1783 км<br />{{сцяг Ізраіля}} [[Тэль-Авіў]] ~ 3956 км ||{{сцяг Украіны}} [[Данецк]] ~ 1420 км<br />{{сцяг Расіі}} [[Уладзікаўказ]] ~ 2198 км<br />{{сцяг Таджыкістана}} [[Душанбэ]] ~ 4381 км<br />{{сцяг Індыі}} [[Дэлі]] ~ 5984 км<br />{{сцяг Кітая}} [[Пекін]] ~ 8005 км |||||| |- !colspan=10| |} == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=240|height=160|type=rect|x=1970,1995,2004,2006,2008,2009,2016,2017|y=40100,96100,101300,100800,100800,98138,102394,102288}}</div> * '''XX стагоддзе''': 1970 — 40,1 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1995 — 96,1 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 101,3 тыс. чал.; 2006 год — 100,8 тыс. чал.; 2008 год — 100,8 тыс. чал.; 2009 год — 101,0 тыс. чал.; 2009 год — 98&nbsp;138 чал. (перапіс)<ref name="belstat2009"/>; 2016 год — 102&nbsp;394 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 102&nbsp;288 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == У горадзе шырокая сфера абслугоўвання і камунальнай гаспадаркі. Дзяржаўнае вытворчае аб’яднанне бытавога абслугоўвання насельніцтва мае ў сваім складзе Дом быту, розныя атэлье, бюро бытавых паслуг, майстэрні, цырульні, хімчыстку, лазні і пральні. Шырокая сетка прадпрыемстваў гандлю і грамадскага харчавання. Буйнейшым гандлёвым прадпрыемствам горада з’яўляецца ДГП «Базіс». Значны ўклад у эканоміку горада ўносяць прадпрыемсты недзяржаўных форм уласнасці. Прадпрымальніцкі сектар у Наваполацку ў адпаведнасці з другімі рэгіёнамі вобласці развіты дастаткова. На тэрыторыі горада працуе 275 прадпрыемстваў малога і сярэдняга бізнесу. Напрамкі іх дзейнасці разнабаковыя: прамысловасць, будаўніцтва, оптавы і рознічны гандаль, грамадскае харчаванне, аказанне паслуг насельніцтву. 12 лістапада 1958 года ў адным з першых інтэрнатаў пасёлка Полацкі была ўведзена ў строй дзеячых ручная тэлефонная станцыя на 100 нумароў і радыёвузел магутнасцю 0,6 кілавата. 30 студзеня 1967 года загадам начальніка Віцебскага абласнога ўпраўлення № 10 арганізаваны Наваполацкі гарадскі вузел сувязі на поўным гаспадарчым разліку. У складзе аддзяленняў сувязі былі тэлефаністкі і манцёры ГТС, аператары паштовай сувязі і аператары тэлеграфна-тэлефоннай сувязі, паштальёны па дастаўцы друку<ref name="Ryžkova"/>. Прадпрыемствы нафтахімічнай і хімічнай ([[ААТ Нафтан]], [[Палімір]]), будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці. Гасцініцы «Нафтан», «Беларусь», «Дружба», «Спартыўная». Дамы паляўнічага ТАА «Аўтаімпарт» і «Еўрапарк». [[Наваполацкая ЦЭЦ]] == Транспарт == * [[Наваполацкі трамвай]] * [[Калінінскі мост (Наваполацк)|Калінінскі мост]] == Культура == [[Музей гісторыі і культуры горада Наваполацка]]. Цэнтр нацыянальнай культуры і рамёстваў. Мастацкі фільм «[[Вуліца без канца]]» (1973; рэжысёр [[Ігар Міхайлавіч Дабралюбаў|Ігар Дабралюбаў]]).<ref>{{Артыкул|спасылка=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B0&oldid=152026514|загаловак=Улица без конца|год=2026-03-03|мова=ru|выданне=Википедия}}</ref> == Адукацыя == [[Файл:Navapolatsk (centre) 01.jpg|thumb|320px|Наваполацк, вуліца Маладзёжная, дом 47. Будынак падатковай інспекцыі горада. На заднім плане — інтэрнат № 2 Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта, званы студэнтамі «[[Бастылія]]й»<ref name="Bastylija"/>.]] Першай у Наваполацку ў 1959 годзе адкрыта СШ № 1, якая называлася СШ № 10 Полацка. У 1963 годзе пачала работу СШ № 2, у 1966 — СШ № 3, у 1969 — СШ № 4. Станам на май 2026 года, у Наваполацку працуюць 13 сярэдніх школ, 2 базавыя, пачатковая, 2 вячэрнія школы, ліцэй, 2 гімназіі, каледж. Працуе 31 дзіцячы сад. '''Сярэднія адукацыйныя школы горада працуюць у розных мэтавых кірунках''': * СШ № 1 — з архітэктурна-мастацкім ухілам; * СШ № 2 — на базе школы працуе ваенна-патрыятычны клуб «Разведчыкі воінскай славы» (раней ён называўся «Чырвоныя следапыты»), створаны абсерваторыя і планетарый; * СШ № 3 — з музыкальна-харавым ухілам; * СШ № 4 — з кадэцкімі фізіка-матэматычнымі класамі, якія рыхтуюць вучняў для паступлення ў Ваенную Акадэмію Рэспублікі Беларусь; * СШ № 5 працуе па этнаграфічнай праграме; * СШ № 6 (цяпер [[Гімназія № 1 (Наваполацк)|Гімназія № 1]]) — з 1 верасня 1992 года Наваполацкая гімназія, цяпер гімназія № 1; * СШ № 7— з харэаграфічным ухілам; * СШ № 9 (цяпер [[Гімназія № 2 (Наваполацк)|Гімназія № 2]]) — з паглыбленым вывучэннем замежных моў; * СШ № 10 — з 1993 года ў школе адкрыты Наваполацкі ліцэй, які рыхтуе вучняў да паступлення ў Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт; * СШ № 12 — з экалагічным ухілам. Таксама ў горадзе [[Наваполацкі дзяржаўны політэхнічны каледж|Наваполацкі дзяржаўны політэхнічны тэхнікум]], [[Наваполацкае прафесійна-тэхнічнае вучылішча нафтавікоў|Наваполацкае прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 28 нафтавікоў]], [[Наваполацкі дзяржаўны прафесійна-тэхнічны каледж будаўнікоў|Наваполацкае прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 89 будаўнікоў]], [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт]], [[Наваполацкі дзяржаўны музычны каледж|музычны каледж]]. Дзейнічае шэраг пазашкольных устаноў — дзіцячы юнацкі спартыўны клуб, Палац дзяцей і моладзі. == Медыцына == У Наваполацку працуе цэнтральная гарадская бальніца, якая ўключае ў сябе: гарадскую бальніцу, гарадскую паліклініку № 1, гарадскую паліклініку № 4, дзіцячую паліклініку, гарадскую стаматалагічную паліклініку, скурна-венералагічны дыспансер, гарадскі процітуберкулёзны дыспансер, псіханеўралагічны дыспансер, станцыю хуткай і неадкладнай медыцынскай дапамогі, гарадскую станцыю пералівання крыві, гарадскі цэнтр гігіены і эпідэміялогіі<ref name="ng"/>. ААТ «Нафтан» уключае ў сябе медыцынскую службу нафтаперапрацоўчага завода і паліклініку завода «Палімір», == Славутасці == [[Файл:Un hiver à Navapolatsk.jpg|thumb|Зіма ў Наваполацку. Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса.]] * [[Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Наваполацк)|Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса]] * [[Царква ў гонар Ражства Іаана Прадцечы (Наваполацк)|Царква ў гонар Ражства Іаана Прадцечы]] * [[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Неспадзяваная Радасць» (Наваполацк)|Царква ў гонар абраза Божай Маці «Неспадзяваная Радасць»]] У Наваполацку налічваецца 9 помнікаў. * [[Курган працоўнай славы]] знаходзіцца ў прамзоне насупраць аўтапарка № 6. * [[Мемарыяльны комплекс «Першая палатка»]] ўстаноўлены на вуліцы Маладзёжнай — на месцы пачатку будаўніцтва горада<ref name="pamiać"/>. * Помнік-гарэльеф, прысвечаны Алегу Ктатораву — першаму дырэктару НПЗ. Устаноўлены ў 1993 годзе на вуліцы, якая носіць яго імя. Скульптар [[Леў Рыгоравіч Аганаў|Л. Аганаў]]. * Помнік воінам, якія загінулі пры вызваленні вёскі Траецкае і ўдастоены звання Героя Савецкага Саюза. Знаходзіцца на тэрыторыі ААТ «Нафтан», устаноўлены ў 1979 годзе. Аўтар А. Захараў. * Помнік партызанскаму атраду «Смерць фашызму» ўстаноўлены ў 1984 годзе прамзоне, каля завода ЖБВ. Аўтары Л. Аганаў, А. Селіванаў. * Мемарыяльны знак на месцы гібелі савецкіх лётчыкаў у 1944 годзе ўстаноўлены па дарозе да прадпрыемства ААТ «Палімір» у 1974 годзе. * Помнік Л. П. Касцецкай, падпольшчыцы, ураджэнцы Полацка ўстаноўлены ў 1970 годзе ля СШ № 3. Скульптар А. Дупін. * Помнік на брацкай магіле 20 воінаў-вызваліцеляў 219-га гвардзейскага стралковага палка па вуліцы Паркавай. Аўтар — архітэктар М. Царык. * У 2002 годзе ў раёне гасцініцы «Нафтан» пастаўлены помнік воінам-інтэрнацыяналістам. Аўтар Л. Аганаў. == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Наваполацка}} * [[Дзмітрый Львовіч Аганаў]] (нар. 1976) — беларускі скульптар. * [[Аляксандр Аляксандравіч Агароднікаў]] (нар. 1991) — беларускі гісторык. * [[Кацярына Віктараўна Андрэйчык]] (нар. 1987) — беларускі навуковец. * [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]] * [[Сяргей Ігаравіч Астапчук|Сяргей Астапчук]] * [[Навум Гальпяровіч]] * [[Вадзім Дзевятоўскі]] * [[Андрэй Касціцын]] * [[Сяргей Алегавіч Касціцын]] * [[Алена Сяргееўна Саннікава|Алена Саннікава]] * [[Сяржук Сокалаў-Воюш]] * [[Віктар Іванавіч Яронька]] * [[Ігар Вячаслававіч Астапковіч]] * [[Дзяніс Мікалаевіч Карась]] (нар. 1978) — беларускі палітык. * [[Святлана Міхайлаўна Лясовіч]] (нар. 1979) — беларускі філолаг, мовазнавец, педагог. * Васіль Храмцоў (1965—2011) — палітычны актывіст<ref>На Полаччыне разьвіталіся з Васілём Храмцовым https://www.svaboda.org/a/24232253.html</ref> == Гл. таксама == * [[Маладзёжная вуліца (Наваполацк)|Вуліца Маладзёжная]] * [[Гарады Віцебскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] * [[Спіс вуліц Наваполацка]] * [[Новополоцк сегодня]] * [[Вестник Нафтана]] == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="gki">[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://archive.today/20120523225241/belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php Вынікі перапісу 2009 года]</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="Miadzviedzieŭ">Мядзведзеў, А.І. Наваполацк / А.І. Мядзведзеў // Энцыклапедыя прыроды Беларусі : у 5 т. / рэдкал.: І.П. Шамякін [і інш.]. – Мн., 1984. – Т. 3. - С. 444.</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="Ryžkova">Рыжкова, Н. Успех - в новых технологиях и инвестициях / Н. Рыжкова // Віцебскі рабочы. - 2010. - 9 дек. - С. 10. Об итогах и перспективах социально-экономического развития г. Новополоцка, рассмотренных на заседании горисполкома</ref> <ref name="Bastylija">{{ru icon}} {{cite web|author=Букотина-Исупова, Е. Н.|title=«Бастылія» адзначыла Дзень універсітэта|url=http://www.psu.by/index.php/sobytija/9069-bastilija-otmetila-den-universiteta.html|date=2015-05-23|publisher=[[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|ПДУ]]|accessdate=2016-07-10|archiveurl=https://archive.today/20160710182155/http://www.psu.by/index.php/sobytija/9069-bastilija-otmetila-den-universiteta.html|archivedate=10 ліпеня 2016|url-status=live}}</ref> <ref name="ng">Готовы прийти на помощь : [здравоохранение г. Новополоцка] // Новая газета (Наваполацк). – 2003. – 9 верас. - С. 6.</ref> <ref name="pamiać">Помнікі гісторыі горада Наваполацка // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Полацка / рэдкал.: Г.П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]. – Мн., 2002. – С. 842.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Наваполацк|511—512}} * ''Вялічка, У.'' Наваполацкі ўзлёт / У. Вялічка // Беларуская думка. — 2007. — № 4. — С. 28—44. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Navapolack|Наваполацк}} {{OSM relation|6825778|Наваполацк}} * [http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/N-polock.htm ПРЫДЗВІНСКІ КРАЙ — Наваполацк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120104074720/http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/N-polock.htm |date=4 студзеня 2012 }} * [https://www.gismeteo.by/weather-novopolotsk-11026/ Надвор’е ў горадзе Наваполацк] {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Віцебская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Наваполацк| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] [[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1958 годзе]] 61pxzkiyz4smtzx5zxumj3u5nbotc18 4 16411 5135447 5135004 2026-05-03T19:21:14Z JerzyKundrat 174 /* Мікалай Міхайлавіч Зуеў */ 5135447 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Мікалай Міхайлавіч Зуеў]] == : {{выдаліць}}. Значнасць не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:45, 2 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. Кандыдат навук, выдаў беларускамоўны дапаможнік «Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка». Для БелВікі гэта істотна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 3 мая 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) {{/Падвал}} 3c9g6lfficlmm4mtsf2u6k6alww317u 0 19347 5135453 5135007 2026-05-03T19:35:34Z JerzyKundrat 174 5135453 wikitext text/x-wiki {{Падзяліць|[[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]}} '''[[Індустрыялізацыя]]''', стварэнне буйной вытворчасці ва ўсіх галінах народнай гаспадаркі, і '''[[калектывізацыя]]''', аб’яднанне індывідуальных сялянскіх гаспадарак у буйныя калектыўныя гаспадаркі — складныя часткі пабудовы сацыялістычнага грамадства ў [[СССР]], стварэння падмурку рэалізацыі геапалітычных планаў савецкага кіраўніцтва. == Індустрыялізацыя == Правядзенне [[Індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]] ў БССР тлумачылася неабходнасцю стварэння машыннай вытворчасці ў прамысловасці. Прыгранічнае размяшчэнне рабіла немэтазгодным знаходжанне ў рэспубліцы прадпрыемстваў цяжкай прамысловасці, уключаючы заводы ваенна-прамысловага комплексу, таму пераважна развіваліся прадпрыемствы лёгкай прамысловасці ([[Харчовая прамысловасць Беларусі|харчовая]], гарбарная, тэкстыльная і швейная), галіны па перапрацоўцы драўніны ([[Лясная прамысловасць Беларусі|лясная]], дрэваапрацоўчая, папяровая) і мінеральнай сыравіны (паліўная, хімічная). У БССР адсутнічалі разведанныя прамысловыя радовішчы [[нафта|нафты]], [[прыродны газ|газу]], [[буры вугаль|вугалю]], [[чорныя металы|чорных]] і каляровых металаў, таму шырока выкарыстоўваліся прыродныя запасы лесу і [[торф]]у. [[Файл:Магілёўская фабрыка штучнага валакна. 1941.jpg|міні|справа|Магілёўская фабрыка штучнага валакна. 1941 год]] У 1928—1929 гадах быў распрацаваны першы пяцігадовы план развіцця народнай гаспадаркі (пяцігодка), згодна з якім прадугледжвалася стварэнне сельскагаспадарчага машынабудавання, будаўніцтва новых і пераабсталяванне старых прадпрыемстваў. У першую пяцігодку (1928—1932 гады) былі пабудаваны і ўведзены ў строй швейная фабрыка «[[Сцяг індустрыялізацыі]]» і панчошна-трыкатажная фабрыка «[[КІМ (прадпрыемства)|КІМ]]» у [[Віцебск]]у, [[Магілёўскі завод штучнага валакна|Магілёўская фабрыка штучнага валакна]], [[ФанДАК|Бабруйскі]] і Гомельскі дрэваапрацоўчыя камбінаты, [[Гомсельмаш|завод сельскагаспадарчых машын]] у [[Гомель|Гомелі]]. На працягу другой і трэцяй [[Пяцігадовыя планы развіцця народнай гаспадаркі Беларускай ССР|пяцігодак]] (1933—1937, 1938—1941 гады) прамысловасць рэспублікі папоўнілася [[Гомельшкло|Гомельскім шкляным]] і [[Крычаўцэментнашыфер|Крычаўскім цэментным]], [[Магілёўскі трубаліцейны завод|Магілёўскімі трубаліцейным]] і [[Магілёўскі аўтарамонтны завод|аўтарамонтным заводамі]], [[Мінскі радыёзавод|Мінскім радыёзаводам]], [[Рагачоўскі малочнакансервавы камбінат|Рагачоўскім кансервавым заводам]], кандытарскімі фабрыкамі «[[Камунарка (фабрыка)|Камунарка]]» ў Мінску і «[[Спартак (кандытарская фабрыка)|Спартак]]» у Гомелі, [[Барысаўская макаронная фабрыка|Барысаўскай макароннай]] і [[Мінская каўбасная фабрыка|Мінскай каўбаснай фабрыкамі]]. Беларусь паступова ператваралася ў індустрыяльную краіну з дзяржаўнай формай уласнасці на сродкі вытворчасці. Тут па-ранейшаму пераважала [[лёгкая прамысловасць]]. Індустрыялізацыя праводзілася па прапанове [[І. Сталін]]а вельмі хуткімі тэмпамі пад лозунгам «Пяцігодку — у чатыры гады». Гэта патрабавала значных сродкаў, якія вырашана было адшукаць за кошт эканоміі, зберажэння, выкарыстання працоўнага энтузіязму, а таксама правядзення суцэльнай калектывізацыі на вёсцы. {{цытата|аўтар=[[А. І. Александровіч]],<br>паэма «Поэма імя вызваленьня» (1930)<ref>[https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A2%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%8B_(%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87,_1932%E2%80%941933)/1/III/%D0%9F%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0_%D1%96%D0%BC%D1%8F_%D0%B2%D1%8B%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB% Творы (Александровіч, 1932—1933)/1/III/Поэма імя вызваленьня]</ref> |Шчыльней [[пралетарыят|пролетарскія]] рады,<br> даёш [[пяцігодка|пяцігодку]] ў чатыры гады.<br> Узброім [[трактар]]амі [[калгас|колгасы]],<br> ліквідуем [[кулацтва]] як [[сацыяльны клас|клясу]].<br> … Загудзелі поўным ходам<br> гмахі [[фабрыка|фабрык]] і заводаў.<br> І ў [[селянін]]а<br> замест лучыны<br> і карча —<br> [[лямпачка Ільліча]]… Абвязаў краіне стан<br>правадамі<br>[[Асінстан]].}} Сімвалам прагрэсу і тэхналагічнай навіны для Беларусі стала будоўля [[электрастанцыя|электрастанцыі]] «Асінстан» (цяпер — [[Беларуская ДРЭС]]), першы энергаблок якой быў запушчаны 8 лістапада 1930 года<ref>[https://www.slova.by/obshchestvo/39967-belorusskaya-gres-95-let-v-istorii-otechestvennoj-energetiki Белорусская ГРЭС: 95 лет в истории отечественной энергетики]</ref>. Будоўля ішла паралельна з пабудовай [[Днепрагэс]]у ва [[Украінская ССР|Украіне]], найбуйнейшай на той час электрастанцыі Савецкага Саюза, аднаго з галоўных аб’ектаў плана [[ДЗЯЭЛРА]]. == Калектывізацыя == Суцэльная [[калектывізацыя]] сельскай гаспадаркі была звязана з масавым і хуткім аб’яднаннем дробных індывідуальных сялянскіх гаспадарак у буйныя калектыўныя гаспадаркі ([[калгас]]ы). З лета 1929 года сталі паскорана і прымусова стварацца калгасы, дзе праца ацэньвалася вельмі нізка і аплачвалі яе не грашыма, а прадуктамі па колькасці адпрацаваных дзён. Тых, хто не жадаў запісвацца ў калгасы, прылічвалі да [[Кулак (селянін)|кулакоў]] і праводзілі [[раскулачванне]], што выклікала масавае нездавальненне сялян. Тых, хто выступаў супраць ужывання прымусовых метадаў пры правядзенні калектывізацыі, абвінавачвалі ў страце класавай пільнасці і насаджэнні кулацкіх гаспадарак. Так, быў абвінавачаны [[Народны камісар земляробства БССР]] [[Дз. Прышчэпаў]], які праводзіў у 1924—1929 гадах аграрную палітыку пад лозунгам «[[Беларусь — чырвоная Данія]]», выступаў за прынцыпы добраахвотнасці і паслядоўнасці ў правядзенні калектывізацыі<ref>[https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/116908/1/Khodzin_SN.pdf Ходзін, С. М. Д. Ф. Прышчэпаў: гісторыя асобы як гісторыя краіны / С. М. Ходзін // Российские и славянские исследования: науч. сб. Вып. 9. / редкол.: А. П. Сальков, О. А. Яновский (отв. редакторы) (и др.). — Мн.: БГУ, 2014. — С. 131—142. — С. 138]</ref>. Для стварэння калгасаў у вёску з горада былі накіраваны рабочыя-[[дваццаціпяцітысячнікі]] (у Беларусі іх было больш за 600 чалавек). Для забеспячэння калгасаў тэхнікай былі створаны машынна-трактарныя станцыі (МТС), а пры іх — палітычныя аддзелы, якія строга праводзілі лінію [[УКП (б)]] на ажыццяўленне суцэльнай калектывізацыі ў вёсцы. Першая МТС была створана ў [[Койданава|Койданаве]] (цяперашні [[Дзяржынск]]). == Вынікі індустрыялізацыі і калектывізацыі == Вынікам правядзення індустрыялізацыі і суцэльнай калектывізацыі стала стварэнне сучаснай на той момант матэрыяльна-тэхнічнай базы ў прамысловасці і сельскай гаспадарцы, што забяспечыла будаўніцтва новага сацыялістычнага ладу ў [[БССР]]. Шляхам велізарнага напружання сіл была пабудавана моцная індустрыяльная база, павялічылася колькасць гарадоў і гарадскога насельніцтва, палепшыліся матэрыяльныя ўмовы жыцця, быў дасягнуты высокі ўзровень адукацыі, навукі, культуры. У эканоміцы ўсталявалася адзіная [[дзяржаўная ўласнасць]] на сродкі вытворчасці. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Гісторыя Беларусі 2}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Гісторыя эканомікі Беларусі]] 6rn4x4c4fmdlylq7xnc7evr5vwkfqjr 0 25897 5135328 4913604 2026-05-03T14:23:38Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Кізляр]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135328 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кізляр |арыгінальная назва = {{lang-ru|Кизляр}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Coat_of_Arms_of_Kizlyar_(Dagestan)_(1842).png |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 43|lat_min = 51|lat_sec = 00 |lon_dir = |lon_deg = 46|lon_min = 43|lon_sec = 00 |CoordAddon = RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Дагестан |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1785 |плошча = 32 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 87239 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 05 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Kizlyar |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Кізляр''' ({{lang-ru|Кизляр}}) — горад (з [[1785]]) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Кізлярскі раён|Кізлярскага раёна]] [[Дагестан]]а. Насельніцтва 48,8 тыс. чал. ([[2006]]). Заснаваны ў [[1735]] годзе, як руская крэпасць на рацэ [[Церак]]. Размешчаны на мяжы з [[Чачня|Чачнёй]]. Электрамеханічны, электраапаратны заводы, харчовая прамысловасць. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{Reflist}} {{Гарады Дагестана}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Дагестана]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1735 годзе]] [[Катэгорыя:Кізляр]] 1dnf83xgyy8mkjn89n3xt9r4s49rxlb 0 31525 5135391 5096304 2026-05-03T17:06:20Z ~2026-26873-08 167581 удакладненне 5135391 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Скобла}} {{Пісьменнік}} '''Міхась Скобла''', поўнае імя '''Міхаіл Уладзіміравіч Скобла''' (23 лістапада 1966, вёска [[Пяляжын]] Зэльвенскага раёна Гродзенскай вобл.) — паэт, эсэіст, перакладчык, парадыст, даследчык літаратуры. == Біяграфія == Скончыў [[Дзярэчын]]скую СШ (1984) і беларуска-рускае аддзяленне [[філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта БДУ]] (1991). У канцы 1980-х гадоў быў удзельнікам таварыства «[[Тутэйшыя (літаратурнае аб’яднанне)|Тутэйшыя]]», якое займалася адраджэннем беларускай культуры. Працаваў намеснікам галоўнага рэдактара часопіса «[[Роднае слова (1988)|Роднае слова]]» і выдавецтва «[[Беларускі кнігазбор]]», у Міністэрстве культуры і друку, вёў аўтарскую праграму «Вольная студыя» на [[Радыё Свабода]] (1998—2017). У 2017—2023 гадах — аглядальнік газеты «[[Народная Воля]]». Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] (з 1991), з’яўляўся намеснікам старшыні СБП (2002—2010). Жанаты. Мае дачку Сафію і сына Вячаслава. Жыве ў [[Мінск]]у. == Творчасць == Аўтар кніг «Вечны зніч» (1990), «Розгі ў розніцу» (1993), «Вочы савы» (1994), «Камень-перунок» (1998), «Дзярэчынскі дыярыюш» (1999), «Нашэсце поўні» (2001), «Акно для матылькоў» (2009), «Вольная студыя» (2009), «Саркафагі страху» (2016), «Камізэлька для месяца» (2016), «Выспятак ад Скарыны» (2017). Укладальнік паэтычных анталогій «Краса і сіла: беларуская паэзія ХХ стагоддзя» (2003) і «Галасы з-за небакраю: паэзія свету ў беларускіх перакладах ХХ стагоддзя» (2008). Уклаў і пракаментаваў выдадзеныя ў серыі «Беларускі кнігазбор» аднатомнікі Уладзіміра Жылкі (1998), Ларысы Геніюш (2000), Рыгора Крушыны (2005), Рыгора Барадуліна (2008); а таксама зборы твораў Алеся Салаўя (2010), Ларысы Геніюш (у 2 тамах; 2010), мемуарныя зборнікі Мікалая Улашчыка (2016) і Міхася Стральцова (2017). Апублікаваў тамы эпісталярнай спадчыны Ларысы Геніюш — «Каб вы ведалі» (2005) і «Лісты з Зэльвы» (2012), Зоські Верас — «Я помню ўсё» (2013) і «Пакуль рука пяро трымае» (2015). У кнізе «Высьпятак ад Скарыны» (2017) сабраны блогі і дыялогі Міхася Скоблы, у якіх аўтар прапануе свой адказ на пытанні: чаму [[Францыск Скарына|Скарына]] бы радаваўся, на што гневаўся, чым цешыўся, за што і каму даў бы выспятка ў сённяшняй Беларусі<ref>[https://www.svaboda.org/a/29262068.html svaboda.org]</ref>. == Прызнанне == * Лаўрэат [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|літаратурнай прэміі]] Ведзьмака Лысагорскага (1988). * Лаўрэат [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|літаратурнай прэміі імя Алеся Адамовіча]] (2000). * Лаўрэат прэміі часопіса «Дзеяслоў» «[[Залаты апостраф]]» (2016)<ref>http://lit-bel.org/by/news/u-minsku-adkryty-stralcouski-fest-i-uruchany-zalaty-apostraf.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171107025909/http://lit-bel.org/by/news/u-minsku-adkryty-stralcouski-fest-i-uruchany-zalaty-apostraf.html |date=7 лістапада 2017 }} У Мінску адкрыты Стральцоўскі фэст і ўручаны «Залаты апостраф»</ref>. * Лаўрэат прэміі «[[Гліняны Вялес]]» (2016)<ref>{{Cite web |url=http://www.racyja.com/kultura/mikhas-skobla-laureat-glinyanaga-vyale/ |title=Міхась Скобла — лаўрэат «Глінянага Вялеса» за 2016 год |access-date=24 лютага 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171023063437/http://www.racyja.com/kultura/mikhas-skobla-laureat-glinyanaga-vyale/ |archivedate=23 кастрычніка 2017 |url-status=dead }}</ref>. * Лаўрэат Міжнароднай прэміі «Воін святла» (2016). * Лаўрэат [https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%8F_%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%96_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%96%D1%88%D0%B0 Міжнароднай літаратурна-мастацкай прэміі імя Панцеляймона Куліша] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210613010557/https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%8F_%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%96_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%96%D1%88%D0%B0 |date=13 чэрвеня 2021 }} (2020). Узнагароджаны [[Медаль 100 гадоў БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Mihas Skobla - lecture about Ryhor Baradulin - Minsk 28-03-2014 AD a.JPG|Міхась Скобла ў час сваёй лекцыі аб жыцці і творчасці [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгора Барадуліна]] (1935—2014), беларускага паэта. [[Мінск|Мінск]], 28 сакавіка 2014 г. File:Mihas Skobla pra Rygora Baradulina - Minsk 28-03-2014 AD.ogv|Міхась Скобла расказвае, як [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]] за пераклад на [[беларуская мова|беларускую мову]] паэтаў Каўказа ([[Дагестан]]а, [[Чачня|Чачні]] і інш.) атрымаў у падарунак [[Бурка (мужчынская вопратка)|бурку]], [[папаха|папаху]] і сертыфікат на валоданне пляцам зямлі ў [[аул Карата|вёсцы (ауле) Карата]] [[Ахваскі раён|Ахваскага раёна]] [[Дагестан|Рэспублікі Дагестан]]. [[Мінск|Мінск]], 28 сакавіка 2014 г. </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Скобла Міхась (Міхаіл Уладзіміравіч)||465}} * Скобла Міхась // Дзеяслоў: Нашы аўтары — Эл.рэсурс dziejaslou.by * Водгульле ХХ стагоддзя: «Галасы з-за небакраю» // Наша Ніва on-line: Літаратура / 12:33, 19 верас. 2008 — Эл.рэсурс nashaniva.by == Спасылкі == * [http://www.svaboda.org/author/17494.html Артыкулы спадара Скоблы на Радыё «Свабода»] * {{bis.nlb.by|134469|Скобла Міхась (Міхаіл Уладзіміравіч)}} * [https://www.youtube.com/watch?v=fDDXgEepJrA Міхась Скобла. Вечны зніч (зборнік вершаў) (1990) (аудыё)] {{Commonscat|Mihas Skobla}} {{Прэмія Гліняны Вялес}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Скобла Міхась}} [[Катэгорыя:Парадысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Парадысты паводле алфавіту]] [[Катэгорыя:Эсэісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Эсэісты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Члены Талакі]] 3wufdav1fbmqy74veb8jcrdgy6pk836 0 32733 5135632 5042753 2026-05-04T10:36:42Z Rymchonak 22863 5135632 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Спасылка=Горад Новакузнецк}} {{НП-Расія}} '''Кузнецк''' ({{lang-ru|Кузнецк}}) — горад (з [[1780]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Кузнецкі раён|Кузнецкага раёна]] [[Пензенская вобласць|Пензенскай вобласці]]. Заснаваны ў [[1699]] годзе. Горад размешчаны на рацэ Труёў (прыток [[Сура (прыток Волгі)|Суры]]), на [[Прыволжскае ўзвышша|Прыволжскім узвышшы]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Кузнецк — важны прамысловы цэнтр, другі па эканамічным значэнні горад Пензенскай вобласці. У Кузнецку знаходзяцца: завод радыёпрыбораў; завод палімернага машынабудавання; завод «Кузтэкстыльмаш» (тэкстыльнае абсталяванне); ААТ «Кузнецкі мэблевы камбінат»; абутковая фабрыка; швейная фабрыка; кансервавы завод; прадпрыемствы па вытворчасці будаўнічых матэрыялаў. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Барыс Міхайлавіч Ценін]], расійскі акцёр {{зноскі}} {{Гарады Пензенскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гарады Пензенскай вобласці]] tnohjeyn0bbreo12v2bfh0slbr7o5yd 0 32928 5135322 5134533 2026-05-03T13:46:36Z Için warum 153459 /* Назва */ 5135322 wikitext text/x-wiki {{Возера2 |Назва =Дрывяты |Нацыянальная назва = |Выява =Dryviaty - 1.jpg |Подпіс = |Упадаюць = |Выцякаюць =[[Друйка (рака)|Рака Друйка]] |Краіна =Беларусь |Рэгіён =Віцебская вобласць |Пазіцыйная карта 1 =Беларусь |Пазіцыйная карта 2 =Беларусь Віцебская вобласць |Плошча =36,14 |Аб'ём =0,22352 |Вышыня над узроўнем мора =129 |Сярэдняя глыбіня = |Найбольшая глыбіня=12,0 |Даўжыня =9,86 |Шырыня =4,50 |Даўжыня берагавой лініі=37,6 |Салёнасць =0,2—0,24 |Празрыстасць =2,4 |lat =55.6164 |long =27.0281 |lat_deg=55 |lat_min=36 |lat_sec=58 |lat_dir=N |lon_deg=27 |lon_min=1 |lon_sec=45 |lon_dir=E |Плошча вадазбору = 459 }} '''Дрывя́ты''' — [[возера]] ў [[Браслаўская група азёр|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Знаходзіцца ў басейне [[Друйка (рака)|Друйкі]] (выцякае з возера), каля паўднёвай ускраіны [[Браслаў|Браслава]]. Найбуйнейшае ў [[Браслаўская група азёр|Браслаўскай групе азёр]] і пятае па велічыні на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]{{sfn|Шидловский|1989}}. Належыць да групы [[Браслаўская група азёр|Браслаўскіх азёр]] і знаходзіцца на тэрыторыі [[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|нацыянальнага парка «Браслаўскія азёры»]]. == Назва == На думку Ю. Сташэўскага, назва Дрывяты паходзіць ад індаеўрапейскага кораня ''dru'' «цячы» (у прыватнасці, сустаракаецца ў рачных назвах на кельцкім абшары)<ref>J. Staszewski. Słownik geograficzny: pochodzenie i znaczenie nazw geograficznych. Gdynia, 1948. S. 81.</ref>. На думку даследчыка стараеўрапейскай гідраніміі Х. Краэ, да ''*Dru(u̯)ntos'' узыходзяць літ. ''* Druvintas'' > бел. ''Дрывяты'' і ''Truentus'' > ''Tronto'' (рака, Адрыятычнае мора). Часта ў жаночым родзе ''Druantia/Druentia'' (прыток Роны); ''Drouance'' (прыток Нуаро) і інш. Далей да індаеўрапейскага ''*dreu- / *dru-'' «бегчы, спяшацца» (ст.-інд. ''drávati'' «бяжыць, расцякаецца», ''drutáh'' «спяшаючыся»)<ref>H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 55.</ref>.'' Далей да індаеўрапейскага ''*dreu''- / *''dru''- «бегчы, імкнуцца; цячы», ад якога вытворнае і ''*droṷus'' «плынь»<ref name="A. Vanagas. 1980">''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 92.</ref><ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204—205.</ref>. [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|А. Шахматаў]] звязваў назвы ''Дрывяты, Дрыcвяты, Друя, Дрыса'' з кельцкім ''dru-'' «бегчы, цячы», ад якога, напрыклад, французскія гідронімы ''Drouvenne, Druna, Druon''<ref>A. Schachmatov. Zu den ältesten slavisch-keltischen Beziehungen // Archiv für Slavische Philologie. Berlin, 1912. Т. 33. S. 79.</ref>. Буга быў не згодны з кельцкай тэорыяй Шахматава<ref>K. Būga. Rinktiniai raštai. Т. 1. Vilnius, 1958. C. 85-86.</ref>. Некаторыя даследчыкі лічаць угра-фінскімі фарманты ''-ты, -ды'' (азёры ''Дрывяты, Дрысвяты, Снуды'')<ref>Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 2. Мінск, 1994. С. 528.</ref>. == Гідраграфія == Плошча паверхні складае 36,1 км². Найбольшая глыбіня — 12 м. Даўжыня — 9,86 км. Найбольшая шырыня — 4,5 км. Даўжыня берагавой лініі — 37,6 км. Аб’ём вады — 223,5 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у — 459 км². Схілы [[Катлавіна|катлавіны]] пераважна пад лесам, асіметрычныя: на поўначы вышынёй 30—37 м, месцамі разараныя, на поўдні да 5 м, [[Балота|забалочаныя]]. На поўдні і паўднёвым усходзе 3 вялікія залівы. Мелкаводная зона шырокая (150—300 м) і спадзістая, глыбакаводная ўзгорыстая: упадзіны глыбінёй 10—12 м чаргуюцца з падняццямі. 6 астравоў агульнай плошчай 0,92 км². Дно да глыбіні 3,5—5 м выслана [[Пясок|пяскамі]], ніжэй — [[Глей|іламі]] і [[Сапрапель|сапрапелямі]] (агульная магутнасць адкладаў да 11 м). У возера ўпадаюць рэкі [[Усвіца (рака)|Усвіца]] (злучае з воз. [[Іказнь (возера)|Іказнь]]), [[Рака Золвіца|Золвіца]], [[Акунёўка (рака)|Акунёўка]], [[Дружнянка]], [[Рака Рака|Рака]] (злучае з возерам [[Рака (возера)|Рака]]), 6 [[Ручай|ручаёў]]. == Экалогія == Сярэднемесячная тэмпература вады да глыбіні 7 м у чэрвені 17,2 °C, ліпені — 18,8 °C, жніўні — 17,8 °C. У зімовы перыяд паверхневыя тэмпературы складаюць 0,1—0,2 °C, прыдонныя — 3—3,8 °C. Возера замярзае ў канцы лістапада — пачатку снежня, [[лёд]] трымаецца да канца сакавіка, часам да сярэдзіны красавіка — пачатку мая. Шырыня паласы [[Расліннасць|расліннасці]] ўздоўж [[бераг]]оў ад 35 да 200 м. Растуць рэдкія для [[Флора Беларусі|флоры Беларусі]] [[Біялагічны від|віды]]: [[наяда гнуткая]], [[наяда малая]], [[гідрыла кальчаковая]]. У возеры водзяцца каля 20 відаў рыб: [[лешч]], [[судак]], [[акунь]], [[плотка]], [[лінь]], [[рапушка]], [[мянтуз]], верхаводка, [[карась]], [[язь]], [[шчупак]] і іншыя; ёсць вугор. Адзначана гнездаванне ахоўнай птушкі — [[лебедзь-шыпун|лебедзя-шыпуна]]. Уваходзіць у зону адпачынку Браслаў, на паўночным беразе турбаза «[[Браслаўскія азёры, турбаза|Браслаўскія азёры]]». На ўзровень возера значны ўплыў аказалі меліярацыйныя работы (паглыбленне рэчышча і будаўніцтва плаціны на Друйцы): у 1926 годзе пры ўзроўні 132 м плошча возера складала 38,2 км², было 3 [[Востраў|астравы]]. Уздоўж берагоў утварылася шырокая [[Пойма|пойменная]] паласа. У 1958 годзе пры ўзроўні 129 метраў плошча возера 32,6 км² — 11 астравоў. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/ВодКадастр}} * {{Крыніцы/РэсВодСССР}} * {{Крыніцы/ЭПБ|2|Дрывяты}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дрывя́ты|287}} * {{кніга|аўтар=Шидловский К. С.|загаловак=Браславские озёра: Путеводитель по зоне отдыха Браслав|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|год=1989|старонкі=12—15|старонак=63|isbn=5-345-00063-8|тыраж=20000|ref=Шидловский}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/6958/|ДРЫВЯТЫ}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006023121/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=6 кастрычніка 2021 }} {{ref-ru}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308121031/http://cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=8 сакавіка 2021 }} {{ref-ru}} {{Браслаўскія азёры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Браслаўская група азёр]] [[Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Друйкі]] 8d75zxv61jxm3yufkyp5udgzucb39cb 0 41450 5135397 5062449 2026-05-03T17:25:29Z Janka paŭnočny 167565 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 5135397 wikitext text/x-wiki '''Пошукавая аптымізацыя''' ({{lang-en|search engine optimization, SEO}}) — працэс карэктыроўкі [[HTML]]-кода, тэкставага напаўнення (кантэнту), структуры [[сайт]]а, кантролю знешніх фактараў, якія ўлічваюцца ў алгарытмах сістэм пошуку, з мэтай падняцця пазіцый сайта ў выніках пошуку ў сістэмах пошуку па асобных запытах карыстальнікаў. Чым вышэй пазіцыя сайта ў выніках пошукаў, тым патэнцыйна больш патрэбных карыстальнікаў можа яго наведаць. Для развіцця інтэрнэт-праекта выкарыстоўваюць метады ўнутранай аптымізацыі і знешняй. Спосаб унутранага ўдасканалення заключаецца ў працы з метатэгамі і ў распрацоўцы схемы сайта. Найважнейшы этап у такім метадзе — дакладна аформіць галоўную старонку вэб-праекта, карту і навігацыйнае меню. Ключавым словам надаюць асаблівую ўвагу, іх выкарыстоўваюць у семантычным ядры, і размяркоўваюць па старонках інтэрнэт-праекта. Пры выкананні знешняй аптымізацыі ставіцца мэта нарошчвання вагі знешніх спасылак на інтэрнэт-праект.<ref>[https://prshark.ru/vozmozhnosti-i-metodyi-optimizaczii-sajtov.html Метады аптымізацыі сайтаў]</ref> Пошукавая аптымізація — асноўны інструмент [[Пошукавы маркетынг|пошукавага маркетынгу]]. == Метады == Вядучыя пошукавыя сістэмы, такія як [[Google]], Bing, Brave Search і Yahoo!<ref>{{Cite web|title=34 Most Popular Search Engines in 2025|url=https://mangools.com/blog/search-engines/|accessdate=2025-11-25|work=mangools.com}}</ref>, выкарыстоўваюць пошукавых робатаў для пошуку старонак для сваіх алгарытмічных вынікаў пошуку.<ref>{{Cite web|title=How Search Engines Use Search Algorithms|url=https://brave.com/learn/how-search-engines-work/|accessdate=2025-11-25|work=brave.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Web Browser vs Search Engine: What’s the Difference?|url=https://buzzcybersecurity.com/blog/web-browser-vs-search-engine/|accessdate=2025-11-25|work=buzzcybersecurity.com}}</ref> Старонкі, на якія вядуць спасылкі з іншых праіндэксаваных пошукавымі сістэмамі старонак, не патрабуюць адпраўкі, бо яны знаходзяцца аўтаматычна. Пошукавыя робаты могуць улічваць шэраг розных фактараў пры сканаванні сайта. Не кожная старонка індэксуецца пошукавымі сістэмамі.<ref>{{Cite web|title=How Search Engine Crawlers Index Your Website|url=https://www.spyfu.com/blog/how-search-engine-crawlers-index-your-website/|accessdate=2025-11-25|work=www.spyfu.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=What is Crawling? » Rank Math|url=https://rankmath.com/seo-glossary/crawling/|accessdate=2025-11-25|work=rankmath.com}}</ref> Адлегласць старонак ад каранёвага каталога сайта таксама можа ўплываць на тое, ці будуць яны сканавацца. Павысіць заўважнасць вэб-старонкі ў выніках пошуку можна рознымі метадамі. Перакрыжавальныя спасылкі паміж старонкамі аднаго і таго ж сайта для павелічэння колькасці спасылак на важныя старонкі могуць палепшыць яго бачнасць.<ref>{{Cite web|title=Website visibility in search engines: checking, analysing and improving for Google|url=https://ideadigital.agency/en/blog/website-visibility-check-analyse-improve/|accessdate=2025-11-25|work=ideadigital.agency}}</ref> Дызайн старонкі, які выклікае давер карыстальнікаў да сайта і жаданне заставацца на ім.<ref>{{Cite web|title=5 ways you can inspire trust in your site's visitors|url=https://undsgn.com/use-web-design-to-inspire-trust/|accessdate=2025-11-25|work=undsgn.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Website Design Strategies to Build Customer Trust & Conversions|url=https://slocumstudio.com/website-design-strategies/|accessdate=2025-11-25|work=slocumstudio.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=How Web Design Builds Trust|url=https://onlinethinkers.com/how-web-design-builds-trust/|accessdate=2025-11-25|work=onlinethinkers.com}}</ref> Калі карыстальнікі хутка пакідаюць сайт, гэта негатыўна адбіваецца на ім і ўплывае на яго аўтарытэт. Алгарытмы Google выйшлі за межы простага супастаўлення ключавых слоў, каб разумець семантычныя сувязі і экспертныя веды па тэме. У 2025 годзе атрыманне спасылак з семантычна рэлевантных крыніц у межах вызначаных кластараў кантэнту значна перасягае выпадковае атрыманне спасылак з любога аўтарытэтнага сайта.<ref>{{Cite web|title=White Label SEO|url=https://almcorp.com/blog/white-label-link-building-for-agencies-2025-2026-tactics/|accessdate=2025-11-25|work=almcorp.com}}</ref> Методы SEO можна падзяліць на дзве асноўныя катэгорыі: метады, рэкамендаваныя пошукавымі сістэмамі («белыя капелюшы»), і метады, якія пошукавыя сістэмы не падтрымліваюць («чорныя капелюшы»).<ref>{{Cite web|title=What are White Hat SEO and Black Hat SEO techniques? The Good and the Bad of Search Engine Optimization|url=https://tecnosoluciones.com/white-hat-seo-and-black-hat-seo/?lang=en|accessdate=2025-11-25|work=tecnosoluciones.com}}</ref> Пошукавыя сістэмы імкнуцца мінімізаваць эфект апошніх, сярод якіх — спамдэксінг. Эксперты ў галіне класіфікуюць гэтыя метады і спецыялістаў, якія іх прымяняюць, як «белых капелюшоў» і «чорных капелюшоў». «Белыя капелюшы», звычайна, даюць доўгатэрміновыя вынікі, тым часам як «чорныя капелюшы» значаць, што іх сайты могуць быць урэшце заблакаваны часова або назаўсёды, як толькі пошукавыя сістэмы выявяць іх дзеянні. Метад SEO лічыцца «белым», калі ён адпавядае рэкамендацыям пошукавых сістэм і не змяшчае падману. Аднак, рэкамендацыі пошукавых сістэм не напісаны як збор правіл або парад. «Белае» SEO — не проста выкананне рэкамендацый, а забеспячэнне таго, каб кантэнт, індэксаваны пошукавай сістэмай і пазней ранжыраваны ёю, быў тым самым кантэнтам, які ўбачыць карыстальнік. Парады па «беламу» SEO звычайна зводзяцца да стварэння кантэнту для карыстальнікаў, а не для пошукавых сістэм, і наступнага забеспячэння лёгкага доступу да гэтага кантэнту для анлайн-алгарытмаў, а не да спроб падмануць [[алгарытм]] пра меркаванае прызначэння кантэнту. «Белае» SEO параўноўваюць з вэб-распрацоўкай, якая спрыяе даступнасці<ref>{{Cite web|title=High Accessibility Is Effective Search Engine Optimization|url=https://alistapart.com/article/accessibilityseo/|accessdate=2025-11-25|work=alistapart.com}}</ref>, хаця гэтыя два паняцці не ідэнтычныя. «Чорны» SEO імкнецца палепшыць рэйтынгі спосабамі, якія не падтрымліваюцца пошукавымі сістэмамі або ўключаюць падман. Адзін з метадаў «чорных капелюшоў» выкарыстоўвае схаваны тэкст, як тэкст, пафарбаваны ў колер фону, у нябачным div або размешчаны па-за межамі экрана. Іншы метад выдае іншую старонку ў залежнасці ад таго, запытваецца старонка чалавекам ці пошукавай сістэмай, метад вядомы як маскіроўка. Яшчэ адна катэгорыя, якую часам выкарыстоўваюць, — «шэрыя капелюшы» SEO. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Пошукавая аптымізацыя| ]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт-тэрміналогія]] 3x5k1v2jhaxfgn45bhi80egokxvz1zj 0 45472 5135598 5035229 2026-05-04T08:57:59Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Мультсерыялы для дарослых]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135598 wikitext text/x-wiki {{Тэлеперадача2 | назва_перадачы = Футурама | арыгінальная назва = Futurama | выява = [[Выява:Futurama title.jpg|200px]] | жанр = [[Сітуацыйная камедыя|сіткам]] <br />[[навуковая фантастыка|sci-fi]] | камера = | фармат_выявы = | фармат_гуку = | працягласць = 21 хвіліна | аўтар = [[Мэт Гроўнінг]] | вытворчасць = [[Мэт Гроўнінг]]<br />[[Дэвід Сэмюэл Коэн]] | прадзюсар = | выканаўчы_прадзюсар = [[Мэт Гроўнінг]]<br />[[Дэвід Сэмюэл Коэн]] <br />[[Кен Кіілер]] | галоўныя_ролі = [[Білі Уэст]] <br />[[Кейці Сейгал|Кейці Сегал]] <br />[[Джон Дымаджыа]] <br />[[Філ Ламар]] <br />[[Лоўран Том]] <br />[[Морыс Ламарш|Морыс Ламарш]] <br />[[Трэс Макніл]] <br />[[Дэвід Херман]] <br />[[Фрэнк Велкер]] <br />[[Томас Джэймс Кені|Том Кені]] | апавядальнік = | пачатковая_тэма = | завяршальная_тэма = | краіна = {{USA}} | мова = [[англійская мова|англійская]] | канал = [[Fox Broadcasting Company|FOX]] ([[1999]]—[[2003]]) <br />[[Comedy Central]] (2008 — 2013) | першы_выпуск = [[28 сакавіка]] [[1999]] | апошні_выпуск = <br />[[4 верасня]] [[2013]] | сезоны = 10 | серыі = 170 | спіс_выпускаў = Спіс серый тэлесерыяла «Футурама» | chronology = | папярэднія_перадачы = | наступныя_перадачы = | сайт = | imdb_id = 0149460 | tv_com_id = 249 }} '''«Футура́ма»''' ({{lang-en|Futurama}}) — амерыканскі сатырычны мультсерыял, створаны на студзіі «[[20th Century Fox]]» [[Мэт Гроўнінг|Мэтам Гроўнінгам]] і [[Дэвід Коўэн|Дэвідам Коўэнам]] ''([[:en:David X. Cohen|David X. Cohen]])'', аўтарамі мультсерыяла «[[Сімпсаны]]». У бальшыні серыяў дзеянне серыяла праходзіць у Нью-[[Нью-Ёрк]] Сіці ў 3000 годзе (гэта значыць, у далёкай будучыні). Выкарыстоўванне будучага часу дазваляе аўтарам шоу уносіць у яго ідэі і падзеі з папулярнай [[навуковая фантастыка|фантастыкі]] 20 стагоддзя. ''«Футурама»'' атрымала прызнанне крытыкаў і была намінавана на 17 прэмій «[[Эні (прэмія)|Эні]]», выйграўшы дзевяць з іх, і 14 намінацый на прэмію «[[Эмі]]», выйграўшы шэсць<ref>{{cite web|url=https://www.emmys.com/shows/futurama|title=Futurama|publisher=Emmys.com|access-date=2024-11-04|archive-date=2024-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240617211212/https://www.emmys.com/shows/futurama|url-status=live}}</ref>. == Сюжэт == Мультсерыял расказвае аб 20-гадовым разносчыку піцы Фраі, які выпадкова трапіў у крыягенную камеру і замарозіўся на 1000 гадоў. Так ён трапляе ў будучыню, дзе знаходзіць сабе новых сяброў і ўладкоўваецца кур’ерам на працу ў кампанію «Міжпланетны экспрэс». == Персанажы == * '''[[Фрай (Футурама)|Фрай]]''' * '''[[Туранга Ліла|Ліла]]''' * '''[[Бендэр (Футурама)|Бендэр]]''' * Прафесар '''[[Хьюберт Фарнсворт|Хью́берт Фа́рнсворт]]''' * '''[[Гермес Конрад]]''' * Доктар '''[[Зойдберг]]''' * '''[[Эмі Вонг]]''' На сённяшні час выйшлі ў пракат наступныя паўнаметражныя фільмы: # «[[Футурама: Вялікая справа Бендэра]]» ('''«Futurama: Bender’s Big Score»''') — у продажы ў [[ЗША]] [[27 лістапада]] [[2007]] # «[[Футурама: Звер з мільярдам спінаў]]» ('''«Futurama: The Beast with a Billion Backs»''') — [[24 чэрвеня]] [[2008]] # «[[Футурама: Гульня Бендэра]]» ('''«Futurama: Bender’s Game»''') — [[3 лістапада]] 2008 года # «[[Футурама: У дзікую зялёную далечыню]]» ('''«Futurama: Into the Wild Green Yonder»''') — [[23 лютага]] [[2009]] года == Гл. таксама == * [[Сімпсаны]] * [[Расчараванне (тэлесерыял)|Расчараванне]] == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.comedycentral.com/shows/futurama/index.jhtml Раздзел «Футурамы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100120041323/http://www.comedycentral.com/shows/futurama/index.jhtml |date=20 студзеня 2010 }}{{ref-en}} на сайце [[Comedy Central]]. * http://www.ilovebender.com/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120615003624/http://www.ilovebender.com/ |date=15 чэрвеня 2012 }} {{ref-en}} — афіцыйны прома-сайт фільмаў. * [http://theinfosphere.org/ Вікі па Футураме] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110809012526/http://theinfosphere.org/ |date=9 жніўня 2011 }}{{ref-en}} * {{imdb title|id=0149460|title=Футурама}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сатырычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы ЗША]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы 1999 года]] [[Катэгорыя:Фантастычныя мультфільмы]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы Fox Television Studios]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы-сіткомы]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы для дарослых]] 56futb2cnbayobplwfu4ibozfim5xfd 0 46455 5135591 5059212 2026-05-04T08:43:12Z Petr Pavlovich Fedosov 130356 /* Біяграфія */ 5135591 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Фёдар Міха́йлавіч Дастае́ўскі''' ({{lang-ru|Фёдор Михайлович Достоевский}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі пісьменнік і філосаф. == Біяграфія == Паводле самога Фёдара Дастаеўскага, ён паходзіў з вялікалітоўскага [[шляхта|шляхецкага]] роду [[Дастаеўскія|Дастаеўскіх]]<ref name="Паходжанне Дастаеўскага">''[https://web.archive.org/web/20041213184205/http://www.lgz.ru/archives/html_arch/lg432004/Polosy/art17_8.htm Артыкул Алеся Кажэдуба «Родом от Данилы Ртищева»]'' на [http://www.lgz.ru/ сайце «Литературной газеты»]'': ''Анна Григорьевна Достоевская написала в 1897 г. священнику в село Достоево на Брестчине: «Мой покойный муж Фёдор Михайлович Достоевский много раз говорил мне, что его род происходит из (исторической) Литвы от пинского маршалка Достоевского, избранного в сейм в 1598 г. Пётр Достоевский и его потомки жили в Достоеве».''</ref> герба ўласнага («Радван» зменены). Бацька — [[Міхаіл Андрэевіч Дастаеўскі|Міхаіл Андрэевіч]], магчыма, паходзіў са шляхецкай сям’і, працаваў у лякарні для бедных. Маці — Марыя Фёдараўна Нячаева, паходзіла з купецкага роду. Фёдар быў другім з сямі дзяцей у сям’і. Фёдар хварэў на [[эпілепсія|эпілепсію]], першы прыступ здарыўся ва ўзросце сямі гадоў. У 1837 годзе, калі Фёдару было 15 гадоў, маці памерла ад сухотаў і бацька адправіў старэйшых сыноў — Фёдара і [[Міхаіл Міхайлавіч Дастаеўскі|Міхаіла]] (які таксама пазней быў пісьменнікам) у [[Пецярбург]], у пансіён К. Ф. Кастамарава. Таксама ў 1837 годзе паступіў у ваенна-інжынернае вучылішча. У 1837 годзе загінуў і [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандр Пушкіна]], творчасцю якога Фёдар з братам захапляліся з маленства. У 1839 годзе браты атрымлівае вестку пра гібель бацькі. За год да таго як кінуць вайсковую кар’еру Дастаеўскі ўпершыню перакладае і выдае «Яўгенію Грандэ» [[Бальзак]]а (1843). Выходзіць у свет яго першы твор, «[[Бедныя людзі (раман)|Бедныя людзі]]», і пісьменнік адразу здабывае папулярнасць. Але наступная кніга, «[[Двайнік]]», натыкаецца на неразуменне. Пасля публікацыі «Белых начэй» Дастаеўскага арыштавалі ў 1849 годзе) за ўдзел у рэвалюцыйным гуртку [[М. Петрашэўскі|М. Петрашэўскага]]. Суд і наступны прысуд да пакарання смерцю (16 лістапада 1849) на Сямёнаўскай плошчы быў абстаўлены як трагіфарс (інсцэніроўка кары). У апошні момант асуджаным абвясцілі аб памілаванні, прызначыўшы пакараннем катаржныя працы. Адзін з прысуджаных да кары, Грыгор’еў, звар’яцеў. Наступныя 4 гады Дастаеўскі правёў на катарзе ў [[Омск]]у. У 1854 годзе за добрыя паводзіны ён быў вызвалены з катаргі і адпраўлены радавым у сёмы лінейны сібірскі батальён. Служыў у крэпасці ў [[Сяміпалацінск]]у, дайшоў да лейтэнанта. Тут у яго пачаўся раман з [[Марыя Ісаева|Марыяй Дзмітрыеўнай Ісаевай]], жонкай былога чыноўніка па спецыяльных даручэннях, на момант знаёмства — беспрацоўнага п’яніцы. У 1857 годзе, неўзабаве пасля смерці яе мужа, ён ажаніўся з 33-гадоваю ўдавой. Менавіта перыяд зняволення і вайсковая службы былі паваротнымі ў жыцці Дастаеўскага: з вальнадумца ён ператварыўся ў кансерватыўнага і глыбока пабожнага чалавека. У 1859 годзе Дастаеўскія пакідаюць Сяміпалацінск, а ў 1860 годзе Дастаеўскі разам з жонкай і прыёмным сынам Паўлам вяртаецца ў Пецярбург, але таемнае назіранне за пісьменнікам не спыняецца да канца яго дзён. У 1860—1866 гадах працуе з братам ва ўласным часопісе, піша раманы «[[Занатоўкі з мёртвай хаты]]», «[[Зняважаныя і абражаныя]]», «Зімнія нататкі аб летніх уражаннях» і «Занатоўкі з падполля». Паездка за мяжу з маладою эмансіпаванаю асобай [[Апалінарыя Суслава|Апалінарыяй Суславай]], спусташальная гульня ў [[рулетка|рулетку]], пастаянныя спробы, што называецца, узбіцца на капейку і ў той самы час — смерць жонкі і брата ў 1864 годзе. Гэта час, калі Дастаеўскі адкрыў для сябе Захад, у выніку зненавідзеўшы яго. У фінансавай нявыкрутцы Дастаеўскі піша часткі «[[Злачынства і пакаранне|Злачынства і пакарання]]», пасылаючы іх адразу ў часопісны набор, і яны друкуюцца з нумара ў нумар. Разам з тым ён абавязаны напісаць «[[Гулец (раман)|Гульца]]», на што яму не стае фізічных сіл. Параіўшыся з сябрамі, Дастаеўскі наймае маладую стэнаграфістку, якая дапамагае справіцца з задачай. Раман «Злачынства і пакаранне» скончаны і аплачаны вельмі добра, але каб гэтых грошай у яго не адабралі крэдыторы, пісьменнік выязджае за мяжу са сваёй памочніцай Ганнай Рыгораўнай Сніткінай (у шлюбе — Дастаеўскай) — яго новай жонкай. Сніткіна ўладкавала жыццё пісьменніка, узяла на сябе ўсе фінансавыя пытанні яго дзейнасці, а з 1871 года Дастаеўскі назаўжды кідае рулетку. У 1868 годзе напісаў раман «[[Ідыёт (раман)|Ідыёт]]». Апошнія гады жыцця пісьменніка былі надзвычай плённымі: у 1872 годзе напісаны раман «[[Нячысцікі (раман)|Нячысцікі]]», у 1873 — пачаты «Дзённіка пісьменніка» (серыя фельетонаў, нарысаў, палемічных і публіцыстычных нататак), 1875 — напісаны «Падлетак», 1876 — «Рахманая», 1879—1880 гады — «[[Браты Карамазавы]]». Вядомы пад канец жыцця ў Расіі, сусветна вядомым Дастаеўскі стаў пасля смерці. Напрыклад, [[Фрыдрых Ніцшэ]] прызнаваў, што Дастаеўскі адзіны, хто здолеў растлумачыць яму, што такое чалавечая псіхалогія. == Светапогляд == Даследуючы складаны і супярэчлівы чалавечы свет, свабода і ідэалы якога знішчаюцца аб’ектыўнымі ўмовамі быцця, Ф. Дастаеўскі бачыў перамогу добрага пачатку не ў знадворнай змене сацыяльнага асяроддзя, а найперш ва ўнутраным пераўтварэнні асобы. Апірышчам чалавеку служыць не столькі розум, колькі маральнае пачуццё, здольнае ўзвысіцца над эгаістычнымі і карыслівымі намерамі, дапамагчы знайсці сябе ў самаадданым служэнні іншым людзям. Без гэтага, на яго думку, немагчыма захаваць і развіць у сабе асобу. Ён лічыў, што калі хочаш жыць асэнсавана, трэба быць самім сабой, але жыць не для сябе. Перамагчы зло, што «тоіцца ў чалавецтве», можна толькі такім шляхам, хаця рэальнасць дасягнення гэтае мэты выклікала сумнеў і ў самога пісьменніка. Рэвалюцыйны рух, пазбаўлены маральнай асновы, калі мэта апраўдвае сродкі, ён прызнаваў як антыгуманістычны. Дабро нельга навязваць сілаю, набыць коштам «благіх» учынкаў. Асабісты прыклад «дабра ў дзеянні» мацнейшы за любую тэорыю, любыя аргументы, і Дастаеўскі шукаў «станоўчага добрага чалавека». Пры ўсёй сваёй супярэчлівасці творчасць пісьменніка служыць гуманізму, барацьбе чалавецтва за ідэалы справядлівасці і дабра.<ref>[https://slounik.org/120776.html Дастаеўскі Фёдар Міхайлавіч] // Чалавек і грамадства : Энцыкл. даведнік. — Мн.: БелЭн, 1998. ISBN 985-11-0108-7</ref> == Беларускія пераклады == * Бедныя людзі: раман / Т. М. Дастаеўскі — пераклаў з расійскай мовы [[Я. Плашчынскі]]. — Менск [Мінск] : Беларускае дзяржаўнае выдавецтва, 1930 * Браты Карамазавы: Раман у чатырох частках з эпілогам. Перакладчык: [[Пятро Жаўняровіч|Пётр Жаўняровіч]]. — [[Янушкевіч (выдавецтва)|Выдавецтва: «Янушкевіч»]], 2017. — 890 с. (электроннае выданне) == Гл. таксама == * [[Запіскі з падполля]] * [[Бедныя людзі (раман)|Бедныя людзі]] * [[Пецярбург Дастаеўскага]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Дастаеўскі Фёдар Міхайлавіч // {{Крыніцы/БелЭн|6к}} — С. 60—61. * [https://slounik.org/120776.html Дастаеўскі Фёдар Міхайлавіч] // Чалавек і грамадства : Энцыкл. даведнік. — Мн.: БелЭн, 1998. — ISBN 985-11-0108-7 == Спасылкі == {{Commons|Category:Fyodor Dostoyevsky}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дастаеўскі Фёдар}} [[Катэгорыя:Фёдар Дастаеўскі| ]] [[Катэгорыя:Ваенныя Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Эсэісты Расіі]] [[Катэгорыя:Эсэісты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Манархісты Расіі]] [[Катэгорыя:Петрашэўцы]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Петрапаўлаўскай крэпасці]] [[Катэгорыя:Прысуджаныя да смяротнага пакарання]] [[Катэгорыя:Постаці Старой Русы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мікалаеўскага інжынернага вучылішча]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Памерлі ад эпілепсіі]] [[Катэгорыя:Постаці Омска]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] kko98ldwm25b85qi3rv0b88aqrnthzv 0 48927 5135314 5101315 2026-05-03T12:57:30Z Janka paŭnočny 167565 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 5135314 wikitext text/x-wiki '''Моладзевы хрысціянска-сацыяльны саюз Маладыя Дэмакраты''' - моладзевая арганізацыя з Беларусі, у аснове ідэалогіі якой ляжаць хрысціянска-дэмакратычныя каштоўнасці. З 2004 года арганізацыя з’яўляецца сябрам «[[Моладзь Еўрапейскай народнай партыі|Youth of the European People’s Party]]» (YEPP), моладзевай арганізацыі Еўрапейскай Народнай Партыі. == Гісторыя == МХСЗ «Маладыя дэмакраты» быў заснаваны ў 1997 годзе і афіцыйна зарэгістраваны [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|міністэрствам юстыцыі Рэспублікі Беларусь]]. Аднак, напярэдадні парламенцкіх выбараў 2004 года Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь пастанавіў ліквідаваць МХСЗ, падставай для чаго стала ініцыятыва Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь па шэрагу фармальнасцей. Сапраўднай прычынай пазбаўлення статусу афіцыйна зарэгістраванай арганізацыі стала тое, што МХСЗ ператварылася ў адзін з буйнейшых моладзевых рухаў, і ўдзел Маладых дэмакратаў у ініцыятыўных групах апазіцыйных кандыдатаў, а таксама вулічных маніфестацыях.<ref>http://www.charter97.org/bel/news/2003/06/09/net</ref><ref>http://www.br.minsk.by/print.php?article=18937 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306125012/http://www.br.minsk.by/print.php?article=18937 |date=6 сакавіка 2016 }}</ref><ref>http://spring96.org/be/news/489</ref><ref>http://www.kz.kp.ru/2003/05/13/doc1120/{{Недаступная спасылка}}</ref> У 2002 годзе МХСЗ «МД» прыняў рашэнне аб супрацоўніцтве з Аб’яднанай грамадзянскай партыяй Беларусі ў якасці яе моладзевай арганізацыі. На працягу сямі гадоў МХСЗ «Маладыя дэмакраты» ўзаемадзейнічаў з АГП, аднак на апошнім Кангрэсе МХСЗ, які быў праведзены 22 лютага 2009 года, большасцю галасоў дэлегатаў Кангрэса было прынята рашэнне ажыццяўляць сваю дзейнасць незалежна ад партыі.<ref>http://www.nashaniva.by/index.php?c=ar&i=24040{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=102&news=35131 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402110450/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=102&news=35131 |date=2 красавіка 2015 }}</ref> Некаторыя сябры МХСЗ «МД» не падтрымалі гэтага рашэння і, пакінуўшы арганізацыю, засталіся ў існуючай на сённяшні дзень моладзевай арганізацыі Аб’яднанай грамадзянскай партыі — Моладзі АГП. Пасля Кангрэса 2009 года, на якім апрача ўсяго астатняга, было прынята рашэнне падтрымаць [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч|Аляксандра Мілінкевіча]] кандыдатам на бліжэйшых прэзідэнцкіх выбарах,<ref>http://n-europe.eu/news/2009/02/24/mkhss_«molodye_demokraty»_prisoedinyatsya_k_dvizheniyu_milinkevicha {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402164318/http://n-europe.eu/news/2009/02/24/mkhss_%C2%ABmolodye_demokraty%C2%BB_prisoedinyatsya_k_dvizheniyu_milinkevicha |date=2 красавіка 2015 }}</ref> сябрамі МХСЗ «МД» была здзейснена чарговая спроба атрымаць афіцыйны статус, для чаго ў Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь былі пададзены ўсе неабходныя дакументы. Аднак Міністэрствам юстыцыі было адмоўлена ў рэгістрацыі, у сваю чаргу, Вярхоўны суд падтрымаў гэта рашэнне.<ref>http://telegraf.by/in_belarus/41209.html {{Архівавана|url=https://archive.today/20120722180727/http://telegraf.by/in_belarus/41209.html |date=22 ліпеня 2012 }}</ref><ref>http://www.udf.by/index.php?newsid=2072</ref> == Удзел у палітычным працэсе Беларусі == 2000 год — незалежнае назіранне за ходам парламентарскіх выбараў пад эгідай АБСЕ МХСЗ «МД» падтрымалі рашэнне большасці дэмакратычных арганізацый Беларусі прыняць актыўны ўдзел у «Байкоце» сфальсіфікаваных і недэмакратычных парламенцкіх выбараў. 2001 г. — арганізацыя і ўдзел у кааліцыі пад назвай «Пераменаў»<ref>http://belaruselections.info/archive/2001/chronicle/0031442/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100811040320/http://belaruselections.info/archive/2001/chronicle/0031442/ |date=11 жніўня 2010 }}</ref>, у якую таксама ўвайшлі «[[Малады Фронт]]», «[[Задзіночанне беларускіх студэнтаў|Задзіночанне Беларускіх Студэнтаў]]», «Асацыяцыя маладых прадпрымальнікаў», «[[Маладая Грамада]]», «Моладзь АГП», «Беларуская асацыяцыя маладых палітыкаў». Члены МХСЗ прынялі актыўны ўдзел у рабоце штаб-кватэр, незалежным назіранні, мабілізацыйных кампаніях, ініцыятыўных групах дэмакратычных кандыдатаў — Алеся Ярашука і [[Уладзімір Ганчарык|Уладзіміра Ганчарыка]].<ref>http://belaruselections.info/archive/2001/monitoring/0038981/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100810203525/http://belaruselections.info/archive/2001/monitoring/0038981/ |date=10 жніўня 2010 }}</ref> 2003 год — актыўны ўдзел у выбарах у мясцовыя саветы ў якасці кандыдатаў, валанцёраў і менеджараў. Некалькі членаў МХСЗ МД сталі дэпутатамі мясцовых саветаў у Магілёве, Рагачове і іншых беларускіх гарадах. 2006 год на прэзідэнцкіх выбарах МХСЗ МД актыўна падтрымліваюць Аляксандра Мілінкевіча, як адзінага кандыдата ад беларускай апазіцыі. Пасля абвяшчэння вынікаў выбараў сябры МХСЗ прынялі ўдзел у «Джынсавай Рэвалюцыі», а адзін з членаў арганізацыі стаў адным з лідараў, а пасля і сімвалам намётавага гарадка, прастаяўшага некалькі дзён каля [[Палац Рэспублікі (Мінск)|палаца Рэспублікі]] на пляцы Каліноўскага (Кастрычніцкай плошчы) у Мінску. Дзесяць членаў МХСЗ МД былі арыштаваны ў працэсе захопу намётавага гарадка ў ноч на 24 сакавіка. 2008 год. На парламентскіх выбарах 2008 г. 3 член МХСЗ МД увайшлі ў адзіны спіс кандыдатаў ад апазіцыі, у якім увогуле налічвалася 110 кандыдатаў. Гэта Алесь Шумкевіч — у Маладзечне, Ганна Ягорава — у Мінску, Артур Цурбакоў у Гомелі. Але ж па афіцыйным вынікам ні водны з апазіцыйных кандыдатаў не змог прайсці ў парламент, месцы ў якім атрымалі партыі і непартыйныя кандыдаты ад прэзідэнта. Так, Алесь Шумкевіч атрымаў 5566 галасоў выбаршчыкаў, альбо 10,39 % ад усіх прагаласаваўшых у горадзе Маладзечна. Лістапад 2009 г. — удзел у стварэнні і членства ў «Беларускім Незалежніцкім Блёку» З моманту заснавання арганізацыі вялікая колькасць актывістаў МХСЗ МД падпалі пад рэпрэсіі праз сваю дзейнасць і актыўную жыццёвую пазіцыю. == Кіраўніцтва арганізацыі == * Аляксандр Шумкевіч — Старшыня * Артур Цурбакоў<ref>[http://tsurbakoua.blog.tut.by/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110121071418/http://tsurbakoua.blog.tut.by/|date=21 студзеня 2011}} </ref> — Намеснік старшыні * Аляксандр Куўшынаў — міжнародны сакратар === Папярэднія лідары: === * Кірыл Ігнацік * Уладзімір Чырвоненка * Андрэй Казакевіч == Цікавыя факты == * На парламенцкіх выбарах 2008 года Старшыня МХСЗ МД Алесь Шумкевіч стаў першым і доўгі час адзіным кандыдатам, які стварыў свой вэб-сайт як сродак камунікацыі з электаратам.<ref>http://bdg.by/ru/140/30/2924/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090514171109/http://bdg.by/ru/140/30/2924/ |date=14 мая 2009 }}</ref><ref>http://naviny.by/rubrics/politic/2008/08/12/ic_news_112_295465/</ref><ref>http://www.qwas.ru/belarus/ucpb/id_114238/</ref> * 11 мая 2009 г. У Берліне адбылася сустрэча прэзідэнта Францыі Нікаля Сарказі і канцлера Германіі ангелы Меркель, на якой прысутнічалі і сябры МХСЗ МД. Пасля размовы з прадстаўнікамі Маладых дэмакратаў Меркель і Сарказі згадзіліся надзець на рукі бел-чырвона-белыя апаскі з надпісам «За свабоду» на знак салідарнасці з беларускай апазіцыяй.<ref>http://telegraf.by/in_belarus/33126.html {{Архівавана|url=https://archive.today/20120718224034/http://telegraf.by/in_belarus/33126.html |date=18 ліпеня 2012 }}</ref><ref>http://naviny.by/rubrics/politic/2009/05/11/ic_news_112_311046/</ref><ref>http://kp.by/daily/24292/486799/{{Недаступная спасылка}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] 7iteq7w0mjsfuoya1jchcfgyyjwij83 0 50023 5135571 5121309 2026-05-04T07:34:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5135571 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Таварыства прыяцеляў беларусаведы |абрэвіятура = ТПБ |назва на мове арыгінала = |лагатып = |выява = |арыгінал = |дата заснавання = [[1931]] |дата роспуску = верасень [[1939]] |колькасць удзельнікаў = |тып = студэнцкае навуковае таварыства |назва пасады кіраўніка = |кіраўнік = |назва цэнтра = |цэнтр = [[Вільня]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]] |узнагароды = |афіцыйны сайт = |місія = пашырэнне ведаў у галіне беларусазнаўства, навуковая дапамога, паглыбленае азнаямленне з беларускай навукай |сфера дзейнасці = |месца знаходжання = [[Універсітэт Стэфана Баторыя]] }} '''Тавары́ства прыя́целяў беларусаве́ды''' ('''ТПБ''') — навуковы гурток студэнтаў-беларусаў пры [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Віленскім універсітэце Стэфана Баторыя]], які дзейнічаў у 1931—1939 гадах{{sfn|Вабішчэвіч|2001}}{{sfn|Мастыка|2021|с=24}}. == Гісторыя і кіраўніцтва == Таварыства было заснавана ў пачатку 1931 года і належала да так званых «акадэмічных колаў навуковых», якія аб'ядноўвалі студэнтаў паводле іх даследчых інтарэсаў. Статут арганізацыі быў афіцыйна зацверджаны сенатам універсітэта ў 1933 годзе (паводле іншых звестак — у 1934 годзе){{sfn|Мастыка|2021|с=24}}{{sfn|Вабішчэвіч|2001}}. Знаходзілася пад апекай універсітэцкіх куратараў: да 1936 года гэтую функцыю выконваў прафесар славянскай філалогіі [[Эрвін Кашмідэр]], а пазней — [[Ежы Хопен|Ежы Гопэн]]. Кіруючым органам з'яўляўся «ўрад», які ў розны час узначальвалі [[Вітаўт Тумаш|В. Тумаш]], [[Хведар Ільяшэвіч|Х. Ільяшэвіч]], [[Антон Антонавіч Шукелойць|Антон Шукелойць]]. Выбітным дзеячам і кіраўніком ТПБ быў таксама гісторык літаратуры [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]]. Актыўны ўдзел у працы гуртка прымалі [[Мар’ян Пецюкевіч]], [[Іван Касяк|І. Касяк]], [[Часлаў Будзька|Ч. Будзька]], [[Я. Клагіш]], [[Янка Хвораст|Я. Хвораст]], [[С. Нарушэвіч]] і іншыя{{sfn|Вабішчэвіч|2001}}{{sfn|Мастыка|2021|с=24—25}}. == Мэты і структура == Асноўнай мэтай таварыства з'яўлялася згуртаванне людзей, якія хацелі паглыбіць свае веды ў галіне [[Беларусазнаўства|беларусазнаўства]], вядзенне сістэматычнай навуковай працы, а таксама аказанне навуковай дапамогі сябрам арганізацыі ў навучанні. Задачы рэалізоўваліся праз арганізацыю навуковых сходаў, вывучэнне і аналіз вядомых беларускіх твораў, выданне ўласных распрацовак, працу ў архівах і музеях, а таксама падтрыманне сувязей з беларускімі гурткамі іншых польскіх універсітэтаў{{sfn|Мастыка|2021|с=24}}. Праца таварыства праводзілася ў межах чатырох секцый: філалагічнай, этнаграфічнай, гістарычна-эканамічнай і літаратурнай. Навуковымі кіраўнікамі секцый выступалі вядомыя беларускія дзеячы, у тым ліку [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]] курыраваў літаратурны напрамак, а [[Ян Станкевіч]] — мовазнаўства{{sfn|Мастыка|2021|с=24}}. == Навукова-даследчая дзейнасць == Удзельнікі таварыства рэгулярна рыхтавалі рэфераты і праводзілі дыскусіі. Напрыклад, толькі на працягу 1934 года на 14 сходах было зачытана 16 рэфератаў. Асаблівая ўвага надавалася арганізацыі этнаграфічных экспедыцый па тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Для забеспячэння метадычнай базы гэтых даследаванняў былі падрыхтаваны і выдадзены спецыяльныя дапаможнікі і апытальнікі: * «Увагі… дзеля запісывання пахаронных абрадаў і абрадаў памінальных дзён» [[М. Пецюкевіч|М. Пецюкевіча]] (1933); * «Апытальнік да збірання дыялектычных і некаторых агульных асаблівасцей беларускай (крывіцкай) мовы» [[Ян Станкевіч|Я. Станкевіча]] (1935){{sfn|Вабішчэвіч|2001}}{{sfn|Мастыка|2021|с=24—25}}. Вынікам дзейнасці этнаграфічнага аддзела ТПБ, у якім найбольш актыўна працавалі М. Пецюкевіч і А. Шукелойць, стаў значны збор матэрыялаў: да 1938 года было сабрана 23 матэрыяльныя прадметы і 8 лінгвістычных адзінак. Члены таварыства таксама займаліся апрацоўкай практычнага польска-беларускага слоўніка і аказвалі дапамогу ў краязнаўчай працы беларускім суполкам у [[Латвія|Латвіі]]{{sfn|Мастыка|2021|с=24}}{{sfn|Вабішчэвіч|2001}}. == Культурна-асветніцкая дзейнасць == З 1935 года таварыства пачало фарміраваць уласную бібліятэку. Да 1937 года яе фонды налічвалі больш за 500 кніг і шмат рукапісаў. ТПБ вяло актыўнае культурнае жыццё: арганізоўваліся канцэрты, часта з удзелам хору пад кіраўніцтвам [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгора Шырмы]]. Таварыства выступала ініцыятарам розных урачыстасцей, у тым ліку мерапрыемстваў у гонар 300-годдзя з дня смерці [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] (1933). На літаратурных вечарынах чыталі свае творы вядомыя і маладыя беларускія пісьменнікі і паэты: [[Макар Краўцоў|Макар Машара]], [[Наталля Арсеннева]], [[Хведар Ільяшэвіч]], [[Максім Танк]], [[Алесь Бярозка]], [[Міхась Васілёк]] і іншыя. Арганізацыя падтрымлівала шчыльныя кантакты з [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускім студэнцкім саюзам]] і рэдакцыяй часопіса «[[Студэнцкая думка (1924)|Студэнцкая думка]]»{{sfn|Вабішчэвіч|2001}}. Таварыства прыяцеляў беларусаведы вымушана спыніла сваю дзейнасць у верасні 1939 года ў сувязі з пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]{{sfn|Вабішчэвіч|2001}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|Таварыства прыяцеляў беларусаведы|аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А.]]|старонкі=493|ref=Вабішчэвіч}} * {{артыкул|аўтар=Мастыка А. І.|загаловак=Беларусазнаўства ва Універсітэце Стэфана Баторыя ў Вільні (1919–1939)|выданне=Вышэйшая школа: навукова-практычны і публіцыстычны часопіс|год=2021|нумар=2|старонкі=22—29|ref=Мастыка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларускай навукі]] [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Беларускія арганізацыі ў Польскай Рэспубліцы (1918—1939)]] [[Катэгорыя:1931 год у Вільні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1931 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1939 годзе]] 46cnnusk4up4n4xcs4nee8gifjr00ax 0 50478 5135385 4847887 2026-05-03T16:34:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5135385 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Млечны Шлях, значэнні}} {{Картка |стыль_цела = width:300px; |назва = Млечны Шлях |уверсе2 = [[Галактыка]] |стыль_уверсе2 = font-style:normal; background-color:#DFFFC0; |выява = [[File:Млечны Шлях (камп'ютарная мадэль).jpg|250px]] |подпіс = Млечны Шлях (камп’ютарная мадэль). Спіральная галактыка з перамычкай. Дамінуюць два з чатырох рукавоў. |стыль_загалоўкаў = background-color:#DFFFC0; |загаловак5 = Характарыстыкі |метка6 = [[Паслядоўнасць Хабла|Тып]] |тэкст6 = SBbc ([[спіральная галактыка с перамычкай]]){{sfn|Засов и Постнов|2006|name="Засов и Постнов-302"|с=302}} |метка7 = Дыяметр |тэкст7 = {{ly|100&nbsp;000|}}<ref name="ask-astro">{{cite web |author=Eric Christian |coauthors=Safi-Harb Samar. |date=2005-12-01 |work=Ask an Astrophysicist |publisher=[[NASA]] |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/980317b.html |title=How large is the Milky Way? |lang=en |archive-url=https://www.webcitation.org/68uVoUELs?url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/980317b.html |archive-date=4 ліпеня 2012 |access-date=8 ліпеня 2016 |url-status=live }}{{v|2012|10|09}}</ref> |метка8 = Таўшчыня |тэкст8 = {{ly|3000|}}&nbsp;([[балдж]])<ref>{{кніга|аўтар=Thanu Padmanabhan|загаловак=After the first three minutes: the story of our universe|спасылка=http://books.google.com/books?id=lZerfB7L_jgC&lpg=PA87&dq=milky%20way%20thickness&hl=ru&pg=PA87#v=onepage&q&f=false|выдавецтва=[[Cambridge University Press]]|год=1998|pages=87|allpages=215|isbn=0-521-62039-2}}{{Недаступная спасылка}}</ref><br />{{ly|1000|}}&nbsp;(дыск)<ref name="ask-astro"/> |метка9 = Лік зорак |тэкст9 = 2—4{{e|11}}<ref name="ask-astro"/><ref name="How Many Stars"/> |метка10 = Маса |тэкст10 = 3,0{{e|12}}&nbsp;[[сонечная маса|<math>M_{\odot}</math>]]<ref name="Lenta.ru"/> |метка11 = Узрост [[HE 1523-0901|старэйшай]] з вядомых зорак |тэкст11 = 13,2 млрд гадоў<ref name="frebel"/> |метка12 = Адлегласць ад [[Сонца]] да [[Галактычны цэнтр|галактычнага цэнтра]] |тэкст12 = {{ly|26&nbsp;000&nbsp;±&nbsp;1400|}} |метка13 = Галактычны перыяд абарачэння Сонца |тэкст13 = 225—250 млн гадоў |метка14 = Перыяд абарачэння спіральнай структуры |тэкст14 = 220—360 млн гадоў<ref name = patternspeed/> |метка15 = Перыяд абарачэння [[Спіральная галактыка з перамычкай|перамычкі]] |тэкст15 = 100—120 млн гадоў<ref name = patternspeed/><ref name = gasdynamics/> |метка16 = Скорасць адносна фонавага [[Рэліктавае выпраменьванне|рэліктавага выпраменьвання]] |тэкст16 = 552 км/с<ref name="dipole"/> }} Галактыка '''Мле́чны Шлях''' ('''Птушыная дарога'''), называецца таксама проста '''Галактыка''' (з вялікай літары) — гіганцкая зорная сістэма, у якой знаходзіцца, сярод іншых, [[Сонца]], усе бачныя няўзброеным вокам асобныя [[зорка|зоркі]], а таксама велізарная колькасць зорак, якія зліваюцца разам і назіраюцца ў выглядзе паласы [[Млечны Шлях (з’ява)|млечнага шляху]]. Млечны Шлях з’яўляецца адной са шматлікіх іншых [[галактыка|галактык]], гэта [[спіральная галактыка]] з перамычкай тыпу SBbc па [[класіфікацыя Хабла|класіфікацыі Хабла]]. Галактыка ўключае не менш чым 10 млрд зорак, а таксама міжзорнае рэчыва (газ, пыл). Наша Галактыка (Млечны Шлях) — велізарнае, плоскай формы ўтварэнне з патаўшчэннем у цэнтральнай частцы, мае дыяметр каля 25-30 тыс. [[парсек]], або амаль 100 тыс. светлавых гадоў. [[Сонечная сістэма]] знаходзіцца амаль у плоскасці яе сіметрыі на адлегласці прыкладна 2/3 радыуса Галактыкі ад яе цэнтра. Цэнтральная вобласць Галактыкі атрымала назву ядро. Яно мае дыяметр 1-2 тыс. парсек, і ўяўляе сабой велізарнае, адносна шчыльнае скопішча зорак. Ядро Галактыкі знаходзіцца ў [[Сузор’е Стралец|сузор’і Стральца]], але назіранню яго перашкаджаюць аблокі касмічнага пылу. Ядро Галактыкі з’яўляецца крыніцай магутнага радыёвыпраменьвання, што сведчыць аб актыўных працэсах, якія адбываюцца ў ім. Тут канцэнтруюцца шаравыя зорныя скопішчы, чырвоныя гіганты. Большасць зорак галоўнай паслядоўнасці, уключаючы [[Сонца]], белыя карлікі, туманнасці, абарачаюцца вакол ядра Галактыкі. Скорасць іх абарачэння залежыць ад адлегласці да цэнтра Галактыкі, таму Галактыка мае спіральную структуру. Сонца абарачаецца вакол цэнтра Галактыкі са скорасцю каля 230 км/с. Перыяд абароту Сонца вакол цэнтра Галактыкі складае каля 200 млн гадоў. Спіральныя рукавы Галактыкі ўключаюць і маладыя зоркі, век якіх не перавышае 100 млн гадоў, тут знаходзіцца асноўная маса [[цэфеіды|цэфеід]], [[планетарная туманнасць|планетарныя туманнасці]]. Усё гэта паказвае, што ў спіральных рукавах Галактыкі адбываюцца працэсы зораўтварэння. Існуюць, нарэшце, касмічныя целы, якія перамяшчаюцца па выцягнутых арбітах у розных кірунках і не ўдзельнічаюць у кручэнні галактычнага дыска: шаравыя скопішчы, чырвоныя гіганты, доўгаперыядычнныя [[мірыды|пераменныя зоркі тыпу Міры]]. == Этымалогія == Назва ''Млечны Шлях'' пашырана ў заходняй культуры і з’яўляецца [[Калька (лексіка)|калькай]] з {{lang-la|via lactea}} «малочная дарога», якая, у сваю чаргу, калька з {{lang-grc|ϰύϰλος γαλαξίας}} «малочны круг»<ref>{{артыкул|аўтар=Фасмер М.|загаловак=Этимологический словарь русского языка|адказны=Под ред. О. Н. Трубачёва|месца=М.|выдавецтва=«Прогресс»|год=1986|том=II|старонкі=632}}</ref>. Назва ''Галактыка'' утворана па аналогіі з {{lang-grc|γαλαϰτιϰός}} «малочны». Па [[Старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай легендзе]], [[Зеўс]] вырашыў зрабіць свайго сына [[Геракл]]а, народжанага ад смяротнай жанчыны, несмяротным, і для гэтага падклаў яго спячай жонцы Геры, каб Геракл выпіў боскага малака. Гера, прачнуўшыся, убачыла, што корміць не сваё дзіцё, і адапхнула яго ад сябе. Струмень малака, які пырснуў з грудзей багіні, ператварыўся ў Млечны Шлях. У савецкай астранамічнай школе галактыка Млечны Шлях звалася проста «наша Галактыка»<ref name="БСЭ" /> ці «сістэма Млечны Шлях»; словазлучэнне «Млечны шлях»<ref name="Кругосвет" /> выкарыстоўвалася для пазначэння [[Млечны Шлях (з’ява)|бачных зорак, якія аптычна для назіральніка складаюць Млечны Шлях]]. У іншых, нееўрапейскіх, культурах ёсць маса іншых назваў Млечнага Шляху. Слова «Шлях» часта застаецца, слова «Млечны» замяняецца на іншыя эпітэты. == Структура Галактыкі == Дыяметр Галактыкі складае каля 30 тысяч [[парсек]]аў (парадку 100 000 [[светлавы год|светлавых гадоў]], 1 [[квінтыльён]] кіламетраў) пры ацэначнай сярэдняй таўшчыні парадку 1000 светлавых гадоў. Па сучасных ацэнках Галактыка ўтрымлівае ад 200 да 400 мільярдаў зорак. Асноўная маса зорак размешчана ў форме плоскага дыска. Па стане на студзень 2009, маса Галактыкі ацэньваецца ў 3{{e|12}} мас Сонца<ref name="Lenta.ru"/>, або 6{{e|42}} кг. Ацэнка, апублікаваная ў маі 2016 года астрафізікамі з Канады, вызначае масу галактыкі ўсяго ў 7{{e|11}} мас Сонца<ref>{{cite web|title=Названа точная масса Млечного Пути|url=https://lenta.ru/news/2016/06/01/milky/?t|date=1 июня 2016|publisher=Новостной сайт «Лента.Ру»|access-date=2016-06-01}}</ref>. Большая частка масы Галактыкі ўтрымліваецца не ў зорках і міжзорным газе, а ў несвятлівым [[Галактычнае гало|гало]] з [[цёмная матэрыя|цёмнай матэрыі]]. === Дыск === Толькі ў 1980-х гадах астраномы выказалі здагадку, што Млечны Шлях з’яўляецца [[спіральная галактыка з перамычкай|спіральнай галактыкай з перамычкай]]<ref name="Форма галактики">{{Cite web |url=http://www.grani.ru/Society/Science/m.93542.html |title=Форма Млечного пути оказалась ненормальной |access-date=8 ліпеня 2016 |archive-date=17 сакавіка 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100317233612/http://grani.ru/Society/Science/m.93542.html |url-status=dead }}</ref>, а не звычайнай спіральнай галактыкай. Гэта здагадка была пацверджана ў 2005 годзе касмічным тэлескопам імя Лаймана Спітцэра, які паказаў, што цэнтральная перамычка нашай галактыкі з’яўляецца большай, чым лічылася раней<ref name="fn3">[http://www.newscientistspace.com/article.ns?id=dn7854 16 August 2005] — New Scientist article{{Ref-en}}</ref>. Паводле ацэнак навукоўцаў, [[галактычны дыск]], які выдаецца ў розныя бакі ў раёне [[галактычны цэнтр|галактычнага цэнтра]], мае дыяметр каля 100 000 [[светлавы год|светлавых гадоў]]<ref>[http://galspace.spb.ru/index63.html Млечный путь — наша Галактика]</ref>. У параўнанні з [[галактычнае гало|гало]], дыск круціцца заўважна хутчэй. Скорасць яго кручэння неаднолькавая на розных адлегласцях ад цэнтра. Яна імкліва ўзрастае ад нуля ў цэнтры да 200—240 км/з на адлегласці 2 тыс. светлавых гадоў ад яго, потым трохі змяншаецца, ізноў узрастае прыкладна да таго ж значэння і далей застаецца амаль пастаяннай. Вывучэнне асаблівасцей кручэння дыска дазволіла ацаніць яго масу, аказалася, што яна ў 150 млрд раз большая за [[маса Сонца|M_☉]]. Паблізу плоскасці дыска канцэнтруюцца маладыя зоркі і [[зорнае скопішча|зорныя скопішчы]], узрост якіх не перавышае некалькіх мільярдаў гадоў. Яны ўтвараюць так званы плоскі складнік. Сярод іх вельмі шмат яркіх і гарачых зорак. Газ у дыску Галактыкі таксама засяроджаны галоўным чынам блізка яго плоскасці. Ён размеркаваны нераўнамерна, утвараючы шматлікія [[малекулярнае воблака|газавыя аблокі]] — ад гіганцкіх неаднародных па структуры аблокаў, працягласцю звыш некалькіх тысяч светлавых гадоў, да невялікіх аблокаў памерамі не больш за парсек. === Ядро === {{Асноўны артыкул|Галактычны цэнтр}} [[Файл:Galactic Cntr full cropped.jpg|міні|Галактычны цэнтр Млечнага Шляху ў інфрачырвоным дыяпазоне.]] У сярэдняй частцы Галактыкі знаходзіцца патаўшчэнне, якое завецца ''[[балдж]]ам'' ({{lang-en|bulge}} — ''патаўшчэнне'') і складае каля 8 тысяч парсекаў у папярочніку. Цэнтр ядра Галактыкі знаходзіцца ў [[Стралец (сузор’е)|сузор’і Стральца]] (α = 265°, δ = −29°)<ref>[http://74.125.155.132/scholar?q=cache:p0BL3RErPNIJ:scholar.google.com/+центр+галактики+находится+в+созвездии+стрельца&hl=en&as_sdt=0,5 В. Д. Шабетник Физическое образование в вузах. 1998]</ref><ref>Блинников С. Открытие нашей вселенной // Новый мир, — № 11, Ноябрь 2008, — C. 153—165</ref>. Адлегласць ад Сонца да цэнтра Галактыкі 8,5 кілапарсекаў (2,62{{e|17}} км, ці 27 700 светлавых гадоў). У цэнтры Галактыкі, відаць, знаходзіцца [[звышмасіўная чорная дзірка]] ([[Стралец A*]]) (каля 4,3 мільёна [[маса Сонца|M_☉]]<ref>[http://lenta.ru/news/2008/12/10/blackhole/ Астрономы взвесили черную дыру в центре Млечного Пути]</ref>) вакол якой, меркавана, круціцца чорная дзірка сярэдняй масы<ref name="bh2">[http://lenta.ru/news/2008/12/31/blackhole/ «Учёные обнаружили в центре Млечного Пути вторую чёрную дыру»]</ref> ад 1000 да 10 000 [[маса Сонца|M_☉]] і перыядам абарачэння каля 100 гадоў і некалькі тысяч параўнальна невялікіх<ref>[http://www.grani.ru/Society/Science/m.82616.html Рой черных дыр в нашей Галактике]</ref>. Іх супольнае гравітацыйнае дзеянне на суседнія зоркі прымушае апошнія рухацца па незвычайных траекторыях<ref name="bh2"/>. Існуе здагадка, што большасць галактык мае звышмасіўныя чорныя дзіркі ў сваім ядры<ref>[http://www.grani.ru/Society/Science/m.48874.html Сверхмассивная черная дыра в центре нашей Галактики быстро вращается]</ref>. Для цэнтральных участкаў Галактыкі характэрна моцная канцэнтрацыя зорак: у кожным кубічным парсеку паблізу цэнтра іх утрымліваюцца многія тысячы. Адлегласці паміж зоркамі ў дзясяткі і сотні разоў меншыя, чым у наваколлі Сонца. Як і ў большасці іншых галактык, размеркаванне масы ў Млечным Шляху такое, што арбітальная скорасць большасці зорак Галактыкі не залежыць істотна ад іх адлегласці да цэнтра. Далей ад цэнтральнай перамычкі да вонкавага кола звычайная скорасць абарачэння зорак складае 210—240 км/с. Такім чынам, такое размеркаванне скорасці, якога не назіраецца ў Сонечнай сістэме, дзе розныя арбіты маюць істотна розныя скорасці абарачэння, з’яўляецца адным з указанняў на існаванне цёмнай матэрыі. Лічыцца, што даўжыня галактычнай перамычкі складае каля 27 000 светлавых гадоў<ref name="Форма галактики"/>. Гэта перамычка праходзіць праз цэнтр галактыкі пад вуглом 44 ± 10 градусаў да лініі паміж нашым Сонцам і цэнтрам галактыкі. Яна складаецца пераважна з чырвоных зорак, якія лічацца вельмі старымі. Перамычка аточана кальцом, так званым «Кальцом у пяць кілапарсекаў». Гэта кальцо ўтрымлівае вялікую частку малекульнага вадароду Галактыкі і з’яўляецца актыўным рэгіёнам зоркаўтварэння ў нашай Галактыцы. Калі весці назіранне з галактыкі Андрамеды, то галактычная перамычка Млечнага Шляху была б яркай яго часткай<ref name="fn14">[ 23 April 2006] — http://www.bu.edu/galacticring/new_introduction.htm {{Ref-en}}</ref>. У 2016 годзе японскія астрафізікі паведамілі аб выяўленні ў Галактычным цэнтры другой гіганцкай чорнай дзіркі. Гэта чорная дзірка знаходзіцца ў 200 светлавых гадах ад цэнтра Млечнага Шляху. Назіраны астранамічны аб’ект з воблакам займае вобласць прасторы дыяметрам 0,3 светлавога года, а яго маса складае 100 тысяч мас Сонца. Пакуль дакладна не ўстаноўлена прырода гэтага аб’екта — гэта чорная дзірка ці іншы аб’ект<ref>{{cite web|url=http://www.sciencemag.org/news/2016/01/astronomers-spot-another-giant-black-hole-our-backyard|title=Astronomers spot another giant black hole in our backyard|author= Daniel Clery|date=15 студзеня 2016|publisher=Science|lang=en|access-date=2016-01-29}}</ref>. === Рукавы === [[Файл:Milky Way Spiral Arm Russian.svg|міні|Рукавы Галактыкі]] {{Асноўны артыкул|Галактычны рукаў}} Галактыка адносіцца да класа спіральных галактык, гэта азначае, што ў Галактыкі ёсць спіральныя ''рукавы'', размешчаныя ў плоскасці дыска. Дыск пагружаны ў ''[[Галактычнае гало|гало]]'' сферычнай формы, а вакол яго знаходзіцца сферычная ''[[Галактычная карона|карона]]''. [[Сонечная сістэма]] знаходзіцца на адлегласці 8,5 тысяч парсекаў ад галактычнага цэнтра, паблізу плоскасці Галактыкі (зрушэнне к Паўночнаму полюсу Галактыкі складае ўсяго 10 парсекаў), на ўнутраным краі рукава, які называецца ''[[рукаў Арыёна]]''. Такое размяшчэнне не дае магчымасці назіраць форму рукавоў візуальна. Новыя дадзеныя па назіраннях малекульнага газу (СА) кажуць пра тое, што ў нашай Галактыкі есці два рукавы, якія пачынаюцца каля [[бар (астраномія)|бара]] ва ўнутранай частцы Галактыкі. Апроч таго, ва ўнутранай частцы ёсць яшчэ пара рукавоў. Потым гэтыя рукавы пераходзяць у чатырохрукаўную структуру, якая назіраецца ў лініі нейтральнага вадароду ў вонкавых частках Галактыкі<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1188975/index.html#arxiv/0812.3491 arxiv:0812.3491 Узор спиральных рукавов Млечного Пути (The Milky Way spiral arm pattern)]</ref>. === Гало === [[Файл:Milky Way environs.jpg|міні|справа|300пкс|Наваколле Млечнага шляху і яго гало.]] [[Галактычнае гало]] мае сферычную форму і выходзіць за межы галактыкі на 5—10 тысяч светлавых гадоў<ref name="nase1">[http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1156267&s= «Газовое гало Галактики»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090217142924/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1156267&s= |date=17 лютага 2009 }}</ref>, тэмпература гало каля 5{{e|5}} K<ref name="nase1"/>. Галактычны дыск аточаны сфероідным гало, якое складаецца са старых зорак і [[шаравое зорнае скопішча|шаравых скопішчаў]], 90 % якіх знаходзіцца на адлегласці менш за 100 000 светлавых гадоў<ref>http://www.seds.org/messier/xtra/data/mwgc.dat.txt {{Ref-en}}</ref> ад цэнтра галактыкі. Аднак у апошні час было знойдзена некалькі шаравых скопішчаў, такіх як [[Pal 4]] і AM 1, размешчаных на адлегласці больш за 200 000 светлавых гадоў ад цэнтра галактыкі. Цэнтр сіметрыі гало Млечнага Шляху супадае з цэнтрам галактычнага дыска. Складаецца гало галоўным чынам з вельмі старых, няяркіх маламасіўных зорак. Яны сустракаюцца як паасобку, так і ў выглядзе шаравых скопішчаў, якія могуць утрымваць да мільёна зорак. Узрост насельніцтва сферычнай складальнай Галактыкі перавышае 12 млрд гадоў, яго звычайна лічаць узростам самой Галактыкі. Тым часам як галактычны дыск утрымлівае газ і пыл, што ўскладняе праходжанне бачнага святла, сфероідная кампанента такіх складнікаў не ўтрымлівае. Актыўнае зоркаўтварэнне адбываецца ў дыску (асабліва ў спіральных рукавах, якія з’яўляюцца зонамі павышанай шчыльнасці). У гало зоркаўтварэнне завяршылася. [[Рассеянае зорнае скопішча|Рассеяныя скопішчы]] таксама сустракаюцца пераважна ў дыску. Лічыцца, што асноўную масу нашай галактыкі складае цёмная матэрыя, якая ўтварае гало цёмнай матэрыі масай прыкладна 600 — 3000 мільярдаў {{Mo}}. Гало [[цёмная матэрыя|цёмнай матэрыі]] сканцэнтравана ў кірунку цэнтра галактыкі<ref>[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0506102 The radial velocity dispersion profile of the Galactic halo: Constraining the density profile of the dark halo of the Milky Way], Battaglia et al. 2005, [[MNRAS]], 364 (2005) 433 {{Ref-en}}</ref>. Зоркі і зорныя скопішчы гало рухаюцца вакол цэнтра Галактыкі па вельмі выцягнутых [[арбіта]]х. Паколькі асобныя зоркі абарачаюцца некалькі неўпарадкавана (то-бок скорасці суседніх зорак могуць мець любыя напрамкі), гало ў цэлым круціцца вельмі павольна. == Гісторыя назірання == Усведамленне таго, што мы жывем у галактыцы, і, што на самай справе існуе шмат іншых галактык, прайшло паралельна з адкрыццямі аб [[Млечны Шлях (з’ява)|Млечным Шляху]] і іншымі туманнасцямі ў начным небе. [[File:Milky Way Galaxy and a meteor.jpg|[[Галактычны цэнтр]] Млечнага Шляху|thumb]] Грэчаскі філосаф [[Дэмакрыт]] (450—370 да н.э.) дапусціў, што светлая паласа на начным небе, вядомая як Млечны Шлях, можа складацца з далёкіх зорак<ref name="Plutarch">{{cite book | title=The Complete Works Volume 3: Essays and Miscellanies | publisher=Echo Library | author=Plutarch | author-link=Plutarch | year=2006 | location=Chapter 3 | pages=66 | isbn=978-1-4068-3224-2}}</ref>. [[Арыстоцель]] (384—322 да н.э.), аднак, лічыў, што Млечны Шлях узнікае ад «узгарання вогненных выпарэнняў некаторых зорак, якія вялікія, шматлікія і знаходзяцца блізка адна да адной», і што «адбываецца ўзгаранне ў верхняй частцы атмасферы, у абласцях сусвету, якія непарыўна звязаныя з нябеснымі рухамі»<ref name=Montada> {{cite web | last1=Montada |first1=J. P. | date=2007-09-28 | title=Ibn Bajja | work=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] | url=http://plato.stanford.edu/entries/ibn-bajja | access-date=2008-07-11 }}</ref>. Неаплатаніст філосаф Алімпіядор Малодшы (495—570 н.э.) крытыкаваў гэты пункт гледжання, сцвярджаючы, што калі Млечны Шлях знаходзіўся пад Месяцам, ён павінен выглядаць па-рознаму ў залежнасці ад часу і месца на [[Зямля (планета)|Зямлі]], і што ён павінен мець [[паралакс]], якога ён не мае. На яго думку, Млечны Шлях — з’ява на нябеснай сферы. Гэта ідэя стане ўплывовай пазней у ісламскім свеце<ref name=heidarzadeh2008>{{cite book | first1=Tofigh | last1=Heidarzadeh | pages=[https://archive.org/details/historyphysicalt00heid_599/page/n33 23]–25 | title=A history of physical theories of comets, from Aristotle to Whipple | url=https://archive.org/details/historyphysicalt00heid_599 | publisher=Springer | date=2008 | isbn=978-1-4020-8322-8 }}</ref>. [[File:The Milky Way above the antennas of ALMA.jpg|thumb|left|Млечны Шлях над антэнамі {{нп3|Atacama Large Millimeter Array|ALMA|ru|Atacama Large Millimeter Array}}<ref>{{cite news|title=ALMA Centre of Expertise in Portugal|url=http://www.eso.org/public/announcements/ann14037/|access-date=15 May 2014|newspaper=ESO Announcement}}</ref>]] Паводле Махані Махамеда, арабскі астраном [[Ібн аль-Хайсам|Альгазен]] (965—1037) зрабіў першую спробу назірання і вымярэння паралаксу Млечнага шляху<ref name=mohamed>{{harvnb|Mohamed|2000|pp=49–50}}</ref>, і ён, такім чынам, «устанавіў, што, паколькі Млечны Шлях не мае паралакса, ён вельмі далёка ад Зямлі і не адносіцца да атмасферы»<ref> {{cite web | last1=Bouali |first1=H.-E. | last2=Zghal |first2=M. | last3=Lakhdar |first3=Z. B. | year=2005 | title=Popularisation of Optical Phenomena: Establishing the First Ibn Al-Haytham Workshop on Photography | publisher=The Education and Training in Optics and Photonics Conference | url=http://spie.org/etop/ETOP2005_080.pdf | access-date=2008-07-08 }}</ref>. Персідскі астраном [[Аль-Біруні]] (973—1048) дапусціў, што галактыка Млечны Шлях з’яўляецца «скопішчам незлічоных фрагментаў прыроды туманных зорак»<ref>{{MacTutor Biography|id=Al-Biruni|title=Abu Rayhan Muhammad ibn Ahmad al-Biruni}}</ref><ref name=al_biruni/>. [[Андалузія|Андалузскі]] астраном {{нп5|Ібн Баджа|Ібн Баджа|ru|Ибн Баджа}} («Avempace», пам. 1138) выказаў здагадку, што Млечны Шлях складаецца з мноства зорак, якія амаль дакранаюцца адна адной, і выглядае суцэльным за кошт праламлення святла ў падмесяцовым матэрыяле<ref name=Montada/><ref name=heidarzadeh2008/>, са спасылкай на яго назіранне злучэння Юпітэра і Марса ў якасці доказу, што так адбываецца, калі два аб’екта знаходзяцца побач<ref name=Montada/>. У 14 стагоддзі, астраном сірыйскага паходжання Ібн Кайім выказаў дапушчэнне, што Млечны Шлях з’яўляецца «незлічонай колькасцю малюсенькіх зорак, скучаных разам на сферы нерухомых зорак»<ref name=Livingston> {{cite journal |last1=Livingston |first1=J. W. |year=1971 |title=Ibn Qayyim al-Jawziyyah: A Fourteenth Century Defense against Astrological Divination and Alchemical Transmutation |journal=[[Journal of the American Oriental Society]] |volume=91 |issue=1 |pages=96–103 [99] |doi=10.2307/600445 |jstor=600445 | issn = 0003-0279}}</ref>. [[File:Herschel-Galaxy.png|thumb|Форма Млечнага Шляху паводле думкі Уільяма Гершэля; меркавалася, што Сонечная сістэма недалёка ад цэнтра.]] Фактычны доказ таго, што Млечны Шлях складаецца з многіх зорак, з’явіўся ў 1610 годзе, калі італьянскі астраном [[Галілеа Галілей]] выкарыстаў [[тэлескоп]] для вывучэння Млечнага Шляху і выявіў, што ён складаецца з вялікай колькасці слабых зорак<ref>Galileo Galilei, ''Sidereus Nuncius'' (Venice, (Italy): Thomas Baglioni, 1610), [https://archive.org/stream/Sidereusnuncius00Gali#page/n37/mode/2up pages 15 and 16.]<br /> English translation: Galileo Galilei with Edward Stafford Carlos, trans., ''The Sidereal Messenger'' (London, England: Rivingtons, 1880), [https://archive.org/stream/siderealmessenge80gali#page/42/mode/2up/ pages 42 and 43.]</ref><ref>{{cite web |last1=O'Connor |first1=J. J. |last2=Robertson |first2=E. F. |date=November 2002 |title=Galileo Galilei |url=http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Galileo.html |publisher=[[University of St. Andrews]] |access-date=2007-01-08 |archive-url=https://archive.today/20120530/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Galileo.html |archive-date=30 мая 2012 |url-status=dead }}</ref>. У 1750 годзе англійскі астраном {{нп5|Томас Райт (астраном)|Томас Райт|ru|Райт, Томас (астроном)}} у сваёй ''Арыгінальнай тэорыі або новай гіпотэзе Сусвету'' ({{lang-en|"An original theory or new hypothesis of the Universe"}}) выказаў дапушчэнне, што галактыка можа быць вялізным скопішчам зорак, якія абарачаюцца і ўтрымліваюцца разам гравітацыйнымі сіламі, падобна Сонечнай сістэме, але на значна большым маштабе, а выніковы дыск з зорак відзён на небе як паласа пры назіранні з Зямлі, размешчанай унутры гэтага дыска<ref>Thomas Wright, ''An Original Theory or New Hypothesis of the Universe'' … (London, England: H. Chapelle, 1750). [http://books.google.com/books?id=80VZAAAAcAAJ&pg=PA48#v=onepage&q&f=false From p.48:] " … the stars are not infinitely dispersed and distributed in a promiscuous manner throughout all the mundane space, without order or design, … this phænomenon [is] no other than a certain effect arising from the observer’s situation, … To a spectator placed in an indefinite space, … it [i.e., the Milky Way (''Via Lactea'')] [is] a vast ring of stars … "<br /> [http://books.google.com/books?id=80VZAAAAcAAJ&pg=PA73#v=onepage&q&f=false On page 73], Wright called the Milky Way the ''Vortex Magnus'' (the great whirlpool) and estimated its diameter at 8.64×10¹² miles (13.9×10¹² km).</ref><ref name="our_galaxy"/>. У трактаце 1755 года [[Імануіл Кант]] развіў ідэю Райта аб структуры Млечнага Шляху<ref>Immanuel Kant, [http://books.google.com/books?id=nCcaAQAAMAAJ&pg=PP9#v=onepage&q&f=false ''Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels'' …] [Universal Natural History and Theory of the Heavens … ], (Koenigsberg and Leipzig, (Germany): Johann Friederich Petersen, 1755).<br />Available in English translation by Ian Johnston at: [http://records.viu.ca/~johnstoi/kant/kant2e.htm Vancouver Island University, British Columbia, Canada] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140829071546/http://records.viu.ca/~johnstoi/kant/kant2e.htm |date=29 жніўня 2014 }}</ref>. <!--Большасць нябесных цел яднаюцца ў розныя абарачальныя сістэмы. Так, [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]] абарачаецца вакол [[планета Зямля|Зямлі]], [[Спадарожнік (космас)|спадарожнікі]] [[планеты-гіганты|планет-гігантаў]] утвараюць свае, багатыя целамі, сістэмы. На больш высокім узроўні, Зямля і астатнія [[планета|планеты]] абарачаюцца вакол Сонца. Узнікала натуральнае пытанне: ці не ўваходзіць і Сонца ў сістэму яшчэ большага памеру?--> Першае сістэматычнае даследаванне формы Млечнага Шляху выканаў англійскі астраном [[Уільям Гершэль]] у 1785 годзе. Ён падлічваў колькасць зорак у розных абласцях неба і выявіў, што на небе прысутнічае вялікі круг (пасля ён быў названы ''[[галактычны экватар|галактычным экватарам]]''), які дзеліць неба на дзве роўныя часткі і на якім колькасць зорак аказваецца найбольшаю. Апроч таго, зорак аказваецца тым большая, чым бліжэй участак неба размешчаны да гэтага круга. Нарэшце выявілася, што менавіта на гэтым крузе знаходзіцца [[Млечны Шлях (з’ява)|Млечны Шлях]]. Дзякуючы гэтаму Гершэль здагадаўся, што ўсе назіраныя намі зоркі ўтвараюць гіганцкую зорную сістэму, сплюснутую да галактычнага экватара. Ён зрабіў схему формы галактыкі з сонечнай сістэмай недалёка ад цэнтра<ref>William Herschel (1785) "On the Construction of the Heavens, " ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London'', '''75''' : 213—266. Herschel’s diagram of the galaxy appears immediately after the article’s last page. See: * [http://books.google.com/books?id=IU9FAAAAcAAJ&pg=PA213#v=onepage&q&f=false Google Books] * [http://rstl.royalsocietypublishing.org/content/75/213.full.pdf+html The Royal Society of London]</ref><ref name=paul1993/>. Наступнае грунтоўнае даследаванне размеркавання зорак зрабіў нідэрландскі астраном {{нп5|Якобус Карнэліус Каптэйн|Каптэйн|ru|Каптейн, Якобус Корнелиус}}, які у 1922 годзе апублікаваў свой варыянт формы, структуры і памераў галактыкі, паводле якога Сонца размяшчалася недалёка ад цэнтра зорнай сістэмы, якая мела дыяметр каля 50 тыс. св. гадоў і таўшчыню каля 6 тыс. св. гадоў. За 5 гадоў да публікацыі мадэлі Каптэйна амерыканскі астраном {{нп5|Харлау Шэплі||ru|Шепли, Харлоу}} на аснове каталагізацыі шаравых скопішчаў прыйшоў да зусім іншай карціны: Сонца знаходзілася прыблізна на 65 тыс. св. гадоў ад цэнтра Галактыкі, а сама Галактыка мела дыяметр каля 300 тыс. св. гадоў і таўшчыню каля 30 тыс. св. гадоў<ref name="our_galaxy">{{cite web|last1=Evans |first1=J. C. |date=November 24, 1998 |url=http://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm |title=Our Galaxy |publisher=George Mason University |access-date=January 4, 2007 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120630/http://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm |archive-date=June 30, 2012 }}</ref>. У 1930 годзе, аналізуючы суадносіны вуглавых памераў і бачнай яркасці [[рассеянае зорнае скопішча|рассеяных зорных скопішчаў]], {{нп5|Роберт Джуліус Трумплер|Р. Дж. Трумплер|ru|Трюмплер, Роберт Джулиус}} выявіў [[Міжзорнае паглынанне|паглынанне святла]] [[касмічны пыл|міжзорным пылам]], якое раней не ўлічвалася пры пабудове мадэлей на аснове назіранняў. Гэта адкрыццё дазволіла ўдакладніць памеры і структуру Млечнага Шляху і прывяло да фарміравання цяперашняй карціны нашай галактыкі<ref> {{cite journal |last1=Trimble |first1=V. |year=1999 |title=Robert Trumpler and the (Non)transparency of Space |journal=[[Bulletin of the American Astronomical Society]] |volume=31 |issue=31 |pages=1479 |bibcode=1999AAS...195.7409T }}</ref>. Спачатку меркавалася, што ўсе аб’екты Сусвету з’яўляюцца часткамі нашай Галактыкі, хоць яшчэ [[Імануіл Кант|Кант]] выказваў здагадку, што некаторыя туманнасці могуць быць галактыкамі, падобнымі Млечнаму Шляху. Яшчэ ў [[1920]] годзе пытанне пра існаванне пазагалактычных аб’ектаў выклікала дэбаты (напрыклад, вядома {{нп5|Вялікая спрэчка (астраномія)|Вялікая спрэчка|ru|Большой спор}} паміж [[Харлау Шэплі]] і {{нп5|Гебер Дуст Кёрціс|Геберам Кёрцісам|ru|Кертис, Гебер}}; першы адстойваў адзінасць нашай Галактыкі). Гіпотэза Канта была канчаткова даказана толькі ў 1920-х гадах, калі [[Эрнст Юліус Эпік|Эрнсту Эпіку]] і [[Эдвін Хабл|Эдвіну Хаблу]] ўдалося вымераць адлегласць да некаторых спіральных туманнасцей і паказаць, што на такіх адлегласцях яны не могуць уваходзіць у склад Галактыкі. == Месца Сонца ў Галактыцы == Згодна апошнім навуковым ацэнкам, адлегласць ад [[Сонца]] да галактычнага цэнтра складае 26 000 ± 1 400 светлавых гадоў, тым часам як, згодна папярэднім ацэнкам, наша зорка павінна знаходзіцца на адлегласці каля 35 000 светлавых гадоў ад перамычкі. Гэта азначае, што Сонца размешчана бліжэй да краю дыска, чым да яго цэнтра. Разам з іншымі зоркамі Сонца круціцца вакол цэнтра Галактыкі са скорасцю 220—240 км/с<ref>[http://www.grani.ru/Society/Science/m.103981.html Жизни на Земле угрожают «галактические нырки»]</ref>, робячы адзін абарот прыкладна за 200 млн гадоў. Такім чынам, за ўвесь час існавання Зямля абляцела вакол цэнтра Галактыкі не больш 30 разоў. У наваколлі Сонца ўдаецца адсачыць участкі двух спіральных рукавоў, аддаленыя ад нас прыкладна на 3 тыс. светлавых гадоў. Па сузор’ях, дзе назіраюцца гэтыя ўчасткі, ім далі назву [[рукаў Стральца]] і [[рукаў Персея]]. Сонца знаходзіцца пасярэдзіне паміж гэтымі спіральнымі галінамі. Але параўнальна блізка ад нас (па галактычных мерках), у сузор’і Арыёна, праходзіць яшчэ адзін, не вельмі выразна выяўлены рукаў — [[рукаў Арыёна]], які лічыцца адгалінаваннем аднаго з асноўных спіральных рукавоў Галактыкі. Скорасць кручэння Сонца вакол цэнтра Галактыкі амаль супадае з скорасцю хвалі ўшчыльнення, якая ўтварае [[галактычны рукаў|спіральны рукаў]]. Такая сітуацыя з’яўляецца нетыповай для Галактыкі ў цэлым: спіральныя рукавы круцяцца з пастаяннай вуглавой скорасцю, як спіцы ў колах, а рух зорак адбываецца з іншай заканамернасцю<ref>[http://www.grani.ru/Society/Science/m.78586.html Жизнь в Галактике сберегли звёздные мятежники]</ref>, таму амаль усё зорнае насельніцтва дыска то трапляе ўнутр спіральных рукавоў, то выпадае з іх. Адзінае месца, дзе скорасці зорак і спіральных рукавоў супадаюць — гэта так званы {{нп5|круг сінхроннага абарачэння|каратацыйны круг|en|Corotation circle}}, і менавіта на ім размешчана Сонца. Для Зямлі гэта акалічнасць надзвычай важная, бо ў спіральных рукавах адбываюцца бурныя працэсы, якія ўтвараюць магутнае выпрамяненне, гібельнае для ўсяго жывога. І ніякая атмасфера не змагла б ад яго абараніць. Але наша планета існуе ў параўнальна спакойным месцы Галактыкі і за сотні мільёнаў (ці нават мільярдаў) гадоў не падпадала пад уплыў гэтых касмічных катаклізмаў. Магчыма, менавіта таму на Зямлі змагло нарадзіцца і захавацца жыццё. == Наваколле == Наша Галактыка (Млечны Шлях) разам з [[галактыка Андрамеды|галактыкай Андрамеды]] M31 і [[галактыка Трыкутніка|галактыкай Трыкутніка]] (М33), а таксама некалькімі невялікімі галактыкамі-спадарожнікамі (у т.л. Вялікае і Малое [[Магеланавы воблакі]]) утварае [[Мясцовая група|Мясцовую групу]], якая, у сваю чаргу, уваходзіць у [[Звышскопішча Дзевы]]. Галоўную ролю ў ім адыгрывае Скопішча Дзевы (у якое наша Галактыка не ўваходзіць). == Эвалюцыя і будучыня Галактыкі == {{Асноўны артыкул|Сутыкненне Млечнага Шляху і Галактыкі Андрамеды}} Магчымыя сутыкненні нашай Галактыкі з іншымі галактыкамі, у тым ліку з такой буйнай, як [[галактыка Андрамеды]]<ref>[http://www.vremya.ru/2007/140/12/184413.html vremya.ru, «Гибель галактических империй», 8 августа 2007]</ref>, аднак канкрэтныя прадказанні пакуль немагчымыя, бо невядома [[папярочная скорасць]] пазагалактычных аб’ектаў. Згодна апублікаваным у верасні 2014 года дадзеным, па адной з мадэлей, праз 4 млрд гадоў Млечны Шлях «паглыне» [[Вялікае Магеланава Воблака|Вялікае]] і [[Малое Магеланава Воблака|Малое]] Магеланавы Аблокі, а праз 5 млрд гадоў сам будзе паглынуты [[Галактыка Андрамеды|Туманнасцю Андрамеды]]<ref>[http://lenta.ru/news/2014/09/19/galaxies/ Lenta.ru: Наука и техника: Космос: Астрофизики вновь предрекли смерть Млечному Пути]</ref>. == Мадэль == [http://workshop.chromeexperiments.com/stars/ 100 000 зорак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140805070247/http://workshop.chromeexperiments.com/stars/ |date=5 жніўня 2014 }} — Творчы праект кампаніі [[Google]] па візуалізацыі галактыкі Млечны Шлях == Крыніцы == {{Крыніцы|refs= <ref name="How Many Stars">[http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ How Many Stars are in the Milky Way?] </ref> <ref name="Lenta.ru">Lenta.ru: [http://lenta.ru/news/2009/01/06/milkyway/ «Млечный Путь потяжелел в два раза»], 06.01.2009 </ref> <ref name="frebel">{{артыкул|аўтар=Anna Frebel|загаловак=Discovery of HE 1523-0901, a Strongly ''r''-Process-enhanced Metal-poor Star with Detected Uranium|мова=en|выданне=The Astrophysical Journal|год=2007|том=660|старонкі=L117}} {{DOI|10.1086/518122}} {{arXiv|astro-ph|0703414}}</ref> <ref name=patternspeed>{{артыкул|аўтар = Ortwin Gerhard|загаловак = Pattern speeds in the Milky Way|arxiv = 1003.2489v1}}</ref> <ref name = gasdynamics>{{артыкул|аўтар=Nicolai Bissantz|загаловак=Gas dynamics in the Milky Way: second pattern speed and large-scale morphology|мова=en|выданне=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|год=2003|том=340|старонкі=949|doi=10.1046/j.1365-8711.2003.06358.x}} {{arXiv|astro-ph|0212516}}</ref> <ref name="dipole">{{артыкул|аўтар=Kogut, A.; Lineweaver, C.; Smoot, G. F.; Bennett, C. L.; Banday, A.; Boggess, N. W.; Cheng, E. S.; de Amici, G.; Fixsen, D. J.; Hinshaw, G.; Jackson, P. D.; Janssen, M.; Keegstra, P.; Loewenstein, K.; Lubin, P.; Mather, J. C.; Tenorio, L.; Weiss, R.; Wilkinson, D. T.; Wright, E. L.|загаловак=Dipole Anisotropy in the COBE Differential Microwave Radiometers First-Year Sky Maps|спасылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...419....1K|мова=en|выданне=Astrophysical Journal|год=1993|том=419|старонкі=1|doi=10.1086/173453}}</ref> <ref name="БСЭ">{{з|БСЭ|спасылка=Галактика}}</ref> <ref name="Кругосвет">{{Кругосвет|title=}}</ref> <ref name=al_biruni>{{harvnb|Al-Biruni|2004|p=87}}</ref> <ref name=paul1993>{{harvnb|Paul|1993|pp=16–18}}</ref> }} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Засов А. В., Постнов К. А. |спасылка= |загаловак=Общая Астрофизика |месца=Фрязино |выдавецтва=Век 2 |год=2006 |старонак=496 |isbn=5-85099-169-7 |ref=Засов и Постнов}}{{v|2012|10|08}} * {{кніга|аўтар=Ефремов Ю.|загаловак=Млечный Путь| месца=Фрязино |выдавецтва=Век 2 |год=2006 |старонак=64 с.|isbn=5-85099-156-5}} * {{Cite book |last1=Paul |first1=E. R. |date=1993 |title=The Milky Way Galaxy and Statistical Cosmology, 1890–1924 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-35363-2 |url=https://books.google.com/books?id=A7PA9EsFB84C }} * {{Cite book |last=Al-Biruni |others=R. Ramsay Wright (transl.) |year=2004 |title=The Book of Instruction in the Elements of the Art of Astrology |url=http://books.google.com/books?id=VbPna7GOoIEC&pg=PA87 |publisher=Kessinger Publishing |isbn=0-7661-9307-1 }} * {{Cite book |last1=Mohamed |first1=M. |year=2000 |title=Great Muslim Mathematicians |publisher=Penerbit UTM |isbn=983-52-0157-9 |oclc=48759017 }} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.alienearths.org/glimpse/ GLIMPSE панарама] тэлескопа [[касмічны тэлескоп Спітцэр|Спітцэр]] * [http://media.skysurvey.org/interactive360/index.html Інтэрактыўная панарама Млечнага шляху] * [http://www.astronet.ru/db/msg/1180523 Галактика]. Сучков Л. А. [[Астронет]] (1984). * [http://astro-azbuka.info/photo/milkyway/ Млечны Шлях — фатаграфіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070820175649/http://astro-azbuka.info/photo/milkyway/ |date=20 жніўня 2007 }} * [http://planetarium-kharkov.org/?q=photo-milki-way Млечны Шлях на небе] * [http://starmission.ru/blog/universe/magnitnoe-pole-mlechnogo-puti-v-melchajshix-detalyax.html Карта магнітнага поля Млечнага Шляху ў дробных дэталях] * {{apod|100727|The Milky Way Over Bryce Canyon|27 ліпеня 2010|2014-02-16}} ; Відэа лекцыі * [http://www.youtube.com/watch?v=EqiBHvl4F_I Лекция «Наша Галактика: взгляд изнутри» 14.11.2012] Засов А. В. ('''відэа''', лекцыя ў Маскоўскім планетарыі) {{Млечны шлях}} {{Месцазнаходжанне Зямлі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Млечны Шлях| ]] [[Катэгорыя:Спіральныя галактыкі з перамычкай]] [[Катэгорыя:Галактычная астраномія]] [[Катэгорыя:Мясцовая група]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] k60hlcmaa5wvl9hy3q135nnbhb6tzgw 0 53249 5135623 4091320 2026-05-04T09:45:05Z ~2026-27019-86 167620 арфаграфія 5135623 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Жывёлы | image file = Felis-chaus-Sofia-Zoo-20120125-cropped.jpg | image title = | image descr = | parent = Felis | rang = Від | latin = Felis chaus | author = [[Schreber]], 1777 | range map = Jungle Cat area.png | range legend = | iucnstatus = LC | wikispecies = Felis chaus | commons = Category:Felis chaus | iucn = 8540 | itis = 183802 | ncbi = 61376 | eol = 328671 }} '''Чаротавы кот''' (Хаўс, ''Felis chaus'') — від класа млекакормячых, атрад [[драпежныя]], сямейства каціныя. Распаўсюджаны на шырокай паласе ад Пярэдняй і Малой Азіі, Закаўказзя, Сярэдняй Азіі да Індастана, Індакітая і Паўднёва-Заходняга Кітая. Чаротавы кот большы за любога з прадстаўнікоў хатніх кошак: у даўжыню дасягае 73-75 см, маса да 16 кг. Цела ў Хаўса параўнальна кароткае, ногі высокія, хвост недаўгі, на вушах невялікія пэндзлікі. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каціныя]] aipy4vgur86v6vvriz60owztnk67pov 10 64061 5135439 5093880 2026-05-03T19:09:40Z JerzyKundrat 174 5135439 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{shortcut|ВП:К-ЛН}} Паведамленні пра падзеі, якім больш за 2 месяцы, перамяшчайце, калі ласка, у [[/Архіў|архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Праекты]]{{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Выява:Wikipedia-logo-v2.svg|right|60px]]</noinclude> * <small>12 красавіка 2026</small> — Падведзены вынікі конкурсу «[[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2026 Belarus|WikiGap 2026 Belarus]]». * <small>4 лютага 2026</small> — У Беларускай Вікіпедыі створаны [[Пераходная вуліца (Мінск)|260&nbsp;000-ы артыкул]]. f154vur6as7e1rmvbvk4ldhq3dacg5q 0 69563 5135417 4724304 2026-05-03T18:43:33Z JerzyKundrat 174 5135417 wikitext text/x-wiki {{арганізацыя}} [[Файл:Flag of OPEC.svg|thumb|250px|Сцяг АПЕК]] [[Файл:OPEC.svg|thumb|250px]] '''Арганізацыя краін, экспартуючых нафту''', '''АПЕК''', '''OPEC''' ([[англійская мова|анг.]]: ''Organization of the Petroleum Exporting Countries'') — міжнародная арганізацыя з штаб-кватэрай у [[Вена|Вене]]. Мэта арганізацыі — кантроль за сусветнай здабычай [[нафта|нафты]] і ўзроўнем цэн на нафту. У 2016 годзе 14 дзяржаў-членаў АПЕК кантралявалі 73 % сусветных запасаў нафты і давалі 44 % аб’ёму яе сустветнай здабычы.<ref>https://www.eia.gov/beta/international/data/browser/#/?pa=0000000000000000000008&c=ruvvvvvfvtvnvv1urvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvnvvuvo&ct=0&tl_id=5-A&vs=INTL.57-6-AFG-BB.A&cy=2016&vo=0&v=H&start=2014&end=2016</ref> АПЕК была ўтворана ў [[1960]] годзе ў [[Багдад]]зе. Роля арганізацыі значна ўзрасла пад час нафтавага крызісу [[1973]]—[[1974]] гадоў калі арганізацыя шматразова падвышала сусветныя цэны на нафту. * Штаб-кватэра: [[Вена]]; * Кіраўнічы орган: Канферэнцыя АПЕК; * Выканаўчы орган: Сойм кіраўнікоў, Эканамічная камісія і Сакратарыят; * Кіраўнік: Пурнома Юзгантора Краіны-удзельнікі АПЕК (з годам уваходжання): * [[Алжыр]] ([[1969]]) * [[Венесуэла]] (1960) * [[Ірак]] ([[1960]]) * [[Іран]] ([[1960]]) * [[Рэспубліка Конга]] (2018) * [[Кувейт]] (1960) * [[Лівія]] (1962) * [[Нігерыя]] ([[1971]]) * [[Саудаўская Аравія]] ([[1960]]) * [[Экватарыяльная Гвінея]] (2017) * [[Эквадор]] ([[1973]]—[[1992]], зноў з 2007) Былыя краіны-ўдзельнікі: * [[Габон]] (1975—1994) * [[Інданезія]] (1962—2008, студзень-лістапад 2016) * [[Катар]] (1961—2019) * [[ААЭ]] (1967—2026) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:OPEC|выгляд=міні}} * {{official|www.opec.org|Арганізацыі краін — экспарцёраў нафты|lang=en}} {{Міжнародная ўлада}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нафтавая прамысловасць]] [[Катэгорыя:Энергетычная палітыка]] [[Катэгорыя:Міжнародныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Міжнародныя эканамічныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1960 годзе]] [[Катэгорыя:1960 год у Багдадзе]] [[Катэгорыя:1960 год у Вене]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 9i9q4tyy13xfavuh3vgqrgbeffs7baz 0 69760 5135644 4545369 2026-05-04T11:47:18Z Ґайдечахв74Лпадаоо 134599 5135644 wikitext text/x-wiki [[Файл:ЗСО-Українською-1991—2026.gif|thumb|right|350px|Змяненне долі вучняў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі ў класах з украінскай мовай навучання ў перыяд з 1991/92 па 2025/26 навучальны год.]] '''Украінізацыя''' — палітыка прасоўвання і ўкаранення элементаў [[украінская мова|украінскай мовы]] і ўкраінскай культуры, у розных сферах жыцця. Украінізацыя 1920—1930-х гадоў з’яўлялася састаўным элементам агульнасаюзнай кампаніі '''[[карэнізацыя|карэнізацыі]]'''. == Савецкая ўкраінізацыя 1920—1930-х гадоў == Падчас грамадзянскай вайны ў 1917-1920 гадах на поўдні былой Расійскай імперыі быў арганізаваны шэраг урадаў, якія ставілі сваёй мэтай пабудову незалежнай украінскай дзяржавы. Аднак, на большай частцы сучаснай тэрыторыі Украіны да ўлады прыйшлі [[бальшавікі]]. З мэтай замацавання улады, бальшавікі ўзяліся за рэалізацыю праграмы карэнізацыі — замены рускай мовы на мовы нацыянальных меншасцяў у адміністрацыі, адукацыі і сферы культуры. На Украіне гэтая праграма атрымала назву ўкраінізацыі. У красавіку 1923 года XII з’езд РКП (б) абвясціў карэнізацыю афіцыйным курсам партыі ў нацыянальным пытанні. У тым жа месяцы VII канферэнцыя КП (б) У заявіла аб палітыцы ўкраінізацыі, што ўкраінскія ЦВК і Саўнаркам адразу ж аформілі дэкрэтамі. Было прынятае рашэнне аб украінізацыі дзяржструктур і прадпрыемстваў, якую планавалася скончыць да 1 студзеня 1926 года. Усе рабочыя і служачыя прадпрыемстваў і ўстаноў былі абавязаны вывучыць украінскую мову пад пагрозай звальнення з працы. З дзяржаўнага архіва Луганскай вобласці: <blockquote> «Подтвердить, что на службу можно принимать только лиц, владеющих украинским языком, а не владеющих можно принимать только по согласованию с Окружной комиссией по украинизации». Р-401 оп.1,д.82 Президиум Луганского Окр. исполкома: «Подтвердить сотрудникам, что неаккуратное посещение курсов и нежелание изучать украинский язык влечет за собой их увольнение со службы». Р-401, оп.1, дело 72. </blockquote> У ліпні 1930 года прэзідыум Сталінскага акрвыканкама прыняў рашэнне «прыцягваць да крымінальнай адказнасці кіраўнікоў арганізацый, фармальна адносяцца да ўкраінізацыі, якія не знайшлі спосабаў украінізаванай падначаленых, якія парушаюць дзеючае заканадаўства ў справе ўкраінізацыі». Украінізаваліся газеты, школы, ВНУ, тэатры, установы, надпісы, шыльды і т. д. У Адэсе, дзе навучэнцы-ўкраінцы складалі менш за трэць, былі ўкраінізаваныя ўсе школы. У 1930 г. на Украіне заставаліся толькі 3 вялікія рускамоўныя газеты. == Украінізацыя часоў нямецкай акупацыі == [[Выява:Bundesarchiv Bild 183-J10854, Ausländische Arbeitskräfte, Bekanntmachung Kiew.jpg|thumb|right|Двухмоўны плакат нямецкіх акупацыйных уладаў на нямецкай і ўкраінскай мовах, які паведамляе аб адпраўцы моладзі на працу ў Германію. Кіеў. 31 мая 1943 года.]] У Харкаўскім Дзяржаўным архіве (ГАХО) на вул. Універсітэцкай захоўваецца загад № 24/5-6 обер-бургамістра горада Харкава Крамарэнка ад 9 сакавіка 1942 г.: <blockquote> «Уже пятый месяц над свободным городом рядом с победоносным германским знаменем развевается наше родное жёлто-голубое украинское знамя как символ новой жизни, нового возрождения нашей матушки-родины. Однако, к большому сожалению и стыду для всех нас — украинцев, всё ещё остаётся кое-где позорное большевистское наследие. К большому стыду для всех нас, и к вполне понятному гневу украинского населения, приходится слышать в некоторых учреждениях, даже в районных управах, разговоры на русском языке со стороны представителей власти. Позор за это тем, кто становится свободным гражданином освобождённой родины. Позор и не место с нами тем, кто брезгует своим родным языком. Мы этого не допустим, этого не может быть. Поэтому приказываю категорически запретить в дальнейшем кому-либо из представителей власти разговоры на русском языке в рабочее время в учреждениях». :: [[Обер-бургомистр]] города Харькова [[Крамаренко, Алексей Иванович|Крамаренко]], зам. Л. Э. [[Кублицкий-Пиотух]]. :: 16 марта 1942 года.[http://www.niurr.gov.ua/ru/conference/kniga_conf/alexeyev.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080116053046/http://www.niurr.gov.ua/ru/conference/kniga_conf/alexeyev.htm |date=16 студзеня 2008 }} </blockquote> == Літаратура == * Тези ЦК КП(б)У про підсумки українізації. Вид. ЦК КПЗУ. Л. 1926; * УССР — Нар. Комісаріят Освіти. Українізація радянських установ (декрети, інструкції і матеріяли). X. 1926 — 27; * Хвиля А. Национальный вопрос на Украине. X. 1926; * [http://mnib.malorus.org/kniga/560/ Затонський В. Національна проблема на Україні. X. 1926] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130421075206/http://mnib.malorus.org/kniga/560/ |date=21 красавіка 2013 }}; * Українізація ВУЗ-ів, ж. Шлях Освіти, ч. 1, 1926; * Затонський В. Матеріяли до укр. нац. питання, ж. Більшовик України, ч. 6. 1927; * Каганович Л. Українізація партії і боротьба з ухилами, газ. Вісті ВУЦВК за 27. 9. 1927; * Шумський О. Ідеологічна боротьба в укр. культ. процесі, ж. Більшовик України, ч. 2. X. 1927; * Скрипник М. Ст. і промови, тт. І, II, IV і V. X. 1929 — 31; Будівництво Радянської України. Зб. вип. І (За ленінську нац. політику) і II (Госп. та культ. будівництво). X. 1929; * Диманштейн С. Идеологическая борьба в национальном вопросе. ж. Революция и Национальности, ч. 3. 1930; * Косіор С. За ленінську нац. політику. X. 1930; * XI З'їзд КП(б)У, стенографічний звіт. X. 1930; * Гірчак Є. Бойові проблеми нац. культури, ж. Більшовик України, ч. 5. X. 1931; * Хвиля А. Пролетаріят і практичне розгортання культ.-нац. будівництва, ж. Більшовик України, чч. 13 — 14. X. 1931; * Нац. питання. Хрестоматія з методичними вказівками. Упорядник Б. Борев. X. 1931; * [http://mnib.malorus.org/kniga/558/ Majstrenko I. Borotbism. A Chapter in the History of Ukrainian Communism, 1954] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130421075224/http://mnib.malorus.org/kniga/558/ |date=21 красавіка 2013 }}; * Культ. будівництво в Укр. РСР. К. 1959; * Borys Ju. The Russian Communist Party and the Sovietization of Ukraine. Стокгольм 1960; * [[Дзюба, Иван Михайлович (писатель)|Дзюба І.]] «Українізація та її розгром», в кн. «Інтернаціоналізм чи русифікація?» Мюнхен 1968; * [http://mnib.malorus.org/kniga/552/ Кошелівець І. Микола Скрипник. Мюнхен 1972] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130421075210/http://mnib.malorus.org/kniga/552/ |date=21 красавіка 2013 }}; * [http://mnib.malorus.org/kniga/551/ Скрипник М. Ст. і промови з нац. питання. Мюнхен 1974] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130421075215/http://mnib.malorus.org/kniga/551/ |date=21 красавіка 2013 }}; * Гришко В. Укр. націонал-комунізм на іст. пробі доби українізації (1923 — 33). ж. Сучасність, ч. 12. 1978. * [http://www.ukrstor.com/ukrainisation.html Коллекция материалов по теме] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110521204051/http://www.ukrstor.com/ukrainisation.html |date=21 мая 2011 }} * [http://mnib.malorus.org/ Первоисточники по истории Украины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070103062743/http://mnib.malorus.org/ |date=3 студзеня 2007 }} * [http://www.rdu.org.ua/news.php?content=40&path=arc&subpath=2002.9 Доклад МИДа Российской Федерации о положении русского языка на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070930023904/http://www.rdu.org.ua/news.php?content=40&path=arc&subpath=2002.9 |date=30 верасня 2007 }} * В. Алексеев, зам.пред. Комитета Верховной Рады по вопросам свободы слова и информации. [http://www.niurr.gov.ua/ru/conference/kniga_conf/alexeyev.htm Русофобия как основной фактор деградации Украины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080116053046/http://www.niurr.gov.ua/ru/conference/kniga_conf/alexeyev.htm |date=16 студзеня 2008 }} {{Культурная асіміляцыя}} [[Катэгорыя:Украінская ССР]] [[Катэгорыя:Моўная палітыка]] [[Катэгорыя:Украінская мова]] [[Катэгорыя:Славянізацыя]] [[Катэгорыя:Унутраная палітыка СССР]] 6pghgrh9zy5odig0dev70lnewcqsnhp 0 75816 5135374 5047085 2026-05-03T16:02:33Z IshaBarnes 124956 вычытка, афармленне 5135374 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Картка гульні | загаловак = The Settlers II | выява = [[File:The Settlers II logo.png|270px]] | подпіс = <small>Лагатып гульні.</small> | распрацоўшчык = {{Сцяг Германіі}} [[Ubisoft Blue Byte|Blue Byte Software]] | выдавец = {{Сцяг Германіі}} [[Ubisoft Blue Byte|Blue Byte Software]] | лакалізатар = | прадзюсар = Томас Хаўзер ({{lang-de|Thomas Hauser}}) | дызайнер = Томас Хаўзер | праграміст = Томас Хаўзер | мастакі = Крыстаф Вернер ({{lang-de|Christoph Werner}}) <br /> Адам Спрус ({{lang-de|Adam Sprys}}) | кампазітар = Хайко Рутман ({{lang-de|Haiko Ruttmann}}) | серыя = [[The Settlers, серыя гульняў|The Settlers]] | дата выпуску = {{Сцяг|Увесь свет}} [[31 жніўня]] [[1996]] ([[MS-DOS]]) <br /> {{Сцяг|Увесь свет}} [[24 верасня]] [[1997]] ([[Mac OS]]) <br /> {{Сцяг|Увесь свет}} [[21 жніўня]] [[2007]] ([[Nintendo DS]]) | платформа = [[IBM PC-сумяшчальны камп’ютар|ПК]] ([[MS-DOS]]) <br /> [[Macintosh]] ([[Mac OS]]) | рухавічок = Уласны | ліцэнзія = Камерцыйная | версія = | жанр = [[Стратэгія ў рэальным часе]] | рэжымы = [[Аднакарыстальніцкая гульня]] <br /> [[Шматкарыстальніцкая гульня]] | рэйтынг = [[Office of Film and Literature Classification, Аўстралія|OFLC]]: PG | носьбіт = [[Кампакт-дыск]] (ПК, Mac) <br /> [[Гульнявы картрыдж|Картрыдж]] (Nintendo DS) | сістэмныя патрабаванні = [[Працэсар]] узроўню [[Intel 80486]]; 8 Мб [[Аператыўная памяць|аператыўнай памяці]]; 35 Мб свабоднага месца на [[Цвёрды дыск|цвёрдым дыску]]. | кіраванне = [[Клавіятура]], [[Камп’ютарная мыш|мыш]] | сайт = }} '''The Settlers II: Veni, Vidi, Vici''' ({{lang-de|«Die Siedler II: Veni, Vidi, Vici»}}; {{lang-be|«Пасяленцы II: [[Veni, vidi, vici]]»}}) — [[камп’ютарная гульня]] ў жанры [[Стратэгія ў рэальным часе|стратэгіі ў рэальным часе]], распрацаваная і выдадзеная [[Германія|нямецкай]] кампаніяй [[Ubisoft Blue Byte|Blue Byte Software]] у [[1996 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|1996 годзе]] для [[MS-DOS]] і [[Macintosh]]. У [[2007 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2007 годзе]] было выпушчана выданне гульні для партатыўнай гульнявой прыстаўкі [[Nintendo DS]]. Гульня паклала пачатак жанру эканамічнай стратэгіі нямецкай школы. Шырокая вядомасць гульні прывяла да таго, што праз год пасля яе выпуску было створана «Залатое выданне», якое ўключала таксама рэдактар узроўняў, а па сканчэнні дзесяці гадоў, у [[2006 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2006 годзе]], выпушчана «юбілейнае» перавыданне «The Settlers II 10th Anniversary», таксама распрацаванае Blue Byte Software і выдадзенае [[Ubisoft]]. У адрозненні ад арыгінальнай гульні, якая была выканана ў двухмернай графіцы, «юбілейная» версія была створана з выкарыстаннем трохмернага графічнага рухавіка. == Гульнявы працэс == «The Settlers II» выкананая ў жанры [[Стратэгія ў рэальным часе|стратэгіі ў рэальным часе]] і мае шэраг характэрных для такіх гульняў асаблівасцей. «Пасяленцы», як і большасць «класічных» стратэгій рэальнага часу, ідуць па наступным шаблоне: збор рэсурсаў і будаўніцтва паселішча; стварэнне арміі і [[экспансія]] з мэтай захопу новых крыніц рэсурсаў; атака на праціўніка з мэтай перахопу доступу да рэсурсаў і/або знішчэння яго войска і лагера. У гульні ёсць магчымасць праходзіць [[Гульнявая кампанія|кампанію]] або гуляць у так званыя «сцэнары». Падтрымліваецца як [[аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкая]], так і [[шматкарыстальніцкая гульня]]. Карта мясцовасці ўмоўна падзелена на шасцікутныя клеткі. З кожнай клеткі можна пракладваць дарогу на шэсць суседніх клетак. Чым больш вольнага месца вакол клеткі, тым большага памеру будынак можна на ёй пабудаваць. Для таго каб павялічыць межы паселішча, неабходна паставіць ля края лакацыі ваенны будынак, напрыклад, вартавую вежу, крэпасць або казарму. Як толькі ў будынку паселіцца першы салдат, вакол пабудовы пашырыцца тэрыторыя. == Кампанія == Ніжэй прыведзена апісанне сюжэту кампаніі. * «Мы ідзём» ({{lang-en|Off we go}}) — навучальная місія. Персанаж пацярпеў [[караблекрушэнне]] з невялікай колькасцю людзей на незнаёмым востраве падчас шторму. Як толькі шторм сціхае, людзі ўзводзяць невялікі лагер. Гульцу неабходна ўладкаваць яго і даведацца пра сваё месцазнаходжанне, а таксама адшукаць шлях з гэтага вострава. Пасля даследавання вострава людзі знаходзяць дзіўную арку. Персанаж вырашае прайсці праз яе ў пошуках шляху дадому. * «Першая сустрэча» ({{lang-en|Initial contact}}) — прайшоўшы скрозь арку гулец трапляе на новы востраў; на ім ён знаходзіць [[Рымляне|рымляніна]], які таксама выжыў падчас караблекрушэння. Пазней персанаж знаходзіць [[руіны]] ваенных будынкаў — вартаўнічай і дазорнай вежы, а затым і цэлы [[замак]]. Праз некалькі дзён персанаж знаходзіць паселішча зулусаў, якія пакланяюцца свайму [[ідал]]у. Персанаж мяркуе, што гэты ідал патрэбны, каб знайсці шлях дадому. Зулусы не хочуць паказваць свайго ідала і яго трэба захапіць, каб адкрыць далейшы шлях. * «Праход» ({{lang-en|The pass}}) — персанаж апынуўся на іншым востраве ў асяроддзі двух плямёнаў зулусаў. Зноў неабходна дабрацца да аркі. * «У адкрытым моры» ({{lang-en|On the high seas}}) — у гэтым раздзеле адкрываецца магчымасць будаваць [[порт]] і [[верф]]. Пасля бітвы з варожым лагерам адбудзецца пераход да наступнай місіі. Таксама можна перамагчы не вядучы баявых дзеянняў — нягледзячы на моцную армію, вораг мае мала камня. * «У пусткі» ({{lang-en|In the wasteland}}) — у гэтым раздзеле гулец удзельнічае ў бітве з [[Японія|японскай]] арміяй. * «Падзеленыя зямлі» ({{lang-en|Divided country}}) * «Змяя» ({{lang-en|The snake}}) — у гэтым раздзеле неабходна змагацца з плямёнамі [[Вікінгі|вікінгаў]]. * «Марскія маршруты» ({{lang-en|Sea routes}}) * «Шэры востраў» ({{lang-en|The Gray Island}}) * «Апошнія вароты» ({{lang-en|The Last Gate}}) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web | url = http://settlers2.net/ | title = The Settlers II | author = | publisher = settlers2.net | datepublished = | accessdate = 12 снежня 2010 г. | description = фан-сайт гульні | lang = en}} * {{Cite web | url = http://pc.ign.com/objects/003/003463.htmlt/ | title = The Settlers II | author = | publisher = [[IGN]] | datepublished = | accessdate = 12 снежні 2010 | description = | lang = en }}{{Недаступная спасылка}}{{Недаступная спасылка}} * {{Cite web | url = http://www.gamespot.com/pc/strategy/settlers2/ | title = The Settlers II | publisher = GameSpot | accessdate = 12 снежня 2010 г. | lang = en | archiveurl = https://www.webcitation.org/65h5L9tRL?url=http://www.gamespot.com/the-settlers-ii/platform/pc/ | archivedate = 24 лютага 2012 | url-status = dead }} * {{Cite web | url = http://www.mobygames.com/game/settlers-ii-veni-vidi-vici | title = The Settlers II | author = | publisher = MobyGames | datepublished = | accessdate = 12 снежні 2010 | description = | lang = en}} * {{Cite web | url = http://www.old-games.ru/game/313.html | title = The Settlers II (Gold Edition) | author = | publisher = Old-Games.RU | datepublished = | accessdate = 12 снежня 2010 | description = | lang = ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{The Settlers}} {{DEFAULTSORT:Settlers II}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Германіі]] [[Катэгорыя:Гульні Blue Byte Software]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 1996 года]] [[Катэгорыя:The Settlers]] [[Катэгорыя:Стратэгіі ў рэальным часе]] 5i72p8szepnwtusy81i8fgvk4vkdu87 5135376 5135374 2026-05-03T16:02:53Z IshaBarnes 124956 арфаграфія палепшана 5135376 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні | загаловак = The Settlers II | выява = [[File:The Settlers II logo.png|270px]] | подпіс = <small>Лагатып гульні.</small> | распрацоўшчык = {{Сцяг Германіі}} [[Ubisoft Blue Byte|Blue Byte Software]] | выдавец = {{Сцяг Германіі}} [[Ubisoft Blue Byte|Blue Byte Software]] | лакалізатар = | прадзюсар = Томас Хаўзер ({{lang-de|Thomas Hauser}}) | дызайнер = Томас Хаўзер | праграміст = Томас Хаўзер | мастакі = Крыстаф Вернер ({{lang-de|Christoph Werner}}) <br /> Адам Спрус ({{lang-de|Adam Sprys}}) | кампазітар = Хайко Рутман ({{lang-de|Haiko Ruttmann}}) | серыя = [[The Settlers, серыя гульняў|The Settlers]] | дата выпуску = {{Сцяг|Увесь свет}} [[31 жніўня]] [[1996]] ([[MS-DOS]]) <br /> {{Сцяг|Увесь свет}} [[24 верасня]] [[1997]] ([[Mac OS]]) <br /> {{Сцяг|Увесь свет}} [[21 жніўня]] [[2007]] ([[Nintendo DS]]) | платформа = [[IBM PC-сумяшчальны камп’ютар|ПК]] ([[MS-DOS]]) <br /> [[Macintosh]] ([[Mac OS]]) | рухавічок = Уласны | ліцэнзія = Камерцыйная | версія = | жанр = [[Стратэгія ў рэальным часе]] | рэжымы = [[Аднакарыстальніцкая гульня]] <br /> [[Шматкарыстальніцкая гульня]] | рэйтынг = [[Office of Film and Literature Classification, Аўстралія|OFLC]]: PG | носьбіт = [[Кампакт-дыск]] (ПК, Mac) <br /> [[Гульнявы картрыдж|Картрыдж]] (Nintendo DS) | сістэмныя патрабаванні = [[Працэсар]] узроўню [[Intel 80486]]; 8 Мб [[Аператыўная памяць|аператыўнай памяці]]; 35 Мб свабоднага месца на [[Цвёрды дыск|цвёрдым дыску]]. | кіраванне = [[Клавіятура]], [[Камп’ютарная мыш|мыш]] | сайт = }} '''The Settlers II: Veni, Vidi, Vici''' ({{lang-de|«Die Siedler II: Veni, Vidi, Vici»}}; {{lang-be|«Пасяленцы II: [[Veni, vidi, vici]]»}}) — [[камп’ютарная гульня]] ў жанры [[Стратэгія ў рэальным часе|стратэгіі ў рэальным часе]], распрацаваная і выдадзеная [[Германія|нямецкай]] кампаніяй [[Ubisoft Blue Byte|Blue Byte Software]] у [[1996 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|1996 годзе]] для [[MS-DOS]] і [[Macintosh]]. У [[2007 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2007 годзе]] было выпушчана выданне гульні для партатыўнай гульнявой прыстаўкі [[Nintendo DS]]. Гульня паклала пачатак жанру эканамічнай стратэгіі нямецкай школы. Шырокая вядомасць гульні прывяла да таго, што праз год пасля яе выпуску было створана «Залатое выданне», якое ўключала таксама рэдактар узроўняў, а па сканчэнні дзесяці гадоў, у [[2006 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2006 годзе]], выпушчана «юбілейнае» перавыданне «The Settlers II 10th Anniversary», таксама распрацаванае Blue Byte Software і выдадзенае [[Ubisoft]]. У адрозненні ад арыгінальнай гульні, якая была выканана ў двухмернай графіцы, «юбілейная» версія была створана з выкарыстаннем трохмернага графічнага рухавіка. == Гульнявы працэс == «The Settlers II» выкананая ў жанры [[Стратэгія ў рэальным часе|стратэгіі ў рэальным часе]] і мае шэраг характэрных для такіх гульняў асаблівасцей. «Пасяленцы», як і большасць «класічных» стратэгій рэальнага часу, ідуць па наступным шаблоне: збор рэсурсаў і будаўніцтва паселішча; стварэнне арміі і [[экспансія]] з мэтай захопу новых крыніц рэсурсаў; атака на праціўніка з мэтай перахопу доступу да рэсурсаў і/або знішчэння яго войска і лагера. У гульні ёсць магчымасць праходзіць [[Гульнявая кампанія|кампанію]] або гуляць у так званыя «сцэнары». Падтрымліваецца як [[аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкая]], так і [[шматкарыстальніцкая гульня]]. Карта мясцовасці ўмоўна падзелена на шасцікутныя клеткі. З кожнай клеткі можна пракладваць дарогу на шэсць суседніх клетак. Чым больш вольнага месца вакол клеткі, тым большага памеру будынак можна на ёй пабудаваць. Для таго каб павялічыць межы паселішча, неабходна паставіць ля края лакацыі ваенны будынак, напрыклад, вартавую вежу, крэпасць або казарму. Як толькі ў будынку паселіцца першы салдат, вакол пабудовы пашырыцца тэрыторыя. == Кампанія == Ніжэй прыведзена апісанне сюжэту кампаніі. * «Мы ідзём» ({{lang-en|Off we go}}) — навучальная місія. Персанаж пацярпеў [[караблекрушэнне]] з невялікай колькасцю людзей на незнаёмым востраве падчас шторму. Як толькі шторм сціхае, людзі ўзводзяць невялікі лагер. Гульцу неабходна ўладкаваць яго і даведацца пра сваё месцазнаходжанне, а таксама адшукаць шлях з гэтага вострава. Пасля даследавання вострава людзі знаходзяць дзіўную арку. Персанаж вырашае прайсці праз яе ў пошуках шляху дадому. * «Першая сустрэча» ({{lang-en|Initial contact}}) — прайшоўшы скрозь арку гулец трапляе на новы востраў; на ім ён знаходзіць [[Рымляне|рымляніна]], які таксама выжыў падчас караблекрушэння. Пазней персанаж знаходзіць [[руіны]] ваенных будынкаў — вартаўнічай і дазорнай вежы, а затым і цэлы [[замак]]. Праз некалькі дзён персанаж знаходзіць паселішча зулусаў, якія пакланяюцца свайму [[ідал]]у. Персанаж мяркуе, што гэты ідал патрэбны, каб знайсці шлях дадому. Зулусы не хочуць паказваць свайго ідала і яго трэба захапіць, каб адкрыць далейшы шлях. * «Праход» ({{lang-en|The pass}}) — персанаж апынуўся на іншым востраве ў асяроддзі двух плямёнаў зулусаў. Зноў неабходна дабрацца да аркі. * «У адкрытым моры» ({{lang-en|On the high seas}}) — у гэтым раздзеле адкрываецца магчымасць будаваць [[порт]] і [[верф]]. Пасля бітвы з варожым лагерам адбудзецца пераход да наступнай місіі. Таксама можна перамагчы не вядучы баявых дзеянняў — нягледзячы на моцную армію, вораг мае мала камня. * «У пусткі» ({{lang-en|In the wasteland}}) — у гэтым раздзеле гулец удзельнічае ў бітве з [[Японія|японскай]] арміяй. * «Падзеленыя зямлі» ({{lang-en|Divided country}}) * «Змяя» ({{lang-en|The snake}}) — у гэтым раздзеле неабходна змагацца з плямёнамі [[Вікінгі|вікінгаў]]. * «Марскія маршруты» ({{lang-en|Sea routes}}) * «Шэры востраў» ({{lang-en|The Gray Island}}) * «Апошнія вароты» ({{lang-en|The Last Gate}}) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web | url = http://settlers2.net/ | title = The Settlers II | author = | publisher = settlers2.net | datepublished = | accessdate = 12 снежня 2010 г. | description = фан-сайт гульні | lang = en}} * {{Cite web | url = http://pc.ign.com/objects/003/003463.htmlt/ | title = The Settlers II | author = | publisher = [[IGN]] | datepublished = | accessdate = 12 снежні 2010 | description = | lang = en }}{{Недаступная спасылка}}{{Недаступная спасылка}} * {{Cite web | url = http://www.gamespot.com/pc/strategy/settlers2/ | title = The Settlers II | publisher = GameSpot | accessdate = 12 снежня 2010 г. | lang = en | archiveurl = https://www.webcitation.org/65h5L9tRL?url=http://www.gamespot.com/the-settlers-ii/platform/pc/ | archivedate = 24 лютага 2012 | url-status = dead }} * {{Cite web | url = http://www.mobygames.com/game/settlers-ii-veni-vidi-vici | title = The Settlers II | author = | publisher = MobyGames | datepublished = | accessdate = 12 снежні 2010 | description = | lang = en}} * {{Cite web | url = http://www.old-games.ru/game/313.html | title = The Settlers II (Gold Edition) | author = | publisher = Old-Games.RU | datepublished = | accessdate = 12 снежня 2010 | description = | lang = ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{The Settlers}} {{DEFAULTSORT:Settlers II}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Германіі]] [[Катэгорыя:Гульні Blue Byte Software]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 1996 года]] [[Катэгорыя:The Settlers]] [[Катэгорыя:Стратэгіі ў рэальным часе]] 1w9s634zrj9po86hndvtc2pqahejzrt 5135495 5135376 2026-05-03T20:25:05Z IshaBarnes 124956 удакладненне 5135495 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні | загаловак = The Settlers II | выява = [[File:The Settlers II logo.png|270px]] | подпіс = <small>Лагатып гульні.</small> | распрацоўшчык = {{Сцяг Германіі}} [[Ubisoft Blue Byte|Blue Byte Software]] | выдавец = {{Сцяг Германіі}} [[Ubisoft Blue Byte|Blue Byte Software]] | лакалізатар = | прадзюсар = Томас Хаўзер ({{lang-de|Thomas Hauser}}) | дызайнер = Томас Хаўзер | праграміст = Томас Хаўзер | мастакі = Крыстаф Вернер ({{lang-de|Christoph Werner}}) <br /> Адам Спрус ({{lang-de|Adam Sprys}}) | кампазітар = Хайко Рутман ({{lang-de|Haiko Ruttmann}}) | серыя = [[The Settlers, серыя гульняў|The Settlers]] | дата выпуску = {{Сцяг|Увесь свет}} [[31 жніўня]] [[1996]] ([[MS-DOS]]) <br /> {{Сцяг|Увесь свет}} [[24 верасня]] [[1997]] ([[Mac OS]]) <br /> {{Сцяг|Увесь свет}} [[21 жніўня]] [[2007]] ([[Nintendo DS]]) | платформа = [[IBM PC-сумяшчальны камп’ютар|ПК]] ([[MS-DOS]]) <br /> [[Macintosh]] ([[Mac OS]]) | рухавічок = Уласны | ліцэнзія = Камерцыйная | версія = | жанр = [[Стратэгія ў рэальным часе]] | рэжымы = [[Аднакарыстальніцкая гульня]] <br /> [[Шматкарыстальніцкая гульня]] | рэйтынг = [[Office of Film and Literature Classification, Аўстралія|OFLC]]: PG | носьбіт = [[Кампакт-дыск]] (ПК, Mac) <br /> [[Гульнявы картрыдж|Картрыдж]] (Nintendo DS) | сістэмныя патрабаванні = [[Працэсар]] узроўню [[Intel 80486]]; 8 Мб [[Аператыўная памяць|аператыўнай памяці]]; 35 Мб свабоднага месца на [[Цвёрды дыск|цвёрдым дыску]]. | кіраванне = [[Клавіятура]], [[Камп’ютарная мыш|мыш]] | сайт = }} '''The Settlers II: Veni, Vidi, Vici''' ({{lang-de|«Die Siedler II: Veni, Vidi, Vici»}}; {{lang-be|«Пасяленцы II: [[Veni, vidi, vici]]»}}) — [[камп’ютарная гульня]] ў жанры [[Стратэгія ў рэальным часе|стратэгіі ў рэальным часе]], распрацаваная і выдадзеная [[Германія|нямецкай]] кампаніяй [[Ubisoft Blue Byte|Blue Byte Software]] у [[1996 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|1996 годзе]] для [[MS-DOS]] і [[Macintosh]]. У [[2007 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2007 годзе]] было выпушчана выданне гульні для партатыўнай гульнявой прыстаўкі [[Nintendo DS]]. Гульня паклала пачатак жанру эканамічнай стратэгіі нямецкай школы. Шырокая вядомасць гульні прывяла да таго, што праз год пасля яе выпуску было створана «Залатое выданне», якое ўключала таксама рэдактар узроўняў, а па сканчэнні дзесяці гадоў, у [[2006 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2006 годзе]], выпушчана «юбілейнае» перавыданне «The Settlers II 10th Anniversary», таксама распрацаванае Blue Byte Software і выдадзенае [[Ubisoft]]. У адрозненні ад арыгінальнай гульні, якая была выканана ў двухмернай графіцы, «юбілейная» версія была створана з выкарыстаннем трохмернага графічнага рухавіка. == Гульнявы працэс == «The Settlers II» выкананая ў жанры [[Стратэгія ў рэальным часе|стратэгіі ў рэальным часе]] і мае шэраг характэрных для такіх гульняў асаблівасцей. «Пасяленцы», як і большасць «класічных» стратэгій рэальнага часу, ідуць па наступным шаблоне: збор рэсурсаў і будаўніцтва паселішча; стварэнне арміі і [[экспансія]] з мэтай захопу новых крыніц рэсурсаў; атака на праціўніка з мэтай перахопу доступу да рэсурсаў і/або знішчэння яго войска і лагера. У гульні ёсць магчымасць праходзіць [[Гульнявая кампанія|кампанію]] або гуляць у так званыя «сцэнары». Падтрымліваецца як [[аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкая]], так і [[шматкарыстальніцкая гульня]]. Карта мясцовасці ўмоўна падзелена на шасцікутныя клеткі. З кожнай клеткі можна пракладваць дарогу на шэсць суседніх клетак. Чым больш вольнага месца вакол клеткі, тым большага памеру будынак можна на ёй пабудаваць. Для таго каб павялічыць межы паселішча, неабходна паставіць ля края лакацыі ваенны будынак, напрыклад, вартавую вежу, крэпасць або казарму. Як толькі ў будынку паселіцца першы салдат, вакол пабудовы пашырыцца тэрыторыя. == Кампанія == Ніжэй прыведзена апісанне сюжэту кампаніі. * «Мы ідзём» ({{lang-en|Off we go}}) — навучальная місія. Персанаж пацярпеў [[караблекрушэнне]] з невялікай колькасцю людзей на незнаёмым востраве падчас шторму. Як толькі шторм сціхае, людзі ўзводзяць невялікі лагер. Гульцу неабходна ўладкаваць яго і даведацца пра сваё месцазнаходжанне, а таксама адшукаць шлях з гэтага вострава. Пасля даследавання вострава людзі знаходзяць дзіўную арку. Персанаж вырашае прайсці праз яе ў пошуках шляху дадому. * «Першая сустрэча» ({{lang-en|Initial contact}}) — прайшоўшы скрозь арку гулец трапляе на новы востраў; на ім ён знаходзіць [[Рымляне|рымляніна]], які таксама выжыў падчас караблекрушэння. Пазней персанаж знаходзіць [[руіны]] ваенных будынкаў — вартаўнічай і дазорнай вежы, а затым і цэлы [[замак]]. Праз некалькі дзён персанаж знаходзіць паселішча зулусаў, якія пакланяюцца свайму [[ідал]]у. Персанаж мяркуе, што гэты ідал патрэбны, каб знайсці шлях дадому. Зулусы не хочуць паказваць свайго ідала і яго трэба захапіць, каб адкрыць далейшы шлях. * «Праход» ({{lang-en|The pass}}) — персанаж апынуўся на іншым востраве ў асяроддзі двух плямёнаў зулусаў. Зноў неабходна дабрацца да аркі. * «У адкрытым моры» ({{lang-en|On the high seas}}) — у гэтым раздзеле адкрываецца магчымасць будаваць [[порт]] і [[верф]]. Пасля бітвы з варожым лагерам адбудзецца пераход да наступнай місіі. Таксама можна перамагчы не вядучы баявых дзеянняў — нягледзячы на моцную армію, вораг мае мала камня. * «У пустцы» ({{lang-en|In the wasteland}}) — у гэтым раздзеле гулец удзельнічае ў бітве з [[Японія|японскай]] арміяй. * «Падзеленыя зямлі» ({{lang-en|Divided country}}) * «Змяя» ({{lang-en|The snake}}) — у гэтым раздзеле неабходна змагацца з плямёнамі [[Вікінгі|вікінгаў]]. * «Марскія маршруты» ({{lang-en|Sea routes}}) * «Шэры востраў» ({{lang-en|The Gray Island}}) * «Апошнія вароты» ({{lang-en|The Last Gate}}) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web | url = http://settlers2.net/ | title = The Settlers II | author = | publisher = settlers2.net | datepublished = | accessdate = 12 снежня 2010 г. | description = фан-сайт гульні | lang = en}} * {{Cite web | url = http://pc.ign.com/objects/003/003463.htmlt/ | title = The Settlers II | author = | publisher = [[IGN]] | datepublished = | accessdate = 12 снежні 2010 | description = | lang = en }}{{Недаступная спасылка}}{{Недаступная спасылка}} * {{Cite web | url = http://www.gamespot.com/pc/strategy/settlers2/ | title = The Settlers II | publisher = GameSpot | accessdate = 12 снежня 2010 г. | lang = en | archiveurl = https://www.webcitation.org/65h5L9tRL?url=http://www.gamespot.com/the-settlers-ii/platform/pc/ | archivedate = 24 лютага 2012 | url-status = dead }} * {{Cite web | url = http://www.mobygames.com/game/settlers-ii-veni-vidi-vici | title = The Settlers II | author = | publisher = MobyGames | datepublished = | accessdate = 12 снежні 2010 | description = | lang = en}} * {{Cite web | url = http://www.old-games.ru/game/313.html | title = The Settlers II (Gold Edition) | author = | publisher = Old-Games.RU | datepublished = | accessdate = 12 снежня 2010 | description = | lang = ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{The Settlers}} {{DEFAULTSORT:Settlers II}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Германіі]] [[Катэгорыя:Гульні Blue Byte Software]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 1996 года]] [[Катэгорыя:The Settlers]] [[Катэгорыя:Стратэгіі ў рэальным часе]] d5mlrqm8obdh2ujwbt5fhg46ryc6gl5 0 77428 5135346 4657388 2026-05-03T14:52:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5135346 wikitext text/x-wiki '''Менталітэт''' (ад {{lang-la|mental, mentalis}}, {{lang-de|mentalität}} «розум, разумовае») — своеасаблівы стан і накіраванасць індывідуальнай і групавой свядомасці, набор ужо складаных на падсвядомым узроўні нормаў, прынцыпаў, архетыпаў, жыццёвых арыентацый, узнаўлення сукупнага вопыту папярэдніх пакаленняў. Ключавымі словамі ў вызначэнні менталітэту яўляецца карціна свету, набор духоўных каштоўнасцей (маралі), не заўсёды ўсвядомленая сістэма жыццёвым каардынат і падсвядомых стэрэатыпаў. Было паслядоўнае развіццё паняцця «менталітэт». Першым выкарыстаў гэты тэрмін [[Этналогія|этнолаг]] Леві-Брюль. Ён ужываў яго ў дачыненні да [[Праабшчына|першабытных]] плямёнаў, жыццё якіх назіраў і вывучаў. Ён супрацьпастаўляў мысленне першабытнага чалавека і сучаснага, пазначыў асаблівае мысленне плямёнаў тэрмінам «менталітэт». У масы людзей тэрмін увайшоў праз французскую гістарычную «Школу Аналаў». Яны разумелі «менталітэт» так, што аб’ядноўваў [[Кароль|караля]] Францыі і радавога салдата — менталітэт паўстаў менавіта, як калектыўная рыса. Тэрмін гэты перавандраваў з навуковай асяроддзя ў масавую публіцыстыку, у якой канчаткова размыліся яго рамкі і цяпер гавораць як аб менталітэце народаў, так і пра менталітэт канкрэтнага чалавека. * Этнічнай менталітэт — фарміруецца ў залежнасці ад прыродных і кліматычных фактараў мясцовасці на якой ён развіваецца, такіх як ландшафт, наяўнасць паблізу рэк, [[клімат]], зоны рызыкоўнага і не рызыкоўнага земляробства і інш.. У адрозненне ад нацыянальнай свядомасці, і нацыянальнага характару, паняцце «менталітэт» існуе на больш глыбокім падсвядомым узроўні і амаль не фармуецца гістарычнымі і сацыяльнымі фактарамі. Таму ўзнікае разуменне існавання «рэлігійнага менталітэту», «гістарычнага менталітэту», «каланіяльнага менталітэту», «савецкага менталітэту», «крымінальнага менталітэту» і гэтак далей. * Прававы менталітэт — гэта ўзровень правасвядомасці, які адлюстроўваецца ў цэласнай сукупнасці прававых звычак, ведаў, уяўленняў, у спосабе прававога ўспрымання. * Менталітэт культуры — глыбінныя структуры у носьбіта культуры, гістарычна і сацыяльна укаранёныя ў свядомасці і паводзінах многіх пакаленняў людзей, якія аб’ядноўваюць у сабе розныя гістарычныя эпохі ў развіцці нацыянальнай культуры. Менталітэт вызначае настроі думак і жыццёвую пазіцыю. Звычайна ў сучасным грамадстве ўжываецца ў значэнні «менталітэт» як сінонім слова «ментальнасць», і мае на ўвазе [[Сацыялогія|сацыялагічны]] кантэкст — той ці іншай «склад розуму». Гэта значыць ўстойлівыя інтэлектуальныя і [[Эмоцыя|эмацыйныя]] асаблівасці, уласцівыя таму ці іншаму індывіду як прадстаўніку некаторай сацыяльнай групы (выхаванцы дзіцячага сада, навучэнцы сярэдняй агульнаадукацыйнай школы, ваенныя асобнага роду войскаў, студэнты ВНУ, педагогі, спартсмены, [[святар]]ы, навукоўцы, бізнесмены і гандляры, судзімыя ў месцах зняволення і г.д.). Слова ўжываецца і ў кантэксце менавіта сацыяльнай агульнасці ([[нацыя]], [[народ]], [[этнас]]). Гэта ўжываецца для характарыстыкі асаблівасцяў народаў і культур. Менталітэт — вельмі складанае і шматграннае праява псіхічнай дзейнасці сацыяльных індывідаў, які ўключаюць свядомае і непрытомнае, спецыфічнае суадносіны паміж рацыянальным і эмацыйным ў здзяйсненні імі якіх-небудзь учынкаў (паміж імкненнем да інавацыі і захаваннем культурнага патэнцыялу мінулага). Менталітэт — светапоглядная карціна свету ў свядомасці чалавека і яго асабістае месца ў гэтай карціне. Гэта норма прадстаўлення свету вакол сябе і сябе ў ім. Да прыкладу, рысы менталітэту — інтуітыўнасць, рацыянальнасць, каляровая гама, сямейныя вобразы, лірызм і г.д. == Гл. таксама == * [[Ментальнасць]] * [[Каланіяльны менталітэт]] == Літаратура == * Баронин А. С., «Этническая психология», изд. «Тандем», г. Киев, 2000 г.; * Шкуратов В. А., [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Psihol/Schkur/index.php «Историческая психология»], г. Москва, 1994 г.; * Донченко Е. А., «Социетальная психика», г. Киев, 1994 г.; * Королев А. А., [http://www.mosgu.ru/nauchnaya/publications/2011/monographs/Korolev_Ethnomentality.pdf «Этноменталитет: сущность, структура, проблемы формирования»], Мос. ГУ, г. Москва, 2011 г. ISBN 978-5-98079-68-5; * [http://ethnopsyhology.narod.ru/ Этнопсихология]; * Яковенко Н., «Всуп до історії», м. Київ, 2007 р. == Спасылкі == * [http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/SHTENTAL_HEMAN.html Гуманитарные науки: Лингвистика] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100206185536/http://krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/SHTENTAL_HEMAN.html |date=6 лютага 2010 }}; * [http://psylist.net/persona/vundt.htm Вильгельм Вундт] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Этналогія]] [[Катэгорыя:Паводзіны чалавека]] d7qe4o6q9z3u65dao9n6vhtol24kl3p 0 79519 5135398 4766226 2026-05-03T17:26:15Z Janka paŭnočny 167565 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 5135398 wikitext text/x-wiki [[File:Paris-haussmann-centre.png|thumb|План сеткі новых вуліц, 1850-1870]]'''Пераўтварэнні ў Парыжы ў перыяд Другой імперыі, у 1852-1870''' — горадабудаўнічыя работы прэфекта дэпартамента Сена [[Жорж Эжэн Асман|барона Асмана]] (Хаусмана) па даручэнні [[Напалеон III|Напалеона III]], якія ў значнай ступені вызначылі сучасны выгляд [[Парыж]]а. Перапланіроўка горада ўключала ў сябе не толькі змяненне яго знешняга выгляду, але і моцна палепшыла яго інфраструктуру. Неабходнасць пераменаў, мадэрнізацыі сярэднявечнага горада, наспела ўжо даўно. Пачынаючы з першай паловы 18 стагоддзя ўлады горада задумваліся аб неабходнасці перабудаваць цэнтр Парыжа, а менавіта: акультурыць набярэжныя [[Сена (рака)|Сены]] і знесці дамы, пабудаваныя на мастах. У гады інтэнсіўнага [[індустрыялізацыя|індустрыяльнага развіцця]] Францыі і ў першую чаргу Парыжа насельніцтва горада расло выключна хуткімі тэмпамі — за адно стагоддзе насельніцтва ўзрасла ў пяць разоў — з 0,5 млн. у 1800 да 2,7 млн. у 1901. У некаторых кварталах шчыльнасць насельніцтва дасягнула 100 тыс. чалавек на км². Горад быў не прызначаны для такой вялікай колькасці жыхароў: сетка вузкіх крывых вуліц, шчыльна забудаваных будынкамі, абцяжарвала дарожны рух, а дрэнныя санітарныя ўмовы вялі да частых успышак [[эпідэмія|эпідэмій]], што, у сваю чаргу, прыводзіла да таго, што багатыя парыжане пакідалі горад і перасяляліся ў прыгарады на поўнач і захад, а цэнтр сталіцы ператварыўся ў квартал беднякоў, падвержаны таксама і частым сацыяльным хваляванням. Для ліквідацыі падобных праблем патрабавалася вялікая перапланіроўка. [[File:France Paris Immeuble boulevard de Magenta.jpg|thumb|left|150px|Дом на бульвары дэ Мажэнт]]Паспяховае рашэнне пытання перабудовы Парыжа пачалося толькі з прыходам да ўлады Напалеона ІІІ. За ўзор быў узяты [[Лондан]], дзе прамысловая рэвалюцыя адбылася раней, і які ўжо меў развітую сетку транспарту, каналізацыі і вялікія грамадскія паркі, пабудаваныя пасля Вялікага лрнданскага пажару 1666. Для ажыццяўлення задуманага праекту Напалеон III у 1853 прызначыў прэфектам дэпартамента Сена барона Жоржа Эжэна Асмана, вядомага сваёй паслядоўнасцю і строгасцю. Міністр унутраных спраў герцаг Персіньі, які прадставіў Асмана Напалеону, загадваў фінансавымі справамі праекта, з дапамогай братоў Пер'е. Інжынер Жан-Шарль Альфан сумесна з садоўнікам Барыйе-Дэшанам займаліся добраўпарадкаваннем паркаў і садоў. Таксама над праектам працавалі іншыя архітэктары: Габрыэль Даўю над тэатрамі на плошчы Шатло, Тэадор Баллю над будынкам мэрыі, Віктор Бальтар над крытымі рынкамі ў квартале [[Ле-Аль]] і Жак Хіторф над будаўніцтвам [[Паўночны вакзал (Парыж)|Паўночнага вакзала]]. [[File:Avenue de la Grande Armée, seen from the Arc de Triomphe, 2003.jpg|thumb|Авеню Вялікай Арміі]]Для забеспячэння руху транспарту Асман праклаў шырокія праспекты скрозь існуючыя кварталы. На месцы заблытаных вузкіх вулачак паўстала геаметрычная сетка шырокіх, прамых і светлых авеню і бульвараў. Шырыня бульвараў даходзіла да 30 м. Натхнёны прыгажосцю і разнастайнасцю лонданскіх паркаў, Напалеон III наняў Альфана для збудавання зялёных насаджэнняў у Парыжы. На заходняй і ўсходняй межах Парыжа былі створаны «лёгкія» горада — адпаведна [[Булонскі лес|Булонскі]] і [[Венсенскі лес]]. У межах горада размясціліся паркі Бют-Шамон, [[Монс]] і Мансуры. Таксама ў кожным квартале былі разбітыя скверы, а ўздоўж авеню высаджаны дрэвы. Была пабудаваная новая сістэма водазабеспячэння і водаадвядзення Парыжа. Агульная працягласць каналізацыйнай сеткі горада за час Вялікай перабудовы вырасла амаль у 20 разоў і дасягнула 600 км у 1878. [[File:Rue-monge-angle.jpg|thumb|left|150px|Фасад дома на вуліцы Монж]]Перабудова не абмежавалася планіроўкай вуліц і інфраструктуры, але таксама прадыктавала і змяненне выгляду дамоў. Вулічныя кварталы сталі разглядацца як гамагенныя архітэктурныя адзінкі, а будынкі перасталі ўспрымаца як самастойныя структуры. Тыповы фасад хаўсманаўскага парыжскага дома складаецца з наступных элементаў: * масіўны, грузны першы паверх * другі паверх як працяг (надбудова) першага * трэці, «шляхетны», паверх з балконамі * чацвёрты і пяты паверхі ў тым самым стылі, але з менш складанай каменнай кладкай вакол вокнаў * шосты паверх з адзіным неразрыўным недэкарыраваным балконам * мансардны дах пад вуглом 45°. {{Commonscat|Haussmann's renovation of Paris}} [[Катэгорыя:Гісторыя Парыжа]] [[Катэгорыя:Архітэктура Парыжа]] [[Катэгорыя:Другая Французская імперыя]] 34oalqcv9cjntvlt14bcdp7ojtq4ul3 10 80476 5135440 5093881 2026-05-03T19:09:55Z JerzyKundrat 174 5135440 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{shortcut|ВП:К-ЛН}} Тут знаходзіцца архіў навін з Вікістужкі [[Катэгорыя:Шаблоны:Праекты]]{{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} <!-- --------------------- --> [[Выява:Wikipedia-logo-v2.svg|right|60px]]</noinclude> <div style="background-color:{{#if:{{NAMESPACE}}|#dfd;}}"> <noinclude><h3 style="font-size:100%;">Падзеі Вікіпедыі</h3></noinclude> </div><div style="background-color:#D9FFD9"> * <small>28 ліпеня 2025</small> — У Беларускай Вікіпедыі створаны [[Выпадак (фільм, 1981)|255&nbsp;000-ы артыкул]]. * <small>20 чэрвеня 2025</small> — У Беларускай Вікіпедыі зроблена 5&nbsp;000&nbsp;000 правак. * <small>8 мая 2025</small> — [[Беларуская Вікіпедыя]] абышла [[Славацкая Вікіпедыя|Славацкую]] па колькасці артыкулаў і заняла [[Вікіпедыя:Спіс Вікіпедый|44-е месца]]. * <small>3 лютага 2025</small> — [[Беларуская Вікіпедыя]] абышла [[Эстонская Вікіпедыя|Эстонскую]] па колькасці артыкулаў і заняла [[Вікіпедыя:Спіс Вікіпедый|45-е месца]]. * <small>18 студзеня 2025</small> — Створаны [[Легендарыум Толкіна|250&nbsp;000-ы артыкул]], падрыхтаваны [[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/250000|прэс-рэліз]] з гэтай нагоды. * <small>20 верасня 2024</small> — Агульная колькасць [[Адмысловае:AllPages|старонак]] [[Беларуская Вікіпедыя|Беларускай Вікіпедыі]] дасягнула 700&nbsp;000. * <small>1 жніўня 2024</small> — У Беларускай Вікіпедыі створаны [[Меланхолія (фільм, 2011)|245&nbsp;000-ы артыкул]]. * <small>27 чэрвеня 2024</small> — [[Беларуская Вікіпедыя]] абышла [[Паўднёваазербайджанская Вікіпедыя|Паўднёваазербайджанскую]] па колькасці артыкулаў і заняла [[Вікіпедыя:Спіс Вікіпедый|46-е месца]]. * <small>20 сакавіка 2024</small> — Агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў Беларускай Вікіпедыі дасягнула 140&nbsp;000. * <small>27 лютага 2024</small> — У Беларускай Вікіпедыі створаны [[Нябесны замак Лапута|240&nbsp;000-ы артыкул]]. * <small>24 кастрычніка 2023</small> — Агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў Беларускай Вікіпедыі дасягнула 135&nbsp;000. * <small>12 верасня 2023</small> — У Беларускай Вікіпедыі створаны [[The Hobbit (гульня, 2003)|235&nbsp;000-ы артыкул]]. * <small>14 жніўня 2023</small> — [[Беларуская Вікіпедыя]] абышла [[Казахская Вікіпедыя|казахскую]] па колькасці артыкулаў і заняла [[Вікіпедыя:Спіс Вікіпедый|47-е месца]]. * <small>4 жніўня 2023</small> — [https://nashaniva.com/323213 Беларусы ўдвая болей пачалі чытаць пра сваё па-беларуску] // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]. * <small>2 чэрвеня 2023</small> — У Беларускай Вікіпедыі зроблена 4&nbsp;500&nbsp;000 правак. * <small>31 мая 2023</small> — Завяршылася беларуская частка конкурсу [[Вікіпедыя:Віківясна-2023|Віківясна-2023]]. * <small>28 мая 2023</small> — Агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў Беларускай Вікіпедыі дасягнула 130&nbsp;000. * <small>12 красавіка 2023</small> — Падведзены вынік конкурсу [[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2023 Belarus|WikiGap 2023 Belarus]]. * <small>2 красавіка 2023</small> — У Беларускай Вікіпедыі створаны [[Таварыства мёртвых паэтаў|230&nbsp;000-ы артыкул]]. * <small>8 лютага 2023</small> — Створаны 228 000-ы артыкул * <small>1 студзеня 2023</small> — Агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 125&nbsp;000. * <small>3 снежня 2022</small> — [[Беларуская Вікіпедыя]] перагнала па колькасці артыкулаў [[Вікіпедыя на мове мінангкабау|Вікіпедыю на мове мінангкабау]] і заняла [[Meta:List of Wikipedias|46-е месца]]. * <small>лістапад 2022</small> — У Беларускай Вікіпедыі колькасць [[Адмысловае:ActiveUsers|актыўных удзельнікаў]] за перыяд 30 дзён склала 300. * <small>2 лістапада 2022</small> — У Беларускай Вікіпедыі створаны [[Шоу Трумана|225&nbsp;000-ы артыкул]]. * <small> 31 жніўня 2022</small> — У Беларускай Вікіпедыі створаны [[Бедбург|222&nbsp;222-і артыкул]]. * <small> 19 ліпеня 2022</small> — Агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 120&nbsp;000. * <small> 9 ліпеня 2022</small> — У Беларускай Вікіпедыі створаны [[Маўчанне ягнят (фільм)|220&nbsp;000-ы артыкул]]. * <small> 13 красавіка 2022</small> — [https://svaboda.global.ssl.fastly.net/a/31801113.html «Ці маем мы права замаўчаць, бо баімся перасьледу?»] — [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]] * <small> 12 красавіка 2022</small> — Падведзены вынік конкурсу [[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2022 Belarus|WikiGap 2022 Belarus]]. * <small> 18 лютага 2022</small> — У Беларускай Вікіпедыі створаны [[Розум і пачуцці (фільм, 1995)|215&nbsp;000-ы артыкул]]. * <small> 15 студзеня 2022</small> — Падведзены вынікі конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2021|Артыкулы года 2021]]. * <small> 14 студзеня 2022</small> — У Беларускай Вікіпедыі зроблена 4&nbsp;000&nbsp;000 правак. * <small> 10 студзеня 2022</small> — Агульная колькасць [[Адмысловае:AllPages|старонак]] [[Беларуская Вікіпедыя|Беларускай Вікіпедыі]] дасягнула 630&nbsp;000. * <small> 22 кастрычніка 2021</small> — [[Беларуская Вікіпедыя]] абышла [[Харвацкая Вікіпедыя|харвацкую]] па колькасці артыкулаў і заняла [[Вікіпедыя:Спіс Вікіпедый|46-е месца]]. * <small> 22 кастрычніка 2021</small> — Створаны [[Звычайныя падазроныя|210&nbsp;000-ы артыкул]]. * <small> 3 кастрычніка 2021</small> — Агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 110&nbsp;000. * <small> 26 мая 2021</small> — Створаны [[Грогу|205&nbsp;000-ы артыкул]]. * <small> красавік 2021 </small> — Колькасць актыўных удзельнікаў (перыяд 30 дзён) склала [https://web.archive.org/web/20210412082540/https://be.wikipedia.org/wiki/Адмысловае:Statistics 342]. * <small> 12 красавіка 2021</small> — Падведзены вынікі конкурсу [[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2021 Belarus|WikiGap 2021 Belarus]]. * <small> сакаавік 2021 </small> — Колькасць [[Адмысловае:ActiveUsers|актыўных удзельнікаў]] (перыяд 30 дзён) дасягнула 344. * <small> 29 студзеня 2021 </small> — [[Беларуская Вікіпедыя]] абышла [[Літоўская Вікіпедыя|літоўскую]] па колькасці артыкулаў і заняла [[Вікіпедыя:Спіс Вікіпедый|47-е месца]]. * <small> 15 студзеня 2021</small> — Падведзены вынікі конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2020|Артыкулы года 2020]]. * <small> 15 студзеня 2021</small> — У рамках святкавання [[:m:Wikipedia 20/be-tarask|20-годдзя Вікіпедыі]] ў «[[Фаланстэр]]ы» адбываецца [[Вікіпедыя:Вікісустрэчы#Планаваныя сустрэчы|40-я Вікісустрэча]]. * <small> 31 снежня 2020</small> — Створаны [[Гімн любові|200&nbsp;000-ы артыкул]], падрыхтаваны [[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/200000|прэс-рэліз]] з гэтай нагоды. * <small> 22 снежня 2020 </small> — Агульная колькасць [[Адмысловае:AllPages|старонак]] [[Беларуская Вікіпедыя|Беларускай Вікіпедыі]] дасягнула 600&nbsp;000. * <small> 30 верасня 2020 </small> — Агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 100&nbsp;000. * <small> 1 мая 2020 </small> — Створаны [[Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)|190&nbsp;000-ы артыкул]]. * <small> красавік 2020 </small> — Колькасць актыўных удзельнікаў (перыяд 30 дзён) дасягнула 316. * <small> 11 сакавіка 2020 </small> — Майстар-клас «Жанчыны — гістарычныя асобы» ў рамках праекта ''WikiGap''. * <small> 21 лютага 2020 </small> — [https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/pishem_vikipediyu_po_belorusski_takaya_aktsiya_proshla_v_posolstve_belarusi_v_shvetsii/ «Пішам Вікіпедыю па-беларуску». Акцыя ў пасольстве Беларусі ў Швецыі] * <small> 16 студзеня 2020 </small> — Абраны [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2019/Вынікі|артыкулы]] 2019 года ў Беларускай Вікіпедыі. * <small> 15 студзеня 2020 </small> — [https://belsat.eu/in-focus/dzen-narodzinau-vikipedyi-padvojnae-svyata-dlya-belarusau/ Дзень народзінаў «Вікіпедыі» — belsat.eu]. * <small> 20 лістапада 2019 </small> — У Беларускай Вікіпедыі зроблена 3&nbsp;500&nbsp;000 правак. * <small> 16 лістапада 2019 </small> — Створаны 180&nbsp;000-ы артыкул. * <small> 27 жніўня 2019 </small> — Створаны 175&nbsp;000-ы артыкул. * <small> 25 жніўня 2019 </small> — [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Рэкамендацыі па вядзенні неартыкулаў|Прыняты рэкамендацыі]] па вядзенні неадназначнасцей, спісаў, шаблонаў, парталаў, праектаў. * <small> 8 мая 2019 </small> — Створаны 170&nbsp;000-ы артыкул. * <small> 10 лютага 2019 </small> — [[Беларуская Вікіпедыя]] перагнала па колькасці артыкулаў [[Славенская Вікіпедыя|славенскую]] і заняла [[Meta:List of Wikipedias|45-е месца]]. * <small> 15 студзеня 2019 </small> — Падведзены [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2018/Вынікі|вынікі]] конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2018|Артыкулы года 2018]]. * <small> 30 снежня 2018 </small> — Створаны 160&nbsp;000-ы артыкул. * <small> 24 чэрвеня 2018 </small> — Створаны 155&nbsp;000-ы артыкул. * <small> 31 студзеня 2018 </small> — Створаны [[Збігнеў Прайснер|150&nbsp;000-ы артыкул]]. [[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/150000|Прэс-рэліз]] * <small> 15 студзеня 2018 </small> — Падведзены вынікі конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2017|«Артыкулы года — 2017»]] * <small>снежань 2017</small> — За месяц налічана 258 актыўных удзельнікаў, з іх 101 зрабіў больш чым па 5 правак артыкулаў * <small> 25 кастрычніка 2017 </small> — Беларуская Вікіпедыя перайшла мяжу ў 3 млн. правак * <small> 4 жніўня 2017 </small> — створаны [[Сцяг Кунды|145 000-ы артыкул]] * <small> 11—17 ліпеня 2017 </small> — [[Вікіпедыя:Вікілетнік-2017|Вікілетнік-2017]] у [[Капыль|Капылі]] — [https://falanster.by/be/news/vikiletnik-2017-u-kapyli falanster.by], [http://novychas.by/hramadstva/vikiletnik-2017-u-kapyli novychas.by] * <small> 13 красавіка 2017 </small> — прыродаахоўнікі [http://www.ptushki.org/info/press/item/19686.html агітуюць чытаць] артыкул пра [[Жаўрук-смяцюх|птушку года ў Беларусі]] * <small> 27 сакавіка 2017 </small> — [[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/Да 10-годдзя Беларускай Вікіпедыі|10-годдзе Беларускай Вікіпедыі]] * <small> 23 сакавіка 2017 </small> — створаны 140 000-ы артыкул * <small> 8 сакавіка 2017 </small> — напісаны [[NGC 4541|130 000-ы артыкул]]. * <small> 28 лютага 2017 </small> — напісаны [[Лютэранская кірха (Новачаркаск)|127 000-ы артыкул]]. * <small> 18 студзеня 2017</small> — напісаны [[Такійскі працэс‎|125 000-ы артыкул]]. * <small> 16 студзеня 2017</small> — абраны [[Вікіпедыя:Артыкулы года|найлепшыя артыкулы 2016 года]]. * <small>снежань 2016</small> — за месяц налічана 90 актыўных ўдзельнікаў, што зрабілі больш чым па 5 правак, з іх 25 — больш як па 100 правак; з'явілася 25 новых удзельнікаў. * <small> 21 лістапада 2016</small> — напісаны [[Кніга Ісуса Навіна (Скарына)|123 000-ы артыкул]]. * <small> 8-9 кастрычніка 2016</small> — [https://falanster.by/be/news/baranavichy-viki-ekspedycyya-i-trohi-refleksii Вікі-экспедыцыя ў Баранавічы] — falanster.by. * <small>27-29 жніўня 2016</small> — Вікі-сустрэча Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ў Арменіі. [https://falanster.by/be/news/yak-vikipedyya-zmyanyae-svet-viki-praktyki-z-armyanskay-sustrechy Як Вікіпедыя змяняе свет] — falanster.by. * <small>сакавік 2016</small> — За месяц налічана 77 актыўных удзельнікаў, што зрабілі больш чым па 5 правак. * <small>сакавік—май 2016</small> — Актыўны ўдзел у міжнародным конкурсе [[Вікіпедыя:Віківясна-2016|Віківясна-2016]]. * <small>[[9 сакавіка]] 2016</small> — [http://zn.sb.by/obshchestvo-5/article/kto-zdes-pravit.html Кто делает белорусскую Википедию — zn.sb.by]. * <small>[[10 лютага]] 2016</small> — [http://www.svaboda.org/content/article/27543896.html Інтэрв'ю з беларускімі вікіпедыстамі — svaboda.org]. * <small>[[18 снежня]] 2015</small> — Створаны [[Быхаўскае сядзенне|111 111-ы артыкул]]. * <small>[[30 верасня]] 2015</small> — Семінар ''"Як стаць рэдактарам Wiki"'' на сядзібе [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]]. * <small>верасень 2015</small> — За месяц налічана 76 актыўных удзельнікаў (што зрабілі больш чым па 5 правак), у студзені 2015 іх было 75. * <small>[[28 жніўня]] 2015</small> — Створаны [[Кальмордэнскі заапарк|100-тысячны артыкул]]. * <small>7-8 жніўня 2015</small> — [http://falanster.by/be/news/glybokaya-vikifikacyya-na-bazhynkah-2015 Глыбокая вікіфікацыя на БАЖынках 2015] * <small>[[28 чэрвеня]] 2015</small> — [http://tbm-mova.by/news_1200.html Падведзены вынікі конкурсу артыкулаў на тэму «Гуманітарныя навукі. Персаналіі»] * <small>[[24 чэрвеня]] 2015</small> — Створаны 90-тысячны артыкул. * <small>[[24 чэрвеня]] 2015</small> — [http://www.svaboda.org/content/wikipedia/27091187.html Цярэшчанка: У Беларусі расейскую Вікіпэдыю чытаюць 83 %, ангельскую — 9 %, беларускую — 1 %] * <small>[[21 чэрвеня]] 2015</small> — Вікісустрэча. Віншаванне найбольш актыўных удзельнікаў конкурса [[Вікіпедыя:Віківясна-2015|«Віківясна-2015»]]. * <small>[[8 чэрвеня]] 2015</small> — [http://34mag.net/post/wikings/ 34mag пагутарыў з аўтарамі беларускамоўнай «Вікіпедыі»]. * <small>[[21 сакавіка]] 2015</small> — Стартаваў міжнародны конкурс [[Вікіпедыя:Віківясна-2015|«Віківясна-2015»]]. * <small>[[1 сакавіка]] 2015</small> — Распачаўся конкурс артыкулаў на тэму [[Вікіпедыя:Праект:Конкурс артыкулаў на тэму “Гуманітарныя навукі. Персаналіі”|«Гуманітарныя навукі. Персаналіі»]]. * <small>[[1 лютага]] 2015</small> — У Беларускай Вікіпедыі зроблена 2.000.000 праўка. * <small>[[28 студзеня]] 2015</small> — Напісаны 80-тысячны артыкул. * <small>[[15 студзеня]] [[2015]]</small> — Падведзены [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2014/Вынікі|вынікі]] конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года|«Артыкулы года-2014»]]. * <small>[[1 верасня]] 2014</small> — За жнівень 2014 года наведвальнасць Беларускай Вікіпедыі склала рэкордныя 8 млн праглядаў. <!--Мінулы максімум наведвальнасці — 7,7 млн — быў леташнім чэрвенем.--> * <small>[[26 жніўня]] 2014</small> — Напісаны 75-тысячны артыкул. * <small>[[22 жніўня]] 2014</small> — Газета «Новы Час», № 400, старонка 16: [http://novychas.info/uploads/userfiles/files/2014/nch_2014_31.pdf «Каго заманіла Вікіманія»]. * <small>[[13 жніўня]] 2014</small> — Вікі-сустрэча па выніках [http://wikimania2014.wikimedia.org/wiki/Wikimania Вікіманіі-2014] ў Лондане. * <small>[[9 красавіка]] 2014</small> — быў напісаны [[Мікалай Васілевіч Вараб’ёў|71000 артыкул]]. * <small>[[6 сакавіка]] 2014</small> — Колькасць праглядаў Галоўнай старонкі за 1 дзень склала 10939. * <small>[[12 сакавіка]] 2014</small> — быў напісаны [[Змеегалоўнік Руйша|70-тысячны артыкул]]. * <small> [[16 студзеня]] 2014</small> — [http://www.youtube.com/watch?v=5d6npBAQHqg&feature=youtu.be сюжэт пра Беларускую Вікіпедыю ў праграме «Наше утро». АНТ] * <small> [[15 студзеня]] 2014</small> — абраны [[Вікіпедыя:Артыкулы года|найлепшыя артыкулы 2013 года]]. * <small> [[15 студзеня]] 2014</small> — Газета Слонімская: [http://www.gs.by/ru/867/slonim/17003/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0-%D1%9E-%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%96.htm "Слонімшчына ў Вікіпедыі"]. * <small> [[9 снежня]] 2013</small> — TUT.BY: [http://it.tut.by/378074 96 % языков для интернета мертвы. Белорусский жив]. * <small> [[10 лістапада]] 2013</small> — Дзень Беларускай Вікіпедыі ў [[Вільнюс|Вільні]]. Лекцыя Вікіпедыі ў [[Мінск]]у. * <small> [[2 кастрычніка]] 2013</small> — Наша Ніва: [http://nn.by/?c=ar&i=115941 «Проста зрабіце Беларусь беларускай»]. * <small> [[1 кастрычніка]] 2013</small> — абраны першы [[Вікіпедыя:Выдатныя спісы|выдатны спіс]]. * <small> [[17 верасня]] 2013</small> — пачаў працу праект [[Вікіпедыя:Выдатныя спісы|Выдатныя спісы]]. * <small> [[12 верасня]] 2013</small> — былі абраны першыя тры [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатныя артыкулы]]. * <small> [[7 жніўня]] 2013</small> — пачаў працаваць праект [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|Выдатныя артыкулы]]. * <small> [[24 чэрвеня]] 2013</small> — пачаўся вікіпедыйны конкурс [[Вікіпедыя:Конкурс «Што ў Беларусі ведаюць пра Ізраіль?»|«Што ў Беларусі ведаюць пра Ізраіль?»]], арганізаваны Пасольствам Ізраіля ў Беларусі. * <small> [[31 мая]] 2013</small> — напісаны [[Валка|60000-ы артыкул]]. * <small> [[27 сакавіка]] 2013</small> — Белсат на YouTube: [http://www.youtube.com/watch?v=b9QWy4bl1is Апантаныя. Вікіпедысты] * <small> [[28 лютага]] 2013</small> — у лютым 2013 налічана 65 актыўных удзельнікаў, у студзені 2013 іх было 59, раней найбольшая колькасць — 54, налічана ў студзені-лютым 2012 і студзені 2011 г. * <small> [[16 лютага]] 2013</small> — адбыўся Дзень Беларускай Вікіпедыі ў Польшчы. * <small> [[15 лютага]] 2013</small> — Радыё Свабода: [http://www.svaboda.org/content/article/24902513.html Беларускую Вікіпедыю не чытаюць: ні «тарашкевіцай», ні «наркамаўкай»] * <small> [[14 лютага]] 2013</small> — Наша Ніва: [http://nn.by/?c=ar&i=104892 Прагучала прапанова аб'яднаць беларускія Вікіпедыі афіцыйным і класічным правапісам] * <small> [[11 студзеня]] 2013</small> — напісаны [[Сан-Марына на конкурсе песні Еўрабачанне|55000-ы артыкул]]. * <small> [[6 снежня]] 2012</small> — Быў напісаны [[Азорскі антыцыклон|54000-ы артыкул]] * <small> [[9 лістапада]] 2012</small> — Быў напісаны [[Уладзімір-Валынскі|53000-ы артыкул]] * <small> [[13 кастрычніка]] 2012</small> — Быў напісаны [[Варвары|52000-ы артыкул]] * <small> [[16 верасня]] 2012</small> — [[TUT.BY]]: [http://it.tut.by/310908 Беларускі раздзел Вікіпедыі папоўніўся 50-тысячным артыкулам] * <small> [[16 верасня]] 2012</small> — Быў напісаны [[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/50000|50000-ы]] артыкул * <small> [[23 жніўня]] 2012</small> — Рашэннем калегіі Міністэрства культуры Беларусі "Аб пашырэнні прэзентацыі беларускай культуры за мяжой" прапанавана падрыхтаваць артыкулы, звязаныя з культурай і мастацтвам Беларусі, жыццём і дзейнасцю выдатных дзеячаў, з магчымасцю наступнага іх размяшчэння ў беларускамоўным раздзеле Вікіпедыі * <small> [[22 жніўня]] 2012</small> — Пераўзыдзены па колькасці артыкулаў [[:be-x-old:|раздзел Вікіпедыі]] [[Тарашкевіца|альтэрнатыўным правапісам]] * <small> [[21 жніўня]] 2012</small> — Быў напісаны [[Белавежскае пагадненне|46000-ы артыкул]] * <small> [[1 жніўня]] 2012</small> — Быў напісаны [[ФК Тарпеда-БелАЗ|45000-ы артыкул]] * <small> [[18 ліпеня]] 2012</small> — [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]: [http://nn.by/?c=ar&i=77001 Як павялічыць колькасць беларускай мовы за адзін дзень у пяць разоў?] * <small> [[12 ліпеня]] 2012</small> — Быў напісаны [[Ігар Андрэевіч Кузьмянок|44000-ы артыкул]] * <small> [[10 ліпеня]] 2012</small> — Колькасць праглядаў Галоўнай старонкі за 1 дзень склала 7350 * <small> [[Чэрвень]] 2012</small> — Колькасць актыўных удзельнікаў (перыяд 30 дзён) дасягнула 259 * <small> [[20 чэрвеня]] 2012</small> — Быў напісаны [[Сац-арт|43000-ы артыкул]] * <small> [[18 чэрвеня]] [[2012]]</small> — Перапрацавана старонка [[Вікіпедыя:Што рабіць|Што рабіць]] * <small> [[22 красавіка]] 2012</small> — Быў напісаны [[Daimler Dernburg Wagen|41000-ы артыкул]] * <small> [[3 красавіка]] 2012</small> — Компьютерные Вести: [http://kv.by/content/5-goddze-razdzela-vikipedyi-na-akademichnym-pravapise 5-годдзе раздзела Вікіпедыі на акадэмічным правапісе] * <small> [[28 сакавіка]] 2012</small> — Партал TUT.BY: [http://it.tut.by/281323 Да свайго 5-годдзя беларускамоўная «Вiкiпедыя» папоўнілася 40-тысячным артыкулам] * <small> [[21 сакавіка]] 2012</small> — Быў напісаны [[Сантур|40000-ы артыкул]] * <small> [[1 сакавіка]] 2012</small> — Быў напісаны [[Юзаф Вроньскі|39000-ы артыкул]] * <small> [[Люты]] 2012</small> — Колькасць актыўных удзельнікаў (перыяд 30 дзён) дасягнула 256 * <small> [[4 лютага]] 2012</small> — Быў напісаны [[Жаваранкавыя|38000-ы артыкул]] * <small> [[Студзень]] 2012</small> — Колькасць актыўных удзельнікаў (перыяд 30 дзён) дасягнула 240. * <small> [[22 студзеня]] 2012</small> — Адпатрулявана 50 % артыкулаў. Адбылася сустрэча прадстаўнікоў дзвюх плыняў беларускай Вікіпедыі. * <small> [[14 студзеня]] 2012</small> — Быў напісаны [[Светагорск|37000-ы артыкул]] * <small> [[24 снежня]] 2011</small> — Быў напісаны [[Осмас|36000-ы артыкул]] * <small> [[6 лістапада]] 2011</small> — Быў напісаны [[Кентаўры|35000-ы артыкул]] * <small> [[5 лістапада]] 2011</small> — Беларуская Вікіпедыя перайшла парог у [[Адмысловае:Statistics|1 000 000]] правак * <small> [[23 кастрычніка]] 2011</small> — Пачаў працаваць праект [[Вікіпедыя:Добрыя артыкулы|Добрыя артыкулы]] * <small> [[19 кастрычніка]] 2011</small> — Беларуская Вікіпедыя пераўзышла па колькасці артыкулаў [[Беларуская Савецкая Энцыклапедыя|Беларускую Савецкую Энцыклапедыю]] * <small> [[20 верасня]] 2011</small> — Абноўлены дызайн галоўнай старонкі * <small> [[16 верасня]] 2011</small> — Уведзена рубрыка «[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка|Ці ведаеце вы, што...]]» * <small> [[6 ліпеня]] 2011</small> — Інтэрв'ю з адміністратарам Вольгай Сітнік [http://kurjer.info/2011/07/06/volga-sitnik-vikipedyya-spradzila-mae-mary/ надрукавана ў "Інфа-Кур'еры"] * <small> [[17 чэрвеня]] 2011</small> — Быў напісаны [[Дыжон|30000-ы артыкул]] * <small> [[10 чэрвеня]] 2011</small> — Беларуская Вікіпедыя [[Вікіпедыя:Форум#Новыя перамогі|выйшла]] на 1-ае месца ў свеце па [[Вікіпедыя:Праект:Звязнасць|звязнасці]] артыкулаў * <small> [[16 мая]] 2011</small><br /> У рамках праекта Еўрапейскі тыдзень пачаўся [[Вікіпедыя:Праект:Еўрапейскі тыдзень/Славутасці/Парыж|Тыдзень славутасцяў Парыжа]] * <small> [[2 мая]] 2011</small><br /> У рамках праекта Беларускі тыдзень пачаўся [[Вікіпедыя:Праект:Беларускі тыдзень/Вялікая Айчынная вайна|Тыдзень Вялікай Айчыннай вайны на Беларусі]] * <small> [[5 лютага]] 2011</small><br /> У Беларускай Вікіпедыі стартаваў [[Вікіпедыя:Догляд|праект догляду]] артыкулаў * <small> [[22 студзеня]] 2011</small><br /> Пад Мінскам [[Вікіпедыя:Форум#Пад Мінскам адбыўся семінар "Вікіпедыя пра Беларусь"|адбыўся]] семінар "Вікіпедыя пра Беларусь" * <small> [[15 студзеня]] 2011</small><br />[[Вікіпедыя:Форум#Віншуем_з_10-годдзем_Вікіпедыі!|Віншуем]] з 10-годдзем Вікіпедыі! * <small> [[1 студзеня]] 2011</small><br />Патрэбная сума ахвяраванняў [[Вікіпедыя:Форум/2010-12#Патрэбная_сума_ахвяраванняў_сабрана|сабрана]] * <small> [[7 снежня]] 2010</small><br />Тарашкевіцкая Вікіпедыя [http://community.livejournal.com/vikipedyja пераадолела] мяжу ў 30 тысячаў артыкулаў * <small> [[16 лістапада]] 2010</small><br />Беларуская Вікіпедыя [[Вікіпедыя:Форум/2010-12#Беларуская_Вікі_перасягнула_рубеж_у_25_тыс._артыкулаў|перасягнула]] рубеж у 25 тыс. артыкулаў </div><div style="background-color:#D9FFD9"> cosoduhfjhxqi5cnugy68gobth6looo 0 81068 5135529 5019778 2026-05-04T05:37:47Z Rymchonak 22863 /* Фільмаграфія */ дапаўненне 5135529 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Жан Габэн | Арыгінал імя = Jean Gabin | Фота = | Шырыня = | Подпіс = Паштовая марка Германіі, прысвечаная Жану Габэну | Имя при рождении = Жан-Алексіс Манкаржэ | Дата нараджэння = 17.5.1904 | Месца нараджэння = [[Парыж]], [[Францыя]] | Дата смерці = 15.11.1976 | Месца смерці = [[Нёі-сюр-Сен]], [[Францыя]] | Грамадзянства = {{FRA}} | Прафесія = [[акцёр]] | Гады актыўнасці =1928—1976 | Кірунак = | Узнагароды ={{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Афіцэр ордэна Ганаровага легіёна}} {{!}}{{!}} {{Ваенны медаль, Францыя}} {{!}}{{!}} {{Ваенны Крыж 1939-1945, Францыя}} {{!}}} | imdb_id = 0300064 | Сайт = }} '''Жан Габэн'''<ref name=pr>Напісанне прозвішча ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.4., Мн., 1997, С.414.</ref> ({{lang-fr|Jean Gabin}}, сапраўднае імя '''Жан Алексі Манкаржэ'''<ref>Напісанне паводле БЭ у 18 т.</ref>, {{lang-fr|Jean-Alexis Moncorgé}}; [[17 мая]] [[1904]], [[Парыж]] — [[15 лістапада]] [[1976]], [[Нёі-сюр-Сен]]) — французскі [[акцёр]] тэатра і кіно. Двухразовы лаўрэат прэмій [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага]] і Берлінскага кінафестываляў, прэміі «[[Сезар]]». Афіцэр Ордэна Ганаровага легіёна. == Фільмаграфія == * «[[Набярэжная туманоў]]» (1938) * «[[Праз Парыж]]» (1956) * «[[Сіцылійскі клан (фільм)|Сіцылійскі клан]]» (1969) — Віторыа Маналезэ {{зноскі}} == Спасылкі == {{вікісховішча-кат|Jean Gabin}} * {{Imdb name|0300064}} * [http://oldcinema.110mb.com/gab1.htm Жан Габэн — Біяграфія, фільмаграфія на Oldcinema] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100317115159/http://oldcinema.110mb.com/gab1.htm |date=17 сакавіка 2010 }} * [http://www.musee-gabin.com/ Сайт музея Габэна] {{ref-fr}} * [http://eternaltown.com.ua/content/view/8536/2/ Пра Жана Габэна, урывак з кнігі Марлен Дзітрых «Разважанні»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120319145354/http://eternaltown.com.ua/content/view/8536/2/ |date=19 сакавіка 2012 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Габэн}} [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Ганаровага легіёна]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Кубак Вальпі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сярэбраны мядзведзь»]] [[Катэгорыя:Памерлі ад лейкеміі]] 8pqjslmfyysfsa7lkaqmjuigsccfmpt 5135545 5135529 2026-05-04T06:25:51Z Rymchonak 22863 /* Фільмаграфія */ +1 5135545 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Жан Габэн | Арыгінал імя = Jean Gabin | Фота = | Шырыня = | Подпіс = Паштовая марка Германіі, прысвечаная Жану Габэну | Имя при рождении = Жан-Алексіс Манкаржэ | Дата нараджэння = 17.5.1904 | Месца нараджэння = [[Парыж]], [[Францыя]] | Дата смерці = 15.11.1976 | Месца смерці = [[Нёі-сюр-Сен]], [[Францыя]] | Грамадзянства = {{FRA}} | Прафесія = [[акцёр]] | Гады актыўнасці =1928—1976 | Кірунак = | Узнагароды ={{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Афіцэр ордэна Ганаровага легіёна}} {{!}}{{!}} {{Ваенны медаль, Францыя}} {{!}}{{!}} {{Ваенны Крыж 1939-1945, Францыя}} {{!}}} | imdb_id = 0300064 | Сайт = }} '''Жан Габэн'''<ref name=pr>Напісанне прозвішча ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.4., Мн., 1997, С.414.</ref> ({{lang-fr|Jean Gabin}}, сапраўднае імя '''Жан Алексі Манкаржэ'''<ref>Напісанне паводле БЭ у 18 т.</ref>, {{lang-fr|Jean-Alexis Moncorgé}}; [[17 мая]] [[1904]], [[Парыж]] — [[15 лістапада]] [[1976]], [[Нёі-сюр-Сен]]) — французскі [[акцёр]] тэатра і кіно. Двухразовы лаўрэат прэмій [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага]] і Берлінскага кінафестываляў, прэміі «[[Сезар]]». Афіцэр Ордэна Ганаровага легіёна. == Фільмаграфія == * «[[Набярэжная туманоў]]» (1938) * «[[Буксіры (фільм)|Буксіры]]» (1941) * «[[Праз Парыж]]» (1956) * «[[Сіцылійскі клан (фільм)|Сіцылійскі клан]]» (1969) — Віторыа Маналезэ {{зноскі}} == Спасылкі == {{вікісховішча-кат|Jean Gabin}} * {{Imdb name|0300064}} * [http://oldcinema.110mb.com/gab1.htm Жан Габэн — Біяграфія, фільмаграфія на Oldcinema] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100317115159/http://oldcinema.110mb.com/gab1.htm |date=17 сакавіка 2010 }} * [http://www.musee-gabin.com/ Сайт музея Габэна] {{ref-fr}} * [http://eternaltown.com.ua/content/view/8536/2/ Пра Жана Габэна, урывак з кнігі Марлен Дзітрых «Разважанні»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120319145354/http://eternaltown.com.ua/content/view/8536/2/ |date=19 сакавіка 2012 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Габэн}} [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Ганаровага легіёна]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Кубак Вальпі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сярэбраны мядзведзь»]] [[Катэгорыя:Памерлі ад лейкеміі]] jyvtmjanwp6nh875xlk823z0hvjknw0 5135559 5135545 2026-05-04T07:00:30Z Rymchonak 22863 /* Фільмаграфія */ 5135559 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Жан Габэн | Арыгінал імя = Jean Gabin | Фота = | Шырыня = | Подпіс = Паштовая марка Германіі, прысвечаная Жану Габэну | Имя при рождении = Жан-Алексіс Манкаржэ | Дата нараджэння = 17.5.1904 | Месца нараджэння = [[Парыж]], [[Францыя]] | Дата смерці = 15.11.1976 | Месца смерці = [[Нёі-сюр-Сен]], [[Францыя]] | Грамадзянства = {{FRA}} | Прафесія = [[акцёр]] | Гады актыўнасці =1928—1976 | Кірунак = | Узнагароды ={{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Афіцэр ордэна Ганаровага легіёна}} {{!}}{{!}} {{Ваенны медаль, Францыя}} {{!}}{{!}} {{Ваенны Крыж 1939-1945, Францыя}} {{!}}} | imdb_id = 0300064 | Сайт = }} '''Жан Габэн'''<ref name=pr>Напісанне прозвішча ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.4., Мн., 1997, С.414.</ref> ({{lang-fr|Jean Gabin}}, сапраўднае імя '''Жан Алексі Манкаржэ'''<ref>Напісанне паводле БЭ у 18 т.</ref>, {{lang-fr|Jean-Alexis Moncorgé}}; [[17 мая]] [[1904]], [[Парыж]] — [[15 лістапада]] [[1976]], [[Нёі-сюр-Сен]]) — французскі [[акцёр]] тэатра і кіно. Двухразовы лаўрэат прэмій [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага]] і Берлінскага кінафестываляў, прэміі «[[Сезар]]». Афіцэр Ордэна Ганаровага легіёна. == Фільмаграфія == * «[[Набярэжная туманоў]]» (1938) * «[[Буксіры (фільм)|Буксіры]]» (1941) * «[[Праз Парыж]]» (1956) * «[[Сіцылійскі клан (фільм)|Сіцылійскі клан]]» (1969) — ''Віторыа Маналезэ'' {{зноскі}} == Спасылкі == {{вікісховішча-кат|Jean Gabin}} * {{Imdb name|0300064}} * [http://oldcinema.110mb.com/gab1.htm Жан Габэн — Біяграфія, фільмаграфія на Oldcinema] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100317115159/http://oldcinema.110mb.com/gab1.htm |date=17 сакавіка 2010 }} * [http://www.musee-gabin.com/ Сайт музея Габэна] {{ref-fr}} * [http://eternaltown.com.ua/content/view/8536/2/ Пра Жана Габэна, урывак з кнігі Марлен Дзітрых «Разважанні»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120319145354/http://eternaltown.com.ua/content/view/8536/2/ |date=19 сакавіка 2012 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Габэн}} [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Ганаровага легіёна]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Кубак Вальпі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сярэбраны мядзведзь»]] [[Катэгорыя:Памерлі ад лейкеміі]] ixwp37nfmolwe8uaipdfthh8pe19kaj 0 87165 5135498 4723124 2026-05-03T21:23:28Z Xocolatl 25553 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Andalusia hl 20060811 006.jpg]] → [[File:Twinorgans Granada Cathedral.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) 5135498 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|2=Гранада}} {{НП |статус=горад |беларуская назва=Гранада |арыгінальная назва=Granada |краіна=Іспанія |від рэгіёна=Аўтаномная супольнасць |рэгіён=Андалусія |рэгіён у табліцы= |від раёна= Правінцыя Іспаніі{{!}}Правінцыя |раён= Гранада |раён у табліцы=Гранада (правінцыя){{!}}Гранада |від абшчыны= Камарка |абшчына= Вега-дэ-Гранада |абшчына ў табліцы= |падпарадкаванне= |герб=Escudo de Granada (Granada).svg |сцяг=Bandera de Granada (Granada).svg |шырыня герба= |lat_dir=N |lat_deg=37 |lat_min=10 |lat_sec=41 |lon_dir=W |lon_deg=3 |lon_min=36 |lon_sec=3 |CoordAddon= |CoordScale= |Яндэкскарта= |памер карты краіны=250 |памер карты рэгіёна= |памер карты раёна= |карта краіны= |карта рэгіёна= |карта раёна= |унутранае дзяленне= |від главы= |глава= |дата заснавання= |першае згадванне= |ранейшыя імёны= |статус з= |плошча=88,02 |від вышыні=Вышыня |вышыня цэнтра НП=738 |клімат= |афіцыйная мова= |афіцыйная мова-ref= |насельніцтва=239154 |год перапісу=2010 |шчыльнасць= |агламерацыя= |нацыянальны склад= |канфесійны склад= |этнахаронім=Granadino, -na |часавы пояс=+1 |DST=ёсць |тэлефонны код= |паштовыя індэксы=18001 - 18015 |аўтамабільны код= |від ідэнтыфікатара= |лічбавы ідэнтыфікатар= |катэгорыя ў Commons=Granada |сайт=http://www.granada.org/ |мова сайта=es |мова сайта 2= }} '''Грана́да'''{{sfn|БелЭн|1997}} ({{lang-es|Granada}} {{IPA|[ɡɾaˈnaða]}}) — [[горад]] і [[муніцыпалітэт]] у [[Іспанія|Іспаніі]], сталіца [[Гранада (правінцыя)|правінцыі Гранада]] ў складзе аўтаномнага супольнасці [[Андалусія|Андалусіі]]. Муніцыпалітэт знаходзіцца ў складзе раёна (камаркі) [[Вега-дэ-Гранада]]. Займае плошчу 88,02 км ². Насельніцтва Гранады складае 234.325 чалавек (на 2009 год). Горад размешчаны ля падножжа гор [[Сьера-Невада (Іспанія)|Сьера-Невада]], у месцы зліцця трох рэк, як [[Бейра]], [[Дара]] і [[Хеніль]]. Гранада добра вядома былой маўрытанскай крэпасцю і палацам [[Альгамбра]]. Ён з’яўляецца самым вядомым будынкам андалускай ісламскай гістарычнай спадчыны. Шматлікімі культурныя славутасці робяць Гранаду папулярным месцам сярод турыстаў. У горадзе маецца прэстыжны [[Гранадскі ўніверсітэт]], які налічвае каля 80 тысяч студэнтаў, размешчаных у пяці розных кампусах у горадзе. На гербе горада намаляваны [[Гранат звычайны|гранат]]. == Гісторыя == Гранада вядомая як іберскае і фінікійскае паселішча Ілібера яшчэ з [[500 да н.э.|500 года да н.э.]] Дзякуючы абароненаму размяшчэнню сярод навакольных гор і вельмі ўрадлівай зямлі мяркуецца існаванне тут паселішчаў яшчэ ў больш глыбокай старажытнасці. Пасля горад трапіў пад рымскі кантроль. З распадам [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] рэгіён трапіў пад уплыў паўночнаафрыканскай дзяржавы [[вандалы|вандалаў]], пасля яе распаду ў [[534]] годзе на некалькі дзесяцігоддзяў ва ўладу [[Візантыйская імперыя|Візантыі]]. З пачатку [[VII]] стагоддзя горад належаў іберыйскай дзяржаве [[вестготы|вестготаў]]. У [[711]] годзе горад быў захоплены [[маўры|маўрамі]], і яго пачалі называць на арабскі лад — Ільбіра. Пасля падзення [[Кордаўскі халіфат|Кордаўскага халіфата]] ў [[1012]] годзе ўлада над горадам перайшла да [[Берберы|берберскага]] кіраўніка [[Заві ібн-Зіры]], які зрабіў Гранаду рэзідэнцыяй [[дынастыя Зірыдаў|дынастыі Зірыдаў]], якія кіравалі ёй на працягу 80 гадоў, пераўтварыўшы яе ў адно з найбольш заможных дзяржаў паўднёвай Андалусіі. Пасля іх скідання валодаць горадам пачала [[дынастыя Альмаравідаў]], а пасля іх — [[султанат Насрыдаў]], гэта значыць з [[1238]] па [[1492]] год. Пры двары апошніх бачную ролю гулялі высакародныя Абенсерагі. [[2 студзеня]] [[1492]] года насрыдскі кіраўнік [[Баабдзіль]] капітуляваў перад іспанцамі і перадаў горад, які быў апошняй апорай ісламу на паўвостраве, каралеве [[Ізабела I|Ізабеле Кастыльскай]] і каралю [[Фердынанд II Арагонскі|Фердынанду II Арагонскаму]]. Гэтая падзея адзначыла канец доўгага працэсу [[Рэканкіста|Рэканкісты]] паўвострава хрысціянскім светам. Згодна з дамовай, складзенай пры капітуляцыі, каталіцкае войска праводзіла маўрскае насельніцтва да ўзбярэжжа, адкуль яно адправілася ў [[Паўночная Афрыка|Паўночную Афрыку]], у межы сённяшняга [[Марока]]. Хоць першапачаткова дамова аб капітуляцыі гарантавала лаяльнае стаўленне да пераможаных, неўзабаве іспанцы сталі прыгнятаць насельніцтва, абмяжоўваючы яго свабоду, павялічваючы падаткі і гвалтоўна звяртаючы ў [[хрысціянства]]<ref>''Н. Н. Непомнящий, А. Ю. Низовский.'' Испания, которую мы не знали. Исторический путеводитель. — М., 2007. — С. 225.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == Гранада знакамітая шматлікімі гістарычнымі помнікамі архітэктуры, перанятымі ад маўрскай эпохі, а таксама [[готыка|гатычнага]] перыяду і [[рэнесанс]]у. Да таго ж, горад знакаміты сваімі майстэрнямі і цэхамі гітарабудаўнікоў. Да найбольш яркіх помнікаў маўрскага перыяду, не толькі ў Гранадзе, але і ва ўсёй Іспаніі, адносіцца архітэктурны ансамбль [[Альгамбра]]. Ён быў пабудаваны ў [[XIV]] стагоддзі як рэзідэнцыя маўрскіх кіраўнікоў. У [[XVI]] стагоддзі па наказе караля [[Карл V Габсбург|Карла V]] на тэрыторыі Альгамбры быў выбудаваны палац, дзеля якога былі разбураны часткі першапачатковай забудовы. З павагі да Карла V улады Іспаніі дагэтуль адмаўляюцца ад раскопак. [[Файл:Patio Paleis Karel V.jpg|thumb|600px|center|Альгамбра]] Апроч Альгамбры, да славутасцей Гранады адносяцца сады [[Хенераліфэ]], былая летняя рэзідэнцыя каліфаў. Альгамбра і Альбайсін, старажытны жылы квартал маўраў, з’яўляюцца сёння часткай [[Сусветная культурная спадчына|сусветнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. У суседнім [[Сакрамонтэ]] можна наведаць так званыя «куэ́вос» (пячоры), у якіх жылі [[цыгане]]. Часам у іх і дагэтуль жывуць людзі, а некаторыя з іх з’яўляюцца абсталяванымі на здзіўленне сучаснымі выгодамі. У цэнтры горада размешчаны сабор эпохі рэнесансу. Па суседстве з ім знаходзіцца пабудаваная ў [[1521]] годзе Капілья Рэаль, у якой пахаваны каталіцкія манархі. Акрамя гэтага ў Гранадзе маецца археалагічны музей, [[абсерваторыя]] і навуковы парк. == Тэракты ў Гранадзе == Басксая тэрарыстычная арганізацыя [[ЭТА]] здзейсніла на тэрыторыі Гранады шэраг тэрарыстычных акцый. [[10 лютага]] [[1997]] года быў падарваны ў сваёй машыне лідар працоўнага руху Гранады Дамінга Пуэнтэ Марын. У [[2000]] годзе быў забіты адзін з членаў Вярхоўнага Суда Андалусіі Луіс Партэра Гарсія. == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг Францыі}} [[Экс-ан-Праванс]], [[Францыя]] * {{Сцяг Бразіліі}} [[Белу-Арызонты]], [[Бразілія]] * {{Сцяг ЗША}} [[Корал-Гейблс]], [[Фларыда (штат)|Фларыда]], [[ЗША]] * {{Сцяг Германіі}} [[Фрайбург-у-Брайсгау]], [[Германія]] * {{Сцяг Марока}} [[Маракеш]], [[Марока]] * {{Сцяг ААЭ}} [[Шарджа (горад)|Шарджа]], [[ААЭ]] * {{Сцяг Марока}} [[Тэтуан]], [[Марока]] * {{Сцяг Алжыра}} [[Тлемсен]], [[Алжыр]] * {{Сцяг Італіі}} [[Фларэнцыя]], [[Італія]] == Фатаграфіі == <gallery> Выява:Cartuja de Granada.jpg| Выява:Granada 2005 003.jpg| Выява:ParqueCiencias_Entrada.jpg|Парк Выява:Granada hospital real.jpg| Выява:Spain Andalusia Granada BW 2015-10-25 16-24-51.jpg|Палац Карла V Выява:Alhambradesdegeneralife.jpg| Выява:Twinorgans Granada Cathedral.jpg| Выява:Spain Andalusia Granada BW 2015-10-25 13-20-43.jpg|Кафедральны сабор Выява:Darro.jpg| Выява:Ayuntamiento Granada.jpg| </gallery> == Вядомыя асобы == * [[Леў Афрыканскі]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|5|Грана́да||404}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Грана́да|136}} * {{крыніцы/ГНМ (2002)|Грана́да|123—124}} * {{крыніцы/ЭГС|Грана́да|187—188}} * {{ВСЭ3|Грана́да|том=7|старонкі=247}} == Спасылкі == {{Commons|Caterory:Granada}} * [http://www.granada.org/ Афіцыйны сайт] * [http://www.granadatur.com/en Афіцыйны турыстычны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090228132245/http://www.granadatur.com/en |date=28 лютага 2009 }} * [http://www.dmoz.org/Regional/Europe/Spain/Autonomous_Communities/Andalucia/Granada/ Гранада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131018045432/http://www.dmoz.org/Regional/Europe/Spain/Autonomous_Communities/Andalucia/Granada/ |date=18 кастрычніка 2013 }} на Open Directory Project {{Сталіцы правінцый Іспаніі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Муніцыпалітэты правінцыі Гранада]] [[Катэгорыя:Гарады Андалусіі]] [[Катэгорыя:Гранада| ]] gqaoc39a9p036g6zowpnwux4irh8k3p 0 89457 5135303 5102872 2026-05-03T12:45:32Z Janka paŭnočny 167565 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 5135303 wikitext text/x-wiki '''Фінансавы (эканамічны) крызіс 2011 года ў [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]''' — комплекс з'яў у эканоміцы краіны, выкліканы шматгадовым адмоўным [[сальда]] [[Гандлёвы баланс|гандлёвага балансу]] і выдаткамі элементаў адміністрацыйна-каманднай сістэмы ў эканоміцы, і з-за ажыятажнага попыту на замежную валюту і павышэння заработнай платы перад [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкімі выбарамі 2010 года]] (гл. [[#Прычыны крызісу]]). Крызіс выяўляецца ў недахопе валюты, падзенні рэнтабельнасці імпарту, росце коштаў і падзенні пакупной здольнасці насельніцтва з прычыны больш за 50%-най дэвальвацыі беларускага рубля (гл. [[#Наступствы]]). Нягледзячы на правядзенне дэвальвацыі і ўвядзенне антыкрызіснага рэгулявання эканомікі, крызісныя з'явы не зніклі, а [[інфляцыя]] шматразова перавысіла прагнозныя паказчыкі (гл. [[#Інфляцыя і грашовыя ўклады]]). Большасць незалежных экспертаў лічаць, што без правядзення структурных рэформаў сітуацыя працягне пагаршацца (гл. [[#Перспектывы]]). Акрамя таго, з-за курсу, які праводзіцца кіраўніцтвам краіны, узніклі праблемы з атрыманнем замежных крэдытаў (гл. [[#Прыцягненне крэдытаў]]). У выніку крызісу ўстаноўлены Нацбанкам курс долара за студзень-жнівень вырас з 3000 да 5035 рублёў. З-за адсутнасці валюты ў абменных пунктах сфармаваўся чорны рынак, дзе курс долара дасягнуў 8000-9000 рублёў (гл. [[#Змена курсу долара ЗША ў беларускіх рублях]]). Інфляцыя за студзень-ліпень склала 41%. Кошты на прадукты харчавання (у тым ліку кантралюемыя дзяржавай) за першае паўгоддзе выраслі ў сярэднім на 44,4%, на нехарчовыя тавары — на 52,3%, на паслугі — на 23,1%, на пасажырскія перавозкі — на 43,8%. == Хроніка == === Хроніка падзей 2011 года === * '''Студзень''': ** Інфляцыя за месяц — 1,4%<ref>[http://news.open.by/economics/47117 Инфляция в Беларуси в январе составила 1,4 процента — Новости OPEN.BY<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110219121448/http://news.open.by/economics/47117 |date=19 лютага 2011 }}</ref>. * 10 студзеня. [[Золатавалютныя рэзервы]] Беларусі паменшыліся да 5 мільярдаў долараў<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/10/reserves/ Lenta.ru: Экономика: В международных резервах Белоруссии осталось пять миллиардов долларов<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 12 студзеня. Збор з пакупнікоў валюты на Беларускай валютна-фондавай біржы павялічаны з 0,0095 % да 2 % (у 210 раз)<ref>[http://lenta.ru/news/2011/01/12/sbor/ Lenta.ru: Финансы: Белоруссия повысила сбор на покупку валюты в 210 раз<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 25 студзеня. У Мінску распачала працу місія МВФ для карэктоўкі макраэканамічнага прагнозу<ref>[http://telegraf.by/2011/01/mvf_nachal_korrektirovku_makroekonomicheskogo_prognoza_dlja_belarusi МВФ начал корректировку макроэкономического прогноза для Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140422132116/http://telegraf.by/2011/01/mvf_nachal_korrektirovku_makroekonomicheskogo_prognoza_dlja_belarusi |date=22 красавіка 2014 }}, ''telegraf.by'' (25.01.2011)</ref>. * 27 студзеня. У Беларусь паступілі сродкі ад размяшчэння еўрааблігацый на суму 800 млн. долараў, працэнты па якіх будуць гасіцца двойчы ў год да 2018 года<ref>[http://Telegraf.by/2011/01/belarus__poluchila_800_mln_dollarov_ot_razmeschenija_evrobondov.html Telegraf.by | Беларусь получила 800 млн. долларов от размещения евробондов<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * 31 студзеня. Па стане на 1 студзеня 2011 года дзяржаўны доўг Беларусі склаў больш 12,7 млрд. долараў (у нацыянальным эквіваленце - больш 38,3 трлн. рублёў). Такім чынам, за год дзярждоўг павялічыўся на 25,9%<ref>[http://telegraf.by/2011/01/gosdolg_belarusi_za_god_viros_do_127_mlrd_dollarov.html Telegraf.by |Госдолг Беларуси за год вырос до 12,7 млрд. долларов<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * '''Люты''': ** Інфляцыя за месяц — 2,7%<ref name=autogenerated7>[http://www.interfax.by/news/belarus/88822 Инфляция в Беларуси за февраль составила 2,7%, за 2 месяца 4,2% - Белстат]{{Недаступная спасылка}}, ''interfax.by'' (11.03.2011)</ref>. * '''Сакавік''': ** За месяц фізічныя асобы купілі ў банкаў валюты больш за $700 млн больш, чым прадалі. ** Золатавалютныя рэзервы Нацбанка зменшыліся прыкладна на $260 млн. ** Інфляцыя за сакавік склала 1,9%. * 10 сакавіка. [[Міжнародны валютны фонд|МВФ]] заклікаў урад Беларусі ўзмацніць жорсткасць [[Манетарная палітыка|манетарнай палітыкі]]<ref>[http://news.tut.by/daynews/217750.html TUT.BY | НОВОСТИ — МВФ склоняет власти Беларуси к девальвации — Новость дня — 10.03.2011, 03:43<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110413004742/http://news.tut.by/daynews/217750.html |date=13 красавіка 2011 }}</ref>. * 15 сакавіка. Standard & Poor’s панізіла доўгатэрміновы рэйтынг РБ па абавязацельствах: з «В+» да «В» у замежнай валюце і з «ВB» да «В+» у беларускіх рублях <ref name=autogenerated3>[http://lenta.ru/news/2011/03/15/sp/ Lenta.ru: Экономика: Standard & Poor’s снизило долговые рейтинги Белоруссии<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 16 сакавіка. Міністр фінансаў Расіі Аляксей Кудрын, знаходзячыся ў Мінску 15 сакавіка заявіў, што ў Беларусі досыць магчымасцяў пазбягаць дэфолтаў<ref>[http://www.nv-online.info/by/159/economics/28597/Кудрин-Дефолта-Беларусь-еще-может-избежать.htm Народная Воля - Кудрин: Дефолта Беларусь еще может избежать<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151102040422/http://www.nv-online.info/by/159/economics/28597/%D0%9A%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%B8%D0%BD-%D0%94%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D0%B5%D1%89%D0%B5-%D0%BC%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%82-%D0%B8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D1%82%D1%8C.htm |date=2 лістапада 2015 }}</ref>. * 17 сакавіка. Глава Нацбанка [[Пётр Пятровіч Пракаповіч|Пётр Пракаповіч]] даў абяцанне не праводзіць дэвальвацыю рубля (гл. ніжэй). * 22 сакавіка: ** Нацбанк спыніў прадаваць банкам валюту для рэалізацыі ў абменных пунктах<ref>[http://lenta.ru/news/2011/03/22/nacbank/ Lenta.ru: Экономика: ЦБ Белоруссии отказался продавать банкам валюту для населения<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. ** Уведзена прыярытэтнасць заявак на куплю валюты на [[Беларуская валютна-фондавая біржа|Беларускай валютна-фондавай біржы]]<ref>[http://www.bbsb.by/information/nacbank/message/0000733/ Белорусский Банк Малого Бизнес :: Об изменении условий покупки иностранной валюты на ОАО «Белорусская валютно-фондовая биржа»<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141215030802/http://www.bbsb.by/information/nacbank/message/0000733/ |date=15 снежня 2014 }}</ref>. * 29 сакавіка. Калідор дапушчальных адхіленняў курсу ў абменных пунктах і на міжбанкавым рынку павялічаны з 2 % да 10 %<ref>[http://lenta.ru/news/2011/03/29/koridor/ Lenta.ru: Финансы: Белоруссия расширила валютный коридор для банков<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 31 сакавіка. Нацбанк заявіў пра ўвядзенне мараторыя на змены ў крэдытна-грашовай палітыцы<ref>[http://belapan.com/archive/2011/03/31/460413/ БелаПАН. Нацбанк Беларуси вводит мораторий на меры по регулированию валютного рынка<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110520183333/http://belapan.com/archive/2011/03/31/460413/ |date=20 мая 2011 }}</ref>. * '''Красавік''': ** Фарміраванне сталага дэфіцыту валюты. З'яўленне шматдзённых чэргаў у абменных пунктаў. ** Ажыятажны попыт насельніцтва на цукар і алей. ** Пачаў працу сайт prokopovi.ch па заключэнню здзелак на чорным рынку валюты. ** Золатавалютныя рэзервы Нацбанка малаважна выраслі — прыкладна на $30 млн. ** Інфляцыя ў красавіку склала 4,5%<ref name=autogenerated10>[http://telegraf.by/2011/05/infljacija_v_belarusi_s_nachala_goda_sostavila_109.html Telegraf.by |Инфляция в Беларуси с начала года составила 10,9% (обновлено)<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * 1 красавіка: ** Сфарміраваны рынак льготнага (прыярытэтнага) забеспячэння валютай імпарцёраў медыкаментаў і энерганосьбітаў па афіцыйным курсе за кошт валюты, якая паступае на біржу ў выніку абавязковай перадачы 30 % экспартнай выручкі прадпрыемствамі. ** Беларусь скарачае выдаткі бюджэту і плануе паменшыць узровень дэфіцыту бюджэту да 1,5% да ВУП. Пра гэта паведаміў журналістам намеснік прэм'ер-міністра Беларусі [[Сяргей Румас]]<ref>[http://ekonomika.by/ekonomika-rb/belarus-planiruet-sokratit-defitsit-biudzheta-do-1-5-protsenta-k-vvp Беларусь планирует сократить дефицит бюджета до 1,5процента к ВВП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150403161926/http://ekonomika.by/ekonomika-rb/belarus-planiruet-sokratit-defitsit-biudzheta-do-1-5-protsenta-k-vvp |date=3 красавіка 2015 }}, ''ekonomika.by'' (01.04.2011)</ref>. * 3 красавіка. Аляксандр Лукашэнка заявіў, што прычынай недахопу валюты стаў «ажыятаж з аўтамабілямі»<ref>[http://kp.by/online/news/864733/ Лукашенко: «Нас сильно подкосил ажиотаж с автомобилями» // KP.RU — Беларусь<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * 6 красавіка. [[Еўразійская эканамічная супольнасць|ЕЎРАЗЭС]] пачаў разгляд заяўкі Беларусі пра даванне буйнага крэдыту. * 8 красавіка: ** Нацбанк абавязаў абменныя пункты прадаваць усю наяўную ў іх валюту, якая паступае ў выніку продажу грошай насельніцтвам<ref>[http://ale.by/news/nacbank-obyazal-obmenniki-prodavat-valyutu-naseleniyu Нацбанк обязал обменники продавать валюту населению | Новостной портал ALE.BY | Картина дня<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110410131219/http://ale.by/news/nacbank-obyazal-obmenniki-prodavat-valyutu-naseleniyu |date=10 красавіка 2011 }}</ref>. * 12 красавіка. У I квартале 2011 года ВУП Беларусі вырас на 10,9% у гадавым вылічэнні<ref>[http://belarus.regnum.ru/news/belarus/1394050.html regnum.ru |Белстат: В I квартале 2011 года ВВП Белоруссии вырос на 10,9%<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111105630/http://belarus.regnum.ru/news/belarus/1394050.html |date=11 студзеня 2012 }}</ref>. * 13 красавіка. Стала вядома пра тое, што Пятру Пракаповічу была зроблена аперацыя на сэрцы<ref>[http://euroradio.fm/ru/report/petr-prokopovich-perenes-operatsiyu-na-serdtse Петр Прокопович перенес операцию на сердце — Euroradio<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 15 красавіка: ** Нацбанк прыпыніў рэалізацыю зліткаў каштоўных металаў насельніцтву за беларускія рублі<ref>[http://charter97.org/ru/news/2011/4/15/37751/comments/ Нацбанк прекратил продажу драгметаллов в слитках за белорусские рубли — Хартия’97 :: Новости из Беларуси — Белорусские новости — Республика Беларусь — Минск<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. ** Аб'ём наяўных грошай у абароце (грашовы агрэгат M0) у студзене-сакавіку 2011 г. павялічыўся на 1,8% да 4,575 трлн. рублёў. За 2010 год прырост шырокай грашовай масы склаў 31,9% супраць 23,1% за 2009 год<ref>[http://afn.by/news/i/151286 Afn.by |Широкая денежная масса Беларуси увеличилась в январе-марте на 1,5%<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 16 красавіка: ** Нацбанк увёў свабоднае курсаўтварэнне на міжбанкавым рынку валюты, аднак сакрэтна рэкамендаваў абмежаваць максімальны курс 4500 рублёў за долар<ref>[http://www.systemforex.by/analytics/news/19028/ Валютный рынок Беларуси замер на 4500 в ожидании множественности курсов<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref>. ** Аляксандр Лукашэнка паабяцаў нармалізаваць сітуацыю на валютным рынку на працягу некалькіх дзён ці тыдня<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/16/n_1796985.shtml Лукашенко обещает наладить ситуацию на валютном рынке за несколько дней — Газета. Ru | Новости дня<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 20 красавіка. [[Стаўка рэфінансавання]] была падвышана да 13 %<ref>[http://www.belmarket.by/ru/122/1/9594/Ставка-рефинансирования-с-сегодняшнего-дня----13.htm Ставка рефинансирования с сегодняшнего дня — 13 % — Белорусы и рынок. Еженедельная аналитическая газета для деловых людей<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309054822/http://www.belmarket.by/ru/122/1/9594/%d0%a1%d1%82%d0%b0%d0%b2%d0%ba%d0%b0-%d1%80%d0%b5%d1%84%d0%b8%d0%bd%d0%b0%d0%bd%d1%81%d0%b8%d1%80%d0%be%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%b8%d1%8f-%d1%81-%d1%81%d0%b5%d0%b3%d0%be%d0%b4%d0%bd%d1%8f%d1%88%d0%bd%d0%b5%d0%b3%d0%be-%d0%b4%d0%bd%d1%8f----13.htm |date=9 сакавіка 2016 }}</ref>. * 21 красавіка. Аляксандр Лукашэнка звярнуўся са штогадовым пасланнем да беларускага народа і парламенту. * 28 красавіка: ** Старшыня Белстата заявіў, што 600 000 працоўных рэальнага сектара эканомікі прыпынілі вытворчую дзейнасць<ref>[http://www.interfax.by/news/belarus/91626 Из-за проблем на валютном рынке 600 тыс. работников приостановили свою деятельность - Белстат] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110826052815/http://www.interfax.by/news/belarus/91626 |date=26 жніўня 2011 }}, ''interfax.by'' (28.04.2011)</ref>. ** Зняты абмежаванні на продаж валюты на міжбанкавым рынку валюты<ref name=autogenerated2>[http://lenta.ru/news/2011/04/28/minsk/ Lenta.ru: Экономика: Белорусские компании и банки возобновили торги валютой<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * '''Май''': ** Ажыятажны попыт насельніцтва на спажывецкія тавары ў чаканні росту коштаў. ** Хуткі рост коштаў. Дэфіцыт асобных відаў тавараў. ** Інфляцыя ў маі склала 13,1%. * 6 мая. Нацбанк пашырыў калідор ваганняў курсу беларускага рубля да кошыка валют з 8 % да 12 %<ref>[http://www.interfax.by/news/belarus/92111 Расширение коридора колебаний белорусского рубля не решит проблем валютного рынка — представитель МВФ | Новости на interfax.by<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110509060641/http://www.interfax.by/news/belarus/92111 |date=9 мая 2011 }}</ref>. * 10 мая: ** Да 83 пазіцый звужаны пералік найменняў і відаў медыкаментаў, для імпарту якіх валюта адпускаецца ў льготным рэжыме<ref>[http://bdr.by/main/8343-2011-05-10-13-29-48 НББ включил презервативы и витамины в перечень импортных медикаментов для покупки валюты на бирже<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref>. ** Дэфіцыт гандлёвага балансу ў I квартале 2011 года склаў 2,35 млрд. долараў<ref>{{Cite web |url=http://telegraf.by/2011/05/otricatel_noe_torgovoe_sal_do_belarusi_dostiglo_235_mlrd_dollarov |title=Telegraf.by {{!}}Отрицательное торговое сальдо Беларуси достигло 2,35 млрд долларов<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=4 верасня 2011 |archive-date=22 красавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140422131853/http://telegraf.by/2011/05/otricatel_noe_torgovoe_sal_do_belarusi_dostiglo_235_mlrd_dollarov |url-status=dead }}</ref>. * 11 мая: ** [[Аляксей Леанідавіч Кудрын|Аляксей Кудрын]] заявіў, што [[крэдыт]] Беларусі будзе прадстаўлены не з расійскага бюджэту, а з фондаў ЕЎРАЗЭС<ref>[http://www.belmarket.by/ru/124/1/9792/Кудрин-кредита-из-бюджета-России-не-будет-только-из-фонда-ЕврАзЭС.htm Кудрин: кредита из бюджета России не будет, только из фонда ЕврАзЭС — Белорусы и рынок. Еженедельная аналитическая газета для деловых людей<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310031953/http://www.belmarket.by/ru/124/1/9792/%d0%9a%d1%83%d0%b4%d1%80%d0%b8%d0%bd-%d0%ba%d1%80%d0%b5%d0%b4%d0%b8%d1%82%d0%b0-%d0%b8%d0%b7-%d0%b1%d1%8e%d0%b4%d0%b6%d0%b5%d1%82%d0%b0-%d0%a0%d0%be%d1%81%d1%81%d0%b8%d0%b8-%d0%bd%d0%b5-%d0%b1%d1%83%d0%b4%d0%b5%d1%82-%d1%82%d0%be%d0%bb%d1%8c%d0%ba%d0%be-%d0%b8%d0%b7-%d1%84%d0%be%d0%bd%d0%b4%d0%b0-%d0%95%d0%b2%d1%80%d0%90%d0%b7%d0%ad%d0%a1.htm |date=10 сакавіка 2016 }}</ref>. ** Нацбанк увёў свабоднае курсаўтварэнне на міжбанкавым рынку валюты, аднак сакрэтна рэкамендаваў банкам абмежаваць максімальны курс 4000 рублёў за долар<ref>[http://naviny.by/rubrics/tourism/2011/05/11/ic_articles_114_173564/ Даже свободный курс доллара умудрились ограничить | БЕЛОРУССКИЕ НОВОСТИ<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 12 мая. Аляксандр Лукашэнка паабяцаў нармалізаваць сітуацыю на валютным рынку на працягу двух месяцаў. * 13 мая. З-за актыўнай грашовай эмісіі Нацбанка колькасць наяўных рублёў у абароце(грашовы агрэгат M0) вырасла прыкладна на 1 трыльён за красавік ці на 21,3% за месяц<ref>[http://afn.by/news/i/152332 В Беларуси объем наличных денег в обращении увеличился за апрель на 21,3%], ''afn.by'' (13.05.2011)</ref>. * 16 мая. У адпаведнасці з сакрэтнай рэкамендацыяй Нацбанка курс долара ў абменных пунктах быў павялічаны да 4500 рублёў<ref>[http://euroradio.fm/ru/report/kurs-dollara-v-obmennikakh-uzhe-4500-rublei-evro-6400 Курс доллара в обменниках уже 4500 рублей, евро — 6400 — Euroradio<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 17 мая. Аляксандр Лукашэнка абвясціў пра гатоўнасць Расіі падаць Беларусі крэдыт на $6 млрд. Пацверджання з Крамля не было<ref>[http://euroradio.fm/ru/report/lukashenko-zayavlyaet-chto-rossiya-gotova-predostavit-kredit-v-6-mlrd-dollarov Лукашенко заявляет, что Россия готова предоставить кредит в 6 млрд долларов — Euroradio<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 18 мая. Стаўка рэфінансавання падвышана да 14 %<ref>[http://news.open.by/economics/53702 Нацбанк установил ставку рефинансирования 14 процентов — Новости OPEN.BY<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110519235857/http://news.open.by/economics/53702 |date=19 мая 2011 }}</ref>. * 19 мая. Аляксандр Лукашэнка сустрэўся з прэм'ер-міністрам Расіі У. Пуціным. Якіх-небудзь падрабязнасцяў пра тое, што яны абмяркоўвалі не паведамляецца<ref>[http://telegraf.by/2011/05/podrobnosti-besedi-lukashenko-i-putina-ne-soobschajutsja.html Telegraf.by | Подробности беседы Лукашенко и Путина не сообщаются<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * 20 мая. [[Міхаіл Уладзіміравіч Мясніковіч|Міхаіл Мясніковіч]] абвясціў пра пачатак двухэтапнай стабілізацыі курсу рубля і пра хуткае прыняцце антыкрызіснага пакета мер<ref>[http://afn.by/news/i/152690 Мясникович: В понедельник-вторник начнем стабилизировать ситуацию на валютном рынке<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 23 мая. Нацбанк абвясціў пра дэвальвацыю беларускага рубля з 24 мая і вярнуў курс у абменных пунктах і на пазабіржавым рынку ў рамкі двухпрацэнтнага калідора (гл. ніжэй). * 24 мая. Кошты на бензін выраслі ў сярэднім на 20 %<ref>[http://news.date.bs/economics_229414.html В повышении цен на бензин в Беларуси виноваты соседи | Новости на DATE.BS<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110527162007/http://news.date.bs/economics_229414.html |date=27 мая 2011 }}</ref>. * 27 мая: ** Аляксандр Лукашэнка загадаў спыніць рост коштаў, а таксама ўсклаў віну за крызіс спажывецкіх тавараў на жыхароў Беларусі і замежныя СМІ<ref>[http://ru.reuters.com/article/idRURXE74Q14S20110527 Лукашенко приказал остановить рост цен | Reuters<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111104113904/http://ru.reuters.com/article/idRURXE74Q14S20110527 |date=4 лістапада 2011 }}</ref><ref>[http://belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&backPage=31&news=87623&page=100&locale=ru Белорусский Партизан: Лукашенко: Во всем виноваты зарубежные СМИ<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140422132437/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&backPage=31&news=87623&page=100&locale=ru |date=22 красавіка 2014 }}</ref>. ** Міністэрства эканомікі павялічыла адпускныя кошты на цукар на 40 %<ref>[http://www.interfax.by/news/belarus/93161 Ситуация на потребительском рынке беларуси, рост цен на сахар | Kризис на interfax.by<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110530002024/http://www.interfax.by/news/belarus/93161 |date=30 мая 2011 }}</ref>. * 30 мая. З 1 чэрвеня стаўка рэфінансавання павялічана да 16 %<ref>[http://belapan.com/archive/2011/05/30/474284/ БелаПАН. Нацбанк повышает ставку рефинансирования до 16 % годовых<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140422132706/http://belapan.com/archive/2011/05/30/474284/ |date=22 красавіка 2014 }}</ref>. * '''Чэрвень''': ** Курс на чорным рынку стабілізаваўся на ўзроўні 6100—6300 рублёў за долар (прыкладна на 25% вышэй афіцыйнага курсу Нацбанка). ** Інфляцыя за месяц — 8,6%<ref name=autogenerated8>[http://www.interfax.by/news/belarus/95342 В Беларуси инфляция за первое полугодие составила 36,2% - Белстат]{{Недаступная спасылка}}, ''interfax.by'' (08.07.2011)</ref>. * 1 чэрвеня. Беларусь накіравала афіцыйны запыт у МВФ пра падаванне крэдыту на суму ад 3,5 да 8 млрд долараў<ref>[http://telegraf.by/2011/06/mvf-obsuzhdaet-s-pravitel-stvom-belarusi-meri-po-stabilizacii-ekonomiki.html Telegraf.by | МВФ обсуждает с правительством меры по стабилизации экономики<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110610164348/http://telegraf.by/2011/06/mvf-obsuzhdaet-s-pravitel-stvom-belarusi-meri-po-stabilizacii-ekonomiki.html |date=10 чэрвеня 2011 }}</ref>. * 4 чэрвеня. Антыкрызісны фонд ЕЎРАЗЭС прыняў рашэнне пра вылучэнне Беларусі крэдыту сумай у $3 млрд пад 4,1 % у год пры ўмове прыватызацыі актываў на суму $7,5 млрд<ref>[http://news.tut.by/daynews/229578.html TUT.BY | НОВОСТИ — ЕврАзЭС выделит Беларуси кредит на $3 млрд в обмен на приватизацию госактивов — Новость дня — 4.06.2011, 19:02<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * 7 чэрвеня: ** Кошты на бензін на АЗС выраслі ў сярэднім на 30 %<ref>[http://naviny.by/rubrics/economic/2011/06/07/ic_articles_113_173919/ Белорусов ждет новое повышение цен на автомобильное топливо | БЕЛОРУССКИЕ НОВОСТИ<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. === Меркаванні === Як адзначыў беларускі аналітык Юры Хашчавацкі, нягледзячы на дэманстратыўную жорсткасць, уладам не атрымоўваецца здушыць акцыі пратэсту. Ён таксама нагадаў, што, па апытаннях беларускага Незалежнага інстытута сацыяльна-эканамічных і палітычных даследаванняў, каля 70% апытаных грамадзян Беларусі вінаваціць у крызісе ў краіне «цёплую палітыку перспектывы» прэзідэнта [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А.Р. Лукашэнка]]<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/1678711 |title= Белорусская милиция заработала по будильнику|author=В. Каган|date=2011-07-15|work=|publisher= ЗАО «Коммерсантъ. Издательский дом». |accessdate=2011-07-16|lang=}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://crisisby.net/ Маніторынг крызісных падзеяў у Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120421133555/http://crisisby.net/ |date=21 красавіка 2012 }} * [http://lenta.ru/story/belvaluta/ Валютны крызіс у Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110808072401/http://lenta.ru/story/belvaluta/ |date=8 жніўня 2011 }} * [http://naviny.by/rubrics/finance/2011/05/24/ic_articles_114_173734/ Дэвальвацыя. Хроніка пікіруючага рубля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110527193402/http://naviny.by/rubrics/finance/2011/05/24/ic_articles_114_173734/ |date=27 мая 2011 }} * [http://regnum.ru/news/polit/1415889.html Мікалай Радаў: Канец беларускага «рыначнага сацыялізму»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Эканамічныя крызісы]] [[Катэгорыя:Фінансы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:2011 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Прэзідэнцтва Аляксандра Лукашэнкі]] 0uymx8li1uf2dgpss5ouotr8xyrcowv 0 91455 5135309 5022328 2026-05-03T12:53:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5135309 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = горад |беларуская назва = Медан |арыгінальная назва = {{lang-id|Medan}} |падпарадкаванне = |краіна = Інданезія |герб = Logo Kota Medan (Seal of Medan).svg |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir =N |lat_deg =3 |lat_min =40 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =98 |lon_min =40 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(200000)_region:ID |CoordScale = |памер карты краіны = 350 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Інданезіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Суматра |рэгіён у табліцы = |від раёна = Адміністрацыйны падзел Інданезіі{{!}}Правінцыя |раён = Паўночная Суматра |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |унутранае дзяленне = |від главы = Мэр |глава = Бобі Насутыён |дата заснавання = 1590 |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Кампунг-Медан-Путры |статус з = |плошча = 265,1 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = [[Экватарыяльны клімат|экватарыяльны]] |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{num|2497631}}<ref name="Badan Pusat Statistik 2023">{{ref-id}} Badan Pusat Statistik, Jakarta, 2023, ''Kota Medan Dalam Angka 2023'' (Katalog-BPS 1102001.1271)</ref> |год перапісу = 2023 |шчыльнасць = {{num|9400}} |агламерацыя = {{num|4744323}}<ref>{{ref-id}} {{Cite web |url=http://perkotaan.bpiw.pu.go.id/v2/metropolitan/2 |title=PU-net |website=perkotaan.bpiw.pu.go.id |access-date=31 жніўня 2020 |archive-date=3 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803123136/http://perkotaan.bpiw.pu.go.id/v2/metropolitan/2 |url-status=live }}</ref> |нацыянальны склад = {{plainlist| * '''Карэнныя''': [[батакі]] ([[Каро (народ, Інданезія)|каро-батак]]) * '''Большасць''': [[яванцы]], [[Кітайцы Інданезіі|кітайцы]] * '''Іншыя''': [[ачэхцы]], [[Мінангкабау (народ)|мінангкабау]], [[Малайцы Інданезіі|малайцы]], [[Індыйцы Інданезіі|індыйцы]]}} |канфесійны склад = [[іслам]], [[хрысціянства]], [[будызм]], [[індуізм]], [[канфуцыянства]] |этнахаронім = меданец, меданка, меданцы |часавы пояс = +9 |DST = |тэлефонны код = (+62) 61 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = BK |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Medan |сайт = http://www.pemkomedan.go.id/ |мова сайта = |мова сайта 2 = }} '''Медан''' ({{lang-id|Medan}}) — адміністрацыйны цэнтр і найбуйнейшы горад [[Інданезія|інданезійскай]] [[Правінцыі Інданезіі|правінцыі]] [[Паўночная Суматра]], размешчаны на поўначы правінцыі<ref name="Kumar Mishra Avtar Chakraborty 2021 pp. 585–596">{{ref-en}} {{cite book |last1=Kumar |first1=Pankaj |last2=Mishra |first2=Binaya Kumar |last3=Avtar |first3=Ram |last4=Chakraborty |first4=Shamik |title=Global Groundwater |chapter=Quantifying future water environment using numerical simulations: a scenario-based approach for sustainable groundwater management plan in Medan, Indonesia |publisher=Elsevier |year=2021 |doi=10.1016/b978-0-12-818172-0.00043-8 |pages=585–596 |isbn=9780128181720 |s2cid=230551984}}<blockquote>Медан — сталіца правінцыі Паўночная Суматра.{{oq|en|Medan is the capital city of North Sumatra province.}}</blockquote></ref>. Бліжэйшыя [[Малакскі праліў]], буйны [[порт Белаван]] і [[міжнародны аэрапорт Куаланаму]] робяць Медан рэгіянальным і мультыкультурным цэнтрам, які таксама выступае фінансавым асяродкам Суматры і варотамі ў заходнюю частку Інданезіі. Каля 60 % эканомікі Паўночнай Суматры апіраюцца на гандаль, сельскую гаспадарку і перапрацоўчую прамысловасць<ref name="Medan Business">{{ref-en}} {{cite web |title=Medan Business: Top Sectors, Economies, Business Setup |url=https://www.cekindo.com/blog/doing-business-in-medan |date=23 ліпеня 2021 |access-date=12 ліпеня 2022}}</ref>, у тым ліку экспарт з 4 мільёнаў [[акр]]аў плантацый [[Пальмавы алей|пальмавага алею]]. [[Міністэрства планавання нацыянальнага развіцця (Інданезія)|Нацыянальнае агенцтва планавання развіцця]] ўключыла Медан у лік [[Правінцыі Інданезіі#Рэгіёны развіцця|чатырох галоўных гарадоў Інданезіі]], нараўне з [[Джакарта]]й, [[Сурабая]]й і [[Макасар]]ам<ref>{{ref-id}} {{Cite web |url=https://www.bappenas.go.id/files/2713/5227/9312/bag-z-74-75-cek__20090130070903__25.doc |title=26. Z. Irian Jaya |website=bappenas.go.id |type=Word DOC |access-date=16 траўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190705115720/https://www.bappenas.go.id/files/2713/5227/9312/bag-z-74-75-cek__20090130070903__25.doc |archive-date=5 ліпеня 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{ref-id}} {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=MMaqCLchf9UC&pg=PT114 |title=Geografi |isbn=9789797596194 |access-date=19 жніўня 2019 |archive-date=5 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805101052/https://books.google.com/books?id=MMaqCLchf9UC&pg=PT114 |url-status=live }}</ref>. Паводле перапісу 2020 года, у межах горада Медан пражывала {{num|2435252}} чалавека<ref name="bps2016">{{ref-id}} {{Cite web |url=https://sumut.bps.go.id/dynamictable/2017/10/03/60/jumlah-penduduk-menurut-jenis-kelamin-dan-kabupaten-kota-sumatera-utara-2011-2016.html |title=Jumlah Penduduk menurut Jenis Kelamin dan Kabupaten/Kota Sumatra Utara 2011–2016 |date=3 кастрычніка 2017 |website=Badan Pusat Statistik Provinsi Sumatra Utara |access-date=8 красавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190518051911/https://sumut.bps.go.id/dynamictable/2017/10/03/60/jumlah-penduduk-menurut-jenis-kelamin-dan-kabupaten-kota-sumatera-utara-2011-2016.html |archive-date=18 траўня 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="Badan Pusat Statistik 2021">{{ref-id}} Badan Pusat Statistik, Jakarta, 2021.</ref>; афіцыйная ацэнка колькасці насельніцтва на сярэдзіну 2022 года складала {{num|2494512}} чалавека. З улікам прылеглай [[Гарадская тэрыторыя|гарадской тэрыторыі]] насельніцтва складае больш за 3,4 мільёна чалавек, што робіць яго [[Спіс агламерацый Інданезіі|чацвёртай па велічыні гарадской агламерацыяй у Інданезіі]]<ref name="Demographia">{{ref-en}} {{cite web |title=Demographia World Urban Areas, 14th Annual Edition |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200207210003/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |archive-date=7 лютага 2020 |date=Красавік 2019 |access-date=9 лютага 2020 |url-status=live}}</ref>. Рэгіянальная агламерацыя Медана, у якую ўваходзяць суседні [[Бінджай]], [[Дэлісерданг (рэгенцтва)|рэгенцтва Дэлісерданг]] і частка [[Каро (рэгенцтва)|рэгенцтва Каро]], з’яўляецца найбуйнейшай агламерацыяй за межамі [[Ява|Явы]]: па дадзеных перапісу 2020 года, у ёй пражывае {{num|4744323}} жыхара<ref name="mebidangro">{{ref-id}} {{Cite web |url=http://perkotaan.bpiw.pu.go.id/n/metropolitan/2 |title=PU-net |access-date=18 траўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190518051906/http://perkotaan.bpiw.pu.go.id/n/metropolitan/2 |archive-date=18 траўня 2019 |url-status=live}}</ref>. Горад быў заснаваны ў месцы зліцця рэк [[Дэлі (рака)|Дэлі]] і Бабура [[Каро (народ, Інданезія)|каронцам]] на імя Гуру Патымпус. Тады паселішча называлася Кампунг-Медан-Путры (''Kampung Medan Putri'') і было часткай [[Дэлійскі султанат (Суматра)|султанату Дэлі]], заснаванага ў 1632 годзе. У канцы ⅩⅨ стагоддзя [[Галандская Ост-Індыя|нідэрландскія каланісты]], якія шукалі новыя плошчы для плантацый, выбралі Медан і Дэлі для заснавання [[Deli Maatschappij|Дэлійскай тытунёвай кампаніі]]. За некалькі гадоў нідэрландскі гандаль тытунёвымі вырабамі ператварыў Медан у эканамічны цэнтр, за што ён атрымаў мянушку ''Het Land Dollar'' («зямля грошай»). [[Дэлійская чыгуначная кампанія (Суматра)|Дэлійская чыгунка]], створаная для дастаўкі [[Тытунь (сыравіна)|тытуню]], [[каўчук]]у, [[Чай|чаю]], [[Лесаматэрыялы|драўніны]], пальмавага алею і [[Цукар|цукру]] з Медана ў порт Белаван для наступнага экспарту па ўсім свеце, садзейнічала далейшаму хуткаму развіццю Медана. Горад спачатку быў сталіцай [[Дзяржава Усходняя Суматра|Дзяржавы Усходняя Суматра]], а затым, у незалежнай Інданезіі, стаў цэнтрам правінцыі Паўночная Суматра. Афіцыйная дата заснавання Медана — [[1 ліпеня]] [[1590]] года. == Этымалогія == Тэрмін «медан», магчыма, паходзіць ад слова «мадан» ({{lang|btx|ᯔᯑᯉ᯳}}) з мовы [[Батак-каро (мова)|батак-каро]], якое літаральна азначае «ацалёны», «благаславёны» або «ачунялы».<ref name="KB">{{ref-nl}} {{cite book |last= Joustra |first= M. |date= 1907 |title= Karo-Bataksch Woordenboek |trans-title= Karo Batak dictionary |url=https://www.e-hsl.com/sources?sourceID=Joustra+1907 }}</ref> Гэты тэрмін звязаны з гістарычным [[Каро (народ, Інданезія)|каронскім]] дзеячам і заснавальнікам горада па імі Гуру Патымпус (''Guru Patimpus''), які быў вядомы як народны лекар. Найстарэйшыя сведчанні выкарыстання гэтага тэрміна для абазначэння горада адносяцца прыкладна да адрэзка ⅩⅢ–ⅩⅤ стагоддзяў, падчас каронскага праўлення Ару<ref name="AR">{{ref-id}} {{cite book |last1= Pelly |first1=Usman |last2=R. |first2= Ratna |last3=Kardarmadja |first3= M. Sunjata|date= 1984 |title= Sejarah sosial daerah Sumatra Utara, Kotamadya Medan |trans-title= Сацыягісторыя Паўночнай Суматры, муніцыпалітэт Мэдана |location=Indonesia |publisher= [[Ministry of Education, Culture, Research, and Technology|Departemen Pendidikan dan Kebudayaan]]}}</ref>. Існуе таксама распаўсюджаная гіпотэза, паводле якой «медан» мае [[Малайская мова|малайскае]] паходжанне і літаральна азначае «поле». Тэрмін «медан» ({{lang|ms|مدان}}) на малайскай мове можа быць вытворным ад [[малаялам]]скага {{transl|ml|mythaan-am}} ({{lang|ml|മൈതാനം}}, «поле»), якое з’яўляецца роднасным [[Тамільская мова|тамільскаму]] слову {{transl|ta|maitāṉ-am}} ({{lang|ta|மைதானம்}}, «зямля»)<ref name="MD">{{ref-id}} {{cite book |last= Meuraxa |first= Dada |date= 1973 |title= Sejarah kebudayaan suku-suku di Sumatera Utara |trans-title= Гісторыя культуры плямён Паўночнай Суматры |location= Indonesia |publisher= Sasterawan }}</ref>. == Гісторыя == Медан размешчаны на землях былога {{iw|каралеўства Ару||en|Aru Kingdom}}, заснаванага народам каро і квітнеючага паміж XIII і XVI стагоддзямі<ref name="Archaeology Highlands of Sumatra-Aru">{{ref-en}} {{cite book |title=From Distant Tales: Archaeology and Ethnohistory in the Highlands of Sumatra |editor1=Dominik Bonatz |editor2=John Miksic |editor2-link=John N. Miksic |editor3=J. David Neidel |publisher=Cambridge Scholars Publishing |year=2009 |isbn=978-1-4438-0784-5 |url=https://books.google.com/books?id=MusYBwAAQBAJ&pg=PA110 |access-date=5 кастрычніка 2020 |archive-date=28 снежня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201228142248/https://books.google.com/books?id=MusYBwAAQBAJ&pg=PA110 |url-status=live}}</ref>. Побач Медана захавалася некалькі археалагічных помнікаў, у тым ліку Ката-Рентанг, партовае паселішча ў наваколлях {{iw|Хампаран-Перак|Хампаран-Перака|en|Hamparan Perak}}<ref name="Kompas-Aru">{{ref-id}} {{cite news |work=Kompas.com |title=Menelusuri Jejak Kerajaan Aru |date=23 жніўня 2008 |author=Juraidi |url=http://entertainment.kompas.com/read/2008/08/23/14084531/menelusuri.jejak.kerajaan.aru |access-date=12 траўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917215211/http://entertainment.kompas.com/read/2008/08/23/14084531/menelusuri.jejak.kerajaan.aru |archive-date=17 верасня 2017 |url-status=live}}</ref>; Ката-Чына, старажытны гандлёвы цэнтр у {{iw|Медан-Марэлан|Медан-Марэлане|en|Medan Marelan}}<ref>{{ref-id}} {{cite web |title=Museum Kota Cina, Situs Awal Perdagangan Penting di Pantai Timur Sumatera Abad XI |date=3 студзеня 2016 |work=SeMedan.com |url=https://www.semedan.com/2016/01/museum-kota-cina-situs-awal-perdagangan-penting-di-pantai-timur-sumatera-abad-xi.html |access-date=12 траўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170714092651/https://www.semedan.com/2016/01/museum-kota-cina-situs-awal-perdagangan-penting-di-pantai-timur-sumatera-abad-xi.html |archive-date=14 ліпеня 2017 |url-status=live}}</ref>; і Бентэнг-Путры-Хіджаў, руіны форта ў {{iw|Дэлі-Туа||en|Deli Tua}}<ref name="Oetomo">{{ref-id}} {{cite web |title=Benteng Putri Hijau Berdasarkan Data Sejarah dan Arkeologi |author=Repelita Wahyu Oetomo |date=8 чэрвеня 2014 |url=http://kebudayaan.kemdikbud.go.id/bpcbaceh/2014/06/08/benteng-putri-hijau-berdasarkan-data-sejarah-dan-arkeologis/ |access-date=12 траўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170128044042/http://kebudayaan.kemdikbud.go.id/bpcbaceh/2014/06/08/benteng-putri-hijau-berdasarkan-data-sejarah-dan-arkeologis/ |archive-date=28 студзеня 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>. У шаснаццатым стагоддзі Гуру Патымпус Сембірынг Пелаві, каронец з рэгенцтва Каро, звярнуўся з вераванняў {{iw|Пемена|пемены|en|Pemena}} ў [[іслам]]. Падчас свайго падарожжа на вучобу ў Датука Ката Бангуна, Гуру Патымпус сустрэў і ажаніўся з дзяўчынай з паселішча Пулабраян. У далейшым, у суправаджэнні сваіх двух сыноў, Калока і Кечыка, сужэнцы заснавалі вёску Медан паміж рэкамі Дэлі і Бабура. У 1632 годзе [[Ачэхскі султанат]] пад уладай Гоча Пахлавана пашырыўся і ўключыў Медан. Перунггіт стаў пераемнікам свайго бацькі ў 1669 годзе і аб’явіў незалежны [[Дэлійскы султанат (Суматра)|султанат Дэлі]], які ўключыў таксама Медан. {{Падвойная выява|right|Coat of Arms of Medan (1886?).svg|200|KITLV - 78321 - Kleingrothe, C.J. - Medan - Coolies working in the seed beds on a tobacco plantation of the Amsterdam Deli Company in Medan, Sumatra - circa 1900.tif|230|Герб Медана 1886 года, на якім у якасці [[Гербавыя фігуры|фігуры]] намалявана расліна тытуню.|[[Рабочыя-кулі]] працуюць на градках на тытунёвай плантацыі ў Медане, 1900 г.}} Пачынаючы з 1860-х гадоў нідэрландскія ўлады пачалі расчышчаць новыя землі для тытунёвых плантацый. Саід Абдула Білсагіх, зяць дэлійскага султана Махмуда Перкаса Алама, пераканаў нідэрландскага гандляра тытунём {{iw|Якаб Нінхёйс|Якаба Нінхёйса|en|Jacob Nienhuys}} перанесці свой бізнэс з Явы ў Дэлі. Нідэрландскія купцы Ван дэр Фальк і Эліёт, а таксама кітайскія браты {{iw|Чжан Цзюэгань||en|Tjong Yong Hian}} і {{iw|Чжан Яосюань||en|Tjong A Fie}}, таксама былі піянерамі тытунёвай прамысловасці ў Дэлі. У 1867 годзе Нінхёйс, Янсэн, Клемен і Крэмер заснавалі кампанію {{iw|Deli Maatschappij|«De Deli Maatschappij»|en|Deli Maatschappij}}; у 1869 годзе яны перанеслі галаўны офіс з Лабухан-Дэлі ў Медан. Гэта зрабіла Медан цэнтрам тытунёвага гандлю, які мацней узрос з адкрыццём [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]] ў 1869 годзе. {{некалькі выяў | direction = vertical | align = left | width = 200 | header = Medan landmarks in 1925 | image1 = COLLECTIE TROPENMUSEUM De Sultan van Deli Amaluddin Sani Perkasa Alam Shah tijdens het verlaten van de Grote Moskee op de dag van zijn kroning TMnr 60027930.jpg | caption1 = Султан Амалудзін пакідае [[Вялікая мячэць Медана|Вялікую мячэць]] у дзень сваёй каранацыі. | image2 = COLLECTIE TROPENMUSEUM Menigte voor het Istana Maimun het paleis van de Sultan van Deli TMnr 60027931.jpg | caption2 = Натоўп перад [[Палацам Маймун]]. }} Султан [[Мамун ар-Рашыд Перкаса Аламія]], які ўладарыў у 1873—1924 гадах, перанёс сталіцу каралеўства ў Медан. У 1888 годзе завяршылася будаўніцтва {{iw|Істана Маймун|палаца Маймун|en|Maimun Palace}}, а ў 1907 годзе — {{iw|Вялікая мячэць Медана|Вялікай мячэці Медана|en|Grand Mosque of Medan}}. У 1898 годзе нідэрландскі прадпрымальнік Айнт Херман дэ Бур пабудаваў {{iw|Гатэль дэ Бур (Медан)|гатэль свайго імя|en|Hotel de Boer}} для размяшчэння еўрапейскіх турыстаў з круізных лайнераў, што пачалі наведваць Медан. Падчас [[Аперацыя ў Нідэрландскай Ост-Індыі|Нідэрландскай Ост-Індскай аперацыі]] 1942 года (у ходзе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]) [[Японская імперыя|японцы]] ўвайшлі ў Медан на роварах і акупавалі горад. Перадача ўлады была хаатычнай, але з дапамогай паліцыі [[кэмпэйтай]] японцы змаглі ўтрымліваць горад да [[Капітуляцыя Японіі|сваёй капітуляцыі]] ў 1945 годзе. Затым Медан перайшоў пад юрысдыкцыю {{iw|Камандаванне Паўднёва-Усходняй Азіі|Камандавання Паўднёва-Усходняй Азіі|en|South East Asia Command}}, якое ўзначальваў брытанскі адмірал лорд [[Луіс Маўнтбатэн]]. Пасля [[Дэкларацыя незалежнасці Інданезіі|абвяшчэння незалежнасці Інданезіі]] 17 жніўня таго ж года Медан стаў часткай новай незалежнай Рэспублікі Інданезія, у самім горадзе пра навіну стала вядома 30 верасня. [[Файл:The Allied Occupation of Sumatra SE7515.jpg|thumb|right|[[Брытанская Індыя|Брытанскія індыйскія]] салдаты высаджваюцца на Ўсходняй Суматры, каб дапамагчы нідэрландцам супраць японцаў.]] У кастрычніку войскі саюзнікаў высадзіліся ў гаване Белаван і рушылі на Медан. Наступныя канфлікты паміж саюзнікамі і [[Сухапутныя войскі Інданезіі|інданезійскім войскам]] сталі вядомыя як {{iw|бітва пры Медане||en|Battle of Medan}}<ref>{{ref-en}} {{Citation |last=Reid |first=Anthony |title=The Blood of the People: Revolution & the End of Traditional Rule in Northern Sumatra |publisher=NUS Press |year=2014 |location=Singapore |isbn=978-9971-69-637-5}}</ref><ref>{{ref-en}} {{cite journal |last=Said |first=H. Mohammed |title=What was the Social Revolution of 1946 in East Sumatra |publisher=Cornell University: Indonesia Southeast Asia Program Publications |journal=Indonesia |volume=15 |issue=15 |page=153 |date=Красавік 1973 |doi=10.2307/3350795 |jstor=3350795 |hdl=1813/53556 |url=https://ecommons.cornell.edu/bitstream/handle/1813/53556/INDO_15_0_1107128614_145_186.pdf?sequence=1&isAllowed=y |access-date=9 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181030170542/https://ecommons.cornell.edu/bitstream/handle/1813/53556/INDO_15_0_1107128614_145_186.pdf?sequence=1&isAllowed=y |archive-date=30 October 2018 |url-status=live |hdl-access=free| issn=0019-7289}}</ref>. Саюзнікі аднавілі кантроль над Меданам у красавіку 1946 года, а ў снежні 1947 года нідэрландцы заснавалі [[Дзяржава Усходняя Суматра|дзяржаву Усходняя Суматра]] са сталіцай у Медане. Яна стала часткай [[Злучаныя Штаты Інданезіі|Злучаных Штатаў Інданезіі]] ў 1949 годзе, якія ператварыліся ва ўнітарную [[Рэспубліка Інданезія|Рэспубліку Інданезія]] ў 1950 годзе<ref>{{ref-en}} {{Cite book |last=Kahin |first=George McTurnan |title=Nationalism and Revolution in Indonesia |publisher=Cornell University Press |year=1970 |isbn=0-8014-9108-8 |url=https://books.google.com/books?id=h4B_AQAACAAJ |pages=225, 461–463 |access-date=9 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160512053834/https://books.google.com/books?id=h4B_AQAACAAJ |archive-date=12 траўня 2016 |url-status=live}}</ref>. Медан развіваўся як цэнтр гандлю падчас праўлення Амалудзіна аль-Сані Перкаса Аламсія. Развіццё 1970-х гадоў, асабліва плантацыі пальмавага алею і каўчуку, зрабіла Медан найажыўленейшым горадам за межамі Явы, а [[Трансміграцыйная праграма|праграма перасялення]] прыцягнула мноства [[Яванцы|яванскіх]] і [[Батакі|батакскіх]] мігрантаў (якія сёння складаюць амаль дзве трэці насельніцтва горада). У траўні 1998 года студэнцкія дэманстрацыі ў Медане, якія доўжыліся некалькі месяцаў наконт [[Азіяцкі фінансавы крызіс 1997 года|азіяцкага фінансавага крызісу 1997 года]], перараслі ў беспарадкі, пасля таго як адзін студэнт быў забіты ў сутыкненні з сіламі бяспекі. На наступны дзень бунтаўшчыкоў стала больш, а многія магазіны і транспартныя сродкі ў дзелавым раёне (у асноўным належалі кітайскім жыхарам) былі спалены і разрабаваны. У выніку была ўведзена каменданцкая гадзіна больш як на два тыдні, пакуль не аднавіўся мір<ref>{{ref-en-US}} {{Cite news |last=Shenon |first=Philip |date=1994-04-24 |title=Rioters Attack Ethnic Chinese In Indonesia |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1994/04/24/world/rioters-attack-ethnic-chinese-in-indonesia.html |access-date=2023-02-22 |issn=0362-4331}}</ref>. 5 верасня 2005 года [[Авіякатастрофа Boeing 737 у Медане|рэйс 091 авіякампаніі Mandala Airlines абрушыўся]] праз хвіліну пасля вылету са старога [[Авіябаза Сувандо|міжнароднага аэрапорта Палонія]] па шляху ў Джакарту. Самалёт урэзаўся ў густанаселены жылы раён уздоўж дарогі ''Djamin Ginting'' у Паданг-Булане. Са 117 пасажыраў і членаў экіпажа на борце выжылі толькі 17, таксама загінула 49 жыхароў на зямлі<ref name="ASN">{{ref-en}} {{cite web|last=Ranter|first=Harro|title=ASN Aircraft accident Boeing 737–230 PK-RIM Medan-Polonia Airport (MES)|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20050905-0|website=aviation-safety.net|publisher=[[Aviation Safety Network]]}}</ref>. У выніку ў Дэлісэрдангу быў пабудаваны [[міжнародны аэрапорт Куаланаму]], будаўніцтва якога завяршылася ў 2012 годзе, замяніўшы стары аэрапорт. Пасля перамяшчэння аэрапорта законы аб абмежаванні вышыні ў Медане памякчылі. == Геаграфія == Медан знаходзіцца ў паўночна-ўсходняй частцы вострава [[Суматра]], у правінцыі [[Паўночная Суматра]]. Горад з’яўляецца [[Анклаў|паўанклавам]] у межах рэгенцтва [[Дэлісерданг (рэгенцтва)|Дэлісерданг]], акружаны ёю з трох бакоў і [[Малакскі праліў|Малакскім пралівам]] з поўначы. Натуральная гавань, якая ўтварылася ў месцы ўпадзення рэк Дэлі і Бабура ў праліў, спрыяла развіццю Медана як гандлёвага порта<ref>{{ref-id}} Usman Pelly, Sejarah Kota Madya Medan, 1950—1979; Departemen Pendidikan dan Kebudayaan R.I., Proyek Inventarisasi dan Dokumentasi Sejarah Nasional, Direktorat Sejarah dan Nilai Tradisional, 1985</ref>. Вышыня Медана розніцца ад 2,5 да 37,5 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]]; на поўдні знаходзіцца горны хрыбет [[Барысан]], а у 50–70 км ад горада — вулканы, такія як {{iw|Сібаяк||en|Mount Sibayak}} і [[Сінабунг]]. === Клімат === Згодна з [[Класіфікацыя кліматаў Кёпена|кліматычнай класіфікацыяй Кёпена]], Медан мае [[Экватарыяльны клімат|экватарыяльны клімат вільготных трапічных лясоў]] (''Af'') без істотнага [[Сухі сезон|сухога сезона]]<ref>{{ref-en}} {{cite web |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=53069&cityname=Medan%2C+Sumatera+Utara%2C+Indonesia&units= |title=Medan, Indonesia Köppen Climate Classification (Weatherbase) |work=Weatherbase |access-date=4 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926043430/http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=53069&cityname=Medan%2C+Sumatera+Utara%2C+Indonesia&units= |archive-date=26 верасня 2015 |url-status=live}}</ref>. У найбольш сухі месяц (студзень) у сярэднім выпадае каля адной траціны ападкаў, чым у найбольш вільготны месяц (кастрычнік), пры гэтым агульная гадавая колькасць ападкаў складае каля 2200 мм. Сярэдняя тэмпература ў горадзе складае каля 27&nbsp;°C на працягу года. {{Клімат горада |Горад_род= Медана (27 м, 1961–1990 гг.) |Крыніца= World Meteorological Organization<ref name=WMO>{{cite web |url=http://www.worldweather.org/en/city.html?cityId=647 |title=World Weather Information Service–Medan |publisher=World Meteorological Organization |access-date=18 чэрвеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150619020416/http://www.worldweather.org/en/city.html?cityId=647 |archive-date=19 чэрвеня 2015 |url-status=live}}</ref>, Worldwide Bioclimatic Classification System (сярэднясутачная і рэкордная t °C)<ref>{{Cite web |url=http://www.globalbioclimatics.org/station/in-polon.htm |title=INDONESIA – POLONIA |last=Worldwide Bioclimatic Classification System |website=www.globalbioclimatics.org |archive-url=http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:vC3U_OWCHPAJ:www.globalbioclimatics.org/station/in-polon.htm+&cd=1&hl=en&ct=clnk&gl=id |archive-date=15 студзеня 2019 |access-date=20 лютага 2019}}</ref> | Сту_сяр= 25.5| Сту_сяр_апад= 92 | Лют_сяр= 26.1| Лют_сяр_апад= 115 | Сак_сяр= 26.6| Сак_сяр_апад= 97 | Кра_сяр= 27.2| Кра_сяр_апад= 157 | Май_сяр= 27.2| Май_сяр_апад= 178 | Чэр_сяр= 26.9| Чэр_сяр_апад= 141 | Ліп_сяр= 26.9| Ліп_сяр_апад= 167 | Жні_сяр= 26.9| Жні_сяр_апад= 185 | Вер_сяр= 26.6| Вер_сяр_апад= 263 | Кас_сяр= 26.1| Кас_сяр_апад= 387 | Ліс_сяр= 26.1| Ліс_сяр_апад= 253 | Сне_сяр= 25.8| Сне_сяр_апад= 228 | Год_сяр= 26.5| Год_сяр_апад= 2263 | Сту_сяр_мін= 22.2| Сту_сяр_макс= 31.6 | Лют_сяр_мін= 22.6| Лют_сяр_макс= 32.0 | Сак_сяр_мін= 23.2| Сак_сяр_макс= 32.7 | Кра_сяр_мін= 23.5| Кра_сяр_макс= 32.9 | Май_сяр_мін= 23.3| Май_сяр_макс= 33.4 | Чэр_сяр_мін= 23.6| Чэр_сяр_макс= 33.3 | Ліп_сяр_мін= 23.5| Ліп_сяр_макс= 32.9 | Жні_сяр_мін= 22.8| Жні_сяр_макс= 33.3 | Вер_сяр_мін= 22.2| Вер_сяр_макс= 31.9 | Кас_сяр_мін= 22.6| Кас_сяр_макс= 31.7 | Ліс_сяр_мін= 23.0| Ліс_сяр_макс= 31.0 | Сне_сяр_мін= 22.5| Сне_сяр_макс= 30.9 | Год_сяр_мін= 22.9| Год_сяр_макс= 32.3 |Сту_а_макс= 35|Сту_а_мін= 18.3 |Лют_а_макс= 36.1|Лют_а_мін= 18.3 |Сак_а_макс= 36.1|Сак_а_мін= 18.3 |Кра_а_макс= 37.2|Кра_а_мін= 19.4 |Май_а_макс= 36.1|Май_а_мін= 18.3 |Чэр_а_макс= 37.2|Чэр_а_мін= 17.2 |Ліп_а_макс= 37.2|Ліп_а_мін= 16.1 |Жні_а_макс= 37.2|Жні_а_мін= 18.3 |Вер_а_макс= 36.1|Вер_а_мін= 18.8 |Кас_а_макс= 35|Кас_а_мін= 17.7 |Ліс_а_макс= 35|Ліс_а_мін= 15.5 |Сне_а_макс= 34.4|Сне_а_мін= 18.3 |Год_а_макс= 37.2|Год_а_мін= 15.5 | Сту_вада= | Лют_вада= | Сак_вада= | Кра_вада= | Май_вада= | Чэр_вада= | Ліп_вада= | Жні_вада= | Вер_вада= | Кас_вада= | Ліс_вада= | Сне_вада= | Год_вада= |}} == Кіраванне == [[Файл:Medan old city hall.jpg|upright|thumb|Былая [[Меданская ратуша]].]] === Мэр === З 2000 па 2008 год Меданам кіраваў Абдзіла, пакуль яго і віцэ-мэра не злавіла Камісія па выкараненні карупцыі. С’ямсул Арыфін, губернатар правінцыі Паўночная Суматра, прызначыў выконваючым абавязкі мэра Афіфудзіна Лубіса, а пасля адстаўкі таго ў 2009 годзе — Рахудмана Харахапа. Апошні неўзабаве падаў у адстаўку, каб балатавацца на паўнапраўную пасаду мэра ў 2010 годзе, пакінуўшы Арыфіна часова выконваць абавязкі мэра. У 2013 годзе Харахап таксама быў арыштаваны за карупцыю, а выконваючым абавязкі мэра стаў ягоны намеснік Дзулмі Элдзін<ref>{{ref-en}} {{cite web |url=http://koran-indonesia.com/2013/05/kpk-arrests-mandailing-natal-mayor-for-alleged-bribery/ |title=KPK Arrests Mandailing Natal Mayor for Alleged Bribery |archive-url=https://archive.today/20140301140206/http://koran-indonesia.com/2013/05/kpk-arrests-mandailing-natal-mayor-for-alleged-bribery/ |archive-date=1 сакавіка 2014 |url-status=dead}}</ref>. Дзулмі Элдзін быў абраны мэрам у 2016 годзе<ref>{{ref-en}} {{cite web |url=http://waspada.co.id/wol-news/eldin-akhyar-confirm-their-victory-of-medan-city-election/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170628185709/http://waspada.co.id/wol-news/eldin-akhyar-confirm-their-victory-of-medan-city-election/ |archive-date=28 чэрвеня 2017 |title=Eldin-Akhyar confirm their victory of Medan city election |url-status=dead}}</ref> і займаў гэтую пасаду да свайго арышту за хабарніцтва ў 2019 годзе. Яго змяніў віцэ-мэр Ак’яр Насутыён, які займаў гэтую пасаду да канца свайго тэрміну ў 2021 годзе. Цяперашні мэр Медана — Бобі Насутыён, віцэ-мэр — Аўлія Рахман<ref>{{ref-id}} {{Cite web |title=Gubsu Lantik Wali Kota Medan dan Wakil Wali Kota Medan Periode 2021–2024 |url=https://pemkomedan.go.id/artikel-20764-gubsu-lantik-wali-kota-medan-dan-wakil-wali-kota-medan-periode-20212024.html#:~:text=Home-,Gubsu%20Lantik%20Wali%20Kota%20Medan%20dan,Kota%20Medan%20Periode%202021-2024&text=Gubernur%20Sumatera%20Utara,%20Edy%20Rahmayadi,Jumat%20(26/2) |access-date=2022-11-22 |website=pemkomedan.go.id |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903203647/https://pemkomedan.go.id/artikel-20764-gubsu-lantik-wali-kota-medan-dan-wakil-wali-kota-medan-periode-20212024.html#:~:text=Home-,Gubsu%20Lantik%20Wali%20Kota%20Medan%20dan,Kota%20Medan%20Periode%202021-2024&text=Gubernur%20Sumatera%20Utara,%20Edy%20Rahmayadi,Jumat%20(26/2) |archive-date=3 верасня 2023 |url-status=dead }}</ref>. === Адміністрацыйны падзел === Медан падзелены на 21 раён ({{lang-id|kecamatan}}), плошча і колькасць насельніцтва якіх указаны ў табліцы ніжэй па дадзеных перапісаў 2010<ref name="Biro Pusat Statistik 2011">Biro Pusat Statistik, Jakarta, 2011.</ref> і 2020 гадоў<ref name="Badan Pusat Statistik 2021"/>, а таксама афіцыйных адзнак на сярэдзіну 2022 года<ref name="Badan Pusat Statistik 2023" />. У табліцы таксама пазначана колькасць кварталаў ({{lang-id|kelurahan}}) у кожным раёне і іхнія паштовыя індэксы. [[Файл:Peta Lokasi Kecamatan Kota Medan.svg|thumb|275px|right|Раённы падзел Медана.]] {|class="sortable wikitable" |- ! Назва раёна<br />(''kecamatan'')||Назва на<br />[[Інданезійская мова|інданезійскай]]||Плошча<br />ў км² ||Перапіс<br />2010||Перапіс<br />2020||Ацэнка<br />сяр. 2022||К-сць<br />вёсак||Паштовы<br />індэкс |- | Медан-Тунтунган ||''Medan Tuntungan'' || align="right" |20,68||align="right"|{{num|80942}}||align="right"|{{num|97249}}||align="right"|{{num|100200}}||align="center"|9||20134-20141 |- | Медан-Джохар ||''Medan Johor'' || align="right" |14,58||align="right"|{{num|123851}}||align="right"|{{num|151756}}||align="right"|{{num|156957}}||align="center"|6||20142-20146 |- | Медан-Амплас ||''Medan Amplas'' || align="right" |11,19||align="right"|{{num|113143}}||align="right"|{{num|129726}}||align="right"|{{num|132458}}||align="center"|7||20147-20149,<br />20219 і 20229 |- | Медан-Дэнаі ||''Medan Denai'' || align="right" |9,05||align="right"|{{num|141395}}||align="right"|{{num|169643}}||align="right"|{{num|174744}}||align="center"|6||20226-20228 |- | Медан-Арэа ||''Medan Area'' || align="right" |5,52||align="right"|{{num|96544}}||align="right"|{{num|117029}}||align="right"|{{num|120788}}||align="center"|12||20211-20217 |- | Медан-Кота ||''Medan Kota'' ||align="right"|5,27||align="right"|{{num|72580}}||align="right"|{{num|84666}}||align="right"|{{num|86738}}||align="center"|12||20211-20219 |- | Медан-Маймун ||''Medan Maimun'' ||align="right"|2,98||align="right"|{{num|39581}}||align="right"|{{num|49231}}||align="right"|{{num|51066}}||align="center"|6||20151-20159 |- | Медан-Палонія ||''Medan Polonia'' ||align="right"|9,01||align="right"|{{num|52794}}||align="right"|{{num|59915}}||align="right"|{{num|61056}}||align="center"|5||20152-20157 |- | Медан-Бару ||''Medan Baru'' || align="right" |5,84||align="right"|{{num|39516}}||align="right"|{{num|36522}}||align="right"|{{num|36681}}||align="center"|6||20153-20156 |- | Медан-Селаянг ||''Medan Selayang'' || align="right" |12,81||align="right"|{{num|98317}}||align="right"|{{num|103176}}||align="right"|{{num|103559}}||align="center"|6||20131-20133 |- | Медан-Сунггаль ||''Medan Sunggal'' ||align="right"|15,44||align="right"|{{num|112744}}||align="right"|{{num|129063}}||align="right"|{{num|131559}}||align="center"|6||20121-20128 |- | Медан-Хельвецыя ||''Medan Helvetia'' || align="right" |13,16||align="right"|{{num|144257}}||align="right"|{{num|164910}}||align="right"|{{num|168287}}||align="center"|7||20123-20126 |- | Медан-Пецісах ||''Medan Petisah'' || align="right" |6,82||align="right"|{{num|61749}}||align="right"|{{num|71844}}||align="right"|{{num|73565}}||align="center"|7||20112-20119 |- | Медан-Барат ||''Medan Barat'' ||align="right"|5,33||align="right"|{{num|70771}}||align="right"|{{num|88602}}||align="right"|{{num|92021}}||align="center"|6||20111-20117 |- | Медан-Тымур ||''Medan Timur'' || align="right" |7,76||align="right"|{{num|108633}}||align="right"|{{num|116985}}||align="right"|{{num|118008}}||align="center"|11||20231-20239 |- | Медан-Перджуанган ||''Medan Perjuangan'' || align="right" |4,09||align="right"|{{num|93328}}||align="right"|{{num|103813}}||align="right"|{{num|105380}}||align="center"|9||20232-20237 |- | Медан-Тэмбунг ||''Medan Tembung'' || align="right" |7,99||align="right"|{{num|133579}}||align="right"|{{num|146534}}||align="right"|{{num|148346}}||align="center"|7||20221-20225 |- | Медан-Дэлі ||''Medan Deli'' || align="right" |20,84||align="right"|{{num|166793}}||align="right"|{{num|189321}}||align="right"|{{num|192933}}||align="center"|6||20241-20244 |- | Медан-Лабухан ||''Medan Labuhan'' ||align="right"|36,67||align="right"|{{num|111173}}||align="right"|{{num|133765}}||align="right"|{{num|137863}}||align="center"|6||20251-20254,<br />20524 і 20525 |- | Медан-Марэлан ||''Medan Marelan'' ||align="right"|23,82||align="right"|{{num|140414}}||align="right"|{{num|182515}}||align="right"|{{num|190940}}||align="center"|5||20250-20256 |- | Медан-Кота-Белаван ||''Medan Kota Belawan'' ||align="right"|26,25||align="right"|{{num|95506}}||align="right"|{{num|108987}}||align="right"|{{num|111181}}||align="center"|6||20411-20415 |- |'''''Усяго''''' || ||align="right"|''265,10''||align="right"|''{{num|2097610}}''||align="right"|''{{num|2435252}}''||align="right"|''{{num|2494512}}''||align="center"|''151''|| |} Цэнтр горада складаецца з раёнаў Медан-Пеціса, М.-Бару, М.-Палонія, М.-Маймун, М.-Кота і М.-Барат (Заходні Медан). Медан-Лабухан — адзін з найбуйнейшых па плошчы раёнаў (разам з Медан-Белаван і Медан-Марэлан) і размешчаны ў паўночнай частцы горада. Медан-Тунтунган служыць варотамі ў рэгенцтва Каро, М.-Хельвецыя — у горад [[Бінджай]] і Лангкат, а М.-Амплас — у [[Тэбінгтінггі]] і [[Пематангсіянтар]]. == Дэмаграфія == Медан — найбуйнейшы горад Інданезіі за межамі [[Ява|Явы]] і чацвёрты па велічыні горад (пасля [[Джакарта|Джакарты]], [[Сурабая|Сурабаі]] і [[Бандунг]]а). Насельніцтва павялічылася больш чым у чатыры разы менш чым за пяцьдзесят гадоў — з {{num|568000}} у 1968 годзе<ref>Ensiklopedi Umum, Penerbitan Jajasan Kanisius, 1973</ref> да 2,1 мільёна ў 2010 годзе. Па стане на 2020 год насельніцтва Медана складала {{num|2435252}} чалавека, а насельніцтва ягонай рэгіянальнай агламерацыі — {{num|4756863}} чалавекі. {|class="wikitable" style="text-align:right;" |- ! Адміністрацыйная<br />адзінка ! Плошча<br />ў км² ! Перапіс<br />2010 ! Перапіс<br />2020 ! Ацэнка<br />сяр. 2022 ! Шчыльнасць<br />насельніцтва<br />2022 (/км²) ! Нататкі |- |style="text-align:left;"|Медан (горад) |{{num|279,29}} |{{num|2097610}} |{{num|2435252}} |{{num|2494512}} |{{num|8932}} |<ref name=":0">{{cite web|title=Badan Pusat Statistik Provinsi Sumatera Utara|url=http://sumut.bps.go.id/frontend/linkTabelStatis/view/id/499|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161209154742/http://sumut.bps.go.id/frontend/linkTabelStatis/view/id/499|archive-date=9 снежня 2016|access-date=25 лістапада 2016|website=sumut.bps.go.id}}</ref> |- |style="text-align:left;"|[[Бінджай]] (горад) |93,77 |{{num|246154}} |{{num|291842}} |{{num|300009}} |{{num|3199}} |<ref name=":0" /> |- |style="text-align:left;"|[[Дэлі-Серданг (рэгенцтва)|Рэгенцтва Дэлі-Серданг]] |{{num|2581,23}} |{{num|1790431}} |{{num|1931441}} |{{num|1953986}} |757 |<ref name=":0" /> |- |style="text-align:left;"|[[Каро (рэгенцтва)|Рэгенцтва Каро]] (часткова) |{{num|234,96}} |{{num|86244}} |{{num|98328}} |{{num|100378}} |427 |<ref name=":0" /> |- |style="text-align:left;"|'''Вялікі Медан''' |'''{{num|3189,25}}''' |'''{{num|4220439}}''' |'''{{num|4756863}}''' |'''{{num|4848885}}''' |'''{{num|1520}}''' |<ref name=":0" /> |} === Этнасы і мовы === Асноўнымі этнічнымі групамі ў Медане з’яўляюцца [[батакі]] і [[яванцы]], з меншай колькасцю [[Малайцы|малайцаў]], [[Ачэхцы|ачэхцаў]], [[Індыйцы Інданезіі|індыйцаў]], [[Ніасцы|ніасцаў]] і [[Сунданцы|сунданцаў]]<ref name="leo">Leo Suryadinata, Evi Nurvidya Arifin, Aris Ananta, Indonesia’s Population: ethnicity and religion in a changing political landscape, Institute of Southeast Asian Studies, 2003.</ref>. [[Файл:COLLECTIE TROPENMUSEUM Vrouwen van de diverse bevolkingsgroepen voor het stadhuis in Medan waar ze een bloemenhulde geven aan de vliegers van de eerste commerciële vlucht Holland-Batavia tijdens een tusenlanding TMnr 60046354.jpg|thumb|left|250px|Прадстаўнікі [[Мінангкабау (народ)|мінангкабау]], [[Батакі|батак-каро]], [[Малайцы Інданезіі|малайцаў]], [[Кітайцы Інданезіі|кітайцаў]], [[Яванцы|яванцаў]] і [[Індыйцы Інданезіі|індыйцаў]] святкуюць юбілейны палёт 1924 года кветкамі для пілотаў.]] {{Bar box |title=Этнаграфія Медана<ref name="leo" /> |left1=Этнас |right1=Працэнт |float=right |bars= {{Bar percent|[[Батакі]]|#FFA07A|34.39}} {{Bar percent|[[Яванцы]]|#800000|33.03}} {{Bar percent|[[Кітайцы Інданезіі|Кітайцы]]|#f90008|10.65}} {{Bar percent|[[Мінангкабау (народ)|Мінангкабау]]|#808000|8.60}} {{Bar percent|[[Малайцы Інданезіі|Малайцы]]|#446600|6.59}} {{Bar percent|[[Ачэхцы]]|#e6ac00|2.78}} {{Bar percent|Іншыя|Black|3.96}} }} [[Файл:COLLECTIE TROPENMUSEUM Eem kar met warong Medan TMnr 10013836.jpg|thumb|right|Індыйскі, мясцовы малайскі і батакскі прадаўцы ў кітайскім квартале Кесаван, здымак прыкладна 1940-х гадоў.]] Меданскія батакі з’яўляюцца нашчадкамі протамалайцаў і сёння складаюцца з трох субэтнасаў. Карэнныя жыхары народнасці [[Каро (народ, Інданезія)|каро]] ў асноўным жывуць у паўднёвых частках Медана, уключаючы Паданг-Булан, Медан-Джохор і Тунтунган. У Марындале і Ампласе або ў бліжэйшых гарадскіх цэнтрах, такіх як раён Медан-Перджуанган, жывуць прадстаўнікі народа [[Батак-тоба (народ)|тоба]], якіх нідэрландцы наймалі на свае плантацыі алейных пальмаў. Нарэшце, у Медан-Тэмбунгу ў асноўным пражываюць прадстаўнікі [[Мандалілінг (народ)|мандалілінг]], якія імігравалі ў Медан пасля набыцця Інданезіяй незалежнасці ў пошуках магчымасцяў працаўладкавання. Асноўнымі мовамі, на якіх размаўляюць батакі ў Медане, з’яўляюцца [[Батакскія мовы|батак]] і [[Батак-каро (мова)|каро]]. Вялікая [[Яванцы|яванская]] абшчына ў Медане складаецца пераважна з нашчадкаў людзей, перавезеных з Явы ў ⅩⅨ стагоддзі для працы па кантракце на розных плантацыях [[Паўночная Суматра|Паўночнай Суматры]]. Па большай частцы яны размаўляюць на мясцовым дыялекце [[Яванская мова|яванскай мовы]]. [[Малайцы Інданезіі|Малайцы]] таксама з’яўляюцца ўраджэнцамі Медана і жылі рыбакамі на ўскраінах горада з часоў каралеўства Ару. Пачынаючы з ⅩⅧ стагоддзя, яны пачалі рассяляцца па ўсім горадзе, пры гэтым вялікая колькасць людзей ужо пражывала ў Медан-Маймуне, Кота-Мацуме, Лабухане і Белаване і размаўляла на [[Малайская мова|малайскай мове]]. Іміграцыя з паўднёвага Кітая ў Дэлі пачалася ў ⅩⅥ стагоддзі і паскорылася ў ⅩⅨ і пачатку ⅩⅩ стагоддзяў, калі імігранты шукалі працу плантатарамі і чорнарабочымі-кулі. У Медане пражывае найбольшая [[Кітайцы Інданезіі|кітайская дыяспара]] на Суматры, у асноўным засяроджанае ў цэнтры горада. Большасць кітайцаў у Медане гавораць на {{iw|Меданская хакіенская гаворка|меданскай хакіенскай гаворцы|en|Medan Hokkien}}, але многія таксама гавораць на [[Мандарынскі дыялект|мандарынскім]], [[Чаашаньскі дыялект|чаашаньскім]] або [[Кантонскі дыялект|кантонскім]] дыялектах. У Медане таксама пражывае значная [[Тамілы Інданезіі|тамільска-інданезійская]] абшчына. [[Кампунг-Мадрас]], ажыўлены раён у цэнтры горада, вядомы як тамільскі раён. Іміграцыя [[Мінангкабау (народ)|мінангкабау]] ў Медана рэзка вырасла з 1960-х па 1980-я гады, склаўшы 8,6 % насельніцтва горада. Большасць жыхароў мінангкабау ў Медане гавораць на [[Мінангкабау (мова)|мінангкабау]]. Прадстаўнікі народа заснавалі шмат рэстаранаў [[Падангская кухня|падангскай кухні]] па ўсім горадзе<ref>{{ref-id}} Usman Pelly, Urbanisasi dan Adaptasi: Peranan Misi Budaya Minangkabau dan Mandailing, LP3ES, 1994</ref>. Многія ачэхскія жыхары шукалі прыстанішча ў Медане пасля [[Ачэхскі канфлікт|паўстання ў Ачэху]] ў канцы 1970-х гадоў. Цяпер яны валодаюць некалькімі ачэхскімі локшычнымі (вядомыя як ''Mie aceh'') у раёнах Сеція-Будзі і Сунггал. Большасць гаворыць на [[Ачэхская мова|ачэхскай мове]], таксама распаўсюджана [[гаёнская мова]]. Розныя моўныя супольнасці Медана маюць зносіны на слэнгу, званым меданскім дыялектам (''{{lang|id|Bahasa Medan}}'' або ''{{lang|id|Dialek Medan}}''). Гэты дыялект інданезійскай мовы ўключае запазычанні з розных мясцовых моў, асабліва малайскай. === Рэлігія === {{bar box |title=Рэлігія Медана — перапіс 2019 г.<ref>{{ref-id}} {{cite web |url=https://medankota.bps.go.id/publication/2019/08/16/9232053a310c2b5c642e1b3b/kota-medan-dalam-angka-2019.html |title=Sensus Penduduk 2019: Penduduk Menurut Wilayah dan Agama yang Dianut – Kota Medan |date=2019 |website=[[Цэнтральнае статыстычнае агенцтва Інданезіі|Badan Pusat Statistik]] |publisher=Badan Pusat Statistik |access-date=30 сакавіка 2021 |archive-date=17 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417194631/https://medankota.bps.go.id/publication/2019/08/16/9232053a310c2b5c642e1b3b/kota-medan-dalam-angka-2019.html |url-status=live }}</ref> |titlebar= |left1=Рэлігія |right1=Працэнт |float=right |bars= {{bar percent|[[Іслам]]|Green|65.78}} {{bar percent|[[Пратэстанцтва]]|Blue|20.14}} {{bar percent|[[Будызм]]|Yellow|8.65}} {{Bar percent|[[Каталіцтва]]|Magenta|4.63}} {{bar percent|[[Індуізм]]|Orange|0.79}} {{bar percent|Іншае|Gray|0.01}} }} Большасць жыхароў Медана — [[мусульмане]], складаючы каля 66 % насельніцтва. Значная [[Хрысціянства|хрысціянская]] дэмаграфічная група (каля 25 % ад агульнай колькасці насельніцтва) уключае [[Каталіцтва|каталікоў]], [[Метадызм|метадыстаў]], [[Лютэранства|лютэран]] і {{iw|Батакская хрысціянская пратэстанцкая царква|батакскую пратэстанцкую царкву|en|Batak Christian Protestant Church}}. [[Будызм|Будысты]] складаюць каля 9 % насельніцтва, ёсць невялікія абшчыны [[Індуізм|індуістаў]], [[Канфуцыянства|канфуцыянцаў]] і [[Сікхізм|сікхаў]]. Некаторыя батакі вызнаюць традыцыйныя вераванні, такія як {{iw|пемена||en|Pemena}} і {{iw|пармалім||en|Parmalim}}. Найстарэйшым [[Даасізм|даоскім]] храмам Медана з’яўляецца {{iw|храм Гунунг Тымур||en|Gunung Timur Temple}}. У Медане знаходзіцца найбуйнейшы [[будыйскі храм]] у Паўднёва-Усходняй Азіі — {{iw|Маха Віхара Майтрэя||en|Maha Vihara Maitreya}}. Найстарэйшая царква горада, {{iw|Сабор Беззаганнага зачацця Дзевы Марыі (Медан)|Меданскі сабор|en|Immaculate Conception of Mary Cathedral, Medan}}, была пабудавана пад імем ''{{lang|nl|Indische Kerk}}'' («Індыйская царква») сумеснымі намаганнямі нідэрландскай і індыйскай абшчын. {{iw|Храм Шры Марыяман (Медан)|Храм Шры Марыяман|en|Sri Mariamman Temple, Medan}} у раёне Кампунг-Мадрас — найстарэйшы індуісцкі храм горада, пабудаваны прыкладна ў 1881 годзе; ён акружаны больш за сотняй статуй розных божастваў. У 2005 годзе пабудавана [[Царква Прасвятой Дзевы Марыі (Медан)|царква Прасвятой Дзевы Марыі]] (''{{lang|id|Graha Maria Annai Velangkanni}}'') — каталіцкая царква ў інда-[[Імперыя Вялікіх Маголаў|магольскім]] стылі ў гонар [[Аб’яўленне Дзевы Марыі|аб’яўлення Дзевы Марыі]] ў ⅩⅦ стагоддзі ў індыйскім штаце [[Тамілнад]]. У горадзе дзейнічае [[Праваслаўе|праваслаўная]] абшчына Прападобнага Сергія Раданежскага, заснаваная ў 2005 годзе<ref>{{ref-ru}} [https://directory.stinnocentpress.com/viewparish.cgi?Uid=354&lang=ru Община Преподобного Сергия Радонежского, Medan, North Sumatra, Indonesia]</ref>. <gallery mode="packed" heights="115"> Файл:Al-Osmani Mosque, Medan, Indonesia.jpg|[[Мячэць аль-Асмані (Медан)|Мячэць аль-Асмані]] (іслам) Файл:GPIB Immanuel Medan.jpg|[[Царква Імануіла (Медан)|Царква Імануіла]] (пратэстанцтва) Файл:Vihara Maitreya.jpg|[[Маха Віхара Майтрэя]] (будызм) Файл:Perhimpunan Shri Mariamman (Mariamman Hindu Temple), Medan.jpg|[[Храм Шры Марыяман (Медан)|Храм Шры Марыяман]] (індуізм) Файл:View Toward Main Hall, Vihara Gunung Timur, Medan, Sumatra.jpg|[[Храм Гунунг Тымур]] (даасізм) Файл:Graha Maria Annai Velangkanni Medan.jpg|[[Царква Прасвятой Дзевы Марыі (Медан)|Царква Прасвятой Дзевы Марыі]] (каталіцтва) </gallery> == Эканоміка == [[Файл:Terminal Peti Kemas Belawan (preview).jpg|thumb|250px|Кантэйнерны тэрмінал Белаван]] Пастановай урада № 28/2008 сталічны рэгіён Медана быў прызнаны нацыянальным стратэгічным рэгіёнам Інданезіі. З’яўляючыся буйным гандлёвым і эканамічным цэнтрам Інданезіі, Медан вырабляе і гандлюе такімі таварамі, як [[карыца]], [[тытунь]], [[чай]], [[кава]], [[каўчук]] і [[пальмавы алей]]. Ён таксама мае ўзрастаючы прадукцыйны сектар, які вырабляе такія тавары, як аўтамабілі, абсталяванне, [[кафля]], [[папера]] і [[цэлюлоза]]. Месцазнаходжанне Медана робіць яго асноўным цэнтрам міжнароднага гандлю на захадзе Інданезіі, экспарт якога ідзе ў Еўропу, [[Паўночная Амерыка|Паўночную Амерыку]] і на [[Блізкі Усход]]. Ягоны гандлёвы і турыстычны бізнес таксама стаў важным для праекта {{iw|Трохвугольнік росту Інданезія–Малайзія–Тайланд|Трохвугольніка росту Інданезія–Малайзія–Тайланд|en|Indonesia–Malaysia–Thailand Growth Triangle}}<ref>{{ref-en}} [https://www.rdi.or.id/storage/files/publication/84.pdf Medan City: Development and Governance under the Decentralisation Era] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230209123529/https://rdi.or.id/storage/files/publication/84.pdf |date=9 лютага 2023 }}</ref>. Многія транснацыянальныя кампаніі маюць офісы ў горадзе: [[Asian Agri]]<ref>{{ref-id}} {{Cite news|url=https://www.asianagri.com/id/hubungi-kami/|title=Kantor Asian Agri|date=20 красавіка 2020|newspaper=Афіцыйны вэб-сайт Asian Agri|access-date=30 жніўня 2022}}</ref>, London Sumatra<ref>{{ref-id}} {{Cite news|url=https://www.londonsumatra.com/Contents/company|title=London Sumatra: About Company|date=18 February 2020|newspaper=LONSUM Official Website|access-date=30 жніўня 2022}}</ref>, [[Musim Mas Group|Musim Mas]]<ref>{{ref-id}} {{Cite news|url=https://www.musimmas.com/contact-us/?lang=id|title=Hubungi Kami – Musim Mas|date=1 студзеня 2022|newspaper=Афіцыйны вэб-сайт Musim Mas |access-date=30 жніўня 2022}}</ref>, [[Philips|Philips Lighting]], Toba Pulp Lestari, [[Marriott International|Marriott]], [[Wilmar International|Wilmar]], [[ABB|ABB Group]] і [[DBS Bank]]. Хуткае развіццё Медана прывяло да росту цэн на жылую нерухомасць<ref>{{ref-en}} {{cite web |url=https://www.oxfordbusinessgroup.com/analysis/transport-infrastructure-key-part-medans-development-plans |title=Transport infrastructure a key part of Medan's development plans |author=Analysis |date=2015 |access-date=9 студзеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110162208/https://www.oxfordbusinessgroup.com/analysis/transport-infrastructure-key-part-medans-development-plans |archive-date=10 студзеня 2017 |url-status=live}}</ref>. Медан — адзін з найбуйнейшых гандлёвых цэнтраў Інданезіі нараўне з Джакартай, Бандунгам і Сурабаяй. У лік гандлёвых цэнтраў Медана ўваходзяць: {{columns-list|colwidth=15em| *Cambridge City Square *Centre Point *DeliPark Mall *Focal Point *Lippo Plaza Mall *Manhattan Times Square * Medan Mall * Plaza Medan Fair *Ringroad City Walks *Sun Plaza *Thamrin Plaza }} == Кухня == [[Файл:Kota_Medan_Night_Stroll107A.jpg|thumb|170px|[[Вулічная ежа|Ларкі з ежай]] у Медане.]] Медан вядомы як «кулінарны рай Інданезіі» дзякуючы разнастайнасці нацыянальных кухняў і вядомым вулічным гандлярам і латочнікам. Сярод вядомых рэстаранаў Медана: ''Nelayan'' ([[халяль]]ныя кітайскія морапрадукты і {{iw|дзімсам||en|Dim sum}}), ''Garuda'' і ''Uda Sayang'' ([[насі-паданг]] і [[гулаі]]), ''Sate Afrizal Amir'' ([[сатэ-паданг]]), ''Cahaya Baru'' ([[чапаці]] і гатаванне ў [[тандыр]]ах), ''OnDo Batak grill'' і ''Tesalonika'' ([[бабі-пангганг]] (свініна на грылі) і [[саксанг]]), ''Jalan Selat Panjang'' і ''Jalan Semarang'' ([[кітайская інданезійская кухня]]), ''Jalan Pagaruyung'' ([[Індыйская кухня|індыйская]] і [[Малайская кухня|малайская]] кухня) і ''Jalan Padan Bulan'' ({{iw|батакская кухня||en|Batak cuisine}}). Сярод іншых важных кулінарных напрамкаў горада ўключаюць ''Merdeka Walk'', адкрытую пляцоўку з мноствам рэстаранаў, і буйны рынак ''Pasar Rame''<ref>{{ref-en}} {{cite web |title=Medan: Entry Point to North Sumatra |url=http://www.indonesia.travel/en/destination/475/medan |publisher=Indonesia.travel |access-date=19 лістапада 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141026130635/http://www.indonesia.travel/en/destination/475/medan |archive-date=26 кастрычніка 2014}}</ref>. Мясцовая кухня Медана заснавана на мностве кулінарных традыцый. Далей прадстаўлены адны з найбольш вядомых страў: * [[Сота (страва)|Сота-Медан]] — гэта пікантнае рагу з разнастайнага мяса, гародніны і [[Какосавае малако|какосавага малака]], звычайна падаецца з рысам і [[перкедэл]]ямі. * [[Біка-амбон (страва)|Біка-амбон]] («залаты пірог»), папулярны мясцовы пірог, традыцыйна робіцца з пладоў [[Пандан (расліна)|пандана]], але таксама з [[банан]]аў, [[дурыян]]а, сыру або шакаладу. * [[Бабі-пангганг (страва)|Бабі-пангганг-каро]] — смажаная свініна з [[Крывяное тофу|крывяным тофу]], можа падавацца з соусам [[Самбал (соус)|самбал]], прыгатаваным з мясцовага перцу. * Доуганьсячжа ({{lang|zh|豆干虾炸}}, Tau Kua He Ci) — мясцовая кітайская разнавіднасць [[Роджак (страва)|роджака]], прыгатаваная са смажаных крэветак, гародніны, тофу і падліўкі [[Перац чылі|чылі]]. * Папулярнымі ў турыстаў з’яўляюцца меданскія рулеты ({{lang|id|Bolu Meranti}}) і сушаныя [[Анчоусы|анчоўсы]]. == Турызм == === Выдатныя мясціны === [[Файл:Skewed Front View, Tjong A Fie Mansion, Medan.jpg|thumb|right|Асабняк Чжан Яосюаня]] У Медане захавалася мноства ўзораў каланіяльнай нідэрландскай архітэктуры. Яркія прыклады ўключаюць старую гарадскую ратушу, {{iw|паштовае аддзяленне Медана||en|Medan Post Office}}, {{iw|Гатэль дэ Бур (Медан)|Гатэль дэ Бур|en|Hotel de Boer}} (таксама вядомы як ''Inna Dharma Deli''), мост Ціці-Гантунг (Titi Gantung), будынак-офіс кампаніі {{iw|Плантанцыйная кампанія Лондан-Суматра|Лонсум|id|Perusahaan Perkebunan London Sumatra Indonesia}}, асабняк Чжан Яосюаня, будынак {{iw|Генеральная асацыяцыя плантатараў каўчуку на ўсходнім узбярэжжы Суматры|A.V.R.O.S.|en|General Association of Rubber Planters on the East Coast of Sumatra}}, будынак Варэнхёйс і воданапорная вежа Ціртанадзі. Дэлійскі султан (цяпер чыста цырыманіяльны тытул) да гэтага часу жыве ў палацы Маймун, пабудаваным у 1887—1891 гадах. [[Вялікая мячэць Медана]], пабудаваная ў 1906 годзе, была спраектавана ў мараканскім стылі нідэрландскім архітэктарам А. Ё. Дынгемансам<ref>{{ref-en}} {{Cite web |url=http://www.pac-nl.org/downloads/medanurbandevelopmentcp08.pdf |title=Medan Urban development by planters and entrepreneurs |access-date=2 студзеня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727161442/http://www.pac-nl.org/downloads/medanurbandevelopmentcp08.pdf |archive-date=27 ліпеня 2011 |url-status=live}}</ref>. === Тэматычныя паркі === Сярод турыстычных славутасцяў Медана ёсць некалькі паркаў забаў і [[аквапарк]]аў: * ''HillPark GreenHill City'' — адносна новы парк забаў у гадзіне язды ад Медана<ref>{{ref-en}} {{cite web |date=2008-06-10 |title=HillPark Theme Park GreenHill Sibolangit Review |url=http://www.medanku.com/hillpark-greenhill-sibolangit-review/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812205547/http://www.medanku.com/hillpark-greenhill-sibolangit-review/ |archive-date=12 жніўня 2014 |access-date=19 лістапада 2014 |website=Medanku}}</ref>. * ''Pantai Cermin Themepark'' — аквапарк, размешчаны на пляжы Чэрмін, раён Серданг-Бедагай. * ''Wonder Water World'' — аквапарк у самым Медане, размешчаны ў цэнтральным дзелавым раёне Палонія. * ''Hairos Water Park'' — аквапарк, размешчаны недалёка ад Медана ў Дэлі-Сердангу. === Музеі === [[Файл:Museum Negeri Sumatera Utara Medan.jpg|thumb|right|250px|Музей Паўночнай Суматры]] {{iw|Музей Паўночнай Суматры||en|North Sumatra Museum}} — размешчаны на поўдзень ад цэнтра горада, быў афіцыйна адкрыты ў красавіку 1982 года міністрам адукацыі і культуры Дааедам Ёсефам. У аснове калекцыі музея ляжаць артэфакты этнічных груп Паўночнай Суматры. Музей Букіт-Барысан ({{lang|en|''Bukit Barisan Museum''}}) — ваенны музей, адкрыты брыгадным генералам Леа Лапулісай 21 чэрвеня 1971 года. У музеі, размешчаным па адрасе ''Jalan H. Zainul Arifin, 8'', захоўваецца шэраг гістарычных відаў зброі, якія выкарыстоўваліся падчас {{iw|Рэвалюцыйны ўрад Рэспублікі Інданезіі|паўстання 1958 года на Паўночнай Суматры|en|Revolutionary Government of the Republic of Indonesia}}, а таксама прадстаўлены карціны, якія паказваюць паўстанне супраць Нідэрландаў<ref>{{ref-en}} {{cite web |title=North Sumatra Museum |url=http://www.indonesia-tourism.com/north-sumatra/north_sumatra_museum.html |publisher=Indonesia Tourism |access-date=19 лістапада 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150110123948/http://www.indonesia-tourism.com/north-sumatra/north_sumatra_museum.html |archive-date=10 студзеня 2015}}</ref>. Міжнародны музей і галерэя дзікай прыроды Рахмат ({{lang|en|''Rahmat International Wildlife Museum & Gallery''}}) — выбітная калекцыя [[Таксідэрмія|таксідэрміі]], якая адкрылася ў 1999 годзе. Ён размешчаны на вуліцы ''Jalan Letjen S. Parman, 309''<ref>{{ref-en}} {{cite web |title=A glimpse of wildlife in Medan museum |url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/03/30/a-glimpse-wildlife-medan-museum.html |work=[[The Jakarta Post]] |first=Apriadi |last=Gunawan |access-date=8 верасня 2015 |date=30 сакавіка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305072908/http://www.thejakartapost.com/news/2011/03/30/a-glimpse-wildlife-medan-museum.html |archive-date=5 сакавіка 2016}}</ref>. == Транспорт == === Аэрапорт === {{main|Міжнародны аэрапорт Куаланаму}} [[Файл:KNO Medan apron.JPG|left|thumb|Міжнародны аэрапорт Куаланаму]] Міжнародны аэрапорт Куаланаму адкрыўся 25 ліпеня 2013 года ў якасці замены аэрапорта Палонія. Размешчаны ў 39 км ад цэнтра горада Медан, гэта першы аэрапорт Інданезіі, які мае прамыя чыгуначныя зносіны з горадам. Аэрапорт мае пасажырскі тэрмінал плошчай {{num|224298}} м² і абслугоўвае кампаніі [[Garuda Indonesia]], [[Indonesia AirAsia]], [[Lion Air]], [[Susi Air]] і [[Wings Air]]<ref>{{ref-en}} {{cite web |title=All systems go for Medan |url=http://www.ttgmice.com/index.php/magazine/?ID=5650&term_id=&issues=177 |archive-url=https://archive.today/20130205054213/http://www.ttgmice.com/index.php/magazine/?ID=5650&term_id=&issues=177 |url-status=dead |archive-date=5 лютага 2013 |publisher=TTGmice |access-date=11 снежня 2012}}</ref>, якія здзяйсняюць прамыя ўнутраныя рэйсы ў многія буйныя гарады Суматры, а таксама міжнародныя пералёты праз востраў Ява ў розныя месцы за мяжой, уключаючы [[Малайзія|Малайзію]], [[Сінгапур]], [[Тайланд]], [[Саудаўская Аравія|Саудаўскую Аравію]] і [[Шры-Ланка|Шры-Ланку]]. === Марскі порт === [[Файл:Terminal Penumpang Bandar Deli (preview).jpg|thumb|right|250px|Тэрмінал ''Bandar Deli'' ў Белаване.]] Порт Белаван размешчаны на паўночна-ўсходнім узбярэжжы Суматры, за 19 км на поўнач ад Медана, да яго можна дабрацца па чыгунцы праз канал на поўдзень ад вострава<ref>{{ref-en}} {{cite web |title=Belawan |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/59159/Belawan |publisher=britannica |access-date=19 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129104853/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/59159/Belawan |archive-date=29 лістапада 2014 |url-status=live}}</ref>. Першапачаткова пабудаваная ў 1890 годзе для экспарту тытунёвых вырабаў у Еўропу, гавань была пашырана ў 1907 годзе за кошт новага ўчастка з улікам запытаў кітайскіх і мясцовых гандляроў. Рост плантацый каўчуку і пальмавага алею на поўначы Суматры ў пачатку ⅩⅩ стагоддзя прынёс у порт новае будаўніцтва. Некалькі буйных прычалаў былі пабудаваны ў 1920-х гадах, а да 1938 года порт апрацоўваў найбольшую вартасць грузаў ва ўсёй Нідэрландскай Ост-Індыі. Аб’ёмы гандлю істотна ўпалі пасля здабыцця Інданезіяй незалежнасці, але ў сярэдзіне 1960-х гадоў зноў дасягнулі ўзроўню да атрымання суверэнітэту. У выніку буйной рэструктурызацыі ў 1985 годзе быў пабудаваны кантэйнерны тэрмінал; ён амаль адразу ж ахапіў каля адной пятай кантэйнернага экспарту Інданезіі. Асноўныя экспартуемыя тавары ўключаюць каўчук, пальмавы алей, чай і кава<ref>{{ref-en}} {{cite web |title=Port of Medan/Belawan |url=http://seaport.homestead.com/files/belawan.html |publisher=seaport.homestad |access-date=19 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150520204902/http://seaport.homestead.com/files/belawan.html |archive-date=20 траўня 2015 |url-status=live}}</ref>. У цяперашнім порце ёсць два тэрміналы. Першы, які абслугоўвае пасажыраў, прапануе паромныя перавозкі ў такія гарады, як Пенанг, [[Лангкаві]], [[Батам]], Джакарту і Сурабаю. Другі, міжнародны кантэйнерны тэрмінал Белаван, выкарыстоўваецца для экспартных і імпартных паслуг і з’яўляецца адным з найбуйнейшых партоў суднаходнай галіны ў Інданезіі. === Дарогі === Асноўныя дарогі праз Медана ўключаюць [[Транссуматранская магістраль|Транссуматранскую магістраль]] і платную дарогу Бельмера. Іншыя платныя дарогі звязваюць горад з аэрапортам, Бінджаем і Тэбінгтынггі. === Чыгунка === [[Файл:KRD Sri Lelawangsa departing Medan 1.jpg|left|thumb|Прыгарадны цягнік ''[[Sri Lelawangsa]]'' адпраўляецца са станцыі Медан.]] [[Файл:Railink Kuala Namu Medan Layang.jpg|thumb|right|Аэрапортавы паезд ''Railink'' на станцыі Медан.]] Найбуйнейшы чыгуначны вакзал горада — {{iw|Чыгуначная станцыя Медан|станцыя Медан|en|Medan railway station}}. У горадзе таксама ёсць шэраг невялікіх станцый, сярод якіх ''Medan Pasar'', ''Pulu Brayan'', ''Titi Papan'', ''Labuhan'' і ''Belawan''. З іх Ціці-Папан і Пулу-Браян абслугоўваюць выключна грузавыя цягнікі, а астатнія — таксама і пасажырскія. Экспрэс-цягнікі курсуюць паміж Меданам і такімі гарадамі, як {{iw|Тэбінгтынггі||en|Tebing Tinggi}}, {{iw|Пематангсіянтар||en|Pematangsiantar}}, {{iw|Танджунгбалай||en|Tanjungbalai (city)}} і {{iw|Рантаупрапат||en|Rantau Prapat}}, таксама здзяйсняюцца чыгуначныя зносіны паміж Меданам і міжнародным аэрапортам Куаланаму. Іншыя чыгуначныя лініі злучаюць Медан з такімі гарадамі, як Бінджай, і портам Белаван. [[Надземная чыгунка]], якая праходзіць па некалькіх чыгуначных лініях вакол Медана, дазваляе пазбегнуць [[Чыгуначны пераезд|чыгуначных пераездаў]] і памяншае заторы на дарогах<ref>{{ref-id}} {{cite news |last1=Siregar |first1=Wahyudi Aulia |title=Semester II-2019, Jalur Layang Kereta Api di Medan Beroperasi : Okezone Economy |url=https://economy.okezone.com/read/2017/07/13/320/1735104/semester-ii-2019-jalur-layang-kereta-api-di-medan-beroperasi |access-date=6 снежня 2018 |work=Okezone |date=13 ліпеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181207102729/https://economy.okezone.com/read/2017/07/13/320/1735104/semester-ii-2019-jalur-layang-kereta-api-di-medan-beroperasi |archive-date=7 снежня 2018 |url-status=live}}</ref>. === Грамадскі транспарт === [[Файл:Trans Metro Deli KM2.jpeg|thumb|right|224px|Аўтобус ''Trans Metro Deli''.]] Як [[Мотарыкша|мотарыкшы]], так і [[Веларыкша|веларыкшы]] шырока даступныя ў Медане па таннай, загадзя абумоўленай цане. Таксама шырока выкарыстоўваюцца [[райдшэрынг]]авыя сэрвісы ''[[Gojek (кампанія)|Gojek]]'' і ''[[Grab (кампанія)|Grab]]''. Хоць таксі існуюць, большасць мясцовых жыхароў карыстаюцца сістэмай маршрутнага таксі, у Медане званыя {{lang|id|''sudako''}}. Гэтыя [[мікрааўтобус]]ы ідуць па маршрутах, пазначаных нумарамі, указанымі на аўтатранспарце. Карты маршрутаў не публікуюцца, а звычайна распаўсюджваюцца з вуснаў у вусны. У Медане і бліжэйшых гарадскіх раёнах ёсць дзве сістэмы [[Хуткасны аўтобусны транспарт|хуткаснага аўтобуснага транспарту]]: ''Trans Mebidang'' і ''Trans Metro Deli'', кожная з якіх мае некалькі дзейных калідораў. <div style=display:inline-table> '''Trans Mebidang''' {|class="wikitable" |- ! Калідор !! Адпраўленне — Прызначэнне |- |1 ||Medan — Binjai |- |2 ||Medan — Lubuk Pakam |} </div> <div style=display:inline-table> '''Trans Metro Deli''' {|class="wikitable" |- ! Калідор !! Адпраўленне — Прызначэнне |- |1 ||Pinang Baris — Lapangan Merdeka |- |2 ||Amplas — Lapangan Merdeka |- |3 ||Belawan — Lapangan Merdeka |- |4 ||Medan Tuntungan — Lapangan Merdeka |- |5 ||Tembung — Lapangan Merdeka |} </div> == Медыя == === Тэлебачанне === Тэлевізійныя станцыі Медана ўключаюць дзяржаўныя і прыватныя нацыянальныя сеткі, а таксама мясцовыя каналы. У горадзе мае штаб-кватэру грамадская станцыя TVRI Sumatera Utara, якая абслугоўвае ўсю Паўночную Суматру. У Медане даступныя наступныя каналы: {{columns-list|colwidth=15em| *CNN Indonesia *TVRI Sumatera Utara *Indosiar *MNCTV *Trans TV *ANtv *GTV *RCTI *SCTV *tvOne *Magna TV HD *Metro TV *Trans7 *NET. – 43 UHF *iNews – 45 UHF *DAAI TV – 49 UHF *RTV 53 UHF *MYTV – 55 UHF *Kompas TV – 59 UHF *CTV Network – 61 UHF }} === Радыёвяшчанне === ''Radio Republik Indonesia Medan'' — адзінае грамадскае радыё ў Медане. На некаторых мясцовых мовах транслююцца такія станцыі, як ''Kardopa Radio'' (на батакскай), ''CityRadio FM'' і ''A-Radio FM'' (на кітайскай) і ''Symphony FM'' (на малайскай). Сярод іншых папулярных станцый у Медане: ''Prambors FM'', ''MNC Trijaya FM'', ''I-Radio'', ''KISS FM'', ''VISI FM'' і ''Delta FM''. === Газеты === ''Мімбар Умум'' ({{lang|id|''Mimbar Umum''}}) — найстарэйшая газета Медана. Іншыя буйныя газеты, якія друкуюцца ў Медане, уключаюць ''{{iw|Waspada||en|Waspada}}'', ''Analisa'', ''Jurnal Medan'', ''Berita Sore'', ''Harian Global'', ''Harian Medan Bisnis'', ''Sumut Pos'', ''Posmetro Medan'', ''Sinar Indonesia Baru'' і ''{{iw|Tribun Medan||en|Tribun Network}}'', а таксама нацыянальныя газеты на мандарынскай мове, такія як ''Harian Indonesia'' ({{lang|zh|印尼星洲日报}}), ''{{iw|Guoji Ribao||en|International Daily News}}'' ({{lang|zh|国际日报}}) і ''Indonesia Shangbao'' ({{lang|zh|印度尼西亞商报}}), і англамоўныя, як ''{{iw|The Jakarta Post||en|The Jakarta Post}}''. === Літаратура === З 1930-х па 1960-я гады Медан быў крыніцай асноўнага корпуса інданезійскай літаратуры, вядомага як «Roman Medan». У гэтых кнігах звычайна апісвалася мясцовае жыццё Медана і прылеглых раёнаў Дэлі. У Медане выраслі некалькі пісьменнікаў любоўных раманаў, сярод якіх {{iw|Абдул Малік Карым Амрулах|Хамка|en|Hamka}}, Юсуф Суіб, Тамар Джая, Мату Мона, {{iw|Ахмад Дамхуры||id|A. Damhoeri}} і іншыя<ref>{{ref-id}} Koko Hendri Lubis, Roman Medan: Sebuah Kota Membangun Harapan, PT Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 2018</ref>. == Ахова здароўя == {{Падвойная выява|right|Elisabeth medan.jpg|200|Murni Teguh Memorial Hospital Building.jpg|230|Шпіталь Святой Лізаветы|Шпіталь Мурні-Тэгух}} У Медане дзейнічаюць больш за 30 бальніц: тры дзяржаўныя, а астатнія прыватныя. {{columns-list|colwidth=15em| * Адвентысцкі шпіталь (Advent Hospital) * Бальніца агульнага профілю імя Адама Маліка (Adam Malik General Hospital) * Бальніца агульнага профілю Пірнгадзі (Pirngadi General Hospital) * Бальніца агульнага профілю Мітра Седжаці (Mitra Sejati General Hospital) * Бальніца агульнага профілю Хаджы (Haji General Hospital) * Ваенны шпіталь Путры Хіджау (Putri Hijau Military Hospital) * Метадысцкі шпіталь (Methodist Hospital) * Шпіталь Святой Лізаветы (St. Elisabeth Hospital) * Martha Friska Hospital * Columbia Asia Hospital * Permata Bunda Hospital * Murni Teguh Hospital * Siloam-Dhirga Surya Hospital * Imelda Hospital * Vina Estetica Hospital * Stella Maris Hospital * Bunda Thamrin Hospital * Royal Prima Hospital * Sumatra Eye Center }} == Адукацыя == === Пачатковыя, сярэднія і старшыя школы === [[Файл:Chandra Kusuma School.jpg|thumb|right|200px|Галоўны будынак школы Чандра-Кумала, у якім знаходзяцца класы, спартыўная зала, аўдыторыя і адміністрацыя.]] У Медане зарэгістравана больш за 827 [[Пачатковая школа|пачатковых школ]], 337 [[Сярэдняя школа|сярэдніх школ]] і 288 старшых школ, уключаючы [[Дзяржаўная ўласнасць|дзяржаўныя]], [[Прыватная школа|прыватныя]], рэлігійныя і [[Міжнародная школа|міжнародныя]] школы. {{columns-list|colwidth=25em| * Адукацыйны фонд «Харапан» («Надзея»; {{lang|id|''Yayasan Pendidikan Harapan''}}) * Адукацыйны фонд Шафіятуль Амаліі ({{lang|id|''Yayasan Pendidikan Shafiatul Amaliyah''}}) * Вучылішча Святога Томаса ({{lang|id|''Perguruan Santo Thomas Medan''}}) * Меданская незалежная школа ({{lang|en|''Medan Independent School''}}) * Метадысцкая старшая школа ({{lang|en|''Methodist High School (2–3)''}}) * Прафесійная школа Тэлком ({{lang|en|''Telkom Vocational School''}}) * Сінгапурскія міжкультурныя школы ({{lang|en|''Singapore Intercultural Schools Medan''}}) * Сярэдняя школа Сутома ({{lang|en|''Sutomo School (1–2)''}}, {{lang|zh|''蘇東中學''}})<ref>{{Cite news|url=https://seputarlampung.pikiran-rakyat.com/nasional/pr-973699341/3-sma-terbaik-di-medan-sumatera-utara-untuk-referensi-ppdb-2022-ini-profil-lengkap-dan-alamatnya|title=3 Best High Schools for recommendation in Medan|date=10 лютага 2022|newspaper=Kabar Lampung|access-date=30 жніўня 2022}}</ref> * Школа Наньян Чжы Хуэй ({{lang|en|''Nanyang Zhi Hui School''}}, {{lang|zh|''南洋之晖学校''}}) * Школа Чандра-Кумала ({{lang|id|''Sekolah Chandra Kumala''}}) * Школа Чынта-Будая/Чунвэнь ({{lang|id|''Sekolah Cinta Budaya/Chong Wen''}}) * Prime One School * SMA Negeri 1 Medan <small>(дзяржаўная старшая школа)</small> * SMA Negeri 2 Medan <small>(дзяржаўная старшая школа)</small> * SMA Negeri 3 Medan <small>(дзяржаўная старшая школа)</small> * SMA Negeri 4 Medan <small>(дзяржаўная старшая школа)</small> * SMP Negeri 18 Medan <small>(дзяржаўная сярэдняя школа)</small> }} === Універсітэты і вучылішча === [[Файл:Gedung Pascasarana Universitas Negeri Medan - panoramio.jpg|thumb|right|200px|Меданскі дзяржаўны універсітэт, аспірантура.]] У лік 72 зарэгістраваных універсітэтаў<ref>{{ref-en}} {{Cite news|url=https://www.4icu.org/id/north-sumatra/|title=Top Universities in North Sumatra|date=10 студзеня 2022|newspaper=UniRank|access-date=30 жніўня 2022}}</ref>, акадэмій, палітэхнічных інстытутаў і каледжаў Медана ўваходзяць: {{columns-list|colwidth=15em| *Інданезійскі метадысцкі ўніверсітэт ({{lang|id|''Universitas Methodist Indonesia''}}) *Меданская акадэмія турызму *Меданскі дзяржаўны палітэхнікум ({{lang|id|''Politeknik Negeri Medan''}}) *Меданскі дзяржаўны універсітэт ({{lang|id|''Universitas Negeri Medan''}})<ref>{{ref-en}} {{Cite news|url=https://www.topuniversities.com/universities/state-university-medan|title=State University of Medan|date=16 ліпеня 2015|newspaper=Top Universities|access-date=30 жніўня 2022}}</ref> *Меданскі тэхналагічны інстытут *Мухамадыйскі Універсітэт Паўночнай Суматры ({{lang|id|''Universitas Muhammadiyah Sumatera Utara''}}) *Універсітэт Дарма-Агунг ({{lang|id|''Universitas Darma Agung (UDA)''}}) *Універсітэт Дхармавангса ({{lang|id|''Universitas Dharmawangsa''}}) *Універсітэт Паўночнай Суматры ({{lang|id|''Universitas Sumatera Utara''}})<ref>{{ref-en}} {{Cite news|url=https://www.topuniversities.com/universities/universitas-sumatera-utara|title=Universitas Sumatera Utara|date=16 ліпеня 2015|newspaper=Top Universities|access-date=30 жніўня 2022}}</ref> *Універсітэт Пеліта-Харапан ({{lang|id|''Universitas Pelita Harapan''}}) *HKBP Nommensen University *IT&B Campus *Mikroskil University *Prima University *STBA-PIA (亚洲-国际友好学院) *STIE Eka Prasetya *Universitas Pembangunan Panca Budi }} == Спорт == [[Футбол]] — адзін з найпапулярнейшых відаў спорту ў Медане, тут ёсць пяць мясцовых клубаў: {{iw|PSMS Medan|''Persatuan Sepakbola Medan dan Sekitarnya''|en|PSMS Medan}} (вядомы як ''PSMS Medan''), ''Medan Jaya'', ''Medan Chiefs'', ''Bintang PSMS'' і ''Medan United''. Для футбольных матчаў у асноўным выкарыстоўваецца шматмэтавы стадыён Тэладан. У Медане таксама ёсць трэніровачны цэнтр [[ушу]] ''Jalan Plaju'' і [[баскетбол]]ьны клуб ''Angsapura Sania''. == Міжнародныя адносіны == === Консульствы === У Медане размяшчаюцца такія замежныя консульствы і пасольствы<ref name="Perpustakaan Nasional">{{ref-id}} {{cite web|url= https://www.perpusnas.go.id/directory.php?lang=id&id=Kedutaan%20Besar%20dan%20Konsulat%20Asing|title= Kedutaan Besar dan Konsulat Asing|access-date= 30 жніўня 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20220814205036/https://www.perpusnas.go.id/directory.php?lang=id&id=Kedutaan%20Besar%20dan%20Konsulat%20Asing|archive-date= 14 жніўня 2022|url-status= dead}}</ref>: {{Div col|colwidth=22em}} * {{AUS}}<ref>{{ref-en}} {{cite web|url=https://www.directory.gov.au/portfolios/foreign-affairs-and-trade/department-foreign-affairs-and-trade/dfat-overseas-representation/i/indonesia/medan|title=Australian Consulate Medan|publisher=[[Міністэрства замежных спраў і гандлю Аўстраліі]]|access-date=30 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830162711/https://www.directory.gov.au/portfolios/foreign-affairs-and-trade/department-foreign-affairs-and-trade/dfat-overseas-representation/i/indonesia/medan|archive-date=30 жніўня 2022|url-status=dead}}</ref> * {{BEL}}<ref>{{ref-en}} {{cite web|url=https://embassy-finder.com/belgium_in_medan_indonesia|title=Honorary Consulate of Belgium in Medan |publisher=[[Федэральная дзяржаўная служба замежных спраў Бельгіі]]|access-date=30 жніўня 2022}}</ref> * {{DEU}}<ref>{{ref-id}} {{cite web|url=https://jakarta.diplo.de/id-id/botschaft/honorarkonsuln/hkmedan/1808298|title=Konsul Kehormatan Republik Federal Jerman di Medan/Sumatera-Utara|publisher=[[Міністэрства замежных спраў ГДР]]|access-date=30 жніўня 2022}}</ref> * {{DNK}}<ref>{{ref-en}} {{cite web|url=https://indonesien.um.dk/en/about-us/danish-consulates|title=The Danish consulates in Indonesia (Medan)|publisher=[[Міністэрства замежных спраў Даніі]]|access-date=30 жніўня 2022}}</ref> * {{USA}}<ref>{{ref-id}} {{cite web|url=https://id.usembassy.gov/id/embassy-consulates-id/medan-id/|title=Konsulat AS di Medan |publisher=[[Дзяржаўны дэпартамент ЗША]]|access-date=30 жніўня 2022}}</ref> * {{IND}}<ref>{{ref-en}} {{cite web|url=https://www.cgimedan.gov.in/|title=Consulate General of India, Medan|publisher=[[Міністэрства замежных спраў Індыі]]|access-date=30 жніўня 2022|archive-date=8 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608074416/https://www.cgimedan.gov.in/|url-status=dead}}</ref> * {{CHN}}<ref>{{ref-en}} {{cite web|url=http://medan.china-consulate.gov.cn/indo/|title=Consulate-General of the People's Republic of China in Medan|publisher=[[Міністэрства замежных спраў Кітайскай Народнай Рэспублікі]]|access-date=30 жніўня 2022}}</ref> * {{MAS}}<ref>{{ref-en}} {{cite web|url=https://www.kln.gov.my/web/idn_medan/home?p_p_id=101_INSTANCE_gFDAPabMfN1E&p_p_lifecycle=0&p_p_state=normal&p_p_mode=view&p_p_col_id=_118_INSTANCE_v02bBtTNR3NC__column-2&p_p_col_count=2&_101_INSTANCE_gFDAPabMfN1E_delta=5&_101_INSTANCE_gFDAPabMfN1E_keywords=&_101_INSTANCE_gFDAPabMfN1E_advancedSearch=false&_101_INSTANCE_gFDAPabMfN1E_andOperator=true&p_r_p_564233524_resetCur=false&_101_INSTANCE_gFDAPabMfN1E_cur=2|title=Consulate General of Malaysia, Medan|publisher=[[Міністэрства замежных спраў Малайзіі]] |access-date=30 жніўня 2022}}</ref> * {{NOR}}<ref>{{ref-en}} {{cite web|url=https://www.norway.no/en/indonesia/norway-indonesia/about-embassy/#NorwegianConsulates|title=Norwegian consulate in Medan|publisher=[[Міністэрства замежных спраў Нарвегіі]]|access-date=30 жніўня 2022}}</ref> * {{NED}}<ref>{{ref-en}} {{cite web|url=https://www.netherlandsandyou.nl/your-country-and-the-netherlands/indonesia/about-us/consulate-medan|title=Netherlands Honorary Consulate in Medan|publisher=[[Міністэрства замежных спраў Нідэрландаў]]|access-date=30 жніўня 2022}}</ref> * {{POL}}<ref>{{ref-en}} {{cite web|url=https://www.gov.pl/web/indonesia-en/honorary-consulates|title=Poland Honorary Consulate in Medan|publisher=[[Міністэрства замежных справаў Польшчы]]|access-date=30 жніўня 2022}}</ref> * {{SGP}}<ref>{{ref-en}} {{cite web|url=https://www.mfa.gov.sg/medan|title=Consulate-General of the Republic of Singapore in Medan|publisher=[[Міністэрства замежных спраў Сінгапура]]|access-date= 30 жніўня 2022}}</ref> * {{THA}}<ref>{{ref-en}} {{cite web|url=http://www.thaiembassyjakarta.com/en/about-us/royal-thai-honorary-consulates-in-indonesia/|title=Royal Thai Honorary Consulate in Medan|publisher=[[Міністэрства замежных спраў Тайланда]]|access-date=30 жніўня 2022}}</ref> * {{TUR}}<ref>{{ref-en}} {{cite web|url=https://turkey-e-visa.com/consulate/turkish-honorary-consulate-in-medan-indonesia/|title=Turkish Honorary Consulate in Medan|publisher=[[Міністэрства замежных спраў Турцыі]]|access-date=30 жніўня 2022}}</ref> * {{JPN}}<ref>{{ref-id}} {{cite web|url=https://www.medan.id.emb-japan.go.jp/itpr_id/b_000006.html|title=Konsulat Jenderal Jepang di Medan|publisher=[[Міністэрства замежных спраў Японіі]]|access-date=30 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830162712/https://www.medan.id.emb-japan.go.jp/itpr_id/b_000006.html|archive-date=30 жніўня 2022|url-status=dead}}</ref> {{div col end}} === Гарады-пабрацімы === Медан [[Параднёныя гарады|параднёны]] з наступнымі гарадамі<ref>{{ref-id}} {{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20070423025117/http://pemkomedan.go.id/news_detail.php?id=106 |url=http://www.pemkomedan.go.id/news_detail.php?id=106 |title=Medan Menjalin Hubungan Kota Kembar Keempat |access-date=10 верасня 2013 |archive-date=23 красавіка 2007 |url-status=dead}}</ref>: * {{Сцяг Малайзіі}} [[Джорджтаўн (Пінанг)|Джорджтаўн]], [[Пінанг]], [[Малайзія]] (10 кастрычніка [[1984]])<ref name="Michelmann2009">{{ref-en}} {{cite book|author=Hans Michelmann|title=Foreign Relations in Federal Countries|url=https://books.google.com/books?id=U1gZqQQPIEwC&pg=PA198|date=28 студзеня 2009|publisher=McGill-Queen's Press – MQUP|isbn=978-0-7735-7618-6|pages=198–}}</ref> * {{Сцяг Японіі}} [[Ітыкава (горад)|Ітыкава]], [[Тыба (прэфектура)|Тыба]], [[Японія]] (4 лістапада [[1989]])<ref>{{ref-en}} {{cite web|title=A Sight-seeing Guide to Ichikawa City's International Exchanges|url=http://www.city.ichikawa.lg.jp/common/000295020.pdf|website=city.ichikawa.lg.jp|publisher=Ichikawa|date=Лістапад 2018|access-date=2020-04-08|archive-date=25 снежня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221225060408/https://www.city.ichikawa.lg.jp/common/000295020.pdf|url-status=dead}}</ref> * {{Сцяг Паўднёвай Карэі}} [[Кванджу]], [[Паўднёвая Чала]], [[Паўднёвая Карэя]] (24 верасня [[1997]])<ref>{{ref-en}} {{cite web |title=Sister Cities|url=https://www.gwangju.go.kr/eng/contentsView.do?pageId=eng17|website=gwangju.go.kr|publisher=Gwangju|access-date=2020-04-13}}</ref> * {{Сцяг Кітая}} [[Чэнду]], [[Сычуань]], [[Кітай]] (17 снежня 2002)<ref name=ChenduSisterCities>{{ref-en}} {{cite web|title=Chengdu Sister and partner cities|url=http://www.gochengdu.cn/news/our-sister-cities/city-profile-exchange-activities/our-sister-cities-a2101.html|access-date=19 чэрвеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180619055314/http://www.gochengdu.cn/news/our-sister-cities/city-profile-exchange-activities/our-sister-cities-a2101.html|archive-date=19 чэрвеня 2018|url-status=live}}</ref> * {{Сцяг ЗША}} [[Мілуокі]], [[Вісконсін]], [[ЗША]] (30 кастрычніка 2014)<ref>{{ref-en}} {{cite web |url=http://onmilwaukee.com/buzz/articles/sistercitymedan.html |title=City will host Indonesian sister city signing ceremony Thursday |date=28 кастрычніка 2014 |publisher=onMilwaukee.com |type=online magazine, press release |access-date=16 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141104055213/http://onmilwaukee.com/buzz/articles/sistercitymedan.html |archive-date=4 лістапада 2014 |url-status=live}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Бурханудзін Харахап]] — нацыянальны герой Інданезіі, дзявяты прэм’ер-міністр Інданезіі {{зноскі}} == Спасылкі == {{portal|Інданезія}} * {{Commonscat-inline|Medan}} * [https://web.archive.org/web/20040817083134/http://www.pemkomedan.go.id/ Афіцыйны ўрадавы сайт] {{ref-id}} * [https://web.archive.org/web/20151113012433/http://medanesia.com/topic/31/sejarah-kota-medan Medanesia — Форум аб Медане] {{ref-id}} * [http://www.dharssi.org.uk/travel/indonesia/map.html Карта паўночнай Суматры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060219100418/http://www.dharssi.org.uk/travel/indonesia/map.html |date=19 лютага 2006 }} * [http://medan.m-heritage.org/about_medan/ Спадчына Медана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090120034940/http://medan.m-heritage.org/about_medan/ |date=20 студзеня 2009 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Інданезіі]] [[Катэгорыя:Паўночная Суматра]] pw0f2weqixmk215uhy2phwwyw0qs2f6 0 92717 5135586 4850196 2026-05-04T08:14:15Z DzBar 156353 афармленне, вядомыя асобы 5135586 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Мемінген |арыгінальная назва = Memmingen |падначаленне = |краіна = Германія |герб = Wappen Memmingen.svg |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 59|lat_sec = 16 |lon_dir = E|lon_deg = 10|lon_min = 10|lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 70,17 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 601 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 41&nbsp;118 |год перапісу = 2007 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 08331 |паштовы індэкс = 87681–87700 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Memmingen |сайт = http://www.memmingen.de/ |мова сайта = de |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Мемінген''' ({{lang-de|Memmingen}}) — горад у [[Германія|Германіі]], горад зямельнага падпарадкавання, размешчаны ў зямлі [[Баварыя]]. Падпарадкаваны адміністрацыйнай акрузе [[Швабія]]. Насельніцтва складае {{num|41118|чалавек}} (на 30 чэрвеня 2007 года). Займае плошчу 70,17 км². Афіцыйны код — 09 7 64 000. Горад падзяляецца на 7 гарадскіх раёнаў. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} == Вядомыя асобы == * [[Бернхард Штрыгель]] (1460—1528) — мастак * [[Марыа Гёцэ]] (нар. 1992) — футбаліст * [[Хольгер Бадштубер]] (нар. 1989) — футбаліст == Зноскі == <references /> {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Баварыі]] q1mqicl2x1uiasyqbl10bevjuiqcq66 0 94916 5135345 5047540 2026-05-03T14:45:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5135345 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Мендэле Мойхер-Сфорым |Арыгінал імя = מענדעלע מוכר ספרים |Выява = Mendele Mos big.jpg |Апісанне выявы = |Імя пры нараджэнні = Шолам-Янкеў Бройдэ |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = [[Расійская імперыя]] |Род дзейнасці = |Гады актыўнасці = 1863 — |Кірунак = |Жанр = |Мова твораў = |Вікісховішча = |Вікікрыніца = }} '''Мендэле Мойхер-Сфорым''' ({{lang-yi|מענדעלע מוכר ספרים}} — «Мендэле-Кніганоша», «Мендэле-гандляр кніжкамі», сапраўднае імя — Шолам-Янкеў (Шолам-Якаў) Бройдэ, па пашпарце '''Саламон Майсеевіч Абрамовіч''', {{ДН|2|1|1836|21|12|1835}}, {{МН|Капыль|у Капылі}}, [[Мінская губерня]] — {{ДС|8|12|1917|25|11}}, {{МС|Адэса}}) — ​ [[яўрэі|яўрэйскі]] [[пісьменнік]], лічыцца заснавальнікам сучаснай свецкай яўрэйскай літаратуры на мове [[ідыш]]. Класік літаратуры на ідышы і на [[іўрыт|іўрыце]]. Быў настаўнікам у Яўрэйскім казённым вучылішчы. == Пачатак творчасці == Мендэле выступаў з публіцыстычнымі артыкуламі аб выхаванні і пераклаў на іўрыт натуральную гісторыю прафесара Ленца. Неўзабаве ён прыйшоў да пераканання, што да народа трэба звяртацца на народнай мове, і пачаў пісаць амаль выключна на ідышы. Першы яго буйны твор — аповесць «Маленькі чалавечак», апублікаваная ў 1864 годзе. == Перыяд творчай спеласці == Велізарны поспех мела аповесць Мендэле «Кляча» (1873), дзе пад выглядам няшчаснай, хворай, усімі гнанай клячы намаляванае жыццё расійскага яўрэйства, што прыгнятаецца ўрадавымі мерамі. У аповядзе «Фішка Кульгавы» пададзена карціна грамадскага ладу жабракоў: яўрэйства, якое жыве з дня на дзень, не ведае раніцай, дзе яно правядзе ноч, якое не мае ніякіх пэўных заняткаў, ахарактарызавана як старая вялікая торба, часам парожняя, часам напоўненая то адным смеццем, то іншым. Самы знакаміты яго раман — «Падарожжа Беньяміна Трэцяга» (1878), лірыка-сатырычная фантасмагорыя па матывах сярэднявечнай яўрэйскай працы «Падарожжа Біньяміна з Тудэлы», якая нагадвае «[[Дон Кіхот (раман)|Дон Кіхот]]а» Сервантэса. На беларускую мову гэты твор пад назвай «Падарожжы Беньяміна III» у 2019 годзе пераклаў з іўрыта [[Павел Сяргеевіч Касцюкевіч|Павел Касцюкевіч]], які трактуе свой пераклад як «антыкаланіяльны»<ref>https://belisrael.info/?p=21000{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Памяць == 13 лютага 1928 г. у Беларускім дзяржаўным тэатры ў Мінску адбыўся вялікі ўрачысты вечар з нагоды дзесятай гадавіны смерці пісьменніка. Ад Інбелкульта на вечары аб ролі пісьменніка ў яўрэйскай літаратуры выступіў неадменны сакратар В. Ластоўскі, даклад аб творчасці пісьменніка зрабіў Х. Дунец. Народны камісарыят асветы пастанавіў прысвоіць 27-й яўрэйскай школе ў Мінску імя пісьменніка. Адна з вуліц Капыля (вуліца Абрамовіча) названая ў гонар Мендэле Мойхер-Сфорыма<ref name=":0">{{Cite web |url=http://www.kopyl.by/?p=69682 |title=Архіўная копія |access-date=5 верасня 2019 |archive-date=23 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923034355/http://www.kopyl.by/?p=69682 |url-status=dead }}</ref>. На будынку капыльскага ўнівермага ў 2018 годзе адкрыта дошка ў памяць пра пісьменніка<ref name=":0" /><ref>https://belisrael.info/?p=16579</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * БЭ у 18 тамах. Т. 10, Мн., 2000. С. 284. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мойхер-Сфорым}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] [[Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі]] [[Катэгорыя:Шматмоўныя пісьменнікі]] l7hwpdzqe0wdjwd9t3zrrc89xnqehvp 0 102660 5135594 4768663 2026-05-04T08:52:47Z ~2026-21181-80 166293 зроблены дадатак пра назву мовы катэхізіса магілы 1645 г. 5135594 wikitext text/x-wiki {{Іерарх | імя = Мітрапаліт Пётр | імя пры нараджэнні = {{lang-ro|Petru Movilă}} (Петру Мовілэ) | изображение = Petro Mohyla- big.jpg | описание изображения = | тытул = [[Кіеўская мітраполія|Мітрапаліт Кіеўскі, Галіцкі і ўсяе Русі]], <br />3-і Экзарх [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Канстанцінопальскага трону]] | царква = [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Канстанцінопальская праваслаўная царква]] [[Кіеўская мітраполія]] | избрание = | интронизация = | перыядпачатак = [[28 красавіка|1632]] | перыядканец = [[1647]] | папярэднік = Ісая (Капінскі) | пераемнік = [[Сільвестр Косаў|Сільвестр (Косаў)]] | дата нараджэння = 10.01.1597 (31.12.1596) | мейсца нараджэння = [[Сучава Молдавское княжество]] | дата смерці = 11.01.1647 (1) | мейсца смерці = [[Кіеў]] | принятие монашества = | сан = | викисклад = Petro Mohyla ]] }} '''Мітрапаліт Пётр''' (свецкае імя '''Пётр Магіла'''; {{ДН|10|1|1597|31|12|1596}}, Сучава, [[Малдаўскае княства]] — {{ДС|11|1|1647|1}}, [[Кіеў]]) — епіскап [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Канстанцінопальскай праваслаўнай царквы]], [[Кіеўская мітраполія|Мітрапаліт Кіеўскі, Галіцкі і ўсяе Русі]], 3-і [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Экзарх Канстанцінопальскага трону]] (28 красавіка 1632—1647). [[Файл:Герб Пятра Магілы.jpg|міні|злева|Герб Пятра Магілы]] == Біяграфія == === Паходжанне === Выхадзец са старажытнага малдаўскага баярскага роду [[Магілы|Магілаў]]. Нарадзіўся 31 снежня [[1596]] года ў сям’і [[Малдаўскае княства|валашскага і малдаўскага гаспадара]] Сымона Магілы і Семігародскай князёўны Маргарыты. У [[1607]] у выніку барацьбы за ўладу бацька хлопца загінуў. Пасля смерці Сымона Магілы і пасля захопу ў [[1612]] годзе Канцемірам Мурзай [[Малдаўскае княства|малдаўска-валашскіх уладанняў]], князёўне Маргарыце з сынам прыйшлося пакінуць [[Малдаўскае княства|Гаспадарства]] і пераехаць на ўкраінскія землі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе іх прынялі сваякі — пляменіца Сымона Раіна Магілянка была жонкай князя [[Міхал Вішнявецкі|Міхала Вішнявецкага]], якому належала амаль што ўся [[Левабярэжная Украіна|Левабярэжная Ўкраіна]]. === Адукацыя === Пачатковую адукацыю Пётр Магіла атрымаў у Львоўскай брацкай школе, арганізаванай у [[1586]] годзе для абароны і захавання праваслаўнай веры. [[Магілы|Сям’я Магілы]] вызнавала праваслаўе, мела цесныя сувязі з [[Львоўскае Успенскае брацтва|Львоўскім брацтвам]], пастаянна дапамагаючы яму сродкамі і паслугамі ў будаўніцтве. [[Львоў]] быў непадалёк ад тагачасных [[Малдаўскае княства|малдаўска-валашскіх уладанняў]]; Львоўскае брацтва, адчуваючы патрэбу ў сродках, часта звярталася да адзінаверных малдаўскіх гаспадароў з просьбамі пра матэрыяльную дапамогу. Далейшую адукацыю Пётр Магіла атрымаў у еўрапейскіх універсітэтах: спачатку ў Замойскай акадэміі, пасля вучыўся ў розных навучальных установах [[Нідэрланды|Галандыі]], а таксама ў [[Парыж]]ы. Пётр Магіла вольна валодаў латынню, грэцкай і польскай мовамі, досыць хутка авалодаў багаслоўскай навукай, добра ведаў асновы каталіцкага багаслоўя. Пасля вяртання ў [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]] быў адным з прэтэндэнтаў на малдаўскі трон. Яго пратэктарам быў [[Станіслаў Жалкеўскі]]. Пазней пайшоў на ваенную службу, удзельнічаў у Цецорской бітве [[1620]] і [[Бітва пад Хацінам (1621)|Хоцінскай бітве]] [[1621]] (у падраздзяленні [[Ян Караль Хадкевіч|Яна Караля Хадкевіча]]), але потым, верагодна пад уплывам кіеўскага мітрапаліта Іава Барэцкага, вырашыў прыняць духоўны сан. === Царкоўная кар’ера === Мала вядома пра перыяд жыцця Пятра Магілы, пачынаючы ад яго ўдзелу ў Хоцінскай бітве і да пасвячэння ў сан [[Кіева-Пячэрская лаўра|Кіева-Пячорскага]] архімандрыта. Пётр Магіла пачаў часта наведваць [[Кіеў]], браў актыўны ўдзел у справах праваслаўнай веры. Украінскі гісторык С. Голубеў лічыць, што, акрамя праваслаўнага выхавання, гэтаму паспрыялі частыя сустрэчы Пятра Магілы з мітрапалітам Іовам Барэцкім — настаўнікам Магілы яшчэ з часоў вучобы ў Львоўскай брацкай школе. Адносіны з Іовам канчаткова завяршылі фарміраванне поглядаў Пятра Магілы, вызначылі кірунак яго далейшай жыццёвай дзейнасці. На працягу 1622-27 гадоў Пётр Магіла знаходзіўся на паслухмянстве ў адным з скітоў [[Кіева-Пячэрская лаўра|Кіева-Пячэрскай Лаўры]], размешчанага на тэрыторыі сучаснага сяла Міхайлаўка-Рубежовка пад Кіевам. У 1625 годзе ён прыняў манаскі пострыг у Кіева-Пячэрскім манастыры. Пасля смерці 21 сакавіка 1627 года архімандрыта Пячэрскай лаўры Захара Капісценскага, ў снежні 1627 года быў прысвечаны на яго пасаду (атрымаў яе пры падтрымцы [[Кіеўскае ваяводства|кіеўскага ваяводы]] Тамаша Замойскага). Архімандрыт Кіева-Пячэрскай лаўры падпарадкоўваўся не кіеўскаму мітрапаліту, а напрамую [[Канстанцінопальскі патрыярх|канстанцінопальскаму патрыярху]] і меў тытул «вялікага архімандрыта». У тым жа годзе зацверджаны на гэтай пасадзе каралём [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонтам III Вазам]]. У гэты час яму споўнілася 30 гадоў. У такім узросце абрання на такую высокую царкоўную пасаду ажыццяўлялася ці не ўпершыню. Відавочна, гэтаму паспрыяла падтрымка Барэцкага і іншых уплывовых шляхецкіх сем’яў спавядаўшых праваслаўную веру. === Выдавецкая дзейнасць === Прыкладаў усе намаганні, каб за час яго архімандрыцтва Кіева-Пячэрская друкарня заняла выбітнае месца як сярод іншых друкарняў [[Украіна|Украіны]] і [[Беларусь|Беларусі]], так і ў грамадскім жыцці ў цэлым. За пяць з паловай гадоў яго настаяцельства з лаўрскай друкарні выйшла 15 выданняў; сярод іх былі кнігі Пятра Магілы. У 1628 годзе у Лаўры надрукавалі перакладзеныя Пятром Магілай з грэцкага «Агапита діакона главизни поучительни» і «Тріодь цвітная», у якіх тлумачыліся важнасць і значэнне царкоўных гімнаў. У 1629 годзе на Кіеўскім царкоўным саборы прынялі да выдання «Леітургіаріон» Пятра Магілы. Ён уяўляў сабой служэбнік, выпраўлены архімандрытам па грэчаскіх крыніцах (адна з самых значных прац Пятра Магілы, на працягу больш за дзвесце гадоў не губляла свайго значэння). Ва ўласнаручных запісах Пятра Магілы захаваўся шэраг [[Канон (песнапенне)|канонаў]], якія часткова ўвайшлі ў будучыя Лаўрскія выданні: Канон на прычашчэння святароў, Канон на выхад душы, Канон на стварэнне свету і плач выгнаных з раю прабацькоў, Канон пакаянны, Падзячны спеў у гонар Найсвяцейшай Багародзіцы ў сувязі з пазбаўленнем ёй Кіева-Пячэрскай мясціны ад нашэсця ляцкія войскі (1630) і іншыя. Гэтыя невялікія творы, напісаныя на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўна-славянскай мове]], сведчаць пра вялікі літаратурны талент Пятра Магілы. У 1645 г. апублікаваў у Кіеве кароткі катэхізіс спачатку на польскай («Zebranie krotkiey navki o artikułach wiary»), потым на мясцовай пісьмовай мове («Събраніе короткои науки о артикулах вѣры»). Пасля выдання ў Маскве ў 1696 г. поўнай версіі катэхізіса, дзе было пазначана, што мовай выдання кіеўскага катэхізіса П. Магілы 1645 г. была “беларуская”, такая кваліфікацыя мовы катэхізіса 1645 г. ужывалася ў літаратуры мінімум да канца першай чвэрці ХІХ ст.<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/165563104/%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%8F%D1%86%D1%86%D1%8F_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5_%D0%A5%D0%86%D0%A5_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F_%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D1%96%D0%BB%D1%8E|аўтар=Запрудскі С. М.|загаловак=Фарміраванне паняцця беларуская мова ў першай палове ХІХ стагоддзя: роля прац гістарычнага профілю // Беларуская мова – галоўная гісторыка-культурная каштоўнасць нацыі і дзяржавы : (да 95-годдзя Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа) : зб. навук. арт.|адказны=пад агул. рэд. І. Л. Капылова|год=2025|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|старонкі=33-34}}</ref> Спрабаваў дабіцца для Кіева-Пячэрскай друкарні выключнага права друкавання царкоўнай багаслужбовай літаратуры. Таму быў незадаволены спробай Львоўскага епіскапа Арсеня Желіборскага выдаць ў [[Львоў|Львове]] «Служэбнік» і «Намаканон» у 1646 годзе. === Дыпламатычная дзейнасць === Жыццё і царкоўная служба Пятра Магілы прыйшліся на складаны час у гісторыі [[Праваслаўная царква|праваслаўнай царквы]] ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. У 1596 годзе была падпісана [[Берасцейская унія|Берасцеская ўнія]], у выніку якой большасць праваслаўных епіскапаў прызнала вяршэнства [[Папства|Папы Рымскага]], Кіеўская праваслаўная мітраполія злучылася з [[Рымска-Каталіцкая Царква|Рымска-Каталіцкай Царквой]]. Тыя праваслаўныя іерархі і святары, якія не прызналі уніі, фактычна апынуліся па-за законам. Верныя і большасць манастыроў таксама выступілі супраць уніі. Аднак у ажыццяўленнях яе палажэнняў была зацікаўлена свецкая ўлада, таму прыгнёт праваслаўных, якія не жадалі прызнаваць перавагу [[Рым]]а, стаў звычайнай з’явай. Пётр Магіла лічыў надзвычай важнай справай прымірэння ўсіх праваслаўных — тых, якія прызналі унію, і тых, якія выступалі супраць яе. Аднак яго дзеянні, накіраваныя на прымірэнне, выклікалі неадназначныя ацэнкі сучаснікаў. Адны лічылі Пятра Магілу шчырым змагаром адзінства праваслаўя, іншыя — рукой каралеўскай улады, якая намагаецца павярнуць праваслаўных у уніятаў, разарваць сувязі з [[Усходняе хрысціянства|усходнімі патрыярхамі]] і [[Масква|Масквой]]. 29 чэрвеня 1629 года ў [[Кіеў|Кіеве]] быў скліканы сабор, прадметам абмеркавання якога павінна было стаць пытанне прымірэння уніятаў і праваслаўных. Станоўчых вынікаў сабор не даў. Не споўніліся надзеі Пятра Магілы на прымірэнне цэркваў на Львоўскім саборы. Таксама удар па яго надзеях нанесла смерць мітрапаліта Іава Барэцкага. Вестку пра смерць свайго настаўніка Пётр Магіла атрымаў 26 студзеня 1631, вяртаючыся ў [[Кіеў]] з асвячэння [[Успенская царква (Львоў)|Стаўрапігійнай царквы]] ў [[Львоў|Львове]]. Царква была пабудавана [[Львоўскае Успенскае брацтва|Львоўскім брацтвам]] з немалымі ахвяраваннямі Пятра Магілы. Няўдачы ўсіх спробаў па прымірэнні цэркваў спарадзілі разгубленасць і безнадзейнасць сярод праваслаўных абодвух плыняў — тых, хто прызнаваў унію, і тых хто выступаў супраць яе. Пасля азнакамлення з духоўным завяшчаннем Іава Барэцкага Пётр Магіла ўступіў у Кіеўскае брацтва, стаў старэйшым братчыкам, апекуном і заснавальнікам брацтва, манастыра і школы; гэта пасада адкрывала яму шлях да занятку мітрапольнай кафедры. Але мітрапалітам тады быў пастаўлены Ісая Капінскі. === Асветніцкая дзейнасць === Пётр Магіла прысвяціў значную частку свайго жыцця развіццю праваслаўнай адукацыі ў Рэчы Паспалітай. Будучы мітрапаліт згуртаваў вакол сябе адукаваных людзей. Увосень [[1631]] г. на тэрыторыі Кіева-Пячэрскай лаўры адкрыў першую школу. Выкладанне ў Лаўрскай школе вялося на латыні і польскай мове, стваралася на ўзор вядучых школ таго часу — [[Езуіты|езуіцкіх]] калегій, усяго навучалася больш за 100 вучняў. Пётр Магіла добра ўсведамляў значэнне адукацыі ў развіцці грамадства, імкнуўся заснаваць у Кіеве школы, якія адказвалі б патрэбам часу, ні ў чым не саступалі б падобным еўрапейскім навучальным установам. Задоўга да адкрыцця школы, клапоцячыся аб дасведчаных выкладчыках, Пётр Магіла падбіраў здольных маладых людзей і за свой кошт адпраўляў іх замяжу на вучобу. Школьныя справы не давалiся Пятру Магілы лёгка — спачатку Пячэрска-лаўраўскіе інакі выступілі супраць прадастаўлення школе памяшканняў; але вырашыць гэтую праблему ўдалося. З пачаткам навучання праціўнікі Пятра Магілы сталі бачыць у лаўрскай школе канкурэнта Кіеўскай брацкай школе. Кіеўскае брацтва і казацтва ўзнялі пытанне аб аб’яднанні Кіеўскай брацкай школы і Лаўрскай, іх падтрымаў новы мітрапаліт [[Ісая Капінскі]]. Пётр Магіла пагадзіўся аб’яднаць Лаўрскую школу з брацкай, пры ўмове, што будзе ахоўнікам і апекуном аб’яднанай ўстановы. Лаўрская школа, аб’яднаная ў [[1632]] годзе з Кіева-брацкай, была ператворана ў Кіеўскую калегію, якая была абвешчана правапераемніцай Кіеўскай Акадэміі, заснаванай Яраславам Мудрым. Калегію арганізавалі па ўзорах езуіцкіх навучальных устаноў. Студэнты вывучалі тут тры мовы: грэцкую, лацінскую і царкоўнаславянскую, вывучалі багаслоўе і свецкія навукі. Сярод выпускнікоў гэтай калегіі была нямала прадстаўнікоў эліты тагачаснай Украіны і Беларусі. На ўтрыманне калегіі і кляштара Магіла запісаў дзве лаўраўскіе воласці і падараваў уласнае сяло, акрамя таго, аказваў грашовую дапамогу як калегіі, так і настаўнікам і вучням. Улічваючы хуткі рост колькасці навучэнцаў у 1634 годзе адкрылі філіял калегіі ў [[Вінніца|Вінніцы]], якую пазней перанеслі ў [[Гошча (Ровенская вобласць)|Гошчу]] на Валыні (праіснавала да канца 17 стагоддзя), у 1636 годзе Пётр Магіла заснаваў калегію ў [[Крамянец|Крамянцы]]. З імем Пятра Магілы звязана разгортванне праваслаўнай сістэмы вышэйшай і сярэдняй адукацыі ў Рэчы Паспалітай. У красавіку [[1632]] года памёр кароль [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Жыгімонт III Ваза]]. Па польскім звычае пасля смерці караля меў сабрацца так званы канвакацыйны [[сойм]], на якім рабілі агляд дзейнасці папярэдняга караля, абмяркоўвалі розныя меркаванні і прапановы адносна будучага каралеўства. Затым збіраўся элекцыйны сойм, на якім выбіралі новага караля. У [[Прылукы|Прылуках]] склікалі вялікую казацкую Раду, якая абрала на сейм дэлегацыю. Пятра Магілу дэлегавалі на сейм ад імя мітрапаліта Ісаі Капінскага і ўсяго праваслаўнага духавенства. На сойме ён патрабаваў адмены разнастайных актаў, якія забаранялі праваслаўным будаваць цэрквы, адкрываць калегіі, друкарні, а таксама вяртання дыяцэзій, царкоўных маёнткаў. Новы кароль Рэчы Паспалітай [[Уладзіслаў IV]] афіцыйна аднавіў [[Кіеўская мітраполія (1458—1688)|Кіеўскую праваслаўную мітраполію]], якая дагэтуль дзейнічыла без дазволу свецкіх улад, але падпарадкаваў яе [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопальскаму патрыярхату]], а не [[Патрыярх града Іерусаліма і ўсяе Палесціны|Іерусалімскаму]], і вярнуў праваслаўным адмененыя прывілеі. Уладзіслаў задаволіў просьбу праваслаўнага духавенства, выдаўшы дыплом, якім гарантаваў праваслаўным вялікія правы і выгады, якія былі пазначаны ў «Артыкулах для заспакаення рускага народа». Гэтым дакументам падавалася поўная свабода пераходу як з праваслаўя ў унію, так і з уніі ў праваслаўе. Кіеўскі мітрапаліт меў, як і раней, быць [[экзарх]]ам Канстантынопальскага патрыярха. Праваслаўным мітрапалітам вярнулі Луцкую епархію, увялі новую у [[Мсціслаў|Мсціславе]], забаранялі рабіць разнастайныя вобразы праваслаўным людзям. Таксама кароль жадаў бачыць Кіеўскім мітрапалітам Пятра Магілу, а не Ісаю Капінскага, які быў стаўленікам Іерусаліма. Гэта было рашэннем урада Рэчы Паспалітай як і раней не прызнаваць іерархію Іерусалімскай Праваслаўнай Царквы ў Каралеўстве. [[12 сакавіка]] [[1633]] года Уладзіслаў зацвердзіў мітрапалітам Пётра Магілу. Каралеўскай граматай праваслаўнай мітраполіі быў адданы [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Кіева-Сафійскі сабор]], за Пятром захоўваўся тытул Кіева-Пячэрскага [[архімандрыт]]а, таксама яму быў даручаны нагляд за Пустынна-Нікольскім манастыром. Неўзабаве было атрымана блаславенне патрыярха канстанцінопальскага (патрыярх аказваў новаму мітрапаліту званне «экзарха святога канстанцінопальскага трона»). У красавіку 1633 года Пётр Магіла разаслаў верным праваслаўным граматы, запрашаючы бачных прадстаўнікоў суполак прыбыць у Львоў на яго пасвячэнне ў сан мітрапаліта. Горад гэты быў абраны не выпадкова, тут яго добра ведалі і паважалі. Пасля двухмесячнага знаходжання ў Львове новы мітрапаліт Пётр Магіла ў канцы чэрвеня адправіўся ў Кіеў. Аднак Ісая Капінскі не палічыў абрання Магілы законным, падаў скаргу каралю. Цяжба доўжылася не адзін год. У лютым [[1637]] года Пётр Магіла запрасіў Ісаю ў [[Луцк]], там у прысутнасці шматлікага духавенства прымірыўся з ім. Ісая зноў выступіў супраць Пятра Магілы, заявіўшы, што той сілай прымусіў яго да прымірэння. Да самай сваёй смерці Ісая Капінскі не прызнаў прызначэння мітрапалітам Пятра. === На пасадзе мітрапаліта === Пасля пастаўлення мітрапалітам Пётр Магіла з новай сілай разгарнуў падзвіжніцтва ў царкоўнай, адукацыйнай, будаўнічай галінах і кнігадрукаванні. Уся яго дзейнасць была накіравана на аднаўленне актыўнага жыцця Праваслаўнай Царквы. Новы мітрапаліт запатрабаваў ад пастыраў суровыя, але справядлівыя патрабаванні. Тычыліся яны найперш за ўсе абавязковай агульнай і багаслоўскай адукацыі, стараннага выканання кананічных правілаў. У сваіх граматах і пасланнях Пётр Магіла кожны раз канцэнтраваў увагу святароў на неабходнасць сваім жыццём і дзейнасцю служыць прыкладам для вернікаў, выконваючы запаведзі Божыя, нястомна клапаціцца аб пастве, добрасумленна засцерагаючы сваю годнасць ад найменшых правін. У ведамства праваслаўнага мітрапаліта Магілы перайшлі Сафійскі кафедральны сабор у Кіеве і прыпісаныя да яго храмы, Выдубіцкі, Міхайлаўскі, Пустынна-Нікольскі манастыры і іншыя манастыры і храмы. У 1634 годзе пачалося аднаўленне Сафійскага сабора, якое доўжылася на працягу дзесяці гадоў. Мітрапаліт загадаў таксама расчысціць з-пад напластаванняў зямлі рэшткі Дзясяціннай царквы, пад руінамі якой знайшлі мошчы святога роўнаапостальнага вялікага князя Уладзіміра. Пётр Магіла за свой кошт аднавіў старую Царкву Спаса на Бераставе, для роспісу якой запрасіў мастакоў з Крыта, архітэктара Актавіяна Манчіні. Яны аднавілі таксама Трохсвяціцельскую і Міхайлаўскую царквы Выдубіцкага манастыра. Важным пунктам актыўнасці мітрапаліта Магілы было ўпарадкаванне богаслужбовай практыкі і выдавецкая дзейнасць. Рэлігійныя спрэчкі XVII стагоддзя патрабавалі выразнага і сучаснага выкладу асноў праваслаўнай веры. З гэтай мэтай ў 1640 годзе Пётр Магіла склікаў у Кіеве сабор (8-18 верасня), на які запрасіў духоўных і свецкіх асоб, у асноўным членаў брацтваў. Следствам гэтага сабора стала зацвярджэнне і новае выданне «Рытуала» (1646). У царкоўную гісторыю ён увайшоў як «Трэбнік Пятра Магілы» які доўгі час служыў праваслаўнаму духавенству ўсёй Рэчы Паспалітай, а затым і Расійскай імперыі. У Рытуале былі выкладзены не толькі малітвы і абрады, але таксама да яго былі дададзены тлумачэнні і парады, як у тым ці іншым выпадку варта сябе паводзіць і паступаць. Пад кіраўніцтвам Пятра Магілы ажыццявілі прагляд і выданне іншых богаслужбовых кніг. Адна з самых вядомых — гэта «Служэбнік» (1629, 1639)". Таксама пад яго кіраўніцтвам быў складзены першы праваслаўны катэхізіс — «Праваслаўнае вызнанне веры». Для яго зацвярджэння ў 1642 годзе ў Яссах склікалі царкоўны сабор. На гэтым саборы, у прысутнасці прадстаўнікоў Рускай, Грэцкай і Малдаўскай Цэркваў катэхізіс быў разгледжаны і прыняты. Ён быў выдадзены ў Еўропе на грэцкай, лацінскай і польскай мовах, але толькі ўжо пасля смерці Петра Магілы. У 1696 годзе яго перадрукавалі ў Маскве, калі ён ужо заслужыў павагу ўсіх праваслаўных багасловаў заходняга свету. Доўгі час катэхізіс Пятра Магілы выконваў ролю поўнага выкладу праваслаўнай веры. == Смерць і пахаванне == Памёр Пётр Магіла 1 (11 студзеня) 1647 года, калі яму было ўсяго пяцьдзесят. На пасадзе мітрапаліта ён праслужыў усяго чатырнаццаць гадоў. 3 (19) сакавіка 1647 цела нябожчыка, згодна з яго волі, было перанесена і пакладзена ў Вялікай царквы Кіева-Пячэрскай лаўры. У наш час магіла мітрапаліта знаходзіцца злева ад галоўнага ўваходу ва Успенскі сабор Кіева-Пячэрскай лаўры. На месцы пахавання ўстаноўлена чорная гранітная пліта з адпаведным надпісам пра смерць вядомага мітрапаліта-архімандрыта Кіева-Пячэрскай лаўры. == Духоўны запавет == За некалькі дзён да смерці мітрапаліт склаў духоўнае завяшчанне, абвяшчаючы [[Кіева-Магілянская акадэмія|Кіева-Братэрскую калегію]] першай спадчынніцай сваёй маёмасці. Ёй ён завяшчаў 81000 злотых, усю сваю нерухомую маёмасць, каштоўнасці і бібліятэку. На той час бібліятэка Петра Магілы была адной з найбуйнейшых у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. У ёй былі творы [[Сенека|Сенекі]], [[Гарацый|Гарацыя]], [[Гай Юлій Цэзар|Цэзара]], [[Марк Тулій Цыцэрон|Цыцэрона]], [[Нікало Макіявелі|Макіявелі]], трактаты [[Авіцэна|Авіцэны]] і інш. Нароўні з багаслоўскай літаратурай суседнічалі польскія хронікі, рускія летапісы, дакументальныя зборнікі, хранографы. У яго бібліятэку таксама ўвайшлі кнігі, якія ў свой час завяшчаў Магіле Іов Барэцкі. == Кананізацыя == У [[1996]] годзе Сінодам [[Украінская праваслаўная царква Маскоўскага патрыярхата|Украінскай Праваслаўнай Царквы Маскоўскага патрыярхата]] мітрапаліт Кіеўскі, Галіцкі і ўсяе Русі Петр Магіла кананізаваны [[Свяціцелі|ў ліку Свяціцеля]] як мясцовашанавальны святы [[Украінская праваслаўная царква Маскоўскага патрыярхата|УПЦ МП]]. 8 снежня [[2005]] года Архіерэйскім саборам [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]] кананізаваны для агульнацаркоўнага шанавання. Таксама ў [[1996]] годзе незалежна ад Украінскай Праваслаўнай Царквы Маскоўскага Патрыярхату кананізаваны некананічнай [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхата|Украінскай Праваслаўнай Царквой Кіеўскага Патрыярхату (УПЦ КП)]]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кіеўскія праваслаўныя мітрапаліты]] [[Катэгорыя:Релігійныя дзеячы Украіны]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Епіскапы Канстанцінопальскай праваслаўнай царквы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Кіева-Пячерскай лаўры]] [[Катэгорыя:Архімандрыты Кіева-Пячерскай лаўры]] [[Катэгорыя:Святыя Украіны]] [[Катэгорыя:Святыя Румыніі]] nbp5u1gtt2p5mkam2vbcscdfmybzwd9 0 108681 5135400 4460519 2026-05-03T17:36:54Z ~2026-21181-80 166293 устаўлены фрагмент, датычны трактоўкі мовы (моў) Статутаў ВКЛ і статус "рускай" мовы ў ВКЛ 5135400 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Тадэвуш Чацкі''' ({{lang-pl|Tadeusz Czacki}}; {{ДН|28|8|1765}}, в. [[Паўліўка (Іванычаўскі раён)|Паўлаўка]], [[Іванічаўскі раён]], [[Валынская вобласць]], [[Украіна]] — {{ДС|8|2|1813}}) — польскі гісторык, дзеяч асветы і навукі на тэрыторыі [[ВКЛ]]. == Біяграфія == Атрымаў дасканалую хатнюю адукацыю. 3 1781 практыкант задворнага асэсарскага (каралеўскага) суда ў Варшаве. Зблізіўся з гісторыкам [[А. Нарушэвіч]]ам. Па даручэнні караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] ўпарадкаваў частку прыватнага каралеўскага архіва і Кароннай метрыкі. У 1786—92 член Кароннай скарбовай камісіі. Праводзіў даследаванні гаспадарчага стану краіны. Ініцыятар складання гідраграфічнай карты Польшчы і ВКЛ. Прапаноўваў шматлікія праекты гаспадарчага развіцця краіны, рамяства, гарадоў, замежнага гандлю, скасавання ўсіх абмежаванняў для яўрэяў. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) асеў у [[Кракаў|Кракаве]], дзе праводзіў гістарычныя даследаванні. Сабраў каштоўныя бібліятэчныя і архіўныя зборы. Пасля 3-га падзелу Рэчы Паспалітай (1795) адзін з галоўных арганізатараў асветы і навукі на землях, далучаных да Расійскай імперыі, адзін з заснавальнікаў Таварыства аматараў навук у Варшаве (1800). 3 1805 візітатар школ Валынскай, Падольскай і Кіеўскай губерняў, заснаваў [[Крамянецкі ліцэй]] (з [[Гуга Калантай|Г. Калантаем]]). Абраны ганаровым членам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Супрацоўнічаў у газетах «Nowy pamiętnik Warszawski» («Новы варшаўскі дзённік»), «Dziennik wileński» («Віленскі дзённік»). У 1807 і 1808 арыштоўваўся па падазрэннях у антыўрадавай дзейнасці. == Навукова-даследчая дзейнасць == Як гісторык належаў да «школы Нарушэвіча», у гістарычнай навуцы эпохі Асветніцтва прадстаўляў манархічную плынь. Для мяркуемай манаграфіі пра панаванне Ягелонаў зрабіў крыніцазнаўчае даследаванне «Карціна панавання Жыгімонта Аўгуста» (1835). Твор «Аб літоўскіх і польскіх законах, аб іх духу, крыніцах, сувязі і аб рэчах, змешчаных у першым статуце для Літвы, выдадзеным у 1529 г.» (т. 1—2, 1800—01) — першая ў польскай гістарыяграфіі спроба гістарычнай інтэрпрэтацыі права. Галоўную крыніцу Статутаў ВКЛ бачыў у звычаях паўночных народаў і германцаў, крытыкаваў погляды, быццам права ВКЛ грунтуецца на рымскім праве. У першым томе працы «Аб літоўскіх і польскіх законах…» даследаваў статуты Вялікага Княства Літоўскага, асабліва адкрыты ім Пулаўскі спіс Статута 1529 г., абмеркаваў пытанне выкарыстання ў ВКЛ «рускай» мовы, а таксама пытанне мовы (моў), на якой (якіх) статуты былі напісаны. Паводле Т. Чацкага, "руская" мова станавілася больш ужывальнай у грамадстве пасля хрысціянізацыі Літвы. Ёй карысталіся ўладныя і судовыя органы, каралі, суддзі і чыноўнікі часта адказвалі на ёй. Першы і Трэці статуты ВКЛ былі напісаны «па-руску». Аднак па меры ўзвышэння лаціны і нарматыўнай апрацоўкі польскай мовы “рускай” мовай, якая не мела апрацоўкі, сталі пагарджаць. Прывёў сведчанне перакладчыка Першага статута на лаціну канцлера Альберта Гаштольда, які зазначыў, што ён «даслоўна пераклаў з рускага статута, мова якога варварская». Т. Чацкі неабгрунтавана лічыў, што другая рэдакцыя Статута была напісана па-польску, а трэцяя была перакладзена з «рускай» мовы на польскую. Праца Чацкага была добра вядома многім пазнейшым аўтарам, якія пісалі пра Статуты, такім як І. Мартос, С. Б. Ліндэ, І. Даніловіч, А. Сасноўскі, А. Паўстаньскі і інш. Апрацаваў палеаграфічныя табліцы, нумізматычны каталог. Аўтар шматлікіх твораў па эканоміцы, гісторыі і праве, у т.л. «Аб дзесяцінах у свеце, а падрабязней у Польшчы і Літве» (1801), «Аб яўрэях», «Аб камісіі адукацыі ў Літве» (абодва 1807), «Аб манетнай справе ў Польшчы і Літве» (нап. 1810). Быў ініцыятарам збірання народных песень і паданняў, у якіх бачыў крыніцу для вывучэння дахрысціянскай Польшчы і Літвы. == Бібліяграфія == * Dziela. T. 1—3. Poznań, 1843-45. {{зноскі}} == Літаратура == * Пазднякоў В. Чацкі // БЭ ў 18 т. Т. 17. Мн., 2003. {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чацкі Тадэвуш}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] 2q0jkpx94sxujdodistqixlar19ffm1 5135401 5135400 2026-05-03T17:48:42Z ~2026-21181-80 166293 дадзена спасылка на крыніцу ўведзенага фрагмента 5135401 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Тадэвуш Чацкі''' ({{lang-pl|Tadeusz Czacki}}; {{ДН|28|8|1765}}, в. [[Паўліўка (Іванычаўскі раён)|Паўлаўка]], [[Іванічаўскі раён]], [[Валынская вобласць]], [[Украіна]] — {{ДС|8|2|1813}}) — польскі гісторык, дзеяч асветы і навукі на тэрыторыі [[ВКЛ]]. == Біяграфія == Атрымаў дасканалую хатнюю адукацыю. 3 1781 практыкант задворнага асэсарскага (каралеўскага) суда ў Варшаве. Зблізіўся з гісторыкам [[А. Нарушэвіч]]ам. Па даручэнні караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] ўпарадкаваў частку прыватнага каралеўскага архіва і Кароннай метрыкі. У 1786—92 член Кароннай скарбовай камісіі. Праводзіў даследаванні гаспадарчага стану краіны. Ініцыятар складання гідраграфічнай карты Польшчы і ВКЛ. Прапаноўваў шматлікія праекты гаспадарчага развіцця краіны, рамяства, гарадоў, замежнага гандлю, скасавання ўсіх абмежаванняў для яўрэяў. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) асеў у [[Кракаў|Кракаве]], дзе праводзіў гістарычныя даследаванні. Сабраў каштоўныя бібліятэчныя і архіўныя зборы. Пасля 3-га падзелу Рэчы Паспалітай (1795) адзін з галоўных арганізатараў асветы і навукі на землях, далучаных да Расійскай імперыі, адзін з заснавальнікаў Таварыства аматараў навук у Варшаве (1800). 3 1805 візітатар школ Валынскай, Падольскай і Кіеўскай губерняў, заснаваў [[Крамянецкі ліцэй]] (з [[Гуга Калантай|Г. Калантаем]]). Абраны ганаровым членам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Супрацоўнічаў у газетах «Nowy pamiętnik Warszawski» («Новы варшаўскі дзённік»), «Dziennik wileński» («Віленскі дзённік»). У 1807 і 1808 арыштоўваўся па падазрэннях у антыўрадавай дзейнасці. == Навукова-даследчая дзейнасць == Як гісторык належаў да «школы Нарушэвіча», у гістарычнай навуцы эпохі Асветніцтва прадстаўляў манархічную плынь. Для мяркуемай манаграфіі пра панаванне Ягелонаў зрабіў крыніцазнаўчае даследаванне «Карціна панавання Жыгімонта Аўгуста» (1835). Твор «Аб літоўскіх і польскіх законах, аб іх духу, крыніцах, сувязі і аб рэчах, змешчаных у першым статуце для Літвы, выдадзеным у 1529 г.» (т. 1—2, 1800—01) — першая ў польскай гістарыяграфіі спроба гістарычнай інтэрпрэтацыі права. Галоўную крыніцу Статутаў ВКЛ бачыў у звычаях паўночных народаў і германцаў, крытыкаваў погляды, быццам права ВКЛ грунтуецца на рымскім праве. У першым томе працы «Аб літоўскіх і польскіх законах…» даследаваў статуты Вялікага Княства Літоўскага, асабліва адкрыты ім Пулаўскі спіс Статута 1529 г., абмеркаваў пытанне выкарыстання ў ВКЛ «рускай» мовы, а таксама пытанне мовы (моў), на якой (якіх) статуты былі напісаны. Паводле Т. Чацкага, "руская" мова станавілася больш ужывальнай у грамадстве пасля хрысціянізацыі Літвы. Ёй карысталіся ўладныя і судовыя органы, каралі, суддзі і чыноўнікі часта адказвалі на ёй. Першы і Трэці статуты ВКЛ былі напісаны «па-руску». Аднак па меры ўзвышэння лаціны і нарматыўнай апрацоўкі польскай мовы “рускай” мовай, якая не мела апрацоўкі, сталі пагарджаць. Прывёў сведчанне перакладчыка Першага статута на лаціну канцлера Альберта Гаштольда, які зазначыў, што ён «даслоўна пераклаў з рускага статута, мова якога варварская». Т. Чацкі неабгрунтавана лічыў, што другая рэдакцыя Статута была напісана па-польску, а трэцяя была перакладзена з «рускай» мовы на польскую. Праца Чацкага была добра вядома многім пазнейшым аўтарам, якія пісалі пра Статуты, такім як І. Мартос, С. Б. Ліндэ, І. Даніловіч, А. Сасноўскі, А. Паўстаньскі і інш.<ref>{{Кніга|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf|аўтар=Запрудскі С. М.|загаловак=Нарысы гісторыі беларускана мовазнаўства ХІХ стагоддзя|год=2020|месца=Мн.,|выдавецтва=БДУ|старонкі=7--8}}</ref> Апрацаваў палеаграфічныя табліцы, нумізматычны каталог. Аўтар шматлікіх твораў па эканоміцы, гісторыі і праве, у т.л. «Аб дзесяцінах у свеце, а падрабязней у Польшчы і Літве» (1801), «Аб яўрэях», «Аб камісіі адукацыі ў Літве» (абодва 1807), «Аб манетнай справе ў Польшчы і Літве» (нап. 1810). Быў ініцыятарам збірання народных песень і паданняў, у якіх бачыў крыніцу для вывучэння дахрысціянскай Польшчы і Літвы. == Бібліяграфія == * Dziela. T. 1—3. Poznań, 1843-45. {{зноскі}} == Літаратура == * Пазднякоў В. Чацкі // БЭ ў 18 т. Т. 17. Мн., 2003. {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чацкі Тадэвуш}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] 251d2dlm0613um1plhgkkbre1eqt3er 0 111418 5135316 4931524 2026-05-03T13:06:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5135316 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Pulmonaria_obscura_20090512_017.jpg |image title = Медуніца |image descr = {{bt-bellat|Медуніца няясная|Pulmonaria obscura}}. Кветка з ружовым вяночкам распусцілася нядаўна, а з сінім — даўно. |regnum = Расліны |rang = Род |latin = Pulmonaria |author = [[L.]] (1753) |syn = |typus = {{bt-latbel|Pulmonaria officinalis|aut=[[L.]]}}{{typus}}<ref name="ING">{{ING|Pulmonaria}}</ref> |children name = Віды |children = Каля 15 відаў * Гл. [[#Віды|Кароткае апісанне некаторых відаў]] * Гл. таксама [[#Спіс відаў|Спіс відаў]] |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Pulmonaria |commons = Category:Pulmonaria |itis = 500528 |ncbi = 136615 |eol = 60993 |grin = 10144 |ipni = 4771-1 }} {{Значэнні|Медуніца (значэнні)}} '''Медуніца''', '''Шчамяліца'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|106}}</ref><ref name=pr>Напісанне '''Медуніца''', '''Шчамяліца''' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах., Т. 10. — Мн., 2000. — С. 251.</ref> (''Pulmonária'') — род невысокіх [[Кветкавыя|кветкавых]] раслін сямейства {{bt-bellat|Бурачнікавыя|Boraginaceae}}, якое ў сістэме класіфікацыі APG II ўваходзіць у групу эвастэрыды I, але не ўключана ў якія-небудзь парадкі. Род ўключае 14—16 [[Еўразія|еўразійскіх]] відаў. == Батанічнае апісанне == [[File:579 Pulmonaria angustifolia.jpg|thumb|left|{{bt-bellat|Медуніца вузкалістая|Pulmonaria angustifolia}}. {{Бат.іл.|Ліндман}}]] [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовыя]] [[Трава|травяністыя]] расліны. Сцябло прамое, звычайна апушанае. [[Лісце]] простае, суцэльнае, з гладкім краем, завостранай верхавінкай і клінападобнай асновай. [[Кветкі]] ў завітках. [[Тычынка|Тычынак]] 5. [[Плод]] — [[Арэшак (плод)|арэшак]]. У большасці відаў медуніцы (як і ў некаторых іншых бурачнікавых) назіраецца нячастая сярод кветкавых раслін з’ява змены афарбоўкі вяночка ў працэсе цвіцення: ружовыя ў пачатку, да канца цвіцення вяночкі робяцца сінімі. === Спіс відаў === '''Спіс відаў роду Медуніца з указаннем [[сінонім (таксанамія)|сінонімаў]]'''<ref>[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?10144 Віды роду Медуніца на сайце GRIN] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102203621/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?10144 |date=2013-11-02 }}{{ref-en}} На сайте указано, что это полный список видов. {{V|18|5|2009}}</ref><ref>[http://www2.dijon.inra.fr/flore-france/pu-pz.htm Index Synonymique de la Flore de France de Michel Kerguélen, 1999] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090318065829/http://www2.dijon.inra.fr/flore-france/pu-pz.htm |date=18 сакавіка 2009 }}{{ref-fr}}{{ref-la}} {{V|19|5|2009}}</ref> * {{bt-latbel|Pulmonaria affinis|aut=[[Jord.]] (1854)}} : {{bt-latbel|s=2|Pulmonaria alpestris|aut=[[Lamotte]] (1880)}} * {{bt-latbel|Pulmonaria angustifolia|aut=[[L.]] (1753)|Медуніца вузкалістая}} : {{bt-latbel|s=2|Pulmonaria australis|aut=([[J.Murr]]) [[W.Sauer]] (1975)}} * {{bt-latbel|s=0|Pulmonaria angustifolia|aut=[[auct.]], [[non (таксанамія)|non]] [[L.]]}} : = {{bt-latbel|Pulmonaria longifolia|aut=([[T.Bastard]]) [[Boreau]] (1857)}} * {{bt|Pulmonaria angustifolia|var=longifolia|[[T.Bastard]]}} : = {{bt-latbel|Pulmonaria longifolia|aut=([[T.Bastard]]) [[Boreau]] (1857)}} * {{bt-latbel|s=0|Pulmonaria australis|aut=([[J.Murr]]) [[W.Sauer]] (1975)}} : = {{bt-latbel|Pulmonaria angustifolia|aut=[[L.]] (1753)}} * {{bt-latbel|s=0|Pulmonaria ciliata|aut=[[Torr.]] (1827)}} : = {{bt-latbel|Mertensia ciliata|aut=([[Torr.]]) [[G.Don]] (1837—1838)}} * {{bt-latbel|Pulmonaria dacica|aut=[[Simonk.]] (1887)}} * {{bt-latbel|Pulmonaria filarszkyana|aut=[[Jáv.]] (1916)}} * {{bt-latbel|Pulmonaria helvetica|aut=[[Bolliger]] (1982)}} * {{bt-latbel|Pulmonaria kerneri|aut=[[F.Wettst.]] (1888)}} * {{bt-latbel|Pulmonaria longifolia|aut=([[Bast.]]) ex [[Boreau]] (1857)}} : <nowiki>[</nowiki>[[syn.]] {{bt|Pulmonaria angustifolia|var=longifolia|[[T.Bastard]]}}] * {{bt-latbel|s=0|Pulmonaria maritima|aut=[[L.]] (1753)}} : = {{bt-latbel|Mertensia maritima|aut=([[L.]]) [[Сэмюэл Фрэдэрык Грэй|Gray]] (1821)}} * {{bt-latbel|Pulmonaria mollis|aut=[[Wulfen]] (1813)|Шчамяліца мякенькая|Медуніца мякенькая}} * {{bt-latbel|Pulmonaria montana|aut=[[Lej.]] (1811)}} * {{bt-latbel|Pulmonaria obscura|aut=[[Dumort.]] (1865)|Медуніца няясная|Медуніца няясная{{!}}Мядунка|Медуніца няясная{{!}}Крупенькі|Медуніца няясная{{!}}Шчамяліца|Медуніца няясная{{!}}Падарэжнік|Медуніца няясная{{!}}Снітка|Медуніца няясная{{!}}Сныдка|Медуніца няясная{{!}}Сныдачка}} * {{bt-latbel|Pulmonaria officinalis|aut=[[L.]]|txt={{typus}}<ref name="ING" /> (1753)}} * {{bt-latbel|Pulmonaria rubra|aut=[[Schott]] (1851)}} * {{bt-latbel|Pulmonaria saccharata|aut=[[Mill.]] (1768)}} * {{bt-latbel|s=0|Pulmonaria sibirica|aut=[[L.]] (1753)}} : = {{bt-latbel|Mertensia sibirica|aut=([[L.]]) [[G.Don]] (1837—1838)}} * {{bt-latbel|Pulmonaria stiriaca|aut=[[A.Kern.]] (1878)}} * {{bt-latbel|Pulmonaria vallarsae|aut=[[A.Kern.]] (1878)}} * {{bt-latbel|Pulmonaria visianii|aut=[[Degen]] & [[Lengyel]] (1937)}} == Значэнне і выкарыстанне == Медуніца — асабліва {{bt-bellat|медуніца лекавая|Pulmonaria officinalis}} — са старажытных часоў выкарыстоўвалася ў якасці лекавай расліны. Некаторыя віды культывуюцца як садовыя расліны, выведзена мноства дэкаратыўных сартоў, у тым ліку {{bt-bellat|медуніца вузкалістая|Pulmonaria angustifolia}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|5|''Швец І. У.'' Шчамяліца, медуніца}} — С. 392. == Спасылкі == * {{Плантарыум|42870|Медуница — род Pulmonaria}} * {{GRIN|genus|10144}}{{ref-en}} {{V|17|5|2009}} * [http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Boraginaceae/Pulmonaria/ Pulmonaria]{{ref-en}} // [[The Plant List]] * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=3&taxon_id=127635 Род ''Pulmonaria'' на сайце eFloras у раздзеле Флора Кітая]{{ref-en}} {{V|18|5|2009}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PULMO ''Pulmonaria'' на сайце USDA NRCS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110921080359/http://www.plants.usda.gov/java/profile?symbol=PULMO |date=21 верасня 2011 }}{{ref-en}} {{V|26|5|2009}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бурачнікавыя (падсямейства)]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] pialgf93mg2v9z52bgx3hfwtkhvq5ce 0 112790 5135526 4425389 2026-05-04T05:27:35Z Rymchonak 22863 /* Сцэнарыі да фільмаў */ вікіфікацыя 5135526 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Жак Прэвер | Арыгінал імя = Jacques Prévert | Фота = Jacques Prévert en 1961 dans le film Mon frère Jacques par Pierre Prévert.jpg | Шырыня = | Подпіс = Жак Прэвер у 1961 годзе | Імя пры нараджэнні = Jacques Prévert | Псеўданімы = | Грамадзянства = Францыя | Род дзейнасці = [[пісьменнік]], [[паэт]], [[сцэнарыст]] | Гады актыўнасці = | Кірунак = [[сюррэалізм]], [[сімвалізм]] | Жанр = | Дэбют = | Прэміі = | Lib = http://lib.ru/POEZIQ/PREWER | Сайт = | Роспіс = Prevert-Alassio.jpg | Вікітэка = }} '''Жак Прэвер''' ({{lang-fr|Jacques Prévert}}; {{ДН|4|2|1900}}, [[Нёі-сюр-Сен]] — {{ДС|11|4|1977}}, Амонвіль-ла-Петыт, [[Манш]]) — французскі [[паэт]] і кінадраматург. == Сцэнарыі да фільмаў == * Злачынства спадара Ланж («Le Crime de monsieur Lange», 1936) * Пацешная драма («Drôle de drame», 1937) * [[Набярэжная туманоў]] («Le Quai des brumes», 1938) * Зніклыя з Сент-Ажыля («Les Disparus de Saint-Agil», 1938) * Дзень пачынаецца («Le Jour se lève», 1939) * Буксіры (1941) * Летняе святло (1942) * Вячэрнія наведвальнікі (1942) * Дзеці райка («Les Enfants du paradis», 1945, намінацыя на Оскар за лепшы сцэнарый) * Сабор Парыжскай Божай Маці («Notre Dame de Paris», 1956) * Кароль і птушка (1980) == Беларускія пераклады == * Снеданне (перакл. [[Юрый Жалезка|Ю. Жалезка]]) / Annus Albaruthenicus = Год Беларускі. № 1/2000. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|0699535}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паэты Францыі]] [[Катэгорыя:Сюррэалізм]] {{DEFAULTSORT:Прэвер Жак}} dvka62o7kfiqlq5m9g7enx0bagysx5f 0 116213 5135349 4747201 2026-05-03T15:13:49Z Krupski Oleg 16820 дапаўненне 5135349 wikitext text/x-wiki '''Крупскі''' ({{lang-pl|Krupski}}, {{lang-ru|Крупский}}, {{lang-uk|Крупський}}, {{lang-lt|Krupskis}}) — [[прозвішча]]. Жаночая форма -- [[Крупская (значэнні)|'''Крупская''']]. Прозвішча, напэўна, паходзіць ад тапоніма тыпу ''Крупа'' -- паселішча адкуль родам або якім валодалі продкі цяперашніх асоб з прозвішчам Крупскі. У сваю чаргу ад прозвішча ўтвораны шэраг [[Айканіміка|айконімаў]]. Сярод вялікай колькасці Крупскіх ёсць некалькі шляхецкіх родаў, якія ўжывалі розныя гербы, у тым ліку [[Крупскія герба «Корчак»]], а таксама Крупскія гербаў [[Леўарт (герб)|«Леўарт»]], [[Шэліга (герб)|«Шэліга»]], [[Копач (герб)|«Копач»]], [[Леў II (герб)|«Леў II»]] і іншых, сярод іх род маскоўскага паходжання, нашчадкі князя [[Андрэй Міхайлавіч Курбскі|Андрэя Курбскага]], якіх таксама часам скажона пісалі ''Крупскімі''. == Вядомыя асобы == * [[Адам Крупскі]] (1706—1748) — беларускі і літоўскі філосаф, каталіцкі святар, езуіт. * [[Аляксандр Іванавіч Крупскі]] (1875—1943) — прафесар, акушэр-гінеколаг, дэпутат Цэнтральнай Рады УНР. * [[Аляксандр Канстанцінавіч Крупскі]] (нар. 1960) — заслужаны майстар спорту, чэмпіён Еўропы і чэмпіён СССР. * [[Аляксандр Кірылавіч Крупскі]] (1845—1911) — прафесар, хімік-тэхнолаг, сапраўдны стацкі саветнік. * [[Антоні Крупскі]] (1889—1948) — прафесар Цюрыхскага ўніверсітэта, ветэрынар. * [[Віктар Іосіфавіч Крупскі]] (1921—2000) — Герой СССР, палкоўнік, савецкі лётчык. * [[Зыгмунт Баніфацевіч Крупскі]] (1883—каля 1940) — дваранін-землеўласнік, культурны, гаспадарчы і дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі і Польшчы, бурмістр Нясвіжа, апошні прыватны ўласнік маёнтка Мяцявічы. * [[Ежы Крупскі]] (1472—1548) — польскі [[дыпламат]], [[ваявода белзскі]], каралеўскі радца, уладальнік паселішча [[Крупэ]] і заснавальнік замка «Крупэ». * [[Іван Лазаравіч Крупскі]] (1926—1983) — Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Мікалай Крупскі]] (нар. 1919) — брыгадны генерал Польшчы. * [[Міхаіл Аляксандравіч Крупскі]] (1902—1975) — прафесар, інжынер-контрадмірал ВМФ, пляменнік [[Надзея Канстанцінаўна Крупская|Н. К. Крупскай]]. * [[Павел Філіповіч Крупскі]] (1924—1943) — Герой СССР, дэсантнік (ваенная разведка), сяржант. * [[Станіслаў Крупскі]] (1839—1900) — польскі пісьменнік і ўрач. * [[Урбан Баніфацевіч Крупскі]] (1863-1915) — беларускі палітычны, культурны і гаспадарчы дзеяч Расійскай імперыі, дваранін-землеўласнік. * [[Чэслаў Урбанавіч Крупскі]] — дзяржаўны дзеяч міжваеннай Польшчы. * [[Язэп Крупскі]] (нар. 1934) — беларускі мастак. * [[Ян Крупскі]] (нар. 1924) — альпініст, горны выратавальнік. * [[Ян Непамуцэн Казімеж Крупскі]] (1799—1856) — заснавальнік польскай стэнаграфіі, пісьменнік, журналіст. * [[Януш Крупскі]] (1951—2010) — польскі [[гісторык]], дзяржаўны дзеяч. * [[Яраслаў Крупскі]] (нар. 1969) — польскі футбаліст, трэнер. == Айконімы == * [[Крупскі (пасёлак)|Крупскі]] — [[пасёлак]] у [[Крупскі раён|Крупскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. * [[Крупскі (Краснадарскі край)|Крупскі]] — [[хутар]] у Гулькевічскім раёне [[Краснадарскі край|Краснадарскага края]] Расіі. * [[Крупскі (Растоўская вобласць)|Крупскі]] — хутар у Сальскім раёне [[Растоўская вобласць|Растоўскай вобласці]] Расіі. == Іншае == * марка «Крупскі» — вытворчасць крупы і цукру ў Дняпры ва Украіне. == Гл. таксама == * [[Крупскі раён]] — [[раён]] Мінскай вобласці Рэспублікі Беларусь. * [[Крупскі пасялковы савет]] * Крупскі Млын — [[гміна]] і [[вёска]] ў Тарнагурскім павеце [[Сілезскае ваяводства|Сілезскага ваяводства]] Польшчы. * Крупскі Востраў — [[вёска]] ў Красныстаўскай гміне Краснастаўскага павета [[Люблінскае ваяводства|Люблінскага ваяводства]] Польшчы. * Востраў Крупскай — [[востраў]] [[архіпелаг]]а Паўночнай Зямлі ў Таймырскай Даўгана-Ненецкай акрузе [[Краснаярскі край|Краснаярскага краю]] Расіі. {{Неадназначнасць}} {{DEFAULTSORT:Крупскі, неадназначнасць}} [[Катэгорыя:Беларускія прозвішчы]] 2foruusiyy8kalfcfzga0xx9ghj4cwq 5135350 5135349 2026-05-03T15:16:27Z Krupski Oleg 16820 дапаўненне 5135350 wikitext text/x-wiki '''Крупскі''' ({{lang-pl|Krupski}}, {{lang-ru|Крупский}}, {{lang-uk|Крупський}}, {{lang-lt|Krupskis}}) — [[прозвішча]]. Жаночая форма -- [[Крупская (значэнні)|'''Крупская''']]. Прозвішча, напэўна, паходзіць ад тапоніма тыпу ''Крупа'' -- паселішча адкуль родам або якім валодалі продкі цяперашніх асоб з прозвішчам Крупскі. У сваю чаргу ад прозвішча ўтвораны шэраг [[Айканіміка|айконімаў]]. Сярод вялікай колькасці Крупскіх ёсць некалькі шляхецкіх родаў, якія ўжывалі розныя гербы, у тым ліку [[Крупскія герба «Корчак»]], а таксама Крупскія гербаў [[Леўарт (герб)|«Леўарт»]], [[Шэліга (герб)|«Шэліга»]], [[Копач (герб)|«Копач»]], [[Леў II (герб)|«Леў II»]] і іншых, сярод іх род маскоўскага паходжання, нашчадкі князя [[Андрэй Міхайлавіч Курбскі|Андрэя Курбскага]], якіх таксама часам скажона пісалі ''Крупскімі''. == Вядомыя асобы == * [[Адам Крупскі]] (1706—1748) — беларускі і літоўскі філосаф, каталіцкі святар, езуіт. * [[Аляксандр Іванавіч Крупскі]] (1875—1943) — прафесар, акушэр-гінеколаг, дэпутат Цэнтральнай Рады УНР. * [[Аляксандр Канстанцінавіч Крупскі]] (нар. 1960) — заслужаны майстар спорту, чэмпіён Еўропы і чэмпіён СССР. * [[Аляксандр Кірылавіч Крупскі]] (1845—1911) — прафесар, хімік-тэхнолаг, сапраўдны стацкі саветнік. * [[Антоні Крупскі]] (1889—1948) — прафесар Цюрыхскага ўніверсітэта, ветэрынар. * [[Віктар Іосіфавіч Крупскі]] (1921—2000) — Герой СССР, палкоўнік, савецкі лётчык. * [[Зыгмунт Баніфацевіч Крупскі]] (1883—каля 1940) — дваранін-землеўласнік, культурны, гаспадарчы і дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі і Польшчы, бурмістр Нясвіжа, апошні прыватны ўласнік маёнтка Мяцявічы. * [[Ежы Крупскі]] (1472—1548) — польскі [[дыпламат]], [[ваявода белзскі]], каралеўскі радца, уладальнік паселішча [[Крупэ]] і заснавальнік замка «Крупэ». * [[Іван Лазаравіч Крупскі]] (1926—1983) — Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Мікалай Крупскі]] (нар. 1919) — брыгадны генерал Польшчы. * [[Міхаіл Аляксандравіч Крупскі]] (1902—1975) — прафесар, інжынер-контрадмірал ВМФ, пляменнік [[Надзея Канстанцінаўна Крупская|Н. К. Крупскай]]. * [[Павел Філіповіч Крупскі]] (1924—1943) — Герой СССР, дэсантнік (ваенная разведка), сяржант. * [[Станіслаў Крупскі]] (1839—1900) — польскі пісьменнік і ўрач. * [[Урбан Баніфацевіч Крупскі]] (1863-1915) — беларускі палітычны, культурны і гаспадарчы дзеяч Расійскай імперыі, дваранін-землеўласнік. * [[Чэслаў Урбанавіч Крупскі]] — дзяржаўны дзеяч міжваеннай Польшчы. * [[Язэп Крупскі]] (нар. 1934) — беларускі мастак. * [[Ян Крупскі]] (нар. 1924) — альпініст, горны выратавальнік. * [[Ян Непамуцэн Казімеж Крупскі]] (1799—1856) — заснавальнік польскай стэнаграфіі, пісьменнік, журналіст. * [[Януш Урбанавіч Крупскі]] (1898-1939) — беларускі і польскі дваранін-каталік, удзельнік Грамадзянскай вайны ў Расіі, інжынер-аграрый, апошні прыватны ўласнік маёнтка Засулле ў Расійскай імперыі і міжваеннай Польшчы. * [[Януш Крупскі]] (1951—2010) — польскі [[гісторык]], дзяржаўны дзеяч. * [[Яраслаў Крупскі]] (нар. 1969) — польскі футбаліст, трэнер. == Айконімы == * [[Крупскі (пасёлак)|Крупскі]] — [[пасёлак]] у [[Крупскі раён|Крупскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. * [[Крупскі (Краснадарскі край)|Крупскі]] — [[хутар]] у Гулькевічскім раёне [[Краснадарскі край|Краснадарскага края]] Расіі. * [[Крупскі (Растоўская вобласць)|Крупскі]] — хутар у Сальскім раёне [[Растоўская вобласць|Растоўскай вобласці]] Расіі. == Іншае == * марка «Крупскі» — вытворчасць крупы і цукру ў Дняпры ва Украіне. == Гл. таксама == * [[Крупскі раён]] — [[раён]] Мінскай вобласці Рэспублікі Беларусь. * [[Крупскі пасялковы савет]] * Крупскі Млын — [[гміна]] і [[вёска]] ў Тарнагурскім павеце [[Сілезскае ваяводства|Сілезскага ваяводства]] Польшчы. * Крупскі Востраў — [[вёска]] ў Красныстаўскай гміне Краснастаўскага павета [[Люблінскае ваяводства|Люблінскага ваяводства]] Польшчы. * Востраў Крупскай — [[востраў]] [[архіпелаг]]а Паўночнай Зямлі ў Таймырскай Даўгана-Ненецкай акрузе [[Краснаярскі край|Краснаярскага краю]] Расіі. {{Неадназначнасць}} {{DEFAULTSORT:Крупскі, неадназначнасць}} [[Катэгорыя:Беларускія прозвішчы]] pio78ou1f6wpzzfud2od8e5m9svo4n3 0 116390 5135424 4539766 2026-05-03T18:49:40Z M.L.Bot 261 афармленне 5135424 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Крупскі}} {{перапісаць|прывесці ў нармальны тэкставы выгляд, апавядальнага энц.артыкула, вядома, разабрацца з арфаграфіяй}} {{ДД}} '''Ежы Крупскі''' {{lang-pl|Krupski Jerzy}} (*[[1472]] г. — †[[1548]] г.) — [[Шляхта|шляхціч]], [[дыпламат]] і вайскавод, уладальнік шырокай нерухомасці і земляў (латыфундыяў) у [[Чырвоная Русь|Чырвонай Русі]] ([[Холмская зямля|Холмшчыне]]), спадчыннік маёнтка [[Крупэ]] і вотчыны [[Орхава]]<ref name="ReferenceA">Boniecki Adam, «Herbarz Polski», Warszawa, 1908 r., cz. 1, Tom XII, str. 349 (Akta XIX) {{ref-pl}}</ref>. Сенатар (дэпутат) [[Польшча|Польшчы]]<ref>Uruski Seweryn, «Rodzina Herbarz szlachty polskiej», Poznań, 1997 r., Tom 8, str. 93</ref>, [[кашталян]] г. Белз [[1509]] г., кашталян г. Львова ў [[1515]] г., [[ваявода]] г. Белз у [[1533]] г.. Ён быў дарадцам каралёў [[Ян I Ольбрахт|Яна-Ольбрахта]] (кароль Польшчы [[1492]]—[[1501]] гг.) І [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] (кароль Польшчы [[1506]]—[[1548]] гг.). == Біяграфія == * У [[1472]] г. — нарадзіўся ў маёнтку Орхава (уладальнікі Ян, Станіслаў, Мікалай Крупскі) ці Сабебор (уладальнікі Алехна, Сенка, Вашка Крупскі) на [[Холмская зямля|Холмшчыне]] [[Чырвоная Русь|Чырвонай Русі]] (з Акту XIX пра размежаванне [[Крупэ]] і Орхава ад Сабебора [[1466]]—[[1470]] гг.)<ref name="ReferenceA"/>. * у [[1491]]—[[1492]] гг. — у бітве з [[Венгры|венграмі]] пад г. [[Кошыцы|Кошыцэ]] і г. Прешов (цяпер — у [[Славакія|Славакіі]]) выратаваў [[Кароль|караля]] [[Ян I Ольбрахт|Яна-Ольбрахта]] ў баі аддаўшы яму свайго [[Конь свойскі|каня]] і [[меч]] пры пераследзе непрыяцеля. * У [[1492]] г., у паселішчы [[Крупэ]] на [[Холмская зямля|Холмшчыне]] заснаваў [[замак]] [[Крупэ]]<ref>[http://zamki.res.pl/krupe.htm Zamek Krupe] {{ref-pl}}</ref>, які захаваўся ў тым паселішчы і да цяпер. Удзельнічаў у бітве супраць [[Венгрыя|Вугоршчыны]] поруч г. Кошыцэ і г. Прэшова (цяпер — у [[Славакія|Славакіі]]) у [[1491]]—[[1492]] г.. Валодаў шырокаю ўласнасцю ў [[Чырвоная Русь|Чырвонай Русі]]. За ўласны рахунак рэстаўрыраваў замкі гарадоў г. Хелма і г. Белза. Быў дараднікам каралёў [[Ян I Ольбрахт|Яна I Ольбрахта]] і [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I]]. * У [[1507]] г. пабудаваў у стылі позняга [[барока]] каталіцкую царкву ў мястэчку Орховек імя «святога Іаана V Міласцівага» для царкоўнага прыходу існага і цяпер, храм «Божай Маці Суцяшальніцы». У [[1610]] г. ён прыналежаў [[манах]]ам Аўгусцінцам, з [[1947]] г. прыналежыць [[Францысканцы|Ордэну братоў меншых]] (Капуцынам). Падаў гарадское права мястэчку Орхово, уладальнікам якога быў. * [[1502]]—[[1507]] г. — [[стараста]] г. Хелм, г. Белз, г. Гародла, г. [[Грубешаў]]<ref>Boniecki Adam, «Herbarz Polski», Warszawa, 1908 r., cz. 1, Tom XII, str. 349 (M.7 f.346 i 20 f.41) {{ref-pl}}</ref>; [[Пасол]] (Амбасадар) [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]], [[камісар]] (дэпутат) дыпламатычнай службы караля Польшчы [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I Старога]] пры пры атрыманні прысягі вернасці ад [[Гаспадары малдаўскія|гаспадара]] [[Валашскае княства|Валахіі]] ([[Малдова|Малдавіі]]) Багдана III Крывога ў [[1509]] г. для падпісання гандлёва-эканамічных адносінаў; * [[1513]]—[[1515]] г. — кастэлян г. Белз; * [[1509]] г. — канонік у г. [[Львоў]] і кашталян г. Львоў ў 1513—1515 г.; * [[1510]] г. — [[стараста]] стараста г. Белз ({{lang-la|Crupski Georgius capitaneus Belzensis}})<ref>«Acta Alexandri Regis Poloniae, Magni Ducis Lithuaniae etc.» (1501—1506), str. 592 /510(302)/ {{ref-la}}</ref>; * [[1514]] г. — [[Пасол]] (Амбасадар) да [[султан]]а [[Асманская імперыя|Асманскай Турцыі]] [[Селім I|Селіма I Явуза (Грознага)]] ([[1467]]—[[1520]]), падпісаў з ім «Трохгадоваю Дамову» (Дагавор); * У [[1515]] г. — кашталян г. Белз. * [[1518]] г. — канонік г. [[Кракаў]]е і г. Белзе; [[Рэстаўрацыя|рэстаўраваў]] за ўласны кошт [[Замак|замкі]] г. Холм і г. Белз. * Кіраваў староствамі г. Сокаль, г. Ратна. У [[1519]] г. атрымаў каралеўскі дакумент «[[Кансэнсус]]» на атрыманне стараства г. Белз і г. Сокаль для намесніка шляхціча Андрэя Тэчінскага ваяводы Кракаўскага<ref>Boniecki Adam, «Herbarz Polski», Warszawa, 1908 r., cz.1, Tom XII, str. 349 (Inw.Arch.Kor., M.33 f.576 i 35 f.40) {{ref-pl}}</ref>; * [[1525]] г. — ад імя [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] падпісаў Перамір’е з князямі [[Балтыйскае Памор’е|Памераніі]] (паміж Гех, Барні і Жыгімонта I Старога), падпісаў перамір’е на [[сойм]]е «Петракоўскім»; * [[1533]] г. — ваявода г. Белз, пасля ваяводы Руськага шляхціча Яна Тэчінскага. * [[1493]]—[[1548]] гг. — у складзе Камісіі [[Карона Каралеўства Польскага|Польскай Кароны]] ''з нагоды несправядлівасцяў літвінаў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] на [[Русь|Рускай зямлі]]''<ref>с. 260, «Еластична спільнота (Подільська шляхта в другій половині XIV — 70-х гадах XVI століття)», Віталій Михайловський (рецензент доктор історичних наук професор Володимир Александрович та ін.), вид. «Темпера» (рекомендовано до друку Вченою Радою), м. Київ, 2012 р. ISBN 978-617-569-060-4 {{ref-uk}}</ref><ref>Volumina Constitutionem, T. 1 (1493—1549), Vol. 1 (1493—1526), Do druku przygot. W. Uruszczakin — Warszawa, 1996 r., S. 310 {{ref-pl}}</ref>. === Шлюбы і дзеці === * Шляхціч Ежы Крупскі быў першым вядомым продкам [[Корчак (герб)|герба «Корчак»]]. * Яго высакародная жонка была Малгажата родам з маёнтка Розвады (шлюб — каля 1490 г.<ref>[http://www.sejm-wielki.pl/b/12.527.11 Jerzy Krupski z Krupego h. Korczak (ID: 12.527.11)] {{ref-pl}}</ref>). * Яго дзеці: Станіслаў, Ян, Еранім, Крыштоф, Януш<ref>Boniecki Adam, «Herbarz Polski», Warszawa, 1908 r., cz.1, Tom XII, str. 349 (M.55 f.15) {{ref-pl}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * с. 171, 205, 229, 260, 366, «Еластична спільнота (Подільська шляхта в другій половині XIV — 70-х гадах XVI століття)», Віталій Михайловський (рецензент доктор історичних наук професор Володимир Александрович та ін.), вид. «Темпера» (рекомендовано до друку Вченою Радою), м. Київ, 2012 р. ISBN 978-617-569-060-4; {{ref-uk}} * Boniecki Adam, «Herbarz Polski», Warszawa, 1908 r., cz. 1, Tom XII, str. 349—351; {{ref-pl}} * Niesieckiego Kaspra S. J., «Herbarz Polski», w Lipsku, 1840 r., Tom V, str. 227, 396; {{ref-pl}} * Uruski Seweryn, «Rodzina Herbarz szlachty polskiej», Poznań, 1997 r., Tom 8, str. 93; {{ref-pl}} * Paprockiego Bartosza, «Herby Rycerstwa Polskiego», Kraków, 1858 r., str. 691 (LII); {{ref-pl}} * s. 418—419, T. 15, «Polski słownik biograficzny», Kozłowska Zofia — Kubacki Stanisław (komplet XV/1-4), Przewodniczacy Rady Naukowej Boguslaw Lesnodorski, Wydawnictwo Ossolinskich, Wroclaw, 1970 r., ISBN 83-86301-01-5 * Orgelbranda Samuela, «Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich», Warszawa, 1843 r., Tom IV, str. 729. {{ref-pl}} * str. 209 (str. 97) Nom. 8.3.1515-23.12.1532 (1514 r. MS IV cz.1 nr.2231, 23.12.1532 r. MS IV cz.2 nr.10521, MS IV cz.2 nr.16663, 26.5.1534 r. MS IV cz.3 nr.17551, 7.4.1533 r. MS IV cz.2 nr.16898: «Urzednicy grodzcy i ziemscy Lwowscy (w latach 1352—1783)», Karol Maleczynski, we Lwowie, 1938 r. {{ref-pl}} * Volumina Constitutionem, T. 1 (1493—1549), Vol. 1 (1493—1526), Do druku przygot. W. Uruszczakin — Warszawa, 1996 r., S. 310 {{ref-pl}} {{нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Крупскі Ежы}} [[Катэгорыя:Ваяводы белзскія]] [[Катэгорыя:Крупскія герба «Корчак»|Ежы]] 5e7ryrtbuk3pb2boh4nmkxr558j5xyo 3 116960 5135635 4982265 2026-05-04T11:10:42Z Krupski Oleg 16820 /* Чэслаў Урбанавіч Крупскі */ новы падраздзел 5135635 wikitext text/x-wiki * [[/2013/12|Архіў 2013]] * [[/2014/12|Архіў 2014]] * [[/2015/12|Архіў 2016]] * [[/2015/12|Архіў 2017]] * [[/2015/12|Архіў 2018]] * [[/2015/12|Архіў 2020]] * [[/2015/12|Архіў 2022]] == Афіцыйныя назвы вуліц == Афіцыйныя назвы вуліц можна пабачыць на публічнай кадастравай карце https://map.nca.by/ — там можна адкрыць злева меню «Слои», уключыць там «Элементы дорожно-уличной сети», знайсці на карце вуліцу і націснуць мышкай — злева з’явіцца пра афіцыйную назву на рускай і беларускай мовах, а таксама ў гонар каго назва. Пра вуліцу Макаранкі ў Нароўлі сказана што яе афіцыйная назва «Макаранкі А.С.» і што «Макаренко Антон Семенович - советский педагог и писатель». Я так разумею, што у апошнія гады ёсць тэндэнцыя дадаваць у афіцыйныя назву вуліц імёны людзей, каб пазбягаць блытаніны і дакладна памятаць, у гонар каго названа (напрыклад, у Оршы ўсе вуліцы маюць назвы з імёнамі, і там не «вуліца Леніна», а «вуліца Уладзіміра Леніна»). Гэтаму прычына ў тым ліку і прэцэдэнты накшталт апісанага ў артыкуле [[Вуліца Яўгена Міцкевіча (Рэчыца)]]. Вядома, людзі і навінавыя рэсурсы могуць ужываць і надалей звыклыя назвы вуліц толькі з прозвішчамі, гэта не крыніца на назву ў дадзеным выпадку. Калі ёсць крыніцы, што вуліца Макаранкі ў Нароўлі мела назву ў гонар іншага чалавека, то лепей будзе стварыць артыкул пра вуліцу і там пра гэта напісаць з пазначэннем крыніцы. А вось [[Спіс вуліц Нароўлі]] грунтуецца на афіцыйных кадастравых назвах. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 19:54, 23 снежня 2022 (+03) ::::Украинский политолог Вадим Карасёв проанализировал результаты визита Зеленского в США в декабре 2022 г. Американцы пообещали украинцам ПВО и артиллерию, а танки и самолеты не дадут украинцам. Это означает, что будует лишь позиционная война и никакого наступления ВСУ. Без танков и самолетов наступление украинцев невозможно. И американцев это абсолютно устраивает. Поражение России и выход украинских войск на границы 1991 г. не входит в планы американцев. А если какая-либо страна имеет территориальные споры с другой страной, то она не сможет вступить в НАТО. Об этом всём можно посмотреть здесь со 2-й по 5-ую минуты і далей: https://www.youtube.com/watch?v=dKq9HO0Xmds .--[[Удзельнік:Pracar|Pracar]] ([[Размовы з удзельнікам:Pracar|размовы]]) 20:39, 23 снежня 2022 (+03) ::::::Будет лишь дальнейшее экономическое и демографическое ослабление Украины. А о состоянии украинской экономики ранее, в 2020 г., можно еще посмотреть здесь, у Виктора Скаршевского: https://www.youtube.com/watch?v=GKMEsr9meYw&t=127s. --[[Удзельнік:Pracar|Pracar]] ([[Размовы з удзельнікам:Pracar|размовы]]) 20:43, 23 снежня 2022 (+03) :: Падобныя рэплікі парушаюць [[ВІкіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя#Вікіпедыя — не дармовы хостынг, блог ці вэб-правайдар і не сацыяльная сетка]] і [[Вікіпедыя:Старонкі размоў#Правілы размоў]]: ''Старонка размоў артыкула не павінна выкарыстоўвацца як форум для пабочных размоў пра прадмет артыкула або для выкладання асабістых поглядаў удзельнікаў, бо змест артыкула павінен грунтавацца на аўтарытэтных крыніцах''. Таму раблю Вам афіцыйнае папярэджанне. У выпадку, калі рэплікі не па тэме з вонкавымі спасылкамі будуць працягвацца — будзеце заблакаваны на суткі.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 21:11, 23 снежня 2022 (+03) :::Вы заблакаваны на 1 дзень за [[Special:Diff/4412594|гэтую праўку]] пасля папярэджання аб недапушчальнасці падобных. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 16:19, 24 сакавіка 2023 (+03) == Блакіроўка == У сувязі з працягам [[Special:diff/4555617|пераходу на асобы]] пасля [[Special:diff/4555610|афіцыйнага папярэджання]] Вы заблакаваны на 2 гадзіны (тэрмін меншы, бо магчыма не паспелі дастатковы ўсвядоміць папярэджанне). У той жа час звяртаю ўвагу, што калі жадаеце ўзняць пытання пра зняцце сцяга адміністратара, то можна ([[Вікіпедыя:Адміністратары#Запыты на пазбаўленне статуса адміністратара]]) стварыць старонку [[Вікіпедыя:Адміністратары/Да пазбаўлення статуса]] і дзейнічаць у адпаведнасці з [[Вікіпедыя:Адміністратары/Галасаванне наконт здымання сцяга|праектам правіл]]. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 10:33, 9 жніўня 2023 (+03) == Кансэнсус наконт галерэі == Добрага дня. Не распальвайце вайну правак. Абмеркаваць патрэбу ў галерэі можна тут [[Вікіпедыя:Форум#Партрэтная_галерэя_ў_артыкулах_пра_народы]]. А калі так і не будзе кансэнсусу, бо ў шаблоне-картцы і не будзе галерэі. Пагатоў, ёсць правіла "Вікіпедыя -- не галерэя" і можна яго трымацца літаральна. Блакіраваць Вас не хачу, трымайцеся этычных паводзін і канструктыўнага дыялогу. Дзякуй [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 15:20, 11 жніўня 2023 (+03) :::Пускай Maksim L. не беспокоится. Мы в скором времени сами напишем ему на странице с заявлением о ликвидации аккаунта "Pracar" в Википедии. Нет никого желания и смысла общаться с польскими шовинистами и белорусофобами.--[[Удзельнік:Pracar|Pracar]] ([[Размовы з удзельнікам:Pracar|размовы]]) 15:28, 11 жніўня 2023 (+03) 15:27, 11 жніўня 2023 (+03) ::::Дык дзе "ліквідацыя"? Я дык усё чакаю… [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 17:33, 21 красавіка 2025 (+03) :А за этнічныя выпады, як то проціпастаўленне палякаў беларусам або які іншыя -- папярэджваю. За наступныя такія выпады блакіраваць буду прагрэсіўна, як ні шкада губляць прадуктыўнага ўдзельніка. [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 15:29, 11 жніўня 2023 (+03) :::::"В скором времени" — это 1 октября 2023 г. Может быть, 13 октября 2023 г. В день рождения ЭАВ. Папрацавалі — і да волі. Нет никого желания и смысла общаться с польскими шовинистами и белорусофобами. --[[Удзельнік:Pracar|Pracar]] ([[Размовы з удзельнікам:Pracar|размовы]]) 15:43, 11 жніўня 2023 (+03) Шкада ўсё ж, што ''працавіты'' [[Удзельнік:Pracar|Pracar]] па гісторыі Мухаедаў (Кірава) на Нараўляншчыне так нічога і не напісаў. Адно дадаў літаратуру. Навошта яна там без напаўнення, скажам, раздзелу Гісторыя? Хаміць, яшчэ і з выглядам пераможцы, лягчэй, чым нешта вывучаць, г. зн. працаваць карысна?..--[[Удзельнік:Wajtyla|Wajtyla]] ([[Размовы з удзельнікам:Wajtyla|размовы]]) ==Даследванне супольнасці== Прывітанне, Ладжу даслеванне з мэтай вывучэння магчымых кропак развіцця беларускай Вікімедыя супольнасці, як у Беларусі, так і па-за межамі. Прашу [https://next.falanster.info/index.php/apps/forms/s/pjamBY3ckbq6iQrnQJTWem2z прыняць удзел] у даследванні! Само даслежванне ананімнае і вынікі складаюцца на маім сэрверы. Вынікі даследвання могуць быць расшараны прыватна пры запаўненні поля кантакт, на які можна будзе даслаць гэтыя вынікі, а таксама пры ўважлівым запаўненні адказаў на прапанаваныя [https://next.falanster.info/index.php/apps/forms/s/pjamBY3ckbq6iQrnQJTWem2z ў анкеце пытанні]. Гэта даследванне можа адбывацца некалькімі спосабамі. # мы правядзем размову анлайн і даследчык запаўняе вашы адповяды, # ці можна запаўніць [https://next.falanster.info/index.php/apps/forms/s/pjamBY3ckbq6iQrnQJTWem2z гэту анкету] наўпрост. Запаўненне анкеты можа заняць 20-30 хвілін часу. Калі ласка, прысвяціце гэты час з максімальнай канцэнтраванасцю. Я адказны за даследванне карыстач [[User:Mr. Zabej|Mr. Zabej]], таму калі зацікаўлены ў дзейнасным боку супольнасці, [https://www.facebook.com/mikhail.volczak пішыце мне]. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 19:52, 7 жніўня 2024 (+03) == Чэслаў Урбанавіч Крупскі == У вас цудоўны артыкул. Але прашу вас пазначыць адукацыю, дзе ён вучыўся. [[User:Krupski Oleg|'''<font face="chiller" color="#darkviolet" style="text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.2em; font-size:115%">✍ Крупскі Алег</font>''']] ^{[[User talk:Krupski Oleg|<font size="1" style="text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.1em;">разм</font>]] · [[Special:Contributions/Krupski Oleg|укл]]} ^{[mailto:Lewart@ukr.net @]} 14:10, 4 мая 2026 (+03) midrshp14zabaap7br0qhf26qdvgvww 0 118194 5135539 4881052 2026-05-04T06:19:29Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Diablo, серыя гульняў]]; дададзена [[Катэгорыя:Diablo]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135539 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Diablo}} {{Картка гульні | выява = [[Выява:Diablo III cover.jpg|250px]] | подпіс = Вокладка гульні «Diablo III». | лакалізатар = Blizzard Entertainment | дата выпуску = {{Сцяг|Свет}}[[15 мая]] {{vgy|2012}}<ref>[http://eu.battle.net/d3/en/blog/3844375/%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20_%20%20%20%20%20%20_Diablo_III_%20%20%20%20%20%20%20_7_%20%20%20%20-15_03_2012 Diablo III Launching May 15 — Digital Pre-Sales NOW OPEN] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121120220324/http://eu.battle.net/d3/en/blog/3844375/%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20_%20%20%20%20%20%20_Diablo_III_%20%20%20%20%20%20%20_7_%20%20%20%20-15_03_2012 |date=20 лістапада 2012 }}</ref> | платформы = [[Microsoft Windows|Windows]]<ref name="winmac">[http://www.blizzard.com/diablo3/faq/#3_3 Diablo III ЧАВО] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141220072647/http://www.blizzard.com/diablo3/faq/#3_3 |date=20 снежня 2014 }}</ref>, [[Mac OS X]]<ref name="winmac" /> | рухавічок = уласны | версія = 1.0.2 | рэйтынгі = {{Рэйтынгі гульняў|ACB=|BBFC=15<ref>[http://www.bbfc.co.uk/ADM283384/ British Board of Film Classification]</ref>|CERO=|ELSPA=|ESRB=M<ref>[http://www.esrb.org/ratings/synopsis.jsp?Certificate=31460 Entertainment Software Rating Board]</ref>|OFLCA=|OFLCZ=|PEGI=|USK=16}} | носьбіт = [[DVD]]<ref>[http://forums.battle.net/thread.html?topicId=16019611983&pageNo=1&sid=3000#7 Пост менеджара па сувязях з грамадскасцю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090401052457/http://forums.battle.net/thread.html?topicId=16019611983&sid=3000&pageNo=1#7 |date=1 красавіка 2009 }}</ref> }} '''«Diablo III»''' — [[камп’ютарная гульня]] ў жанры [[Action/RPG]], распрацаваная кампаніяй «[[Blizzard Entertainment]]» для платформ [[Microsoft Windows]] і [[Mac OS X]]<ref name="winmac" />; плануецца таксама выпуск гульні для кансоляў<ref>[http://www.computerandvideogames.com/341386/diablo-3-on-console-will-be-a-true-blizzard-level-experience/ Diablo 3 on console will be 'a true Blizzard-level experience']</ref>. Гульня ўтрымлівае таксама элементы жанраў [[hack and slash]] і [[Падзямелле, ролевыя гульні|dungeon crawl]]. Гульня з’яўляецца часткай серыі гульняў «[[Diablo (серыя гульняў)|Diablo]]» і прамым працягам «[[Diablo II]]». Дзеянне гульні, як і ў папярэдніх частках серыі, адбываецца ў свеце [[Цёмнае фэнтэзі|цёмнага фэнтэзі]], так званым Санктуарыі<ref name="official web page">[http://www.blizzard.com/diablo3/index.xml Галоўная старонка праекта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141211000601/http://www.blizzard.com/diablo3/index.xml |date=11 снежня 2014 }}</ref> ({{lang-en|Sanctuary — свяцілішча, сховішча}}), а падзеі развіваюцца вакол барацьбы арміі [[нябёсы|Нябёсаў]] з арміямі [[Пекла]] за свет Санктуарыя. Персанажы ігракоў не з’яўляюцца прамымі паслядоўнікамі гэтых фракцый, аднак імкнуцца да сіл Нябёсаў, бо арміі Пекла імкнуцца заняволіць і разбурыць Санктуарый — іх родны свет. Гульня была анансавана на выстаўцы «Blizzard Entertainment Worldwide Invitational» у [[Парыж]]ы [[28 чэрвеня]] [[2008]] года<ref name="blizzpress">[http://www.blizzard.com/us/press/080628.html Анонс Diablo III на афіцыйным сайце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141006095233/http://www.blizzard.com/us/press/080628.html |date=6 кастрычніка 2014 }}</ref>, [[бэта-тэсціраванне]] было завершана 1 мая 2012 года<ref>[http://eu.battle.net/d3/ru/blog/4092987 Завяршэнне бэта-тэсціравання Diablo III] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121122052325/http://eu.battle.net/d3/ru/blog/4092987 |date=22 лістапада 2012 }}</ref>. [[15 мая]] [[2012|2012 года]] выйшла англамоўная версія, а [[7 чэрвеня]] 2012 года — рускамоўная версія гульні<ref name=autogenerated4>[http://eu.battle.net/d3/ru/blog/3844375/Русскоязычная_версия_Diablo_III_выходит_7_июня-15_03_2012 Рускамоўная версія Diablo III выходзіць 7 чэрвеня] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160627084745/http://eu.battle.net/d3/ru/blog/3844375/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%8F_Diablo_III_%D0%B2%D1%8B%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82_7_%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8F-15_03_2012 |date=27 чэрвеня 2016 }}</ref>. 1,2 млн удзельнікаў акцыі з гадавой падпіскай на «[[World of Warcraft]]» атрымалі ключы і змаглі пачаць гуляць з 15 мая. За першыя 24 гадзіны продажаў «Diablo III» разышлася тыражом больш за 3,5 млн экзэмпляраў, устанавіўшы новы рэкорд хуткасці продажаў сярод гульняў для [[Персанальны камп’ютар|ПК]]<ref>[http://hitech.newsru.com/article/24may2012/diabloiii Diablo III пабіла рэкорд Cataclysm для WoW і стала самой хуткапрадаванай гульнёй для ПК]</ref>, за першы ж тыдзень было прададзена ўвогуле 6,3 мільёна копій<ref>{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2012/05/23/diablo/|title=Diablo III стала самай паспяховай навінкай у гісторыі ПК-гульняў|date=2012-05-23|accessdate=2012-06-13}}</ref>. Рэкамендаваны кошт амерыканскай версіі складае $59,99 (недаступна для набыцця ў еўрапейскім рэгіёне). Гульня была даступная па прадзаказу на сайце [[battle.net]] з [[15 сакавіка]] [[2012]] года. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == *{{Афіцыйны сайт|eu.blizzard.com/diablo3/}} * [http://eu.battle.net/d3/ru/forum/topic/3124472673 Афіцыйныя фан-сайты Diablo III] * {{youtube|G_y4Nl_iBsc|Diablo III PreHistory (subs, multilanguage), рускія субцітры}} {{Diablo}} {{Гульні Blizzard Entertainment}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Diablo]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2011 года]] [[Катэгорыя:Гульні Blizzard Entertainment]] [[Катэгорыя:Гульні для Apple Macintosh]] [[Катэгорыя:Гульні для Mac OS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні жанру экшан]] bd2n7mnea8cdllak46xmngo08zj5n2k 0 118809 5135330 4850047 2026-05-03T14:27:05Z Janka paŭnočny 167565 Створана перакладам раздзела «Nominal GDP of regional groupings» старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1351204683|List of countries by GDP (nominal)]]» 5135330 wikitext text/x-wiki [[Выява:Gdp nominal and ppp 2005 world map single colour.png|thumb|200px|Карта свету па аб’ёмах намінальнага ВУП і ВУП паводле [[Парытэт пакупніцкай здольнасці|ППЗ]], паводле ацэнак [[Сусветная кніга фактаў ЦРУ|ЦРУ]] за 2008 год.]] [[Выява:2010 Nominal GDP.jpg|thumb|left|200px|Дзесяць найбуйнейшых эканомік свету ў 2010 годзе ў намінальным выразе па даных [[Міжнародны валютны фонд|МВФ]].]] '''Спіс краін паводле намінальнага (абсалютнага) значэння [[Валавы ўнутраны прадукт|валавага ўнутранага прадукта]]''' ў [[Долар ЗША|доларавым]] выразе, падлічаным з дапамогай рыначнага або ўстаноўленага ўладамі абменнага курсу. Прыведзены ацэнкі трох арганізацый: [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]], [[Сусветны банк|Сусветнага банка]] і [[Сусветная кніга фактаў ЦРУ|Сусветнай кнігі фактаў (ЦРУ)]]. {{clr}} {| style="font-size:100%;" |- | width="33%" align="center" | <center>'''Спіс <br />[[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]] ([[2010]])'''<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=35&pr.y=12&sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512,941,914,446,612,666,614,668,311,672,213,946,911,137,193,962,122,674,912,676,313,548,419,556,513,678,316,181,913,682,124,684,339,273,638,921,514,948,218,943,963,686,616,688,223,518,516,728,918,558,748,138,618,196,522,278,622,692,156,694,624,142,626,449,628,564,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,453,960,968,423,922,935,714,128,862,611,716,321,456,243,722,248,942,469,718,253,724,642,576,643,936,939,961,644,813,819,199,172,184,132,524,646,361,648,362,915,364,134,732,652,366,174,734,328,144,258,146,656,463,654,528,336,923,263,738,268,578,532,537,944,742,176,866,534,369,536,744,429,186,433,925,178,746,436,926,136,466,343,112,158,111,439,298,916,927,664,846,826,299,542,582,967,474,443,754,917,698,544&s=NGDPD&grp=0&a= International Monetary Fund, World Economic Outlook Database, October 2010: Nominal GDP list of countries. Data for the year 2010.]</ref></center> | width="33%" align="center" | <center>'''Спіс <br />[[Сусветны банк|Сусветнага банка]] ([[2009]])'''<ref name=wbpdf>{{Cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf|work=The World Bank: World Development Indicators database|title=Gross domestic product (2009)|date=27 September 2010|publisher=World Bank|accessdate=2011-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090912122439/http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf|archivedate=12 верасня 2009|url-status=dead}}</ref></center> | width="33%" align="center" | <center>'''Спіс <br />[[Сусветная кніга фактаў ЦРУ|Сусветнай кнігі фактаў (ЦРУ)]] ([[2010]])'''<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html Field listing — GDP (official exchange rate)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081004071135/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html |date=4 кастрычніка 2008 }}, CIA World Factbook</ref></center> |- valign="top" |{{Спіс краін паводле ВУП (намінал) — МВФ}} |{{Спіс краін паводле ВУП (намінал) — Сусветны банк}} |{{Спіс краін паводле ВУП (намінал) — ЦРУ}} |- valign="top" | colspan=3 | |} == Намінальны ВУП рэгіянальных груповак == У дадатак да нацыянальных значэнняў ВУП, прыведзеных у папярэднім раздзеле, статыстыка МВФ і Сусветны Банк уключае ацэнкі ВУП для розных рэгіянальных груповак і гандлёвых блокаў. Табліца ніжэй змяшчае пералік гэтых груповак, уключаючы 13 рэгіёнаў МВФ, а таксама, дзе гэта магчыма, адпаведныя значэнні з крыніц Сусветнага Банка. {| class="wikitable sortable sticky-header-multi static-row-numbers" {{right}} |+Прагноз або ацэнка ВУП (у мільёнах $ ЗША) па рэгіёнах або групах |- class="static-row-header" style="text-align:center;" ! Рэгіянальныя групоўкі ! style="width:7.5em;" | [[International Monetary Fund|МВФ]]<br /><br /> ( 2026 год ) ! style="width:7.5em;" | [[World Bank|Сусветны банк]]<br /><br /> (2024) |- class="static-row-header" style="font-weight:bold;" | style="text-align:left" |Свет | 126 295 331 | 110 983 000 |- | style="text-align:left" |Развітыя эканомікі / высокі даход | 73 813 712 | 71 321 000 |- | style="text-align:left" |[[Вялікая сямёрка|G7]] | 55 322 424 | - |- | style="text-align:left" |Краіны ў стадыі развіцця | 52 481 610 | - |- | style="text-align:left" |Краіны Азіі ў стадыі развіцця | 29 611 563 | 22 261 000 |- | [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскі саюз]] | 23 034 637 |19 497 000 |- | [[Еўразона]] | 19 447 788 |16 485 000 |- | style="text-align:left" |Іншыя развітыя эканомікі | 10 826 829 | - |- | [[Лацінская Амерыка]] і [[Карыбы|Карыбскі басейн]] | 8 008 219 |7 110 000 |- | style="text-align:left" |Краіны Еўропы ў стадыі развіцця | 6 760 161 | - |- | style="text-align:left" |[[Блізкі Усход]] і [[Цэнтральная Азія]] | 5 664 347 | - |- | [[Асацыяцыя дзяржаў Паўднёва-Усходняй Азіі|ASEAN]]-5 | 3 808 089 | - |- | [[Чорная Афрыка]] | 2 437 320 |1 979 000 |- |} == Гл. таксама == * [[Спіс краін паводле ВУП (ППЗ)]] * [[Спіс краін паводле ВУП (намінал) на душу насельніцтва]] == Заўвагі == {{notelist-la}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Спісы краін}} [[Катэгорыя:Эканамічныя параўнанні краін|ВУП]] iq3d6nocm0god3z7tsci2msv450j21y 5135561 5135330 2026-05-04T07:05:50Z M.L.Bot 261 /* Намінальны ВУП рэгіянальных груповак */ афармленне 5135561 wikitext text/x-wiki [[Выява:Gdp nominal and ppp 2005 world map single colour.png|thumb|200px|Карта свету па аб’ёмах намінальнага ВУП і ВУП паводле [[Парытэт пакупніцкай здольнасці|ППЗ]], паводле ацэнак [[Сусветная кніга фактаў ЦРУ|ЦРУ]] за 2008 год.]] [[Выява:2010 Nominal GDP.jpg|thumb|left|200px|Дзесяць найбуйнейшых эканомік свету ў 2010 годзе ў намінальным выразе па даных [[Міжнародны валютны фонд|МВФ]].]] '''Спіс краін паводле намінальнага (абсалютнага) значэння [[Валавы ўнутраны прадукт|валавага ўнутранага прадукта]]''' ў [[Долар ЗША|доларавым]] выразе, падлічаным з дапамогай рыначнага або ўстаноўленага ўладамі абменнага курсу. Прыведзены ацэнкі трох арганізацый: [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]], [[Сусветны банк|Сусветнага банка]] і [[Сусветная кніга фактаў ЦРУ|Сусветнай кнігі фактаў (ЦРУ)]]. {{clr}} {| style="font-size:100%;" |- | width="33%" align="center" | <center>'''Спіс <br />[[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]] ([[2010]])'''<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=35&pr.y=12&sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512,941,914,446,612,666,614,668,311,672,213,946,911,137,193,962,122,674,912,676,313,548,419,556,513,678,316,181,913,682,124,684,339,273,638,921,514,948,218,943,963,686,616,688,223,518,516,728,918,558,748,138,618,196,522,278,622,692,156,694,624,142,626,449,628,564,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,453,960,968,423,922,935,714,128,862,611,716,321,456,243,722,248,942,469,718,253,724,642,576,643,936,939,961,644,813,819,199,172,184,132,524,646,361,648,362,915,364,134,732,652,366,174,734,328,144,258,146,656,463,654,528,336,923,263,738,268,578,532,537,944,742,176,866,534,369,536,744,429,186,433,925,178,746,436,926,136,466,343,112,158,111,439,298,916,927,664,846,826,299,542,582,967,474,443,754,917,698,544&s=NGDPD&grp=0&a= International Monetary Fund, World Economic Outlook Database, October 2010: Nominal GDP list of countries. Data for the year 2010.]</ref></center> | width="33%" align="center" | <center>'''Спіс <br />[[Сусветны банк|Сусветнага банка]] ([[2009]])'''<ref name=wbpdf>{{Cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf|work=The World Bank: World Development Indicators database|title=Gross domestic product (2009)|date=27 September 2010|publisher=World Bank|accessdate=2011-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090912122439/http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf|archivedate=12 верасня 2009|url-status=dead}}</ref></center> | width="33%" align="center" | <center>'''Спіс <br />[[Сусветная кніга фактаў ЦРУ|Сусветнай кнігі фактаў (ЦРУ)]] ([[2010]])'''<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html Field listing — GDP (official exchange rate)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081004071135/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html |date=4 кастрычніка 2008 }}, CIA World Factbook</ref></center> |- valign="top" |{{Спіс краін паводле ВУП (намінал) — МВФ}} |{{Спіс краін паводле ВУП (намінал) — Сусветны банк}} |{{Спіс краін паводле ВУП (намінал) — ЦРУ}} |- valign="top" | colspan=3 | |} == Намінальны ВУП рэгіянальных груповак == У дадатак да нацыянальных значэнняў ВУП, пададзеных у папярэднім раздзеле, статыстыка МВФ і Сусветнага Банку зключае ацэнкі ВУП для розных рэгіянальных груповак і гандлёвых блокаў. Табліца ніжэй змяшчае пералік гэтых груповак, уключаючы 13 рэгіёнаў МВФ, а таксама, дзе гэта магчыма, адпаведныя значэнні з крыніц Сусветнага Банка. {| class="wikitable sortable sticky-header-multi static-row-numbers" {{right}} |+Прагноз або ацэнка ВУП (у мільёнах $ ЗША) па рэгіёнах або групах |- class="static-row-header" style="text-align:center;" ! Рэгіянальныя групоўкі ! style="width:7.5em;" | [[International Monetary Fund|МВФ]]<br /><br /> (2026) ! style="width:7.5em;" | [[World Bank|Сусветны банк]]<br /><br /> (2024) |- class="static-row-header" style="font-weight:bold;" | style="text-align:left" |Свет | 126 295 331 | 110 983 000 |- | style="text-align:left" |Развітыя эканомікі / высокі даход | 73 813 712 | 71 321 000 |- | style="text-align:left" |[[Вялікая сямёрка|G7]] | 55 322 424 | - |- | style="text-align:left" |Краіны ў стадыі развіцця | 52 481 610 | - |- | style="text-align:left" |Краіны Азіі ў стадыі развіцця | 29 611 563 | 22 261 000 |- | [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскі саюз]] | 23 034 637 |19 497 000 |- | [[Еўразона]] | 19 447 788 |16 485 000 |- | style="text-align:left" |Іншыя развітыя эканомікі | 10 826 829 | - |- | [[Лацінская Амерыка]] і [[Карыбы|Карыбскі басейн]] | 8 008 219 |7 110 000 |- | style="text-align:left" |Краіны Еўропы ў стадыі развіцця | 6 760 161 | - |- | style="text-align:left" |[[Блізкі Усход]] і [[Цэнтральная Азія]] | 5 664 347 | - |- | [[Асацыяцыя дзяржаў Паўднёва-Усходняй Азіі|ASEAN]]-5 | 3 808 089 | - |- | [[Чорная Афрыка]] | 2 437 320 |1 979 000 |- |} == Гл. таксама == * [[Спіс краін паводле ВУП (ППЗ)]] * [[Спіс краін паводле ВУП (намінал) на душу насельніцтва]] == Заўвагі == {{notelist-la}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Спісы краін}} [[Катэгорыя:Эканамічныя параўнанні краін|ВУП]] b888m82jfu5brk458372waedl6zxkg2 0 120594 5135449 4298090 2026-05-03T19:25:59Z Janka paŭnočny 167565 удакладненне 5135449 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса |Арыгінальная назва = | Выява = Navapolatsk2.jpg | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Наваполацк]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 2001 |Заканчэнне будаўніцтва = 2004 |Рэліквіі = |Сучасны стан = |На карце = |Сайт = |Commons = }} '''Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Езуса Хрыста''' — мураваны [[каталіцызм|каталіцкі]] храм, пабудаваны ў [[1999]]—[[2004]] гг. з цэглы ў [[Наваполацк]]у. == Гісторыя == 29 чэрвеня 1992 года была зарэгістравана парафія. 30 верасня 2001 года біскуп [[Уладзіслаў Блін]], ардынарый Віцебскай дыяцэзіі, урачыста заклаў вуглавы камень касцёла, прывезены адной з парафіянак з Аліўнага Сада ў [[Іерусалім]]е, які быў асвячоны рымскім папай [[Ян Павел II (Папа Рымскі)|Янам Паўлам II]] 23 верасня 2002 года ў [[Астана|Астане]], сталіцы [[Казахстан]]а. == Архітэктура == Твор архітэктуры постмадэрнізму. Вырашаны прамавугольным у плане аб’ёмам з 8-граннай цэнтральнай часткай, завершанай 8-гранным светлавым барабанам пад пакатым шатровым пакрыццём. Да фасада далучана 4-ярусная 4-гранная званіца, завершаная спічастым шатром. Грані цэнтральнага аб’ёму прарэзаны высокімі арачнымі аконнымі праёмамі. Да алтарнай часткі далучаны 2-павярховы адміністрацыйна-жылы корпус. <gallery> Heart of Jesus Church in Navapolack - panoramio - Andrej Kuźniečyk (2).jpg Костёл в Новополоцке - panoramio.jpg Heart of Jesus Church in Navapolack - panoramio - Andrej Kuźniečyk (1).jpg Un hiver à Navapolatsk.jpg </gallery> == Літаратура == * Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса // Кулагін, А. М. Каталіцкія храмы Беларусі / А. М. Кулагін. — Мн., 2008. — С. 252. {{Полацкі дэканат}} [[Катэгорыя:Храмы Наваполацка]] [[Катэгорыя:Касцёлы Віцебскай дыяцэзіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2004 годзе]] [[Катэгорыя:Касцёлы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:2004 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Вуліца Якуба Коласа (Наваполацк)]] g09n6obp42hdofncx40pmum3h9rw6sc 100 121975 5135370 5134988 2026-05-03T15:50:59Z NirvanaBot 40832 +5 новых 5135370 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Пётр (мітрапаліт Кіеўскі)|2026-05-03T15:30:31Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Дар’я Сяргееўна Мандзік|2026-05-03T12:40:21Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Security Advisory Services|2026-05-03T11:09:08Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Хокан V Святы|2026-05-03T06:57:05Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Куліковіч|2026-05-03T06:10:54Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Самурай Джэк (персанаж)|2026-05-02T10:55:27Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Аляксандр Благій|2026-05-02T08:35:27Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Фрэдэрык I (кароль Даніі)|2026-05-02T04:50:10Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Забойства манахаў-базыльян у Полацку (1705)|2026-05-01T20:18:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вераніка Карвялене|2026-05-01T12:59:18Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Вінцэнт Лютаслаўскі|2026-05-01T12:52:46Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Міхаіл Аляксандравіч (князь цвярскі)|2026-05-01T09:04:30Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Усевалад Аляксандравіч|2026-05-01T08:04:11Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Васіль Міхайлавіч (князь цвярскі)|2026-05-01T07:09:08Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|2026-04-30T20:33:20Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Канстанцін Міхайлавіч (князь цвярскі)|2026-04-30T20:25:50Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Садзіё Камара|2026-04-30T18:34:56Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Юзаф Абрэмбскі (этнолаг)|2026-04-30T17:53:41Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Юзаф Абрэмбскі (прэлат)|2026-04-30T17:31:55Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ганна Энгелькінг|2026-04-30T16:55:57Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> nuhv59is19if9rse7ewsbjjavcci8k5 0 124775 5135306 4019026 2026-05-03T12:50:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5135306 wikitext text/x-wiki {{main|Зімовыя Алімпійскія гульні 2010}} == Медальны залік == {{Вынікі зімовых Алімпійскіх гульняў 2010|2|1}} Цікавым з'яўляецца неадпаведнасць колькасці залатых, сярэбраных і бронзавых узнагарод — сярэбраных на адну больш, бронзавых на адну менш. Гэта звязана з тым, што ў мужчынскай індывідуальнай [[біятлон]]най гонцы нарвежац [[Уле-Эйнар Б'ерндален]] і беларус [[Сяргей Валянцінавіч Новікаў|Сяргей Новікаў]] паказалі абсалютна аднолькавы час<ref name="sseg">{{Cite web |url=http://sport.segodnya.ua/vancouver2010/818059.html |title=У мужчынскім індывідуальнай гонцы прыйшлося даць два «серабра» {{!}} Навіны {{!}} Ванкувер 2010. Зімовая Алімпіяда. Навіны АГ<!-- Загаловак дададзены ботам --> |access-date=3 жніўня 2012 |archive-date=26 лютага 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100226063208/http://sport.segodnya.ua/vancouver2010/818059.html |url-status=dead }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Спіс прызёраў зімовых Алімпійскіх гульняў 2010]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20101225190920/http://www.vancouver2010.com/olympic-medals/ Медальны залік на афіцыйным сайце зімовых Алімпійскіх гульняў 2010] {{Вынікі Алімпійскіх гульняў}} {{Краіны на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010}} [[Катэгорыя:Зімовыя Алімпійскія гульні 2010]] [[Катэгорыя:Вынікі зімовых Алімпійскіх гульняў]] 4vcea0w2yf3vh90g0u2betmm8re1z1o 0 128573 5135551 5056630 2026-05-04T06:31:28Z ~2026-27010-09 167613 уточнены дата и место рождения 5135551 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пятроў}} {{цёзкі2|Аляксандр Пятроў}} {{ДД | імя = | жанчына = <!-- любое значэнне калі жанчына--> | выява = | подпіс = | тытул = [[Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Балгарыя]] | перыядпачатак = [[8 мая]] [[2001]] | перыядканец = [[8 верасня]] [[2005]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер = | папярэднік = [[Аляксандр Міхайлавіч Герасіменка|Аляксандр Герасіменка]] | пераемнік = [[Вячаслаў Георгіевіч Качанаў|Вячаслаў Качанаў]] | тытул_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | віцэ-прэзідэнт_2 = | прэзідэнт_2 = | прэм'ер_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | дата нараджэння =14 ноября 1958 г. | месца нараджэння =г. Ахтубинск Астраханской области, РСФСР, СССР | дата смерці = | месца смерці = | выбарчая_акруга = | нацыянальнасць = | партыя = | муж = | жонка = | прафесія = | рэлігія = | аўтограф = | каментар = }} '''Алякса́ндр Уладзіміравіч Пятро́в''' — беларускі дыпламат. Да [[5 кастрычніка]] [[1995]] года працаваў начальнікам упраўлення па справах Садружнасці Незалежных Дзяржаў Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time77/lav77984.htm Постановление Кабинета Министров Республики Беларусь от 5 октября 1995 г. № 540 «Об освобождении А. В. Петрова от должности начальника ўправления по делам Содружества Независимых Государств Аппарата Кабинета Министров Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120528022850/http://old.bankzakonov.com/d2008/time77/lav77984.htm |date=28 мая 2012 }} {{ref-ru}}</ref>. З [[20 студзеня]] [[1999]] года да [[8 мая]] [[2001]] года быў намеснікам Міністра замежных спраў — генеральным сакратаром Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time63/lav63076.htm Указ Президента Республики Беларусь от 20 января 1999 г. № 40 «О назначении А. В. Петрова заместителем Министра иностранных дел — генеральным секретарем Министерства иностранных дел Республики Беларусь»]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. [[8 мая]] [[2001]] года прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у [[Балгарыя|Рэспубліцы Балгарыя]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby/org459/sbor4/text3624.htm Указ Президента Республики Беларусь от 8 мая 2001 года № 245 «О назначении А. В. Петрова Чрезвычайным и Полномочным Послом Республики Беларусь в Республике Болгарии и присвоении ему дипломатического ранга Чрезвычайного и Полномочного Посла»] {{ref-ru}} </ref>. На пасадзе пасла заставаўся да [[8 верасня]] [[2005]] года<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time24/lav24406.htm Указ Президента Республики Беларусь от 8 сентября 2005 г. № 418 «Об освобождении А. В. Петрова от должности Чрезвычайного и Полномочного Посла Республики Беларусь в Республике Болгария»]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Член Саюза беларускіх пісьменнікаў<ref>[http://www.lit-bel.org/by/friends/359/564.html Асабістыя старонкі сяброў СБП. Пятроў Аляксандр Уладзіміравіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180423145319/http://www.lit-bel.org/by/friends/359/564.html |date=23 красавіка 2018 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Паслы Беларусі ў Балгарыі}} {{DEFAULTSORT:Пятроў, Аляксандр}} [[Катэгорыя:Намеснікі міністра замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] 48wp7y1mp9zhtrtypumcj1f8ioxy8py 5135554 5135551 2026-05-04T06:36:59Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-27010-09|~2026-27010-09]]) і адноўлена версія 5056630, зробленая DobryBrat: не беларускай і фактычна вандалізм. Таксама, калі праўда, што іншае месца нараджэння, трэба крыніца 5135554 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пятроў}} {{цёзкі2|Аляксандр Пятроў}} {{ДД | імя = | жанчына = <!-- любое значэнне калі жанчына--> | выява = | подпіс = | тытул = [[Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Балгарыя]] | перыядпачатак = [[8 мая]] [[2001]] | перыядканец = [[8 верасня]] [[2005]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер = | папярэднік = [[Аляксандр Міхайлавіч Герасіменка|Аляксандр Герасіменка]] | пераемнік = [[Вячаслаў Георгіевіч Качанаў|Вячаслаў Качанаў]] | тытул_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | віцэ-прэзідэнт_2 = | прэзідэнт_2 = | прэм'ер_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | выбарчая_акруга = | нацыянальнасць = | партыя = | муж = | жонка = | прафесія = | рэлігія = | аўтограф = | каментар = }} '''Алякса́ндр Уладзіміравіч Пятро́ў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дыпламат. Да [[5 кастрычніка]] [[1995]] года працаваў начальнікам упраўлення па справах Садружнасці Незалежных Дзяржаў Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time77/lav77984.htm Постановление Кабинета Министров Республики Беларусь от 5 октября 1995 г. № 540 «Об освобождении А. В. Петрова от должности начальника ўправления по делам Содружества Независимых Государств Аппарата Кабинета Министров Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120528022850/http://old.bankzakonov.com/d2008/time77/lav77984.htm |date=28 мая 2012 }} {{ref-ru}}</ref>. З [[20 студзеня]] [[1999]] года да [[8 мая]] [[2001]] года быў намеснікам Міністра замежных спраў — генеральным сакратаром Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time63/lav63076.htm Указ Президента Республики Беларусь от 20 января 1999 г. № 40 «О назначении А. В. Петрова заместителем Министра иностранных дел — генеральным секретарем Министерства иностранных дел Республики Беларусь»]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. [[8 мая]] [[2001]] года прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у [[Балгарыя|Рэспубліцы Балгарыя]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby/org459/sbor4/text3624.htm Указ Президента Республики Беларусь от 8 мая 2001 года № 245 «О назначении А. В. Петрова Чрезвычайным и Полномочным Послом Республики Беларусь в Республике Болгарии и присвоении ему дипломатического ранга Чрезвычайного и Полномочного Посла»] {{ref-ru}} </ref>. На пасадзе пасла заставаўся да [[8 верасня]] [[2005]] года<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time24/lav24406.htm Указ Президента Республики Беларусь от 8 сентября 2005 г. № 418 «Об освобождении А. В. Петрова от должности Чрезвычайного и Полномочного Посла Республики Беларусь в Республике Болгария»]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Член Саюза беларускіх пісьменнікаў<ref>[http://www.lit-bel.org/by/friends/359/564.html Асабістыя старонкі сяброў СБП. Пятроў Аляксандр Уладзіміравіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180423145319/http://www.lit-bel.org/by/friends/359/564.html |date=23 красавіка 2018 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Паслы Беларусі ў Балгарыі}} {{DEFAULTSORT:Пятроў, Аляксандр}} [[Катэгорыя:Намеснікі міністра замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] dpctt853kw7m0ob23fa1bzb55q7l9vk 0 136271 5135333 4758468 2026-05-03T14:33:01Z IshaBarnes 124956 не ізаляваны 5135333 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Агар}} {{Таксон | name = Качка-огар | regnum = Жывёлы | image file = A couple of Tadorna ferruginea.2.jpg | image title = | image descr = | parent = Tadorna | rang = Від | latin = Tadorna ferruginea | author = [[Петэр Сімон Палас|Pallas]], 1764 | syn = * {{bt|Anas ferruginea|Pallas, 1764}}<ref name="IBC">{{cite web|url=http://ibc.lynxeds.com/species/ruddy-shelduck-tadorna-ferruginea|title=Таксанамія і распаўсюджванне|work=Rails, Gallinules and Coots (Rallidae)|publisher=IBC.Lynxeds.com|accessdate=2011-07-14|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120214215200/http://ibc.lynxeds.com/species/ruddy-shelduck-tadorna-ferruginea|archivedate=14 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> | typus = | children = | range map = | range legend = | iucnstatus = LC | wikispecies = Tadorna ferruginea | commons = Category:Tadorna ferruginea | iucn = 100600397 | itis = 175056 | ncbi = 45639 | eol = 1047357 }} '''Качка-огар''', '''Агар''', '''Чырвоная качка'''<ref name="enc">Агар // {{Крыніцы/ЭПБ|1}}</ref> (''Tadorna ferruginea'') — вадаплаўная птушка сямейства [[качыныя|качыных]]. == Апісанне == Даўжыня цела каля 60 см, маса 1,1—1,3 кг. Птушка мае аранжава-карычневае апярэнне з больш светлай галавой. Крылы белыя з чорным махавым пер’ем. Хвост чорны з зеленаватым адценнем. Огары добра плаваюць, а ў палёце выглядаюць цяжкімі, больш падобнымі да гусяў, чым да качак. У [[самец|самцоў]] у перыяд гнездавання, летам, з’яўляецца цёмнае кольца на шыі, а ў [[самка|самак]] звычайна ёсць белая пляма на галаве. Іх голас — гучны крык, падобны да гагатання гусяў. == Пашырэнне == Пашырана на поўдні Еўропы, у Паўночнай Афрыцы, у Азіі. У будыстаў на Тыбеце і ў Манголіі птушка лічыцца святой. Звычайна огары жывуць парамі або маленькімі групамі, значна радзей — вялікай чарадою. Але на час лінькі і зімоўкі яны могуць збірацца вялікімі групамі на азёрах ці павольных рэках. == Асаблівасці біялогіі == Корміцца воднымі рачкамі, лічынкамі насякомых, малюскамі. Гняздо будуе ў глыбокіх норах, нішах у абрывах. == Утрыманне ў няволі == У няволі гэтыя птушкі як правіла агрэсіўныя, лепш іх трымаць у пары або на вельмі вялікай тэрыторыі. Іх можна трымаць разам з іншымі відамі качак, але яны ўсё роўна могуць быць вельмі агрэсіўнымі ў перыяд гнездавання. {{зноскі}} == Літаратура == * Агар // {{Крыніцы/ЭПБ|1}} * {{кніга|аўтар=Carboneras C. 1992. Family Anatidae (Ducks, Geese and Swans) in del Hoyo, J., Elliott, A., & Sargatal, J., eds.|частка=Vol. 1.|загаловак=Даведнік па птушках свету|арыгінал=Handbook of the birds of the world|месца=Barcelona|выдавецтва=Lynx Edicions|год=1992|isbn=84-96553-42-6}}{{ref-en}} * {{кніга|аўтар=Cramp S., Simmons K. E L.|загаловак=The Birds of the Western Palearctic|частка=Volume 1. Ostrich to ducks.|год=1977|выдавецтва=Oxford University Press|месца=Oxford|старонак=722|isbn=9780198573586}}{{ref-en}} * {{кніга|аўтар=Gooders, John; Trevor Boyer.|загаловак=Ducks of Britain and the Northern Hemisphere|месца=London|выдавецтва=Collins & Brown|год=1997|isbn=1855855704}}{{ref-en}} * {{кніга|аўтар=Johnsgard, Paul A.|загаловак=Ducks, Geese, and Swans of the World|месца=Lincoln and London|выдавецтва=University of Nebraska Press|год=1978|isbn=978-0-8032-0953-4}}{{ref-en}} * {{кніга|аўтар=Mullarney, Killian; Lars Svensson; Dan Zetterstrom & Peter J. Grant|частка=|загаловак=Птушкі Еўропы|арыгінал=Birds of Europe|месца=United States|выдавецтва=Princeton University Press|год=2000|старонак=400|isbn=978-0-691-05054-6}}{{ref-en}} * {{кніга|аўтар=Scott, Derek A., Rose, Paul M.|загаловак=Атлас папуляцый качыных у Афрыцы і заходняй Еўразіі|арыгінал=Atlas of Anatidae populations in Africa and Western Eurasia|год=1996|выдавецтва=Wetlands International|старонак=336|isbn=1 900442 09 4}}{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Качыныя]] [[Катэгорыя:Птушкі Еўразіі]] [[Катэгорыя:Птушкі Афрыкі]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1764 годзе]] h0f83lpys8phneiie8uu95a5zu6rnit 0 136410 5135640 4494062 2026-05-04T11:35:28Z JerzyKundrat 174 паўтор 5135640 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак''' — [[Рымска-Каталіцкі Касцёл на Беларусі|рымска-каталіцкі]] кляштарны комплекс у [[Мінск]]у. Дзейнічаў з 1-й паловы [[17 стагоддзе|XVII ст.]] да [[1870-я|1870-х]] гадоў. Займаў пляц на [[Высокі Рынак|Высокім Рынку]] на [[Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)|Зборавай вуліцы]] (цяпер раён [[Перамога (кінатэатр, Мінск)|кінатэатра «Перамога»]]). Комплекс складаўся з мураваных будынкаў касцёла і 2-павярховага кляштарнага корпуса з прыбудовай, капліцы, капеланіі, 2 флігеляў, бровара, свірана, стайні і іншых пабудоў, а таксама саду. Тэрыторыю кляштара акружаў высокі мур, які меў некалькі брам. Усе кляштарныя пабудовы зруйнавалі ў [[1960-я]] гады, да нашага часу захаваліся падмуркі касцёла.<ref>[[Захар Шыбека]], [[Уладзімір Гілеп]], [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|Уладзімір Дзянісаў]]. Што аднаўляць найперш? // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], [[2004]] — 46. С. 7 [http://kamunikat.org/download.php?item=11711-1.pdf&pubref=11711]</ref><ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=4064 Аквапарк на кляштарных могілках] // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], [[27 верасня]] [[2006]]</ref> == Гісторыя == [[Выява:View of Miensk, 19 century.jpg|thumb|250px|[[Высокі Рынак]] на здымку XIX ст., справа Касцёл Св. Войцеха]] Мінскі бенедыкцінскі кляштар заснаваў віленскі канонік [[Войцех Сялява]], які купіў у горадзе два дамы з іншымі пабудовамі ў С. Друцкага-Горскага і А. Сакалінскага і перадаў іх ордэну. Адпаведны ўклад ад [[4 мая]] [[1633]] года пацвердзілі [[14 ліпеня]] 1633 года кароль [[Уладзіслаў IV]] і віленскі біскуп С. Война.{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}} Першыя манашкі перасяліліся сюды з [[нясвіж]]скага бенедыкцінскага кляштара. Ад пачатку комплекс быў драўляным, але ўжо ў [[1647]]—[[1649]] гадах намаганнямі віленскага ваяводы [[Крыштаф Хадкевіч|Крыштафа Хадкевіча]] і яго жонкі Соф’я, народжанай Горскай-Друцкай, архітэктар [[Андрэас Кромер|А. Кромер]] узвёў мураваны касцёл у гонар Св. Войцеха, біскупа і мучаніка. Мураваны кляштарны корпус збудавалі на сродкі К. К. Свірскай.{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}} Мецэнатамі кляштару былі [[Марцыбела Зянкевіч]], [[Сусанна Станкевіч|Сусанна]] і [[Алена Станкевіч]], [[Сусанна Навадворская]] і інш. У [[Крывавы патоп|вайну 1654—1667 гадоў]] усе драўляныя кляштарныя пабудовы былі спалены, значна пашкоджана і разрабавана мураваная святыня. Кляштар адбудавалі ў [[1670-я]] гады, касцёл асвяціў біскуп Мікола Слупскі. У [[1682]] годзе ўвесь комплекс рэканструявалі, апроч таго ўзвялі новы мураваны кляштарны корпус. У [[1780-я]] гады комплекс кляштара зноў рэканструявалі паводле праекта архітэктара Т. Раманоўскага ў стылі сталага барока, але будаўніцтва вежаў-званіц завяршылася толькі ў [[1803]] годзе. Станам на канец [[XVIII стагоддзе|XVIII]] — пачатак [[XIX стагоддзе|XIX]] стст. ва ўладанні кляштара было 3 фальваркі, 8 вёсак, 3 карчмы, млын і каля 93 валокі зямлі. У [[1799]] годзе ў ім жылі 22 манашкі. Пры кляштары дзейнічала школа, дзе, паводле [[Ян Ходзька|Яна Ходзькі]], вучылася 18 дзяўчат (толькі 6 з іх плацілі на навучанне{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}). Па задушэнні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] расійскія ўлады зачынілі кляштар бенедыкцінак ([[1871]]), канфіскавалі будынкі ў каталікоў і перадалі іх праваслаўнаму ведамству пад жаночы Праабражэнскі манастыр. У [[1872]] годзе пачалася перабудова барочнага комплексу ў рэтраспектыўна-рускім стылі, Праабражэнскі-Варварынскі храм і манастыр былі асвечаны 2 лютага 1874 года<ref>Минские епархиальные ведомости № 3, 1874. Часть неофициальная.</ref>. У пачатку [[1920-я|1920-х]] гадоў савецкія ўлады ліквідавалі менскі жаночы праваслаўны манастыр. Некаторы час праваслаўная царква ў будынку былога касцёла дзейнічала, але ў [[1930-я]] гады яе прыстасавалі пад клуб. У сярэдзіне [[1960-я|1960-х]] гадоў комплекс касцёла і кляштара ўзарвалі. Пазней з левага боку ад падмуркаў касцёла збудавалі будынак гарадской пракуратуры з чырвонай цэглы. == Архітэктура == [[Выява:Catholic Church of St. Adalbert, Miensk (Drawing).jpg|thumb|250px|Рысунак касцёла з атласа Мінскай губерні ([[1800]])]] === Касцёл === Пасля рэканструкцыі [[1780]]—[[1803]] гадоў касцёл уяўляў сабой прамавугольны ў плане 1-[[неф]]ны аб’ём з 5-граннай [[апсіда]]й, памерамі 70 на 20 локцяў (каля 46×13 м). Святыня мела 2-схільны чарапічны дах, больш нізкі над [[прэзбітэрый|прэзбітэрыем]]. Галоўны [[фасад]], звернуты да вуліцы, завяршаўся [[франтон]]ам крывалінейнага абрысу. Яго фланкіравалі 2 высокія 3-ярусныя вежы з купальнымі завяршэннямі. Фасад быў насычаны вытанчанай архітэктурнай пластыкай: тонкапрафіляваны раскрапаваны [[карніз]]ны пас падзяляў яго на два ярусы, а [[пілястра|пілястры]] — на тры часткі, аконныя праёмы мелі мяккую лучковую абмалёўку.<ref name="kul">Касцёл і кляштар бенедыкцінак // {{Крыніцы/Каталіцкія храмы на Беларусі, 2001|к}} С. 188</ref> Інтэр’ер пад цыліндрычнымі скляпеннямі ўпрыгожвалі пяць 2-ярусных алтароў: галоўны алтар Св. Войцеха, алтары Тадэвуша Апостала, Святой Сям’і, святых патрыярхаў Бенедыкта і Схаластыкі, Беззаганага Зачацця Дзевы Марыі. У галоўным драўляным алтары быў абраз Маці Божай з Дзіцяткам, напісаны на палатне, у срэбнай з пазалотай і рубінамі шаце. У 2-м ярусе быў абраз Св. Войцеха, увенчвала кампазіцыю разьбянае Укрыжаванне. Падлогу ў прэзбітэрыі касцёла пакрывалі пліткі чорнага мармуру, у [[санктуарый|санктуарыі]] яна была цаглянай. [[Сакрысція]] мелася адна, на [[хоры|хорах]] стаялі [[арган]]ы на 10 галасоў. Побач з хорамі каля бакавой сцяны была адмысловая галерэя, дзе падчас святаў выступалі музыкі.{{sfn|Памяць. Мінск|2001|с=313}} [[Выява:Miensk, Zboravaja, Benedyktynski. Менск, Зборавая, Бэнэдыктынскі (S. Prokudin-Gorsky, 1912).jpg|thumb|250px|Касцёл (злева) пасля перабудовы пад праваслаўную царкву]] Пры перабудове касцёла на царкву верхнія ярусы вежаў і франтон разбурылі, замест іх паставілі 5 глухіх цыбулепадобных [[купал]]аў над асноўным аб’ёмам і драўляную абшытую жалезам 3-ярусную шатровую званіцу ў цэнтры галоўнага фасада.{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}} === Кляштар === Да заходняга фасада касцёла далучаўся 2-павярховы, прамавугольны ў плане, кляштарны корпус пад вальмавым дахам. Насуперак архітэктуры касцёла ён меў сціплае пластычнае вырашэнне, фасады рытмічна падзяляліся прамавугольнымі аконнымі праёмамі.<ref name="kul"/> Цікавай была сістэма ацяплення будынка — ад печак у тоўшчы сцен і пад падлогай былі пракладзены своеасаблівыя керамічныя каларыферы, якія давалі дадатковае цяпло. Корпус бенедыкцінак разлічваўся на 15 келляў, тым не менш у кляштары часам знаходзілася да 28 законніц, а разам з навіцыяткамі, вучаніцамі і служачымі насельніцтва дасягала 90 чалавек. У комплекс кляштара таксама ўваходзіў сад, які паводле інвентара [[1804]] года налічваў 150 фруктовых дрэваў і агарод. == Цікавыя факты == * Мінскі кляштар бенедыкцінак быў апошнім, які царскія ўлады ліквідавалі ў месце. Пасля задушэння паўстання 1863—1864 гадоў ён яшчэ некаторы час функцыянаваў, але цярпеў пераслед. У пачатку [[1871]] года з кляштара выслалі манашак, якія знайшлі тут прытулак пасля ліквідацыі іншых каталіцкіх кляштараў. Іх накіравалі ў Кімбараўскі кляштар, што знаходзіўся каля [[Мазыр]]а.<ref>[[Сяргей Харэўскі]]. [https://archive.today/20110809044944/http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/hareuski_02.htm Колькі шчыгулаў да разумення сучаснага Мінску] // «Беларускі калегіум», лекцыі</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Мураваныя харалы}} * [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|У. М. Дзянісаў]]. Кляштар бенедыкцінак // {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=313}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=292|артыкул=Менскі кляштар бенедыкцінак|аўтар=[[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|Дзянісаў У.]]}} * {{Крыніцы/Каталіцкія храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/Рэха даўняга часу}} * [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|Уладзімір Дзянісаў]]. [http://media.catholic.by/nv/n24/art18.htm Мінскія бенедыкцінкі: Гісторыя зруйнаванага кляштара] // [[Наша Вера]], 2(24)/2003 == Спасылкі == * [http://www.radzima.org/be/pub/6881_p/ Касцёл Св. Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)] на [[Radzima.org]] {{Касцёлы Мінска}} [[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Мінска]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Мінска]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Беларусі, знішчаныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XVII стагоддзі]] [[Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Мінску]] r49y2fny2xkrtny4onkd4d3rusloghw 5135641 5135640 2026-05-04T11:36:43Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ вікіфікацыя дат 5135641 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак''' — [[Рымска-Каталіцкі Касцёл на Беларусі|рымска-каталіцкі]] кляштарны комплекс у [[Мінск]]у. Дзейнічаў з 1-й паловы [[17 стагоддзе|XVII ст.]] да [[1870-я|1870-х]] гадоў. Займаў пляц на [[Высокі Рынак|Высокім Рынку]] на [[Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)|Зборавай вуліцы]] (цяпер раён [[Перамога (кінатэатр, Мінск)|кінатэатра «Перамога»]]). Комплекс складаўся з мураваных будынкаў касцёла і 2-павярховага кляштарнага корпуса з прыбудовай, капліцы, капеланіі, 2 флігеляў, бровара, свірана, стайні і іншых пабудоў, а таксама саду. Тэрыторыю кляштара акружаў высокі мур, які меў некалькі брам. Усе кляштарныя пабудовы зруйнавалі ў [[1960-я]] гады, да нашага часу захаваліся падмуркі касцёла.<ref>[[Захар Шыбека]], [[Уладзімір Гілеп]], [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|Уладзімір Дзянісаў]]. Што аднаўляць найперш? // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], [[2004]] — 46. С. 7 [http://kamunikat.org/download.php?item=11711-1.pdf&pubref=11711]</ref><ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=4064 Аквапарк на кляштарных могілках] // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], [[27 верасня]] [[2006]]</ref> == Гісторыя == [[Выява:View of Miensk, 19 century.jpg|thumb|250px|[[Высокі Рынак]] на здымку XIX ст., справа Касцёл Св. Войцеха]] Мінскі бенедыкцінскі кляштар заснаваў віленскі канонік [[Войцех Сялява]], які купіў у горадзе два дамы з іншымі пабудовамі ў С. Друцкага-Горскага і А. Сакалінскага і перадаў іх ордэну. Адпаведны ўклад ад [[4 мая]] [[1633]] года пацвердзілі [[14 ліпеня]] 1633 года кароль [[Уладзіслаў IV]] і віленскі біскуп С. Война.{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}} Першыя манашкі перасяліліся сюды з [[нясвіж]]скага бенедыкцінскага кляштара. Ад пачатку комплекс быў драўляным, але ўжо ў [[1647]]—[[1649]] гадах намаганнямі віленскага ваяводы [[Крыштаф Хадкевіч|Крыштафа Хадкевіча]] і яго жонкі Соф’я, народжанай Горскай-Друцкай, архітэктар [[Андрэас Кромер|А. Кромер]] узвёў мураваны касцёл у гонар Св. Войцеха, біскупа і мучаніка. Мураваны кляштарны корпус збудавалі на сродкі К. К. Свірскай.{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}} Мецэнатамі кляштару былі [[Марцыбела Зянкевіч]], [[Сусанна Станкевіч|Сусанна]] і [[Алена Станкевіч]], [[Сусанна Навадворская]] і інш. У [[Крывавы патоп|вайну 1654—1667 гадоў]] усе драўляныя кляштарныя пабудовы былі спалены, значна пашкоджана і разрабавана мураваная святыня. Кляштар адбудавалі ў [[1670-я]] гады, касцёл асвяціў біскуп Мікола Слупскі. У [[1682]] годзе ўвесь комплекс рэканструявалі, апроч таго ўзвялі новы мураваны кляштарны корпус. У [[1780-я]] гады комплекс кляштара зноў рэканструявалі паводле праекта архітэктара Т. Раманоўскага ў стылі сталага барока, але будаўніцтва вежаў-званіц завяршылася толькі ў [[1803]] годзе. Станам на канец XVIII — пачатак XIX стст. ва ўладанні кляштара было 3 фальваркі, 8 вёсак, 3 карчмы, млын і каля 93 валокі зямлі. У 1799 годзе ў ім жылі 22 манашкі. Пры кляштары дзейнічала школа, дзе, паводле [[Ян Ходзька|Яна Ходзькі]], вучылася 18 дзяўчат (толькі 6 з іх плацілі на навучанне{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}). Па задушэнні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] расійскія ўлады зачынілі кляштар бенедыкцінак ([[1871]]), канфіскавалі будынкі ў каталікоў і перадалі іх праваслаўнаму ведамству пад жаночы Праабражэнскі манастыр. У [[1872]] годзе пачалася перабудова барочнага комплексу ў рэтраспектыўна-рускім стылі, Праабражэнскі-Варварынскі храм і манастыр былі асвечаны 2 лютага 1874 года<ref>Минские епархиальные ведомости № 3, 1874. Часть неофициальная.</ref>. У пачатку 1920-х гадоў савецкія ўлады ліквідавалі менскі жаночы праваслаўны манастыр. Некаторы час праваслаўная царква ў будынку былога касцёла дзейнічала, але ў 1930-я гады яе прыстасавалі пад клуб. У сярэдзіне 1960-х гадоў комплекс касцёла і кляштара ўзарвалі. Пазней з левага боку ад падмуркаў касцёла збудавалі будынак гарадской пракуратуры з чырвонай цэглы. == Архітэктура == [[Выява:Catholic Church of St. Adalbert, Miensk (Drawing).jpg|thumb|250px|Рысунак касцёла з атласа Мінскай губерні ([[1800]])]] === Касцёл === Пасля рэканструкцыі [[1780]]—[[1803]] гадоў касцёл уяўляў сабой прамавугольны ў плане 1-[[неф]]ны аб’ём з 5-граннай [[апсіда]]й, памерамі 70 на 20 локцяў (каля 46×13 м). Святыня мела 2-схільны чарапічны дах, больш нізкі над [[прэзбітэрый|прэзбітэрыем]]. Галоўны [[фасад]], звернуты да вуліцы, завяршаўся [[франтон]]ам крывалінейнага абрысу. Яго фланкіравалі 2 высокія 3-ярусныя вежы з купальнымі завяршэннямі. Фасад быў насычаны вытанчанай архітэктурнай пластыкай: тонкапрафіляваны раскрапаваны [[карніз]]ны пас падзяляў яго на два ярусы, а [[пілястра|пілястры]] — на тры часткі, аконныя праёмы мелі мяккую лучковую абмалёўку.<ref name="kul">Касцёл і кляштар бенедыкцінак // {{Крыніцы/Каталіцкія храмы на Беларусі, 2001|к}} С. 188</ref> Інтэр’ер пад цыліндрычнымі скляпеннямі ўпрыгожвалі пяць 2-ярусных алтароў: галоўны алтар Св. Войцеха, алтары Тадэвуша Апостала, Святой Сям’і, святых патрыярхаў Бенедыкта і Схаластыкі, Беззаганага Зачацця Дзевы Марыі. У галоўным драўляным алтары быў абраз Маці Божай з Дзіцяткам, напісаны на палатне, у срэбнай з пазалотай і рубінамі шаце. У 2-м ярусе быў абраз Св. Войцеха, увенчвала кампазіцыю разьбянае Укрыжаванне. Падлогу ў прэзбітэрыі касцёла пакрывалі пліткі чорнага мармуру, у [[санктуарый|санктуарыі]] яна была цаглянай. [[Сакрысція]] мелася адна, на [[хоры|хорах]] стаялі [[арган]]ы на 10 галасоў. Побач з хорамі каля бакавой сцяны была адмысловая галерэя, дзе падчас святаў выступалі музыкі.{{sfn|Памяць. Мінск|2001|с=313}} [[Выява:Miensk, Zboravaja, Benedyktynski. Менск, Зборавая, Бэнэдыктынскі (S. Prokudin-Gorsky, 1912).jpg|thumb|250px|Касцёл (злева) пасля перабудовы пад праваслаўную царкву]] Пры перабудове касцёла на царкву верхнія ярусы вежаў і франтон разбурылі, замест іх паставілі 5 глухіх цыбулепадобных [[купал]]аў над асноўным аб’ёмам і драўляную абшытую жалезам 3-ярусную шатровую званіцу ў цэнтры галоўнага фасада.{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}} === Кляштар === Да заходняга фасада касцёла далучаўся 2-павярховы, прамавугольны ў плане, кляштарны корпус пад вальмавым дахам. Насуперак архітэктуры касцёла ён меў сціплае пластычнае вырашэнне, фасады рытмічна падзяляліся прамавугольнымі аконнымі праёмамі.<ref name="kul"/> Цікавай была сістэма ацяплення будынка — ад печак у тоўшчы сцен і пад падлогай былі пракладзены своеасаблівыя керамічныя каларыферы, якія давалі дадатковае цяпло. Корпус бенедыкцінак разлічваўся на 15 келляў, тым не менш у кляштары часам знаходзілася да 28 законніц, а разам з навіцыяткамі, вучаніцамі і служачымі насельніцтва дасягала 90 чалавек. У комплекс кляштара таксама ўваходзіў сад, які паводле інвентара [[1804]] года налічваў 150 фруктовых дрэваў і агарод. == Цікавыя факты == * Мінскі кляштар бенедыкцінак быў апошнім, які царскія ўлады ліквідавалі ў месце. Пасля задушэння паўстання 1863—1864 гадоў ён яшчэ некаторы час функцыянаваў, але цярпеў пераслед. У пачатку [[1871]] года з кляштара выслалі манашак, якія знайшлі тут прытулак пасля ліквідацыі іншых каталіцкіх кляштараў. Іх накіравалі ў Кімбараўскі кляштар, што знаходзіўся каля [[Мазыр]]а.<ref>[[Сяргей Харэўскі]]. [https://archive.today/20110809044944/http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/hareuski_02.htm Колькі шчыгулаў да разумення сучаснага Мінску] // «Беларускі калегіум», лекцыі</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Мураваныя харалы}} * [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|У. М. Дзянісаў]]. Кляштар бенедыкцінак // {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=313}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=292|артыкул=Менскі кляштар бенедыкцінак|аўтар=[[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|Дзянісаў У.]]}} * {{Крыніцы/Каталіцкія храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/Рэха даўняга часу}} * [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|Уладзімір Дзянісаў]]. [http://media.catholic.by/nv/n24/art18.htm Мінскія бенедыкцінкі: Гісторыя зруйнаванага кляштара] // [[Наша Вера]], 2(24)/2003 == Спасылкі == * [http://www.radzima.org/be/pub/6881_p/ Касцёл Св. Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)] на [[Radzima.org]] {{Касцёлы Мінска}} [[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Мінска]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Мінска]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Беларусі, знішчаныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XVII стагоддзі]] [[Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Мінску]] 2r85wb90xjhef6wbcwmwgw3w10vmjud 0 139661 5135352 4845242 2026-05-03T15:21:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5135352 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Месапатамская кампанія |частка = [[Першая сусветная вайна]] |выява = TrenchesInMesopotamiaWWI--nsillustratedwar01londuoft.png |загаловак = Брытанскія акопы ў раёне [[Тыгр (рака)|Тыгра]], 1916 год |дата = [[6 лістапада]] [[1914]] — [[31 кастрычніка]] [[1918]] |месца = [[Месапатамія]] (сучасны [[Ірак]]) |прычына = |змены = [[Падзел Асманскай імперыі]]<br />Месапатамія становіцца [[Каралеўства Ірак (мандат Вялікабрытаніі)|брытанскай]] [[Мандатная тэрыторыя|мандатнай тэрыторыяй]] |вынік = Перамога Брытанскай імперыі<br />[[Сеўрскі мірны дагавор]] |праціўнік1 = {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Брытанская імперыя]] * {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Вялікабрытанія]] * {{Сцяг Брытанскай Індыі}} [[Брытанская Індыя|Індыя]] |праціўнік2 = {{Сцяг Асманскай імперыі}} [[Асманская імперыя]] <br />{{Сцяг Германскай імперыі}} [[Германская імперыя]]{{efn|У баявых дзеяннях на Месапатамскім фронце бралі ўдзел [[Імперскія ваенна-паветраныя сілы Германіі|нямецкія самалёты]] і артылерыя. 6-й асманскай арміі былі выдадзены нямецкія кулямёты і сродкі радыёсувязі. Камандаванне рачной флатыліяй у большасці выпадкаў ажыццяўлялі нямецкія афіцэры<ref name="немецкое участие2">{{Крыніцы/История первой мировой войны 1914—1918 гг.|2|231}}</ref><ref name="немецкое участие">{{кніга |аўтар = E. Ф. Лудшувейт |загаловак = Турция в годы первой мировой войны 1914—1918 гг. |спасылка = |выданне = Военно-политический очерк |месца = Москва |выдавецтва = |год = 1966 |том = |pages = 87 |allpages = |серыя = |isbn = }}</ref>.}} |камандзір1 = {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Джон Ніксан]]<br />{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Чарлз Верэ Ферэрс Таўнсенд|Чарлз Таўнсенд]] {{Капітуляцыя}}<br />{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Персі Лэйк]]<br />{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Фрэдэрык Стэнлі Мод]] †<br />{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Вільям Маршал]] |камандзір2 = {{Сцяг Асманскай імперыі}} [[Сулейман Аскеры]] †<br />{{Сцяг Асманскай імперыі}} [[Нурэдзін-паша]]<br />{{Сцяг Асманскай імперыі}} [[Халіль Кут|Халіль-паша]]<br />{{Сцяг Асманскай імперыі}} [[Кязым Муса Карабекір|Кязым Карабекір]]<br />{{Сцяг Асманскай імперыі}} [[Алі Іхсан Сабіс]]<br />{{Сцяг Германскай імперыі}} [[Кольмар фон дэр Гольц]] † |сілы1 = 350&nbsp;000<ref name="численость британцев">{{Крыніцы/Edward Erickson:Ottoman Army Effectiveness in WWI|154}} {{en icon}}</ref> — 410&nbsp;000 чалавек<ref name="численность британцев2">{{кніга |аўтар = Paul G. Halpern. |загаловак = A Naval History of World War I |спасылка = http://books.google.mk/books?hl=de&id=6hwb6ovvYCcC&dq=%22mesopotamian+campaign+410%2C000%22&q=%22The+ration+strength+of+the+Mesopotamia+Expeditionary+Force+on+19+October+1918+was+more+than%22#v=snippet&q=%22The%20ration%20strength%20of%20the%20Mesopotamia%20Expeditionary%20Force%20on%2019%20October%201918%20was%20more%20than%22&f=false |выданне = |месца = |выдавецтва = Routledge |год = 1995 |том = |pages = 132 |allpages = 591 |серыя = |isbn = 1-85728-498-4 }} {{en icon}}</ref> |сілы2 =38-я пяхотная дывізія (1914)<ref name="числотурокв1914">{{Крыніцы/Edward Erickson:Ordered2Die|43}} {{en icon}}</ref><br />[[6-я армія, Асманская імперыя|6-я армія]]: 20&nbsp;000 чалавек<ref name="число турок">{{кніга |аўтар = А. Готовцев. |загаловак =Важнейшие операции на ближневосточном театре в 1914-1918 гг |спасылка = |выданне = |месца = Москва |выдавецтва = |год = 1941 |том = |pages = 106 |allpages = |серыя = }}</ref> (1916)<br />62&nbsp;000 чалавек, 55 гармат, 80 кулямётаў<ref name="штурм эль-кута">{{Крыніцы/История первой мировой войны 1914—1918 гг.|2|364}}</ref> (сакавік 1917)<br />20&nbsp;000<ref name="тикрит">{{Крыніцы/История первой мировой войны 1914—1918 гг.|2|366}}</ref> — 30&nbsp;000 чалавек (верасень 1917)<ref name="30 тысяч турак">{{кніга |аўтар = Erickson Edward J. |загаловак = Ordered to Die: a history of the Ottoman army in the first World War |спасылка = |выданне = |месца = |выдавецтва = Greenwood Press |год = 2001 |том = |pages = 166 |allpages = |серыя = |isbn = }} {{en icon}}</ref> |страты1 = |страты2 = }} {{Блізкаўсходні тэатр ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны}} {{Месапатамская кампанія}} '''Месапатамская кампанія''' ({{lang-en|Mesopotamian campaign}}, {{lang-tr|Irak Cephesi}}; [[6 лістапада]] [[1914]] — [[31 кастрычніка]] [[1918]]) — баявыя дзеянні, якія адбываліся падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] на тэрыторыі [[Месапатамія|Месапатаміі]] (сучасны [[Ірак]]) паміж войскамі [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]] (галоўным чынам [[Брытанская Індыя ў Першай сусветнай вайне|індыйскімі]]) і [[Армія Асманскай імперыі|арміяй Асманскай імперыі]]. Брытанскае камандаванне спадзявалася абараніць [[Нафтавае радовішча|нафтавыя радовішчы]] [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і захапіць асманскую Месапатамію. Турэцкае камандаванне не планавала актыўных дзеянняў у даным рэгіёне, аднак пасля пачатку актыўнага брытанскага наступу было вымушана сфарміраваць 6-ю армію для баявых дзеянняў у Месапатаміі. У [[1916]] годзе туркам атрымалася атачыць і паланіць групоўку брытанскіх войскаў у Эль-Куце, пасля чаго англічанам прыйшлося адмовіцца ад актыўных дзеянняў. Аднак у [[1917]] годзе брытанцы здолелі захапіць [[Багдад]], а да канца [[1918]] года пад іх кантролем апынулася амаль уся тэрыторыя асманскай Месапатаміі. Баявыя дзеянні завяршыліся на наступны дзень пасля падпісання [[Мудроскае перамір'е|Мудроскага перамір'я]]<ref name="конец">{{Крыніцы/История первой мировой войны 1914—1918 гг.|2|518}}</ref>. Пасля вайны Месапатамія стала брытанскай [[Каралеўства Ірак (мандат Вялікабрытаніі)|мандатнай тэрыторыяй]]. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == '''На англійскай мове:''' * {{кніга |аўтар = A.J. Barker. |загаловак = The First Iraq War, 1914–1918, Britain's Mesopotamian Campaign |спасылка = https://find.library.spbu.ru/vufind/Record/ebr10359992 |выданне = |месца = New York |выдавецтва = Enigma |год = 2009 |том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304203313/https://find.library.spbu.ru/vufind/Record/ebr10359992 |archivedate = 4 сакавіка 2016 }} * {{кніга |аўтар = A.J. Barker. |загаловак = The Bastard War, The Mesopotamia Campaign of 1914–1918 |спасылка = |выданне = |месца = New York |выдавецтва = Dial Press |год = 1967 |том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = }} * {{кніга |аўтар = Peter Sluglett |загаловак = «The Primacy of Oil in Britain’s Iraq Policy», in the book «Britain in Iraq»: 1914–1932 |спасылка = |выданне = |месца = London |выдавецтва = Ithaca Press |год = 1976 |том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = }} * {{Крыніцы/Edward Erickson:Ordered2Die}} * {{Крыніцы/Edward Erickson:Ottoman Army Effectiveness in WWI}} * {{кніга |аўтар = Duffy, M. |загаловак = The Capture of Baghdad |спасылка = http://firstworldwar.com/battles/baghdad.htm |выданне = The First World War |месца = |выдавецтва = |год = 2002 |том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = }} * {{кніга |аўтар = Fromkin, D. |загаловак = A Peace to End All Peace: The Fall of the Ottoman Empire and the Creation of the Modern Middle East |спасылка = |выданне = The First World War |месца = [[Нью-Ёрк|New York]] |выдавецтва = Henry Holt and Company |год = 2001 |том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 0-80506-884-8 }} * {{кніга |аўтар = Sumner, Ian. |загаловак = The Indian Army 1914-1947 |спасылка = |выданне = |месца = |выдавецтва = Osprey Publishing |год = 2001 |том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 1841761966 }} * {{кніга |аўтар = Briton Cooper Busch. |загаловак = Britain, India, and the Arabs 1914–1921 |спасылка = |выданне = |месца = |выдавецтва = University of California Press |год = 1971 |том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = }} * {{кніга |аўтар = E. O. Mousley. |загаловак = The Secrets of a Kuttite: An Authentic Story of Kut, Adventures in Captivity and Stamboul Intrigue |спасылка = |выданне = |месца = London & New York |выдавецтва = John Lane, The Bodley Head |год = 1922 |том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = }} * {{кніга |аўтар = Cato, Conrad |загаловак = The Navy in Mesopotamia, 1914–1917 |спасылка = |выданне = |месца = London |выдавецтва = Constable & Co |год = 1917 |том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = }} * {{кніга |аўтар = Wilcox, Ron |загаловак = Battles on the Tigris |спасылка = http://www.amazon.com/BATTLES-ON-THE-TIGRIS-Mesopotamian/dp/1844154300 |выданне = |месца = |выдавецтва = Pen and Sword Military |год = 2006 |том = |pages = |allpages = 224 |серыя = |isbn = 978-1844154302 }} == Спасылкі == * {{commonscat-inline|Mesopotamian campaign|Месапатамская кампанія}} * {{cite web | datepublished = | url = http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/firstworldwar/battles/mesopotamia.htm | title = The Mesopotamia campaign | author = | publisher = The National Archives | accessdate = 2012-10-20 | lang = en | archiveurl = | archivedate = }} * {{cite web |datepublished = |url = http://www.1914-1918.net/mespot.htm |title = «The Long, Long Trail. The British Army of 1914-1918. Mesopotamia» |author = Chris Baker. |publisher = 1914—1918.net |accessdate = 2012-10-20 |lang = en |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121026231234/http://www.1914-1918.net/mespot.htm |archivedate = 26 кастрычніка 2012 |url-status = dead }} * {{cite web |datepublished = 9 чэрвеня 2009 |url = http://www.videosabout.net/Mesopotamian_campaign |title = Відэаролікі пра Месапатамскую кампанію |publisher = Videosabout.net |lang = en |url-status = dead }}{{Недаступная спасылка}} {{Асноўныя падзеі Першай сусветнай вайны}} [[Катэгорыя:Першая сусветная вайна]] [[Катэгорыя:Гісторыя Ірака]] [[Катэгорыя:Ваенная гісторыя Ірака]] [[Катэгорыя:Бітвы Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Бітвы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Бітвы Індыі]] [[Катэгорыя:Бітвы Асманскай імперыі]] [[Катэгорыя:Месапатамская кампанія| ]] qis1ddvf6wfk7d314vibg2kdqezf28s 0 146620 5135457 4619992 2026-05-03T19:50:18Z JerzyKundrat 174 5135457 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Юрцава |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Ю́рцава''' — вёска ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Знаходзіцца за 8 кіламетраў на поўнач ад [[Орша|Оршы]] і за 1 кіламетр на паўднёвы захад ад чыгуначнай лініі [[Віцебск]] — [[Орша]]. Праз вёску праходзіць міжнародная аўтамагістраль [[Корк]] — [[Омск]] (у межах [[Беларусь|Беларусі]] — магістраль {{Код дарогі|Аўтамагістраль М1, Беларусь|М1|red|white|-}}). Месціцца на абодвух берагах ракі [[Скунья]]. Юрцава ўваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1670 годзе згадваецца як фальварак у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. У ХІХ стагоддзі сяло Юрцава было ў складзе Высоцкай воласці [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]<ref name="sni">[http://www.surnameindex.info/info/mogilev/orsha/yurtsevo/index.html Историческая информация о селе Юрцево]</ref>. У 1925—1931 і 1939—1960 гадах цэнтр [[Шапкаўскі сельсавет|Шапкаўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == [[Файл:Юрцава. Былая сядзіба (02).jpg|міні|злева|Палац Любамірскіх]] * [[Палаца-паркавы ансамбль (Юрцава)|Палаца-паркавы ансамбль, Юрцава]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Межаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Юрцава| ]] 4n03mqg82lml94t4qa1j031nrteiimz 0 161764 5135444 5041030 2026-05-03T19:16:01Z Niegodzisie 84738 /* Дыскаграфія */ 5135444 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Еўропа, значэнні}} {{Музычны калектыў | Гады = {{Flatlist| * 1979–1992 * 1999 * з 2003 }} }} '''Europe''' — шведскі [[рок-гурт]], створаны ў [[Стакгольм]]е ў [[1979]] годзе пад назвай Force вакалістам Джоўі Тэмпестам і гітарыстам Джонам Норумам. Хаця многія адносяць каманду да глэм-металу, іх стыль аб’ядноўвае элементы [[хард-рок]]а і [[хэві-метал]]а. Europe набыла сусветную вядомасць у 80-х гг. XX стагоддзя, пасля выпуску іх трэцяга альбома ''The Final Countdown'' (1986), які стаў вельмі паспяховым камерцыйна — толькі ў ЗША было прададзена звыш трох мільёнаў копій. З 1986 па 1992 год гурт прадаў больш за 20 мільёнаў копій альбомаў па ўсім свеце і, такім чынам, заняў 4-е месца ў спісе найбольш удалых праектаў са Швецыі. У 1992 годзе гурт часова спыніў дзейнасць. Напярэдадні новага 1999 года музыканты зноў аб’ядналіся для таго, каб выступіць у Стакгольме і аб’явіць аб планах на афіцыйнае ўз’яднанне групы ў 2003 годзе. == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Europe'' (1983) * ''Wings of Tomorrow'' (1984) * ''The Final Countdown'' (1986) * ''Out of This World'' (1988) * ''Prisoners in Paradise'' (1991) * ''Start from the Dark'' (2004) * ''Secret Society'' (2006) * ''Last Look at Eden'' (2009) * ''Bag of Bones'' (2012) * ''War of Kings'' (2015) * ''Walk the Earth'' (2017) * ''Come This Madness'' (2026) {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Рок-гурты Швецыі]] [[Катэгорыя:Хард-рок-гурты]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1979 годзе]] 4z7sr5kr3i2o9rbyhn6wagixnm9ypqp 0 164588 5135627 4009879 2026-05-04T09:54:12Z Janka paŭnočny 167565 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 5135627 wikitext text/x-wiki '''Вестмінстэрскі статут 1931''' — акт [[парламент Вялікабрытаніі|парламента Вялікабрытаніі]] ад [[11 снежня]] [[1931]] г, які ўсталяваў прававое становішча [[дамініён]]аў (фактычна незалежная дзяржава ў складзе [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]]) і іх узаемаадносіны з [[Вялікабрытанія]]й. Такім чынам, была створана прававая база Брытанскага [[Садружнасць нацый|садружнасці нацый]] (у цяперашні час - Садружнасць нацый). Гэты парламенцкі акт ўвёў у сілу рашэнні канферэнцый Брытанскай імперыі 1926 і 1930 гадоў аб поўнай самастойнасці дамініёнаў ва ўнутраных і знешніх справах і аб іх роўнасці з Вялікабрытаніяй. Пры гэтым Вялікабрытанія яшчэ захоўвала за сабой фактычны кантроль над знешняй палітыкай дамініёнаў. Пацвярджаючы суверэнітэт дамініёнаў, Вестмінстэрскі статут паказваў, што законы Вялікабрытаніі не могуць распаўсюджвацца на дамініёны без іх згоды. Адмянялася таксама становішча, пры якім закон дамініёна лічыўся несапраўдным, калі ён супярэчыў законам Вялікабрытаніі. Члены Брытанскага садружнасці, якія прызналі Вестмінстэрскі статут 1931, маюць статус каралеўстваў Садружнасці (Commonwealth realms), што азначае іх поўную самастойнасць пры захаванні за брытанскім манархам пасады кіраўніка адпаведнай дзяржавы. Такім чынам, каралева Вялікабрытаніі [[Лізавета II]] адначасова з'яўляецца каралевай Аўстраліі, Барбадаса і г. д. З 54 членаў Садружнасці статус каралеўства маюць толькі дзевятнаццаць. На 1931 год статут быў ужыты да наступных дамініёнаў: Аўстралійская Садружнасць, Дамініён Канада, Ірландская вольная дзяржава, [[Дамініён Ньюфаўндленд]] і [[Паўднёва-Афрыканскі Саюз]]. Аўстралія ратыфікавала статут толькі ў 1942 годзе, пры гэтым, каб апраўдаць ўдзел у вайне, дзеянне закона было распаўсюджана на перыяд з 3 верасня 1939 года. Новая Зеландыя ратыфікавала статут 25 лістапада 1947 года. Ньюфаўндленд статут не ратыфікаваў; па запыце мясцовага ўрада, метраполія ў 1934 годзе ўвяла прамое кіраванне, якое захоўвалася да пераўтварэння Ньюфаўндленда ў правінцыю Канады ў 1949 годзе. == Спасылкі == * [http://www.legislation.gov.uk/ukpga/Geo5/22-23/4/contents Дзеючая версія статуту з усімі зменамі] * [http://www2.marianopolis.edu/quebechistory/federal/1931.htm Canada and the Statute of Westminster] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070113111413/http://www2.marianopolis.edu/quebechistory/federal/1931.htm |date=13 студзеня 2007 }} * [http://www.gov.ns.ca/legislature/legc/westmins.htm Statute of Westminster, 1931 (text)] * [http://www.foundingdocs.gov.au/item.asp?dID=25 Australia and the Statute of Westminster] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110601205107/http://www.foundingdocs.gov.au/item.asp?dID=25 |date=1 чэрвеня 2011 }} [[Катэгорыя:Брытанская імперыя]] [[Катэгорыя:Канстытуцыйная гісторыя Канады]] [[Катэгорыя:Садружнасць нацый]] [[Катэгорыя:Акты парламента Вялікабрытаніі]] l96hg48bbxd82dqms72qq9987v7q53g 10 175189 5135419 5132817 2026-05-03T18:44:54Z JerzyKundrat 174 5135419 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Дакументацыя}}</noinclude> <!-- Актуальныя тэмы --> <!--Падзяляйце элементы спіса маркерам "|" --> <!--{{Актуальныя тэмы|}}--> * [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з '''[[АПЕК]]'''. <small>''(1&nbsp;мая)''</small> * На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец '''[[Себасцьян Саве]]''' ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны. <small>''(26&nbsp;красавіка)''</small> * '''[[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]]''', якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. <small>''(16&nbsp;красавіка)''</small> <noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> tj5esz5u17agig8nhtlhy5rn128z4hw 5135422 5135419 2026-05-03T18:47:44Z JerzyKundrat 174 5135422 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Дакументацыя}}</noinclude> <!-- Актуальныя тэмы --> <!--Падзяляйце элементы спіса маркерам "|" --> <!--{{Актуальныя тэмы|}}--> * [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з '''[[АПЕК]]'''. <small>''(1&nbsp;мая)''</small> * На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец '''[[Себасцьян Саве]]''' ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны. <small>''(26&nbsp;красавіка)''</small> * Пачаліся ўзброеныя сутыкненні ў [[Малі]], загінуў міністр абароны '''[[Садзіё Камара]]'''. <small>''(25&nbsp;красавіка)''</small> <noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> myssk93v1d27q8ccwpg1sbsjgczp8sp 0 180169 5135356 4754116 2026-05-03T15:29:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5135356 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Мора, значэнні}} '''Месяцавае мора''' — (візуальна) цёмная пляма на паверхні [[Селенаграфія|месяцавага дыска]]. == Агульнае апісанне == Упершыню месяцавыя моры з'явіліся на карце [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]], складзенай ў 1651 г. італьянскім астраномам Джавані Рычолі і італьянскім фізікам Франчэска Грымальдзі. [[Вада|Вады]], як высветлілася пазней, у іх не было, але тэрмін «мора» і прыведзеныя на карце назвы мораў захаваліся па гэты дзень. Месяцавыя моры з'яўляюцца самымі буйнымі дэталямі рэльефу Месяца. Моры ўяўляюць сабой нізіны (напрыклад, [[Мора Дажджоў]] размешчана на 3 км ніжэй навакольнай мясцовасці) з роўным дном, залітыя зацвярдзелай лавай. Застылая лава характарызуецца больш цёмнай афарбоўкай, чым астатняя паверхня Месяца, і менавіта гэтым тлумачыцца шаравата-карычняватае адценне, характэрнае для месяцавых мораў. Моры пакрытыя вулканічнымі пародамі — [[базальт]]амі, узрост якіх ацэньваюць у 3 — 4,5 млрд гадоў. Абрысы межаў месяцавых мораў ў пераважнай колькасці выпадкаў круглявыя. Памер вагаецца ад 200 да 1100 кіламетраў у папярочніку. На паверхні месяцавых марскіх раўнін сустракаюцца зморшчыны і невялікія горныя вяршыні больш светлага колеру, якія выступаюць з-пад пласта базальту. Кратэраў на паверхні месяцавых мораў істотна менш, чым на светлых ўзнёслых абласцях — месяцавых мацерыках . Самая вялікая нізіна названая [[Акіян Бур|Акіянам Бур]]. Яго працягласць за 2000 км. Краявым зонам мораў, якія нагадваюць залівы, а таксама цёмным западзіны ў выглядзе азёр, былі дадзены адпаведныя іх выгляду назвы<ref>[http://astro-azbuka.info/astro/solar/moon Луна / / Азбука астрономии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120226035612/http://astro-azbuka.info/astro/solar/moon |date=26 лютага 2012 }}</ref>. Вакол мораў размешчаны кольцападобныя горныя хрыбты. Мора Дажджоў атачаюць Альпы, Каўказ, Апеніны, Карпаты, Юра. [[Мора Нектару]] — горы Алтай і Пірэнеі. [[Мора Усходняе]] акружана Кардыльерамі і гарамі Рук. У морах часам сустракаюцца ўступы — скіды; самы вядомы ўступ — Прамая Сцяна знаходзіцца каля [[Мора Аблокаў]]. На [[адваротны бок Месяца|адваротным баку Месяца]] мораў значна менш, чым на бачным і яны невялікага памеру. Ёсць здагадка, што марскія фармацыі на Месяцы сфарміраваліся ў выніку толькі некалькіх сутыкненняў. Кратэры, якія ўтварыліся ў выніку удараў, запоўніліся лавай і спарадзілі [[маскон]]ы. Лававыя пароды цяжэй мацерыковых, што магло выклікаць асіметрыю ў размеркаванні месяцавай масы, з прычыны чаго прыцягненне Зямлі назаўжды замацавала «марское» паўшар'е Месяца ў напрамку нашай планеты<ref>{{Cite web |url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/LUNA.html |title=Статья «Луна» в энциклопедии «Кругосвет» |access-date=8 лістапада 2013 |archive-date=20 лютага 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110220054226/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/LUNA.html |url-status=dead }}</ref>. Адваротным баку Месяца уласцівыя «басейны» — вельмі буйныя колцавыя структуры, дыяметрам больш за 300 км. [[Мора Усходняе]], [[Мора Масквы]] і іншыя маюць два колцавых вала — знешні і ўнутраны, з суадносінамі дыяметраў {{Дроб|2|1}}. Часам ўнутраныя кольцы моцна разбураны<ref>[http://bigkosmos.ru/o_kosmose/solnechnaya_sistema/luna/311-opisanie-lunnojj-poverkhnosti-chast-vtoraja-.html Описание лунной поверхности (Часть вторая) " bigkosmos.ru | Все о космосе, Солнечная система, Меркурий, Венера, Земля, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун, Плутон]{{Недаступная спасылка}}</ref> == Некаторыя факты аб месяцавых морах == * Мора Пазнанае атрымала сваю назву пасля таго, як ў 1964 годзе туды апусціўся амерыканскі зонд «Рэйнджар-7», які ўпершыню атрымаў здымкі месяцавай паверхні з блізкай адлегласці, значна больш падрабязныя, чым выгляд у тэлескоп з Зямлі. * Мора Спакою адметнаю тым , што менавіта тут чалавек упершыню ступіў на месяцавую паверхню 20 ліпеня 1969. Гэта быў амерыканскі астранаўт [[Нэйл Армстранг]]. * Каля Мора Дастатку савецкі зонд «[[КА Луна-16|Луна-16]]» (1970) узяў пробу месяцавага грунту і даставіў яе на Зямлю. * Да поўдня ад [[Заліў Вясёлкі|Заліва Вясёлкі]] праводзіў даследаванні першы планетаход «Месяцаход-1» (1970-1971). * На мяжы [[Мора Яснасці]] праводзіў даследаванні [[планетаход]] «Месяцаход-2» (1973)<ref>{{Cite web |url=http://bigkosmos.ru/o_kosmose/solnechnaya_sistema/luna/312-opisanie-lunnojj-poverkhnosti-chast-pervaja-.html |title=Описание лунной поверхности (Часть первая) " bigkosmos.ru {{!}} Все о космосе, Солнечная система, Меркурий, Венера, Земля, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун, Плутон |access-date=8 лістапада 2013 |archiveurl=https://archive.today/20120708154220/http://bigkosmos.ru/o_kosmose/solnechnaya_sistema/luna/312-opisanie-lunnojj-poverkhnosti-chast-pervaja-.html |archivedate=8 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref>. == Назвы мораў, заліваў, азёр і балот на бачным баку Месяца == [[Файл:Lunar mare and sinūs.jpg|міні|500px|Моры і Залівы на Месяцы.]] Беларуская назва — ''лацінская назва''<ref name="ГАИШ">{{cite web|url=http://selena.sai.msu.ru/Pug/Publications/Nomenclature%20of%20lunar%20names/Nomenclature%20of%20lunar%20names.htm|title=Номенклатурный ряд названий лунного рельефа|author=С. Г. Пугачева, Ж. Ф. Родионова, В. В. Шевченко, Т. П. Скобелева, К. И. Дехтярева, А. П. Попов|publisher=Государственный Астрономический институт им. П.К. Штернберга, МГУ|lang=ru|accessdate=2010-08-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/66j5HV6tP?url=http://selena.sai.msu.ru/Pug/Publications/Nomenclature%20of%20lunar%20names/Nomenclature%20of%20lunar%20names.htm|archivedate=6 красавіка 2012|url-status=live}}</ref>. * [[Акіян Бур]] — ''Oceanus Procellarum'' (1) === Моры === * [[Мора Вільготнасці]] — ''Mare Humorum'' (6) * [[Мора Усходняе]] — ''Mare Orientale'' * [[Мора Хваль]] — ''Mare Undarum'' (14) * [[Мора Гумбальта]] — ''Mare Humboldtianum'' (19) * [[Мора Дажджоў]] — ''Mare Imbrium'' (2) * [[Мора Змяі]] — ''Mare Anguis'' (18) * [[Мора Дастатку]] — ''Mare Fecunditatis'' (12) * [[Мора Краёвае]] — ''Mare Marginis'' (16) * [[Мора Крызісаў]] — ''Mare Crisium'' (17) * [[Мора Нектару]] — ''Mare Nectaris'' (11) * [[Мора Аблокаў]] — ''Mare Nubium'' (7) * [[Мора Астравоў]] — ''Mare Insularum'' (4) * [[Мора Пароў]] — ''Mare Vaporum'' (8) * [[Мора Пены]] — ''Mare Spumans'' (13) * [[Мора Пазнанае]] — ''Mare Cognitum''(5) * [[Мора Сміта]] — ''Mare Smythii'' (15) * [[Мора Спакою]] — ''Mare Tranquillitatis'' (10) * [[Мора Холаду]] — ''Mare Frigoris'' (3) * [[Мора Паўднёвае (Месяц)|Мора Паўднёвае]] — ''Mare Australe'' * [[Мора Яснасці]] — ''Mare Serenitatis'' (9) === Залівы === * [[Заліў Вернасці]] — ''Sinus Fidei'' (23) * [[Заліў Спякоты]] — ''Sinus Aestum'' (24) * [[Заліў Лунніка]] — ''Sinus Lunicus'' (22) * [[Заліў Кахання]] — ''Sinus Amoris'' (29) * [[Заліў Вясёлкі]] — ''Sinus Iridum'' (21) * [[Заліў Расы]] — ''Sinus Roris'' (20) * [[Заліў Славы]] — ''Sinus Honoris'' (26) * [[Заліў Згоды]] — ''Sinus Concordiae'' (28) * [[Заліў Суровасці]] — ''Sinus Asperitatis'' (27) * [[Заліў Поспеху]] — ''Sinus Successus'' (30) * [[Цэнтральны Заліў|Заліў Цэнтральны]] — ''Sinus Medii'' (25) === Азёры === * [[Возера Багавейнасці]] — ''Lacus Timoris'' (ошиб. — ''Lacus Tumoris'') * [[Возера Вясны]] — ''Lacus Veris'' * [[Возера Вечнасці]] — ''Lacus Temporis'' * [[Возера Зімы]] — ''Lacus Hiemalis'' * [[Возера Справядлівасці]] — ''Lacus Bonitatis'' * [[Возера Лета]] — ''Lacus Aestatis'' * [[Возера Надзеі]] — ''Lacus Spei'' * [[Возера Настойлівасці]] — ''Lacus Perseverantiae'' * [[Возера Пяшчоты]] — ''Lacus Lenitatis'' * [[Возера Нянавісці]] — ''Lacus Odii'' * [[Возера Восені]] — ''Lacus Autumni'' * [[Возера Смутку]] — ''Lacus Doloris'' * [[Возера Перавагі]] — ''Lacus Excellentiae'' * [[Возера Радасці]] — ''Lacus Gaudii'' * [[Возера Смерці]] — ''Lacus Mortis'' * [[Возера Сну]] — ''Lacus Somniorum'' * [[Возера Шчасця]] — ''Lacus Felicitatis'' === Балоты === * [[Балота Гніення]] — ''Palus Putredinis'' * [[Балота Сну]] — ''Palus Somni'' * [[Балота Эпідэмій]] — ''Palus Epidemiarum'' == Назвы мораў і азёр на адваротным баку Месяца == Беларуская назва — ''лацінская назва''<ref name="ГАИШ"/>. * [[Мора Мары]] — ''Mare Ingenii'' * [[Мора Масквы]] — ''Mare Moscoviense'' * [[Возера Забыцця]] — ''Lacus Oblivionis'' * [[Возера Адзіноты]] — ''Lacus Solitudinis'' * [[Возера Задаволення]] — ''Lacus Luxuriae'' == Выключаныя назвы мораў, балот і заліваў == Беларуская назва — ''лацінская назва''. * [[Мора Мары|Мора Жадання]] — ''Mare Desiderii'' * [[Мора Малое]] — ''Mare Parvum'' * [[Мора Непагадзі]] — ''Mare Hiemis'' * [[Мора Непазнанае]] — ''Mare Incognito'' * [[Мора Новае]] — ''Mare Novum'' * [[Мора Струве]] — ''Mare Struve'' * [[Балота Туманаў]] — ''Palus Nebularum'' * [[Заліў Гей-Люсака]] — ''Sinus Gay-Lussac'' * [[Заліў П’етрасул]] — ''Sinus Pietrosul'' {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/FeatureTypes2.jsp?system=Earth&body=Moon&systemID=3&bodyID=11 Moon Nomenclature Table Of Contents] {{ref-en}} {{Месяц}} {{Месяцавыя моры}} [[Катэгорыя:Месяц]] tkwbu9a8ej2odjk23dmprqeqy3zg6cq 0 184048 5135638 5135170 2026-05-04T11:17:28Z JerzyKundrat 174 5135638 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Хокан IV Хокансан''' ({{lang-no|Håkon Håkonsson}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[кароль Нарвегіі|кароль (конунг) Нарвегіі]] з 1217 па 1263 гг, незаконнанароджаны сын караля [[Хокан III|Хокана III]], прадстаўнік дынастыі [[Інглінгі|Інглінгаў]]. Праўленне Хокана IV лічыцца свайго роду «залатым стагоддзем» Нарвегіі. У гэты перыяд быў заснаваны каралеўскі савет, да каралеўства далучаны [[Ісландыя]], [[Грэнландыя]] і частка спрадвечна [[данія|дацкіх]] зямель. Развіваўся знешні гандаль, у прыватнасці, з Англіяй. Акрамя таго, кароль быў вядомы як заступнік мастацтваў. Прыкладна ў [[1251]] Хокан IV заключыў дамову з князем наўгародскім [[Аляксандр Неўскі|Аляксандрам (Неўскім)]]. Пазней праўленне Хокана IV адзначана абвастрэннем адносін з [[Шатландыя]]й і пачаткам [[Шатландска-нарвежская вайна|вайны з Шатландыяй]] за кантроль над [[Гебрыдскія астравы|Гебрыдскімі астравамі]]. У ходзе супрацьстаяння нарвежская армія пацярпела [[бітва пры Ларгсе|паразу пры Ларгсе]]. Раптоўная смерць Хокана IV на [[Аркнейскія астравы|Аркнейскіх астравах]] [[16 снежня]] [[1263]] таксама спрыяла поспеху шатландцаў і прывяла да страты Нарвегіяй спрэчных тэрыторый. [[Файл:HakonTheOldAndSkule-Flateyjarbok.jpg|thumb|300px|Хокан IV і яго сын [[Магнус VI Лагабетэ|Магнус]]. [[Кніга з Плоскага вострава]], XIV стагоддзе]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Продкі}} {{Каралі Нарвегіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пазашлюбнае нашчадства манархаў Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Хорфагеры]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Бергенскім саборы]] d1nfw0wsjk5n4zw18121597ve9b2aey 0 187349 5135320 4437502 2026-05-03T13:26:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5135320 wikitext text/x-wiki [[Выява:Triangle.Centroid.svg|right|thumb|Трохвугольнік і яго медыяны.]] '''Медыя́на трохвуго́льніка''' ({{lang-la|mediāna}} — сярэдняя) ― [[адрэзак]] унутры [[трохвугольнік]]а, якія злучае вяршыню трохвугольніка з сярэдзінаю процілеглай стараны, а таксама [[прамая]], якая ўтрымлівае гэты адрэзак. == Уласцівасці == * Медыяны трохвугольніка перасякаюцца з адным [[Пункт|пункце]], які называецца [[цэнтроід]]ам ці цэнтрам цяжару трохвугольніка, і дзеляцца гэтым пунктам на дзве часткі ў адносіне 2:1, лічачы ад вяршыні. * Медыяна разбівае трохвугольнік на два [[роўнавялікія фігуры|роўнавялікія]] трохвугольнікі. * Трохвугольнік дзеліцца трыма медыянамі на шэсць [[роўнавялікія фігуры|роўнавялікіх]] трохвугольнікаў. * Большай старане трохвугольніка адпавядае меншая медыяна. * З вектараў, утвараючых медыяны, можна скласці трохвугольнік. * Пры [[Афіннае пераўтварэнне|афінных пераўтварэннях]] медыяна пераходзіць у медыяну. * [[Тэарэма Апалонія|Формула медыяны праз стораны]] (выводзіцца з [[Тэарэма Сцюарта|тэарэмы Сцюарта]] ці дабудоваю да [[паралелаграм]]а і выкарыстаннем роўнасці ў паралелаграме сумы квадратаў старон і сумы квадратаў дыяганалей): *: <math>m_c =\frac{\sqrt{2a^2+2b^2-c^2}}{2},</math> *: дзе {{math|''m_c''}} — медыяна к старане {{math|''c''}}; {{math|''a''}}, {{math|''b''}}, {{math|''c''}} — стораны трохвугольніка, * У прыватнасці, сума квадратаў медыян адвольнага трохвугольніка ў 4/3 раза меншая за суму квадратаў яго старон: *:<math>m_a^2 + m_b^2 + m_c^2 = \frac34 (a^2 + b^2 + c^2).</math> * Формула стараны праз медыяны: *: <math>a=\frac{2}{3}\sqrt {2 (m_b^2 + m_c^2) - m_a^2},</math> *:дзе <math>m_a, m_b, m_c</math> медыяны да адпаведных старон трохвугольніка, <math>a, b, c</math> — стораны трохвугольніка. <!-- == Мнеманічнае правіла == <poem> Медиана — обезьяна, у которой зоркий глаз, прыгнет точно в середину стороны против вершины, где находится сейчас. </poem> --> == Гл. таксама == * [[Цэнтроід]] == Спасылкі == * [http://www.univer.omsk.su/omsk/Edu/Rusanova/triangls.htm Асноўныя лініі трохвугольніка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160420044927/http://www.univer.omsk.su/omsk/Edu/Rusanova/triangls.htm |date=20 красавіка 2016 }} {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Планіметрыя]] [[Катэгорыя:Геаметрыя трохвугольніка]] jvvinsy92ynf55oepwn1682il9ghqqn 0 188695 5135509 5036247 2026-05-03T22:46:39Z Stary Sołtys 160681 афармленне, памылкі CS1 5135509 wikitext text/x-wiki {{Скандынавія}} '''Гісторыя Фінляндыі''' — комплекс [[грамадскія навукі|грамадскіх навук]], які вывучае мінулае чалавечага грамадства на тэрыторыі, якую займае ў цяперашні час [[Фінляндыя]]. == Хроніка фінскай гісторыі == <ref name="Helsinki und Umgebung">Dörte Minkoley, Jan Schröter. Helsinki und Umgebung. Edition Temmen. 3.,aktaulisierte Auflage 2003. ISBN 3-86108-431-7</ref><ref name="Finnland">Dirk Kruse-Etzbach. Finnland. Reisenhandbuch. Iwanowski. 3., aktaulisierte Auflage 2003 ISBN 3-933041-08-2</ref> * [[98]] У творах [[Тацыт]]а ўпершыню з’яўляецца згадка пра фенаў — народ на поўначы Еўропы, які часам суадносяць з продкамі сучасных фінаў. * [[800]]—[[1100]] У сваім руху ў рускія землі шведскія [[вікінгі]] засноўваюць на ўзбярэжжы гандлёвыя базы. * Каля [[1000]] тэрыторыя засяляецца трыма асноўнымі плямёнамі: фінамі на паўднёвым захадзе, тавастамі — у цэнтры і на ўсходзе, карэламі — на ўсходніх тэрыторыях да Ладажскага возера. * [[1155]] Шведскі кароль [[Эрык IX]] распачаў [[крыжовы паход]] з мэтай хрысціянізацыі фінскіх плямёнаў. З гэтага часу пачалося валадарства Швецыі, якое доўжылася 650 гадоў. * Каля [[1156]] Смерць біскупа [[Генрых Упсальскі|Генрыха Упсальскага]], аднаго з дзеячаў хрысціянізацыі Фінляндыі. * Да [[1284]] Культурная і палітычная інтэграцыя Заходняй і Паўднёвай Фінляндыі ў [[шведскае каралеўства]]. Пачатак перасялення шведаў у будучую Фінляндыю. Прызнанне ракі [[Кюміякі]] мяжой Шведскага каралеўства і ўладанняў [[Вялікі Ноўгарад|Вялікага Ноўгарада]]. * 1293 Трэці шведскі крыжовы паход. Заснаванне [[Выбарг]]а. * [[1323]] Шведы і наўгародцы заключылі [[Арэхаўскі мір]]. * [[1362]] Фінляндыя атрымлівае статус раўнапраўнай шведскай правінцыі. * [[1523]] У кіраванне караля [[Густаў I Васа|Густава I Васы]] распаўсюджваецца [[пратэстантызм]] і даецца адпор [[Данія|Даніі]]. * [[1548]] [[Мікаэль Агрыкала]], паслядоўнік [[Марцін Лютэр|Лютэра]] перакладае на фінскую мову [[Новы запавет]]. * [[1550]] Кароль [[Густаў Ваза]] засноўвае [[Хельсінкі]]. * [[1556]] Пры [[Юхан III|Юхане III]] Фінляндыя становіцца [[герцагства]]м. * [[1595]] Сканчаецца 25-гадовая вайна, і шведам атрымоўваецца зрушыць мяжу далёка на паўночны ўсход. * [[1617]] [[Густаў II Адольф]] заваёўвае [[Карэлія|Карэлію]]. * [[1640]] Заснаванне ўніверсітэта ў [[Аба (Фінляндыя)|Аба]] (на сучаснае месца горад перанесены пры губернатары [[Пер Брагэ Малодшы|Перэ Брагэ]]). * [[1700]]—[[1721]] [[Паўночная вайна]], якая скончылася паражэннем Швецыі. Частка Карэліі пераходзіць да [[Расійская імперыя|Расіі]]. * [[1741]]—[[1743]] [[Руска-шведская вайна, 1741—1743|Руска-шведская вайна]]. Згодна з умовамі міру ў Турку частка тэрыторыі адыходзіць да Расіі, у тым ліку Паўднёвая Карэлія. * [[1747]] Пачатак будаўніцтва марской крэпасці [[Крэпасць Суаменліна|Свеаборг]]. З [[1918]] пераназванай у Суаменліна. * [[1808]]—[[1809]] Пасля руска-шведскай вайны цар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] аб’яўляе Фінляндыю аўтаномным [[Вялікае княства Фінляндскае|Вялікім княствам]]. * [[1812]] Сталіца з Турку пераносіцца ў Хельсінкі. * [[1828]] Перанос універсітэта з Турку ў Хельсінкі. * [[1835]] Выданне карэльскага эпасу «[[Калевала]]» [[Ленрот]]а, які стаў асновай агульнанацыянальнага руху за незалежнасць. * [[1854]]—[[1855]] Падчас [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] англійскі флот бамбуе фінскае ўзбярэжжа і крэпасць Бромарсунд на [[Аландскія астравы|Аландскіх астравах]]. * [[1863]] Сканчаецца перамогай барацьба, якой кіраваў [[Юхан Вільгельм Снельман|Ю.Снельман]] за прызнанне [[фінская мова|фінскай мовы]] раўнапраўнай шведскай. * [[1899]] [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] выдаў Маніфест. Канстытуцыя адмянялася. Губернатар [[Мікалай Іванавіч Бобрыкаў|Бобрыкаў]] пачаў палітыку [[Русіфікацыя Фінляндыі|русіфікацыі]]. У гэтым жа годзе [[Ян Сібеліус]] стварыў сваю сімфанічную паэму «Фінляндыя», якая стала своеасаблівым нацыянальным гімнам. * [[1904]] Забойства Бобрыкава. Усеагульная забастоўка ў гады Першай рускай рэвалюцыі. Аднаўленне фінскай аўтаноміі. * [[1906]] Праходзяць дэмакратычныя выбары ў парламент. Упершыню ў Еўропе ў выбарах удзельнічаюць жанчыны. * [[1915]]—[[1918]] Фінскія добраахвотнікі выступаюць на баку Германіі ў Сусветнай вайне. * [[6 снежня]] [[1917]] абвяшчаецца незалежнасць Фінляндыі. * [[1918]]—[[1919]] [[Грамадзянская вайна ў Фінляндыі]] пры падтрымцы Савецкай Расіі. * [[1919]] Канстытуцыя Фінляндыі. Першым прэзідэнтам прызначаецца [[Каарла Юха Стольберг]], які вярнуўся з сібірскай ссылкі. * [[1921]] [[Аландскія астравы]] становяцца аўтаноміяй. * [[1921]] [[Другая савецка-фінская вайна]], якая скончылася [[Тартускі мір|Тартускім мірам]]. Фінляндыя атрымлівае выхад у моры ля [[Петсама]]. * [[1932]] Заключэнне Пакта аб ненападзе з Савецкім Саюзам. Ліквідацыя нацыяналістычнага путчу. Забарона кампартыі. * [[1939]]—[[1940]] [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|Зімовая вайна]] з Савецкай Расіяй. * [[1941]]—[[1944]] [[Савецка-фінская вайна (1941—1944)|Працяг вайны]] за вяртанне да даваенных межаў, а таксама заваёвы паўночных зямель СССР * [[1944]]—[[1945]] [[Лапландская вайна]]. * [[1945]]—[[1946]] Суд над фінскімі ваеннымі злачынцамі. * [[1947]] [[Парыжскі мірны дагавор, 1947|Парыжскі мірны дагавор]] з Фінляндыяй. * [[1948]] [[Дагавор аб дружбе, супрацоўніцтве і ўзаемнай дапамозе паміж СССР і Фінляндыяй]]. * [[1952]] [[Летнія Алімпійскія гульні 1952|Летнія Алімпійскія гульні]] ў Хельсінкі. * [[1972]] Па ініцыятыве [[Урха Кеканен|Кеканена]] праводзіцца [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|Нарада па бяспецы і супрацоўніцтву ў Еўропе]]. * [[1 жніўня]] [[1975]] у Хельсінкі была падпісана 35 кіраўнікамі дзяржаў [[Хельсінкская дэкларацыя]]. * [[1991]] Пачатак цяжкага эканамічнага крызісу ў сувязі з развалам [[СССР]]. * [[1995]] Фінляндыя ўваходзіць у [[ЕС]]. == Дагістарычны перыяд == {{main|Дагістарычная Фінляндыя}} {{main|Дагістарычная Скандынавія}} Дакладна невядома, ці засялялі людзі Фінляндыю да апошняга [[ледавіковы перыяд|ледавіковага перыяду]]. Першыя людзі пасля адступлення ледавіка былі [[Паляўнічыя-збіральнікі|паляўнічымі і збіральнікамі]], якія прыйшлі на тэрыторыю Фінляндыі з поўдня і паўднёвага сходу каля 8500 г. да н.э.<ref name=hist_finlandyji>''Мейнандэр Х.'' Гісторыя Фінляндыі: Лініі, структуры, пераломныя моманты; пер. са шведскай Вольгі Рызмаковай. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2017. — ISBN 978-985-02-1748-6.</ref>{{rp|9-10}} Сучасныя фіны ўзніклі ў выніку хваль міграцыі з-за [[Фінскі заліў|Фінскага заліву]] (2500—2000 гг. да н.э.) і з цяперашняй Цэнтральнай Швецыі. [[Саамы|Саамскае]] насельніцтва [[Лапландыя|Лапландыі]] паходзіць ад [[Качэўнікі|качэўнікаў]], якія прыйшлі ў Паўночную Нарвегію і на ўзбярэжжа [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]] ўздоўж нарвежскага берага [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|10}}. == Старажытная гісторыя Фінляндыі == У першыя 400 г. н.э. насельніцтва Фінляндыі складала некалькі дзясяткаў тысяч жыхароў. Асноўная частка жыхароў Фінляндыі займаліся [[паляванне]]м і [[рыбалоўства]]м, або прымітыўным ці падсечным [[земляробства]]м, [[жывёлагадоўля]]й і традыцыйным рыбалоўствам<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|10-11}}. Першае пісьмовае згадванне пра фінаў (''phinoi'') сустракаецца ў старажытнагрэчаскага географа [[Піфей|Піфея]] ў яго апісанні падарожжа да берагоў Балтыйскага мора ў IV ст. да н.э. У 98 г. н.э. фіны (''fenni'') згадваюцца ў трактаце «[[Германія, Тацыт|Германія]]» старажытнарымскага гісторыка [[Публій Карнелій Тацыт|Тацыта]]<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|11}}. У сярэдзіне І тысячагоддзя нашай эры ў цэнтральнай Фінляндыі жыла племя ''хяме'', а на паўднёвым захадзе — ''суомі'' (у рускіх летапісах — ''сум''<ref name="БЭ15">{{крыніцы/БелЭн|15к|Сум||265}}</ref>). Да VIII ст. н.э. аселае насельніцтва змяшчалася пераважна на паўднёва-заходнім узбярэжжы, ва ўрадлівых раёнах уздоўж ракі Кума ([[Кокемяэн’ёкі]]) і яе азёрнай сістэмы ў ў [[Сатакунта]] і Тавастландзе ([[Хямэ|Хяме]]). Прырост аселага насельніцтва адбываўся таксама ў прыбярэжных абласцях Паўднёвай [[Эстэрботнія|Эстэрботніі]] і на [[Аландскія астравы|Аландскіх астравах]]<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|11}}. Да ІХ стагоддзя распаўсюджванне фінскіх плямёнаў дасягае возера [[Сайма]]. У іншых частках Фінляндыі пражывала качавое насельніцтва — [[саамы]], якія займаліся паляваннем і рыбалоўствам. Перыяд V—IX стст. характарызуецца ўзмацненнем гандлёвых сувязяў і міграцыяй паміж Фінляндыяй і Цэнтральнай Швецыяй, дзе ўзнікаюць дынамічныя гандлёвыя цэнтры і буйныя паселішчы пад кіраўніцтвам [[Хёўдынг|хёўдынгаў]] (племянных правадыроў). На тэрыторыі Фінляндыі тады ўладарылі [[клан]]ы, якія заключалі двухбаковыя абарончыя саюзы і часам прысягалі найбольш магутным хёўдынгам Цэнтральнай Швецыі<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|11}}. == Эпоха вікінгаў і крыжовых паходаў (VIII—XIII стст.) == [[Файл:St Henrik dop Kuppis R.W. Ekman.jpg|thumb|{{нп5|Роберт Экман|Роберт Экман|en|Robert Wilhelm Ekman}}. Біскуп Хенрык хрысціць фінаў]] У VIII—XIV стст. земляробы з Паўднёва-Заходняй Фінляндыі і Тавастланда пачалі засяляць [[Карэлія (гістарычная вобласць)|Карэлію]] і паўночныя берагі [[Ладажскае возера|Ладажскага возера]]. Гэта было звязана з павелічэннем насельніцтва ў выніку інавацый у галіне земляробства і мараплаўства. Разам з гэтым пачалося засяленне паўднёвых берагоў Ладагі славянскімі плямёнамі, эканамічным цэнтрам якіх быў [[Ноўгарад]]<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|12}}. Гэты перыяд рассялення фінаў часткова супадае з паходамі шведскіх [[Вікінгі|вікінгаў]] на ўсход. Шлях вікінгаў пралягаў праз паўночны бераг Фінскага заліва, [[Нява|Няву]] і Ладагу, у паўднёвым кірунку да [[Чорнае мора|Чорнага мора]] і [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]]. Не існуе доказаў, што ў гэтых паходах сістэматычна ўдзельнічалі фінскія плямёны са сваімі воінамі і караблямі. Для Фінляндыі эпоха вікінгаў стала эканамічным і культурным пярэдаднем дзяржаўнай інтэграцыі са Швецыяй<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|12-13}}. Пісьмовых крыніц фінскай эпохі вікінгаў не захавалася, але існуе багаты [[фальклор]]ны матэрыял, які збіралі з XVIII ст., і які сыходзіць у дахрысціянскія часы. Адным з першых збіральнікаў фінскамоўнага фальклору быў [[Эліяс Лёнрут]], які сабраў песні і паданні ў літаратурным творы «[[Калевала]]», які апісвае ў тым ліку побыт, стан грамадства і народную міфалогію тагачасных фінаў<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|13}}. Аддаленасць ад [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] пацягнула за сабой адносна позні прыход [[Хрысціянства|хрысціянскай царквы]] ў Паўночную Еўропу. Першыя сведчанні хрысціянства на тэрыторыі сучаснай Фінляндыі адносяцца да VI ст. н.э. У VIII—IX стст. на ўпрыгожаннях і іншых прадметах раскошы пачынае з’яўляцца сімвал [[крыж]]а. У гэты ж час сярод княжацкага саслоўя адбываецца пераход ад традыцыі [[Крэмацыя|спальвання памерлых]] да пахавання. Першыя хрысціянскія абшчыны з’яўляюцца ў паўднёва-заходняй частцы краіны ў канцы XI ст., верагодна пад уплывам Швецыі, дзе вікінгі-князі пачалі прымаць хрысціянства з дыпламатычных меркаванняў<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|13-14}}. У XII ст. дзейнасць шведскіх [[Місіянерства|місіянераў]] у Фінляндыі набывае арганізаваныя формы. У выніку саперніцтва паміж [[Папская дзяржава|папскай уладай]] і [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыяй]] [[Папа Рымскі]] засноўвае новыя [[архібіскупства|арцыбіскупствы]] ў шведскіх гарадах [[Лунд]]зе (1104) і [[Упсала|Упсале]] (1164), каб пазбавіць значнасці лаяльнага германскаму імператару арцыбіскупа [[Брэмен]]скага. Дадатковым стымулам для місіянераў было жаданне прадухіліць уплыў Ноўгарада і [[Праваслаўная царква|праваслаўнай царквы]]<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|14}}. У сярэдневяковых крыніцах згадваюцца тры Крыжовыя паходы ў Фінляндыю, якія гісторыкі адносяць прыблізна да 1155, 1239 і 1293 гадоў. {{нп5|Першы шведскі крыжовы паход|Першы Крыжовы паход|en|First Swedish Crusade}} у 1155 годзе быў узначалены ў адпаведнасці з царкоўнай традыцыяй брытанскім манахам [[Генрых Упсальскі|Хенрыкам]]. Карыстаючыся патранажам караля [[Свеі|свеяў]] [[Эрык IX Святы|Эрыка]], ён здзейсніў місіянерскую экспедыцыю ў Паўднёва-Заходнюю Фінляндыю. Пазней Хенрык быў [[Кананізацыя|кананізаваны]] і абвешчаны святым заступнікам епархіі горада Аба ([[Турку]]). Паводле легенды, Хенрык хрысціў фінаў пасля таго, як яны былі разбітыя войскам караля Эрыка, і застаўся ў Фінляндыі ў якасці [[біскуп]]а новай місіянерскай [[Дыяцэзія|дыяцэзіі]], але праз год быў забіты мясцовым селянінам [[Лалі]]<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|14-15}}. [[Файл:Hjalmar Munsterhjelm - Häme Castle.jpg|thumb|{{нп5|Крэпасць Тавастхус|Крэпасць Тавастхус|en|Häme Castle}} на карціне {{нп5|Ялмар Мунстэр'елм|Ялмара Мунстэр'елма|en|Hjalmar Munsterhjelm}}, 1872 г.]] У канцы 1230-х гг. шведскі граф [[Біргер Ярль|Біргер]] распачаў экспедыцыю ў [[Хямэ|Тавастланд]], якая пазней стала вядомая як {{нп5|Другі шведскі крыжовы паход|Другі крыжовы паход у Фінляндыю|en|Second Swedish Crusade}} (1239 г.). У выніку паходу ўмацавалася шведскае каралеўскае ўладарства ў Фінляндыі, на загад графа Біргера ў Тавастландзе была пабудавана крэпасць Тавастхус ([[Хяменліна|Хямеенліна]]), якая стала важным адміністрацыйным цэнтрам шведскай кароны<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|15-16}}. Шведская карона карысталася падтрымкай каталіцкай царквы, бо магла абараніць святароў і ўласнасць царквы ад мясцовых князёў і ўладароў. Улетку 1293 г. шведскі вайсковы правадыр [[Торгільс Кнутсан|Цюргіль Кнутсан]] распачаў паспяховы {{нп5|Трэці шведскі крыжовы паход|паход|en|Third Swedish Crusade}} на [[Карэльскі перашыек|Карэльскі пярэсмык]]. У выніку мясцовае праваслаўнае насельніцтва было навернутае ў каталіцтва, была ўзведзеная [[Выбаргскі замак|Выбаргская крэпасць]], якая да XVIII ст. заставалася найважнейшай памежнай апорай каралеўства на ўсходзе. У 1323 г. быў падпісаны [[Арэхаўскі мір|Нётэборгскі (Арэхаўскі) мір]] з Ноўгарадам, паводле якога паміж Ноўгарадам і Швецыяй стваралася палітычная мяжа, якая адначасова дзейнічала як дэмаркацыйная лінія паміж усходнімі і заходнімі царкоўнымі абшчынамі. Такім чынам, большая частка цяперашняй Фінляндыі апынулася пад кантролем шведскай кароны і каталіцкай царквы<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|16}}. == Шведскае праўленне (1104/1150/1300 — 1809) == {{main|Шведскае праўленне ў Фінляндыі}} === Палажэнне Фінляндыі напачатку шведскага кіравання === Праз [[Фінскі заліў]] праходзіў гандлёвы шлях паміж [[Ноўгарад]]ам і [[Бругэ]], у якім удзельнічала сетка гарадоў [[Ганза|Ганзейскага саюза]], і які спрыяў абмену таварамі паміж [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропай]] і {{нп5|Балтыйскі рэгіён|Балтыйскім рэгіёнам|en|Baltic region}}. Фінляндыя займалася экспартам [[масла]], [[Cкура (матэрыял)|скур]] і [[Рыба (ежа)|рыбы]]. Найважнейшымі прадметамі імпарту былі [[Тканіна|тканіны]] і [[Хларыд натрыю|соль]], неабходная для захоўвання ежы<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|19}}. У XIII—XIV стст. у Фінляндыі з’явіліся некалькі гарадоў з дазволам на гандаль з Ганзай. Першым і найбольш значным з іх стаў [[Турку]], чыё значэнне было абумоўлена сістэмай гандлёвых складоў. Акрамя таго, Турку быў рэзідэнцыяй біскупа і пазней зрабіўся ўніверсітэцкім цэнтрам усходняй часткі шведскага каралеўства. Вусце ракі [[Аўраёкі|Аўры]] ў Турку традыцыйна выкарыстоўвалася як гандлёвы пункт, а пасля закладкі дамініканцамі манастыра [[Олаф II Святы|Святога Олафа]] ў 1249 г. пачало набываць гарадскія рысы. У 1280-х гг. пачалося ўзвядзенне [[Замак Турку|замка Турку]], а ў 1300 г. у горадзе быў асвечаны [[Кафедральны сабор Турку|сабор]] з трыма [[неф|нефамі]], які дагэтуль застаецца важнай святыняй Фінляндыі. У 1293 г. быў заснаваны [[Выбарг]] (Вііпуры), пасля чаго на працягу двух стагоддзяў заклалі яшчэ некалькі гарадоў: Ульфсбю ([[Улвіла|Ульвіла]]), [[Раўма]] і Нодэндаль ([[Наанталі]]), а таксама Борг ([[Порва]]) на паўднёвым узбярэжжы Нюланда ([[Усіма]])<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|19}}. У XIV і XV стст. адбываецца павелічэнне эканамічнага значэння Фінляндыі для шведскага каралеўства. Гэта выклікала ўзмацненне ўплыву фінляндскіх кіруючых слаёў на справы дзяржавы. З 1362 г. прадстаўнікам фінскіх саслоўяў было дазволена ўдзельнічаць у выбарах [[Каралі шведскія|караля Швецыі]]<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|23}}. Ваенна-палітычны ландшафт Балтыйскага рэгіёна змяніўся ў выніку ўмацавання [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікага Княства Маскоўскага]] і стварэння [[Расійскае царства|Расійскай дзяржавы]]. Усходняя мяжа паміж Швецыяй і Расіяй не была пэўнай, бо пры заключэнні Нётэборгскага (Арэхаўскага) міру пазначалася мяжа толькі на паўднёвым ускрайку Карэльскага пярэсмыка. У выніку паўночныя часткі Фінляндыі і [[Карэлія (гістарычная вобласць)|Карэліі]] падвяргаліся падаткаабкладанню як Швецыяй, так і Расіяй. Пасля шматлікіх прымежных спрэчак у 1470-х гг. шведы пабудавалі ў [[Сава (гістарычная правінцыя)|Савалаксе]] вялікую крэпасць [[Олафсборг]] (Олавінліна), што было расцэнена Масквой як правакацыя. Пачаўся [[Спіс войнаў паміж Расіяй і Швецыяй|шэраг узброеных канфліктаў]], які расцягнецца на некалькі стагоддзяў і будзе прыводзіць да частага перасоўвання мяжы паміж дзяржавамі<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|24}}. === Фінляндыя ў перыяд першых каралёў з дынастыі Ваза (1523—1617) === У 1523 годзе ў выніку паўстання супраць [[Кальмарская унія|Кальмарскай уніі]] каралём Швецыі стаў Густаў Ваза, падтрыманы ў тым ліку дваранскімі сем’ямі ў Фінляндыі<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|24-25}}. У часе праўлення Густава Вазы ў Швецыі былі праведзеныя царкоўныя рэформы, якія пачалі паступовы пераход краіны да [[лютэранства]]. Для Фінляндыі прыход [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] азначаў развіццё асветы і фінскай мовы, бо сярод прыхільнікаў рэформ панавала ідэя непасрэднай і асабістай камунікацыі чалавека з Богам, якая мусіла адбывацца на вядомай чалавеку мове. [[Біблія]] была перакладзена паслядоўнікамі Рэфармацыі на многія еўрапейскія мовы. Першым [[Пераклады Бібліі на фінскую мову|перакладчыкам Бібліі на фінскую мову]] быў святар [[Мікаэль Агрыкала]], вучань [[Марцін Лютэр|Лютэра]], які ў 1593 годзе вярнуўся ў Фінляндыю і стаў рэктарам {{нп5|Кафедральная школа Аба|кафедральнай школы ў Турку|en|Katedralskolan i Åbo}}, а пазней і біскупам епархіі Турку. Агрыкала выдаў фінскі буквар ({{нп5|Abckiria|Abckiria|en|Abckiria}}, 1543), 900-старонкавы малітоўнік на фінскай мове ([[Rucouskiria Bibliasta|Rucouskiria]]) і пераклад на фінскую [[Новы Запавет|Новага Запавету]] ([[Se Wsi Testamenti]], 1548). На той час яшчэ не існавала друкаванай літаратуры па-фінску, таму гэтыя публікацыі сталі асновай для далейшага развіцця пісьмовай фінскай мовы. Галоўнай моўнай крыніцай для Агрыкалы былі гаворкі найбольш заселенай паўднёва-заходняй Фінляндыі, але некаторыя словы былі ўзятыя і з гаворак іншых рэгіёнаў<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|28}}. У 1550 годзе на загад Густава Вазы быў заснаваны горад [[Хельсінкі]]. Хельсінкі меўся стаць экспартным цэнтрам, які б мог спаборнічаць з размешчаным на поўдні Фінскага заліва ганзейскім горадам [[Рэвель|Рэвелем]] (цяпер вядомы як Талін). Для гэтага дзяржава заахвочвала яго засяленне новымі жыхарамі. Аднак праз некалькі год Рэвель згубіў сваё значэнне ў выніку [[Лівонская вайна|вайны]] паміж [[Лівонскі ордэн|Лівонскім ордэнам]] і Расіяй, а ў 1561 г. быў далучаны да Швецыі разам з усёй Паўночнай Эстоніяй. Гэта спыніла планы хуткага развіцця Хельсінкі, але горад працягнуў павольна нарошчваць насельніцтва і эканамічнае значэнне ў наступныя два стагоддзі<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|31}}. [[Файл:Johan III.jpg|thumb|Юхан III, герцаг Фінляндыі, пазней кароль Швецыі і вялікі князь Фінляндскі]] У 1556 годзе Густаў Ваза правёў падзел краіны на чатыры [[герцагства|герцагствы]], адным з якіх стала Фінляндыя. Кіраванне герцагствамі было даручана сынам Густава Вазы, герцагам Фінляндыі прызначаўся другі сын [[Юхан III|Юхан]]. Мэтай падзелу было забеспячэнне палітычнай стабільнасці і ўнікненне канфліктаў паміж спадкаемцамі за кантроль над тэрыторыяй<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|29-30}}. У 1568 годзе Юхан стаў каралём Швецыі. [[Файл:Finland COA.jpg|thumb|left|Герб Фінляндыі з хронікі {{нп5|Лаўрэнціус Петра|Лаўрэнціуса Петры|en|Laurentius Petri}} 1580-х гг.]] У 1570 годзе сутычкі з Расіяй на ўсходняй мяжы перараслі ў [[Лівонская вайна|вайну]], {{нп5|Плюскае перамір'е|вынікам якой|en|Treaty of Plussa}} пазней стане далучэнне да Швецыі Эстоніі і на кароткі час (да наступнай {{нп5|Руска-шведская вайна (1590–1595)|вайны ў 1590–1595 гадах|en|Russo-Swedish War (1590–1595)}}) большай часткі Інгерманландыі<ref name=Frost>{{citation |last=Frost |first=Robert I. |author-link=Robert I. Frost |title=The Northern Wars: War, State, and Society in Northeastern Europe, 1558–1721 |series=Modern wars in perspective |publisher=Pearson Education |location=Upper Saddle River, New Jersey |year=2000 |isbn=0-582-06429-5}}</ref>{{rp|44}}. Значная частка вайсковых рэсурсаў была накіравана ў Фінляндыю, амаль усе падаткі, якія там збіраліся, ішлі на ваенныя расходы. Быў назначаны спецыяльны намеснік з вялікімі паўнамоцтвамі для кіравання эканомікай Фінляндыі. У 1581 годзе Юхан дадаў сабе тытул «{{нп5|Вялікі князь Фінляндскі|вялікага князя Фінляндыі|en|Grand Duke of Finland}}» і выдаў загад зрабіць адпаведны гербавы шчыт, які дагэтуль застаецца афіцыйным [[герб Фінляндыі|гербам Фінляндыі]]. Герб уяўляе сабой камбінацыю двух іншых гербаў: {{нп5|Леў (геральдыка)|леў|en|Lion (heraldry)}} [[Гёталанд|вобласці Гёта]], прысутны на гербе Швецыі, трымае прамы [[меч]] заходняга ўзору, проціпастаўлены крывой [[шабля|шаблі]] з мясцовага герба [[Карэлія (гістарычная правінцыя)|Карэліі]]<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|34-35}}. У 1592 годзе Юхан III памёр і шведская карона перайшла ягонаму сыну [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонту Вазу]], які на той момант ужо быў каралём Польшчы, таму не меў магчымасці пастаянна знаходзіцца ў Швецыі і кантраляваць уладу. У 1593 годзе ён пагадзіўся прызнаць лютэранства афіцыйным вучэннем у Швецыі, каб атрымаць прызнанне мясцовай пратэстанцкай эліты. Праз год дзядзька Жыгімонта і трэці сын Густава Вазы [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл]] атрымаў пасаду шведскага канцлера. Фінляндыяй кіраваў {{нп5|Клас Флемінг|Клас Флемінг|en|Klaus Fleming}}, верны Жыгімонту. У 1596—1599 гадах паміж Жыгімонтам і Карлам пачалося {{нп5|Вайна супраць Жыгімонта|змаганне за трон|en|War against Sigismund}}, важным элементам якога стала Фінляндыя. Карл падняў паўстанне сярод стомленых ад высокіх падаткаў фінляндскіх сялян супраць войска Флемінга. Паўстанне, якое атрымала назву «[[Дубінная вайна|Дубіннай вайны]]», было жорстка падаўлена. Загінулі больш за тры тысячы сялян, што складала 1 % ад насельніцтва Фінляндыі. Увосень 1598 года войскі Карла перамаглі ў Паўднёвай Швецыі, у 1599 годзе была ўзятая лаяльная Жыгімонту крэпасць Турку. Смерцю былі {{нп5|Крывавая лазня ў Аба|пакараныя|en|Åbo Bloodbath}} сорак прадстаўнікоў фінскай эліты. Пазбег пакарання {{нп5|Арвід Стольарм Малодшы|Арвід Стольарм|en|Arvid Stålarm the Younger}}, які пасля смерці Флемінга стаў намеснікам у Фінляндыі. У выніку вайны была скасаваная аўтаномія Фінляндыі, падаўлялася рэлігійнае іншадумства. У 1604 годзе Карл быў прызнаны каралём Швецыі пад імем Карла IX<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|35-36}}. === Эпоха шведскага вялікадзяржаўніцтва (1617—1721) === У кароткі перыяд кіравання Карла IX працягваліся канфлікты за ўплыў у Балтыйскім рэгіёне. У 1610 пачалася [[Інгерманландская вайна|вайна з Расіяй]], якая на той час была аслаблена і перажывала [[смута|смуту]]. На наступны год пасля пачатку вайны Карл IX памёр, і працягваць супрацьстаянне давялося яго сыну [[Густаў II Адольф|Густаву II Адольфу]], які атрымаў трон у спадчыну ў маладым узросце. У выніку вайны быў падпісаны [[Сталбоўскі мір]] 1617 года, згодна з якім Швецыя атрымала ўсё Прыладажжа, [[Інгерманландыя|Інгерманландыю]] з [[Шлісельбург|Нётэборгам]] (па-расійску Арэшак) і Нявой. У гісторыі звычайна акурат гэтая дата прымаецца за пачатак эпохі Швецыі як вялікай дзяржавы<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|37-38}}. Для Фінляндыі далучэнне новых тэрыторый было важнай падзеяй, бо значна ссоўвалася яе ўсходняя мяжа. [[Выбарг]] з памежнага фарпоста ператварыўся ў культурны і эканамічны цэнтр. Была заснаваная крэпасць [[Ніеншанц]], якую планавалася зрабіць цэнтрам гандлю на ўсходзе Балтыкі. Стагоддзем пазней непадалёк ад Ніеншанца ўжо пад кантролем Расіі будзе заснаваны [[Санкт-Пецярбург]]<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|38}}. [[Файл:Portrait painting of Per Brahe the Younger (1670-1699).jpg|thumb|Генерал-губернатар Фінляндыі Пер Браге Малодшы]] Для рэфармавання сістэмы кіравання ў Фінляндыі ў 1623 годзе была ўведзеная пасада {{нп5|Генерал-губернатар Фінляндыі|генерал-губернатара|en|Governor-General of Finland}}, месцам рэзідэнцыі стаў горад Турку. Найбольш вядомым з тых, хто займаў гэтую пасаду, стаў {{нп5|Пер Браге Малодшы|Пер Браге|en|Per Brahe the Younger}}, які зрабіў вялікі ўклад у развіццё краіны. Ён паходзіў са знакамітага дваранскага {{нп5|Браге|роду|en|Brahe}} і валодаў вялікай колькасцю зямель у каралеўстве. Браге займаў пасаду генерал-губернатара цягам двух перыядаў: 1637-41 і 1648-54 гадоў. Задачай Браге было развіццё [[Правасуддзе|судаводства]], абароны, гарадоў і падаткаабкладання. Пры ім у Фінляндыі і Інгерманландыі пачалі працаваць [[Паштовае аддзяленне|паштовыя аддзяленні]], якія злучалі Фінляндыю з іншымі часткамі каралеўства. З мэтай развіцця гандлю былі заснаваныя дзесяць гарадоў ва ўнутраных абласцях Фінляндыі і ў Эстэрботніі. Сярод іх партовыя гарады [[Брагэстад]] (1649), [[Крысцінестад]] (1649) і [[Якабстад]] (1652)<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|42-43}}. У 1640 годзе ў Турку была заснаваная {{нп5|Каралеўская акадэмія Турку|акадэмія|en|Royal Academy of Turku}}, якая стала цэнтрам адукацыі ў рэгіёне і дапамагала з нястачай чыноўнікаў у Фінляндыі. Акадэмія мела чатыры факультэты: [[тэалогія|тэалагічны]], [[медыцына|медыцынскі]], [[юрыспрудэнцыя|юрыдычны]] і [[філасофія|філасофскі]]. Пасаду [[канцлер]]а ад заснавання акадэміі і да сваёй смерці ў 1680 годзе займаў Пер Браге. У XVII стагоддзі акадэмія налічвала больш за 200 [[студэнт|студэнтаў]] і 10 [[прафесар|прафесараў]]. Многія прафесары прыязджалі з [[Упсальскі ўніверсітэт|Упсальскага ўніверсітэта]], а калі траціны студэнтаў паходзілі з заходняй часткі каралеўства, што павялічвала шведскі ўплыў у Фінляндыі. Акадэмія займала вядучае месца ў галіне тэалогіі, важную ролю выконвалі {{нп5|Класічная мова|класічныя мовы|en|Classical language}}: усе дысертацыі друкаваліся і публічна абараняліся на [[лаціна|лаціне]] або на [[Старажытнагрэчаская мова|грэчаскай мове]]<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|49-50}}. У 1642 годзе ў Стакгольме быў надрукаваны першы поўны пераклад Бібліі на фінскую мову, першы тыраж якога склаў 1200 асобнікаў. На тытульным аркушы былі размешчаныя партрэт каралевы [[Крысціна (каралева Швецыі)|Крысціны]] і гербы ўсіх правінцый каралеўства. Пераклад быў разасланы ў прыходы Фінляндыі і Інгерманландыі, і ў далейшым стаў адным з падмуркаў для развіцця фінскай літаратурнай мовы<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|48}}. Пры гэтым мовай навучання ў пачатковых школах і ліцэях была шведская, што спрыяла шведызацыі адукаванай эліты Фінляндыі. У гэты перыяд больш за 85 % насельніцтва Фінляндыі валодалі толькі фінскай мовай і крыху больш за 10 % — толькі шведскай<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|50}}. У 1696-97 гадах у Шведскім каралеўстве здарыўся {{нп5|Вялікі голад 1695–1697|голад|en|Great Famine of 1695–1697}}, які суправаджаўся эпідэміямі. Асабліва цяжка гэта праявілася ў Фінляндыі, дзе дрэнны стан дарог узімку і нежаданне каралеўскай улады падтрымліваць сялян прывялі да пагаршэння сітуацыі. Паводле некаторых даных, тады ў Фінляндыі загінула каля 150 тысяч чалавек, што складала 30 % ад усіх жыхароў рэгіёну<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|51-52}}. У лютым 1700 года пачалася [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночная вайна]]. У чэрвені 1709 года шведскае войска было разгромленае ў [[Палтаўская бітва|бітве пад Палтавай]]. Пасля паражэння кароль [[Карл XII]] збег у [[Асманская імперыя|Асманскую імперыю]], а рэшткі шведскага войска патрапілі ў палон<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|52}}. Увесну 1710 года расійская армія ўвайшла ў Фінляндыю і канчаткова захапіла яе ў 1714 годзе. Эканамічнае становішча Фінляндыі не дазваляла самастойна забяспечваць акупацыйныя сілы ў 25-35 тысяч чалавек, таму больш за 70 % забеспячэння ажыццяўлялася праз марскія пастаўкі з Расіі. Акупацыя суправаджалася жорсткасцю да мясцовых жыхароў, [[марадзёрства]]м і набегамі конных [[казакі|казакоў]]. У Расію было сагнана каля 8 тысяч мірных жыхароў. У гісторыю Фінляндыі гэты перыяд расійскай акупацыі ўвайшоў пад назвай «{{нп5|Вялікае ліхалецце|вялікага ліхалецця|en|Great Wrath}}»<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|52-53}}. У 1715 годзе Карл XII вярнуўся з Асманскай імперыі, але адмовіўся ад перамоў, неабходных для захавання жыццёва важных абласцей каралеўства. У 1718 годзе кароль загінуў і пасля яго смерці быў заключаны мір з усімі краінамі па чарзе. Невялікія тэрыторыі атрымалі Данія і Прусія. Паводле [[Ніштацкі мірны дагавор|Ніштацкага дагавору]] 1721 года [[Ліфляндыя]], [[Эстляндыя]], Інгерманландыя і Карэлія адышлі Расіі. Новая ўсходняя мяжа Фінляндыі, якая праходзіла на захад ад Выбарга, была пазначаная [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятром I]] і таму атрымала назву мяжы Пятра Вялікага. === Эра свабоды і Густавіянская эпоха (1721—1809) === [[Файл:Kartta vanha suomi.png|thumb|Зялёным колерам абазначаныя тэрыторыі Фінляндыі, якія адышлі Расіі ў выніку Ніштацкага дагавору 1712. Жоўтым — страты Швецыі ў вайне каўпакоў 1743 года.]] У выніку правядзення новай мяжы паміж Расіяй і Швецыяй згодна з Ніштацкім дагаворам 1721 года, усходняя частка Фінляндыі апынулася ў складзе Расіі, а заходняя частка заставалася ў шведскім каралеўстве. На тэрыторыі Карэліі была сфармаваная [[Выбаргская губерня]] з цэнтрам у Выбаргу. Жыхарам дазвалялася захаваць канфесійную прыналежнасць і законы, не ўводзілася [[Прыгоннае права|прыгону]]. Хуткае развіццё [[Санкт-Пецярбург]]а стварала спрыяльныя ўмовы для эканомікі рэгіёну<ref name="hist_finlandyji" />{{rp|55}}. У шведскай частцы Фінляндыі адбылася змена палітычнай сістэмы з абсалютызму на {{нп5|Парламентарызм|парламентарызм|en|Parliamentary system}} (так званая [[Эра свабоды]]). Улада належала саслоўям, які кожныя тры гады збіраліся на пасяджэнні ў [[рыксдаг]]у, дзе засядаў і кароль, а іх рашэнні выконвала Дзяржаўная Рада. Найбольшую вагу мела дваранскае саслоўе, але і іншыя саслоўі таксама мелі ўплыў на палітычны працэс. Напачатку XVIII стагоддзя ў шведскім парламенце ўзніклі дзве канкурэнтныя партыі «{{нп5|Партыя «каўпакоў»|каўпакоў|en|Caps (party)}}» і «{{нп5|Партыя «капелюшоў»|капелюшоў|en|Hats (party)}}». «Каўпакі» выступалі за абарончую палітыку, а «капелюшы» прытрымліваліся больш агрэсіўных пазіцый і падтрымлівалі адваяванне страчаных тэрыторый. Партыя «каўпакоў» правіла ў Швецыі да 1738 года пад кіраўніцтвам графа {{нп5|Арвід Горн|Арвіда Горна|en|Arvid Horn}}, пасля чаго ўлада перайшла да «капелюшоў», якія карысталіся фінансавай падтрымкай Францыі. У 1741 годзе Швецыя пачала наступ на Расію, які атрымаў назву «{{нп5|Вайна капелюшоў|вайны капелюшоў|en|Russo-Swedish War (1741–1743)}}» (1741—1743). Паход быў няўдалым і скончыўся падпісаннем [[Абаскі мірны трактат|Туркускай мірнай дамовы]], паводле якой Расія атрымала яшчэ больш тэрыторыі у Фінляндыі. Пасля вайны ўзнік план умацавання Фінляндыі такім чынам, каб у выпадку нападу да яе маглі паспець дабрацца шведскія войскі і адбіць наступленне. У 1748 годзе пачалося будаўніцтва прыморскіх крэпасцяў [[Свеаборг]] і {{нп5|Свартхольм|Свартхольм|en|Svartholm fortress}} пад кіраўніцтвам афіцэра {{нп5|Аўгустын Эрэнсверд|Аўгустына Эрэнсверда|en|Augustin Ehrensvärd}}. Ягонымі ж намаганнямі быў палепшаны стан шведскага флоту, для якога пабудавалі {{нп5|Шхерны флот|шхерныя фрэгаты|en|Archipelago fleet }} — новы тып судоў з лепшай манеўранасцю і ўзброенасцю чым у [[галера|галер]]. Умацаванне Фінляндыі прывяло да яшчэ большага росту напружанасці паміж Швецыяй і Расіяй, бо ўспрымалася як пагроза Санкт-Пецярбургу, на той момант сталіцы Расіі<ref name="hist_finlandyji" />{{rp|55-58}}. У 1772 годзе каралём Швецыі стаў [[Густаў III]], які сканцэнтраваў уладу ў сваіх руках і праводзіў палітыку {{нп5|Асветны абсалютызм|асветнага абсалютызму|en|Enlightened absolutism}} як і іншыя манархі таго часу, напрыклад [[Кацярына II]] у Расіі і [[Фрыдрых II Вялікі|Фрыдрых II]] у Прусіі. Густаў III падтрымліваў ліберальныя тэндэнцыі ў эканоміцы і ствараў сабе вобраз гуманнага рэфарматара. Ягонае кіраванне, аднак, не задавальняла арыстакратыю, якая не хацела губляць уладу ў краіне. Улетку 1775 года Густаў III пачаў падарожжа па Фінляндыі, якое павялічыла яго папулярнасць сярод мясцовых жыхароў. У часе ягонага кіравання быў створаны вярхоўны суд у [[Васа (горад)|Ваасе]] (1776), былі закладзеныя гарады [[Тамерфорс]] (1776), [[Куопіа]] (1782) і [[Каскё]] (1786). Аднак стаўленне Густава III да Фінляндыі было прагматычным. У 1783 годзе ён прапанаваў расійскай імператрыцы Кацярыне II, якая была яго стрыечнай сястрой, забраць Фінляндыю ў абмен на падтрымку Швецыі ў заваяванні Нарвегіі. Кацярына II адхіліла прапанову, таму планы караля не здзейсніліся. У канцы 1780-х Расія была ў стане [[Руска-турэцкая вайна (1787—1791)|вайны]] з Асманскай імперыяй, што захацеў выкарыстаць Густаў III. У 1788 годзе ён [[Руска-шведская вайна (1788—1790)|напаў]] на Расію з мэтай адваявання ў яе тэрыторый, згубленых у першай палове XVIII стагоддзя. Пачатак вайны быў няўдалым для Швецыі, праваліліся атакі на рускія пазіцыі ў [[Нюслот|Нюслоце]] і [[Фрыдрыхсгам]]е, што выклікала пратэсныя настроі сярод фінскіх афіцэраў. У 1721 годзе яны звярнуліся да Кацярыны II з просьбай аб міры, якая была праігнаравана. У памежнай вёсцы Аньяла 112 афіцэраў [[Аньяльскі саюз|падпісалі заяву]], дзе назвалі вайну незаконнай. У адказ на гэта Густаў III разграміў Аньяльскі саюз, было вынесена 78 смяротных прысудаў, {{нп5|Ёхан Хенрык Хэстэску|адзін з якіх|sv|Johan Henrik Hästesko}} прыведзены ў выкананне. Працяг вайны быў больш паспяховым, у ліпені 1790 года шведскі флот перамог у {{нп5|Бітва пад Свенсксундам|бітве пад Свенсксундам|en|Battle of Svensksund}}, дзе рускія страцілі 50 караблёў, а шведы толькі 6. Гэта дазволіла падпісаць [[Верэльскі мірны дагавор|мір у вёсцы Вяраля]], які захоўваў дзяржаўныя межы нязменнымі, але паслабіў магчымасці Расіі ўплываць на шведскую палітыку<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|66-68}}. Густаў III быў забіты ў сакавіку 1792 года групай дваран у часе маскараду ў [[Каралеўская опера ў Стакгольме|Стакгольмскай оперы]]. === Фінская вайна і канец шведскага праўлення === [[Файл:Porvoon valtiopäivät 1809 by Emanuel Thelning.jpg|міні|Боргаскі сойм 1809 года]] У лютым 1808 года на загад імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]] расійскае войска пачало [[Фінская вайна|наступ]] у падкантрольнай Швецыі частцы Фінляндыі. Прычынай быў [[Тыльзіцкі мір]] 1807 года паміж Расіяй і Францыяй, паводле каторага Расія павінна была прымусіць Швецыю далучыцца да гандлёвай {{нп5|Кантынентальная блакада|блакады|en|Continental System}} [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Вялікабрытаніі]], на якую не пагаджаўся шведскі кароль. Ужо праз месяц расіяне захапілі вялікія вобласці на поўдні Фінляндыі, яшчэ праз некаторы час здалося камандаванне [[Свеаборг]]а, не верачы ў поспех абароны. Шведы пры падтрымцы Вялікабрытаніі спрабавалі правесці контрнаступленне і мелі частковы поспех на моры, але не далі рады ў баях на сушы, у выніку чаго адступілі канчаткова. Ідэя далучыць Фінляндыю ўзнікла ў Расіі ўжо падчас вайны. Частка фінскіх сялян вяла партызанскую вайну, бо падтрымлівала шведскага караля і не хацела прыгону, але сярод іншых саслоўяў пашыраліся прарасійскія настроі і расчараванне ў здольнасцях Швецыі абараніць Фінляндыю. У чэрвені 1808 года Аляксандр падпісаў маніфест, дзе абяцаў захаваць шведскія законы і фінансава падтрымліваць краіну. У канцы восені 1808 года група фінскіх дэпутатаў наведала Санкт-Пецярбург і прасіла імператара склікаць сойм, дзе саслоўі б абвясцілі яго кіраўніком Фінляндыі. На загад Аляксандра 29 сакавіка 1809 года быў скліканы [[Боргаскі сойм]]. 17 верасня 1809 года Швецыя і Расія падпісалі [[Фрыдрыхсгамскі мірны дагавор]], згодна з якім Расія атрымала шэсць фінскіх ленаў, [[Аландскія астравы]] і частку лена {{нп5|Вестэрботэн (правінцыя)|Вестэрботэн|en|Västerbotten}}. Гэтая падзея паклала канец шведскаму праўленню ў Фінляндыі<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|69-71}}. == Расійскае праўленне (1809—1917) == [[Файл:Suomen suuriruhtinaskunnan kartta.png|200px|thumb|[[Вялікае Княства Фінляндскае]]]] {{main|Вялікае Княства Фінляндскае}} Пасля заваявання Расійскай імперыяй Фінляндыі, на яе тэрыторыі было створана Вялікае Княства Фінляндскае. Кіраванне ажыццяўлялі {{нп5|Сенат Фінляндыі|Сенат Фінляндыі|fi|Suomen senaatti}} і {{нп5|Генерал-губернатар Фінляндыі|генерал-губернатар|fi|Suomen kenraalikuvernööri}}, таксама расійскі імператар меў паўнамоцтвы выдаваць уласныя ўказы. У пачатку існавання княства адбыўся перанос сталіцы ў [[Хельсінкі]], які быў перабудаваны і ў наступныя дзесяцігоддзі імкліва развіваўся. Паступова зараджаліся фінская нацыянальная культура і самасвядомасць, пачатак чаму паклалі такія дзеячы як [[Юхан Рунеберг]], [[Эліяс Лёнрут]] і [[Юхан Снельман]]. Тады ж пачаліся дыскусіі наконт статусу фінскай мовы, але спатрэбілася некалькі дзесяцігоддзяў, каб яна распаўсюдзілася ў фінскіх інтэлектуальных і палітычных колах, замяніўшы сабой шведскую. У 1863 годзе было прынятае Палажэнне аб мовах, згодна з якім на працягу 20 гадоў фінская мова мусіла стаць раўнапраўнай мовай адміністрацыі княства. Важную ролю для Фінляндыі адыграў перыяд рэформ [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]]. У 1863 годзе была закладзена практыка рэгулярнага склікання {{нп5|Сойм Фінляндыі|сойма|fi|Suomen suuriruhtinaskunnan valtiopäivät}}, прадстаўнікі якога выбіраліся невялікай часткай грамадзян. Усяго за 1863—1906 гады фінскі сойм прыняў каля 400 законаў, што спрыяла фармаванню [[Грамадзянская супольнасць|грамадзянскай супольнасці]] і развіццю [[капіталізм]]у ў Фінляндыі. Асобны палітычны статус і заканадаўства павялічвалі разрыў паміж Фінляндыяй і Расійскай імперыяй. Пасля смерці Аляксандра II у княстве адначасова адбываліся два працэсы: рост нацыянальнай самасвядомасці фінаў і ўзмацненне ўплыву кіраўніцтва Расійскай імперыі на палітычную сітуацыю шляхам змяншэння аўтаноміі княства. Перыяд у пачатку XX стагоддзя называюць [[Русіфікацыя Фінляндыі|русіфікацыяй Фінляндыі]], адным з сімвалаў якой стаў генерал-губернатар [[Мікалай Бобрыкаў]], пазней забіты ў выніку замаху. Супраціўленне фінаў і нестабільная сітуацыя ў Расійскай імперыі прыводзіла да таго, што часам кіраўніцтву імперыі прыходзілася ісці на ўступкі. Так, у 1906 годзе быў створаны [[Парламент Фінляндыі|парламент]] на 200 месцаў і ўведзена {{нп5|Усеагульнае выбарчае права|ўсеагульнае выбарчае права|en|Universal suffrage}}. Тым не менш, імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] імкнуўся абмежаваць паўнамоцтвы парламента і не аддаваць яму кантроль над княствам. У 1917 годзе Расійскую імперыю ахапіла [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|серыя рэвалюцый]], у выніку якіх манархія была ліквідавана і да ўлады прыйшлі [[бальшавікі]]. Фінскае кіраўніцтва выкарыстала гэтую сітуацыю, каб [[Абвяшчэнне незалежнасці Фінляндыі|абвясціць незалежнасць]] 6 снежня 1917 года. == Незалежная Фінляндыя == === Грамадзянская вайна (студзень — май 1918) === [[Файл:Jääkärien paraati Vaasan torilla 26.2.1918 (26970229625).jpg|thumb|Фінскія егеры ў [[Васа (горад)|Ваасе]] 26 лютага 1918 года.]] {{main|Грамадзянская вайна ў Фінляндыі}} Эскалацыя, што прывяла да грамадзянскай вайны, пачалася яшчэ ўлетку 1917 года на фоне класавага расколу ў фінскім грамадстве, [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і рэвалюцыйных падзей у Расійскай імперыі. Ужо тады як [[сацыялізм|сацыялісты]], так і [[кансерватызм|кансерватары]] пачалі ствараць першыя гвардзейскія фармаванні. Сацыялістычныя забастоўкі і дэманстрацыі восені 1917 года суправаджаліся гвалтам, што стала нагодай да гонкі ўзбраенняў. Сітуацыя не палепшылася пасля абвяшчэння буржуазным Сенатам незалежнасці 6 снежня 1917 года і прызнання незалежнай Фінляндыі расійскімі бальшавікамі ў навагоднюю ноч з 1917 на 1918 год. У сярэдзіне студзеня 1918 года была прынятая прапанова Сената пра ўзмацненне мер па падтрыманні парадку. Для гэтага прызначаліся адмысловыя падраздзяленні {{нп5|Белая гвардыя (Фінляндыя)|Белай гвардыі|en|White Guard (Finland)}}, што было варожа ўспрынята сацыялістамі. Акрамя цяжкага ўнутранага становішча, Фінляндыя апынулася ў сферы інтарэсаў адразу дзвюх бакоў канфлікту Першай сусветнай вайны: [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] і Расіі. Сенат разлічваў на падтрымку Германіі ва ўмацаванні незалежнасці ад Расіі, а расійскія бальшавікі падтрымлівалі фінскіх сацыялістаў і заахвочвалі іх да радыкальных рэвалюцыйных дзеянняў<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|115}}. Вайна пачалася ўвечары ў нядзелю 27 студзеня 1918 года, калі [[Чырвоная гвардыя (Фінляндыя)|Чырвоная гвардыя]] захапіла поўдзень краіны, заснавала ўласны ўрад, народны камісарыят, і выдала загад аб арышце членаў Сената<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|114}}. Яшчэ да пачатку вайны чырвоныя здолелі мабілізаваць каля 30 тысяч чалавек, пераважна з рабочых саюзаў. Расійскія гарнізоны падтрымлівалі чырвоных, але з 75 тысяч расійскіх салдат удзел у вайне ўзялі толькі каля 10 тысяч, збольшага ў ролі настаўнікаў, інструктараў і афіцэраў. Чырвоныя нарошчвалі сілы і іхняя колькасць пад канец вайны перавышала 70 тысяч, але эфектыўнасць войска абмяжоўвалася праз нястачу кампетэнтнага камандавання і слабую арганізаванасць. Сітуацыю для чырвоных ускладняў і [[Брэсцкі мір]], падпісаны паміж Германіяй і Расіяй 3 сакавіка 1918 года, што патрабаваў вываду расійскіх войск з Фінляндыі<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|115}}. Памер белага войска ў пачатку вайны не перавышаў 38 тысяч чалавек. У канцы лютага з Германіі вярнуліся егеры і папоўнілі склад белых. Таксама ажыццяўляўся прызыў, і ўжо ў красавіку колькасць войска складала каля 60 тысяч. Белая гвардыя мела больш прафесійнае камандаванне, куды ўваходзілі фінскія афіцэры былой [[руская імператарская армія|імператарскай арміі]]. Узначаліў армію генерал [[Карл Густаў Эміль Манэргейм|Густаў Манэргейм]]. Гэта давала белым перавагу, нягледзячы на праблемы з пастаўкамі боепрыпасаў<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|116}}. Аснову Белай гвардыі склалі сяляне і моладзь з сярэдняга класа, прызыў закрануў таксама рабочых і {{нп5|Торпары|торпараў|sv|Torpare}} ({{lang-sv|torpare}} — арандатар невялікай фермы). Каб аб’яднаць настолькі разнастайныя часткі грамадства, белая прапаганда выкарыстоўвала тэму вызвольнага змагання за незалежнасць ад Расіі. Іх апаненты падкрэслівалі класавы характар вайны<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|117}}. Чырвоныя кантралявалі пераважна буйныя гарады і прамысловыя мястэчкі поўдня краіны. Палітычны штаб белых знаходзіўся ў горадзе [[Васа (горад)|Васа]] на заходнім узбярэжжы. Дакладныя лініі фронту ўзнікалі толькі побач з вялікімі населенымі пунктамі, стратэгічна важнымі чыгуначнымі вузламі і дарогамі. Абодва бакі выкарыстоўвалі [[тэрор]], ахвярамі якога сталі дзясяткі тысяч чалавек<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|117}}. Вырашальнай падзеяй у вайне стала інтэрвенцыя Германіі. Нямецкая дывізія высадзілася на мысе [[Ханка (паўвостраў)|Ханка]] на паўднёвым захадзе 3 красавіка 1918 года. У той жа дзень белыя пачалі наступленне на прамысловы цэнтр [[Тамперэ]]. Карыстаючыся чыгункай, нямецкія і белыя войскі імкліва захапілі пазіцыі чырвоных, у тым ліку Хельсінкі. На паўднёвым усходзе баі працягваліся да пачатку мая<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|117}}. Усяго на грамадзянскай вайне загінулі амаль 11 тысяч салдат. Разам з ахвярамі тэрору і хвароб страты склалі да 38,5 тысяч. Па заканчэнні вайны амаль 80 тысяч чырвоных сагналі ў лагеры, што выклікала ў краіне эпідэмію [[Іспанскі грып|іспанскага грыпу]]. Стаўленне да чырвоных вязняў прывяло да фармавання ў грамадстве нянавісці да белых «мяснікоў», якая пайшла на спад толькі ў канцы 1930-х гадоў<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|117-118}}. === Станаўленне дзяржаўнасці === {{main|Каралеўства Фінляндыя}} Адразу пасля грамадзянскай вайны ў Фінляндыі быў створаны новы Сенат, узначалены [[старафіны|старафінам]] [[Юха Кусці Паасіківі]], а [[Пер Эвінд Свінхувуд|Свінхувуд]] прызначаны часовым кіраўніком дзяржавы ([[рэгент]]ам). Сенат Паасківі, пры падтрымцы Свінхувуда, правёў у сойме рашэнне аб [[манархія|манархічнай]] форме дзяржаўнага ладу, з цяжкасцю набраўшы палову галасоў. У пачатку кастрычніка 1918 года першым каралём Фінляндыі быў абраны германскі прынц {{нп5|Фрыдрых Карл Гесэн-Касельскі|Фрыдрых Карл Гесенскі|en|Prince Frederick Charles of Hesse}}<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|118}}. Неўзабаве Першая сусветная вайна скончылася капітуляцыяй Германіі, і Фінляндыя апынулася ў нявыгадным становішчы, бо яе дачыненні з краінамі-пераможцамі былі сапсаваныя. Тады рэгентам стаў Манэргейм, што крытычна ставіўся да арыентацыі на Германію. Увесну 1919 года [[Парламенцкія выбары ў Фінляндыі (1919)|быў абраны новы парламент]], які прыняў [[рэспубліка]]нскую форму праўлення. Парламент не карыстаўся даверам буржуазных партый, бо яны асцерагаліся яго магчымай радыкалізацыі і раз’яднанасці, таму шырокія паўнамоцтвы кіравання краінай былі перададзены [[Прэзідэнт Фінляндыі|прэзідэнту]]. Працягласць прэзідэнцкага мандату склала шэсць год. Манэргейм зацвердзіў гэтае рашэнне 17 ліпеня 1919 года. Першым прэзідэнтам краіны пераважнай большасцю [[Прэзідэнцкія выбары ў Фінляндыі (1919)|быў абраны]] ліберальна скіраваны [[Каарла Юха Стольберг]], што ўзначальваў распрацоўку рэспубліканскай формы праўлення. Манэргейм таксама вылучаў сваю кандыдатуру, але не атрымаў падтрымкі як з боку сацыял-дэмакратаў, так і буржуазнага лагера, незадаволенага спробамі Манэргейма ўцягнуць фінскую армію ў [[Грамадзянская вайна ў Расіі|расійскую грамадзянскую вайну]]<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|118-119}}. === Канфлікты за ўсталяванне мяжы === [[Файл:Tarton rauha.png|thumb|right|Тэрытарыяльныя змены паводле Тартускага дагавору.]] {{Гл. таксама|Аландскі крызіс}} Першыя гады незалежнасці Фінляндыі адзначаліся напружанымі адносінамі з [[Савецкая Расія|Савецкай Расіяй]]. Фінскія актывісты ўдзельнічалі ў баях на тэрыторыі расійскай Карэліі. Улетку 1920 года ў эстонскім горадзе [[Тарту]] пачаліся перамовы. Пазней у гэтым жа годзе бакі канфлікту падпісалі [[Тартускі мірны дагавор паміж РСФСР і Фінляндыяй|дагавор]], паводле якога Фінляндыя замацавалася ў межах Вялікага княства ад 1812 года, і ў дадатак атрымала сухаземны калідор да [[Баранцава мора]] праз горад [[Петсама]]<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|119}}. Адначасова з гэтым існаваў канфлікт са Швецыяй наконт статусу [[Аландскія астравы|Аландскіх астравоў]]. У 1917 годзе шведскамоўнае насельніцтва астравоў выказала жаданне далучыцца да Швецыі. У 1921 годзе пытанне іх далейшага лёсу было перададзена ў [[Ліга Нацый|Лігу Нацый]]. У выніку астравам было паабяцана шырокае самакіраванне ў складзе Фінляндыі і стварэнне там дэмілітарызаванай зоны, што задаволіла Швецыю<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|119}}. У сувязі з напружанасцю ў дачыненнях з суседзямі, на пачатку 1920-х гадоў кіраўніцтва Фінляндыі намагалася развіваць ваеннае супрацоўніцтва з [[Польшча]]й, [[Літва|Літвой]], [[Латвія]]й і [[Эстонія]]й. Пэўныя дамоўленасці ў галіне ваеннай разведкі і боегатоўнасці былі дасягнутыя толькі з Эстоніяй<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|120}}. === Міжваенны перыяд === [[Файл:Finland 1920.png|thumb|left|Фінляндыя ў 1920—1940 гадах.]] ==== Унутраная палітыка ==== Пасля грамадзянскай вайны ўзровень недаверу паміж палітычнымі групамі заставаўся высокім, нягледзячы на паступовую амністыю чырвонагвардзейцаў. 1920-я гады характарызаваліся нядоўгатрывалымі ўрадамі, што змяняліся 13 разоў за гэтае дзесяцігоддзе<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|122}}. Асноўныя палітычныя лагеры краіны перажывалі ў гэты час унутраны раскол. Кіраўніцтва [[Сацыял-дэмакратычная партыя Фінляндыі|Сацыял-дэмакратычнай партыі]] з 1919 года прытрымлівалася ідэі паступовых рэформ, што выклікала адкол больш радыкальных [[камунізм|камуністаў]] у 1922 годзе. Раскол у буржуазным лагеры быў выкліканы пытаннем {{нп5|Белая гвардыя (Фінляндыя)|нацыянальнай гвардыі|en|White Guard (Finland)}}, што дзейнічала як узброенае апалчэнне без афіцыйных сувязей з дзяржавай. Левыя ўспрымалі існаванне гвардыі як пагрозу дэмакратыі, і ўрад намагаўся скараціць магчымасці яе выкарыстання для палітычнага націску<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|120-121}}. Буржуазныя партыі халодна ставіліся да сацыял-дэмакратаў і не жадалі з імі супрацоўнічаць<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|122}}. Прэзідэнт выконваў цырыманіяльныя функцыі і меў паўнамоцтвы фармаваць міжнародную палітыку, якія на практыцы падзяляў з [[Прэм’ер-міністр Фінляндыі|прэм’ер міністрам]] і міністрам замежных спраў. Усе першыя прэзідэнты Фінляндыі знаходзіліся ва ўладзе не больш за адзін прэзідэнцкі тэрмін. Так, першы прэзідэнт [[Каарла Юха Стольберг|Стольберг]] займаў пасаду з 1919 па 1925 год. Пасля яго, з 1925 па 1931 год, прэзідэнтам быў [[Лаўры Крысціян Рэландэр]] з [[Аграрны саюз|Аграрнага саюза]]. Рэландэра змяніў прадстаўнік правых [[Пер Эвінд Свінхувуд|Свінхувуд]], што ўжо меў досвед кіравання незалежнай Фінляндыяй. У 1937 годзе прэзідэнтам стаў [[Кюёсці Каліа]], але ў 1940 годзе страціў пасаду праз хваробу<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|120}}. ==== Моўнае пытанне ==== Пачатак XX стагоддзя ў Фінляндыі суправаджаўся ростам значэння фінскай мовы і адыходам на другі план шведскай. На працягу 1880—1940 гадоў доля шведскамоўнага насельніцтва Фінляндыі зменшылася з больш за 14 % да менш за 10 %. Праз адносна невялікую долю шведскамоўных грамадзян, дамінаванне шведскай мовы ў палітыцы скончылася пасля {{нп5|Канстытуцыя 1906 года|выбарчай рэформы 1906 года|fi|Vuoden 1906 valtiopäiväjärjestys}}. Тым не менш, перавага шведскай мовы захоўвалася сярод камерцыйнай эліты, у навуцы, мастацтве і культуры<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|121}}. Частка носьбітаў шведскай мовы намагалася захаваць сваю моўную ідэнтычнасць. У абыходак увайшлі паняцці «{{нп5|Фінляндскія шведы|фінляндскі швед|en|Swedish-speaking population of Finland}}» і «фінляндзец», што адасабляліся ад «фінаў». У 1917—1921 гадах найбольш радыкальныя прадстаўнікі шведскамоўнай меншасці выступілі з патрабаваннямі аб моўным самакіраванні. Вынікам змагання за статус шведскай мовы стала распараджэнне ўрада 1919 года, якое абвяшчала шведскую і фінскую мову нацыянальнымі. У 1921 годзе парламент прыняў закон аб мове, што забяспечваў права фінляндскім шведам карыстацца сваёй роднай мовай у камунікацыі з дзяржаўнымі органамі, а таксама гарантаваў моўную роўнасць у іншых аспектах жыцця<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|121}}<ref> {{Cite web |last=Matikainen |first=Tiina |title=Intoroduction to the Language Situation in Finland |url=https://core.ac.uk/display/230595781 |date=15 сакавіка 2011 |publisher=Tokyo Woman's Christian University Repository |language=en }} </ref>. Адной з прычын спрыяльнага стаўлення да шведскай мовы было жаданне ўрада ўмацаваць скандынаўскую арыентацыю ў галіне бяспекі<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|122}}. Гарантыі абароны шведскай мовы выклікалі супраціўленне сярод радыкальных фенаманаў, якія ў 1924 годзе пачалі дамагацца пераводу ўсяго жыцця краіны на фінскую мову. Арганізацыя «{{нп5|Акадэмічная карэльская суполка|Акадэмічная карэльская суполка|en|Academic Karelia Society}}» (АКС, {{lang-fi|Akateeminen Karjala-Seura}}), што першапачаткова прасоўвала ідэі стварэння [[Вялікая Фінляндыя|Вялікай Фінляндыі]], у 1930-х гадах займалася змаганнем за поўны пераход [[Універсітэт Хельсінкі|універсітэта Хельсінкі]] на фінскую мову навучання. Увесну 1937 года парламентам быў прыняты закон аб універсітэтах, які падкрэсліваў першараднасць фінскай мовы, але адначасова гарантаваў працяг выкладання шведскай<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|121}}. ==== Лапуаскі рух ==== [[Файл:Lapuan liikkeen johtajia koolla Mäntsälässä.jpg|thumb|Сустрэча кіраўнікоў Лапуаскага руху 6 сакавіка 1932 года.]] У канцы 1920-х гадоў у большасці краін Усходняй і Цэнтральнай Еўропы назіралася ідэалагічнае змаганне паміж прасавецкімі камуністамі і нацыяналістычнымі антыкамуністамі. Гэты канфлікт быў характэрны і для Фінляндыі, улады якой узмацнілі супраціўленне падпольнай камуністычнай дзейнасці. У 1929 годзе камуністы правялі шэраг забастовак і дэманстрацый, што прывяло да паглыблення супрацьстаяння і страху таго, што пачнецца новая грамадзянская вайна. Для змагання з камуністамі быў створаны [[Лапуаскі рух]], што абапіраўся на сялян, гвардзейцаў і прамыслоўцаў-экспарцёраў. Ягоным кіраўніком стаў заможны селянін [[Віхтары Косала]] з [[Астработнія (гістарычная правінцыя)|Астработніі]]<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|122}}. Прыхільнікі Лапуаскага руху крытыкавалі дзяржаву за недастаткова рашучыя абмежаванні камуністычнай дзейнасці і патрабавалі поўнай яе забароны. Яны ладзілі антыкамуністычныя мітынгі, а ў дачыненні да камуністаў і сацыял-дэмакратаў прымянялі гвалтоўную дэпартацыю да савецкай мяжы. У ліпені 1930 года лапуасцы арганізавалі 12-тысячны {{нп5|Сялянскі марш|паход на сталіцу|fi|Talonpoikaismarssi}} з патрабаваннем змены ўрада. Паход быў паспяховым і ўвосень таго ж года новы ўрад поўнасцю забараніў камуністычную дзейнасць<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|122-123}}. Узімку 1932 года Лапуаскім рухам была арганізавана {{нп5|Мяцеж у Мянтсяля|спроба дзяржаўнага перавароту|en|Mäntsälä rebellion}}, якая скончылася правалам. Супраць путчыстаў былі распачатыя судовыя справы, а сам рух трансфармаваўся ў {{нп5|Патрыятычны народны рух|палітычную партыю|en|Patriotic People's Movement}}. Партыя не атрымала шырокай падтрымкі і ў 1930-х гадах набірала не больш за 7 % галасоў на парламенцкіх выбарах. Досвед Лапуаскага руху падштурхоўваў менш радыкальныя партыі да кампрамісаў, і далейшая палітычная сітуацыя ў Фінляндыі развівалася на ўзор Швецыі і Даніі, дзе сацыял-дэмакратычныя і сялянскія партыі ўтваралі кааліцыі. Увесну 1937 года ў краіне быў утвораны {{нп5|Трэці ўрад Каяндэра|кааліцыйны ўрад|en|Cajander III Cabinet}}, які пачаў будаваць дзяржаву ўсеагульнага дабрабыту на аснове дэмакратычных прынцыпаў<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|123}}. ==== Міжнародная палітыка ==== У 1930-х гадах у Еўропе адначасова адбываліся працэсы ўмацавання ваеннага патэнцыялу [[СССР]] і прыходу [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] да ўлады ў Германіі. [[Ліга Нацый]], якая мусіла забяспечваць мір, паступова губляла сваю значнасць. У сувязі з гэтым Фінляндыя імкнулася да альянсу са скандынаўскімі краінамі, чыя палітыка [[нейтралітэт]]у паказала сваю эфектыўнасць у часе Першай сусветнай вайны. Абарончы саюз паміж Швецыяй і Фінляндыяй павінен быў бы стрымліваць СССР, і для гэтага краіны вялі перамовы наконт сумеснай мілітарызацыі Аландскіх астравоў, аднак гэтыя планы не здзейсніліся праз незадаволенасць савецкага боку, выказаную ўвесну 1939 года. Такім чынам, у канцы 1930-х гадоў Фінляндыя засталася без міжнароднай падтрымкі<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|123-124}}. ==== Эканамічныя пераўтварэнні ==== [[Файл:Patalankoski mechanical pulp mill 1930s.jpg|thumb|Цэлюлозны камбінат у {{нп5|Ямсянкоскі|Ямсянкоскі|en|Jämsänkoski}}, 1930-я.]] [[Файл:Ahlstrom paper mill Varkaus.jpg|thumb|Папяровая фабрыка {{нп5|Ahlstrom|Ahlstrom|en|Ahlstrom-Munksjö}} у [[Варкаус]]е, 1930.]] У міжваенныя гады [[эканоміка Фінляндыі]] расла ў сярэднім на 5 % штогод, і ў 1938 годзе [[валавы нацыянальны прадукт]] на душу насельніцтва дасягнуў узроўню Францыі і Нідэрландаў<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|124-125}}. Асноўнымі экспартнымі сектарамі эканомікі былі лясная і папяровая прамысловасць. Да пачатку Другой сусветнай вайны Фінляндыя стала адным з найбуйнейшых экспарцёраў [[папера|паперы]] ў свеце. Дзякуючы сацыяльным рэформам, прыбыткі ад лясной прамысловасці траплялі ў рукі сялян, якія маглі інвеставаць іх у развіццё гаспадаркі. Асноўныя рынкі экспарту перамясціліся з Расіі ў краіны Заходняй Еўропы<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|124-125}}. Доля грамадзян, што жылі з сельскай гаспадаркі і лесакарыстання знізілася за міжваенны перыяд, але ўсё адно заставалася на ўзроўні вышэйшым за 50 %. Паступова расла доля працоўнага класа і работнікаў сферы абслугоўвання<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|124-125}}. У 1920-х гадах на ўсіх буйных рэках паўднёвай Фінляндыі былі пабудаваны [[гідраэлектрастанцыя|гідраэлектрастанцыі]], што забяспечвалі электраэнергіяй мясцовую прамысловасць. Пасля пабудовы гідраэлектрастанцыі ў [[Іматра]] ў 1929 годзе была створана агульнадзяржаўная электрасетка. У наступнае дзесяцігоддзе яна забяспечыла электрычнасцю амаль увесь поўдзень і захад краіны. Былі наладжаны пастаўкі паліва ад буйных заходніх кампаній [[ExxonMobil|Standard Oil]] (Esso), {{нп5|Gulf Oil|Gulf|en|Gulf Oil}} і {{нп5|Shell plc|Shell|en|Shell plc}}, якія прыйшлі на змену ранейшым пастаўкам з каўказскіх нафтавых радовішчаў у Расіі<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|127}}. Развівалася чыгунка, паветраны, водны, грамадскі і асабісты аўтамабільны транспарт. У 1924 годзе акцыянернае таварыства «Аэра» (цяпер {{нп5|Finnair|Finnair|en|Finnair}}) распачало рэгулярныя пасажырскія рэйсы на [[гідраплан]]ах паміж Хельсінкі, [[Стакгольм]]ам і [[Талін]]ам. Колькасць [[Аўтамабіль|аўтамабіляў]] узрасла з 2 тысяч у 1922-м годзе да 47 тысяч у 1938-м, але асабісты аўтамабіль усё яшчэ ўспрымаўся як прадмет раскошы. Рухомы састаў чыгункі павялічыўся ў два разы<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|126-127}}. У 1926 годзе была заснавана радыёкампанія [[Suomen Yleisradio]] з мэтай эфектыўнага пашырэння карыснай інфармацыі і спрыяння асвеце. Увесну 1928 года якасць вяшчання на поўдні краіны павялічылася дзякуючы адкрыццю дзяржаўнай радыёстанцыі са 150-метровай мачтай на [[Салпаўселькя]] ў [[Лахты]]. У 1930-х гадах у краіне была наладжана вытворчасць уласных радыёпрыёмнікаў, а таксама стала магчымай трансляцыя з-за мяжы<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|128}}. З 1919 па 1932 год у краіне дзейнічаў [[сухі закон]] — забарона на продаж і ўжыванне алкаголю. Дзяржаве не ўдалося спыніць нелегальны гандаль і [[Кантрабанда|кантрабанду]] напояў з Эстоніі. У 1932 годзе адбыўся рэферэндум, дзе 71 % жыхароў краіны выказаліся за скасаванне забароны<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|126}}. ==== Дэмаграфія і адукацыя ==== За міжваенны перыяд насельніцтва Фінляндыі ўзрасло з 3,1 да 3,7 мільёнаў чалавек. Пры гэтым нараджальнасць і доля дзяцей у структуры насельніцтва паступова зніжалася<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|126}}. У гэты час Фінляндыя стала адной з першых краін у Еўропе паводле долі насельніцтва з вышэйшай адукацыяй. У 1940 годзе [[Хельсінкскі ўніверсітэт]] прыняў амаль удвая больш студэнтаў чым у 1917 (6200 і 3400 адпаведна). Пастаянна расла колькасць ліцэяў<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|126}}. === Савецка-фінская «зімовая» вайна (1939—1940) === [[Файл:A Finnish Maxim M-32 machine gun nest during the Winter War.jpg|thumb|Фінскія вайскоўцы з [[Кулямёт Максім|кулямётам Максім]] у лютым 1940 года.]] {{main|Савецка-фінская вайна, 1939-1940}} Міжнародная сітуацыя ў Еўропе 1930-х гадоў характарызавалася ўзрастаннем сілы і імкнення да тэрытарыяльнай экспансіі з боку [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіі]] і СССР. З 1938 года савецкае кіраўніцтва пачало патрабаваць у Фінляндыі тэрытарыяльных уступак, аргументуючы гэта неабходнасцю адсунуць мяжу далей ад [[Ленінград]]а, што забяспечыла б яго лепшую абароненасць у выпадку нападзення Германіі. Фінляндыя намагалася запэўніць СССР у тым, што не дапусціць праходжання нямецкага войска праз сваю тэрыторыю, але савецкі бок не меў даверу да гэтых абяцанняў<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|132-133}}. У жніўні 1939 года паміж СССР і Германіяй быў падпісаны [[Пакт Молатава — Рыбентропа|пакт Молатава-Рыбентропа]] аб ненападзенні. Паводле дадатковага пратакола, Фінляндыя ўваходзіла ў савецкую сферу інтарэсаў. Увосень адбыліся савецка-фінскія перамовы, на якіх Фінляндыя ў чарговы раз адмовілася ад тэрытарыяльных уступак. [[Карл Густаў Эміль Манэргейм|Манэргейм]], які пазней стане галоўнакамандуючым фінскага войска ў вайне з саветамі, падтрымліваў уступкі як неабходную меру для ўнікнення ваенных дзеянняў, але фінскае кіраўніцтва і грамадства збольшага разглядала такі варыянт як здраду. Сярод фінаў існавала перакананне ў магчымасці ўнікнуць вайны без уступак або ў гарантаванасці падтрымкі заходніх дзяржаў, калі вайна ўсё ж пачнецца<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|132-134}}. Раніцай 30 лістапада 1939 года СССР пачаў наносіць авіяўдары па населеных пунктах на поўдні Фінляндыі. Адначасова з гэтым вайскоўцы [[Чырвоная Армія|Чырвонай арміі]] пераступілі дзяржаўную мяжу і пачалі наступленне. Нягледзячы на першапачатковую паніку і разгубленасць, а таксама колькасную і тэхнічную перавагу СССР, фінская армія пад камандаваннем Манэргейма здолела спыніць савецкае наступленне на другі тыдзень вайны. Галоўным фактарам, які дапамог фінам, стала надзвычай халоднае зімовае надвор’е і слабая арганізаванасць савецкага наступлення. Адным з найбольш вядомых сутыкненняў стала {{нп5|Бітва пад Суомусальмі|бітва пад Суомусальмі|en|Battle of Suomussalmi}}, дзе фінскія вайскоўцы адносна невялікай колькасцю знішчылі дзве савецкія дывізіі. У наступныя тыдні савецкае кіраўніцтва ўсвядоміла няўдачу і пачало яшчэ больш нарошчваць колькасную перавагу на фронце, што зноў пахіснула ініцыятыву ў бок СССР. Да пачатку сакавіка 1940 года Чырвоная армія выйшла на ўсходнія прадмесці [[Выбарг]]а<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|133-135}}. [[Файл:Moskovan rauha.png|thumb|Тэрыторыі, уступленыя Фінляндыяй СССР, а таксама арандаваныя СССР у [[1940]] годзе.]] Зразумеўшы цяжкасці наступлення і асцерагаючыся магчымага ўмяшання іншых краін, [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталін]] адмовіўся ад планаў поўнай акупацыі Фінляндыі і пачаў выступаць за хуткае перамір’е. Фінскія рэзервы ўжо падыходзілі да канца, што матывавала кіраўніцтва краіны пагаджацца на мір. Акрамя таго, Германія закулісна давала абяцанні фінам вярнуць усе страчаныя тэрыторыі пасля нямецкага паходу на СССР. 13 сакавіка 1940 года краіны падпісалі {{нп5|Маскоўскі мірны дагавор (1940)|мірнае пагадненне|en|Moscow Peace Treaty}}, згодна з якім [[Карэлія]] пераходзіла пад савецкі кантроль. Новая мяжа збольшага адпавядала мяжы паміж Швецыяй і Расійскай імперыяй, усталяванай [[Ніштацкі мірны дагавор|Ніштацкім мірам]] 1721 года. Таксама СССР арандаваў паўвостраў [[Ханка (паўвостраў)|Ханка]] на 30 гадоў для стварэння там ваенна-марской базы. Абодва бакі ўспрымалі гэты мір як часовую дамоўленасць<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|134-135}}. Зімовая вайна забрала жыцці 24 тысяч фінаў і больш за 131 тысячы савецкіх салдат. Колькасць параненых склала 43 тысячы на фінскім і 325 тысяч на савецкім баку. 400 тысяч жыхароў Карэліі і паўвострава Ханка былі эвакуяваныя<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|135}}. Пасля Зімовай вайны Фінляндыя разглядала варыянт пошуку падтрымкі ў Германіі, бо Вялікабрытанія і Францыя не дапамаглі фінам у змаганні супраць савецкай агрэсіі. На той момант Германія ўжо кантралявала [[Нарвегія|Нарвегію]] і [[Данія|Данію]], што ўскладняла б дапамогу Фінляндыі з боку іншых дзяржаў. [[Адольф Гітлер|Гітлер]] быў зацікаўлены ў баявых дзеяннях супраць СССР на поўначы, а таксама ў пастаўках фінскага [[Нікель|нікелю]] з шахт у [[Петсама]]. У лістападзе 1940 года СССР звярнулася з запытам да Германіі наконт ухвалення поўнай анексіі Фінляндыі Савецкім Саюзам, аналагічна як гэта было зроблена з [[Краіны Балтыі|краінамі Балтыі]], аднак Гітлер адмовіўся ад ухвалення гэтай прапановы. У снежні 1940 года немцы прапанавалі фінскаму кіраўніцтву ўдзел у аперацыі «[[План Барбароса|Барбароса]]». Фінляндыя пагадзілася, разлічваючы на вяртанне страчаных або нават на захоп новых тэрыторый у савецкай Карэліі і на [[Кольскі паўвостраў|Кольскім паўвостраве]]<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|136-137}}. === Вайна-працяг === {{main|Савецка-фінская вайна (1941—1944)}} У студзені 1941 года Германія і Фінляндыя распрацавалі план супольных ваенных дзеянняў супраць СССР. Планавалася, што частка нямецкага войска будзе наступаць на поўначы ў кірунку [[Кольскі паўвостраў|Кольскага паўвострава]] ({{нп5|Аперацыя «Зільберфукс»|аперацыя Зільберфукс|uk|Операція «Зільберфукс»}}). Фінскае ж войска павінна было заняць [[Карэльскі перашыек]] і прасунуцца да ракі [[Свір (рака)|Свір]], каб злучыцца з [[Група армій «Поўнач»|іншымі аддзеламі нямецкай арміі]] для [[Блакада Ленінграда|аблогі Ленінграда]]<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|138}}. Шэсць нямецкіх дывізій агульнай колькасцю каля 90 тысяч чалавек прыбылі на поўнач Фінляндыі ў пачатку чэрвеня 1941 года. Фінскія аэрадромы прынялі ў сябе часці [[люфтвафэ]]. Адначасова была завершана мабілізацыя фінскага войска памерам больш за паўмільёна чалавек. Дзякуючы буйным пастаўкам замежнай зброі, Фінляндыя ўзрасціла боегатоўнасць і агнявую моц сваёй арміі<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|138}}. [[Нацыянал-сацыялізм|Нацыянал-сацыялістычная]] ідэалогія Трэцяга Рэйха і яго захопніцкія настроі не карысталася папулярнасцю ў дэмакратычнай Фінляндыі. Унутры краіны вайна ўспрымалася як працяг Зімовай, калі Фінляндыя згубіла частку сваіх тэрыторый у выніку савецкай агрэсіі, і атрымала назву Вайна-працяг ({{lang-fi|Jatkosota}}). У прамове да грамадзян прэзідэнт [[Рыста Руці|Руці]] называў вайну абарончай, хоць і не адмаўляў падтрымкі з боку Германіі<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|138-139}}. Фінляндыя пачала баявыя дзеянні ў чэрвені 1941 года пасля таго, як СССР ажыццявіў бамбёжкі на поўдні краіны. На працягу першых месяцаў вайны фінская армія прасунулася не некалькі сотняў кіламетраў углыб СССР, вярнуўшы страчаныя ў Зімовай вайне тэрыторыі, але на гэтым наступленне замарудзілася. Фіны пацярпелі страты ў 25 тысяч загінулых і ўзялі 63 тысячы палонных. Узімку 1941-га года наступіў харчовы крызіс, што прывёў да смерці траціны савецкіх палонных. Фінскае камандаванне на чале з [[Карл Густаў Эміль Манэргейм|Манэргеймам]] намагалася ўнікнуць аперацый супраць Ленінграда, каб не пагаршаць адносіны з заходнімі краінамі [[Антыгітлераўская кааліцыя|антыгітлераўскай кааліцыі]], але гэта не дапамагло. У пачатку снежня 1941 года [[Вялікабрытанія]] абвясціла вайну Фінляндыі<ref name=hist_finlandyji/>{{rp|138}}. {{Загатоўка раздзела}} === Лапландская вайна (1944—1945) === {{main|Лапландская вайна}} === Нейтральная Фінляндыя === [[Файл:Flag of Finland.svg|thumb|[[Сцяг Фінляндыі]] з 26 мая 1978 года]] === Еўрапейскі саюз (з 1994) === == Гл. таксама == * [[Русіфікацыя Фінляндыі]] == Крыніцы == {{reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Еўропа паводле тэм|Гісторыя}} {{Фінляндыя ў тэмах}} [[Катэгорыя:Гісторыя Фінляндыі| ]] ebvx7lz72f3770c2ga3n908kl4pgfdm 100 193811 5135371 5134684 2026-05-03T15:51:45Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5135371 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Муроўка са схаваным радам|2026-04-30T21:46:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Veni, vidi, vici|2026-04-25T09:43:11Z|Karbutaroshik}} {{Новы артыкул|Іван Рыгоравіч Турцэвіч|2026-04-12T06:49:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Калонія (Рым)|2026-04-10T07:10:19Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Хільдэрых|2026-03-19T21:39:15Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Хасроў I Анушырван|2026-03-19T21:22:27Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Дыярэза (вершаскладанне)|2026-03-16T20:04:48Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Апастэрыёры|2026-01-10T13:34:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Апрыёры|2026-01-10T13:34:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Саюзніцкая вайна (91—88 да н.э.)|2026-01-07T12:35:30Z|Енкнн}} {{Новы артыкул|Першая Пунічная вайна|2026-01-07T12:16:18Z|Енкнн}} {{Новы артыкул|Лацінізмы|2025-12-27T14:05:17Z|Аляксандр Белы}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 1d6mi9jck6cog1g1cubmp8b6jwkul0u 0 195636 5135646 5107898 2026-05-04T11:52:07Z Ґайдечахв74Лпадаоо 134599 /* Украінская мова */ 5135646 wikitext text/x-wiki '''Мовы Украі́ны''' — [[мова|мовы]], якія ў цяперашні час або ў гістарычна засведчаныя эпохі існавання краіны выкарыстоўваліся насельніцтвам [[Украіна|Украіны]]. Найраспаўсюджанай ва Украіне мовай з’яўляецца [[украінская мова|ўкраінская мова]], пасля якой значнае пашырэнне мае [[руская мова]]. У асобных рэгіёнах і раёнах кампактнага пражывання нацыянальных меншасцей распаўсюджаныя [[румынская мова|румынская]], [[малдаўская мова|малдаўская]], [[венгерская мова|венгерская]], [[балгарская мова|балгарская]], [[польская мова|польская]], [[крымскататарская мова|крымскататарская]], [[цыганская мова|цыганская]], [[гагаузская мова|гагаузская]], [[яўрэйскія мовы]] і г.д. Шырока распаўсюджаныя [[дыялект]]ы і змяшаныя формы маўлення, што паўставалі ў выніку змяшэння ўкраінскай і рускай моў з дадаткам лексічных адзінак і іншых элементаў іншых моў. Сярод насельніцтва, у прыватнасці той часткі, што вылучае час адпаведнаму вывучэнню або кантактам з прадстаўнікамі іншых краін, мае распаўсюджанне веданне замежных моў, асабліва [[англійская мова|англійскай]]. Заканадаўства Украіны ўстанаўлівае ўкраінскую мову ў якасці дзяржаўнай і прызнай мовы нацыянальных меншасцей краіны. Так, паводле Канстытуцыі Украіны ўкраінская мова мае дзяржаўны статус, атрымліваючы падтрымку ў галінах жыцця краіны; апрача таго, паводле Канстытуцыі дзяржава спрыяе вывучэнню моў міжнародных зносін і развіццю моў нацыянальных меншасцей, у прыватнасці рускай<ref>{{Спасылка | url = http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/254к/96-вр| загаловак = Канстытуцыя Украіны. Частка 1, артыкул 10| назва праекту = Афіцыйны сайт Вярхоўнае Рады Украіны| выдавецтва = Вярхоўная Рада Украіны| дата = 11 красавіка 2014 | мова = uk}}</ref>. Паводле перапісу насельніцтва ва Украіне [[2001]] года ўкраінскую мову лічаць роднай 67,5 % насельніцтва краіны, рускую — 29,6<ref name=pierapis>{{Спасылка | url = http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/| загаловак = Пра колькасць і склад насельніцтва Украіны паводле вынікаў Усеўкраінскага перапісу насельніцтва 2001 года. Моўны склад насельніцтва Украіны| назва праекту = Усеўкраінскі перапіс насельніцтва '2001| дата = 11 красавіка 2014 | мова = uk}}</ref>. Украінскую мову выкарыстоўваюць у мэтах зносін прыкладна 53,3 % грамадзян краіны, рускую — 44,5 %, але існуюць і іншыя падлікі<ref name=tsn>{{артыкул|загаловак=Опитування: більшість українців спілкуються вдома українською мовою|спасылка=http://tsn.ua/ukrayina/opituvannya-bilshist-ukrayinciv-spilkuyutsya-vdoma-ukrayinskoyu-movoyu.html|выданне=ТСН|год=2011}}</ref><ref name=up>{{артыкул|загаловак=Українці перехотіли другу державну|спасылка=http://www.pravda.com.ua/news/2011/09/7/6567769/?attempt=1|выданне=Украінская Праўда|год=2011}}</ref>. Атрыманне больш дакладнай інфвармацыі сустракаецца з цяжкасцямі з прычыны шматграннасці тэрміну ''[[родная мова]]'' (пад якою могуць мецца на ўвазе мова этнасу, мова думак і найчасцейшых зносін чалавека або мова дзяцінства) і адсутнасці ўліку [[суржык]]у, носьбіты якога пры апытанні могуць лічыць сваё маўленне ўкраінскай або рускай мовай. Агулам украінская мова мае перавагу ў заходняй, цэнтральнай і паўночна-ўсходняй частках Украіны, руская пераважае на Данбасе, у [[Крымскі паўвостраў|Крыме]] і ў паўднёвай Украіне<ref>{{артыкул|загаловак=Мовний баланс України|спасылка=http://uabooks.info/ua/book_market/analytics/?pid=2386|выданне=uabooks.info}}</ref>. Ва Украіне, асабліва ў этнічна змяшаных рэгіёнах, такіх як Закарпацце, Данбас, Адэская вобласць, Крым часта распаўсюджаныя з’явы [[білінгвізм]]у (выкарыстанне дзвюх моў адразу або ў блізкіх умовах) або [[полілінгвізм]]у (выкарыстанне больш за дзвюх моў). На звесткі пра лінгвагеаграфію Украіны істотна ўплываюць розныя інтэрпрэтацыі існавання суржыку ў краіне (параўн. [[трасянка]]) — сукупнасці няўстойлівых формаў змяшанага ўкраінска-рускага маўлення, якое найбольш распаўсюджаным з’яўляецца на г.зв. Левабярэжжы, ва ўсходняй частцы краіны. == Моўны склад насельніцтва == [[Файл:Nativelanguage2001ua.PNG|thumb|справа|250px|Найбольш распаўсюджаная родная мова паводле раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання, 2001 г.]] [[Файл:UkraineNativeLanguagesCensus2001detailed.PNG|thumb|справа|250px|Найбольш распаўсюджаная родная мова ў сельскіх, пасялковых і гарадскіх радах, 2001 г.]] Моўны склад насельніцтва Украіны паводле перапісу насельніцтва 2001 года<ref>[http://www.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/ Всеукраїнський перепис населення 2001 года — Мовний склад населення України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101130221837/http://www.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/ |date=30 лістапада 2010 }}</ref><ref>[http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/varval.asp?ma=19A050501_02&ti=19A050501_02.%20%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D1%96%D0%BB%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F%20%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%B2%20%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8%20%D0%B7%D0%B0%20%D1%80%D1%96%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D1%8E%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%280,1%29&path=../Database/Census/05/01/&lang=1&multilang=uk Розподіл населення регіонів України за рідною мовою (0,1)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304022811/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/varval.asp?ma=19A050501_02&ti=19A050501_02.%20%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D1%96%D0%BB%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F%20%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%B2%20%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8%20%D0%B7%D0%B0%20%D1%80%D1%96%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D1%8E%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%280%2C1%29&path=..%2FDatabase%2FCensus%2F05%2F01%2F&lang=1&multilang=uk |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>: {| align="center" class="wikitable" |+ ! |мова||колькасць||дзеля |- | украінская||32 577 468||67,53 % |- | руская||14 273 670||29,59 % |- | крымскататарская||231 382||0,48 % |- | малдаўская||185 032||0,38 % |- | венгерская||161 618||0,34 % |- | румынская||142 671||0,30 % |- | балгарская||134 396||0,28 % |- | беларуская||56 249||0,12 % |- | армянская||51 847||0,11 % |- | гагаузская||23 765||0,05 % |- | цыганская||22 603||0,05 % |- | іншыя мовы||178 764||0,38 % |- | мова не ўказаная||201 437||0,42 % |} {| class="wikitable standard collapsible collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !colspan=2|Больш падрабязная статыстыка паводле рэгіёнаў і нацыянальнасцей |- |style="border: none; background-color: transparent;" width="50%" valign="top"| {| |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0" rowspan="2"|'''Нацыянальнасць''' | align="center" bgcolor="#C0C0C0" colspan="4"|'''Родная мова (%)''' |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0"|'''сваёй нацыянальнасці''' | align="center" bgcolor="#C0C0C0"|'''украінскую''' | align="center" bgcolor="#C0C0C0"|'''рускую''' | align="center" bgcolor="#C0C0C0"|'''іншую мову''' |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[украінцы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|85,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|— | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|14,8 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,0 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[рускія]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|95,9 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|3,9 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|— | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,2 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[беларусы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|19,8 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|17,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|62,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,2 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[малдаване]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|70,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|10,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|17,6 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|1,7 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[крымскія татары]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|92,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,1 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|6,1 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|1,8 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[балгары]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|64,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|5,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|30,3 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,5 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[венгры]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|95,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|3,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|1,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,2 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[румыны]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|91,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|6,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|1,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,6 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[палякі]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|12,9 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|71,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|15,6 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,5 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[яўрэі]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|3,1 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|13,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|83,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,5 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[армяне]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|50,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|5,8 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|43,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,6 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[грэкі]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|6,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|4,8 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|88,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,3 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[татары]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|35,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|4,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|58,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|1,6 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[цыганы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|44,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|21,1 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|13,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|20,8 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[азербайджанцы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|53,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|7,1 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|37,6 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|2,3 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[грузіны]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|36,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|8,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|54,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,7 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[немцы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|12,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|22,1 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|64,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|1,0 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[гагаузы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|71,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|3,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|22,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|2,3 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|іншыя | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|32,6 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|12,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|49,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|5,2 |- |} {{-}} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+ Родная мова паводле перапісу 2001 года | width="22%"|[[Выява:Ukrainianlang2001ua.PNG|center|250px]] | width="1%"| | width="22%"|[[Выява:Russianlang2001ua.PNG|center|250px]] | width="1%"| | width="22%"|[[Выява:Romanlang2001ua.PNG|center|250px]] | width="1%"| |- |украінская | |руская | |румынская і малдаўская | |} {|class="wikitable" style="text-align:center" |+ | width="22%"|[[Выява:Crimtatarlang2001ua.PNG|center|250px]] | width="1%"| | width="22%"|[[Выява:Bolgarianlang2001ua.PNG|center|250px]] | width="1%"| | width="22%"|[[Выява:Hungarianlang2001ua.PNG|center|250px]] | width="1%"| |- |крымскататарская | |балгарская | |венгерская | |} Размеркаванне рэгіёнаў Украіны паводле роднай мовы згодна з вынікамі перапісу насельніцтва Украіны 2001 года<ref>[http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/varval.asp?ma=19A050501_02&ti=19A050501_02.%20%D0%EE%E7%EF%EE%E4%B3%EB%20%ED%E0%F1%E5%EB%E5%ED%ED%FF%20%F0%E5%E3%B3%EE%ED%B3%E2%20%D3%EA%F0%E0%BF%ED%E8%20%E7%E0%20%F0%B3%E4%ED%EE%FE%20%EC%EE%E2%EE%FE%20%280,1%29&path=../Database/Census/05/01/&lang=1&multilang=uk Перепис 2001 р. Розподіл населення регіонів України за рідною мовою.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181215022119/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/varval.asp?ma=19A050501_02&ti=19A050501_02.%20%D0%EE%E7%EF%EE%E4%B3%EB%20%ED%E0%F1%E5%EB%E5%ED%ED%FF%20%F0%E5%E3%B3%EE%ED%B3%E2%20%D3%EA%F0%E0%BF%ED%E8%20%E7%E0%20%F0%B3%E4%ED%EE%FE%20%EC%EE%E2%EE%FE%20%280%2C1%29&path=..%2FDatabase%2FCensus%2F05%2F01%2F&lang=1&multilang=uk |date=15 снежня 2018 }}</ref>: {| | align="center" style="background:#f0f0f0;"|''''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''украінская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''руская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''беларуская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''балгарская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''армянская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''гагаузская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''крымскататарская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''малдаўская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''нямецкая''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''польская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''цыганская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''румынская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''славацкая''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''венгерская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''[[караімская мова|караімская]]''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''яўрэйскія''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''грэчаская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''іншыя мовы''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''мова не ўказаная''' |- | '''Украіна'''||'''67,53'''||'''29,59'''||'''0,12'''||'''0,28'''||'''0,11'''||'''0,05'''||'''0,48'''||'''0,38'''||'''0,01'''||'''0,04'''||'''0,05'''||'''0,3'''||'''0,01'''||'''0,34'''||'''0'''||'''0,01'''||'''0,01'''||'''0,3'''||'''0,42''' |- | Аўтаномная Рэспубліка Крым||10,02||76,55||0,26||0,02||0,23||0,01||11,33||0,06||0,01||0,01||0,06||0||0||0||0||0||0,03||1||0,39 |- | Вінніцкая вобласць||94,81||4,74||0,06||0,01||0,04||0||-||0,1||0||0,01||0,03||0||0||0||0||0,01||0||0,09||0,11 |- | Валынская вобласць||97,26||2,51||0,11||0||0,02||0||-||0,02||0||0,01||0||0||0||0,01||-||0||0||0,05||- |- | Днепрапятроўская вобласць||67||31,91||0,18||0,01||0,17||0,01||0||0,05||0,01||0,01||0,07||0||0||0,01||0||0,01||0||0,27||0,3 |- | Данецкая вобласць||24,1||74,92||0,1||0,01||0,13||0||0||0,02||0||0||0,04||0||0||0||0||0||0,09||0,38||0,18 |- | Жытомірская вобласць||93,02||6,57||0,1||0||0,03||0||0||0,05||0,01||0,05||0,03||0||0||0||-||0,01||0||0,08||0,03 |- | Закарпацкая вобласць||81||2,9||0,05||0,01||0,02||0||-||0,03||0,15||0,01||0,24||2,57||0,21||12,65||-||0,01||0||0,14||0,02 |- | Запарожская вобласць||50,2||48,19||0,11||0,47||0,19||0,01||0,02||0,04||0,01||0||0,07||0||0||0,01||0||0,01||0,01||0,59||0,07 |- | Івана-Франкоўская вобласць||97,81||1,78||0,05||0||0,01||0||-||0,03||0||0,03||0,01||0||0||0,01||0||0||0||0,04||0,22 |- | Кіеўская вобласць||92,27||7,17||0,17||0,01||0,08||0||0||0,04||0||0,01||0,03||0||0||0||-||0||0||0,13||0,08 |- | Кіраваградская вобласць||88,89||10,02||0,16||0,05||0,2||0||0||0,44||0||0||0,05||0,01||0||0,01||-||0||0||0,15||0 |- | Луганская вобласць||30,01||68,84||0,11||0,01||0,12||0||-||0,03||0||0||0,05||0||-||0||-||0||0||0,27||0,55 |- | Львоўская вобласць||95,32||3,77||0,07||0||0,02||0||0||0,02||0||0,41||0,01||0||0||0,01||0||0,01||0||0,06||0,28 |- | Мікалаеўская вобласць||69,2||29,26||0,13||0,13||0,19||0,03||0||0,58||0,01||0,01||0,05||0||0||0||-||0,01||0||0,29||0,1 |- | Адэская вобласць||46,28||41,95||0,11||4,87||0,16||0,9||0||3,78||0,01||0,01||0,1||0,01||0||0||0||0,02||0,02||0,46||1,32 |- | Палтаўская вобласць||89,98||9,47||0,12||0,01||0,1||0||-||0,09||0||0||0,04||0||0||0,02||-||0||0||0,16||- |- | Ровенская вобласць||97||2,73||0,12||0||0,01||0||-||0,02||0||0,02||0,01||0||0||0||-||0||0||0,06||0,02 |- | Сумская вобласць||83,29||15,5||0,11||0||0,06||0||0||0,03||0||0||0,05||0||0||0||0||0||0||0,11||0,83 |- | Цярнопальская вобласць||98,34||1,19||0,03||0||0,01||0||-||0,02||0||0,03||0||0||0||0,01||-||0||0||0,04||0,31 |- | Харкаўская вобласць||53,8||44,29||0,12||0,01||0,18||0||0||0,03||0||0,01||0,05||0||0||0,01||0||0,01||0||0,49||1 |- | Херсонская вобласць||73,19||24,86||0,18||0,02||0,26||0,01||0,07||0,15||0,01||0,01||0,08||0,01||0||0,01||-||0||0||0,98||0,17 |- | Хмяльніцкая вобласць||95,24||4,09||0,06||0||0,06||0||-||0,05||0||0,18||0,02||0||0||0||-||0,01||0||0,24||0,04 |- | Чаркаская вобласць||92,49||6,66||0,09||0,01||0,09||0||-||0,06||0||0||0,05||0||0||0,01||-||0||0||0,12||0,41 |- | Чарнавіцкая вобласць||75,57||5,27||0,05||0,01||0,02||0||0||6,79||0,01||0,16||0,01||11,85||-||0,01||-||0,03||0||0,1||0,13 |- | Чарнігаўская вобласць||89,05||10,26||0,19||0,01||0,04||0||0||0,02||0||0||0,04||0||0||0||-||0||0||0,07||0,3 |- | Кіеў{{efn|Не ўваходзіць у Кіеўскую вобласць, з’яўляючыся асобнай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкай краіны.}}||72,15||25,27||0,12||0,02||0,08||0||0||0,03||0,01||0,02||0,01||0||0||0,01||0||0,02||0||0,36||1,92 |- | Севастопаль{{efn|Гл. Кіеў.}}||6,76||90,56||0,17||0,02||0,11||0,01||0,25||0,06||0||0,01||0||0||0||0||0||0||0||0,87||1,18 |- | |} |} {| class="wikitable standard collapsible collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !colspan=2|Больш падрабязная статыстыка паводле ўмоў выкарыстання мовы |- |style="border: none; background-color: transparent;" width="50%" valign="top"| {| |+ Зведзеная табліца апытанняў<br/><small>(у працэнтах)</small> ! Прапанаваныя пытанні ! Варыянты адказу ! [[1994]]<ref name="vyshnjak"/> ! [[1995]]<ref name="vyshnjak"/> ! [[1996]]<ref name="vyshnjak"/> ! [[1997]]<ref name="vyshnjak"/> ! [[1998]]<ref name="vyshnjak"/> ! [[1999]]<ref name="vyshnjak"/> ! [[2000]]<ref name="vyshnjak"/> ! [[2001]]{{efn|Паводле звестак перапісу насельніцтва ва Украіне 2001 года.}}<ref name="vyshnjak"/> ! [[2002]]<ref>[http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/8776/3-pashina.pdf?sequence=1 Етномовний чинник політичної ідентичності в Донбасі]</ref> ! [[2005]]{{efn|Звесткі Інстытуту сацыялогіі Нацыянальнай Акадэміі Навук Украіны.}} ! [[2006]]<ref name="vyshnjak">[http://i-soc.com.ua/institute/Vishnjak_monogr_2009.pdf О. Вишняк. Мовна ситуація та статус мов в Україні: динаміка, проблеми, перспективи (соціологічний аналіз)]</ref> ! [[2007]]<ref name="vyshnjak"/> ! [[2008]]<ref>Демоскоп: [http://demoscope.ru/weekly/2008/0329/tema03.php Русский язык на постсоветских просторах]</ref> ! [[2011]]<ref>[http://www.pravda.com.ua/news/2011/09/7/6567769/ Українці перехотіли другу державну]</ref> ! colspan=2 |[[2012]]<ref>Сацыялагічная група «Рейтинг» [http://ratinggroup.com.ua/products/politic/data/entry/14004/ Питання мови: результати останніх досліджень 2012 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121231172715/http://www.ratinggroup.com.ua/products/politic/data/entry/14004/ |date=31 снежня 2012 }}</ref><ref>Research&Branding Group: [http://www.rb.com.ua/upload/medialibrary/PR_Ry_Ukr_2012.pdf Праект «Мови спілкування українців»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304190106/http://www.rb.com.ua/upload/medialibrary/PR_Ry_Ukr_2012.pdf |date=4 сакавіка 2016 }}</ref> ! [[2013]]<ref>Кіеўскі міжнародны інстытут сацыялогіі: [http://www.kiis.com.ua/materials/pr/20130321_ForAff/foreign_affairs.pdf Думки населення України щодо зовнішньої політики та мовного питання]</ref> |- !rowspan="3" | Родная мова |style="background:#F0FFFF;"|українська |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"|67,5% |style="background:#F0FFFF;"|65,4% |style="background:#F0FFFF;"|64,3% |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"|50,0% |style="background:#F0FFFF;"|62,0% |style="background:#F0FFFF;"|56,0% |- | руская | — | — | — | — | — | — | — | 29,6% | 33,3% | 34,4% | — | — | — | — | 29,0% | 36,0% | 40,0% |- | іншая | — | — | — | — | — | — | — | 2,9% | 1,3% | 1,5% | — | — | — | — | 1,0 %{{efn|Абедзве мовы, украінская і руская — 20%.}} | 2,0% | 3,0% |- !rowspan="4" | Мова зносін<br/>(<small>у сям'і/дома</small>) |style="background:#F0FFFF;"| украінская |style="background:#F0FFFF;"| 36,7% |style="background:#F0FFFF;"| 31,9% |style="background:#F0FFFF;"| 36,9% |style="background:#F0FFFF;"| 38,2% |style="background:#F0FFFF;"| 37,6% |style="background:#F0FFFF;"| 36,3% |style="background:#F0FFFF;"| 39,1% |style="background:#F0FFFF;"| 36,9% |style="background:#F0FFFF;"| 37,5% |style="background:#F0FFFF;"| 41,8% |style="background:#F0FFFF;"| 43,7% |style="background:#F0FFFF;"| 37,5% |style="background:#F0FFFF;"| 45,0% |style="background:#F0FFFF;"| 47,0% |style="background:#F0FFFF;"| 45,0% |style="background:#F0FFFF;"| 44,0% |style="background:#F0FFFF;"| — |- | руская | 32,4% | 32,8% | 33,1% | 34,5% | 33,4% | 33,6% | 36,0% | 36,7% | 42,2% | 36,4% | 47,2% | 42,3% | 38,0% | 37,0% | 39,0% | 35,0% | × |- | абедзве | 29,4% | 34,5% | 29,6% | 26,8% | 28,4% | 29,0% | 24,8% | 25,8% | 19,8% | 21,6% | 7,8% | 19,7% | 17,0% | 15,0% | 15,0% | 20,0% | — |- | іншая | 0,7% | 0,9% | 0,4% | 0,6% | 0,5% | 1,1% | 0,2% | 0,6% | 0,5% | — | 0,4% | 0,1% | — | — | — | 1,0% | — |- !rowspan="4" | Мова зносін<br />(<small>на працы/месцы навучання</small>) |style="background:#F0FFFF;"| украінская |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| 34,0% |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| 37,7% |style="background:#F0FFFF;"| 34,4% |style="background:#F0FFFF;"| 39,0% |style="background:#F0FFFF;"| 45,0% |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| 42,0% |style="background:#F0FFFF;"| — |- | руская | — | — | — | — | — | — | — | — | 38,5% | — | 50,0% | 48,0% | 39,0% | 35,0% | — | 36,0% | — |- | абедзве | — | — | — | — | — | — | — | — | 19,5% | — | 12,1% | 17,1% | 22,0% | 18,0% | — | 21,0% | — |- | іншая | — | — | — | — | — | — | — | — | 0,6% | — | 0,3% | 0,9% | — | — | — | 1,0% | — |- !rowspan="3" | Дзяржаўная мова |style="background:#F0FFFF;"| украінская |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| 36,6% |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| 48,0% |style="background:#F0FFFF;"| 46,0% |style="background:#F0FFFF;"| 46,0% |style="background:#F0FFFF;"| 19,0% |- | украінская, у асобных рэгіёнах<br/> — афіцыйныя мовы | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 27,1% | — | — | — | — | 47,0% |- | украінская, руская | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 31,4% | — | 49,0% | 45,0% | 47,0% | 28,0% |- |} |} === Звесткі апытанняў === [[16 снежня|16]]—[[24 снежня]] [[2002]] года сацыялагічнай службай Цэнтра Разумкова было праведзенае даследаванне па ўзроўні выкарыстоўвання моў ва Украіне (гл. вышэй). Апытана 2010 рэспандэнтаў з 123 населеных пунктаў узростам звыш 18 гадоў. Хіба выбаркі — 2,3 %. Даследаванне Інстытуту сацыялогіі НАН Украіны, праведзенае ў [[2005]] годзе, сведчыць, што ўкраінскую мову лічылі роднаю 64,3 % насельніцтва, рускую — 34,4 %, 1,5 % прыпалі на іншыя мовы. Моваю зносін дарослага насельніцтва ў асноўным сталі ўкраінская (41,8 %) і руская (36,4 %), 21,6 % апытаных пазначылі, што выкарыстоўваюць у зносінах абедзве мовы ў залежнасці ад абставін. У кастрычніку [[2009]] года агенцтва «ФОМ-Украина» правяло ўласнае апытанне, згодна з якім 52 % апытаных заявілі пра рускую мову як мову ўласных зносін, 41 % аддаў перавагу ўкраінскай мове, 8 % заявіла, што выкарыстоўвае для гэтых мэтаў суржык<ref>{{артыкул|загаловак=Мнения и взгляды населения Украины в сентябре - октябре 2009 года|спасылка=http://bd.fom.ru/report/map/ukrain/ukrain_eo/du091015|выданне=ФОМ-Украина|год=2009}}</ref>. Апытанне лістападу гэтага ж года ўстанавіла, што 54,7 % ад насельніцтва Украіны не лічыць моўнае пытанне значным, выказваючыся за права кожнага грамадязніна размаўляць на ўласнай мове і патрабуючы вырашэння іншых праблем, 28,3 % насельніцтва палічылі моўнае пытанне прыкметнай праблемай, якую, аднак, можна адкласці; 14,7 % апытаных палічылі, што моўнае пытанне з’яўляецца актуальным і належыць неадкладнага вырашэння<ref>{{артыкул|аўтар=Інтэрфакс-Украіна.|загаловак=Poll: more than half of Ukrainians do not consider language issue pressing|спасылка=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/poll-more-than-half-of-ukrainians-do-not-consider--53566.html|выданне=KyivPost|год=2009}}</ref>. Апытанне групы Research & Branding Group, праведзенае [[12 жніўня|12]]—[[22 жніўня]] [[2011]] года шляхам асабістага інтэрв’ю ў 24 вобласцях Украіны і Аўтаномнай Рэспубліцы Крым, адлюстроўвае вынікі рэспандэнтаў, абраных паводле квотнай выбаркі, якая прадстаўляе дарослае насельніцтва краіны паводле месца пражывання (вобласць, рэспубліка), плоццю і ўзростам. Сярэдняя хіба выбаркі — 2,2 %, апытана 2075 асоб. У [[2011]] годзе гэтаю ж кампаніяй было ўстаноўлена, што 65 % і 33 % адпаведна лічаць роднымі ўкраінскую і рускую мовы; узровень валодання размоўнай і пісьмовай рускай мовай склаў 76 %, украінскай — 69 %, але адначасова з гэтым 46 % аддае перавагу зносінам па-ўкраінску, 38 % — па-руску, 16 % — абедзвюм мовам адразу. У маі [[2012]] года даследаванне групы «Рейтинг» выявіла, што 50 % рэспандэнтаў роднай мовай лічыць украінскую, 29 % — рускую, 20 % — украінскую і рускую адразу, 1 % — іншую<ref>{{артыкул|загаловак=Питання мови: результати останніх досліджень 2012 года|спасылка=http://ratinggroup.com.ua/ua/products/politic/data/entry/14004/|выданне=Рейтинг|год=2012}}</ref>. === Украінская мова === {{Асноўны артыкул|Украінская мова}} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+ '''Распаўсюджанасць украінскай мовы ва Украіне<br/>(паводле перапісаў 1926, 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў)''' | width="23%"|[[Файл:Українськомовні1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніСільські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніМіські1926—2001.gif|center|270px]] | width="2%"| | width="23%"|[[Файл:УкраїнськомовніЧастка1959—2001ДП.gif|center|270px]] | width="2%"| |- |Украінская мова як родная<br/>сярод ўсяго насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод сельскага насельніцтва. | |Украінская мова як родная<br/>сярод гарадскога насельніцтва. | |Змяненне долі насельніцтва,<br/>якое лічыць украінскую мову<br/>роднай, з перапісу ў перапіс. | |} З’яўленне ўкраінскай мовы ва Украіне звязваецца з паступовым эвалюцыянаваннем [[старажытнаруская мова|старажытных усходнеславянскіх дыялектаў]] у кніжную пісьмовую [[старабеларуская мова|мову]] Вялікага Княства Літоўскага, якая, апрача таго, мела народна ўжываныя формы. Падобныя формы народнага маўлення, у сваю чаргу, прыкладна з [[17 стагоддзе|XVII]]—[[18 стагоддзе|XVIII]] ст. развіліся ў сучасную ўкраінскую мову. Пачынаючы з гэтай эпохі ўкраінская мова распаўсюджваецца на поўдзень і ўсход сучаснай Украіны дзякуючы засяленню ўкраінцамі тэрыторый былых цюркскіх дзяржаў. У пачатку [[20 стагоддзе|ХХ]] ст. украінская мова атрымлівае афіцыйны статус у [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка|Заходне-Украінскай]] і [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай]] народных рэспубліках. Украінская мова мае дзяржаўны статус ва Украіне, выкарыстоўваючыся ў актах і іншых афіцыйных дакументах дзяржаўных органаў улады і органаў мясцовага самакіравання. Украінская мова выкарыстоўваецца пры афіцыйным афармленні ўрадавай інфармацыі, а таксама ў вялікім аб’ёме сродкамі масавай інфармацыі, установамі культуры, іншымі ўстановамі і г.д. [[Файл:ЗСО-Українською-1991—2026.gif|thumb|right|300px|Змяненне долі вучняў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі ў класах з украінскай мовай навучання ў перыяд з 1991/92 па 2025/26 навучальны год.]] Паводле вынікаў перапісу насельніцтва [[2001]] года 67,5 % насельніцтва Украіны ўказала ўкраінскую мову ў якасці роднай, што на 2,8 % больш у параўнанні з вынікамі перапісу насельніцтва ў [[СССР]] [[1989]] года. Вольнае валоданне ўкраінскай мовай пазначылі 42 374 848 жыхароў краіны, а менавіта 87,8 % ад яе насельніцтва, у тым ліку 97 % украінцаў, 95 % палякаў, больш за 60 % яўрэяў, беларусаў і цыганоў, больш за 50 % рускіх, грэкаў, малдаванаў і армянаў. У той час самы нізкі ўзровень валодання ўкраінскай мовай адзначаецца сярод румынаў, балгараў і крымскіх татараў — 44, 42, 20 працэнтаў адпаведна. Паводле звестак Кіева-Магілянскай акадэміі на [[2002]] год украінскай мове як мове пераважных зносін (у адрозненне ад панятку роднай мовы) аддае перавагу 43,9 % насельніцтва Украіны. Найбольшыя памеры адрозненняў між дзеллю асоб, што вызначаюць у якасці роднай мовы ўкраінскую, і дзеллю асоб, якія вызначаюць украінскую як асноўную мову ўласных зносін, прасочваецца на ўсходзе, поўдні Украіны і [[Кіеў|Кіеве]], дзе працэнтная дзеля асоб, што лічаць украінскую мову роднай, хістаецца ў межах 40—60 %, працэнтная дзеля асоб, што лічаць украінскую мову ў якасці асноўнай мовы ўласных кантактаў — у межах 10—25 %. У асноўным падобная лінгвагеаграфічная акалічнасць тлумачыцца гістарычным панаваннем рускай мовы ў такіх галінах дзейнасці як адукацыя, навука, юрыспрудэнцыя, адміністрацыя і літургія. Даследаванне геаграфіі і дыялектаў украінскай мовы дазваляе шэрагу даследчыкаў прыходзіць да высновы, што ўкраінская мова замацоўвае ўласны статус як агульнанацыянальнай мовы Украіны. Між іншым, у сучаснай Украіне самымі характэрнымі рысамі [[моўная палітыка|моўнае палітыкі]] сталі павелічэнне долі ўкраінскай мовы ў адукацыйным працэсе, узбагачэнне [[лексіка|лексікі]] ўкраінскай мовы [[пурызм, лінгвістыка|пурызмамі]], дыялектызмамі, культурнымі і навуковымі неалагізмамі. === Беларуская мова === {{Асноўны артыкул|Беларуская мова ва Украіне}} [[Файл:Частка білоруськомовних в Україні (%, 2001).png|thumb|270px|Распаўсюджанасць беларускай мовы ў раёнах і гарсаветах Украіны паводле перапісу 2001 года.]] Беларуская мова ва Украіне распаўсюджаная ў некаторых раёнах на мяжы з Беларуссю (напрыклад, поўнач [[Ракітнаўскі раён|Ракітнаўскага раёна]] Ровенскай вобласці), а таксама, у значна меншай ступені, сярод [[Беларусы ва Украіне|эмігрантаў беларускага паходжання]], якія засялялі Украіну ў часы СССР. === Руская мова === {{Асноўны артыкул|руская мова ва Украіне}} Першыя носьбіты рускай мовы на тэрыторыі сучаснай Украіны з’явіліся як параўнальна нешматлікія перасяленцы з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], пасяленне якіх пачынае фіксавацца прыкладна [[17 стагоддзе|XVII]] ст. У часы індустрыялізацыі пад канец [[19 стагоддзе|ХІХ]] ст. рускія пачалі актыўна засяляць буйныя ўкраінскія гарады, у выніку чаго ў шэрагу гарадоў рускія пачалі складаць значную або большую частку ад насельніцтва. На часы СССР прыпадае іншая прыкметная хваля рускамоўных перасяленцаў, якія прыцягваліся ва Украіну ў мэтах ажыццяўлення іднустрыялізацыі, гэтаю ж эпохай датуецца адзін з наймацнейшых этапаў [[русіфікацыя|русіфікацыі]] краіны, калі руская мова стала [[прэстыж, лінгвістыка|прэстыжнай]] мовай на поўдні і ўсходзе краіны. Асаблівым чынам вылучаецца паўвостраў Крым, які, будучы прыяднаным да [[УССР]] у сярэдзіне [[20 стагоддзе|ХХ]] ст., мае перавагу этнічных рускіх і рускай мовы ў насельніцтве. Рускую мову лічаць роднай 29,6 % насельніцтва Украіны (гл. вышэй). Руская мова ў асноўным распаўсюджаная ў паўднёвай і ўсходняй Украіне. У параўнанні з перапісам насельніцтва СССР [[1989]] года гэтая дзеля знізілася на 3,2 %. === Крымскататарская мова === {{Асноўны артыкул|Крымскататарская мова ва Украіне}} Крымскататарская мова — адна з нешматлікіх моў Украіны не-[[індаеўрапейскія мовы мовы|індаеўрапейскага]] паходжання, належыць да [[цюркскія мовы|цюркскай]] сям’і моў. Гістарычны арэал ахопліваў паўвостраў Крым і прылеглыя часткі паўднёвай кантынентальнай Украіны, але ў апошняй мова выйшла з ужытку ў выніку разгрому Крымскага ханства і засялення рэгіёна ўкраінцамі і, часткова, іншымі народамі. У [[20 стагоддзе|ХХ]] ст. стан мовы пагоршыўся ў выніку дэпартацыі крымскіх татараў, але ў асноўным большая частка крымскіх татараў лічыць мову роднай (92 %)<ref name=pierapis/>. За крымскататарскай мовай замацоўваецца шэраг афіцыйных функцый паводле канстытуцыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым, прынятай у [[1998]] годзе<ref>{{Спасылка | url = http://zakon2.rada.gov.ua/krym/show/rb239k002-98| загаловак = Канстытуцыя Аўтаномнай Рэспублікі Крым. Артыкулы 4, 10, 11| назва праекту = Афіцыйны сайт Вярхоўнай Рады Украіны| выдавецтва = Вярхоўная Рада Аўтаномнай Рэспублікі Крым| дата = 11 красавіка 2014 | мова = ru}}</ref>. У лютым—сакавіку [[2014]] года ў выніку [[Анексія Крыма Расіяй|крымскага крызісу]] паўвостраў быў фактычна анексаваны [[Расія]]й, якой было абвешчана ўтварэнне новага суб’екта федэрацыі — [[Рэспубліка Крым|Рэспублікі Крым]], у якой крымскататарская мова таксама атрымала афіцыйны статус<ref>{{Спасылка | год = 21 сакавіка 2014| url = http://pravo.gov.ru:8080/page.aspx?92495| загаловак = Федэральны канстытуцыйны закон аб прыняцці ў Расійскую Федэрацыю Рэспублікі Крым і ўтварэнні ў складзе Расійскай Федэрацыі новых суб'ектаў — Рэспублікі Крым і горада федэральнага значэння Севастопаль| выдавецтва = Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі, Рада Федэрацыі| дата = 1 красавіка 2014 | мова = ru}}</ref>. === Венгерская мова === {{Асноўны артыкул|Венгерская мова ва Украіне}} Як і крымскататарская мова, [[венгерская мова]] не належыць да індаеўрапейскай сям’і, уваходзячы ў склад [[уральскія мовы|уральскай]] сям’і моў. Венгерская мова з’явілася на тэрыторыі сучаснай Украіны прыкладна на мяжы другога тысячагоддзя н.э. як вынік міграцыі некаторых [[фіна-вугры|фіна-ўгорскіх]] плямёнаў з поўдня Заходняй [[Сібіры]] ў [[Еўропа|Еўропу]], калі пэўная частка продкаў венграў — вуграў — асела ў Закарпацці і часткова адцясніла мясцовыя ўсходнеславянскія плямёны. Неўзабаве Закарпацце трапіла ў склад [[Каралеўства Венгрыя|Венгрыі]] і, за некаторымі выняткамі, заставалася ў яе складзе да [[1918]] года, што стала прычынай яе прывілеяванага становішча ў гэты перыяд. Венгерская мова ў асноўным прадстаўленая кампактным арэалам у [[Закарпацкая вобласць|Закарпацкай вобласці]] пры мяжы з [[Венгрыя]]й. Венгры Украіны ў пераважнай большасці лічаць венгерскую мову роднай мовай (95,4 %)<ref name=pierapis/>, пры гэтым некаторая частка іншых этнасаў Закарпацкай вобласці таксама лічыць мову роднай. Мова мае параўнальна шырокія пазіцыі ў мясцовай адукацыі. === Малдаўская мова === Малдаўская мова распаўсюджаная ў асноўным у раёнах ля мяжы з [[Малдова]]й і [[Румынія]]й. Большасцю сучасных лінгвістаў разглядаецца як адны з дыялектаў румынскай мовы. === Румынская мова === {{Асноўны артыкул|Румынская мова ва Украіне}} Носьбіты румынскай мовы ва Украіне пражываюць у асноўным у раёнах, блізкіх да мяжы з [[Румынія]]й, у прыватнасці ў Чарнавіцкай вобласці. Большая частка ўкраінскіх румынаў (91,7 %) лічыць роднай мовай румынскую<ref name=pierapis/>. === Балгарская мова === {{Асноўны артыкул|Балгарская мова ва Украіне}} З’яўленне балгараў звязанае з перасяленнем некаторых балгараў ва Украіну ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Найбольш балгарская мова ва Украіне прадстаўленая на поўдні [[Адэская вобласць|Адэскай]] і [[Запарожская вобласць|Запарожскай]] вобласцей. 64,2 % балгараў Украіны лічыць балгарскую мову роднай<ref name=pierapis/>. === Польская мова === {{Асноўны артыкул|Польская мова ва Украіне}} Гісторыя польскай мовы ва Украіне сыходзіць у часы далучэння ўкраінскіх ваяводстваў ВКЛ да [[Карона Польская|Польшчы]] ў выніку [[Люблінская Унія|Люблінскай Уніі]]. Праз Унію ў склад Польшчы трапіў цэнтр і захад Украіны, з прычыны чаго, аналагічна [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літве]], у гэтых рэгіёнах польская мова стала пераважнай мовай мясцовай шляхты, а таксама асноўнай мовай вялікай часткі галін грамадства і культуры. Ва ўсходняй Украіне, што адносна рана трапіла ў склад Масковіі (потым — Расіі), польская мова мела значна слабейшыя пазіцыі. Становішча польскай мовы на ўкраінскіх тэрыторыях пасілілася па ўваходжанні Галіччыны і Валыні ў склад міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Па ўключэнні гэтых тэрыторый у склад СССР большая частка палякаў зазнала дэпартацыю ў рамках абмену насельніцтва між Польшчай і УССР, у выніку чаго пазіцыі польскай мовы ва Украіне істотна пагоршыліся. == Іншыя звесткі == [[Файл:Languages-UkrSSR-1926.PNG|right|300px|thumb|Найбольш распаўсюджаныя родныя мовы ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]] паводле перапісу 1926 году]] Ніжэй прыведзенае храналагічнае размеркаванне долі родных моў у межах сучаснай Украіны<ref>[http://www.lnu.edu.ua/faculty/geography/Publik/Period/visn/33/Lozynskyy.pdf Р. Лозинський Тенденції мовної ситуації в Україні]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар = В. М. Кабузан.|загаловак = Украинцы в мире: динамика численности и расселения. 20-я годы XVIII века – 1989 год: формирование этнических и политических границ украинского этноса|спасылка = http://www.scribd.com/doc/119074830/%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%B7%D0%B0%D0%BD-%D0%92-%D0%9C-%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%86%D1%8B-%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5-%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%B8-%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F|месца = {{М.}}|выдавецтва = Наука|год = 2006|archive-url = https://web.archive.org/web/20131005070823/http://www.scribd.com/doc/119074830/%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%B7%D0%B0%D0%BD-%D0%92-%D0%9C-%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%86%D1%8B-%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5-%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%B8-%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F|archive-date = 5 кастрычніка 2013}}</ref>. {| | align="center" style="background:#f0f0f0;"|год перапісу | align="center" style="background:#f0f0f0;"|украінская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|руская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|іншыя |- | align="center"|[[1897]] / [[1900]]||70,7 %||9,6 %||19,7 % |- | align="center"|[[1920]] / [[1926]]||71,3 %||11,9 %||16,8 % |- | align="center"|[[1959]]||73,0 %||24,3 %||2,7 % |- | align="center"|[[1970]]||69,4 %||28,1 %||2,5 % |- | align="center"|[[1979]]||66,4 %||31,3 %||2,3 % |- | align="center"|[[1989]]||64,7 %||32,8 %||2,5 % |- | align="center"|[[2001]]||67,5 %||29,6 %||2,9 % |- | |} Паказчык вольнага валодання ўкраінскай і рускай мовамі сярод найбуйнейшых нацыянальнасцей Украіны<ref>{{Спасылка | url = http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul5/| загаловак = Нацыянальны склад насельніцтва, грамадзянства. Размеркаванне насельніцтва асобных нацыянальнасцей паводле іншых моў, апрача родных, якімі валодаюць (паводле сельскай і гарадскай мясцовасці, а таксама рэгіёнаў)| выдавецтва = Усеўкраінскі перапіс насельніцтва '2001| дата = 11 красавіка 2014 | мова = uk}}</ref><ref name=pierapis2>{{Спасылка | url = http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/| загаловак = Размеркаванне насельніцтва паводле нацыянальнасці і роднай мовы (паводле сельскай, гарадскай мясцовасцей, рэгіёна, плоці)| выдавецтва = Усеўкраінскі перапіс насельніцтва '2001| дата = 11 красавіка 2014 | мова = uk}}</ref>. {| | align="center" style="background:#f0f0f0;"|нацыянальнасць | align="center" style="background:#f0f0f0;"|колькасць | align="center" style="background:#f0f0f0;"|мовай сваёй<br />нацыянальнасці | align="center" style="background:#f0f0f0;"|украінскай | align="center" style="background:#f0f0f0;"|рускай |- | украінцы||37 541 693||96,8 %||-||58,1 % |- | рускія||8 334 141||98,9 %||58,8 %||- |- | беларусы||275 763||31,7 %||64,3 %||85,8 % |- | малдаване||258 619||78,9 %||50,7 %||71,1 % |- | крымскія татары||248 193||94,9 %||19,6 %||85,9 % |- | балгары||204 574||76,0 %||42,2 %||89,7 % |- | венгры||156 566||97,5 %||49,1 %||31,7 % |- | румыны||150 989||94,5 %||43,9 %||45,5 % |- | палякі||144 130||27,6 %||94,6 %||54,7 % |- | яўрэі||103 591||7,6 %||77,2 %||95,3 % |- | армяне||99 894||64,6 %||50,0 %||87,7 % |- | грэкі||91 548||23,4 %||57,5 %||97,5 % |- | татары||73 304||50,1 %||46,7 %||93,3 % |- | цыганы||47 587||53,5 %||60,8 %||47,0 % |- | азербайджанцы||45 176||65,4 %||44,4 %||84,9 % |- | |} У параўнанні са звесткамі перапісу [[1989]] года колькасць асоб, што лічыць украінскую мову роднай, падвысілася (гл. вышэй). Колькасць асоб, што лічыць рускую мову роднай, знізілася, аднак працэнтнае значэнне асоб, для якіх роднай мовай з’яўляецца іншая мова, узрасла (на 0,4 %, склаўшы 2,9 %)<ref name=pierapis/>. Паводле іншых крыніц інфармацыі, станам на [[2011]] год украінскую мову выкарыстоўваюць для зносін 53,3 % насельніцтва Украіны, рускую — 44,5 %, але існуюць іншыя лічбы<ref name=tsn/><ref name=up/>. Згодна са звесткамі Цэнтра эканамічных і палітычных даследаванняў імя Аляксандра Разумкова на [[16 чэрвеня|16]]—[[25 чэрвеня]] [[2012]] года (апытанне 2009 асоб старэйшых за 18 год) 43,6 % насельніцтва Украіны выступае за статус дзяржаўнай мовы выключна за ўкраінскай мовай, 23,9 % — за наданне статусу другой дзяржаўнай мовы рускай, 25 % — за наданне афіцыйнага статусу рускай мове ў некаторых рэгіёнах краіны, 2 % — за замацаванне дзяржаўнага статусу выключна за рускай мовай<ref>{{артыкул|загаловак=Більшість українців вважають «мовний» закон передвиборчим кроком ПР, – опитування|спасылка=http://zik.ua/ua/news/2012/07/04/356978|выданне=zik|год=2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120708015636/http://zik.ua/ua/news/2012/07/04/356978|archive-date=8 ліпеня 2012}}</ref>. Ніжэй прыведзеная статыстыка па распаўсюджанасці мовы свайго этнасу як роднай мовы паводле рэгіёнаў Украіны<ref name=pierapis2/>. {| class="wikitable standard collapsible collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !colspan=2|Больш падрабязная статыстыка паводле ўмоў выкарыстання мовы |- |style="border: none; background-color: transparent;" width="50%" valign="top"| {| |+ ! colspan=15 | |----- ! | ! |украінцы ! |рускія ! |беларусы ! |малдаване ! |крым.-татары ! |балгары ! |венгры ! |румыны ! |палякі ! |яўрэі ! |армяне ! |грэкі ! |азербайджанцы ! |цыганы |----- | '''Украіна''' ! align="center" |'''85,2 %''' ! align="center" |'''95,9 %''' ! align="center" |'''19,8 %''' ! align="center" |'''70,0 %''' ! align="center" |'''92,0 %''' ! align="center" |'''64,2 %''' ! align="center" |'''95,4 %''' ! align="center" |'''91,8 %''' ! align="center" |'''12,9 %''' ! align="center" |3,1 % ! align="center" |50,4 % ! align="center" |6,4 % ! align="center" |53,0 % ! align="center" |44,7 % |----- | [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|АРК]] | align="center" |40,4 % | align="center" |99,7 % | align="center" |17,1 % | align="center" |30,9 % | align="center" |93,0 % | align="center" |18,4 % | align="center" |29,0 % | align="center" |23,9 % | align="center" |4,1 % | align="center" |1,9 % | align="center" |52,9 % | align="center" |23,8 % | align="center" |55,8 % | align="center" |66,6 % |----- | [[Вінніцкая вобласць]] | align="center" |98,8 % | align="center" |86,2 % | align="center" |30,4 % | align="center" |57,3 % | align="center" | | align="center" |30,4 % | align="center" | | align="center" |39,4 % | align="center" |6,4 % | align="center" |8,5 % | align="center" |58,1 % | align="center" | | align="center" |36,4 % | align="center" |49,4 % |----- | [[Валынская вобласць]] | align="center" |99,7 % | align="center" |85,6 % | align="center" |36,6 % | align="center" |50,2 % | align="center" | | align="center" |22,7 % | align="center" | | align="center" | | align="center" |19,5 % | align="center" |4,2 % | align="center" |59,3 % | align="center" | | align="center" |49,7 % | align="center" |19,4 % |----- | [[Днепрапятроўская вобласць]] | align="center" |82,5 % | align="center" |93,7 % | align="center" |20,6 % | align="center" |33,9 % | align="center" | | align="center" |13,6 % | align="center" |47,6 % | align="center" |31,9 % | align="center" |7,0 % | align="center" |1,8 % | align="center" |54,3 % | align="center" |5,9 % | align="center" |57,4 % | align="center" |58,1 % |----- | [[Данецкая вобласць]] | align="center" |41,2 % | align="center" |98,6 % | align="center" |10,4 % | align="center" |15,2 % | align="center" | | align="center" |7,1 % | align="center" |20,0 % | align="center" |12,9 % | align="center" |4,1 % | align="center" |1,5 % | align="center" |38,6 % | align="center" |5,4 % | align="center" |42,2 % | align="center" |44,9 % |----- | [[Жытомірская вобласць]] | align="center" |97,8 % | align="center" |81,3 % | align="center" |28,0 % | align="center" |49,4 % | align="center" | | align="center" |19,2 % | align="center" | | align="center" |35,0 % | align="center" |1,3 % | align="center" |5,4 % | align="center" |54,1 % | align="center" |9,3 % | align="center" |52,5 % | align="center" |54,0 % |----- | [[Закарпацкая вобласць]] | align="center" |99,2 % | align="center" |91,7 % | align="center" |37,4 % | align="center" |65,3 % | align="center" | | align="center" |19,0 % | align="center" |97,1 % | align="center" |99,0 % | align="center" |20,5 % | align="center" |14,9 % | align="center" |59,0 % | align="center" | | align="center" |50,6 % | align="center" |20,5 % |----- | [[Запарожская вобласць]] | align="center" |68,8 % | align="center" |95,3 % | align="center" |15,9 % | align="center" |27,9 % | align="center" |47,0 % | align="center" |31,8 % | align="center" |44,5 % | align="center" |13,7 % | align="center" |3,9 % | align="center" |2,3 % | align="center" |48,9 % | align="center" |5,0 % | align="center" |50,8 % | align="center" |69,7 % |----- | [[Івана-Франкоўская вобласць]] | align="center" |99,8 % | align="center" |86,0 % | align="center" |42,2 % | align="center" |64,6 % | align="center" | | align="center" |39,1 % | align="center" |70,2 % | align="center" |47,5 % | align="center" |23,7 % | align="center" |10,5 % | align="center" |56,7 % | align="center" | | align="center" |68,2 % | align="center" |81,2 % |----- | [[Кіеўская вобласць]] | align="center" |98,4 % | align="center" |87,6 % | align="center" |33,5 % | align="center" |49,2 % | align="center" | | align="center" |28,5 % | align="center" |54,0 % | align="center" |33,2 % | align="center" |5,2 % | align="center" |5,4 % | align="center" |58,2 % | align="center" |6,8 % | align="center" |54,7 % | align="center" |58,9 % |----- | [[Кіраваградская вобласць]] | align="center" |96,7 % | align="center" |87,3 % | align="center" |31,8 % | align="center" |58,9 % | align="center" | | align="center" |24,7 % | align="center" |54,3 % | align="center" |37,4 % | align="center" |7,9 % | align="center" |2,8 % | align="center" |73,6 % | align="center" |7,2 % | align="center" |66,5 % | align="center" |62,1 % |----- | [[Луганская вобласць]] | align="center" |50,4 % | align="center" |98,2 % | align="center" |12,8 % | align="center" |20,0 % | align="center" | | align="center" |7,5 % | align="center" |24,4 % | align="center" |15,7 % | align="center" |3,7 % | align="center" |1,8 % | align="center" |44,6 % | align="center" |4,4 % | align="center" |47,9 % | align="center" |51,2 % |----- | [[Львоўская вобласць]] | align="center" |99,6 % | align="center" |87,8 % | align="center" |30,9 % | align="center" |50,8 % | align="center" | | align="center" |23,3 % | align="center" |62,8 % | align="center" |55,4 % | align="center" |55,9 % | align="center" |6,0 % | align="center" |44,5 % | align="center" |8,9 % | align="center" |56,0 % | align="center" |44,7 % |----- | [[Мікалаеўская вобласць]] | align="center" |82,4 % | align="center" |93,7 % | align="center" |19,6 % | align="center" |54,6 % | align="center" | | align="center" |29,7 % | align="center" |41,7 % | align="center" |29,0 % | align="center" |7,4 % | align="center" |2,4 % | align="center" |56,9 % | align="center" |7,4 % | align="center" |57,5 % | align="center" |43,3 % |----- | [[Адэская вобласць]] | align="center" |71,6 % | align="center" |97,0 % | align="center" |20,1 % | align="center" |73,3 % | align="center" | | align="center" |77,8 % | align="center" |42,9 % | align="center" |42,0 % | align="center" |6,2 % | align="center" |3,6 % | align="center" |50,4 % | align="center" |18,6 % | align="center" |53,4 % | align="center" |53,8 % |----- | [[Палтаўская вобласць]] | align="center" |97,1 % | align="center" |87,8 % | align="center" |31,5 % | align="center" |54,0 % | align="center" | | align="center" |26,9 % | align="center" |57,6 % | align="center" | | align="center" |6,5 % | align="center" |2,7 % | align="center" |61,2 % | align="center" |10,2 % | align="center" |66,1 % | align="center" |60,9 % |----- | [[Ровенская вобласць]] | align="center" |99,6 % | align="center" |83,2 % | align="center" |11,3 % | align="center" |48,6 % | align="center" | | align="center" |30,1 % | align="center" | | align="center" | | align="center" |9,3 % | align="center" |5,3 % | align="center" |50,6 % | align="center" | | align="center" |64,6 % | align="center" |61,5 % |----- | [[Сумская вобласць]] | align="center" |92,4 % | align="center" |89,5 % | align="center" |33,6 % | align="center" |46,7 % | align="center" | | align="center" |28,3 % | align="center" | | align="center" | | align="center" |5,9 % | align="center" |1,7 % | align="center" |60,3 % | align="center" |7,8 % | align="center" |59,8 % | align="center" |41,5 % |----- | [[Цярнопальская вобласць]] | align="center" |99,9 % | align="center" |80,3 % | align="center" |40,1 % | align="center" |62,6 % | align="center" | | align="center" |37,9 % | align="center" | | align="center" | | align="center" |8,6 % | align="center" |7,8 % | align="center" |63,3 % | align="center" | | align="center" |71,7 % | align="center" | |----- | [[Харкаўская вобласць]] | align="center" |74,1 % | align="center" |95,6 % | align="center" |22,7 % | align="center" |32,1 % | align="center" | | align="center" |18,2 % | align="center" |50,1 % | align="center" |17,1 % | align="center" |7,4 % | align="center" |1,3 % | align="center" |45,7 % | align="center" |8,0 % | align="center" |57,2 % | align="center" |62,4 % |----- | [[Херсонская вобласць]] | align="center" |87,0 % | align="center" |91,6 % | align="center" |24,7 % | align="center" |42,0 % | align="center" |38,4 % | align="center" |21,4 % | align="center" |44,8 % | align="center" |27,7 % | align="center" |4,4 % | align="center" |2,8 % | align="center" |66,0 % | align="center" |6,9 % | align="center" |48,6 % | align="center" |51,9 % |----- | [[Хмяльніцкая вобласць]] | align="center" |99,1 % | align="center" |84,0 % | align="center" |29,7 % | align="center" |48,6 % | align="center" | | align="center" |27,5 % | align="center" | | align="center" |31,7 % | align="center" |10,9 % | align="center" |9,5 % | align="center" |67,3 % | align="center" | | align="center" |58,8 % | align="center" |53,7 % |----- | [[Чаркаская вобласць]] | align="center" |98,3 % | align="center" |88,0 % | align="center" |31,3 % | align="center" |51,1 % | align="center" | | align="center" |28,1 % | align="center" |59,8 % | align="center" | | align="center" |8,2 % | align="center" |4,5 % | align="center" |68,8 % | align="center" |13,8 % | align="center" |55,0 % | align="center" |60,1 % |----- | [[Чарнавіцкая вобласць]] | align="center" |98,5 % | align="center" |91,5 % | align="center" |30,1 % | align="center" |91,6 % | align="center" | | align="center" |38,8 % | align="center" | | align="center" |91,9 % | align="center" |40,9 % | align="center" |20,7 % | align="center" |59,5 % | align="center" | | align="center" |75,7 % | align="center" | |----- | [[Чарнігаўская вобласць]] | align="center" |94,4 % | align="center" |88,8 % | align="center" |32,5 % | align="center" |41,7 % | align="center" | | align="center" |32,2 % | align="center" | | align="center" | | align="center" |6,1 % | align="center" |2,2 % | align="center" |58,4 % | align="center" | | align="center" |61,0 % | align="center" |57,0 % |----- | [[Кіеў]] | align="center" |85,7 % | align="center" |91,7 % | align="center" |17,7 % | align="center" |32,3 % | align="center" | | align="center" |23,5 % | align="center" |46,3 % | align="center" |34,5 % | align="center" |7,0 % | align="center" |2,4 % | align="center" |39,4 % | align="center" |9,0 % | align="center" |56,1 % | align="center" |49,0 % |----- | [[Севастопаль]] | align="center" |29,6 % | align="center" |99,7 % | align="center" |11,0 % | align="center" |27,1 % | align="center" |48,6 % | align="center" |13,3 % | align="center" | | align="center" | | align="center" |3,8 % | align="center" |1,2 % | align="center" |29,6 % | align="center" |4,1 % | align="center" |52,3 % | align="center" | |+ |} |} == Адукацыя == У [[2008]]/[[2009]] навучальным годзе ва Украіне ажыццяўлялася вывучэнне ўкраінскай і замежных моў, а таксама моў адізнаццаці нацыянальных меншасцей і карэнных народаў: балгарскай, гагаузскай моў, крымскататарскай, малдаўскай, рускай, грэчаскай, польскай, румынскай, славацкай, венгерскай моў, [[іўрыт]]у і [[ідыш]]у<ref>[http://web.archive.org/web/*/http://www.mon.gov.ua/newstmp/2009_1/19_08/inf.doc]</ref>. Выпускнікі мелі мажлівасць скласці Знешняе незалежнае ацэньванне (выпускны экзамен) па-ўкраінску, па-крымскататарску, па-руску, па-малдаўску, па-польску, па-румынску або па-венгерску. {| align="center" class="wikitable sortable" |+ ! |Мова ! |Колькасць устаноў з навучаннем на мове ! |Адукацыя на мове (вучняў) ! |Як прадмет ! |Як факультатыў або гурток ! |Доля ад агульнай колькасці вучняў (4 438 383) ! |Доля адпаведнага этнасу паводле перапісу 2001 г. |----- | балгарская | — | 80 | 9592 | 1275 | 0,25 % | 0,42 % |----- | гагаузская | — | — | 1400 | — | 0,03 % | 0,07 % |----- | іўрыт, ідыш | — | — | 1292 | 114 | 0,03 % | 0,21 % |----- | крымскататарская | 15 | 484 | 17725 | 5153 | 0,53 % | 0,51 % |----- | малдаўская | 6 | 4756 | 1590 | 434 | 0,15 % | 0,53 % |----- | руская | 1199 | 779423 | 1292518 | 165544 | 50,41 % | 17,20 % |----- | грэчаская | — | — | 3073 | 248 | 0,07 % | 0,19 % |----- | польская | 5 | 1389 | 6889 | 4443 | 0,29 % | 0,30 % |----- | румынская | 89 | 21671 | 683 | — | 0,51 % | 0,31 % |----- | славацкая | — | 79 | 224 | 202 | 0,011 % | 0,013 % |----- | венгерская | 66 | 16407 | 1337 | 278 | 0,41 % | 0,32 % |+ |} У [[2008]]/[[2009]] навучальным годзе ва Украіне функцыянавала 20 045 агульнаадукацыйных навучальных устаноў, у якіх вучылася 4 438 383 вучні, у тым ліку: * 1 199 агульнаадукацыйных навучальных устаноў — з навучаннем па-руску, 403 719 вучняў; * 1 628 школаў — з навучаннем па-руску і ўкраінску (па-руску — 368 594 вучні). Апрача таго, таксама працуюць школы з шматмоўнай адукацыяй (украінская, руская, крымскататарская; украінская, руская, румынская; украінская, руская, балгарская; украінская, руская, малдаўская мовы). Агулам у агульнаадукацыйных навучальных установах Украіны па-руску вучацца 779 423 вучні. Акрамя гэтага, рускую мову ў якасці прадмету вывучаюць 1 292 518 вучняў, як факультатыў або ў гуртку — 165 544 вучняў. Такім чынам, колькасць рускіх школ ва Украіне складае 5,9 % ад агульнай колькасці гэтых устаноў. Для параўнання ў [[1991]]/[[1992]] навучальным годзе іх налічвалася 3 364 або 15,9 %. Размеркаванне вучняў Украіны паводле класы і мовы адукацыі<ref>http://www.kmf.uz.ua/hun114/images/konyvek/melnyik_csernicsko.pdf</ref>. {| |+ | align="center" style="background:#f0f0f0;"|''''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|украінская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|руская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|румынская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|венгерская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|малдаўская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|крымскататарская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|польская |- | '''Агулам'''||'''75,05 %'''||'''23,89 %'''||'''0,47 %'''||'''0,35 %'''||'''0,11 %'''||'''0,10 %'''||'''0,02 %''' |- | 1||81,04 %||17,78 %||0,54 %||0,37 %||0,11 %||0,12 %||0,03 % |- | 2||79,95 %||18,87 %||0,52 %||0,39 %||0,11 %||0,13 %||0,03 % |- | 3||78,26 %||20,63 %||0,53 %||0,32 %||0,10 %||0,13 %||0,03 % |- | ''4''||''86,30 %''||''12,22 %''||''0,58 %''||''0,62 %''||''0,21 %''||''0,04 %''||''0,04 %'' |- | 5||76,21 %||22,17 %||0,51 %||0,36 %||0,13 %||0,09 %||0,03 % |- | 6||75,73 %||23,28 %||0,39 %||0,36 %||0,12 %||0,08 %||0,02 % |- | 7||74,09 %||24,90 %||0,45 %||0,34 %||0,10 %||0,09 %||0,02 % |- | 8||72,81 %||26,16 %||0,49 %||0,32 %||0,10 %||0,09 %||0,02 % |- | 9||69,23 %||29,83 %||0,43 %||0,31 %||0,09 %||0,09 %||0,01 % |- | 10||69,25 %||29,81 %||0,44 %||0,25 %||0,09 %||0,14 %||0,02 % |- | 11||68,51 %||30,64 %||0,36 %||0,26 %||0,10 %||0,11 %||0,02 % |} Доля ўкраінскамоўных школаў паводле навучальнага года і рэіёну краіны<ref>«Статистичний щорічник України за 1998 рік» — К., 1999</ref> {| class="standard sortable" ! ||1991||1992||1994||1996||1998 |- | АРК||||||0,1 %||0,1 %||0,5 % |- | Вінніцкая вобласць||81,3 %||83,8 %||89,9 %||93,0 %||96,0 % |- | Валынская вобласць||94,6 %||95,6 %||97,3 %||98,0 %||99,0 % |- | Днепрапятроўская вобласць||31,1 %||32,6 %||41,8 %||50,0 %||59,0 % |- | Данецкая вобласць||3,3 %||3,9 %||5,4 %||7,0 %||10,0 % |- | Жытомірская вобласць||76,7 %||79,1 %||85,1 %||89,0 %||93,0 % |- | Закарпацкая вобласць||81,7 %||82,4 %||83,8 %||85,0 %||85,0 % |- | Запарожская вобласць||22,7 %||24,9 %||29,8 %||33,0 %||38,0 % |- | Івана-Франкоўская вобласць||96,0 %||96,7 %||97,7 %||99,0 %||99,0 % |- | Кіеўская вобласць||84,6 %||86,7 %||91,1 %||93,0 %||95,0 % |- | Кіеў||30,9 %||41,7 %||63,4 %||76,0 %||87,0 % |- | Кіраваградская вобласць||62,2 %||65,3 %||72,0 %||78,0 %||84,0 % |- | Луганская вобласць||6,7 %||7,3 %||8,7 %||10,0 %||13,0 % |- | Львоўская вобласць||91,8 %||93,6 %||95,4 %||97,0 %||98,0 % |- | Мікалаеўская вобласць||43,5 %||46,1 %||53,3 %||59,0 %||66,0 % |- | Адэская вобласць||24,5 %||27,4 %||30,0 %||33,0 %||37,0 % |- | Палтаўская вобласць||74,3 %||74,4 %||80,6 %||85,0 %||89,0 % |- | Ровенская вобласць||93,6 %||96,6 %||98,4 %||99,0 %||99,5 % |- | Сумская вобласць||48,5 %||49,0 %||59,7 %||67,0 %||76,0 % |- | Цярнопальская вобласць||97,6 %||98,0 %||98,7 %||99,0 %||99,5 % |- | Харкаўская вобласць||28,0 %||30,6 %||35,2 %||39,0 %||47,0 % |- | Херсонская вобласць||51,7 %||56,2 %||59,9 %||65,0 %||70,0 % |- | Хмяльніцкая вобласць||81,5 %||84,1 %||89,6 %||94,0 %||97,0 % |- | Чаркаская вобласць||75,8 %||78,3 %||83,8 %||88,0 %||92,0 % |- | Чарнавіцкая вобласць||67,7 %||70,5 %||77,4 %||80,0 %||80,0 % |- | Чарнігаўская вобласць||67,1 %||70,3 %||78,0 %||83,0 %||89,0 % |- ! Украіна||49,3 %||51,4 %||56,5 %||60,0 %||65,0 % |} Ва Украіне дзейнічае 919 дзяржаўных прафесійна-тэхнічных устаноў, у 35 з іх выкладанне ўсіх дысцыплін адбываецца па-руску. Колькасць вучняў у гэтых установах складае 51,4 тыс. чал., або 12,5 % ад усёй колькасці. Усе прадметы выкладаюцца па-руску ў падобных установах Аўтаномнай Рэспублікі Крым (29 устаноў), у Севастопалі — у шасці. Частковая руская адукацыя прысутнічае ў некаторых установах Днепрапятроўскай, Данецкай, Запарожскай, Луганскай, Адэскай і Харкаўскай вобласцей. Акрамя таго, ва Украіне ёсць вышэйшыя навучальныя ўстановы з рускай мовай выкладання. Такія ўстановы ў асноўным засяроджаныя ў [[Луганск]]у, [[Данецк]]у, [[Харкаў|Харкаве]], [[Днепрапятроўск]]у, [[Адэса|Адэсе]] і Аўтаномнай Рэспубліцы Крым. У [[2008]]/[[2009]] навучальным годзе колькасць студэнтаў устаноў першага-другога ўзроўняў акрэдытацыі, якія вучацца па-руску, складала 280 767 чалавек (у [[1999]]/[[2000]] годзе — 395 605), такім чынам, у гэтым навучальным годзе па-руску навучалася 326 674 студэнты. Педагогаў для школаў з рускаю моваю выкладання рыхтуюць дванаццаць вышэйшых нвучальных устаноў першага-другога ўзроўняў акрэдытацыі, а таксама 34 вышэйшых навучальных установы трэцяга-чаьцвертага ўзроўняў акрэдытацыі<ref>{{артыкул|аўтар=Ірина Кириченко.|загаловак=Українська діаспора: менталітет «в екзилі»?|спасылка=http://www.dt.ua/3000/3050/66878/|выданне=Дзеркало Тижня|год=2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100108102318/http://www.dt.ua/3000/3050/66878/|archive-date=8 студзеня 2010}}</ref>. == Рэгіянальная палітыка == У жніўні [[2012]] года [[Вярхоўная Рада Украіны]] прыняла закон «Аб захадах дзяржаўнае моўнае палітыкі», згодна з якім краіна брала на сябе абавязкі [[Еўрапейская Хартыя рэгіянальных моў або моў меншасцей|Еўрапейскай Хартыі рэгіянальных моў]] і, такім чынам, дазваляла любой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінцы краіны ўстанавіць рэгіянальную мову ў выпадку, калі не менш за 10 % ад насельніцтва гэта тэрыторыі размаўляе на не-ўкраінскай мове. Украінская мова захавала за сабою дзяржаўны статус, але статус рэгіянальнай мовы дазволіў выкарыстоўваць на згаданых тэрыторыях іншыя мовы пры адукацыі, у органах мясцовага самакіравання, судох і пры адміністрацыйнай перапісцы<ref>{{Спасылка | url = http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/5029-17| загаловак = Закон Украіны пра захады дзяржаўнае моўнае палітыкі| назва праекту = Афіцыйны сайт Вярхоўнае Рады Украіны| выдавецтва = Вярхоўная Рада Украіны| дата = 11 красавіка 2014 | мова = uk}}</ref> == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://pro.mova.dn.ua ProМова — мовазнаўчая бібліятэка навучальнай і электроннай літаратуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150925144424/http://pro.mova.dn.ua/ |date=25 верасня 2015 }}{{ref-uk}} * [http://statistika.in.ua/mova2001/ Інтэрактыўныя моўныя карты Украіны]{{ref-uk}} * [http://www.ethnologue.com/country/UA/languages Мовы Украіны на лінгвістычным партале Ethnologue]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Мовы Украіны| ]] 8ztdowv3xf8eti8minde1bocu0w9uyl 0 197152 5135388 5055911 2026-05-03T16:48:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5135388 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Млыноцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Ельскі раён]] |Уключае = 8 населеных пунктаў |Сталіца = [[Млынок (Ельскі раён)|Млынок]] |Датаўтварэння = [[25 лютага]] [[1977]] |Скасаванне = [[27 снежня]] [[2022]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 603 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = http://yelsk.gomel-region.by/ru/mlyn/ |Заўвагі = }} '''Млыно́цкі сельсавет''' — былая<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923g0120647&p1=1&p5=0|title=Решение Гомельского областного Совета депутатов от 27 декабря 2022 г. № 422 "Об изменении административно-территориального устройства Ельского района Гомельской области"|website=pravo.by}}</ref> адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Ельскі раён|Ельскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Млынок (Ельскі раён)|Млынок]]. == Гісторыя == 25 лютага 1977 года [[Ельскі сельсавет]] быў перайменаваны ў Млыноцкі. 26 сакавіка 1987 года ў склад сельсавета з адміністрацыйнага падпарадкавання Ельскага гарсавета перададзены пасёлак [[Палеск (Ельскі раён)|Палеск]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. 17 лістапада 2005 года скасавана вёска [[Палаўкоўскі Млынок]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-201/2005-201(003-022).pdf&oldDocPage=5 Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 г. № 793 Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210602212348/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-201%2F2005-201%28003-022%29.pdf&oldDocPage=5|date=2 чэрвеня 2021}}</ref>. 26 верасня 2006 года населеныя пункты [[Дабрынскі]], [[Дабрынь (Ельскі раён)|Дабрынь]], [[Данілаўка (Ельскі раён)|Данілаўка]] былі перададзеныя ў склад [[Розалюксембургскі сельсавет|Розалюксембургскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2006-175/2006-175(003-054).pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 26 сентября 2006 г. № 295 Об изменении административно-территориального устройства районов Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190922194610/http://pravo.by/pdf/2006-175/2006-175(003-054).pdf|date=22 верасня 2019}}</ref>. 27 снежня 2022 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Дабрынскі сельсавет (Ельскі раён)|Дабрынскага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923g0120647&p1=1 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 27 декабря 2022 г. № 422 Об изменении административно-территориального устройства Ельского района Гомельской области]</ref>. == Склад == На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 8 населеных пунктаў: аграгарадок [[Млынок (Ельскі раён)|Млынок]], вёскі [[Бабруйкі]], [[Княжабор’е]], [[Мазуры (Ельскі раён)|Мазуры]], [[Палаўкі (Ельскі раён)|Палаўкі]], [[Санюкі]], [[Ульянаўка (Ельскі раён)|Ульянаўка]] і пасёлак [[Палеск (Ельскі раён)|Палеск]]. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 702 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 90,3 % — [[беларусы]], 4,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 3,0 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 1,6 % — [[цыганы на Беларусі|цыганы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 603 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=28 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / С.Д. Гриневич и др. — Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 2: (1944―1980 гг.). — Минск: «Беларусь», 1987. — 283 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|116104}} {{Ельскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Ельскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1977 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2022 годзе]] ai4bq96ct6nnu152mvp84xtkep0ic5w 0 207930 5135409 3188745 2026-05-03T18:31:25Z JerzyKundrat 174 Мэта перасылкі зменена з [[Народная Воля]] на [[Народная Воля (газета)]] 5135409 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Народная Воля (газета)]] d1vk22vpb0eyvztzhpe20uogwagfxoy 0 229001 5135335 5111473 2026-05-03T14:33:13Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:BioShock]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135335 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні |выява = [[File:Official cover art for Bioshock Infinite.jpg|275px]] |подпіс = Вокладка, на якой галоўны герой гульні Букер Дэ Віт. |распрацоўшчык = {{нп5|Irrational Games|Irrational Games|en|Irrational Games}}{{efn|Некаторыя работы былі зробленыя кампаніяй «''2K Australia''».<ref>{{cite web |url=http://www.polygon.com/2013/2/12/3979724/2k-australias-role-in-bioshock-infinite-development |title=2K Australia's role in BioShock Infinite's development |last=Pitcher |first=Jenna |work=Polygon |publisher=Vox Media |date=February 12, 2013 |accessdate=September 17, 2014 }}</ref>. Перанос гульні пад Mac OS X зроблены «''{{нп5|Aspyr|Aspyr|en|Aspyr}}''»<ref name="Aspyr"/>.}} |даты выпуску = '''Windows, PS3, X360'''<br />26 сакавіка 2013<br />'''OS X'''<br />29 жніўня 2013<br/>'''Linux'''<br/>17 сакавіка 2015 }} '''«BioShóck Ínfinite»''' — шутар ад першай асобы, распрацаваны кампаніяй «{{нп5|Irrational Games|Irrational Games|en|Irrational Games}}» і выдадзены «{{нп5|2K Games|2K Games|en|2K Games}}». Ён быў выпушчаны ва ўсім свеце для «[[Microsoft Windows]]», «[[PlayStation 3]]» і «[[Xbox 360]]» [[26 сакавіка]] [[2013]] года, порт для «OS X» ад кампаніі «{{нп5|Aspyr|Aspyr|en|Aspyr}}» быў выпушчаны [[29 жніўня]] 2013 года, порт для «Linux» быў выпушчаны [[17 сакавіка]] [[2015]] года. «Infinite» — гэта трэцяя гульня ў «{{нп5|BioShock, серыя|серыі BioShock|en|BioShock (series)}}», але яе сюжэтная лінія не з’яўляецца часткай сюжэтнай лініі папярэдніх гульняў «BioShock». Канцэпцыя геймплэю аналагічная папярэднім гульням. «Irrational Games» і {{нп5|Кен Левін|Кен Левін|en|Ken Levine (game developer)}} базавалі гульню на гістарычных падзеях пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]], напрыклад, [[Сусветная выстаўка (1893)|Калумбаўскай выстаўцы 1893 года]], і на аснове канцэпцыі {{нп5|амерыканская выключнасць|амерыканскай выключнасці|ru|Американская исключительность}}, а таксама ўплыве ад пазнейшых падзей, напрыклад, {{нп5|рух «Захапі»|руху «Захапі»|en|Occupy movement}}. Падзеі гульні адбываюцца ў [[1912]] годзе. Галоўны герой, былы агент {{нп5|Пінкертан|Пінкертана|en|Pinkerton (detective agency)}} Букер Дэ Віт пасланы да плаваючага ў паветры горада Калумбія, каб знайсці маладую жанчыну Элізабет, якая знаходзіцца там у палоне большую частку свайго жыцця. Хоць Букер ратуе Элізабет, пара становіцца звязанай з супрацьстаялымі групоўкамі горада: {{нп5|Натывізм, палітыка|натывістычнымі|en|Nativism (politics)}} і {{нп5|элітызм|элітычнымі|en|Elitism}} заснавальнікамі, якія кіруюць Калумбіяй і імкнуцца захаваць свае прывілеі для белых амерыканцаў, і «Vox Populi», падземнымі [[Паўстанне|паўстанцамі]], якія прадстаўляюць {{нп5|найніжэйшы клас|найніжэйшы клас|en|Underclass}} горада. Падчас гэтага канфлікту Букер даведваецца, што Элізабет валодае дзіўнымі здольнасцямі маніпуляваць «''разрывамі''» ў прасторава-часовым кантынууме і неўзабаве выяўляе, што гэтыя здольнасці маюць вялізнае значэнне для цёмных таямніц горада. Гулец кіруе Букерам Дэ Вітам на працягу ўсёй гульні, АІ-кантраляваная Элізабет яму дапамагае. Як і ў папярэдніх гульнях «BioShock», гулец выкарыстоўвае камбінацыі зброі і адзення, якія называецца «Gears». Яны прапануюць унікальныя атрыбуты і псіхакінетычныя здольнасці. Сілы Элізабет таксама могуць быць выкарыстаныя, каб дапамагчы ў барацьбе з варожымі сіламі. У адрозненні ад абмежаваных прастор падводнага горада «{{comment|Rapture|Захапленне}}», адкрытасць Калумбіі прадугледжвае больш дынамічнага бою, уключаючы баі, якія праходзіць на {{нп5|амерыканскія горкі|амерыканскіх горках|en|Roller coaster}}, якія з’яўляюцца чыгуначнай сістэмай горада. Загружаны кантэнт для гульні ўключае ў сябе дадатковую місію «[[BioShock Infinite: Burial at Sea|Burial at Sea]]», якая звязвае сюжэт «Infinite» з сюжэтам арыгінальнай гульні «BioShock». Гульня атрымала больш за 85 узнагарод на E3 2011, у тым ліку «Best of Show» з «{{нп5|Game Critics Awards|Game Critics Awards|en|Game Critics Awards}}». «BioShock Infinite» атрымала добрыя водгукі крытыкаў. У прыватнасці, пахвалы тычыліся яе сюжэту і візуальнага дызайнерскага мастацтва. Паводле водгуку «[[Metacritic]]» гэта трэцяя па рэйтынгах відэагульня 2013 года. На працягу двух месяцаў з моманту выпуску было прададзена больш за {{nobr|3 700 000}} фізічных копій, увогуле былі прададзены больш за 6 мільёнаў копій. У канцы года гульня выйграла некалькі ўзнагарод, у тым ліку «Гульня года» паводле некалькіх гульнявых выданняў. == Апісанне == === Перадгісторыя === [[File:Bioshock-infinite-columbia.jpg|left|thumb|Падзеі «''BioShock Infinite''» адбываюцца ў лятаючым [[стымпанк]]-горадзе Калумбія<ref>{{Cite web | url = http://popstyle.ew.com/2013/04/09/bioshock-infinite-the-steampunk-style-floating-city-the-virtual-actress-and-more-design-notes/ | title = 'BioShock Infinite': The steampunk style floating city, the 'virtual actress,' and more design notes | first = Nakisha | last = Williams | date= April 9, 2013 | accessdate = February 8, 2014 | work = Entertainment Weekly }}</ref>.]] Падзеі «''BioShock Infinite''» адбываюцца ў [[1912]] годзе ў выдуманым горадзе Калумбія, які вісіць у паветры з-за камбінацыі гіганцкіх [[Дырыжабль|дырыжабляў]], паветраных шароў, рэактараў, паветраных вінтоў, і ў асноўным «''квантавай левітацыі''»<ref name="quantum levitation">{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Downtown Emporia | quote = '''Rosalind Lutece (via Voxophone)''': "I had trapped the atom in the mid-air. Colleagues called my Lutece Field quantum levitation, but in fact, it was nothing of the sort. Magicians levitate - my atom simply failed to fall. If an atom could be suspended indefinitely, well-- why not an apple? If an apple, why not a city?"}}</ref>. Названы ў гонар {{нп5|Калумбія, сімвал|жаночай персаніфікацыі|en|Columbia (name)}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў]]<ref>{{Cite web | url = http://kotaku.com/5989001/even-in-the-next-bioshock-america-was-a-woman-but-not-a-nice-one | title = Even in BioShock Infinite's Alternate History, America Was a Woman. But Not a Nice One. | first = Evan | last =Narcisse | date= March 6, 2013 | accessdate = November 1, 2013 | publisher = Kotaku }}</ref>, горад Калумбія быў заснаваны самаабвешчаным [[прарок]]ам Закарыяй Хэйлі Комстакам, які выкарыстаў свае сувязі ў [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэсе]], каб амерыканскі ўрад пабудаваў яго<ref name="archangel"/><ref name="Congress">{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Battleship Bay | quote = '''Zachary Hale Comstock (via Voxophone)''': "As the months and years turned to memories, so did the men of Congress turn to righteousness. And through the technology of men, the dollars of Washington, the Lord worked his will upon Columbia and raised her high above the Sodom below."}}</ref>. Урад хацеў, каб Калумбія служыла лятаючай {{нп5|Сусветная выстаўка|Сусветнай выстаўкай|en|World's fair}} і ў якасці ўзору поспеху амерыканскай выключнасці для астатняй часткі свету<ref name="Infinite official"/>. Горад быў запушчаны падчас [[Сусветная выстаўка (1893)|Калумбаўскай выстаўкі]] ў [[1893]] годзе<ref name="youtube columbia"/>, а затым быў адпраўлены да далёкіх берагоў, падарожнічаючы з кантынента на кантынент<ref name="Infinite official"/>. Калумбія першапачаткова разглядаецца як гонар Злучаных Штатаў, але паміж амерыканскім урадам і горадам расце напружанасць. У [[1901]] годзе, насуперак жаданню ўрада, Калумбія жорстка паклала канец [[Іхэтуаньскае паўстанне|паўстанню іхэтуаняў]] у [[Пекін]]е<ref name="youtube columbia"/>. Гэта падзея паказала плывучы горад як добра ўзброены паветраны [[лінкар]], здольны выклікаць разбурэнні па ўсім свеце<ref name="Infinite official"/>. Амерыканскі ўрад запатрабаваў вярнуць Калумбію пад суверэнітэт ЗША, аднак у адказ Калумбія выйшла са складу Злучаных Штатаў і знікла ў аблоках, яе месцазнаходжанне неўзабаве стала невядомым<ref name="youtube columbia">{{cite web | url = http://www.youtube.com/watch?v=9tMjyGJdzwk | title = Columbia: A Modern Day Icarus? | first = | last = Irrational Games | date =January 28, 2013 | accessdate = November 11, 2013 | publisher = [[YouTube]] }}</ref>. Свабодны ад уплыву звонку, Комстак стаў мець поўны кантроль над горадам, ператварыўшы яго з лятаючай сусветнай выстаўкі ў [[Тэакратыя|тэакратычную]] {{нп5|Паліцэйская дзяржава|паліцэйскую дзяржаву|ru|Полицейское государство}}. Пад кіраўніцтвам Комстака ў Калумбіі склалася псеўда[[Хрысціянства|хрысціянскае]] [[Утопія|ўтапічнае]] грамадства, якое пакланялася яму як чароўнай прароцкай фігуры і бацькам-заснавальнікам Злучаных Штатаў як святым<ref name="NPR"/>. Нягледзячы на відавочны ўтапізм Калумбіі, неўзабаве паказваецца схаваная [[антыўтопія]]<ref>{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/394098/interviews/interview-bioshock-infinite-designer-on-utopias-and-dystopias/ | title = Interview: BioShock Infinite designer on utopias and dystopias | first = Shaun | last= Prescott | date = March 4, 2013 | accessdate = November 5, 2013 | work = Computer and Video Games }}</ref>. У горадзе шырока распаўсюджаныя інстытуцыянальны [[расізм]] і [[элітызм]], перавага {{нп5|белыя людзі|белых|en|White people}}, найвышэйшых і сярэдніх класаў узведзена ўрадам у ранг закона<ref>{{cite web | url = http://www.insidegamingdaily.com/2011/05/23/e3-2011-irrationals-tim-gerritsen-on-bioshock-infinite/ | title = E3 2011: Irrational’s Tim Gerritsen on BioShock Infinite | first = Billy | last= Shibley | date = May 23, 2011 | accessdate = December 26, 2013 | publisher = Machinima.com }}</ref>. Нягледзячы на курс на расавую чысціню ў Калумбіі, людзі расавых меншасцей у горадзе прысутнічаюць, але толькі ў якасці крыніцы таннай працоўнай сілы. Яны — найніжэйшы клас Калумбіі, служаць у асноўным у якасці рабоў ці наёмных служачых<ref>{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Raffle Square | quote = '''Jeremiah Fink (via Voxophone)''': "I told you, Comstock – you sell ‘em paradise, and the customers expect cherubs for every chore! No menials in God’s kingdom! Well, I’ve a man in Georgia who’ll lease us as many Negro convicts as you can board! Why, you can say they’re simple souls, in penance for rising above their station. Whatever eases your conscience, I suppose."}}</ref>. Расавая [[сегрэгацыя]] мае моцныя пазіцыі ў горадзе, напрыклад, Букер Дэ Віт бачыць, як міжрасавыя пары сутыкаюцца з рызыкай грамадскага пабівання камянямі<ref>{{cite web | url = http://www.forbes.com/sites/games/2013/04/09/bioshock-infinite-review-xbox-360-version/ | title = BioShock Infinite Review - Xbox 360 Version | page = 1 | first = Daniel | last= Nye Griffithst | date = April 9, 2013 | accessdate = February 8, 2013 | work = [[Forbes]] }}</ref>. Да падзей гульні расавыя напружанасць узрасла да пункту кіпення, Калумбія знаходзіцца на мяжы грамадзянскай вайны паміж кіруючымі «''Заснавальнікамі''» і баевікамі «''Vox Populi''» — дзвюма фракцыямі абсалютна процілеглых ідэалогій<ref>{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Finkton Docks | quote = '''Daisy Fitzroy''': "There's already a fight, DeWitt. Only question is, whose side are you on? Comstock is the god of the white man, the rich man, the pitiless man. But if you believe in common folk, then join the Vox. If you believe in the righteous folk, then join the Vox."}}</ref>. «''Заснавальнікі''» на чале з Комстакам з’яўляюцца пераважнай палітычнай фракцыяй у горадзе і кіраўнікамі Калумбіі. Яны — расісцкія ультра[[нацыяналізм|нацыяналісты]], якія імкнуцца захаваць ільготы Калумбіі выключна для белых амерыканскіх грамадзян, адмаўляючы ў такім жа праве замежнікам<ref>{{cite web | url = http://gameinformer.com/b/news/archive/2010/09/12/columbia-a-city-divided.aspx | title = Columbia: A City Divided | page = 1 | work = Game Informer | date = September 12, 2010 | accessdate = September 12, 2010 | first = Matt | last = Bertz | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100916192511/http://gameinformer.com/b/news/archive/2010/09/12/columbia-a-city-divided.aspx | archivedate = 16 верасня 2010 | url-status = dead }}</ref>. «''Vox Populi''» ({{lang-la|''Голас народа''}}), на чале з Дэйзі Фіцрой — група супраціўлення, якая змагаецца, каб аднавіць правы Калумбійскага грамадзянства для людзей усіх рас і рэлігій. Тым не менш, гады жорсткай барацьбы ператварылі іх барацьбу са сляпой нянавісці ў больш жорсткія і зверскія метады<ref>{{cite web | url = http://www.gameinformer.com/b/news/archive/2010/09/12/columbia-a-city-divided.aspx?PostPageIndex=2 | title = Columbia: A City Divided | page = 2 | work = Game Informer | date = September 12, 2010 | accessdate = September 12, 2010 | first = Matt | last = Bertz | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100916190757/http://gameinformer.com/b/news/archive/2010/09/12/columbia-a-city-divided.aspx?PostPageIndex=2 | archivedate = 16 верасня 2010 | url-status = dead }}</ref>. У дадатак да ўнутранай барацьбы, Калумбія разбураецца «''разрывамі''» ў [[Прастора-час|прасторы-часу]]<ref name="1up preview tears">{{cite web | url = http://www.1up.com/previews/bioshock-infinite-gameplay-1912-1983?pager.offset=0 | title = BioShock Infinite Jumps From 1912 to 1983 And Back | first = Thierry | last = Nguyen | date = May 23, 2011 | accessdate = May 23, 2011 | publisher = 1UP.com | archiveurl = https://web.archive.org/web/20121019163014/http://www.1up.com/previews/bioshock-infinite-gameplay-1912-1983?pager.offset=0 | archivedate = 19 кастрычніка 2012 | url-status = dead }}</ref>. Будучы вынікам мінулых навуковых эксперыментаў, гэтыя разрывы выяўляюць альтэрнатыўныя сусветы і дазваляюць узаемадзейнічаць з імі<ref>{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Emporia | quote = '''Rosalind Lutece (via Voxophone)''': "Brother, what Comstock failed to understand is that our contraption is a window not into prophecy, but probability. But his money means the Lutece Field cannot become the Lutece Tear -- a window between worlds. A window through which you and I might finally be together."}}</ref>. У той час як большасць калумбійскіх грамадзян лічаць гэтыя разрывы простай цікаўнасцю, некаторыя людзі эксплуатуюць іх для стварэння радыкальна новых відаў зброі і тэхналогій<ref>{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = The Factory | quote = '''Jeremiah Fink (via Voxophone)''': "These holes have shown me yet another wonder, though I've yet to see the application for it. They illuminate a merger of machine and man that is somehow the lesser, yet the greater, of both parties. The process seems to be irreversible. Perhaps, though, Comstock will have some need of this kind of thing to keep watch in that tower of his."}}</ref>, іншыя жа праз іх прыносяць футурыстычную музыку і песні і граюць яе на састарэлых прайгравальніках Калумбіі 1912 года<ref name="wired music">{{cite web | url = http://www.wired.com/gamelife/2012/12/bioshock-infinite-music/ | title = If You Leave Me, I’ll Die: 9 Popular Songs That Unlock BioShock Infinite‘s Mysteries | work = Wired | date = December 8, 2012 | accessdate = December 9, 2012 | first = Chris | last = Kohler }}</ref><ref>{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Downtown Emporia | quote = '''Jeremiah Fink (via Voxophone)''': "Dear brother, these holes in the thin air continue to pay dividends. I know not which musician you borrow your notes from, but if he has half the genius of the biologist I now observe, well...then you are to be the Mozart of Columbia."}}</ref>. Як у «''BioShock''» і «''[[BioShock 2]]''», гулец можа знайсці аўдыёчасопісы — «''Voxophones''»— і кінапраектары — «''Kinetoscopes''». Яны пашыраюць гісторыю да тых падзей, якія адбываюцца ў гульні<ref name="polygon fixes">{{cite web | url = http://www.polygon.com/2013/1/17/3886934/bioshock-infinite-will-fix-the-faults-of-its-predecessors-system-of | title = Bioshock Infinite will fix the faults of its predecessor's system of choice | first = Emily | last = Gera | date = January 17, 2013 | accessdate = January 18, 2013 | publisher = Polygon }}</ref>. Хоць дзеянні гульні адбываюцца да падзей папярэдніх двух гульняў («''BioShock''», падзеі якой адбываюцца ў 1960 годзе і «''BioShock 2''» 1968 года), пытанне таго, ці адбываецца «''Infinite''» у гэтай жа часовай лініі, застаецца без адказу<ref name="rps levine interview">{{cite web | url = http://www.rockpapershotgun.com/2010/08/13/the-bioshock-infinite-ken-levine-interview/#more-35892 | title = The Bioshock: Infinite Ken Levine Interview | first = Kieron | last = Gillen | date = August 13, 2010 | accessdate = August 13, 2010 | publisher = Rock Paper Shotgun }}</ref>. === Персанажы === [[Выява:BioShock-Infinite-Revenge-Of-the-Jedi.jpg|thumb|upright=1.2|Элізабет адкрывае разрыў у Парыж 1980-х.]] Гулец кіруе галоўным героем Букерам Дэ Вітам (голас — {{нп5|Трой Бэйкер||en|Troy Baker}}), апальным членам Нацыянальнага Дэтэктыўнага агенцтва Пінкертан, эмацыйна спустошаным ад актаў гвалту, якія ён здзейсніў у {{нп5|бойня на ручаі Вундэд-Ні|бойні пры Вундэд-Ні|en|Wounded Knee Massacre}}<ref>{{cite web | url = http://www.digitaltrends.com/gaming/irrational-games-will-offer-fans-an-alternative-to-bioshock-infinites-cover-art/ | title = Irrational Games will offer fans an alternative to BioShock Infinite's cover art | first = Adam | last = Rosenberg | date = December 10, 2012 | accessdate = December 18, 2012 | publisher = Digital Trends }}</ref>. Сутыкнуўшыся з гульнявымі даўгамі, ён адпраўляецца ў Калумбію, каб выратаваць Элізабет ({{нп5|Кортні Дрэйпер||en|Courtnee Draper}}) — маладую жанчыну, якая знаходзіцца там у няволі з дзяцінства і мае магчымасць адкрываць разрывы<ref name="Infinite official"/><ref name="ign preview songbird">{{cite web | url = http://pc.ign.com/articles/116/1169837p1.html | title = E3 2011: BioShock Infinite – Beware the Songbird | first = Hilary | last= Goldstein | date = May 23, 2011 | accessdate = May 24, 2011 | publisher = [[IGN]] }}</ref>. Яе ўтрымлівае «''Songbird''» (Салавей) — вялікая робат-птушка, якая была яе сябрам, запраграмаваная, каб адчуваць, калі Элізабет здзейсніць спробу ўцёкаў<ref name="ign preview songbird"/>. «''Бацька''» Закарыя Хейлі Комстак (Кіф Вандэнхойвель), галоўны антаганіст, з’яўляецца заснавальнікам Калумбіі і лідарам Заснавальнікаў, якія кіруюць горадам<ref name="archangel">{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Welcome Center | quote = '''Zachary Hale Comstock (via Voxophone)''': And then, the archangel showed a vision: a city, lighter than air. I asked her, 'Why do you show this to me, archangel? I'm not a strong man. I'm not a righteous man. I am not a holy man.' And she told me the most remarkable thing: "You're right, Prophet. But if grace is within the grasp of one such as you, how can anyone else not see it in themselves?"}}</ref>. Паважаны як «''Прарок''», Комстак захоўвае сваю ўладу ў горадзе праз магутны [[культ асобы]], заснаваны на хрысціянстве і айцах-заснавальніках Злучаных Штатаў<ref name="NPR">{{cite web | url = http://www.npr.org/blogs/alltechconsidered/2013/04/01/175911265/bioshock-infinite-a-first-person-shooter-a-tragic-play | title = 'Bioshock Infinite': A First-Person Shooter, A Tragic Play | first = Laura | last = Sydell | date = April 1, 2013 | accessdate = April 1, 2013 | publisher = NPR }}</ref><ref name="40deaths">{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Downtown Emporia | quote = '''Lady Comstock (via Voxophone)''': Tonight, the Prophet moved against his political enemies. He preaches mercy, but forty souls lie tonight dead, in unmarked graves. If a man was ever unworthy of grace, it would be my husband. But when I was beyond redemption, he offered it anyway. How can I deny forgiveness to one who, with love, granted it to me?}}</ref>. Заснавальнікі супрацьстаяць «''Vox Populi''» на чале з Дэйзі Фіцрой (Кімберлі Брукс). Першапачаткова пакаёўка ў доме Комстака, Фіцрой збягае пасля таго, як яна была пакарана Комстакам за забойства яго жонкі<ref name="scapegoat">{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Bull House Impound | quote = '''Daisy Fitzroy (via Voxophone)''': They argued somethin' fierce at night—Lady Comstock and the Prophet. Could never make out what it was about from my bunk, though. After the worst, I see she ain't left for morning prayer...so I crept upstairs to check in on her. And like a fool...I lingered. "Scullery maid" was what they called me when I walked into Comstock House. "Murderer" was what they shouted when I ran out.}}</ref>. Неўзабаве пасля ўцёкаў яна фарміруе «''Vox Populi''» і становіцца яго лідарам з-за нянавісці да метадаў Заснавальнікаў<ref name="fitzroy fear">{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = The Hall of Heroes | quote = '''Daisy Fitzroy (via Voxophone)''': The one thing people need to learn is that fear is the antidote to fear. I don't want to be a part of their world. I don't want to be a part of their culture, their politics, their people. The sun is setting on their world, and soon enough, all they gon'[na] see...is the dark.}}</ref> Роберт (Олівер Вагер) і Разалінда Лютэс (Джэніфер Хейлі) — дзве таямнічыя асобы, якія накіроўваюць Букера ў Калумбію і з’яўляюцца на працягу ўсяго яго падарожжа. Хоць яны выглядаюць як блізняты, яны паказваюцца, як адзін і той жа чалавек, але з дзвюх розных рэальнасцей, здолеўшы высветліць, як пераступіць праз рэальнасць. Разалінда паказана адным з тэхналагічных цудаў, якія трымаюць на плаву Калумбію<ref name="forbes ending">{{cite web | url = http://www.forbes.com/sites/insertcoin/2013/03/27/an-attempt-to-understand-bioshock-infinites-brilliant-and-bizarre-ending/ | title = An Attempt to Understand BioShock Infinite's Brilliant and Bizarre Ending | work = Forbes | first = Paul | last = Tassi | date = March 27, 2013 | accessdate = March 27, 2013 }}</ref><ref name="lutece deaths">{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Downtown Emporia | quote = '''Rosalind Lutece (via Voxophone)''': Comstock has sabotaged our contraption. Yet, we are not dead. A theory: we are scattered amongst the possibility space. But my brother and I are together, and so, I am content. He is not. The business with the girl lies unresolved. But perhaps there is one who can finish it in our stead.}}</ref> === Сюжэт === У 1912 годзе Роберт і Разалінда Лютэс вязуць Букера Дэ Віта да маяка на востраве ля ўзбярэжжа [[Мэн (штат)|штата Мэн]]. Букеру паведамілі: «''прывядзеш нам дзяўчыну, мы даруем доўг''». Букер уваходзіць у маяк, які апыняецца ракетнай шахтай. Яна транспартуе яго ў Калумбію<ref>{{cite video game|title=BioShock Infinite|developer=Irrational Games|publisher=2K Games|date=March 26, 2013|level=|quote=}}</ref> Букер прыбывае на ярмарку і сутыкаецца з гарадскімі ўладамі. Вызваліўшы Элізабет з яе вежы, Букер ухіляецца ад «''Songbird''». Дасягнуўшы дырыжабля, Букер абяцае ўзяць Элізабет у Парыж; калі яна разумее, што яны збіраюцца ў Нью-Ёрк, каб Букеру прабачылі доўг, яна б’е яго і ён страчае прытомнасць. Букер прачынаецца, а дырыжабль ужо пад кантролем Дэйзі Фіцрой і «''Vox Populi''», якія прапануюць вярнуць карабель, калі Букер аднавіць пастаўкі зброі<ref name="eurogamer dec2012 preview">{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2012-12-07-bioshock-infinite-preview-back-on-track | title = BioShock Infinite preview: back on track? | first = Jeffrey | last = Mutelef | date = December 7, 2012 | accessdate = December 7, 2012 | publisher = Eurogamer }}</ref><ref>{{cite web | url = http://popwatch.ew.com/2012/12/07/bioshock-infinite-snap-judgement/ | title = 'Bioshock Infinite' snap judgment: Taking to the skies, and taking on religion and race | first = Adam | last = Vary | date = December 7, 2012 | accessdate = December 9, 2012 | work = Entertainment Weekly | archive-date = 9 снежня 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121209012207/http://popwatch.ew.com/2012/12/07/bioshock-infinite-snap-judgement/ | url-status = dead }}</ref>. Пасля знаходжання Элізабет Букер становіцца яе абаронцам. Элізабет дэманструе сваю здольнасць адкрываць разрывы, але змены рэальнасці наносяць вялікую шкоду прасторы-часу Калумбіі і свету ў цэлым. Адкрыты разрыў прыводзіць іх у свет, дзе Букер — пакутнік «''Vox Populi''», «''ахвяра''» якога выклікала адкрытую вайну паміж Заснавальнікамі і «''Vox Populi''». Сутыкнуўшыся ў альтэрнатыўнай рэальнасці з «''жывым Букерам''», Фіцрой, перакананая, што ён «''альбо самазванец або прывід''», абарочвае яе сілы супраць Букера. З дапамогай Букера Элізабет забівае Фіцрой, каб прадухіліць яе ад забойства хлопчыка-Заснавальніка. Калі галоўныя героі спрабуюць з’ехаць дырыжаблем, «''Songbird''» атакуе іх і яны церпяць крах, трапляючы назад у Калумбію. Працягваючы свой шлях, яны даведваюцца гісторыю заснавання горада: Закарыя Хейлі Комстак наняў двайнятаў Лютэс, каб пабудаваць прыладу «''Сіфон''» для змяншэння сіл Элізабет, якая з’яўляецца прыёмнай дачкой Комстака; і Комстак планаваў забіць сваю жонку і Лютэсаў, каб схаваць праўду. Элізабет захопліваецца «''Songbird''», Букер трапляе ў будучыню, дзе бачыць пажылую Элізабет; яна тлумачыць, што, так як Букер не спыніў «''Songbird''», яна пакутавала дзесяцігоддзямі ад катаванняў і прамывання мазгоў, успадкоўваючы метады Комстака па вядзенні вайны ў свеце. Тлумачачы, што «''Songbird''» заўсёды прадухіляў яго папярэднія спробы выратавання, Элізабет просіць Букера, каб ён спыніў «''Songbird''» песняй і вяртае яго ў цяперашні час<ref name="eurogamer ending"/>. Букер знаходзіць сапраўдную Элізабет і пара пераследуе Комстака каля дырыжабля. Комстак патрабуе ад Букера растлумачыць Элізабет яе мінулае; разгневаны Букер топіць Комстака. Букер адмаўляе веданне аб зніклым мезенцы Элізабет, але яна сцвярджае, што ён проста забыўся. Кіруючы «''Songbird''», пара адбівае атаку «''Vox Populi''» перад тым, як «''Songbird''» знішчае «''Сіфон''». Здольнасці Элізабет цалкам абуджаюцца, што дазваляе ёй адкрыць разрыў і транспартаваць іх у падводны горад «''[[Захапленне (BioShock)|Захапленне]]''»{{efn|Незразумела, гэта «''Захапленне''» з дзвюх папярэдніх гульняў «''BioShock''» ці не. Дыялог у загружаным эпізодзе «''Burial At Sea''» мяркуе, што ''Захапленне'' ў «''BioShock''», «''BioShock Infinite''», і «''Burial At Sea''» можа быць з таго ж сусвету.}}. Букер і Элізабет матэрыялізуюцца ўнутры горада, адкуль яны бачаць «''Songbird''», раздушанага за кошт ціску вады<ref name="kotaku songbird villain">{{cite web | url = http://kotaku.com/seeing-through-the-eyes-of-a-bioshock-infinite-villain-464782887 | title = Seeing Through The Eyes Of A BioShock Infinite Villain | first = Tina | last = Amini | date = April 1, 2013 | accessdate = April 1, 2013 | publisher = Kotaku }}</ref>. Элізабет сустракаецца з Букерам ля маяка, тлумачачы, што ёсць незлічонае мноства альтэрнатыўных маякоў і версій Букера і Элізабет; яны знаходзяцца ў адной з бясконцых магчымых рэальнасцей у залежнасці ад іх выбару<ref>{{cite web | url = http://www.wired.com/gamelife/2013/04/bioshock-infinite-spoilers/ | title = Letters From Columbia: Breaking Down BioShock Infinite | work = Wired | first = Chris | last = Kohler | date = April 3, 2013 | accessdate = April 3, 2013 }}</ref>. Яна расказвае, што 8 кастрычніка 1893 года Роберт Лютэс падышоў да Букера ад імя Комстака з просьбай, што ён «''дае нам дзяўчынку, а мы прабачаем доўг''», спасылаючыся на дачку Букера, Ану Дэ Віт (менавіта надпіс «''AD''» вытатуіраваны на руцэ Букера). Букер неахвотна пагадзіўся, але неўзабаве пагнаўся за Лютэсам; Комстак ледзь паспеў збегчы праз разрыў, яго закрыццё разарвала палец Аны. Комстак выгадаваў Ану як родную дачку, Элізабет, і з-за яе адсечанага пальца яна існуе ў дзвюх рэальнасцях адначасова. Гэта дазваляе ёй ствараць разрывы і перамяшчацца паміж імі<ref name="cvg ending">{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/399176/bioshock-infinite-ending-explained/ | title = Unlocking the secrets and mysteries behind BioShock Infinite | first = Andy | last = Kelly | date = April 5, 2013 | accessdate = April 5, 2013 | work = Computer and Video Games }}</ref>. Роберт Лютэс, разгневаны дзеяннямі Комстака, пераканаў Разалінду дапамагчы яму прывесці Букера ў рэальнасць, дзе існуе Калумбія, каб выратаваць Элізабет<ref name="lutece deaths"/><ref name="cvg ending"/>. Элізабет тлумачыць, што Комстак заўсёды застанецца жывым у альтэрнатыўных сусветах, паколькі Лютэсы стварылі розныя сусветы для Букера шмат разоў, каб паспрабаваць скончыць цыкл<ref name="eurogamer ending">{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2013-04-04-bioshock-infinite-ending-explained | title = BioShock Infinite ending explained | first = Tom | last = Phillips | date = April 4, 2013 | accessdate = April 4, 2013 | publisher = Eurogamer }}</ref>. Каб спыніць Комстака, патрабуецца ўмяшанне ў яго нараджэнне. Элізабет пераносіць Букера назад у часе, менавіта ў той момант, калі ён прыняў хрышчэнне ў надзеі загладзіць грахі, учыненыя ў Вундэд-Ні; яна тлумачыць, што ў той час, як Букер перадумаў, некаторыя альтэрнатыўныя Букеры прынялі хрышчэнне і адрадзіліся як «''Закарыя Комстак''»<ref name="eurogamer ending"/>. Комстак, якому пазней становіцца вядома пра яго сувязь з Букерам і машыну Лютэсаў, выкраў Ану, каб забяспечыць Калумбію біялагічным спадчыннікам. Аны з розных сусветаў топяць Букера, прадухіляючы яго выбар і, такім чынам, прадухіляючы існаванне Комстака. Адна за адной, Элізабет пачынаюць знікаць і экран становіцца чорным<ref name="cvg ending"/>. У сцэны пасля цітраў Букер{{efn|Гульня не ўдакладняе, гэта тая ж версія Букера, якой гуляў гулец або гэта Букер з другой альтэрнатыўнай рэальнасці.}} абуджаецца ў сваёй кватэры 8 кастрычніка 1893 года. Ён кліча Ану і адчыняе дзверы ў яе пакой, але экран становіцца чорным<ref name="cvg ending"/>. == Геймплэй == Як «''BioShock''» і «''BioShock 2''», «''BioShock Infinite''» — шутар ад першай асобы з ролевымі элементамі. У адрозненне ад абмежаваных прастор «''Rapture''» у папярэдніх гульнях «''BioShock''», асяроддзе Калумбіі забяспечвае большую дынамічнасць баявых задач у «''Infinite''»<ref name="cvg combat">{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/347753/interviews/bioshock-infinite-combat-has-evolved-in-a-very-substantial-way/ | title = BioShock Infinite: 'Combat has evolved in a very substantial way' | first = Tom | last = Ivan | date = May 25, 2012 | accessdate = May 27, 2012 | work = Computer and Video Games }}</ref>. Гулец павінен прайсці Калумбію, выкарыстоўваючы зброю і разнастайныя прылады выканання задач. Гулец можа несці толькі два віды зброі, у той жа час<ref name="manual">{{cite book|editor=Irrational Games|year=2013|title=BioShock Infinite manual|edition=US Xbox 360|publisher=2K Games}}</ref>{{rp|7}} можа збіраць іншыя віды зброі і боепрыпасаў са зрынутых ворагаў або ў выпадковых месцах па ўсім горадзе. У дадатак да яго здароўя Букер таксама абсталяваны шчытом. Пры пашкоджанні шчыт аднаўляецца пасля некалькіх секунд, у той час як здароўе можа быць папоўнена з аптэчкі або прадуктаў харчавання<ref name="manual"/>{{rp|2}}. Калі Букер памірае, гулец адраджаецца ў бяспечнай зоне, але губляе невялікую колькасць грошай. Букер аднаўляе часткова здароўе і боепрыпасы, у той час як мясцовыя ворагі таксама часткова вылечваюцца. Гулец можа акрыяць ад смерці шмат разоў, але тады ён страціць усе свае грошы. Букер атрымлівае сілы і здольнасці праз «''Vigors''», «''Gears''» і настоі, раскіданыя па ўсёй Калумбіі. «''Vigors''», эквівалент плазмідаў з «''BioShock''»<ref name="polygon dec2012 preview">{{cite web | url = http://www.polygon.com/2012/12/7/3739008/bioshock-infinite-hands-on-preview | title = BioShock Infinite hands-on: Mysteries in the clouds | first = Michael | last = McWheartor | date = December 7, 2012 | accessdate = December 7, 2012 | publisher = Polygon }}</ref> даюць такія здольнасці, як стварэнне электрашоку ці кантроль машыны/чалавека<ref name="manual"/>{{rp|10}}. «''Vigors''» патрабуюць солі, эквівалент «''ЕВА''» з «''BioShock''» для сілкавання<ref>{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/2012/12/08/what-i-didnt-love-about-bioshock-infinite/ | title = What I didn’t love about BioShock Infinite | publisher = ''PC Gamer'' | date = December 8, 2012 | accessdate = December 12, 2012 | first = Evan | last = Lahti }}</ref>. Солі могуць быць знойдзеныя па ўсёй Калумбіі і таксама прадастаўляюцца ў выпадку смерці. Нашэнне «''Gears''» даць пасіўныя здольнасці, якія могуць палепшыць трываласць або пашкоджанне супраціўлення гульца, аналагічныя функцыі ў «''BioShock''» маюць «''Тонікі''»<ref name="polygon dec2012 preview"/>. Кожны кавалак абсталявання трапляе ў адзін з чатырох канкрэтных слотаў: капялюш, сарочка, чаравікі і штаны. Толькі адзін кавалак можа быць прымацаваны да слота ў адзін і той жа час; дадатковыя кавалкі могуць захоўвацца ў інвентары гульца. Настоі даюць магчымасць пастаяннага павышэння здароўя, соляў гульца або шчыта. У некаторых пунктах сюжэту гулец будзе вымушаны зрабіць выбар для таго, каб працягнуць, прычым кожны выбар робіць нязначныя змены сюжэту. Напрыклад, у розыгрышы ў пачатку гульні Букер выйграе, розыгрыш з’яўляецца прыкрыццём для грамадскага забівання камянямі міжрасавай пары. У якасці ўзнагароды за перамогу ў латарэі, Букер атрымлівае самы першы кідок, і гулец атрымлівае выбар: кінуць у пару або ў дыктара. Калі гулец выбірае другі варыянт, пара з’яўляецца пазней, каб падзякаваць яму за вызваленне. [[File:Syline Combat.jpg|thumb|upright=1.2|Букер страляе падчас язды на амерыканскіх горках.]] Букер можа рухацца па Калумбіі пешшу і на амерыканскіх горках. Амерыканскія горкі прызначаюцца для перамяшчэння грузаў па ўсёй Калумбіі, але Букер пазней выкарыстоўвае іх як асабісты транспарт. Гулец знаходзіць інструмент для запясця («''Sky-Hook''»), пасля чаго Букер і ворагі могуць ездзіць на горках; гулец можа сутыкнуцца з ворагамі, якія выкарыстоўваюць сістэму; гулец можа выкарыстоўваць аднаручную зброю пры яздзе. Свабода перамяшчэння па «''Sky-Line''» дазваляецца на працягу некалькіх відаў бою<ref name="kotaku interview"/><ref name="psblog levine">{{cite web | url = http://blog.eu.playstation.com/2010/09/22/bioshock-infinite-10-minute-gameplay-video-ken-levine-talks-combat/ | title = BioShock Infinite: 10-minute Gameplay Video, Ken Levine Talks Combat | first= Sid | last= Shuman | date = September 22, 2010 | accessdate = September 24, 2010 | publisher = Sony Computer Entertainment}}</ref><ref name="ign levine interview">{{cite web | url = http://xbox360.ign.com/articles/111/1112232p2.html | title = Building the World of BioShock Infinite | first = David | last = Clayman | date= August 19, 2010 | accessdate =August 23, 2010 | publisher = [[IGN]] }}</ref>. Букер можа таксама ныраць з амерыканскіх горак, каб ударыць ворагаў яго «''Sky-Hook''»; у той жа час на зямлі ён можа выкарыстоўваць «''Sky-Hook''» як зброю блізкага бою<ref name="manual"/>{{rp|4}}. Пасля таго, як гулец уз’яднаўся з Элізабет, ён павінен супрацоўнічаць з ёй, каб збегчы з Калумбіі. Гулец не кантралюе Элізабет, але замест гэтага яна рэагуе на гульца і бягучую сітуацыі ў манеры, падобнай да [[Штучны інтэлект|АІ]] у «''{{нп5|Left 4 Dead|Left 4 Dead|en|Left 4 Dead}}''»<ref name="kotaku interview">{{cite web | url = http://kotaku.com/5614097/it-would-be-dishonest-to-say-this-is-not-bioshock | title = 'It Would Be Dishonest To Say This Is Not BioShock.' | first=Stephan | last=Tolito | date=August 16, 2010 | accessdate=August 16, 2010 | publisher=Kotaku }}</ref>. У адрозненне ад «''BioShock''», дзе перад гульцом стаіць задача абароны сястрычкі падчас яе суправаджэння<ref>{{cite web | url = http://arstechnica.com/gaming/news/2011/07/ask-ars-is-bioshock-infinite-going-to-be-one-long-escort-mission.ars | title = Ask Ars: will Bioshock Infinite be one long escort mission? | first = Ben | last = Kuchera | date =July 17, 2011 | accessdate = July 18, 2011 | publisher = Ars Technica }}</ref>, Элізабет не патрабуе ніякай абароны і можа паклапаціцца пра сябе ў баі<ref name="psblog levine"/>. У той час як гулец б’ецца, Элізабет скануе вобласць на прадмет наяўнасці матэрыялаў, такіх як патроны, аптэчкі, солі і іншыя прадметы, і кідае іх Букеру па меры неабходнасці. Яна таксама можа выкарыстоўваць свае здольнасці адкрыцця разрываў, каб дапамагчы гульцу, у выніку чаго можна атрымаць зброю, здароўе, солі, дэталі на будынках ці зямлі, такія як выступ на будынку ці лужына нафты, і аўтаматызаваныя абаронныя адзінкі. Толькі адзін разрыў можа быць адкрыты ў адзін і той жа момант, што змушуе гульца рабіць выбар паміж даступнымі разрывамі, каб палегшыць бой<ref name="ign preview songbird"/><ref name="guardian preview">{{cite web | url = http://www.guardian.co.uk/technology/gamesblog/2010/aug/20/bioshock-infinite-gamescom | title = Bioshock Infinite: hands-on at Gamescom | first = Steve | last = Boxer | date =August 20, 2010 | accessdate =August 20, 2010 | work = [[The Guardian]] }}</ref>. Элізабет таксама мае магчымасць узломваць замкі, выкарыстоўваючы яе шпільку. Тым не менш, яна патрабуе адмычак, якія можна знайсці па ўсёй Калумбіі, каб адчыніць дзверы або сейфы, якія захоўваюць каштоўныя або схаваныя элементы. Вывучаючы Калумбію, гулец і Элізабет могуць знайсці розныя карысныя прадметы, такія як [[наяўныя грошы]], прадукты харчавання, медыцынскія камплекты, боепрыпасы і солі<ref>{{cite web | url = http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/2013/02/20/bioshock-infinite-ps3-hands-on-a-question-of-faith/ | title = Bioshock Infinite PS3 hands-on: A question of faith | first = Joel | last = Gregory | date = February 20, 2013 | accessdate = November 14, 2013 | publisher = ''Official PlayStation Magazine'' | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140107055734/http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/2013/02/20/bioshock-infinite-ps3-hands-on-a-question-of-faith/ | archivedate = 7 студзеня 2014 | url-status = dead }}</ref>. Гандлёвыя аўтаматы, якія раскіданыя па ўсёй Калумбіі, могуць быць выкарыстаны для пакупкі прыпасаў і магутных апгрэйдаў для зброі і «''Vigors''»<ref>{{cite web | url = http://www.forbes.com/sites/games/2013/04/09/bioshock-infinite-review-xbox-360-version/ | title = BioShock Infinite Review - Xbox 360 Version | first = Daniel | last = Nye Griffiths | date = April 9, 2013 | accessdate = November 14, 2013 | publisher = ''Forbes''}}</ref>. Даступныя дадатковыя пабочныя місіі, дзе гулец павінен разблакаваць сейфы або дэкадаваць скрытыя шыфры; іх завяршэнне ўзнагароджвае Букера прыпасамі, «''Voxophones''» ці мадэрнізуючымі настоямі<ref>{{cite web | url = http://www.gamefront.com/bioshock-infinite-side-quest-chests-vox-messages-locations-guide/ | title = Bioshock Infinite: Side-quest Chests & Vox Messages Locations Guide | first = Kevin | last = Thielenhaus | date = March 28, 2013 | accessdate = November 14, 2013 | publisher = GameFront}}</ref>. Гулец выступае супраць розных ворагаў, якія падзяляюцца на тры тыпы: стандартныя ворагі, цяжкавагавікі і аўтаматы бяспекі. Стандартныя ворагі — ворагі, якія прадстаўляюць заснавальнікаў і «''Vox Populi''»<ref name="manual"/>{{rp|11–13}}. Цяжкія нападнікі — больш грозныя ворагі, якія выступаюць у якасці міні-босаў на працягу ўсёй гульні. Яны патрабуюць новай тактыкі ад гульца<ref name="cvg motorized patriot">{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/339146/interviews/bioshock-infinite-heavy-hitters-bosses-will-add-variety-strategy-to-combat/ | title = Ken Levine talks to us about the wider role the game's new adversaries will play | first = Tom | last = Ivan | date = March 8, 2012 | accessdate = March 8, 2012 | work = Computer and Video Games }}</ref>. Аўтаматы — узброеныя машыны, раскіданыя па ўсёй Калумбіі, якія дзейнічаюць у якасці сістэмы абароны бяспекі для горада. Гэта пераважна гарматы, аўтаматычныя ракетніцы і лятаючыя маскіты<ref name="manual"/>{{rp|11–13}}. Пасля завяршэння гульні на лёгкім, нармальным або цяжкім рэжыме цяжкасці, разблакоўваецца «''Рэжым 1999''», у якім складанасць гульні значна павялічваецца. Ворагі нашмат больш жорсткія, сістэма навігацыі гульца выдаляецца, кіраванне рэсурсамі з’яўляецца значна больш важным для выжывання; складанасць гульні не можа быць змененай падчас гульні. Акрамя таго, у гэтым рэжыме адраджэнне пасля смерці выкарыстоўвае больш грошай; калі Букер памірае з менш чым $ 100, гульня заканчваецца, і гулец адпраўляецца назад у галоўнае меню, дзе можа трапіць праз апошняе аўтазахаванне да месца, дзе ён загінуў<ref name="EuroG review"/>. У якасці альтэрнатывы «''Рэжым 1999''» можа проста быць адмыкнуты шляхам уводу {{нп5|Код Konami|сакрэтнага кода|en|Konami Code}} ў галоўным меню<ref>{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/2013/03/25/bioshock-infinite-1999-mode-konami-code/ | title = Unlock BioShock Infinite's 1999 mode with the Konami code | first = Omri | last = Petitte | date = March 26, 2013 | accessdate = November 14, 2013 | publisher = ''PC Gamer''}}</ref>. Гэты рэжым узыходзіць да «''[[System Shock 2]]''», відэа-гульні, распрацаванай «''Irrational Games''» у 1999 годзе<ref name="kotaku 1999">{{cite web | url = http://kotaku.com/5878338/average-gamers-are-going-to-hate-bioshock-infinites-1999-mode | title = Average Gamers are Going To Hate BioShock Infinite's 1999 Mode | first = Mike | last = Fahey | date = January 23, 2012 | accessdate = March 10, 2014 | publisher = Kotaku }}</ref>. == Распрацоўка == [[File:Ken Levine 2014 GDC cropped.jpg|thumb|right|upright=0.7|Кен Левін быў крэатыўным дырэктарам і вядучым аўтарам «''BioShock Infinite''». Левін раней працаваў у тых жа ролях для «''BioShock''».]] «''BioShock Infinite''» была распрацавана «''Irrational Games''» і выдадзена «''2K Games''». Крэатыўным дырэктарам і вядучы аўтарам быў Кен Левін<ref>{{cite web | url = http://www.destructoid.com/q-a-with-ken-levine-head-in-the-clouds-240197.phtml | title = Q&A with Ken Levine: Head in the clouds | publisher = Destructoid | date = December 9, 2012 | accessdate = March 16, 2014 | first = Allistair | last = Pinsof | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140316111605/http://www.destructoid.com/q-a-with-ken-levine-head-in-the-clouds-240197.phtml | archivedate = 16 сакавіка 2014 | url-status = dead }}</ref>. «''Irrational Games''» і Левін, які раней распрацаваў арыгінальную «''BioShock''», прапусцілі магчымасць працы над працягам «''BioShock 2''» на карысць новай гульні «''BioShock''» з іншай абстаноўкай<ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2010-08-12-levine-why-i-passed-on-bioshock-2 | title = Levine: Why I passed on BioShock 2 | publisher = Eurogamer | date = August 12, 2010 | accessdate = January 4, 2014 | first = Wesley | last = Yin-Poole }}</ref>, «''Take-Two Interactive''» дапамагла ім<ref name="shacknews garritsen interview">{{cite web | url = http://www.shacknews.com/article/65100/bioshock-infinite-interview-irrationals-timothy | title = BioShock Infinite Interview: Irrational's Timothy Gerritsen | publisher = Shacknews | date = August 12, 2010 | accessdate = January 4, 2014 | first = Xav | last = de Matos }}</ref>. Праца над «''Infinite''» пачалася ў лютым 2008 года<ref name="guardian prescient">{{cite web | url = http://www.theguardian.com/technology/2011/dec/01/bioshock-infinite-interview-ken-levine | title = How BioShock Infinite will be prescient – interview with Ken Levine | work = [[The Guardian]] | date = December 2, 2011 | accessdate = January 4, 2014 | first = Nick | last = Cowen }}</ref>, канцэпцыя гульні сфарміравалася праз шэсць месяцаў пасля выпуску арыгінала «''BioShock''»<ref>{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/261321/irrational-prototyped-other-games-before-bioshock-infinite/ | title = Irrational prototyped other games before Bioshock: Infinite | work = Computer and Video Games | date = August 23, 2010 | accessdate = January 4, 2014 | first = Andy | last = Robinson }}</ref>. Пад мянушкай «''Праект Ікар''»<ref name="Icarus">{{cite web | url = http://www.g4tv.com/thefeed/blog/post/706568/teaser-site-for-irrational-games-project-icarus-goes-live/ | title = Teaser Site For Irrational Games' "Project Icarus" Goes Live | publisher = G4 | date = July 28, 2010 | accessdate = January 4, 2014 | first = Jake | last = Gaskill | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140103220624/http://www.g4tv.com/thefeed/blog/post/706568/teaser-site-for-irrational-games-project-icarus-goes-live/ | archivedate = 3 студзеня 2014 | url-status = dead }}</ref>, «''Irrational Games''» працаваў у таямніцы над «''Infinite''» на працягу двух з паловай гадоў да абвяшчэння выхаду [[12 жніўня]] [[2010]] года<ref name="vg247 levine interview">{{cite web | url = http://www.vg247.com/2010/08/19/interview-irrational-games-ken-levine/ | title = Interview – Irrational Games' Ken Levine | first = Stephany | last = Nunneley | date = August 19, 2010 | accessdate = August 19, 2010 | publisher = VG247}}</ref>. Распрацоўка гульні заняла каля пяці гадоў. Рэліз быў абвешчаны на [[19 лютага]] 2013 года.<ref>{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/2013/02/19/bioshock-infinite-gold-irrational/ | title = BioShock Infinite goes gold, Irrational says it cut enough content to "make five or six games" | work = PC Gamer | date = February 20, 2013 | accessdate = January 4, 2014 | first = Omri | last = Petitte }}</ref>. У «''Irrational Games''» над гульнёй працавала каманда з 200 чалавек<ref name="nytimes levine">{{cite web | url = http://www.nytimes.com/2013/03/24/arts/video-games/the-nerd-as-auteur-in-bioshock-infinite.html | title = The Nerd as Auteur in BioShock Infinite | first = Harold | last = Goldberg | date = March 21, 2013 | accessdate = April 10, 2013 | work = The New York Times }}</ref>, якая таксама атрымлівала істотную дапамогу ад дэвелаперскай кампаніі «''2K Australia''», якая раней была часткай «''Irrational Games''»<ref>{{cite web | url = http://www.polygon.com/2013/2/12/3979724/2k-australias-role-in-bioshock-infinite-development | title = 2K Australia's role in BioShock Infinite's development | publisher = Polygon | date = February 12, 2013 | accessdate = March 16, 2014 | first = Jenna | last = Pitcher }}</ref>. На пачатковых этапах развіцця «''Irrational Games''» разглядалі некалькі параметраў для гульні, у тым ліку паўторнае выкарыстанне «''Rapture''» або ўстаноўка сюжэту ў эпоху [[Адраджэнне|Адраджэння]], пакуль, нарэшце, не было прынята рашэнне аб лятаючым горадзе Калумбія<ref name="vg247 original rapture">{{cite web | url = http://www.vg247.com/2013/02/01/bioshock-infinite-originally-set-in-rapture-dev-explains-terrifying-move-from-to-columbia/ | title = BioShock Infinite originally set in Rapture: dev explains ‘terrifying’ move to Columbia | first = Dave | last = Cook | date = February 1, 2013 | accessdate = February 1, 2013 | publisher = VG247 }}</ref><ref name="polygon cut material">{{cite web | url = http://www.polygon.com/2013/2/18/3994648/bioshock-infinite-had-enough-cut-from-it-to-make-five-or-six-full | title = BioShock Infinite had enough cut from it to make five or six full games | first = Jenna | last = Pitcher | date = February 18, 2013 | accessdate = February 19, 2013 | publisher = Polygon }}</ref>. Рашэнне аб стварэнні гульні ў Калумбіі паўстала пасля таго, як распрацоўшчыкі і Левін прачыталі навукова-папулярную кнігу Эрыка Ларсана «''Д’ябал у Белым горадзе''», якая паказвае Калумбаўскую выстаўку ў Чыкага 1893 года<ref name="telling tales">{{cite web | url = http://www.digitalspy.com/gaming/news/a351747/telling-tales-bioshocks-ken-levine-on-video-game-storytelling.html | title = Telling tales: 'BioShock's Ken Levine on video game storytelling | first = Andrew | last = Laughlin | date = November 20, 2011 | accessdate = January 4, 2014 | publisher = Digital Spy}}</ref>. Перыяд часу на мяжы XX стагоддзя і гістарычныя падзеі, звязаныя з ім, напрыклад, Сусветная выстаўка, натхнілі такія аспекты гульні, як, напрыклад, горад у небе<ref>{{cite web | url = http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/2011/12/07/ken-levine-explains-the-birth-of-bioshock-infinite/ | title = Ken Levine explains the birth of Bioshock Infinite | first = Leon | last = Hurley | date = December 7, 2011 | accessdate = January 4, 2014 | work = PlayStation Official Magazine | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131110113534/http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/2011/12/07/ken-levine-explains-the-birth-of-bioshock-infinite/ | archivedate = 10 лістапада 2013 | url-status = dead }}</ref>, а канцэпцыя амерыканскай выключнасці пазней натхніла сюжэт гульні і яе настрой<ref>{{cite web | url = http://ign.com/articles/2010/08/19/building-the-world-of-bioshock-infinite | title = Building the World of BioShock Infinite | first = David | last = Clayman | date = August 19, 2010 | accessdate = March 20, 2014 | publisher = [[IGN]] }}</ref>. У гульні таксама ўключаны ўплыў ад пазнейшых падзей, такія як {{нп5|рух «Захапі»|рух «''Захапі''»|en|Occupy movement}} 2011 года<ref>{{cite web | url = http://www.washingtonpost.com/business/technology/the-tea-party-occupy-wall-street-and-bioshock-infinite-how-a-video-game-is-reflecting-life/2011/10/21/gIQAlU8fGM_story.html | title= The tea party, Occupy Wall Street and ‘BioShock Infinite’: How a video game is reflecting life | first= Hayley | last = Tsukayama | date = October 25, 2011 | accessdate = October 26, 2011 | work = The Washington Post }}</ref> і некалькіх фільмаў, такія як «''{{нп5|Сіні аксаміт, фільм|Сіні аксаміт|en|Blue Velvet (film)}}''» [[Дэвід Лінч|Дэвіда Лінча]] і «''[[Ззянне (фільм, 1980)|Ззянне]]''» [[Стэнлі Кубрык]]а<ref name="Wired Inspired">{{cite web | url = http://www.wired.com/gamelife/2012/12/ff_bioshock/ | title = Why BioShock Infinite’s Creator Won’t Settle for Success | first = Chris | last = Suellentrop | date = December 6, 2012 | accessdate = January 4, 2014 | publisher = ''Wired''}}</ref>. [[Файл:Meg Turney as Elizabeth from Bioshock.jpg|міні|злева|Касплэй Элізабет, галоўнай гераіні гульні, на фестывалі «''WonderCon''» у 2013 годзе.]] Цэнтральнае месца ў гульні займаюць адносіны паміж персанажамі Букера і Элізабет, яго кампаньёна<ref>{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/384576/interviews/interview-ken-levine-on-religion-and-racism-in-bioshock-infinite/ | title = Interview: Ken Levine on religion and racism in BioShock Infinite | first = Nick | last = Cowen | date = December 21, 2012 | accessdate = January 4, 2014 | work = Computer and Video Games}}</ref>. У адрозненне ад Джэка з «''BioShock''» і Суб’екта Дэльта з «''BioShock 2''», абодва з якіх былі маўклівымі героямі, пратаганіст «''BioShock Infinite''» Букер мае ўласны голас<ref name="gamepro inspirations">{{cite web | url = http://www.gamepro.com/article/features/218053/ken-levine-talks-bioshock-infinite-inspirations/ | title = Ken Levine talks BioShock Infinite inspirations | first = Will | last = Herring | date = February 1, 2011 | accessdate = February 1, 2011 | publisher = Gamepro | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110825145555/http://www.gamepro.com/article/features/218053/ken-levine-talks-bioshock-infinite-inspirations | archivedate = 25 жніўня 2011 | url-status = live }}</ref>. Элізабет, цэнтральны элемент гульні, была распрацавана ў якасці сімвала, які можа быць не толькі карысным спадарожнікам гульца, а і рэальным партнёрам са значнай эмацыйнай сувяззю<ref>{{cite web | url = http://www.vg247.com/2012/12/07/bioshock-infinite-elizabeths-role-in-the-game-deepened-as-development-progressed/ | title = BioShock Infinite – Elizabeth's role in the game deepened as development progressed | first = Stephaney | last = Nunneley | date = December 7, 2012 | accessdate = December 7, 2012 | publisher = VG247 }}</ref>. Развіццё Элізабет было натхнёна персанажам {{нп5|Алікс Вэнс|Алікс Вэнс|en|Alyx Vance}}, які быў апісаны Левінам як цэнтральны элемент і «''эмацыйны''» драйвер «''[[Half-Life 2]]''»<ref name="Gamespot halflife">{{cite web | url = http://www.gamespot.com/features/how-half-life-influenced-bioshock-infinite-6347428/ | title = How Half-Life Influenced BioShock Infinite | first = Giancarlo | last = Varanini | date = December 12, 2011 | accessdate = December 15, 2011 | publisher = Gamespot }}</ref>. Для сюжэту Левін прымяніў новы падыход шляхам прыцягнення акцёраў для Букера і Элізабет, [[Трой Бэйкер|Троя Бэйкера]] і [[Кортні Дрэйпер]], адпаведна, у студыю, каб развіць персанажаў і дапамагчы ўдакладніць сюжэт<ref name="wired voiceactors">{{cite web | url = http://www.wired.com/gamelife/2011/09/bioshock-infinite-pax-2011/ | title = Rare Collaboration Adds Weight to BioShock Infinite | first = Chris | last = Kohler | date = September 2, 2011 | accessdate = December 21, 2011 | work = Wired }}</ref>. Левін, аднак, не забяспечваў акцёраў поўным веданнем сюжэту для таго, каб дапамагчы ім развіць адносіны іх персанажаў значна больш натуральным чынам<ref name="levine storytelling">{{cite web | url = http://www.gamasutra.com/view/feature/6586/ken_levine_on_the_storytelling_.php | title = Ken Levine on the Storytelling Craft of BioShock Infinite | first = Dennis | last = Scimeca | date = January 9, 2012 | accessdate = January 9, 2012 | publisher = Gamasutra }}</ref>. «''BioShock Infinite''» працуе на моцна мадыфікаваным «''[[Unreal Engine]]''», з дапаўненнямі і зменам асноўнага рухавіка<ref>{{cite web | url = http://www.unrealengine.com/showcase/bioshock_infinite/ | title = BioShock Infinite &#124; Unreal Technology | first = John | last = Gaudiosi | date = March 26, 2013 | accessdate = March 16, 2014 | publisher = Unreal Engine | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140215102355/http://www.unrealengine.com/showcase/bioshock_infinite/ | archivedate = 15 лютага 2014 | url-status = dead }}</ref>. «''Irrational''» першапачаткова разглядаў выкарыстанне моцна мадыфікаванага рухавічка «''Unreal Engine 2.5''», які выкарыстоўваўся для першапачатковага «''BioShock''», але ён быў прызнаны недастатковым для іх бачання<ref>{{cite web | url = http://www.joystiq.com/2010/11/03/bioshock-infinite-is-to-unreal-engine-3-as-bioshock-was-to-unrea/ | title = BioShock Infinite is to Unreal Engine 3 as BioShock was to Unreal Engine 2.5 | first = Christopher | last = Grant | date = November 3, 2010 | accessdate = March 16, 2014 | publisher = Joystiq }}</ref>. Паводле слоў Левіна, «''Infinite''» была распрацавана з нуля, нічога не было ўзята з папярэдніх гульняў «''BioShock''»<ref name="eurogamer announced">{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2010-08-12-bioshock-infinite-announced | title = BioShock Infinite announced | first = Wesley | last= Yin-Poole | date =August 12, 2010 | accessdate =August 12, 2010 | publisher = Eurogamer}}</ref>. З пункту гледжання геймплэя, «''Irrational''» стварыла вертыкальныя і адкрытыя прасторы Калумбіі, каб забяспечыць больш магчымасцей для ўключэння большай колькасці відаў баёў у адрозненне ад закрытых лакацый «''Rapture''» у арыгінальнай «''BioShock''»<ref name="cvg combat"/>. Пры падыходзе часу публікацыі гульні шматлікія матэрыялы, такія як «''Vigors''», механізмы разрываў, зброя, лакацыі, персанажы, ворагі, былі выразаны з яе. Кажуць, што падчас гэтага працэсу было выразана матэрыялу, дастатковага для пяці або шасці гульняў<ref name="polygon cut material"/>. Некалькі членаў персаналу «''Irrational''» сышлі ў канцы распрацоўкі гульні<ref>{{cite web | url = http://ign.com/articles/2012/08/08/bioshock-infinite-loses-two-developers | title = BioShock Infinite Loses Two Developers | publisher = [[IGN]] | first = Andrew | last = Goldfarb | date = August 8, 2012 | accessdate = March 16, 2014 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://ign.com/articles/2012/10/15/combat-designer-ai-lead-depart-bioshock-infinite-team | title = Combat Designer, AI Lead Depart BioShock Infinite Team | publisher = [[IGN]] | first = Andrew | last = Goldfarb | date = October 15, 2012 | accessdate = March 16, 2014 }}</ref>. Левін заявіў, што праблемы з прадукцыйнасцю папярэдніх гульняў «''BioShock''», з якімі сутыкаецца «''[[Windows]]''», былі разгледжаны «''Irrational''» у «''Infinite''». Ён таксама дадаў, што версія «''Windows''», уключаная на «''[[Steam]]works''», не будзе выкарыстоўваць дадатковае {{нп5|Тэхнічныя сродкі абароны аўтарскіх правоў|праграмнае забеспячэнне кіравання лічбавымі правамі|en|Digital rights management}}, як «''{{нп5|Games for Windows – Live|Games for Windows – Live|en|Games for Windows – Live}}''» ці «''{{нп5|SecuROM|SecuROM|en|SecuROM}}''»<ref name="pcgamer pc version">{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/2012/12/21/bioshock-infinite-will-feel-at-home-on-the-pc-wont-use-games-for-windows-live-or-securom/ | title = Bioshock Infinite will feel "at home on the PC," won’t use Games for Windows Live or SecuRom | work = PC Gamer | date = December 21, 2012 | accessdate = December 21, 2012 | first = Phil | last = Savage }}</ref>. Версія для «''Windows''» пастаўляецца на трох DVD дысках для тэкстур больш высокага разрознення, якія знаходзяцца па-за межамі версіі прыстаўкі, і падтрымліваюцца відэакартамі, здольнымі працаваць з «''[[DirectX]]'' ''11''» у дадатак да «''DirectX 10''», што дазваляе далей палепшыць графіку гульні<ref>{{cite web | url = http://www.ign.com/articles/2013/01/15/bioshock-infinite-the-pc-version-difference | title = BioShock Infinite: The PC Version Difference | first = Charles | last =Onyett | date = January 15, 2013 | accessdate = January 15, 2013 | publisher = [[IGN]] }}</ref>. «''Irrational''» таксама разглядзеў яшчэ адно пытанне, з якім сутыкнуліся гульцы ў арыгінальнай «''BioShock''». Яно складалася ў тым, што версія «''Infinite''» для «''[[PlayStation 3]]''» не была парціраваная і распрацоўвалася адначасова з версіяй для «''Windows''» і для «''Xbox''»<ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2010-11-19-ps3-bioshock-infinite-will-not-be-a-port | title = PS3 BioShock Infinite will not be a port | first = Fred | last = Dutton | date = November 19, 2010 | accessdate = November 19, 2010 | publisher = Eurogamer }}</ref>. Акрамя таго, версія для «''PlayStation 3''» падтрымлівае {{нп5|стэрэамалюнак|стэрэаскапічнае 3D|ru|Стереоизображение}} і кантролер рухаў «''[[PlayStation Move]]''», а таксама ўключае ў сябе бясплатную копію арыгінальнай «''BioShock''» у Паўночнай Амерыцы<ref>{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/334923/bioshock-infinite-gets-3d-support/ | title = BioShock Infinite gets 3D support | first = Mike | last = Jackson | date = February 8, 2012 | accessdate = February 8, 2012 | work = Computer and Video Games }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2012-12-04-free-bioshock-1-with-bioshock-infinite-ps3-is-a-us-exclusive-offer | title = Free BioShock 1 with BioShock Infinite PS3 is a US exclusive offer | publisher = Eurogamer | first = Wesley | last = Yin-Poole | date = December 4, 2012 | accessdate = December 4, 2012 }}</ref>. «''BioShock Infinite''» была выпушчана ва ўсім свеце для платформ «''[[Microsoft Windows]]''», «''[[PlayStation 3]]''», «''[[Xbox 360]]''» [[26 сакавіка]] [[2013]] года<ref>{{cite web | url = http://www.digitalspy.com/gaming/news/a468379/bioshock-infinite-new-trailer-celebrates-launch-watch.html | title = 'BioShock Infinite' new trailer celebrates launch - watch | first = Scott | last = Nichols | date = March 26, 2013 | accessdate = January 4, 2014 | publisher = Digital Spy }}</ref>. «''Aspyr''» пазней апублікавала і перанесла «''Infinite''» на платформу [[Mac OS X|OS X]], порт быў выпушчаны 29 жніўня 2013 года<ref name="Aspyr">{{Cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/422444/bioshock-infinite-coming-to-mac-on-august-29/ | title = News: BioShock Infinite coming to Mac on August 29 | first = Mike | last= Jackson | date = August 3, 2013 | accessdate = March 16, 2014 | work = Computer and Video Games }}</ref><ref>{{Cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/427009/bioshock-infinite-releases-for-mac-today/ | title = News: BioShock Infinite releases for Mac today | first = Shaun | last= Prescott | date = August 30, 2013 | accessdate = March 16, 2014 | work = Computer and Video Games }}</ref>. Дзве асноўныя часткі {{нп5|загружаны кантэнт|загружанага кантэнту|en|Downloadable content}} былі аддзеленыя ад гульні. Першы кавалак называецца «''{{comment|Clash in the Clouds|Сутыкненне ў аблоках}}''», гэта баявы рэжым на арэне без сюжэту. Гулец сутыкаецца з усё больш складанымі хвалямі ворагаў на розных картах з асноўнай гульні. Ён быў выпушчаны [[30 ліпеня]] 2013 года<ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2013-07-30-bioshock-infinite-clash-in-the-clouds-review | title = BioShock Infinite: Clash in the Clouds review | publisher = Eurogamer | first = Tom | last = Bramwell | date = July 30, 2013 | accessdate = July 30, 2013 }}</ref>. Другая частка называецца «''{{comment|Burial at Sea|Пахаванне ў моры}}''», яе падзеі адбываюцца ў «''Rapture''». Гэтая частка звязвае сюжэт «''Infinite''» і арыгінальнай гульні «''BioShock''». Яна складаецца з двух эпізодаў, першы выпушчаны [[12 лістапада]] 2013 года, а другі — [[25 сакавіка]] [[2014]] года<ref>{{cite web | url = http://ign.com/articles/2013/10/25/bioshock-infinite-burial-at-sea-episode-1-dlc-release-date | title = BioShock Infinite: Burial at Sea Episode 1 DLC Release Date | publisher = [[IGN]] | first = Andrew | last = Goldfarb | date = October 25, 2013 | accessdate = March 19, 2014 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://ign.com/articles/2014/02/05/bioshock-infinite-burial-at-sea-episode-2-release-date | title = BioShock Infinite: Burial at Sea Episode 2 Release Date | publisher = [[IGN]] | first = Luke | last = Karmali | date = February 5, 2014 | accessdate = March 19, 2014 }}</ref>. «''BioShock Infinite: Complete Edition''», камплектацыя «''BioShock Infinite''» з «''Clash in the Clouds''» і «''Burial at Sea''», была выпушчана 4 лістапада 2014 года<ref>{{cite web |url=http://www.gamespot.com/articles/bioshock-infinite-complete-edition-confirmed-for-x/1100-6422481/ |title=BioShock Infinite Complete Edition Confirmed for Xbox 360, PS3, PC |last=Makuch |first=Eddie |work=GameSpot |publisher=CBS Interactive |date=September 22, 2014 |accessdate=September 23, 2014 }}</ref>. == Музыка == Арыгінальны саўндтрэк для «''BioShock Infinite''» быў складзены {{нп5|Гары Шыман|Гары Шыманам|en|Garry Schyman}}, які раней складаў саўндтрэкі для «''BioShock''» і «''BioShock 2''»<ref>{{cite web | url = http://www.vg247.com/2012/12/20/bioshock-infinite-scored-by-series-composer-garry-schyman/ | title = BioShock: Infinite scored by series composer Garry Schyman | first = Brenna | last = Hillier | date = December 20, 2012 | accessdate = December 20, 2012 | publisher = VG247 }}</ref>. Кен Левін заявіў, што музыка з «''Infinite''» «''значна адрознівалася ў параўнанні з папярэднімі гульнямі серыі, напісаная большай колькасцю „інструментаў і стылю“''». Ён адчуваў, што гульня надала «''нашмат больш амерыканскіх пачуццяў''», і дадаў, што каманда хацела «''крыху больш Дзікага Захаду''». Левін пракаменціраваў, што музыка была часткова натхнёнай музыкай [[Джоні Грынвуд]]а для «''[[І будзе кроў]]''», якая служыла ў якасці «''добрага''» адпраўнога пункта, і саўндтрэка {{нп5|Пол Бакмастар|Пола Бакмастара|en|Paul Buckmaster}} для фільма «''[[12 малпаў]]''»<ref name="IGN music"/>. З самага пачатку ў працэсе распрацоўкі Шыман выбраў зусім новы падыход да музыкі для «''Infinite''» з-за яе адрозненняў з папярэднімі гульнямі «''BioShock''»<ref name="gameinformer music">{{cite web | url = http://www.gameinformer.com/b/features/archive/2013/03/19/game-music-spotlight-bioshock-infinite-composer-gary-schyman.aspx | title = Game Music Spotlight: BioShock Infinite Composer Gary Schyman | first = Matt | last = Helgeson | date = March 19, 2013 | accessdate = January 7, 2014 | work = Game Informer | archive-date = 10 студзеня 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140110174754/http://www.gameinformer.com/b/features/archive/2013/03/19/game-music-spotlight-bioshock-infinite-composer-gary-schyman.aspx | url-status = dead }}</ref>. Ён сказаў, што ў параўнанні з папярэднімі гульнямі, сусвет «''Infinite''» і час падзей былі «''зусім іншымі і ўнікальнымі ў многіх адносінах''», і што ён быў «''значна больш канкрэтызаваны ў плане персанажаў''» сюжэтам двух галоўных герояў<ref name="IGN music">{{cite web | url = http://ign.com/articles/2013/03/12/the-music-of-bioshock-infinite | title = The Music of BioShock Infinite | publisher = [[IGN]] | date = March 12, 2013 | accessdate = January 7, 2014 | first = Andrew | last= Goldfarb }}</ref>. Шыман адзначыў, што ён працаваў над музыкай на працягу працяглага перыяду часу, і ў сувязі з доўгім і складаным цыклам распрацоўкі гульні праца заняла шмат часу, каб знайсці правільны падыход да саўндтрэку<ref name="PCGamer music">{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/2013/03/14/bioshock-infinites-composer-garry-schyman-on-making-music-for-the-songbird/ | title = BioShock Infinite's composer Garry Schyman on making music for the Songbird | publisher = ''PC Gamer'' | date = March 15, 2013 | accessdate = January 7, 2014 | first = | last= PC Gamer }}</ref>. Пасля доўгіх эксперыментаў Шыман выявіў, што выкарыстанне больш простай музыкі было лепшым для гульні, паколькі ён адчуваў, што гэта ўзгадняецца з прастатой 1912 года<ref name="IGN music"/>. Тым не менш, Шыман заявіў, што ён не абмяжоўвае сябе музыкай таго часу<ref name="IGN music"/> і дадаў, што падчас стварэння гульні 1912 год быў вельмі ўплывовым, але не вызначальным. Ён сказаў: «''Я не хачу імітаваць папулярную музыку 1912 года, якая не асабліва эмацыйная для нашых вушэй у 2013 годзе''»<ref name="PCGamer music"/>. Першапачаткова выкарыстоўваючы працы з больш [[аркестр]]авым падыходам, Шыман пазней пачаў выкарыстоўваць невялікія ансамблі струнных інструментаў ад трох да дзесяці ігракоў, каб скласці для гульні адносна просты саўндтрэк<ref name="IGN music"/>. Шыман таксама называе Элізабет крытычна важным элементам для музыкі, патлумачыўшы, што «''шмат музыкі адносіцца да яе, а таксама некаторых з эмацыйных рэчаў, якія яна перажывае''». Ён працягваў апісваць музыку «''Infinite''», як «''больш эмацыйны саўндтрэк''», як адносіны паміж двума ключавымі персанажамі ў гульні, Букерам і Элізабет<ref name="gameinformer music"/>. Левін заявіў, што выбраць ліцэнзійную музыку для «''Infinite''» было значна больш складана ў параўнанні з арыгінальнай «''BioShock''»<ref name="wired Q&A">{{cite web | url = http://www.wired.com/gamelife/2012/04/ken-levine-interview/all/ | title = Q&A: Ken Levine’s Brave New World of BioShock Infinite | work = Wired | date = April 26, 2012 | accessdate = January 7, 2013 | first = John | last = Mix Meyer }}</ref><ref name="kotaku jazz">{{cite web | url = http://kotaku.com/5896452/jazz-teddy-roosevelt-and-jumping-off-the-edge-what-makes-bioshock-infinite-tick | title = Jazz, Teddy Roosevelt, and Jumping Off the Edge: What Makes BioShock Infinite Tick | publisher = Kotaku | date = March 26, 2012 | accessdate = March 26, 2012 | first = Kate | last = Cox }}</ref>. Ён адзначыў, што з арыгінальнай «''BioShock''», падзеі якой адбываюцца ў 1959 годзе ў сярэдзіне 20-га стагоддзя, было лёгка набыць музычныя творы прадстаўнікоў эпохі. Ён сказаў, што каманда «''мела велізарную бібліятэку добрай музыкі, выбраць было з чаго''»<ref name="wired Q&A"/><ref name="kotaku jazz"/>. Левін заявіў, што падзеі «''Infinite''», аднак, адбываюцца ў 1912 годзе ў пачатку XX стагоддзя; музыку таго часу ён апісаў як «''жудасную''» і «''не вельмі прыемную''» для «''сучаснага вуха''». Такім чынам, каманда распрацоўшчыкаў была гатова «''капаць сапраўды глыбока''», каб знайсці больш задавальняючай музыкі падчас працы над «''Infinite''»<ref name="wired Q&A"/><ref name="kotaku jazz"/>. Левін адзначыў, што ён не быў строгі з выбарам музыкі і песень. Ён адчуваў, што самае галоўнае ў адносінах да музыкі было «''атрымаць, каб людзі адчувалі рэчы''». Ён дадаў, што выдуманы характар гульні апраўдаў яго і ў гульню «''гуляецца трохі хутка і свабодна''» і гулец «''[робіць] рэчы крыху па-іншаму''» з музыкай<ref name="wired Q&A"/>. Левін таксама заявіў, «''што музыка „Infinite“ іграе „дзіўную“ ролю ў гульні; што музыка будзе „звязваць у макрагісторыю“ і што каманда мела „шмат маленькіх гісторый“, каб расказаць пра гэта''»<ref name="wired Q&A"/><ref name="kotaku jazz"/>. Саўндтрэк «''BioShock Infinite''», арыгінальная музыка і песні, атрымалі шматлікія ўзнагароды. Гульня заваявала ўзнагароду «''Найлепшая песня ў гульні''» («''{{comment|Will the Circle Be Unbroken?|Ці будзе круг бесперапынным?}}''» у выкананні Кортні Дрэйпер і Троя Бэйкера) і была намінаваная на найлепшы саўндтрэк на «''VGX''» 2013 года<ref name="VGX_2013"/>. Яна пазней выйграла ўзнагароду на 17-ай цырымоніі «''D.I.C.E.''» за выдатныя дасягненні ў арыгінальным складзе музыкі<ref name="IGN DICE">{{cite web|last=Karmali |first=Luke |title=The Last of Us Wins Game of the Year at DICE Awards 2014 |url=http://www.ign.com/articles/2014/02/07/the-last-of-us-wins-game-of-the-year-at-dice-awards-2014 |publisher=[[IGN]] |date=February 7, 2014 |accessdate=February 11, 2014 }}</ref> і перамагла ў намінацыі «''Найлепшая музыка ў гульні''» на 3-цяй штогадовай цырымоніі «''New York Videogame Critics Circle Awards''»<ref name="New York Awards">{{cite web|last=nygcc |first= |title=Winners & Rebroadcast: 3rd Annual Critics Circle Awards |url=http://nygamecritics.com/2014/02/12/winners-rebroadcast-3rd-annual-critics-circle-awards/ |publisher=New York Videogame Critics Circle |date=February 12, 2014 |accessdate=February 25, 2014 }}</ref>. Гульня таксама выйграла «''Song Collection''» Нацыянальнай акадэміі гандлю відэагульнямі 2013 года<ref name="NAVGTR">{{cite web |last=admin |title=2013 NAVGTR Award Winners |url=http://navgtr.org/archives/2028/ |publisher=National Academy of Video Game Trade Reviewers |date=February 17, 2014 |accessdate=February 18, 2014 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6aTimsHY4?url=http://navgtr.org/archives/2028/ |archivedate=2 жніўня 2015 |url-status=dead }}</ref> і перамагла ў намінацыі «''Арыгінальная музыка''» ў 10-й цырымоніі Брытанскай акадэміі відэагульняў<ref name="IGN BAFTA 2014">{{cite web|last=Karmali |first=Luke |title=BAFTA Games Awards 2014 Winners Announced |url=http://ign.com/articles/2014/03/13/bafta-games-awards-2014-winners-announced |publisher=[[IGN]] |date=March 13, 2014 |accessdate=April 14, 2014 }}</ref>. Гульня заваявала тры ўзнагароды на 12-й штогадовай «''Audio Network Guild Awards''»: музыка года, найлепшы арыгінальны інструментальны трэк («''Lighter Than Air''») і найлепшае выкарыстанне ліцэнзаванай музыкі<ref name="GANG Win">{{cite web|last=McDonald |first=Dren |title=GANG AWARDS Winners |url=http://www.audiogang.org/blog/gang-awards-winners/ |publisher=Game Audio Network Guild |date=March 22, 2014 |accessdate=April 14, 2014 }}</ref>. == Рэліз == === Перад выпускам === Праз тыдзень пасля абвяшчэння «''BioShock Infinite''» была выстаўлена на «''[[Gamescom|Gamescom 2010]]''», дзе яна атрымала свае першыя ўзнагароды, выйграўшы «''Game of the Show''» і «''Найлепшая гульня для Xbox 360''» паводле «''[[IGN]]''»<ref name="Gamescom IGN">{{cite web|title=Gamescom: BioShock Infinite Wins Game of Show|url=http://ign.com/articles/2010/08/20/gamescom-bioshock-infinite-wins-game-of-show|publisher=[[IGN]]| first = Martin| last = Robinson |date=August 20, 2010|accessdate=November 3, 2013}}</ref>. Яна была намінавана на «''Самую чаканую гульню''» паводле «''{{нп5|Spike Video Game Awards|Spike Video Game Awards 2010|en|Spike Video Game Awards}}''»<ref name="VGA2010nom">{{cite web|title=Spike TV Video Game Awards Nominees Revealed |url=http://gamerant.com/spike-tv-video-game-awards-nominees-revealed-jeff-53342/ |publisher=Game Rant | first = Jeff | last = Schille |date=November 17, 2010 |accessdate=December 14, 2013}}</ref>, але не выйграла<ref name="VGA2010">{{cite web|title=2010 Spike Video Game Awards Winners List |url=http://gamerant.com/2010-spike-video-game-awards-winners-list-robk-56735/ |publisher=Game Rant | first = Rob | last = Keyes |date=December 12, 2010 |accessdate=December 14, 2013}}</ref>. «''Infinite''» была на дысплеі для відэагульняў на «''[[Electronic Entertainment Expo|Electronic Entertainment Expo 2011]]''» (E3 [[2011]]), дзе яна была шмат чым узнагароджана, выйграўшы больш за 85 рэдакцыйных узнагарод<ref name="Infinite official">{{cite web | url = http://www.bioshockinfinite.com/the-game/ | title = The Game | publisher = ''BioShock Infinite'' Official Website | accessdate = October 31, 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130330040712/http://www.bioshockinfinite.com/the-game | archivedate = 30 сакавіка 2013 | url-status = dead }}</ref>, 39 з якіх былі «''Game of the Show''»<ref name="E3 2011 Awards">{{cite web | url = http://gematsu.com/2011/06/bioshock-infinite-takes-home-75-e3-awards | title = BioShock Infinite takes home 75 E3 awards | publisher = Gematsu | last = Romano | first = Sal | date = June 30, 2011 | accessdate = February 18, 2014 }}</ref>. У прыватнасці, на выстаўцы «''E3 2011''» гульня выйграла ўсе чатыры намінацыі ад «''{{нп5|Game Critics Awards|Game Critics Awards|en|Game Critics Awards}}''» за «''Best of Show''», «''Найлепшую арыгінальную гульню''», «''Найлепшую PC-гульню''» і «''Найлепшую экшан/прыгодніцкую гульню''»<ref name="GC Awards">{{cite web | url = http://www.gamasutra.com/view/news/35496/BioShock_Infinite_Leads_E3_Game_Critics_Awards_Winners.php | title = BioShock Infinite Leads E3 Game Critics Awards Winners | publisher = [[Gamasutra]] | first = Kyle | last = Orland | date = June 28, 2011 | accessdate = June 28, 2011 }}</ref>. «''Infinite''» зноў была намінавана на «''Самую чаканую гульню''» на «''[[Spike Video Game Awards]]''» у 2011 і [[2012]] гадах<ref name="VGA2011">{{cite web|title=2011 Spike Video Game Awards: Complete Winners List |url=http://gamerant.com/2011-spike-video-game-awards-complete-winners-list-robk-120822/ |publisher=Game Rant | first = Rob | last = Keyes |date=December 10, 2011 |accessdate=December 14, 2013}}</ref><ref name="VGA2012">{{cite web|title=2012 Spike Video Game Awards Winners List |url=http://gamerant.com/2012-spike-video-game-awards-vgas-winners/ |publisher=Game Rant | first = Anthony | last = Taormina |date=December 7, 2012 |accessdate=December 14, 2013}}</ref>. Гульня таксама атрымала дзве паслядоўныя намінацыі прэміі «''Залаты джойсцік''» на «''One to Watch''» у 2011 і 2012 гадах<ref name="GJA 2011 Nom">{{cite web|last=Orland |first=Kyle |title=Nominees Announced For 2011 Golden Joystick Awards |url=http://www.gamasutra.com/view/news/37071/Nominees_Announced_For_2011_Golden_Joystick_Awards.php |publisher=Gamasutra |date=September 7, 2011 |accessdate=April 11, 2014 }}</ref><ref name="GJA 2012 Nom">{{cite web|last=Reynolds |first=Matthew |title=Golden Joystick Awards 2012 public voting now open |url=http://www.digitalspy.com/gaming/news/a401428/golden-joystick-awards-2012-public-voting-now-open.html |publisher=Digital Spy |date=August 24, 2012 |accessdate=April 11, 2014 }}</ref>. === Крытыка === {{Video game reviews | width = 28 em <!-- Aggregators --> | GR = (PS3) 96%<ref name="GRPS3">{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/ps3/605051-bioshock-infinite/index.html|title=BioShock Infinite for PlayStation 3|publisher=GameRankings|accessdate=March 26, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130325080459/http://www.gamerankings.com/ps3/605051-bioshock-infinite/index.html|archivedate=25 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref><br>(PC) 93%<ref name="GRPC">{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/pc/605053-bioshock-infinite/index.html|title=BioShock Infinite for PC|publisher=GameRankings|accessdate=March 26, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160726190120/http://www.gamerankings.com/pc/605053-bioshock-infinite/index.html|archivedate=26 ліпеня 2016|url-status=dead}}</ref><br>(X360) 92%<ref name="GRX360">{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/xbox360/605052-bioshock-infinite/index.html|title=BioShock Infinite for Xbox 360|publisher=GameRankings|accessdate=March 26, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160628022547/http://www.gamerankings.com/xbox360/605052-bioshock-infinite/index.html|archivedate=28 чэрвеня 2016|url-status=dead}}</ref> | MC = (PS3) 94/100<ref name="MCPS3">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/game/playstation-3/bioshock-infinite|title=BioShock Infinite for PlayStation 3 Reviews|publisher=Metacritic|accessdate=March 26, 2013}}</ref><br>(PC) 94/100<ref name="MCPC">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/game/pc/bioshock-infinite|title=BioShock Infinite for PC Reviews|publisher=Metacritic|accessdate=March 26, 2013}}</ref><br>(X360) 93/100<ref name="MCX360">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/game/xbox-360/bioshock-infinite|title=BioShock Infinite for Xbox 360 Reviews|publisher=Metacritic|accessdate=March 26, 2013}}</ref> <!-- Reviewers --> | Edge = 9/10<ref name="Edge review">{{cite web | url = http://www.edge-online.com/review/bioshock-infinite-review/| title = BioShock Infinite review | first = | last = Edge Staff | date = March 24, 2013 | accessdate = March 24, 2013 | work = Edge }}</ref> | EGM = 10/10<ref name="EGM review">{{cite web | url = http://www.egmnow.com/articles/reviews/egm-review-bioshock-infinite/| title = EGM Review: BioShock Infinite | first = Andrew | last = Fitch | date = March 25, 2013 | accessdate = April 4, 2013 | work = Electronic Gaming Monthly }}</ref> | EuroG = 10/10<ref name="EuroG review">{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2013-03-25-bioshock-infinite-review | title = BioShock Infinite review | first = Tom | last = Bramwell | date = March 25, 2013 | accessdate = March 25, 2013 | publisher = Eurogamer }}</ref> | GI = 10/10<ref name="GI review PC">{{cite web | url = http://www.gameinformer.com/games/bioshock_infinite/b/pc/archive/2013/03/25/enjoying-the-view-from-above.aspx | title = Enjoying The View From Above - BioShock Infinite - PC | first = Joe | last = Juba | date = March 25, 2013 | accessdate = January 18, 2014 | work = Game Informer | archive-date = 4 лютага 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170204191329/http://www.gameinformer.com/games/bioshock_infinite/b/pc/archive/2013/03/25/enjoying-the-view-from-above.aspx/ | url-status = dead }}</ref> | GRadar = {{rating|5|5}}<ref name="GRadar review">{{cite web|url=http://www.gamesradar.com/bioshock-infinite-review/ |title= BioShock Infinite Review |publisher=GamesRadar| first = Lucas | last = Sullivan |date=March 25, 2013 |accessdate=April 3, 2013}}</ref> | GSpot = 9/10<ref name="GSpot review X360/PC">{{cite web | url = http://www.gamespot.com/reviews/bioshock-infinite-review/1900-6405762/ | title = BioShock Infinite Review - Xbox 360 & PC | date = March 25, 2013 | accessdate = October 11, 2013 | first= Kevin | last = VanOrd | publisher = Gamespot }}</ref> | IGN = 9.5/10<ref name="IGN PC review">{{cite web | url = http://www.ign.com/articles/2013/03/22/bioshock-infinite-pc-review | title = BioShock Infinite PC Review | first = Ryan | last = McCaffery | date = March 21, 2013 | accessdate = March 24, 2013 | publisher = [[IGN]] }}</ref> | Joystiq = {{rating|5|5}}<ref name="Joystiqreview">{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2013/03/25/bioshock-infinite-review/ |title= Bioshock Infinite review: Of lions, lambs and liars | first = Xav | last= de Matos |date=March 25, 2013 |accessdate=March 25, 2013 | publisher = Joystiq }}</ref> | OPMUK = 10/10<ref name="OPMUK review">{{cite web | url = http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/review/bioshock-infinite-review-lofty-ambitions-take-flight-in-a-true-modern-classic/ | title = Bioshock Infinite PS3 review & gameplay video – lofty ambitions take flight in a true modern classic | first = Joel | last = Gregory | date = March 25, 2013 | accessdate = March 25, 2013 | work = PlayStation Official Magazine | archiveurl = https://web.archive.org/web/20141221134923/http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/review/bioshock-infinite-review-lofty-ambitions-take-flight-in-a-true-modern-classic/ | archivedate = 21 снежня 2014 | url-status = dead }}</ref> | OXM = 9.5/10<ref name="OXM review">{{cite web | url = http://www.oxmonline.com/bioshock-infinite-review | title = BioShock Infinite review | first = Mikel | last= Reparez | date= March 24, 2013 | accessdate = March 25, 2013 | work = Official Xbox Magazine }}</ref> | PCGUK = 91%<ref name="PCGUK review">{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/review/bioshock-infinite-review/ | title = BioShock Infinite review | first = Tom | last= Francis | work = PC Gamer | date = March 24, 2013 | accessdate = March 24, 2013 }}</ref> | VG = 8/10<ref name="VG review">{{cite web | url = http://www.videogamer.com/reviews/bioshock_infinite_review.html | title = BioShock Infinite Review | first = Steven | last = Burns | date = March 25, 2013 | accessdate = April 4, 2013 | publisher = VideoGamer.com }}</ref> }} «''BioShock Infinite''» атрымала прызнанне крытыкаў пасля рэлізу. Рэцэнзенты асабліва хвалілі сюжэт, сетынг і візуальны арт-дызайн. Сайт «''GameRankings''» даў «''BioShock Infinite''» сярэдні рэйтынг 96 % на аснове 17 аглядаў для версіі «''[[PlayStation 3]]''»<ref name="GRPS3"/>, 93 % на аснове 39 аглядаў для версіі «''PC''»<ref name="GRPC"/> і 92 % на аснове 27 аглядаў для версіі «''[[Xbox 360]]''»<ref name="GRX360"/>. «''Metacritic''» даў гульні адзнаку 94/100 ад 27 крытыкаў для версіі «''PlayStation 3''»<ref name="MCPS3"/>, 94/100 ад 68 крытыкаў для версіі «''PC''»<ref name="MCPC"/> і 93/100 ад 33 крытыкаў для версіі «''Xbox 360''»<ref name="MCX360"/>. Гульня на ўсіх трох версіях платформы адносіцца да тых, што атрымалі «''ўсеагульнае прызнанне''». Паводле «''Metacritic''» «''BioShock Infinite''» мела трэці рэйтынг відэагульняў 2013 года на ўсіх платформах, вышэй знаходзіліся толькі «''[[Grand Theft Auto V]]''» і «''{{нп5|The Last of Us|The Last of Us|en|The Last of Us}}''»<ref>{{cite web |url=http://www.metacritic.com/feature/best-video-games-of-2013?page=0 |title=The Best Videogames of 2013 |last=Dietz |first=Jason |date=December 30, 2013 |publisher=Metacritic |accessdate=December 30, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629095750/http://www.metacritic.com/feature/best-video-games-of-2013?page=0 |archivedate=29 чэрвеня 2016 |url-status=dead }}</ref>. Крытыкі згодныя з тым, што «''BioShock Infinite''» — адна з найлепшых гульняў {{нп5|Сёмае пакаленне гульнявых кансолей|эпохі сёмага пакалення гульнявых кансолей|en|History of video game consoles (seventh generation)}}<ref name="GRadar review"/><ref>{{cite web | url = http://www.gameplanet.co.nz/pc/reviews/1025731.BioShock-Infinite-review/ | title = BioShock Infinite review | first = James | last = Cullinane | date = March 26, 2013 | accessdate = April 14, 2014 | publisher = Gameplanet | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161113161655/http://www.gameplanet.co.nz/pc/reviews/1025731.BioShock-Infinite-review/ | archivedate = 13 лістапада 2016 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://gamingxd.com/bioshock-infinite-review/|title=Bioshock Infinite (360) Review|first=Bradley|last=Marsh|date=March 27, 2013|accessdate=November 18, 2021|publisher=Gamestyle|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150113043640/http://gamestyle.com/review/bioshock-infinite-review/|archivedate=13 студзеня 2015|url-status=dead}}</ref> Раян Мак-Кэфэры з «''IGN''» хваліць гульню і называе яе «''бліскучым стралком, які падштурхоўвае ўвесь жанр наперад з інавацыямі ў сюжэце і геймплэі''»<ref name="IGN PC review"/>. Джо Джуба з «''Game Informer''» заявіў, што «''Infinite''» знаходзіцца сярод найлепшых гульняў, у якія ён калі-небудзь гуляў<ref name="GI review PC"/>, а Адам Долж з «'' PlayStation Universe''» назваў яе «''адным з найлепшых шутараў ад першай асобы, які быў калі-небудзь зроблены''»<ref name="PSU.comReview">{{cite web | url = http://www.psu.com/a018897/BioShock--Infinite-Review | title = BioShock: Infinite Review | first = Adam | last = Dolge | date = March 27, 2013 | accessdate = April 13, 2014 | publisher = PSU.com }}</ref>. Назваўшы яе «''шэдэўрам, які будзе абмяркоўвацца бліжэйшыя гады''», Джоэл Грэгары з «''PlayStation Official Magazine''» заключыў, што «''Infinite''» стала апошняй гульнёй, якая далучыцца да асвячонага шэрагу «''{{нп5|Half-Life, гульня|Half-Life|en|Half-Life (video game)}}''», «''{{нп5|Deus Ex|Deus Ex|en|Deus Ex}}''» і «''BioShock''» як «''апафеоз шутараў, якія кіруюцца сюжэтам''»<ref name="OPMUK review"/>. Нават звычайна з’едлівы крытык Бен «''Yahtzee''» Крошаў з «''{{нп5|Zero Punctuation|Zero Punctuation|en|Zero Punctuation}}''» назваў «''Infinite''» найлепшай гульнёй 2013 года, заявіўшы, што ён усё яшчэ думаў пра гульню праз месяцы пасля таго, як згуляў<ref name="Escapist.comTop5">{{cite web | url = http://www.escapistmagazine.com/videos/view/zero-punctuation/8642-Top-5-Games-of-2013 | title = Top 5 Games of 2013 | last = Croshaw | first = Ben | date = January 1, 2014 | accessdate = July 23, 2014 | publisher = The Escapist | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304134638/http://www.escapistmagazine.com/videos/view/zero-punctuation/8642-Top-5-Games-of-2013 | archivedate = 4 сакавіка 2016 | url-status = dead }}</ref>. Многія крытыкі добразычліва параўналі «''BioShock Infinite''» з арыгінальнай «''BioShock''»<ref name="EGM review"/><ref name="GI review PC"/><ref name="IGN PC review"/><ref name="OXM review"/><ref name="Destruct review">{{cite web | url = http://www.destructoid.com/review-bioshock-infinite-249341.phtml | title = Review: BioShock Infinite | publisher = Destructoid | last = Sterling | first = Jim | date = March 25, 2013 | accessdate = November 2, 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131103084714/http://www.destructoid.com/review-bioshock-infinite-249341.phtml | archivedate = 3 лістапада 2013 | url-status = dead }}</ref>, некаторыя нават мяркуюць, што «''Infinite''» перасягнуў яе<ref name="Joystiqreview">{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2013/03/25/bioshock-infinite-review/ |title= Bioshock Infinite review: Of lions, lambs and liars | first = Xav | last= de Matos |date=March 25, 2013 |accessdate=March 25, 2013 | publisher = Joystiq }}</ref><ref name="GiantBombReview">{{cite web | url = http://www.giantbomb.com/reviews/bioshock-infinite-review/1900-568/ | title = BioShock Infinite Review | first = Jeff | last = Gerstmann | date = March 25, 2013 | accessdate = November 9, 2013 | publisher = Giant Bomb | archive-date = 10 лістапада 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131110081451/http://www.giantbomb.com/reviews/bioshock-infinite-review/1900-568/ | url-status = dead }}</ref><ref name="Kotaku review">{{cite web | url = http://kotaku.com/bioshock-infinite-the-kotaku-review-458672230 | title = BioShock Infinite: The Kotaku Review | first = Evan | last = Narcisse | date = March 25, 2013 | accessdate = December 18, 2013 | publisher = Kotaku}}</ref>. Дарэн Фрэніх з «''Entertainment Weekly''» заявіў, што «''калі „BioShock“ была „[[Хросны бацька (фільм)|Хросным бацькам]]“, то „BioShock Infinite“ з’яўляецца „[[Апакаліпсіс сёння|Апакаліпсісам сёння]]“''»<ref name="Entertainment Weekly Rev">{{cite web | url = http://popwatch.ew.com/2013/03/26/bioshock-infinite-review/ | title = 'BioShock Infinite' review, with an addendum | first = Darren | last = Franich | date = March 25, 2013 | accessdate = January 24, 2014 | work = [[Entertainment Weekly]] | archive-date = 1 лютага 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140201223610/http://popwatch.ew.com/2013/03/26/bioshock-infinite-review/ | url-status = dead }}</ref>. Адам Ковіц з «''{{нп5|Machinima Inc.|Machinima.com|en|Machinima Inc.}}''» назваў іх «''дзвюма'' ''аналагічнымі пакуль яшчэ асобнымі гульнямі, якія могуць суіснаваць і застаюцца роўнымі па якасці''»<ref name="Machinimareview">{{cite web | url = http://www.insidegamingdaily.com/2013/03/25/bioshock-infinite-review/ | title = BioShock Infinite Review | first = Adam | last = Kovic | date = March 25, 2013 | accessdate = November 9, 2013 | publisher = Machinima.com }}</ref>. Шырокае прызнанне было накіравана да сюжэту, некалькі крытыкаў называюць яго адным з найлепшых у відэа-гульнях<ref name="Joystiqreview"/><ref name="Escapist review">{{cite web |url=http://www.escapistmagazine.com/articles/view/editorials/reviews/10250-BioShock-Infinite-Review-A-Head-in-the-Clouds |title=BioShock Infinite Review: A Head in the Clouds |publisher=''The Escapist'' |last=Wehner |first=Mike |date=March 25, 2013 |accessdate=November 2, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131104061650/http://www.escapistmagazine.com/articles/view/editorials/reviews/10250-BioShock-Infinite-Review-A-Head-in-the-Clouds |archivedate=4 лістапада 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wired.co.uk/news/archive/2013-03/26/bioshock-infinite-review?page=all|title=BioShock Infinite review|publisher=''Wired UK''|last=Orland|first=Kyle|date=March 26, 2013|accessdate=April 1, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304212710/http://www.wired.co.uk/news/archive/2013-03/26/bioshock-infinite-review?page=all|archivedate=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Сюжэт быў добра прыняты<ref name="GSpot review X360/PC"/><ref name="CVG review">{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/394912/reviews/bioshock-infinite-review-cloud-nine-review/ | title = BioShock Infinite review: Cloud nine | first = Alex | last = Dale | date = March 25, 2013 | accessdate = December 14, 2013 | work = Computer and Video Games }}</ref>, Джарэд Ньюман з «''[[Time]]''» хваліць яго здольнасць да аператыўнага каментарыя і крытыкі ад гульцоў як праўдзівай ацэнкі гульні<ref name="Time Review">{{cite web | url = http://techland.time.com/2013/04/09/bioshock-infinite-review-elevated-action/ | title = BioShock Infinite Review: Elevated Action | first = Jared | last = Newman | date = April 9, 2013 | accessdate = April 14, 2014 | work = [[Time]] }}</ref>. Некаторыя крытыкі, у тым ліку Адам Сеслер з «''Rev3Games''», таксама высока ацанілі сюжэт «''BioShock Infinite''», адзначыўшы, што яго здольнасць спрытна абыйсці гульца і ўзаемадзеянне прывялі да сюжэту, які можа працаваць толькі ў гульні<ref name="Rev3 Review">{{cite web | url = http://revision3.com/rev3gamesreviews/bioshock-infinite-review | title = BioShock Infinite REVIEW! Adam Sessler Reviews | first = Adam | last = Sessler | date = March 25, 2013 | accessdate = April 14, 2014 | publisher = Rev3Games | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140416183007/http://revision3.com/rev3gamesreviews/bioshock-infinite-review | archivedate = 16 красавіка 2014 | url-status = dead }}</ref><ref name="Telegraph Review">{{cite web | url = http://www.telegraph.co.uk/technology/video-games/video-game-reviews/9952038/BioShock-Infinite-review.html | title = BioShock Infinite review | first = Tom | last = Hoggins | date = March 25, 2013 | accessdate = April 14, 2014 | work = [[The Daily Telegraph]] }}</ref>. Сюжэтны паварот у канцы пераважна хвалілі<ref name="GI review PC"/><ref name="Joystiqreview"/><ref name="Rev3 Review"/>, некалькі крытыкаў прадказвалі, што гэта будзе правакаваць дыскусію, і што гэта зроблена, каб пакінуць глыбокае ўражанне на гульцоў, падахвочваючы іх перайграць гульню<ref name="EuroG review"/><ref name="GSpot review X360/PC"/><ref name="VG review"/><ref name="Escapist review"/>. Яны таксама ў цэлым пагадзіліся, што канец «''Infinite''» лепшы, чым у арыгінальнай «''BioShock''»<ref name="IGN PC review"/><ref name="Destruct review"/>. Крытык Грэгары патлумачыў, што, у адрозненні ад свайго папярэдніка, «''Infinite''» не страціў імпульс пасля выяўлення сюжэтнага павароту<ref name="OPMUK review"/>. Некаторыя крытыкі, якія ў цэлым хвалілі канцоўку, прызнавалі, што яна пакутавала ад сюжэтных дзір і лагічных ляпаў<ref name="PSU.comReview"/><ref name="GameFront review">{{cite web|url=http://www.gamefront.com/bioshock-infinite-review-a-gleaming-city-of-unrealized-potential/ |title=BioShock Infinite Review: A Gleaming City of Unrealized Potential |publisher= GameFront |last=Hornshaw |first=Phil |date=March 29, 2013 |accessdate=April 14, 2014}}</ref>. «''{{нп5|Edge, часопіс|Edge|en|Edge (magazine) }}''» назваў яе «''канцоўкай, што не мае сэнсу ў сусвеце гульні''»<ref name="Edge review"/>. З’явіліся некалькі артыкулаў, якія спрабавалі растлумачыць канцоўку гульні<ref name="forbes ending"/><ref name="eurogamer ending"/><ref name="cvg ending"/><ref>{{cite web | url = http://www.digitalspy.com/gaming/levelup/a538104/why-bioshock-infinites-ending-was-one-of-2013s-biggest-moments.html | title = Why BioShock Infinite's ending was one of 2013's biggest moments | first = Ben | last = Lee | date = December 29, 2013 | accessdate = February 23, 2014 | publisher = Digital Spy }}</ref>. Роля Элізабет у геймплэі і сюжэце атрымала шырокае адабрэнне<ref name="IGN PC review"/><ref name="GameFront review"/>. Яе рэалізацыя, як «''A.I.''» партнёра для Букера, які кіруецца гульцом, была апісана крытыкам Саліванам як «''цалкам геніяльная''»<ref name="GRadar review"/>. Некалькі крытыкаў сказалі, што гэта асноўны аспект, які адрознівае «''Infinite''» ад сваіх папярэднікаў<ref name="EGM review"/><ref name="IGN PC review"/>. Спецыяльныя хвалы былі дадзеныя не толькі здольнасці Элізабет клапаціцца пра сябе ў баі, але актыўна дапамагаць гульцу, знаходзячы боепрыпасы і здароўе, і адкрываць разрывы<ref name="GI review PC"/><ref name="GRadar review"/>. Крытыкі таксама прызналі, што Элізабет не толькі баявы партнёры, але і кампаньён, які выклікае эмацыйную рэакцыю гульца<ref name="EGM review"/>. Том Брамвел з «''Eurogamer''» адчуваў, што гульня «''стварае сямейную сувязь''» паміж Элізабет і Букерам<ref name="EuroG review"/>, Саліван заявіў, што яна адчувала сябе «''сябрам''»<ref name="GRadar review"/>. Мак-Кефры патлумачыў, што прысутнасць Элізабет у гульні прадугледжвае матывацыю і эмацыйную глыбіню, тое, чаго, ён лічыў, хапала і арыгінальнаму «''BioShock''»<ref name="IGN PC review"/>. «''Edge''» называюць Элізабет «''тэхнічным трыумфам, найбольш падобным „А. І.“ кампаньёнам з „Half-Life 2“ з Алікс Вэнс''»<ref name="Edge review"/>. Саліван кажа пра тое, што яе «''паводзіны прымушаюць вас забыцца, што яна персанаж відэагульні''»<ref name="GRadar review"/>. Некаторыя крытыкі таксама высока ацанілі адносіны і ўзаемадзеянне Элізабет з Букерам, лічачы, што яны ўтварылі ядро сюжэту гульні<ref name="Destruct review"/><ref name="Telegraph Review"/>. Мікель Рэпараз з «''Official Xbox Magazine''» растлумачыў, што «''ўзаемадзеянне паміж Элізабет і Букерам з’яўляецца сэрцам і душой, што робіць „''BioShock Infinite''“ незабыўным''»<ref name="OXM review"/>. Агучванне персанажаў Троем Бэйкерам і Кортні Дрэйпер было добра прынята<ref name="Joystiqreview"/><ref name="GiantBombReview"/>. Асабліва хвалілі за іх выступы ў ролях Букера і Элізабет адпаведна<ref name="Boston Globe">{{cite web|url=http://www.boston.com/business/2013/03/26/review-brilliant-bioshock-infinite-takes-flight/vvTzYxUrjZ2g7IcRuvOCBK/story.html|title=Review: Brilliant BioShock Infinite takes flight|publisher=''The Boston Globe''|last=Kesten|first=Lou|date=March 26, 2013|accessdate=April 1, 2013}}</ref><ref name="Metro review">{{cite web|url=http://metro.co.uk/2013/03/25/bioshock-infinite-review-the-best-of-all-possible-worlds-3557783/|title=BioShock Infinite review|publisher=''Metro'' |last=Jenkins |first=David|date=March 25, 2013 |accessdate=November 10, 2013}}</ref>. Аўдыё і саўндтрэк таксама атрымалі станоўчыя водгукі<ref name="GI review PC"/><ref name="GiantBombReview"/>. Джош Віртанен з «''Cheat Code Central''» заявіў, што «''з абсурдна таленавітымі акцёрамі, якія стварылі сапраўды жудасны выбар музыкі для стварэння настрою, гэтая гульня гучыць фантастычна ад пачатку да канца''»<ref name="CCC review">{{cite web|url=http://www.cheatcc.com/pc/rev/bioshockinfinitereview.html |title=BioShock Infinite Review for PC |publisher=Cheat Code Central |last=Wirtanen |first=Josh |date=March 26, 2013 |accessdate=April 15, 2014}}</ref>. Хоць баявы геймплэй быў у асноўным добра прыняты і высока ацэнены<ref name="GI review PC"/><ref name="GSpot review X360/PC"/><ref name="Rev3 Review"/>, гэта найбольш палярызаваны аспект гульні. Том Хогінс з «''[[Daily Telegraph]]''» адзначыў, што «''перастрэлкі далёка не найлепшы кампанент „Infinite“''»<ref name="Telegraph Review"/>. Тым не менш, крытыкі выказалі меркаванне, што перастрэлкі гульні і стральба палепшаныя ў параўнанні з яе папярэднікамі<ref name="CVG review"/><ref name="CCC review"/>. Пашыранае асяроддзе гульні было таксама добра ўспрынятае<ref name="OPMUK review"/>. «''Edge''» адзначыў, што яно заклікала гульца больш думаць тактычна і імправізаваць<ref name="Edge review"/>. Том Францыск з «''{{нп5|PC Gamer|PC Gamer|en|PC Gamer}}''» і Хогінс адчувалі, што ў цэлым баявая сістэма «''Infinite''» была палепшаная ў параўнанні з папярэднімі гульнямі «''BioShock''» дзякуючы дынамізму пашыранага асяроддзя<ref name="PCGUK review"/><ref name="Telegraph Review"/>. Даданне амерыканскіх горак атрымала асабліваю пахвалу ад крытыкаў<ref name="IGN PC review"/><ref name="Rev3 Review"/>. Саліван лічыць, што амерыканскія горкі «''забяспечваюць новы досвед для {{comment|FPS|First-person shooter}} цалкам''»<ref name="GRadar review"/>, а Грэгары назваў гэта «''рэальным гульня-чэйнджэрам''»<ref name="OPMUK review" />. Крытыкі таксама атрымалі асалоду ад «''Vigors''», зброі і апгрэйдаў<ref name="GI review PC" /><ref name="GSpot review X360/PC" />. Мак-Кефры хваліў «''мноства баявых варыянтаў''»<ref name="IGN PC review"/>. У адрозненні ад гэтага геймплэй быў раскрытыкаваны некаторымі экспертамі як манатонны і нудны<ref name="GameFront review"/>. Стывен Бернс з «''{{нп5|VideoGamer.com|VideoGamer.com|en|VideoGamer.com}}''» тлумачыў адсутнасць рэальнага сэнсу эскалацыі канфлікту ў гульні або вельмі цяжкіх баёў з ворагамі<ref name="VG review"/>. Некаторыя з іх таксама адзначылі, што «''Infinite''» — горшы шутар у параўнанні з ролевай сістэмай «''[[System Shock]]''»<ref name="CVG review"/>. Ньюман заявіў, што «''баі здаюцца занадта абмежаванымі ў выніку''»<ref name="Time Review"/>. Былі таксама скаргі, што сярэдняя частка гульні была пракладзена па недахопах геймплэя<ref name="IGN PC review"/><ref name="Telegraph Review"/>. Крытыкі выказалі расчараванне тым, што ў гульні ёсць толькі два віды зброі ў гульца<ref name="VG review"/>. Рэпараз казаў, што гэта, нароўні з адсутнасцю дзіўных мадэрнізацый, зрабіла «''Infinite''» менш вынаходлівай «''баявой гульнёй''», якая не зусім дацягвае да высокіх стандартаў «''BioShock''»<ref name="OXM review"/>. Крытыка таксама была накіравана на «''бедныя''» смерці ў баі<ref name="GI review PC"/><ref name="OXM review"/>. Былі скаргі, што гэта прывяло да меншай складанасці гульні<ref name="CVG review"/>. === Продажы === У першы тыдзень рэлізу «''BioShock Infinite''» была самай прадаванай гульнёй у «''Top 10 PC Charts''» у «''[[Steam]]''»<ref name="DSOGaming">{{cite web|url=http://www.dsogaming.com/news/weekly-top-10-pc-charts-uk-pc-retail-and-steam-digital-charts-24th-30th/|title=Weekly Top 10 PC Charts; UK PC Retail and Steam Digital Charts [24th - 30th]|last=Papadopoulos|first=John|date=April 2, 2013|publisher=DSOGaming|accessdate=April 3, 2013}}</ref>. У Злучаных Штатах «''BioShock Infinite''» была самай прадаванай гульнёй на кансолі ў сакавіку 2013 года, з больш чым {{nobr|878 000}} прададзеных асобнікаў; гэтыя лічбы не ўключаюць у сябе лічбавыя продажы, такія як праз «''Steam''»<ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2013-04-19-bioshock-bests-tomb-raider-as-the-top-selling-game-of-the-month-in-the-us?utm_source=feedly | title = BioShock Infinite bests Tomb Raider as March's top-selling in the US | first = Jeffrey | last = Matulef | date = 2013-04-19 | accessdate = 2013-04-19 | publisher = Eurogamer }}</ref>. «''Take Two''» паведамілі ў сваёй справаздачы, што былі прададзены {{nobr|3 700 000}} копій гульні ў розніцу за май 2013 года<ref>{{cite web | url = http://www.edge-online.com/news/bioshock-infinite-shipped-3-7-million-copies-take-two-says/?utm_medium=referral&utm_source=t.co | title = BioShock Infinite shipped 3.7 million copies, Take-Two says | first = Taylor | last = Cooke | date = 2013-05-15 | accessdate = 2013-05-15 | work = Edge }}</ref>, продажы перавысілі 4 млн у канцы ліпеня<ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2013-07-31-bioshock-infinite-sells-over-4-million-copies | title = BioShock Infinite sells over 4 million copies | first = Jeffrey | last= MAtulef | date = 2013-07-31 | accessdate = 2013-07-31 | publisher = Eurogamer }}</ref>. Паводле «''Take Two''», былі прададзены больш за 6 мільёнаў копій гульні па стане на май 2014 года<ref>{{cite web | url = http://www.gamespot.com/articles/borderlands-2-ships-9-million-units-bioshock-infinite-climbs-to-6-million/1100-6419623/?utm_medium=referral&utm_source=t.co | title = Borderlands 2 ships 9 million units, BioShock Infinite climbs to 6 million | first = Eddie | last = Makuch | date = 2014-05-15 | accessdate = 2014-05-15 | publisher = Gamespot }}</ref> і 11 млн годам пазней<ref>{{Cite web | url = http://www.gamespot.com/articles/bioshock-franchise-still-really-important-publishe/1100-6427664/ | title = BioShock Franchise Still "Really Important," Publisher Says | first = Eddie | last = Makuch | date = 2015-05-28 | accessdate = 2015-05-28 | publisher = Gamespot }}</ref>. На працягу першага тыдня продажаў у Вялікабрытаніі «''BioShock Infinite''» дэбютавала як нумар адзін па продажах камп’ютарных гульняў і самай прадаванай гульнёй ва ўсіх даступных фарматах, заняўшы першае месца па Вялікабрытаніі па рознічных продажах для ПК<ref name="DSOGaming"/><ref name="UK Week 1">{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2013/04/02/bioshock-infinite-goes-sky-high-in-this-weeks-uk-charts/|title=''BioShock Infinite'' goes sky-high in this week's UK charts|last=Kubba|first=Sinan|date=April 2, 2013|publisher=Joystiq|accessdate=April 2, 2013}}</ref><ref name="Metro">{{cite web|url=http://metro.co.uk/2013/04/02/bioshock-infinite-and-luigis-mansion-2-triumph-in-uk-games-chart-3578960/|title=''BioShock Infinite'' and ''Luigi’s Mansion 2'' triumph in UK games chart|last=|first=|date=April 2, 2013|publisher=''Metro''|accessdate=April 3, 2013}}</ref>. У першы тыдзень у Вялікабрытаніі яе версія для «''Xbox 360''» займала першае месца, версія для «''PlayStation 3''» заняла другое месца, ПК-версія — дзявятае месца. 64 працэнты продажаў былі на «''Xbox 360''», 31 працэнт на «''PlayStation 3''» і 5 працэнтаў на ПК<ref name="Metro"/>. [[2 красавіка]] 2013 года гульня перавысіла продажы «''BioShock 2''» і стала найбольш прадаванай у франшызе<ref name="UK Week 1"/><ref name="Metro"/><ref name="Videogamer.com">{{cite web|url=http://www.videogamer.com/xbox360/bioshock_infinite/news/uk_video_game_chart_bioshock_infinite_takes_no_1_with_record_launch.html|title=UK Video Game Chart: ''BioShock Infinite'' takes No.1 with record launch|last=Orry|first=James|date=April 2, 2013|publisher=VideoGamer.com|accessdate=April 3, 2013}}</ref>. Падчас другога тыдня гульні ў Вялікабрытаніі, нягледзячы на падзенне 75 працэнтаў продажаў, «''BioShock Infinite''» была ў чартах Вялікабрытаніі ўсіх фарматаў<ref>{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2013/04/08/bioshock-infinite-clings-to-top-spot-in-this-weeks-uk-charts/|title=''BioShock Infinite'' clings to top spot in this week's UK Charts|last=Kubba|first=Sinan|date=April 8, 2013|publisher=Joystiq|accessdate=April 11, 2013}}</ref>. У трэці тыдзень «''Infinite''» стала першай гульнёй 2013 года, якая ўзначальвала брытанскія чарты на працягу трох тыдняў запар<ref>{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2013/04/15/bioshock-infinite-keeps-on-going-in-this-weeks-uk-charts/|title=''BioShock Infinite'' keeps on going in this week's UK charts|last=Kubba|first=Sinan|date=April 15, 2013|publisher=Joystiq|accessdate=April 16, 2013}}</ref>. === Узнагароды === «''BioShock Infinite''» атрымала шматлікія ўзнагароды і намінацыі ў канцы года. Пасля яе выхаду ў 2013 годзе яна выйграла ўзнагароду «''Гульня года''» ад 42 публікацый<ref>{{cite web | url = http://gotypicks.blogspot.com.au/2013/09/2013-game-of-year.html | title = 2013 GAME OF THE YEAR | first = | last= | date = | accessdate = April 14, 2014 | publisher = GAME OF THE YEAR PICKS BLOG }}</ref>, у тым ліку «''[[Associated Press]]''»<ref>{{cite web |url=http://www.newser.com/article/daapgjg80/ap-critics-pick-the-best-video-games-of-2013-agree-bioshock-infinite-is-no-1.html |title=AP critics pick the best video games of 2013; agree 'Bioshock Infinite' is No. 1 |last1=Kesten |first1=Lou |last2=Lang |first2=Derrik J. |date=December 19, 2013 |publisher=Newser |accessdate=December 19, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131220050053/http://www.newser.com/article/daapgjg80/ap-critics-pick-the-best-video-games-of-2013-agree-bioshock-infinite-is-no-1.html |archivedate=20 снежня 2013 |url-status=live }}</ref>, «''[[CNN]]''»<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2013/12/20/tech/gaming-gadgets/top-video-games-2013/ |title=2013: The year in video gaming |last=Frum |first=Larry |date=December 20, 2013 |publisher=[[CNN]] |accessdate=December 21, 2013}}</ref>, «''Electronic Gaming Monthly''»<ref>{{cite web |url=http://www.egmnow.com/platforms/xbox_360/egms-best-of-2013-part-five-05-01/ |title=EGM’s Best of 2013: Part Five: #05 ~ #01 |last=EGM Staff |date=December 29, 2013 |work=Electronic Gaming Monthly |accessdate=January 23, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150404050035/http://www.egmnow.com/platforms/xbox_360/egms-best-of-2013-part-five-05-01/ |archivedate=4 красавіка 2015 |url-status=dead }}</ref>, «''[[Entertainment Weekly]]''»<ref>{{cite web |url=http://www.ew.com/ew/gallery/0,,20760444_20760457_30061603,00.html#30061603 |title=Top 10 (and 3 Worst) Videogames of 2013 |page=10 |last1=Franich |first1=Darren |last2=Morales |first2=Aaron |date=December 20, 2013 |work=[[Entertainment Weekly]] |accessdate=January 23, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140122094609/http://www.ew.com/ew/gallery/0%2C%2C20760444_20760457_30061603%2C00.html#30061603 |archivedate=22 студзеня 2014 |url-status=dead }}</ref>, «''[[Forbes]]''»<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/sites/games/2013/12/23/the-best-video-games-of-2013/2/ |title=The Best Video Games Of 2013 |page=2 |last=Kain |first=Erik |date=December 23, 2013 |publisher=''[[Forbes]]'' |accessdate=December 24, 2013}}</ref> і «''{{нп5|Games Magazine|Games|de|Games Magazine}}''»<ref>{{cite web|title=GAMES Game Awards|url=http://www.gamesmagazine-online.com/gameslinks/archives.html#2014awards|publisher=''Games''|accessdate=December 6, 2013|archiveurl=https://www.webcitation.org/6duGEl6Ew?url=http://www.gamesmagazine-online.com/gameslinks/archives.html#2014awards|archivedate=20 снежня 2015|url-status=dead}}</ref>. Гульня таксама атрымала прыз за найлепшы шутар года ад шэрага публікацый, у тым ліку «''The Escapist''»<ref name="EscShoot">{{cite web |last=The Escapist Staff |title=The Winners of The Escapist Awards and Game of the Year Nominees |page=2 |url=http://www.escapistmagazine.com/articles/view/editorials/10833-The-Winners-of-The-Escapist-Awards-and-Game-of-the-Year-Nominees.2 |publisher=''The Escapist'' |date=January 1, 2014 |accessdate=January 1, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140102192458/http://www.escapistmagazine.com/articles/view/editorials/10833-The-Winners-of-The-Escapist-Awards-and-Game-of-the-Year-Nominees.2 |archivedate=2 студзеня 2014 |url-status=dead }}</ref>, «''Game Informer''»<ref name="InformerBest2013">{{cite web |last=Bertz |first=Matt |title=Game Informer Best Of 2013 Awards |url=http://www.gameinformer.com/b/features/archive/2014/01/07/game-informer-best-of-2013-awards.aspx?PostPageIndex=5 |page=5 |work=Game Informer |date=January 7, 2014 |accessdate=January 17, 2014 |archive-date=11 студзеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140111032623/http://www.gameinformer.com/b/features/archive/2014/01/07/game-informer-best-of-2013-awards.aspx?PostPageIndex=5 |url-status=dead }}</ref>, «''{{нп5|GameTrailers|GameTrailers|en|GameTrailers}}''»<ref name="GTrail">{{cite web|last= |first= |title=2013 GameTrailers Game of the Year Awards Video - Winners Montage |url=http://www.gametrailers.com/videos/acdl95/gametrailers-game-of-the-year-awards-winners-montage |publisher=GameTrailers |date=January 7, 2014 |accessdate=January 11, 2014 }}</ref>, «''{{нп5|Hardcore Gamer|Hardcore Gamer|en|Hardcore Gamer}}''»<ref name="HardGameShooter">{{cite web|last=HG Staff |first= |title=2013 Best Shooter |url=http://www.hardcoregamer.com/2013/12/21/2013-best-shooter/66927/ |publisher=''Hardcore Gamer'' |date=December 21, 2013 |accessdate=December 24, 2013 }}</ref>, «''IGN''»<ref name="IGNOSG">{{cite web|last= |first= |title=Best Overall Shooter Game - IGN's Best of 2013 |url=http://ign.com/wikis/best-of-2013/Best_Overall_Shooter_Game |publisher=[[IGN]] |date=January 10, 2014 |accessdate=January 11, 2014 }}</ref>, «''Official Xbox Magazine''»<ref name="OXMShooter">{{cite web|last=OXM Staff |first= |title=Official Xbox Magazine's 2013 Awards: Categories, Genres, and Platforms - Best Shooter |url=http://www.oxmonline.com/official-xbox-magazines-2013-awards-categories-genres-and-platforms#slide-12 |work=Official Xbox Magazine |date=January 13, 2014 |accessdate=January 17, 2014 }}</ref> і «''PlayStation Universe''»<ref>{{cite web|last=Harradence |first=Michael |title=Best Shooter of 2013 |url=http://www.psu.com/a022077/Best-Shooter-of-2013 |publisher=PSU.com |date=December 26, 2013 |accessdate=April 14, 2014 }}</ref>. У 2013 годзе «''BioShock Infinite''» атрымала ўзнагароду за «''Найлепшы візуальны дызайн''» на 31-м «''{{нп5|Golden Joystick Award|Golden Joystick Awards|en|Golden Joystick Award}}''»,<ref name="CVG_2013 Win">{{cite web|last=Hussain |first=Tamoor |title=Golden Joysticks 2013: Full list of winners |url=http://www.computerandvideogames.com/435281/golden-joysticks-2013-full-list-of-winners/ |work=Computer and Video Games |date=October 26, 2013|accessdate=October 26, 2013}}</ref>, а таксама атрымала дадатковыя намінацыі на «''Гульню года''», «''Найлепшы сюжэт''», «''Студыю года''» (''Irrational Games'') і «''Найлепшы гульнявы момант''» (''Hallelujah'')<ref name="CVG_2013 Nom">{{cite web|last=Robinson |first=Andy |title=Golden Joysticks 2013 voting begins |url=http://www.computerandvideogames.com/426923/golden-joysticks-2013-voting-begins/ |work=Computer and Video Games |date=August 29, 2013 |accessdate=November 3, 2013}}</ref>; Кен Левін таксама атрымаў першае «''Lifetime Achievement Award''» ад «''Golden Joysticks''» за яго дасягненні ў відэа-гульнях<ref name="CVG_2013 Ken">{{cite web|last=Ivan |first=Tom |title=Golden Joysticks 2013: Ken Levine accepts Lifetime Achievement award |url=http://www.computerandvideogames.com/435354/golden-joysticks-2013-ken-levine-accepts-lifetime-achievement-award/ |work=Computer and Video Games |date=October 25, 2013 |accessdate=December 31, 2013}}</ref>. На 5-ым штогадовым «''Inside Gaming Awards''» гульня атрымала дзве ўзнагароды за «''найлепшую графіку''» і «''найлепшы сюжэт''»<ref name="InsideGaming2013win">{{cite web|last=P Rubin|first=Brian|title=Winners of the 5th Annual Inside Gaming Awards Announced|url=http://www.insidegamingdaily.com/2013/12/04/winners-of-the-5th-annual-inside-gaming-awards-announced/|publisher=Machinima.com |date=December 4, 2013 |accessdate=December 5, 2013 }}</ref>, таксама была намінавана на «''Гульню года''», «''Самую захапляльную гульню''», «''Найлепшую агучку''», «''Найлепшы дадатковы кантэнт''» («''Burial at Sea — Episode One''») і «''Выбар геймераў''»<ref name="InsideGaming2013nom">{{cite web|last=Smith|first=Rob|title=Inside Gaming Awards 2013 Nominees Announced|url=http://www.insidegamingdaily.com/2013/11/21/inside-gaming-awards-2013-nominees/|publisher=Machinima.com|date=November 21, 2013|accessdate=December 5, 2013}}</ref>. На «''VGX''» 2013 года «''Infinite''» выйграла тры ўзнагароды за «''Найлепшы шутар''», «''Найлепшую песню ў гульні''» («''Will the Circle Be Unbroken?''») і «''Персанажаў года''» (блізняты Лютэс); яна атрымала шэсць намінацый на дадатковыя «''Гульню года''», «''Студыю года''» (''Irrational Games''), «''Найлепшую гульню для Xbox''», «''Найлепшы голас акцёра''» (Трой Бэйкер), «''Найлепшы голас актрысы''» (Кортні Дрэйпер) і «''Найлепшы саўндтрэк''»<ref name="VGX_2013">{{cite web|last=Dane|first=Patrick|title=‘Grand Theft Auto V’ Tops Spike VGX 2013 Award Winners List|url=http://gamerant.com/vgx-2013-winners-list/|publisher=Game Rant|date=December 7, 2013|accessdate=December 7, 2013}}</ref>. У [[2014]] годзе «''BioShock Infinite''» выйграла дзве ўзнагароды на 17-й штогадовай «''{{нп5|Academy of Interactive Arts & Sciences|D.I.C.E.|en|Academy of Interactive Arts & Sciences}}''» за «''Гульню года ў стылі экшан''» і «''Выдатныя дасягненні ў арыгінальным складзе музыкі''» і была намінавана на яшчэ чатыры ўзнагароды: «''Гульню года''», «''Выдатныя дасягненні ў мастацтве''», «''Выдатныя дасягненні ў гуку''» і «''Выдатныя дасягненні ў сюжэце''»<ref name="IGN DICE"/>. Яна выйграла «''Найлепшую музыку ў гульні''» на 3-яй «''Annual New York Videogame Critics Circle Awards''»<ref name="New York Awards"/> і была намінавана на яшчэ чатыры ўзнагароды, у тым ліку «''Найлепшую гульню''»<ref name="New York Nominations">{{cite web|last=nygcc |first= |title=The Nominees! New York Videogame Critics Circle Awards, 2013 |url=http://nygamecritics.com/2014/01/03/the-nominees-new-york-videogame-critics-circle-awards-2013/ |publisher=New York Videogame Critics Circle |date=January 3, 2014 |accessdate=January 31, 2014 }}</ref>. У 2013 г. гульня заваявала шэсць узнагарод на «''Нацыянальнай акадэміі гандлю відэагульнямі''» і была намінавана на яшчэ шэсць, уключаючы «''Гульню года''»<ref name="NAVGTR"/>. Яна таксама была намінавана на «''Выдатную прыгодніцкую/экшан гульню''» на 18-ай цырымоніі ўзнагароджвання «''{{нп5|Спадарожнік, прэмія|прэміяй «''Спадарожнік''»|en|Satellite Awards}}''»<ref name="Satelliteawards">{{cite web|last= |first= |title=Satellite Awards - 2013 Nominations |url=http://www.pressacademy.com/award_cat/current-nominees/ |publisher=International Press Academy |date= |accessdate=December 15, 2013 }}</ref>. «''Infinite''» выйграла «''Арыгінальную музыку''» ў 10-й «''[[BAFTA|Брытанскай акадэміі відэагульняў]]''» і тры намінацыі за «''Мастацкія дасягненні''», «''Дасягненні ў гуку''» і «''Найлепшы выканаўца''» (Кортні Дрэйпер)<ref name="IGN BAFTA 2014"/>. Гульня выйграла абедзве намінацыі, у якіх яна прымала ўдзел у 14-й штогадовай «''{{нп5|Game Developers Choice Awards|Game Developers Choice Awards|en|Game Developers Choice Awards}}''»: «''Найлепшае аўдыё''» і «''Найлепшыя візуальныя эфекты''»<ref name="2013 GDC Awards">{{cite web|last=Haywald |first=Justin |title=The Last of Us wins GDC game of the year award |url=http://www.gamespot.com/articles/the-last-of-us-wins-gdc-game-of-the-year-award/1100-6418420/ |publisher=GameSpot |date=March 19, 2014 |accessdate=April 14, 2014 }}</ref>. Гульня выйграла тры ўзнагароды на 12-й «''Annual Game Audio Network Guild Awards''», у тым ліку «''Музыку года''»<ref name="GANG Win"/> і была намінавана на яшчэ чатыры, у тым ліку «''Аўдыё года''»<ref name="GameAudioNom">{{cite web |last=McDonald |first=Dren |title=GAME AUDIO NETWORK GUILD (G.A.N.G.) ANNOUNCES FINALISTS FOR 12TH ANNUAL G.A.N.G. AWARDS |url=http://www.audiogang.org/blog/game-audio-network-guild-g-a-n-g-announces-finalists-for-12th-annual-g-a-n-g-awards/ |publisher=Game Audio Network Guild |date=February 21, 2014 |accessdate=February 26, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140710151418/http://www.audiogang.org/blog/game-audio-network-guild-g-a-n-g-announces-finalists-for-12th-annual-g-a-n-g-awards/ |archivedate=10 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref>. «''BioShock Infinite''» з’явілася ў некалькі спісах «''Топ гульняў''» розных выданняў. У ліпені 2013 года «''GamesRadar''» паставіла сюжэт гульні на адзінаццатае месца ў сваім спісе «''Найлепшыя сюжэты відэагульняў за ўсю гісторыю''»<ref>{{cite web|url=http://www.gamesradar.com/the-best-videogame-stories-ever/|title=The best videogame stories ever |last=GamesRadar Staff|first=|date=July 12, 2013|publisher=GamesRadar|accessdate=November 2, 2013}}</ref>. У верасні 2013 года «''Official Xbox Magazine''» уключыў гульню ў свой спіс «''Найлепшых гульняў для Xbox''»<ref>{{cite web|url=http://www.oxmonline.com/official-xbox-magazines-best-xbox-games#slide-5 |title=Official Xbox Magazine's Best Xbox Games |page=6 |last=OXM Staff |first= |date=September 11, 2013|work=Official Xbox Magazine|accessdate=January 23, 2014}}</ref>. У тым жа месяцы «''[[IGN]]''» размясціў «''Infinite''» пад нумарам трыццаць адзін у яго спісе «''Топ-100 шутараў ад першай асобы''»<ref>{{cite web|url=http://ign.com/top/shooters/31|title=''BioShock Infinite'' - #31 Top Shooters|date=September 12, 2013|publisher=[[IGN]]|accessdate=September 27, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002134316/http://www.ign.com/top/shooters/31|archivedate=2 кастрычніка 2013|url-status=dead}}</ref>, а ў кастрычніку 2013 года ў сваім спісе «''Top 25 гульняў для Xbox 360''» пад нумарам дванаццаць <ref>{{cite web|url=http://ign.com/articles/2013/09/20/the-top-25-xbox-360-games-4?page=3|title=The Top 25 Xbox 360 Games |page=3 |last=IGN Staff|first=|date=September 20, 2013|publisher=[[IGN]]|accessdate=November 2, 2013}}</ref>. У кастрычніку 2013 года «''WatchMojo.com''» размясціў сюжэт «''Infinite''» пад нумарам адзін у яго спісе «Top 10 гульняў з выдатным сюжэтам»<ref>{{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=3f47eONJgLA |title=Top 10 Video Games With Great Stories |last=WatchMojo.com |first= |date=October 15, 2013|publisher=[[YouTube]] |accessdate=January 23, 2014}}</ref>. У лістападзе 2013 года «''Eurogamer''» размясціў «''Infinite''» на дваццаць пятае месца ў яго спісе «''Top 50 гульняў пакалення''»<ref>{{cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/2013-11-04-eurogamers-games-of-the-generation-the-top-50|title=Eurogamer's Games of the Generation: The top 50|last=Robinson|first=Martin|date=November 4, 2013|publisher=Eurogamer|accessdate=November 8, 2013}}</ref>, а «''Hardcore Gamer''» ацаніў яе дванаццатым месцам у сваім спісе «''Top 100 гульняў пакалення''»<ref>{{cite web|url=http://www.hardcoregamer.com/2013/11/08/top-100-games-of-the-generation-20-11/60941/|title=Top 100 Games of the Generation: 20-11|last=HG Staff|first=|date=November 8, 2013|publisher=''Hardcore Gamer''|accessdate=November 11, 2013}}</ref>. У тым жа месяцы «''Complex''» памясціў «''Infinite''» пад нумарам дваццаць у яго спісе «''Найлепшыя відэагульні апошняга пакалення для Xbox 360''»<ref>{{cite web|url=http://www.complex.com/video-games/2013/11/greatest-xbox-360-video-games-last-generation/bio|title=Bioshock: Infinite – Take a Bow: The Greatest Xbox 360 Video Games of the Last Generation|date=November 22, 2013|publisher=''Complex''|accessdate=December 10, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131126033601/http://www.complex.com/video-games/2013/11/greatest-xbox-360-video-games-last-generation/bio|archivedate=26 лістапада 2013|url-status=dead}}</ref>, а «''PlayStation Universe''» паставіў яе пад нумарам восем у яго спіс «''100 найлепшых гульняў пакалення для PS3''»<ref>{{cite web|url=http://www.psu.com/a021805/The-Top-100-Games-Of-The-PS3-Generation--1--10- |title=The Top 100 Games Of The PS3 Generation: 1 -10 |last=Harradence |first= Michael |date=November 28, 2013|publisher=PlayStation Universe|accessdate=December 10, 2013}}</ref>. У снежні 2013 года «''PlayStation Official Magazine''» памясціў «''Infinite''» на пятае ў яго спіс «''Найлепшыя гульні для PS3 — найлепшыя з пакалення''», і пахваліў яе сюжэт, як «''мабыць, найлепшую апісальную частку цэлага пакалення''»<ref name="POM UK Greatest PS3">{{cite web |url=http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/2013/12/11/official-playstation-magazines-best-ps3-games-greatest-games-of-a-generation/7/#gallery-top |title=Official PlayStation Magazine’s greatest PS3 games – the best of the generation |page=7 |last=Staff |date=December 11, 2013 |work=PlayStation Official Magazine |accessdate=January 23, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202201329/http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/2013/12/11/official-playstation-magazines-best-ps3-games-greatest-games-of-a-generation/7/#gallery-top |archivedate=2 лютага 2014 |url-status=dead }}</ref>. == Тэмы == Шон Робертсан, вядучы мастак гульні, заявіў, што, нягледзячы на некалькі {{нп5|Тэма, літаратура|тэм|uk|Тема (література)}}, гульня будзе даследчыцкай, сюжэт жа ў рэшце рэшт апынуўся іншым. Робертсан растлумачыў, што тэмы былі там, каб служыць у якасці фону і рамкі «''больш чалавечага памеру''» і эмацыйна рэзананснага сюжэту пра людзей. Ён працягваў казаць, што, нягледзячы на тое, што «''сюжэт памеру оперы''» і «''палітычная нестабільнасць''» будуць служыць фонам, сюжэт, у канчатковым рахунку, аб Букеры і Элізабет<ref name="gamasutra reveal">{{cite web | url = http://www.gamasutra.com/view/news/29872/Interview_Irrational_Games_Leaves_The_Sea_For_The_Sky_With_BioShock_Infinite.php | title = Interview: Irrational Games Leaves The Sea For The Sky With BioShock Infinite |first = Leigh | last= Alexander |date =2010-08-12 | accessdate= 2010-08-12 | publisher = Gamasutra }}</ref>. Кен Левін, крэатыўны дырэктар гульні, заявіў, што гульцы павінны рабіць свае ўласныя высновы з гульні, і ў канчатковым рахунку вырашыць, «''што такое добра і дрэнна''». Ён растлумачыў, што «''ёсць шмат частак „Infinite“, якія адкрытыя для інтэрпрэтацыі, і мэтай з’яўлялася тое, каб вы высоўвалі свае ўласныя тэорыі аб іх''». Для гэтага Левін пазбегнуў прадастаўлення аўтарытэтнага канчатковага адказу адносна канцоўкі гульні, адказваючы: «''На самой справе важна тое, што думаюць людзі. Чаму мая інтэрпрэтацыя больш важная, чым ваша?''»<ref name="Levine meaning">{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/416306/interviews/ken-levine-and-the-search-for-meaning-in-bioshock-infinite/ | title = Interview: Ken Levine and the search for meaning in BioShock Infinite | first = Rob | last = Crossley | date = 2013-06-26 | accessdate = 2013-11-08 | publisher = ComputerAndVideoGames.com }}</ref>. Прызнаючы, што фанаты абмяркоўваюць і расчароўваюцца ў тэмах «''Infinite''», Левін быў усё-такі задаволены празрыстасцю гульні, заявіўшы, што гэта быў яго намер, і параўнаў {{нп5|інтэрпрэтацыя квантавай механікі|інтэрпрэтацыю квантавай механікі|en|Interpretations of quantum mechanics }} з інтэрпрэтацыяй з некаторых са сваіх любімых фільмаў «''[[Касмічная адысея 2001 года]]''», «''[[Байцоўскі клуб (фільм)|Байцоўскі клуб]]''», «''{{нп5|Майстар (фільм, 2012)|Майстар|ru|Мастер (фильм, 2012)}}''», «''{{нп5|Перакрыжаванне Мілера|Перакрыжаванне Мілера|ru|Перекрёсток Миллера}}''» і «''{{нп5|Нафта, фільм|Нафта|ru|Нефть (фильм)}}''»<ref name="Levine meaning"/>. Роб Крослі з «''{{нп5|Computer and Video Games|CVG|en|Computer and Video Games}}''» заявіў, што «''[Паводле Левіна] [гульнявая] {{нп5|шматсветавая інтэрпрэтацыя|шматсветавая тэорыя|en|Many-worlds interpretation }} з’яўляецца {{нп5|мастацкія сродкі|мастацкім сродкам|uk|Художні засоби}}, адзіным, што дае сюжэту нешта ўнікальнае ў гульнях, яшчэ адзначаецца ў кінаінтэрпрэтацыях''»<ref name="Levine meaning"/>. Левін сцвярджаў, што асноўныя паведамленні ў «''Infinite''» былі не асабістымі, не палітычнымі, настойваючы, што яны былі гістарычнымі. У адказ людзям, якія абмяркоўваюць Калумбію як «''расісцкае грамадства''», ён сказаў, што гульня не рабіла ніякіх асаблівых пунктаў аб тэме расізму і што ён у гульні быў толькі «''фактарам часу''»<ref name="Levine meaning"/>. Расізм, які малюецца ў Калумбіі, быў заўважаны Левінам «''больш адлюстраваннем таго, якія расавыя адносіны ў ЗША былі ў 1912 годзе''»; Левін патлумачыў, што гульня была «''менш пра вывучэнне добрых і дрэнных бакоў расізму і больш пра справядлівае адлюстраванне часу і яго ўплыў на тую эпоху''»<ref name="Ventureracism">{{cite web | url = http://venturebeat.com/2012/12/07/bioshock-infinite-forces-players-to-confront-racism-hands-on-preview/ | title = BioShock Infinite forces players to confront racism (hands-on preview) | first = Alejandro | last = Quan-Madrid | date = 2012-12-07 | accessdate = 2013-11-08 | publisher = VentureBeat | archive-date = 14 кастрычніка 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131014141552/http://venturebeat.com/2012/12/07/bioshock-infinite-forces-players-to-confront-racism-hands-on-preview/ | url-status = dead }}</ref>. Ён адзначыў, што некалькі гістарычных амерыканскіх дзеячоў, такія як бацькі-заснавальнікі [[Абрахам Лінкальн]] і [[Тэадор Рузвельт]] былі «''людзьмі свайго часу''», вялікія людзі, якія былі, тым не менш расістамі. Такім чынам, Левін лічыў, што карціны нацыяналізму і расізму былі гарантаваныя ў гульні, заявіўшы, што не рабіць так было бы «''падманам''» і «''дзіўным''» ў той перыяд часу<ref name="Ventureracism"/><ref name="pcgam political"/>. У дадатак да расізму, гульня была інтэрпрэтавана як вырашэнне палітычных і сацыяльных праблем<ref>{{cite web | url = http://www.nbcnews.com/technology/brains-over-brawn-why-smart-people-are-drawn-bioshock-infinite-1B9066435 | title = Brains over brawn: Why smart people are drawn to 'BioShock Infinite' | publisher = [[NBC]] | date = 2013-03-25 | accessdate= 2013-12-30 | first = Yannick | last = LeJacq }}</ref>, а таксама паказвала некалькі тэм, такіх як канстанты і пераменныя, амерыканская выключнасць<ref name="forbes themes"/>, {{нп5|экстрэмізм|экстрэмізм|ru|Экстремизм}}<ref name="forbes themes">{{cite web | url = http://www.forbes.com/sites/erikkain/2013/04/17/bioshock-infinite-refunded-on-religious-grounds/ | title = 'BioShock Infinite' Refunded On Religious Grounds | first = Erik | last = Kain | date = 2013-04-17 | accessdate = 2013-12-29 | work = [[Forbes]] }}</ref>, [[фундаменталізм]]<ref>{{cite web | url = http://www.theglobeandmail.com/technology/gaming/game-reviews/bioshock-infinite-a-shooting-game-for-deep-thinkers/article10503889/ | title = BioShock Infinite a shooting game for deep thinkers | first = Peter | last = Nowak | date = 2013-03-28 | accessdate = 2013-12-29 | work = The Globe and Mail }}</ref>, [[нацыяналізм]]<ref>{{cite web | url = http://www.destructoid.com/racists-call-bioshock-infinite-a-white-killing-simulator-240586.phtml | title = Racists call BioShock Infinite a white-killing simulator | first = Jim | last = Sterling | date = 2012-12-14 | accessdate = 2013-12-29 | publisher = Destructoid | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131231000530/http://www.destructoid.com/racists-call-bioshock-infinite-a-white-killing-simulator-240586.phtml | archivedate = 31 снежня 2013 | url-status = dead }}</ref>, {{нп5|фанатызм|фанатызм|en|Fanaticism}}<ref name="nbcrev">{{cite web | url = http://www.nbcnews.com/technology/review-bioshock-infinite-masterpiece-1B9057346 | title = Review: 'BioShock Infinite' is a masterpiece | publisher = [[NBC]] | date = 2013-03-25 | accessdate= 2013-12-30 | first = Todd | last = Kenreck }}</ref>, [[Рэлігійны культ|культызм]]<ref name="nbcrev"/>, [[папулізм]]<ref name="kotaku religion"/>, [[рэлігія]]<ref name="kotaku religion">{{cite web | url = http://kotaku.com/in-defense-of-religion-in-bioshock-infinite-475004169 | title = In Defense Of Religion In BioShock Infinite | first = Jordan | last = Ekeroth | date = 2013-04-17 | accessdate = 2013-12-29 | publisher = Kotaku }}</ref>, {{нп5|дыхатамія|дыхатамія|ru|Дихотомия}}<ref name="pcgamer baptism"/>, {{нп5|тоеснасць, філасофія|тоеснасць|en|Identity (philosophy) }}<ref name="pcgamer baptism"/>, [[Мультысусвет|множныя рэальнасці]]<ref name="pcgamer baptism"/>, {{нп5|фаталізм|фаталізм|en|Fatalism}}<ref name="Inc Fate"/>, {{нп5|выбар|выбар|en|Choice}}<ref name="Inc Fate"/>, {{нп5|непрадбачаныя наступствы|наступствы|en|Unintended consequences}}<ref name="Inc Fate">{{cite web | url = http://www.incgamers.com/2013/04/the-bird-or-the-cage-what-bioshock-infinite-says-about-choice-and-fatalism | title = The bird, or the cage: What BioShock Infinite says about choice and fatalism | first = Peter | last = Parrish | date = 2013-04-08 | accessdate = 2013-11-08 | publisher = IncGamers | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131229052620/http://www.incgamers.com/2013/04/the-bird-or-the-cage-what-bioshock-infinite-says-about-choice-and-fatalism | archivedate = 29 снежня 2013 | url-status = dead }}</ref>, [[свабода волі]]<ref name="gameinform baptism"/>, [[надзея]]<ref name="gameinform baptism"/>, агіда да сябе<ref name="Levine meaning"/>, {{нп5|адмаўленне, псіхалогія|адмаўленне|en|Denial}}<ref name="Levine meaning"/>, {{нп5|нараджэнне звыш|новае жыццё|ru|Рождение свыше}}<ref name="gamerevolution baptism"/> і {{нп5|адкупленне, тэалогія|адкупленне|en|Redemption (theology)}}<ref name="gamerevolution baptism"/>. [[File:Bioshock infinite lutece twins.jpg|left|thumb|upright=1.2|Паняцце «''канстант і зменных''» паказана Робертам і Разаліндай Лютэс. Тут у пачатку сцэны яны прапаноўваюць Букеру падкінуць манету, якую яны назіралі падаючую ўверх арлом раней 122 разы.]] Тэма гульні «''пастаянныя і пераменныя''» атрымала значную ўвагу, яна ў першую чаргу звярталася да персанажаў Роберта і Разалінды Лютэс, якія паказаны ў якасці ключавых фігур Калумбіі і драйверамі для падзей гульні. У пачатку гульні яны просяць Букера падкінуць манету, якая падала арлом уверх 122 разы са 122 кідкоў, пра што засведчаны ўліковыя знакі на абодвух баках платы, якую насіў Роберт). Гэта паказвае, што Лютэсы прыцягнулі іншага Букера з такой жа колькасці альтэрнатыўных рэальнасцей для таго, каб дасягнуць сваіх мэтаў. Манетны фліп прысутнічае ў кожным сусвеце і, такім чынам, ён асуджаны заўсёды мець той жа вынік<ref name="eurogamer ending"/>. Гэтая сцэна была параўнана з такімі працамі, як «''{{нп5|Сад разбежных сцежак|Сад разбежных сцежак|en|The Garden of Forking Paths }}''» і «''{{нп5|Розенкранц і Гільдэнстэрн мёртвыя|Розенкранц і Гільдэнстэрн мёртвыя|en|Rosencrantz and Guildenstern Are Dead}}''», якія маюць падобныя тэмы аб прадмеце выбару супраць лёсу<ref name="Inc Fate"/><ref name="eurogamer american fairground">{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2013-04-05-bioshock-infinite-americas-fairground | title = BioShock Infinite: America's Fairground | publisher = Eurogamer | date = 2013-04-05 | accessdate= 2013-04-08 | first = Christian | last = Donlan }}</ref>. Тэма аповеду некалькіх рэальнасцей, у прыватнасці, таксама праводзіць паралелі з тым, што, у адрозненні ад папярэдніх гульняў «''BioShock''», у «''Infinite''» была толькі адна канцоўка, нягледзячы на мараль рашэння. Крыс Колер з «''Wired''» патлумачыў, што, падобна таму, як альтэрнатыўныя сусветы ўнутры гісторыі ўсё мелі свае падобныя «''канстанты''» і розныя «''пераменныя''», гульня можа быць прайграная бясконцым лікам спосабаў, але некаторыя рэчы заўсёды будуць аднолькавымі<ref>{{cite web | url = http://www.wired.com/gamelife/2013/04/bioshock-infinite-spoilers/ | title = Letters From Columbia: Breaking Down BioShock Infinite | publisher = ''Wired'' | date = 2013-04-03 | accessdate= 2013-12-28 | first = Chris | last = Kohler }}</ref>. Том Філіпс з «''Eurogamer''» пагадзіўся, інтэрпрэтуючы радок Элізабет («''Мы плаваем у розных акіянах, але зямля на тым жа беразе''»), што гэта азначае, што, як і падарожжы Букера ў розных сусветах, розныя гульцы будзе мець розны досвед на працягу ўсёй гульні, але, тым не менш, усё ж дасягнуць аднолькавага фіналу<ref name="eurogamer ending"/>. Гэта прывяло некаторых да ідэнтыфікацыі «''BioShock Infinite''» як метагульні і метакаментарыя да ўсяго працэсу гульні, які мае розныя варыянты ў гульнях<ref name="VentureTaka">{{cite web | url = http://venturebeat.com/2013/04/12/the-deanbeat-bioshock-infinite-is-a-work-of-art-trapped-in-a-violent-video-game/ | title = The DeanBeat: BioShock Infinite is art trapped in a violent video game | publisher = VentureBeat | date = 2013-04-12 | accessdate = 2013-12-28 | first = Dean | last = Takahashi | archive-date = 28 снежня 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131228010807/http://venturebeat.com/2013/04/12/the-deanbeat-bioshock-infinite-is-a-work-of-art-trapped-in-a-violent-video-game/ | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.ibtimes.co.uk/bioshock-infinite-review-irrational-ken-levine-booker-449979 | title = BioShock Infinite Review [Video] | first = Edward | last = Smith | date = 2013-03-25 | accessdate = 2013-12-29 | publisher = International Business Times UK }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.incgamers.com/2013/10/telltales-walking-dead-season-two-else-wed-like-see | title = Telltale’s Walking Dead Season Two: What else we’d like to see | first = Peter | last = Parrish | date = 2013-10-29 | accessdate = 2013-12-29 | publisher = IncGamers | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131109190053/http://www.incgamers.com/2013/10/telltales-walking-dead-season-two-else-wed-like-see | archivedate = 9 лістапада 2013 | url-status = dead }}</ref><ref name=Wong2013>{{Citation| title = Bioshock Infinite is a Metacommentary on Game Narrative| url = http://www.gamasutra.com/blogs/KevinWong/20130410/190222/| year = 2013| author = Wong, Kevin| accessdate = 2014-01-03 }}</ref>. Некаторыя крытыкі зрабілі выснову, што «''Infinite''» — альтэрнатыўная версія папярэдніх гульняў «''BioShock''», параўноўваючы іх элементы гульні, такія як галоўныя героі, антаганісты, сетынг і сюжэт. Тэма альтэрнатыўных сусветаў і тлумачэнне Элізабет, што «''Там заўсёды маяк, заўсёды ёсць чалавек, заўсёды ёсць горад''» былі названыя падмацаваннем да гэтага<ref>{{cite web | url = http://www.forbes.com/sites/insertcoin/2013/03/29/the-one-twist-in-bioshock-infinite-you-might-have-missed-completely/ | title = The One Twist in BioShock Infinite's Ending You Might Have Missed Completely | first = Paul | last = Tassi | date = 2013-03-29 | accessdate = 2013-12-29 | work = [[Forbes]] }}</ref><ref>{{cite web | url = http://fandomania.com/constants-and-variables-bioshock-bioshock-2-and-bioshock-infinite-compared/ | title = Constants and Variables: BioShock, BioShock 2, and BioShock: Infinite Compared | first = Celeste | last = Monsour | date = 2013-04-04 | accessdate = 2013-12-29 | publisher = Fandomania }}</ref>. === Палеміка === [[File:BioShock Infinite Columbia Propaganda.jpg|thumbnail|upright=1.2|Джордж Вашынгтон стаіць высока над «''нябелымі''» нацыянальнасцямі. Гэта калумбійскі прапагандысцкі плакат, які паказвае ксенафобію Заснавальнікаў, выкарыстоўваўся Нацыянальным Фондам Свабоды.]] Тэмы расізму, крайняй рэлігійнасці і ідэалагічнасці грамадства «''Infinite''» выклікалі спрэчкі. У розных аглядах Заснавальнікаў і «''Vox Populi''» да рэлізу Левін і «''Irrational Games''» былі падвергнуты крытыцы розных груп; на дэманстрацыі Заснавальнікаў людзі, якія жылі ў адпаведнасці з ідэалам {{нп5|Рух чаявання|чаявання|en|Tea Party movement}}, у тым ліку сваякі Левіна, адчувалі, што гульня атакавала гэты рух; наконт «''Vox Populi''» Левін знайшоў некаторыя вэб-сайты, якія пісалі, што гульня рабіла нападкі на [[рабочы рух]], і адзін {{нп5|Stormfront|сайт перавагі белых|en|Stormfront (website)}} сцвярджаў, што «''[[Яўрэі|яўрэй]] Кен Левін робіць сімулятар забойства белых людзей''»<ref name="pcgam political">{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/2012/12/13/bioshock-infinite-interview-ken-levine-racism-history/ | title = Interview: Ken Levine on American history, racism in BioShock Infinite: "I’ve always believed that gamers were underestimated." | first = Evan | last = Lahti | date = 2012-12-13 | accessdate = 2012-12-18 | work = PC Gamer }}</ref>. Левін лічыць, што «''Infinite''», як «''BioShock''» перад ім, была {{нп5|тэст Роршаха|тэстам Роршаха|en|Rorschach test}} для большасці людзей, хоць гэта будзе негатыўна ўспрынята ў грамадстве, бо бачанне ў распрацоўцы сюжэту было «''аб куплі не ў адным пункце гледжання''»<ref name="pcgam political"/>. Некаторыя з вобразаў гульні былі знойдзены для выкарыстання ў іранічных спосабах некаторымі кансерватыўнымі групамі. У 2013 годзе Нацыянальны Фонд Свабоды, група ў Руху чаявання, уключыў прапагандысцкую фрэску з гульні, якая адстойвала расізм і ксенафобію Заснавальнікаў, на сваю старонку ў ''[[Facebook]]'', перш чым яе крыніца была прызнана, а затым знёс<ref>{{cite web | url = http://www.forbes.com/sites/insertcoin/2013/12/16/tea-party-group-unironically-utilizes-bioshock-infinite-propaganda/ | title = Tea Party Group Unironically Utilizes BioShock Infinite Propaganda | work = [[Forbes]] | first = Paul | last = Tassi | date = 2013-12-16 | accessdate = 2014-01-03 }}</ref>. «''[[Fox News Channel|Fox News]]''» стварыў лагатып, вельмі падобны на лагатып «''BioShock Infinite''» для сегмента, названага «''Абараняючы Радзіму''», які адносіцца да іміграцыйнага кантролю<ref>{{Cite web | url = http://www.avclub.com/article/fox-news-rips-bioshock-infinite-logo-irony-ensues-206519 | title = Fox News rips off BioShock Infinite logo, irony ensues | publisher = A.V. Club | date = 2014-07-02 | accessdate = 2014-07-02 | first = Sam | last = Barsanti }}</ref>. Выява Закарыі Комстака як фанатыка таксама лічыцца абразлівай для «''геймераў з моцнымі рэлігійнымі пачуццямі''». Член каманды распрацоўшчыкаў «''BioShock Infinite''» нават пагражаў падаць у адстаўку з-за канцоўкі гульні<ref>{{cite web | url = http://www.strategyinformer.com/news/22051/bioshock-infinites-ending-may-cause-controversy | title = BioShock Infinite's ending may cause controversy | first = Jonah | last = Falcon | date = 2013-03-01 | accessdate = 2013-04-04 | publisher = Strategy Informer | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130326011342/http://www.strategyinformer.com/news/22051/bioshock-infinites-ending-may-cause-controversy | archivedate = 26 сакавіка 2013 | url-status = dead }}</ref>, вераючы, што гульня кажа: «''Быць рэлігійным значыць быць злым''»<ref name="Metro Contro">{{cite web | url = http://metro.co.uk/2013/03/22/sold-on-the-bioshock-factor-3554071/ | title = Is controversy the main selling point of BioShock Infinite? | first = David | last = Jenkins | date = 2013-03-01 | accessdate = 2013-03-22 | publisher = ''Metro'' }}</ref>. Комстак быў зменены пасля таго, як Левін пагаварыў з распрацоўшчыкам, які дапамог Левіну перагледзець паняцце прабачэння ў [[Новы Запавет|Новым Запавеце]], і ўсталяваць, чаму людзі прыйшлі да таго, каб прытрымлівацца Комстака і зразумець экстатычны рэлігійны досвед. Левін паахвяравў цэнзураваннем персанажа, каб прадставіць сюжэт лепш для шырокай аўдыторыі<ref>{{cite web | url = http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/2013/01/18/bioshock-infinite-altered-after-conversations-with-religious-people-on-the-team-says-levine/ | title = Bioshock Infinite altered after "conversations with religious people on the team" says Levine | first = Leon | last = Hurley | date = 2013-01-18 | accessdate = 2013-01-20 | work = PlayStation Official Magazine (UK) | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130122031459/http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/2013/01/18/bioshock-infinite-altered-after-conversations-with-religious-people-on-the-team-says-levine/ | archivedate = 22 студзеня 2013 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.gamespot.com/news/bioshock-infinites-religious-themes-led-dev-to-consider-quitting-6404620 | title = BioShock Infinite's religious themes led dev to consider quitting | first = Eddie | last = Makuch | date = 2013-02-28 | accessdate = 2013-02-28 | publisher = GameSpot }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/2013/03/01/bioshock-infinite-artist-almost-resigned-over-antagonists-religious-views/ | title = BioShock Infinite artist almost resigned over game's depiction of religion | last = Petitte | first = Omri | date = 2013-03-01 | work= PC Gamer | accessdate= 2013-03-02 }}</ref>. Вядомы выпадак, калі гулец, які лічыў сябе «''набожным вернікам''», пакрыўдзіўся на прымусовае хрышчэнне, якое Букер атрымлівае перад уваходам у Калумбію, запатрабаваў вяртання грошай, бо не ведаў загадзя гэтага кантэнту ў гульні<ref name="kotaku refund">{{Cite web | url = http://kotaku.com/some-dont-like-bioshocks-forced-baptism-enough-to-as-473178476 | title = Some Don't Like BioShock's Forced Baptism. Enough To Ask For A Refund | first = Patricia | last = Hernandez | date = 2013-04-16 | accessdate = 2013-04-16 | publisher = Kotaku }}</ref>. Патрысія Эрнандэс з «''Kotaku''» лічыць, што сцэна хрышчэння была «''выдатнай''» у кантэксце відэагульняў як віду мастацтва, і сцэна выклікала шматлікія водгукі ў сацыяльных медыя<ref name="kotaku refund"/>. Сцэны хрышчэння на працягу ўсёй гульні была таксама інтэрпрэтаваны некаторымі крытыкамі не як крытыка хрысціянства або рэлігіі, а як прадстаўленне такіх тэм, як воля, зло, адраджэнне і адкупленне<ref name="pcgamer baptism">{{Cite web | url = http://www.pcgamer.com/2013/04/04/bioshock-infinite-ending-explained/ | title = BioShock Infinite's ending explained, and what we think about it | first = | last = PC Gamer | date = 2013-04-05 | accessdate = 2013-12-27 | publisher = ''PC Gamer'' }}</ref><ref name="gameinform baptism">{{Cite web | url = http://www.gameinformer.com/b/features/archive/2013/04/09/free-will-and-hope-in-bioshock-infinite.aspx | title = Free Will And Hope In BioShock Infinite | first = Matt | last = Miller | date = 2013-04-09 | accessdate = 2013-12-27 | publisher = ''Game Informer'' | archive-date = 1 студзеня 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140101180348/http://www.gameinformer.com/b/features/archive/2013/04/09/free-will-and-hope-in-bioshock-infinite.aspx | url-status = dead }}</ref><ref name="gamerevolution baptism">{{Cite web | url = http://www.gamerevolution.com/features/dies-died-will-die-an-analysis-of-bioshock-infinite | title = Dies, Died, Will Die: An Analysis of BioShock Infinite | first = Nicholas | last = Tan | date = 2013-04-09 | accessdate = 2013-12-27 | publisher = Game Revolution }}</ref><ref name="gamespot baptism">{{Cite web | url = http://www.gamespot.com/articles/bioshock-infinite-baptism-of-the-human-heart/1100-6407174/ | title = BioShock Infinite: Baptism of the Human Heart | first = | last = Gamespot Staff | date = 2013-04-21 | accessdate = 2013-12-27 | publisher = GameSpot }}</ref><ref name="relevant baptism">{{Cite web | url = http://www.relevantmagazine.com/culture/video-games/what-bioshock-infinite-gets-right | title = What 'Bioshock Infinite' Gets Right | first = Andrew | last = Barber | date = 2013-04-11 | accessdate = 2013-12-27 | publisher = ''Relevant'' }}</ref>. === Паказ гвалту === Паказ гвалту ў «''Infinite''» выклікаў значныя абмеркаванні. Крыс Плант з «''{{нп5|Polygon, сайт|Polygon|en|Polygon (website)}}''» лічыць, што ступень гвалту ў гульні можа адцягваць гульцоў, якія больш зацікаўлены ў тэмах сюжэту. Ён лічыць, што ў адрозненні ад фільмаў, заснаваных на гвалце, як частцы іх тэмы, «''Infinite''» не спрабуе рацыяналізаваць свой гвалт, сцвярджаючы, што «''маштабы нармальныя''» і «''халодная эфектыўнасць у гэтым ёсць''», аднак такога гвалту, на думку Планта, не бывае «''нават у самых {{нп5|эксплуатацыйнае кіно|эксплуатацыйных фільмах|ru|Эксплуатационное кино}}''»<ref>{{cite web | url = http://www.polygon.com/2013/4/2/4174344/opinion-why-my-wife-wont-play-bioshock-infinite | title = Opinion: Violence limits BioShock Infinite's audience — my wife included | first = Chris | last = Plante | date = 2013-04-02 | accessdate = 2013-04-03 | publisher = Polygon }}</ref>. Кірк Хэмілтан з «''Kotaku''» пагадзіўся, заявіўшы, што ў той час як гвалт з’яўляецца лейтматывам відэагульняў, «''смешна, што гвалт вылучаецца ў такім рэльефе супраць удумлівага сюжэту гульні і выдатнага свету''». Хэмілтан прызнаў, што «''Infinite''» хутчэй за ўсё, было цяжка прадаць на масавы рынак, калі ёй не хапала элементаў шутара ад першай асобы, але па-ранейшаму кажа, што гвалтоўныя забойствы непатрэбныя для гульні. Кліф Бляжынскі, творчы лідар «''{{нп5|Gears of War|Gears of War|en|Gears of War}}''», якая прызнаецца як вельмі гвалтоўная, пагадзіўся з гэтымі пачуццямі, кажучы, што ён «''адчуў гвалт, які на самай справе адцягвае ад сюжэту''»<ref name="kotaku violence">{{cite web | url = http://kotaku.com/bioshock-infinite-is-insanely-ridiculously-violent-it-470524003 | title = BioShock Infinite Is Insanely, Ridiculously Violent. It's A Real Shame | first = Kirk | last = Hamilton | date = 2013-04-04 | accessdate = 2013-04-04 | publisher = Kotaku }}</ref>. Дзін Такашы з «''{{нп5|VentureBeat|VentureBeat|en|VentureBeat}}''» адчуў, што прырода гульні як шутара ад першай асобы абмяжоўвае яе відовішчнасць з-за крайняга гвалту, уласцівага жанру<ref name="VentureTaka"/>. Рус Мак-Лафлін з «''VentureBeat''» заявіў, што раптоўны гвалт на карнавале ў пачатку гульні быў неабходным элементам, каб паказаць, што «''Калумбія не з’яўляецца дасканалай. Яна непрыгожая, [[Ксенафобія|ксенафобная]] і гатовая выбухнуць''». Мак-Лафлін таксама лічыць паведамленне аб надзвычайнай прыродзе актаў гвалту, які здзяйсняе Букер, такім, што «''не можа быць ніякай маралі ў экстрэмальных умовах''»<ref>{{Cite web | url = http://venturebeat.com/2013/04/10/bioshock-infinites-extreme-violence-is-completely-valid/view-all/ | title = BioShock Infinite’s extreme violence is completely valid | first = Rus | last = McLaughlin | publisher = VentureBeat | date = 2013-04-10 | accessdate = 2013-04-10 | archive-date = 13 красавіка 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130413110335/http://venturebeat.com/2013/04/10/bioshock-infinites-extreme-violence-is-completely-valid/view-all | url-status = dead }}</ref>. Джым Стэрлінг з «''Destructoid''» сказаў, што гвалт у гульні з’яўляецца апраўданым, таму што «''„BioShock Infinite“ — гэта гульня аб гвалце''». Ён сцвярджаў, што «''хоць ён адчувае віну за тое, што ён зрабіў, ён жорсткі чалавек па натуры, які непазбежна звяртаецца да бойні, каб вырашыць свае праблемы''» і «''ўся яго гісторыя з’яўляецца адным з адмаўленняў''». Стэрлінг таксама адзначыў, што «''Калумбія — падробка, падман, з атмасферай жаху на яе паверхні''». Ён лічыў, што, негвалтоўны варыянт будзе ісці супраць усяго прыроднага ў самой гульні і «''тыя, хто просяць негвалтоўны „BioShock Infinite“, просяць іншую гульню цалкам''». Ён сцвярджаў, што тыя, хто просяць негвалтоўны «''Bioshock''», просяць «''яшчэ большую гамагенізацыю ў гульнях''» і «''„BioShock Infinite“ не ваша гульня, калі вы хочаце негвалтоўнае даследаванне, таму што тэмы „Infinite“ круцяцца вакол гвалту як асноўнай канцэпцыі''»<ref>{{cite web | url = http://www.destructoid.com/why-does-bioshock-infinite-need-to-be-non-violent--251424.phtml | title = Why does BioShock Infinite need to be non-violent? | first = Jim | last = Sterling | date = 2013-04-12 | accessdate = 2013-11-01 | publisher = Destructoid | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131103091433/http://www.destructoid.com/why-does-bioshock-infinite-need-to-be-non-violent--251424.phtml | archivedate = 3 лістапада 2013 | url-status = dead }}</ref>. Левін абараніў паказ гвалту, заявіўшы, ён быў «''часткай інструментарыя апавядальніка''»<ref>{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/2013/04/04/ken-levine-game-violence/ | title = Violence is "a part of the storyteller's toolkit," says Ken Levine | first = Omri | last = Petitte | date = 2013-04-04 | accessdate = 2013-12-28 | work = PC Gamer }}</ref>. Ён працягваў казаць, што мастацтвам трэба было паўтарыць і адлюстраваць гвалт<ref>{{cite web | url = http://ign.com/articles/2013/12/05/ken-levine-on-bioshock-infinites-explicit-violence | title = Ken Levine on BioShock Infinite's Explicit Violence | first = Lucy | last = O'Brien | date = 2013-12-04 | accessdate = 2013-12-28 | publisher = [[IGN]] }}</ref>. Ён пазней патлумачыў, што ён адчуваў, што «''рэакцыя на гвалт [у „BioShock Infinite“] больш уражвае людзей, якія ўпэўненыя ў здольнасці сферы гульняў выразіць сябе ў больш разнастайнай модзе''»<ref>{{cite web | url = http://www.npr.org/blogs/alltechconsidered/2014/06/28/326437835/modern-video-games-go-beyond-jumping-on-blocks | title = Modern Video Games Go Beyond 'Jumping On Blocks' | date = 2014-06-28 | accessdate = 2014-07-02 | publisher = NPR }}</ref>. == Заўвагі і крыніцы == ;Заўвагі {{notelist}} ;Крыніцы {{Reflist}} == Спасылкі == {{Commons|BioShock Infinite}} * {{Афіцыйны сайт|http://www.bioshockinfinite.com/}} * [http://www.aspyr.com/games/bioshock-infinite ''BioShock Infinite''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140216123244/http://www.aspyr.com/games/bioshock-infinite |date=16 лютага 2014 }} у [[Aspyr]] * {{dmoz|Kids_and_Teens/Games/Computer_and_Video/Shooter/BioShock_Series/BioShock_Infinite/|''BioShock Infinite''}} * {{Moby game|id=/bioshock-infinite}} * {{Imdb імя|id=1712064|title=BioShock Infinite}} {{BioShock}} {{Irrational Games}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Выдатны артыкул|Камп’ютарная гульня}} [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]] [[Катэгорыя:Утопіі]] [[Катэгорыя:Працягі камп’ютарных гульняў]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2013 года]] [[Катэгорыя:BioShock]] 70ornvqg7v41rf8pyx205h6dk6kyqbg 0 232492 5135337 4759355 2026-05-03T14:34:12Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:BioShock]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135337 wikitext text/x-wiki '''Вялікі Татулька''' ({{lang-en|Big Daddy}}) — выдуманы персанаж з серыі гульняў BioShock. Вялікія Татулькі — змененыя чалавечыя істоты, створаныя са скуры і органаў людзей, якія носяць цяжка браняваныя вадалазныя скафандры. Яны ўзброеныя цвікамётамі, цяжкім дрылём, гранатамётам або іонным лазерам. Вялікія Татулькі Альфа-серыі абсталяваны любым з некалькіх іншых відаў зброі. Хоць яны выдаюць нізкія стогнучыя гукі, як кіты, Вялікія Татулькі не маюць акцёра агучвання. Персанаж быў створаны кампаніяй ''Irrational Games'' (раней вядомай як 2K Boston/2K Аўстралія) і ўпершыню з'явіўся ў [[BioShock]]. Шасціцалевая фігурка Вялікага Татулькі была ўключана ў спецыяльнае выданне гульні. У працягу, [[BioShock 2]], гулец кіруе прататыпам Вялікага Татулькі Дэльта. Вялікія Татулькі блукаюць па падводным [[Антыўтопія|антыўтапічным]] горадзе [[Захапленне (BioShock)|Захапленне]] і абараняюць Маленькіх сястрычак, якія здабываюць з трупаў рэчыва пад назвай «''АДАМ''». Узаемадзеянне гульца з Вялікім Татулькам і маленькай сястрычкай было апісана распрацоўшчыкам Кенам Левін ({{lang-en|Ken Levine}}) як важны «''корань''» гульні, у сувязі з неабходнасцю «''АДАМ''» гульцу для таго, каб набрацца сіл у гульні<ref>{{cite web|url=http://www.2kgames.com/cultofrapture/podcasts-bioshock/page/1|publisher=2K Games|title=Episode Four: The Evolution of BioShock|author=Levine, Ken|date=2007-04-10|accessdate=2013-03-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FihJE791?url=http://www.2kgames.com/cultofrapture/podcasts-bioshock/page/1|archivedate=8 красавіка 2013|url-status=live}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.2kgames.com/cultofrapture/bigdaddyart.html Канцэпты Вялікага Татулькі] ад [[2K Games]]. {{BioShock}} [[Катэгорыя:Персанажы]] [[Катэгорыя:BioShock]] 33b2ukydbryrq3gtu97kagdrk0ygb6n 0 233425 5135307 5134499 2026-05-03T12:50:53Z Için warum 153459 Адкат праўкі [[Special:Diff/5134499|5134499]] аўтарства [[Special:Contributions/Peisatai|Peisatai]] ([[User talk:Peisatai|размовы]] не табе з тваім морам уласных даследванняў і фальсіфікацый вырашаць што тут патрэбна, а што не, ёсць АК 5135307 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Рамальдава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 45|lat_sec = 21 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 31|lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет2 = Арэхаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 0,2478 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243042617 }} '''Рама́льдава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ramaĺdava}}, {{lang-ru|Ромальдово}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Арэхаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Арэхаўскага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Клюкаўскі сельсавет|Клюкаўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm Решение Витебского областного Совета депутатов от 10.10.2013 N 292 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160205035428/http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm |date=5 лютага 2016 }}</ref>. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі Рамальдава паходзіць ад імені Рамуальд<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 325.</ref>. Гэтае імя паходзіць ад старажытнагерманскага ''hrom'' «слава» і ''waldan'' «уладарыць, панаваць»<ref>А. В. Суперанская. Современный словарь личных имен: Сравнение. Происхождение. Написание. Москва, 2005. С. 188.</ref>. У 19 ст. фіксавалася [[Гудагай (вёска)|гудагайскае]] прозвішча Ромальд<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMP-X9R9?i=309&cat=2325442&lang=ru</ref>. Аднаўляецца старажытнае балцка-літоўскае двухасноўнае імя ''Ro-maldas''.<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. C. 110.</ref> == Славутасці == * [[Рамальдаўскі камень]] — геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Арэхаўскі сельсавет (Аршанскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Арэхаўскі сельсавет (Аршанскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Рамальдава| ]] d6mee8ft3l5sd58npriz378omuga4wv 0 233429 5135464 4235617 2026-05-03T19:55:53Z JerzyKundrat 174 5135464 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Слабада |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} {{значэнні2|тып=тапонім|Слабада}} '''Слабада́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Slabada}}, {{lang-ru|Слобода}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Стайкаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Стайкаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>, з 2004 па [[2013]] год — у складзе [[Клюкаўскі сельсавет|Клюкаўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm Решение Витебского областного Совета депутатов от 10.10.2013 N 292 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160205035428/http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm |date=5 лютага 2016 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] tdkxxlyglsdg2hk1xcuuammuwpwpx0i 0 233431 5135459 4235619 2026-05-03T19:53:15Z JerzyKundrat 174 5135459 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Чарняўскія |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Чарня́ўскія'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Čarniaŭskija}}, {{lang-ru|Чернявские}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Стайкаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Стайкаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>, з 2004 па [[2013]] год — у складзе [[Клюкаўскі сельсавет|Клюкаўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm Решение Витебского областного Совета депутатов от 10.10.2013 N 292 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160205035428/http://naviny.org/2013/10/10/by87289.htm |date=5 лютага 2016 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] lam0l4oguucwy0xv2yciu108mplr5et 0 233448 5135339 4796381 2026-05-03T14:34:18Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:BioShock]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135339 wikitext text/x-wiki '''Захапленне''' ({{lang-en|Rapture}}) — выдуманы падводны горад, які з’яўляецца месцам дзеяння ў камп’ютарных гульнях [[BioShock]] і [[BioShock 2]], эпізадычна з’яўляецца ў [[BioShock Infinite]]. У перадгісторыі горад апісваецца як утопія, створаная бізнес-магнатам [[Эндру Раян]]ам у сярэдзіне 1940-х гадоў, горад планаваўся як месца жыхарства найвялікшых мысляроў чалавецтва ва ўмовах росквіту свабоднага рынкавага гандлю без прыгнёту з боку ўрадаў свету. Тым не менш, гэтыя ідэалы не былі ажыццёўлены, ператварыўшыся ў антыўтопію. Напярэдадні 1959 года ў Захапленні ўспыхнула грамадзянская вайна, у выніку чаго большая частка насельніцтва горада загінула. Выжылыя грамадзяне ператварыліся ў «''мутантаў''» ({{lang-en|Splicers}}), звар’яцелых людзей, якія змяніліся пад уздзеяннем рэчыва, вядомага як АДАМ ({{lang-en|ADAM}}). == Горад у серыі BioShock == === BioShock === Галоўны герой трывае крушэнне самалёта над водамі Атлантычнага акіяна, але ратуецца, схаваўшыся ў самотным маяку, які аказваецца таемным уваходам у горад. Захапленне ахопленае грамадзянскай вайной, сістэмы без належнага абслугоўвання прыходзяць у заняпад, але запас трываласці, укладзены пры будаўніцтве горада, дазваляе яму працягваць функцыянаваць аўтаномна. Эндру Раян прадпрымае спробу знішчыць сваё тварэнне, але галоўны герой гульні пад кіраўніцтвам Атласа ([[Фрэнк Фантэйн|Фантэйна]]) спыняе праграму самазнішчэння Захаплення. === BioShock 2 === У другой частцы гульні дзеянне адбываецца праз дзесяць гадоў. Захапленне прыйшло ў заняпад, горад разбураны, мутацыі насельніцтва за апошнія дзесяць гадоў пагоршыліся, частка памяшканняў затопленая. === BioShock Infinite === Галоўны герой гульні Букер Дэ Віт трапляе ў Захапленне з-за разрыву прасторы і часу, створанага Элізабет. У адным з праходаў Захаплення можна ўбачыць мёртвага [[Вялікі Татулька (BioShock)|Вялікага Татульку]] і маленькую сястрычку, якая плача каля яго цела. == Спасылкі == * {{cite journal|title=Bioshock and the Art of Rapture|journal=Philosophy and Literature|volume=33|issue=1|date=April 2009|accessdate=2010-02-11|first=Grant|last=Tavinor|pages=91—106|url=http://muse.jhu.edu/journals/philosophy_and_literature/v033/33.1.tavinor.pdf|format=[[PDF]]}} * {{cite journal|title=Bioshock: A Critical Historical Perspective|journal=Journal for Computer Game Culture|first=Matthew Jason|last=Weiss|volume=2|issue=1|pages=151—155|year=2008|accessdate=2010-02-11|url=http://www.eludamos.org/index.php/eludamos/article/view/34/66|format=[[PDF]]|archive-date=4 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304030746/http://www.eludamos.org/index.php/eludamos/article/view/34/66|url-status=dead}} * {{cite journal|title=Between Worlds and Stories: Science Fiction and Gameplay Experience|journal=Formats: Revista de Comunicacio Audiovisual|first=Manual|last=Garin|first2=Oliver|last2=Perez|year=2009|accessdate=2010-02-11|url=http://www.upf.edu/materials/depeca/formats/pdf_/art_dos_ing6.pdf|format=[[PDF]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615154236/http://www.upf.edu/materials/depeca/formats/pdf_/art_dos_ing6.pdf|archivedate=15 чэрвеня 2011|url-status=dead}} * {{cite web|title=Aliens, Avatars, and Andrew Ryan: Representations of Humanity in Science Fiction Games|publisher=Inter-Displinary.net|year=2009|accessdate=2010-02-11|first=Monica|last=Evans|url=http://www.inter-disciplinary.net/wp-content/uploads/2009/06/evans_draft_paper.pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/67JQhKEGw?url=http://www.inter-disciplinary.net/wp-content/uploads/2009/06/evans_draft_paper.pdf|archivedate=30 красавіка 2012|url-status=dead}} * {{cite book|title=The Art of Videogames|url=https://archive.org/details/artofvideogames0000tavi|first=Grant|last=Tavinor|year=2009|isbn=1405187883|publisher=John Wiley & Sons}} {{BioShock}} [[Катэгорыя:Выдуманыя гарады]] [[Катэгорыя:BioShock]] k5nq3spnmpqtkpyxdsvy9ubgl6q1uxq 0 233449 5135492 4235621 2026-05-03T20:08:16Z JerzyKundrat 174 5135492 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Азярок |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Азяро́к'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Aziarok}}, {{lang-ru|Озерок}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Запольскі сельсавет (Аршанскі раён)|Запольскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] 83tkae6y48xag3i2zxaqwnywcz8m8x0 0 233450 5135491 4619857 2026-05-03T20:07:48Z JerzyKundrat 174 5135491 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Аланцьева |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Ала́нцьева'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ала́нцева'''</ref> ({{lang-be-trans|Alanćjeva}}, {{lang-ru|Алантьево}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Стайкаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Стайкаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Гісторыя == У 1670 годзе згадваецца як фальварак Ланьцоў у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>.{{зноскі}} == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] m4i21dl145zhfga7ifff6dn07c8hwj2 5135493 5135491 2026-05-03T20:09:01Z JerzyKundrat 174 5135493 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Аланцьева |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Ала́нцьева'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ала́нцева'''</ref> ({{lang-be-trans|Alanćjeva}}, {{lang-ru|Алантьево}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Стайкаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Стайкаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Гісторыя == У 1670 годзе згадваецца як фальварак Ланьцоў у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] szj3cyf96oo0g90g7vkz4uchmvxxlhh 0 233451 5135490 4235623 2026-05-03T20:07:15Z JerzyKundrat 174 5135490 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Баякоўшчына |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Баяко́ўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bajakoŭščyna}}, {{lang-ru|Бояковщина}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Запольскі сельсавет (Аршанскі раён)|Запольскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] 6njizpxrsbummr7a87ff4qkamkkccno 0 233452 5135489 4235624 2026-05-03T20:06:53Z JerzyKundrat 174 5135489 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Глінішча}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Глінішча |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Глі́нішча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hlinišča}}, {{lang-ru|Глинище}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да 1972 года вёска ўваходзіла ў склад Межаўскага сельсавета<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. і 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>, да 8 красавіка 2004 года — у склад [[Запольскі сельсавет (Аршанскі раён)|Запольскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1|date=5 кастрычніка 2021}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] 1wmphfzy6hr9jev68e3g6t2clw72zhi 0 233453 5135488 4235625 2026-05-03T20:06:28Z JerzyKundrat 174 5135488 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Гразіна}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гразіна |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Гра́зіна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hrazina}}, {{lang-ru|Грязино}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да 1972 года вёска ўваходзіла ў склад Межаўскага сельсавета<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. і 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>, да 8 красавіка 2004 года — у склад [[Запольскі сельсавет (Аршанскі раён)|Запольскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1|date=5 кастрычніка 2021}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] krnkt2db48ugciooexsdub80o16rdus 0 233454 5135487 4619860 2026-05-03T20:06:04Z JerzyKundrat 174 5135487 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Дубніцы |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Дубні́цы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dubnicy}}, {{lang-ru|Дубницы}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Стайкаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Стайкаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Гісторыя == У 1670 годзе згадваецца як вёска ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] h0666yrw7u04lh5wqzhkbqdqunfx1ud 0 233455 5135486 4235627 2026-05-03T20:05:36Z JerzyKundrat 174 5135486 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дубраўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Дубраўка |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Ду́браўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dubraŭka}}, {{lang-ru|Дубровка}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] q4oe6lwplwezh80lemfigsya5bow4cb 0 233457 5135485 4235630 2026-05-03T20:05:14Z JerzyKundrat 174 5135485 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Зарэчча}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Зарэчча |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Зарэ́чча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zarečča}}, {{lang-ru|Заречье}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да 1972 года вёска ўваходзіла ў склад Межаўскага сельсавета<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. і 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>, да 15 мая 1981 года — у склад [[Малотынскі сельсавет|Малотынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 15 мая 1981 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1981, № 18 (1680).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Зінаіда Макараўна Ільіна]] (нар. 1937) — беларускі вучоны, доктар эканамічных навук (1999), прафесар (2000). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] e54l9zcppeuth003p1a0ogjuh66vd7p 0 233458 5135484 4382289 2026-05-03T20:04:48Z JerzyKundrat 174 5135484 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Зоськава |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Зо́ськава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zośkava}}, {{lang-ru|Зоськово}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Запольскі сельсавет (Аршанскі раён)|Запольскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Зоськава| ]] 3jlmdo87oz0t71j8zdr85p5and4qgrj 0 233459 5135483 4235632 2026-05-03T20:04:22Z JerzyKundrat 174 5135483 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Івашкава}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Івашкава |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Іва́шкава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ivaškava}}, {{lang-ru|Ивашково}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да 16 верасня 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Шапкаўскі сельсавет|Шапкаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 верасня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 26</ref>, да 21 верасня 1987 года — у склад Межаўскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 21 верасня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 9 (1923)</ref>, да 8 красавіка 2004 года — у склад [[Высокаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Высокаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] fu2ztc6bkfkn5e1g83vjxre48e3lyfl 0 233460 5135481 4619933 2026-05-03T20:03:46Z JerzyKundrat 174 5135481 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ізмайлава}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ізмайлава |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Ізма́йлава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Izmajlava}}, {{lang-ru|Измайлово}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Запольскі сельсавет (Аршанскі раён)|Запольскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Гісторыя == У 1670 годзе згадваецца як фальварак Змайлаў у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>.{{зноскі}} == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] f1auh20tvup80cdk32arde3s7iyj1f8 5135482 5135481 2026-05-03T20:03:58Z JerzyKundrat 174 5135482 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ізмайлава}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ізмайлава |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Ізма́йлава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Izmajlava}}, {{lang-ru|Измайлово}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Запольскі сельсавет (Аршанскі раён)|Запольскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Гісторыя == У 1670 годзе згадваецца як фальварак Змайлаў у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] 2qxw1lrbg69mikc0ceypf9n2q4vb0fn 0 233461 5135480 4622288 2026-05-03T20:03:15Z JerzyKundrat 174 5135480 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Казечкі |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Казе́чкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kaziečki}}, {{lang-ru|Казечки}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1676 годзе згадваецца як маёнтак у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>.{{зноскі}} == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] dbwkdmx6n48xvz793513o9j4ywlt3jn 0 233462 5135479 4235635 2026-05-03T20:02:51Z JerzyKundrat 174 5135479 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Казечына |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Казе́чына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kaziečyna}}, {{lang-ru|Казечино}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] bx6vp10o06dpaa3jmwppy5ccqim463o 0 233463 5135478 4235636 2026-05-03T20:02:27Z JerzyKundrat 174 5135478 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Калатоўкі |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Калато́ўкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Калато́ўка, ж.'''</ref> ({{lang-be-trans|Kalatoŭki}}, {{lang-ru|Колотовки}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да 16 верасня 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Шапкаўскі сельсавет|Шапкаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 верасня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 26</ref>, да 21 верасня 1987 года — у склад Межаўскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 21 верасня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 9 (1923)</ref>, да 8 красавіка 2004 года — у склад [[Высокаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Высокаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] 4so9l0uhb6t1nkc69fnl9fc0vfa4p5c 0 233464 5135477 4619858 2026-05-03T20:01:57Z JerzyKundrat 174 5135477 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Каменка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Каменка |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Ка́менка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kamienka}}, {{lang-ru|Каменка}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. У 1924—1926 гадах цэнтр [[Каменскі сельсавет (Багушэўскі раён)|Каменскага сельсавета]]. Да 2004 года ўваходзіла ў склад [[Стайкаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Стайкаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Гісторыя == У 1670 годзе згадваецца як вёска ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] f8ybblho3aharozytcaqn5f6he2rw5r 0 233465 5135476 4235638 2026-05-03T20:01:22Z JerzyKundrat 174 5135476 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Канавалава}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Канавалава |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Канава́лава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kanavalava}}, {{lang-ru|Коновалово}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Стайкаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Стайкаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] s5bi93on0x50n1ja5uf4wer8ftpi2be 0 233466 5135475 5076389 2026-05-03T20:00:58Z JerzyKundrat 174 5135475 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Кашына}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Кашына |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Ка́шына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kašyna}}, {{lang-ru|Кашино}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да 1972 года вёска ўваходзіла ў склад Межаўскага сельсавета<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. і 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>, да 15 мая 1981 года — у склад [[Малотынскі сельсавет|Малотынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 15 мая 1981 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1981, № 18 (1680).</ref>. == Гісторыя == У 1676 годзе згадваецца як вёска ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref><ref>НГАБ у Мінску, ф. 1817, воп. 1, спр. 55, с. 322</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * [[Пашынскае агаленне старажытных рачных адкладаў]] — геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння. == Вядомыя асобы == * [[Лявон Нічыпаравіч Анкіновіч]], адзін з кіраўнікоў партызанскага падполля == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Кашына (Аршанскі раён)| ]] c4fcpqcyxv64hvx9kcmx9zeo7u6ib8i 0 233467 5135474 4235641 2026-05-03T20:00:19Z JerzyKundrat 174 5135474 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Лагі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Лагі |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Лагі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lahi}}, {{lang-ru|Логи}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да 1972 года вёска ўваходзіла ў склад Межаўскага сельсавета<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. і 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>, да 8 красавіка 2004 года — у склад [[Запольскі сельсавет (Аршанскі раён)|Запольскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1|date=5 кастрычніка 2021}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] 64c44xybhvd8r2pecha8rzmm27tr954 0 233468 5135473 4235642 2026-05-03T19:59:53Z JerzyKundrat 174 5135473 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Лужкі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Лужкі |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Лужкі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lužki}}, {{lang-ru|Лужки}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Стайкаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Стайкаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] qbhvjg5h9mvhmi1qxjmlue295l8bjyq 0 233470 5135472 4537421 2026-05-03T19:59:25Z JerzyKundrat 174 5135472 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ляснічыя |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Лясні́чыя'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Леснічы́'''</ref> ({{lang-be-trans|Liasničyja}}, {{lang-ru|Лесничие}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Стайкаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Стайкаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1|date=5 кастрычніка 2021}}</ref>. У 2016 годзе да вёскі далучана станцыя [[Лужкі (сельскі населены пункт)|Лужкі]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917v0080852 Решение Оршанского районного Совета депутатов от 15 декабря 2016 г. № 187 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Оршанского района]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] q4xjjzcu6qjrupppnrrs8dyyra2x615 0 233471 5135471 4620869 2026-05-03T19:58:57Z JerzyKundrat 174 5135471 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Малотынь |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Мало́тынь'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Malotyń}}, {{lang-ru|Молотынь}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. У 1924—1939 гадах цэнтр [[Малотынскі сельсавет|Малотынскага сельсавета]]. Да 2004 года вёска ўваходзіла ў склад [[Запольскі сельсавет (Аршанскі раён)|Запольскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Гісторыя == У 1676 годзе згадваецца як маёнтак у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] e1nlceabe1ugge1cl5lb512h4z51aqm 0 233472 5135470 4235646 2026-05-03T19:58:21Z JerzyKundrat 174 5135470 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Мальжонкава |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Мальжо́нкава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Maĺžonkava}}, {{lang-ru|Мальжонково}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да 1972 года вёска ўваходзіла ў склад Межаўскага сельсавета<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. і 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>, да 15 мая 1981 года — у склад [[Малотынскі сельсавет|Малотынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 15 мая 1981 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1981, № 18 (1680).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] d46vo7jktlg0vcfs2b9hr49vils3wxl 0 233474 5135469 4961826 2026-05-03T19:57:59Z JerzyKundrat 174 5135469 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Монькава |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Мо́нькава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Mońkava}}, {{lang-ru|Моньково}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1792 годзе ў складзе маёнтка Межаўскі Ключ Любамірскіх (каля 10 двароў). У 1910 годзе вёска ў Машкоўскай воласці Аршанскага павета, дзе было 12 двароў і 83 жыхары. За вёскай былі замацаваны 103 дзесяціны зямлі. У 1929 годзе створаны калгас «Ясная паляна». Па стане на 1 студзеня 1998 года налічвалася 17 двароў і 33 жыхары<ref>Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Оршы і Аршанскага раёна. У 2 кнігах. Кн.2. Мінск: [[Беларуская Энцыклапедыя]], 2000. C.510. ISBN 985-11-0170-2.</ref>. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Стайкаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Стайкаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] rz3gr7w1cn5japnqup81hhcob0sb238 0 233475 5135468 4621920 2026-05-03T19:57:35Z JerzyKundrat 174 5135468 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Мядзведнікі |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Мядзве́днікі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Miadzviedniki}}, {{lang-ru|Медведники}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1676 годзе згадваецца як вёска ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>.{{зноскі}} == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] svlra3hcgdbmqwnbqyadgsal6axp1dq 0 233476 5135467 4961817 2026-05-03T19:57:06Z JerzyKundrat 174 5135467 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Новае Сяло |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} {{значэнні2|тып=тапонім|Новае Сяло}} '''Но́вае Сяло́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Novaje Sialo}}, {{lang-ru|Новое Село}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1792 годзе — населены пункт у складзе маёнтка Межаўскі Ключ, уласнасць Любамірскіх (24 двары). У канцы ХІХ  — пачатку ХХ стагоддзя — вёска ў Машкоўскай воласці Аршанскага павета. У 1879 годзе — 52 двары і 290 жыхароў. У 1910 годзе ў вёсцы было 80 двароў і 626 жыхароў, і ёй належала 620 дзесяцін зямлі, у тым ліку 15 дзесяцін лесу. У 1923 годзе — 484 жыхары. У 1929 годзе створаны калгас «Новае сяло». Па стане на 1 студзеня 1998 года — 112 двароў і 228 жыхароў<ref>Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Оршы і Аршанскага раёна. У 2 кнігах. Кн.2. Мінск: [[Беларуская Энцыклапедыя]], 2000. C.510. ISBN 985-11-0170-2.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] 4knnlf4pevntqld7km0r01mz50ltf21 0 233477 5135466 4235651 2026-05-03T19:56:41Z JerzyKundrat 174 5135466 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Рубашына |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Руба́шына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rubašyna}}, {{lang-ru|Рубашино}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Запольскі сельсавет (Аршанскі раён)|Запольскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] nygva2h9xpecrnoh9xyh2nwv9xvp1fo 0 233478 5135465 4961496 2026-05-03T19:56:17Z JerzyKundrat 174 5135465 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Свістуны |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Свістуны́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Svistuny}}, {{lang-ru|Свистуны}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1781 годзе ў Свістунах было 17 двароў. У 1792 годзе вёска ўваходзіла ў склад маёнтка Ключ Любамірскіх. У пачатку ХХ стагоддзя ў Машкоўскай воласці Аршанскага павета. У гэты час у Свістунах было 40 двароў і 287 жыхароў. Вёсцы належалі 232 дзесяціны зямлі. У 1923 годзе налічвалася 332 жыхары. У 1930 годзе створаны калгас «Прагрэс». На 1 студзеня 1998 года — 46 двароў, 96 жыхароў<ref>Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Оршы і Аршанскага раёна. У 2 кнігах. Кн.2. Мінск: [[Беларуская Энцыклапедыя]], 2000. C.514. ISBN 985-11-0170-2.</ref>. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Стайкаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Стайкаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] ac980jkodovagu648ppiycnzlzl3egz 0 233481 5135463 4618123 2026-05-03T19:55:19Z JerzyKundrat 174 5135463 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Стапурэва |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Стапурэ́ва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Stapureva}}, {{lang-ru|Стопурево}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Стайкаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Стайкаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. На даваенных картах (савецкіх, нямецкіх, часоў Расійскай імперыі) фігуруе назва «Ступарава». == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] f64zxfnejvav0rtnfza1otlx7nq2tqc 0 233482 5135462 4235655 2026-05-03T19:54:52Z JerzyKundrat 174 5135462 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Стаўбуны |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Стаўбуны́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Staŭbuny}}, {{lang-ru|Столбуны}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] q5wokqdkhr3h58iknfbjb8ye2h5d4t0 0 233483 5135461 4235656 2026-05-03T19:54:26Z JerzyKundrat 174 5135461 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ферма}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ферма |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Фе́рма'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Fierma}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Запольскі сельсавет (Аршанскі раён)|Запольскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] a19kwuh00o8xv9ht1gcfw8fsyf4kmxh 0 233484 5135460 4483167 2026-05-03T19:53:53Z JerzyKundrat 174 5135460 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Чаркасова}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Чаркасова |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі }} '''Чаркасо́ва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Čarkasova}}, {{lang-ru|Черкасово}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Згадваецца ў 1644 годзе як вёска ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>НГАБ у Мінску, ф. 1775, воп. 1, спр. 1, с. 488</ref>. Да 1972 года вёска ўваходзіла ў склад Межаўскага сельсавета<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. і 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>, да 15 мая 1981 года — у склад [[Малотынскі сельсавет|Малотынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 15 мая 1981 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1981, № 18 (1680).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == На левым беразе ракі [[Пачаліца]] каля вёскі маецца [[археалогія|археалагічны]] помнік — [[гарадзішча (археалагічны аб’ект)|гарадзішча]] ранняга [[жалезны век|жалезнага века]] і ранняга [[Сярэдневякоўе|сярэдневякоўя]]<ref>{{Кніга|аўтар=|адказны=БелСЭ; Редкол.: И.П. Шамякин (гл.ред.) и др.|загаловак=Природа Белоруссии: Попул. энцикл.|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1986|старонак=599|старонкі=212|isbn=}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] 8nv8dt72w3x2b9e7r7nft2e1na1payl 0 233485 5135427 5134482 2026-05-03T18:52:13Z Için warum 153459 /* Назва */ Шэмбер бліжэй да Шэмберава, чым нейкія Шэмберасы 5135427 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Шэмберава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 36|lat_sec = 57 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 15|lon_sec = 55 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243043636 }} '''Шэ́мберава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Šembierava}}, {{lang-ru|Шемберово}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да 1972 года вёска ўваходзіла ў склад Межаўскага сельсавета<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. і 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>, да 15 мая 1981 года — у склад [[Малотынскі сельсавет|Малотынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 15 мая 1981 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1981, № 18 (1680).</ref>. == Гісторыя == У 1676 годзе згадваецца як вёска ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. == Назва == Ёсць нямецкія прозвішчы [[:de:Schember|''Schember'']], ''Schamber''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/14246/1 Schamber // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>. У Чэхіі існаваў замак [[:cs:Šember|''Šember'']]. Ёсць літоўскае прозвішча ''Šemberas'', якое лічыцца складзеным у старажытны спосаб з дзвюх асноў<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 908.</ref>''.'' == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] dl6jp0gl7jz9dxkz5pzry88upss2d8m 5135456 5135427 2026-05-03T19:48:54Z JerzyKundrat 174 5135456 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Шэмберава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 36|lat_sec = 57 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 15|lon_sec = 55 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Межаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243043636 }} '''Шэ́мберава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Šembierava}}, {{lang-ru|Шемберово}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага сельсавета]]. Да 1972 года вёска ўваходзіла ў склад Межаўскага сельсавета<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. і 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>, да 15 мая 1981 года — у склад [[Малотынскі сельсавет|Малотынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 15 мая 1981 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1981, № 18 (1680).</ref>. == Гісторыя == У 1676 годзе згадваецца як вёска ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. == Назва == Ёсць нямецкія прозвішчы [[:de:Schember|''Schember'']], ''Schamber''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/14246/1 Schamber // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>. У Чэхіі існаваў замак [[:cs:Šember|''Šember'']]. Ёсць літоўскае прозвішча ''Šemberas'', якое лічыцца складзеным у старажытны спосаб з дзвюх асноў<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 908.</ref>''.'' == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] 5l7e7ou0gswbrwjopigfjiw5jvj258s 0 234804 5135452 5012676 2026-05-03T19:33:54Z Için warum 153459 /* Назва */ 5135452 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Бібіраўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =Бібіраўка.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 14|lat_sec = 40 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 08|lon_sec = 39 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет2 = Бабініцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 0,420715<ref name="Пл">[http://pravo.by/upload/docs/op/D917v0086754_1513890000.pdf Решение Витебского районного Совета депутатов 30 ноября 2017 г. № 175 «Об установлении границ сельских населенных пунктов Витебского района Витебской области и признании утратившими силу некоторых решений Витебского районного Совета депутатов» {{ref-ru}}]</ref> |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243035483 }} '''Бі́біраўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bibiraŭka}}, {{lang-ru|Бибировка}}) — [[вёска]] ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бабініцкі сельсавет (Віцебскі раён)|Бабініцкага сельсавета]]. Плошча 42,0715 га<ref name="Пл" />. За 1 км на поўнач ад [[Віцебск]]а, 2,2 км ад [[Лужасна (станцыя)|чыгуначнай станцыі Лужасна]] на лініі Віцебск — Невель. Каля вёскі знаходіцца [[Віцебская ГЭС]]. == Назва == Назва некалькіх вёсак [[:ru:Бибирево|Бібірава]] ўтворана ад мянушкавага імені ''Бібер'' (''Бібір''), ў аснове якога, магчыма, ляжала слова, што азначала «бабёр» (параўн. укр. ''бібр'', ст.-рус. ''бебръ'')<ref>[[:ru:Агеева, Руфь Александровна|Р. А. Агеева]] и др. Улицы Москвы. Старые и новые названия. Топонимический словарь-справочник. Москва, 2003. С. 29.</ref>. == Гісторыя == У XIX стагоддзі вёска вядома як [[фальварак]] у Бабініцкай воласці [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскага павета]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. У 1905 годзе фальварак меў 2 двары і 10 жыхароў, уладанне памешчыка Косава. У сакавіку 1924 года вернута ў склад [[БССР]]. З 20 жніўня 1924 года вёска ў [[Ялагаўскі сельсавет|Ялагаўскім сельсавеце]] [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 года). У Другую сусветную вайну з сярэдзіны ліпеня 1941 года да канца чэрвеня 1944 года акупіравана нацысцкімі войскамі. З 16 красавіка 1954 года ў Бабініцкім сельсавеце. У 1996 годзе ў складзе падсобнай гаспадаркі «Падбярэззе» (цэнтр — вёска [[Бабінічы (Віцебскі раён)|Бабінічы]]). У 2018 годзе ў складзе ЗАТ «Альгоўскае». == Насельніцтва == * 1926 год — 6 двароў, 24 жыхары * 1996 год — 15 гаспадарак, 20 жыхароў * 2018 год — 7 гаспадарак, 7 жыхароў == Памятныя мясціны == Хвоя «Ведзьміна лапа» каля Бібіраўкі адна з самых вялікіх у Рэспубліцы Беларусь, яна мае дыяметр ствала 1,4 м, вышыню каля 28 м, узрост 250—300 год. На вышыні трох метраў асноўны ствол патройваецца. На вышыні каля 8 м адзін з новых ствалоў зноў патройваецца, а на вышыні каля 12 м другі ствол разыходзіцца на чатыры меншыя. Некаторыя ствалы абламаліся, зараз крона хвоі складаецца з сямі вялізарных самастойных ствалоў<ref>http://nashaniva.by/?c=ar&i=161527</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|10-2}} {{Бабініцкі сельсавет, Віцебскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бабініцкі сельсавет (Віцебскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] 6q2udhmh9mdwee3wxk0874t42trtqj3 0 236105 5135458 5134507 2026-05-03T19:52:58Z Için warum 153459 /* Назва */ 5135458 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Кісева |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |сельсавет = Валкалацкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Кі́сева'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kisieva}}, {{lang-ru|Кисево}}) — [[вёска]] ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Валкалацкі сельсавет|Валкалацкага сельсавета]]. == Назва == Было [[Германавічы|германавіцкае]] прозвішча Кісевіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-XQV5-H?i=595&cc=4166194&cat=1116636</ref>. На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішчы ''Кісько, Кіскевіч, Кисин, Кискин'' звязаныя з рус., укр ''киса'' — «кашалёк, машна», «мех, мяшок»<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 203.</ref>. Ёсць украінскае прозвішча ''Кись''<ref>Ю. К. Редько. Довідник українських прізвищ. Київ, 1968. С. 124.</ref>. Вядома біблейскае імя ''Кіс'' — бацька цара Саула. З іншага боку, ёсць літоўскае патранімічнае ''Kisūnas'', латышскае ''Kīss''<ref>https://uzvardi.lv/surname/791298 https://pavardes.lki.lt/?pv=5884e6aaf174b44c296102eaeff32cd5</ref>. Было двухасноўнае заходнелітоўскае прозвішча Кістоўт<ref>https://eais.archyvai.lt/repo-ext/view/268100120</ref>. Ёсць венгерскае прозвішча ''Kiss'', якое азначае «маленькі»<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/3838/1 Kiss // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>. Ёсць нямецкія прозвішчы ''Kies''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/7616/1 Kies // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>, ''Kiess''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/22933/1 Kiess // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>, ''Kieß''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/14143/1 Kieß // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>. == Гісторыя == У 1921—1945 гадах вёскі Кісева I i Кісева II ў складзе гміны Валкалата [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. Да 20 мая 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Струцкі сельсавет|Струцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 132 жыхары, 25 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 37.</ref>. * 1931 год — 128 жыхароў, 29 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 43</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|VI|110|Kisiewo, wieś, powiat wilejski, gmina Wołkołata}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Валкалацкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Валкалацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Докшыцкага раёна]] iso1b27zsoosa9qdd9saqkq4nw7hfej 0 238689 5135421 5012680 2026-05-03T18:47:21Z Için warum 153459 /* Назва */ 5135421 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Даганоўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 42|lat_sec = 46 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 04|lon_sec = 36 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Сенненскі |сельсавет = Какоўчынскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243036560 }} '''Дагано́ўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dahanoŭka}}, {{lang-ru|Догоновка}}) — [[вёска]] ў [[Сенненскі раён|Сенненскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Какоўчынскі сельсавет|Какоўчынскага сельсавета]]. == Назва == Сярод традыцыйных імён цюркаў вядомае імя ''Даган'', якое азначае «сокал»<ref>Ф. Ангели. Краткая история гагаузов. Кишинев, 2010. С. 68, 92.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Какоўчынскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Какоўчынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Сенненскага раёна]] bb8ejp5ojsnw29hid6z25a4dtdjl28v 0 239011 5135366 5134523 2026-05-03T15:43:34Z Için warum 153459 /* Назва */ 5135366 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Бутары |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 31|lat_sec = 16 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 27|lon_sec = 44 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Талачынскі |сельсавет = Валосаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243029771 }} '''Бу́тары'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Butary}}, {{lang-ru|Буторы}}) — [[вёска]] ў [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Валосаўскі сельсавет|Валосаўскага сельсавета]]. Да 17 жніўня 1962 года вёска ўваходзіла ў склад Валосаўскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 жніўня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 30 (989).</ref>, да 18 сакавіка 1963 года — у склад [[Плоскаўскі сельсавет (Талачынскі раён)|Плоскаўскага сельсавета]], да 7 чэрвеня 1966 года — у склад [[Навасельскі сельсавет (Талачынскі раён)|Навасельскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 7 чэрвеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 22 (1142).</ref>. == Назва == [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірыла]] прозвішча ''Бутар'' звязвае з рус. ''бутор, бутар'' «трызненне», «крык, шум, гам», «унутранасці жывёліны», «хлам, непатрэбныя рэчы»<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 72.</ref>. Фіксавалася старое літоўскае прозвішча Бутар, з-пад Івянца было Бутарэвіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-JQQQ-2?i=313</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-69S6-6?i=33&cat=1409299</ref>. З іншага боку, у старадаўніх балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах былі асновы ''Bu-, Tar-''<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 79, 147-148.</ref>. Ёсць нямецкае прозвішча ''Butter'', якое азначае «масла»<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/8628/1 Butter // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>. == Славутасці == * Рэшткі драўлянай царквы Святых Пятра і Паўла ([[1907]]) * Каменныя крыжы == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/butory/index.htm}} {{Валосаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Валосаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Талачынскага раёна]] k9sb37mj5x6pem6kyx25c2eplwq96vf 0 243398 5135432 5134492 2026-05-03T19:00:53Z Için warum 153459 /* Назва */ боўш- можа ісці і ад болш- 5135432 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Боўшава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 42|lat_sec = 05 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 10|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Магілёўскі |сельсавет = Дашкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243043399 }} '''Бо́ўшава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Boŭšava}}, {{lang-ru|Бовшево}}) — [[вёска]] ў [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дашкаўскі сельсавет|Дашкаўскага сельсавета]]. Размешчана за 29 км на поўдзень ад [[Магілёў|Магілёва]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Дашкаўка (станцыя)|Дашкаўка]] на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]. Рэльеф раўнінны, на захадзе і ўсходзе мяжуе з лесам. На ўсходзе цячэ р. [[Лахва (рака)|Лахва]] (прыток р. [[Дняпро (рака)|Дняпро]]). Транспартныя сувязі па мясцовай дарозе і далей па шашы [[Магілёў]]—[[Бабруйск]]. == Назва == Яшчэ адно [[Боўшава (Краснінскі раён)|Боўшава]] (рус. ''Бовшево'') у Смаленскай вобласці, побач з расійска-беларускай мяжой. Апроч таго, сяло [[:uk:Бовшів|Боўшаў]] (укр. ''Бовшів'') ёсць на захадзе Украіны (Івана-Франкоўшчына). Таксама ёсць айконім [[:ru:Болшево|Болшево]] ў Смаленскай, Маскоўскай і Яраслаўскай абласцях. З-пад Ваўкавыску фіксавалася прозвішча Боўш<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-L98N-HLDV?i=298&cat=2323279</ref>. Ёсць літоўскія ''Baušys, Bauša''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=45c784ccc951c7e070b394be6974c522</ref>. Ёсць нямецкія прозвішчы ''Bausch''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/1840/1 Bausch // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>, ''Bausche''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/148073/1 Bausche // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>. == Гісторыя == Вядома ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з [[XVIII ст.]] У [[1777]] годзе вёска ў [[Старабыхаўскі павет|Старабыхаўскім павеце]]. У [[1880]] годзе частка вяскоўцаў займалася кравецкім промыслам. У [[1908]] годзе адкрыта земская школа, для якой у тым жа годзе пабудавана памяшканне. === Найноўшы час === [[25 сакавіка]] [[1918]] года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. [[1 студзеня]] [[1919]] года згодна з пастановай [[I з’езд КП(б) Беларусі|I з’езда КП(б) Беларусі]] ўвайшла ў склад [[БССР|Беларускай ССР]], аднак [[16 студзеня]] Масква адабрала яе разам з іншымі [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічна беларускімі тэрыторыямі]] ў склад [[РСФСР]]. У сакавіку [[1924]] года вёску [[Першае ўзбуйненне БССР|вярнулі]] [[БССР]], з [[17 ліпеня]] [[1924]] года ў [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]] [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] (да [[26 ліпеня]] 1930), з [[20 лютага]] [[1938]] года ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. На базе дарэвалюцыйнай створана працоўная школа І-й ступені, у якой у [[1925]] годзе было 52 вучні, дзейнічаў ленінскі куток. У [[1930]] годзе арганізаваны калгас «Новы будаўнік». У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з ліпеня [[1941]] года да [[27 чэрвеня]] [[1944]] года акупіравана [[нямецка-фашысцкія захопнікі|нямецка-фашысцкімі захопнікамі]]. У [[1975]] годзе да вёскі далучана в. [[Боўшавец]]. У [[1990]] годзе ў складзе калгаса «Чырвоная зорка» (цэнтр — в. [[Дашкаўка (Магілёўскі раён)|Дашкаўка]]). Размяшчаліся вытворчая брыгада і ферма буйной рагатай жывёлы, дзейнічалі клуб, [[бібліятэка]], фельчарска-акушэрскі пункт, магазін. У [[2007]] годзе працаваў магазін. == Планіроўка == Планіровачна складаецца з працяглай крывалінейнай вуліцы з завулкамі, арыентаванай з паўднёвага захаду на паўночны ўсход і забудаванай двухбакова, шчыльна традыцыйнымі драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': ** [[1858]] — 93 жыхары мужчынскага полу. ** [[1880]] — 36 двароў, 274 жыхары. * '''[[XX стагоддзе]]''': ** [[1990]] — 126 гаспадарак, 253 жыхары. * '''[[XXI стагоддзе]]''': ** [[2007]] — 51 гаспадарка, 78 жыхароў. == Славутасці == * Драўляная капліца на могілках. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|Магілёўская-2|Боўшава}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|https://globustut.by/bovshevo/index.htm}} {{Дашкаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Дашкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Магілёўскага раёна]] 9ay7b16j7ghw01is31is53qofeyljtk 0 249759 5135430 5134489 2026-05-03T18:57:06Z Için warum 153459 /* Назва */ раздзел пра назву Лінава, а не пра замежныя прозвішчы, фонам павінны быць твае ўласныя даследванні 5135430 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |беларуская назва = Лінава |статус = аграгарадок |герб = |сцяг = |гімн = |дата заснавання = |першае згадванне = 1563 |статус з = |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі |гарадскі савет = |від главы = |глава = |плошча = |вышыня цэнтра НП = 170 |унутраны падзел = |насельніцтва = 1691 |год перапісу = 2010 |нацыянальны склад = |двароў = |Крыніца колькасці двароў = |паштовы індэкс = 225149<ref>{{Спасылка|url = http://zip.belpost.by/street/linovo-brest-pruzhanskiy-linovskiy|загаловак = Алфавитный список улиц по Линово|выданне = Пружанский район|выдавецтва = [[Белпошта]]|дата = 28 кастрычніка 2011|мова = ru}}{{Недаступная спасылка}}</ref> |КААТА = 1256835021 |выява = |подпіс = |lat_deg = 52 |lat_min = 28 |lat_sec = 28 |lon_deg = 24 |lon_min = 31 |lon_sec = 5 |катэгорыя ў Commons = Linava |сайт = |OpenStreetMap = 242985324 }} '''Лі́нава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ліно́ва'''</ref> ({{lang-be-trans|Linava}}, {{lang-ru|Линово}}) — [[аграгарадок]] у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. == Назва == Вёскі з такой жа назвай ёсць у Сумскай вобласці ([[:uk:Линове|Линове]]) і Пскоўскай ([[:ru:Линово (Псковская область)|Линово]]), у Чарнігаўскай ёсць [[:uk:Линовиця|Линовиця]]. У гэтым рэгіёне фіксавалася [[Косава (горад)|косаўскае]] прозвішча Лін, было далейшае слонімскае Ліноўскі<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-4WMF?i=198&cat=1054770&cc=4166194</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9T3-L9MK-9?i=585&cat=2356543</ref>. Засведчанае віленскае Лінэйка<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-K36Q-F?cat=1647808&i=426&lang=pl</ref>. Ёсць літоўскія ''Linas, Linionis'', латышскія ''Lins,'' ''Līnis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=edc66028445f916bbb6f9c30faf1432a</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/798601</ref>. Аснова ''Lin''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 108.</ref>. Ёсць нямецкія прозвішчы ''Linn''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/3511/1 Linn // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>, ''Linne''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/5764/1 Linne // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>. == Гісторыя == Першыя згадкі пра вёску Лінава адносяцца да часоў [[ВКЛ]], калі яна з [[Лінаўскае войтаўства|аднайменным войтаўствам]] уваходзіла ў склад [[Кобрынская эканомія|Кобрынскай эканоміі]] [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляскага ваяводства]]. Паводле рэвізіі [[Дзмітрый Сапега|Дзмітрыя Сапегі]] [[1563]] года вёска мела 49 [[валока]]ў. [[Войтаўства]] складалася з вёсак Лінава, [[Сланімцы]], [[Гарадняны (Пружанскі раён)|Гарадняны]], [[Альшаны (Пружанскі раён)|Альшаніца]], Машчоны і Абшар<ref name="gskp">{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XV-II|230}}</ref>. У 1567 уладальнікамі Лінава называюцца Ізбіцкія, аднак неўзабаве яны былі пазбаўлены правоў на маёнтак, які стаў каралеўскім уладаннем у складзе [[Ключ, маёнтак|Пружанскага ключу]]. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] маёнтак Лінава, які меў 4 тыс. дзесяцінаў зямлі, увайшоў у склад [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], цэнтр [[Лінаўская воласць|воласці]]. Расійская імператрыца [[Кацярына II]] падарыла гэтыя землі генералу [[Пётр Румянцаў-Задунайскі|Пятру Румянцаву]], нашчадкі якога неўзабаве па яго смерці распрадалі маёнткі розным уласнікам. Лінава з хутарам Ізабелін і ўрочышчам Ператэсы набыў Вінцэнт Трэмбіцкі (1762—1842) гербу «[[Слепаўрон]]», былы прэзідэнт судоў [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага павета]], галоўны кобрынскі [[лоўчы]] і [[камергер|шамбелян]] апошняга караля Рэчы Паспалітай [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]<ref name="aftanazy64">{{кніга|аўтар = [[Раман Афтаназы|Roman Aftanazy]].|частка = [http://orda.of.by/.lib/aftanazy/rezyd/t2/65 Linowa]|загаловак = [[Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej]]|месца = [[Уроцлаў|Wrocław]]|выдавецтва = [[Асалінеюм|Zakład Narodowy imienia Ossolińskich]]|год = 1992|том = 2. Województwa Brzesko-Litewskie, Nowogródzkie|старонкі = 64|isbn = 9788304037014}}</ref>. Тут было 52 двары, 751 мяшканец, 898 дзесяцін зямлі<ref name="gskp" />. Вінцэнт з жонкай Ізабелай з Пашкоўскіх заснавалі каля вёскі [[Палацава-паркавы комплекс Трэмбіцкіх|сядзібу]]. Пасля іх маёнтак перайшоў да сына Багуслава (1804—1896), пасля да яго сына Уладзіслава (1845—1907). У 1890 годзе зямельныя ўладанні маёнтку складалі 1970 дзесяцінаў<ref>{{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Берестейщины|артыкул = [http://orda.of.by/.add/gallery.php?internacio/manor_main/art/sub Линово]|старонкі = 285}}</ref>. Апошнім уладальнікам Лінава быў Казімір Трэмбіцкі, які перабудаваў родавую сядзібу. У 1903 у вёсцы атрымалі магчымасць сяліцца [[яўрэі]], у 1913 ім належалі ўсе 8 бакалейных шапікаў і шынок<ref>{{cite web|date = 15 лютага 2012|url = http://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE|title = Линова|work = Российская еврейская энциклопедия|language = ru|access-date = 15 ліпеня 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160304063039/http://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE|archive-date = 4 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. За [[Другая Рэч Паспалітая|польскім]] часам — мястэчка, сядзіба [[гміна Лінова|гміны]] ў [[Пружанскі павет (1921—1940)|Пружанскім павеце]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]<ref>{{cite web | url = http://www.radzima.net/be/miejsce/linowo_3.html| title = Linowo, вёска| publisher = Radzima.net| date = 15 лютага 2012}}</ref>. У [[1939]] годзе [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|ўключаныя ў склад БССР]], з 1940 — Цэнтр [[Лінаўскі сельсавет|сельсавета]]. У чэрвені 1941 года занятае [[Трэці рэйх|нацысцкімі]] войскамі, тут размяшчалася ўправа [[Украінская дапаможная паліцыя|ўкраінскай паліцыі]]. Было створанае [[Лінаўскае гета|гета]], арганізаваны [[юдэнрат]]. Улетку [[1942]] года гета было ліквідавана, амаль усе яго насельнікі былі расстраляныя. У 1987 годзе да вёскі Лінава 1 была далучана суседняя вёска [[Лінава 2]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. == Насельніцтва == * 2010 год — 1691 чалавек * 1999 год — 1786 чалавек == Транспарт == [[Аранчыцы (станцыя)|Чыгуначная станцыя Аранчыцы]] на лініі [[Баранавічы]] — [[Брэст]]. Побач з вёскай праходзіць [[аўтамабільная дарога]] {{Код дарогі|Дарога Р81, Беларусь|Р81|red|white}} [[Пружаны]] — [[Беларуска-польская граніца|мяжа Рэспублікі Польшча]]. == Турыстычная інфармацыя == === Страчаная спадчына === * [[Ліноўскі касцёл|Драўляны касцёл]] 1936 г. Разбураны ў 1995 == Вядомыя асобы == * {{нп5|Бесі Абрамовіч Хілман||en|Bessie Abramowitz Hillman}} (1889—1970) — амерыканская прафсаюзная дзяячка. * [[Мікола Папека]] (нар. 1961) — беларускі [[паэт]], пчаляр. == Гл. таксама == * [[Сядзібна-паркавы комплекс Трэмбіцкіх (Інтэрнацыянальны)|Сядзіба Трэмбіцкіх «Лінова»]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} * {{Крыніцы/БелЭн|9}} * {{кніга|аўтар = [[Яўген Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]]|загаловак = Слоўнік назваў населеных пунктаў Брэсцкай вобласці|адказны = Рэд. П. П. Шуба|месца = {{Мн.}}|выдавецтва = [[Навука і тэхніка]]|год = 1980|старонак = 176}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Linava}} * {{Радзіма майго духу|linova}} * [http://globustut.by/linovo/index.htm Фатаздымкі]{{ref-ru}} на «[[Глобус Беларусі|Глобусе Беларусі]]» * [http://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE Расійская яўрэйская энцыклапедыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304063039/http://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE |date=4 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}} * [http://www.linovo.by/ Лінава і наваколле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141013223119/http://www.linovo.by/ |date=13 кастрычніка 2014 }} {{Лінаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Лінава| ]] jovgawgi7zbuu9ny8v320ycx60fxcch 0 251221 5135448 5131493 2026-05-03T19:24:07Z Için warum 153459 /* Назва */ спачатку аўтарытэтныя крыніцы, фантазіі - потым 5135448 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Кукалі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Гродзенскі |сельсавет = Путрышкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы =230014 |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Кукалі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kukali}}, {{lang-ru|Куколи}}) — [[вёска]] ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Путрышкаўскі сельсавет|Путрышкаўскага сельсавета]]. Да 16 сакавіка 1987 года вёска ўваходзіла ў склад [[Грандзіцкі сельсавет|Грандзіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], у аснове назваў вёсак Куклі, Кукалеўка, Куклічы ляжыць назва расліны [[куколь]]<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 188.</ref>. На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішчы Кукаль, Кукалеў, Кукалеўскі паходзяць ад слова [[куколь (аблачэнне)|куколь]] — рэлігійнае верхняе адзенне<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 227-228.</ref>. У гэтым жа рэгіёне фіксавалася старое горадзенскае прозвішча Кукаль<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-ZSBV-N?i=532&cat=1046009</ref>. Было старое прозвішча Кукаловіч з-пад Ашмянаў<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-T9C5-D?i=716&cat=1465141</ref>. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. згадваецца ашмянскі баярын ''"Миколаи Куколевич"<ref>Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Мінск, 2003. С. 58.</ref>.'' Ёсць літоўскія прозвішчы ''Kukalis, Kūkalis''<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. C. 1107.</ref>'','' латышскае ''Kukals''<ref>https://uzvardi.lv/surname/810113</ref>''.'' == Насельніцтва == * 1999 год — 43 чалавекі * 2009 год — 27 чалавек == Славутасць == * Стаянка і селішча перыяду каменнага веку, сярэднявечча і новага часу, на паўночнай ускраіне в. Кукалі — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|413В000192}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Путрышкаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Путрышкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гродзенскага раёна]] phsadg8b17zlxd3kwl7u5eo78s08m8x 0 251306 5135375 5134511 2026-05-03T16:02:43Z Için warum 153459 /* Назва */ 5135375 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Жадзейкі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Жадзейкі |вобласць = Гродзенская |раён = Дзятлаўскі |сельсавет = Вензавецкі }} '''Жадзе́йкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Žadziejki}}, {{lang-ru|Жадейки}}) — [[вёска]] ў [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вензавецкі сельсавет|Вензавецкага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 6 км на паўднёвы захад ад [[Дзятлава]]. На ўсходзе мяжуе з лесам, на поўначы працякае ручай. Транспартныя сувязі па мясцовай дарозі і далей па шашы Дзятлава—Слонім. Некалькі традыцыйных драўляных сядзіб пастаўлены абапал дзвюх кароткіх узаемна перпендыкулярных вуліц шыротнай і мерыдыянальнай арыентацыі. Жадзейскае радовішча [[мел]]у знаходзіцца за 0,7 км на захад ад вёскі. Паклад у выглядзе [[адорвень|адорвеня]] ў тоўшчы марэнных супескаў і суглінкаў [[сожскае зледзяненне|сожскага зледзянення]]. Мел з рэдкімі ўключэннямі [[крэмень|крэмню]]. Радовішча распрацоўваецца<ref>{{Крыніцы/БЭ|2|Жадзейскае радовішча мелу|М. Ф. Янюк}}</ref>. == Назва == Фіксавалася прозвішча Жадэйка ([[Каменка (аграгарадок, Шчучынскі раён)|Каменка]]), было віленскае Жадэйкевіч.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-WSLV-N?cat=834470&i=869&lang=pl&cc=4166194</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-V7MZ-8?i=546&cat=1712245&lang=de</ref>. На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішчы ''Жадзейка, Жадзька'' паходзяць ад слова ''жадаць'' (з'яўляюцца памяншальнымі ад асновы ''жад, жадзь'')<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 144.</ref>. У беларускай мове існуе суфікс назоўнікаў ''-ейк-а'', які мае памяншальна-ласкальнае значэнне або значэнне «носьбіт працэсуальнай прыметы»<ref>Беларуская граматыка. Ч. 1. Фаналогія. Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск. Мінск, 1985. С. 268, 295.</ref>. Ёсць заходнеўкраінскі прозвішчны памяншальны суфікс -''ейка'' (-''ейко''), які ўтвораны ад суфіксаў -''ей-'' і ''-к-''<ref>Ю. К. Редько. Сучасні українські прізвища. Київ, 1966. С. 120.</ref>. Ёсць літоўскія ''Žadeika, Žadeikis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=ca1b67ae7e057f16a3602d181fb50180</ref>''.'' Як імя фігуруе ў Перапісе войска ВКЛ 1528 г. сярод літоўскага [[Упіцкі павет|ўпіцкага]] [[баярства]]: ''"Жадеико Номиковичъ".''<ref>Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Мінск, 2003. С. 102.</ref> Антрапанімічны суфікс -''eik''- у балцка-літоўскіх прозвішчах адзін з найбольш папулярны''х<ref>Daiva Sinkevičiūtė. Lietuvių dvikamienių asmenvardžių trumpiniai ir jų kilmės pavardės. Vilnius, 2006. С. 250.</ref>.'' Было лідскае прозвішча Жад''.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-9XJ8?i=755&cc=4166194&cat=741862</ref>'' Аснова ''Žad-'' выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах''<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 166.</ref>.'' == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|9-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вензавецкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вензавецкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дзятлаўскага раёна]] 1yrs1dye0091hqkf1fak50lmpkog5ys 0 251638 5135373 5134510 2026-05-03T16:00:10Z Için warum 153459 /* Назва */ 5135373 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Жадзейкі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Жадзейкі |вобласць = Гродзенская |раён = Зэльвенскі |сельсавет = Крамяніцкі }} '''Жадзе́йкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Žadziejki}}, {{lang-ru|Жадейки}}) — [[вёска]] ў [[Зэльвенскі раён|Зэльвенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Крамяніцкі сельсавет|Крамяніцкага сельсавета]]. Да 24 жніўня 1981 года вёска ўваходзіла ў склад Крамяніцкага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 жніўня 1981 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1981, № 31 (1693).</ref>, да 25 лістапада 2004 года — у склад [[Ялуцавіцкі сельсавет|Ялуцавіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2004-203/2004-203(002-011).pdf Решение Гродненского областного Совета депутатов от 25 ноября 2004 г. № 94 О решении вопросов административно-территориального устройства Зельвенского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191212213327/http://pravo.by/pdf/2004-203/2004-203(002-011).pdf|date=12 снежня 2019}}</ref>. == Назва == Фіксавалася прозвішча Жадэйка ([[Каменка (аграгарадок, Шчучынскі раён)|Каменка]]), было віленскае Жадэйкевіч.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-WSLV-N?cat=834470&i=869&lang=pl&cc=4166194</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-V7MZ-8?i=546&cat=1712245&lang=de</ref>. На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішчы ''Жадзейка, Жадзька'' паходзяць ад слова ''жадаць'' (з'яўляюцца памяншальнымі ад асновы ''жад, жадзь'')<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 144.</ref>. У беларускай мове існуе суфікс назоўнікаў ''-ейк-а'', які мае памяншальна-ласкальнае значэнне або значэнне «носьбіт працэсуальнай прыметы»<ref>Беларуская граматыка. Ч. 1. Фаналогія. Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск. Мінск, 1985. С. 268, 295.</ref>. Ёсць заходнеўкраінскі прозвішчны памяншальны суфікс -''ейка'' (-''ейко''), які ўтвораны ад суфіксаў -''ей-'' і ''-к-''<ref>Ю. К. Редько. Сучасні українські прізвища. Київ, 1966. С. 120.</ref>. Ёсць літоўскія ''Žadeika, Žadeikis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=ca1b67ae7e057f16a3602d181fb50180</ref>''.'' Як імя фігуруе ў Перапісе войска ВКЛ 1528 г. сярод літоўскага [[Упіцкі павет|ўпіцкага]] [[баярства]]: ''"Жадеико Номиковичъ".''<ref>Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Мінск, 2003. С. 102.</ref> Антрапанімічны суфікс -''eik''- у балцка-літоўскіх прозвішчах адзін з найбольш папулярны''х<ref>Daiva Sinkevičiūtė. Lietuvių dvikamienių asmenvardžių trumpiniai ir jų kilmės pavardės. Vilnius, 2006. С. 250.</ref>.'' Было лідскае прозвішча Жад''.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-9XJ8?i=755&cc=4166194&cat=741862</ref>'' Аснова ''Žad-'' выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах''<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 166.</ref>.'' == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Крамяніцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Крамяніцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Зэльвенскага раёна]] 54cs4eep1n3pblsxu21mvxx4suurn2x 0 252561 5135404 5044076 2026-05-03T18:21:58Z Için warum 153459 Адкат праўкі [[Special:Diff/5024371|5024371]] аўтарства [[Special:Contributions/Livandiay|Livandiay]] ([[User talk:Livandiay|размовы]]) хлусня, няма там такога 5135404 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Цыбары |вобласць = Гродзенская |раён = Лідскі |сельсавет = Тарноўскі }} '''Цы́бары'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Cybary}}, {{lang-ru|Цыборы}}) — [[вёска]] ў [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Тарноўскі сельсавет|Тарноўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 9 км на паўднёвы захад ад [[Ліда|Ліды]], 90 км ад [[Гродна]]. Рэльеф раўнінны, на ўсход ад вёскі лясны масіў. Побач праходзіць шаша {{таблічка-by|М|6}} Мінск—Гродна. == Назва == {{няма АК 2|Назва адыменная, ранейшая форма «Цібары» (польск. ''Cibory''), ад двухасноўнага балцка-літоўскага імя ''Ti-bar’as.'' У літоўскай антрапаніміі вядомыя адпаведныя іменныя асновы ''Ti-'' i ''Bar-.''|15|06|2025}} == Гісторыя == У 1568 годзе Цыбор’е знаходзілася ў ВКЛ, у складзе дзяржаўнага маёнтка Ліда. На пачатку XVIII ст. маёнтак Цыбары дзяржаўная ўласнасць. Вопіс парафій Лідскага дэканата 1784 года згадвае фальварак і вёску Цыбары шамбеляна каралеўскага Кастравіцкага, у складзе лідскай парафіі<ref>[https://pawet.net/library/history/city_district/religion/drk1784/06/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F.html pawet.net]</ref>. З 1795 года ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1861 годзе вёска ў Лідскім таварыстве дзяржаўных сялян, належала да [[Тарноўская воласць|Тарноўскай воласці]] [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], налічвалася 25 душ мужчынскага полу. З верасня 1915 года да канца 1918 года акупавана германскімі войскамі. Са студзеня 1919 года ў складзе [[ССРБ|БССР]], у красавіку занята польскімі войскамі. З ліпеня да верасня 1920 года кантралявалася Чырвонай Арміяй, затым ізноў польскімі войскамі. З 1921 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да Тарноўскай гміны [[Лідскі павет (1921—1940)|Лідскага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]]. З 1939 года — у [[БССР]]. З канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад нямецка-фашысцкай акупацыяй. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Белагрудскі сельсавет|Белагрудскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 11 лютага 1972 года — у склад [[Мыцкі сельсавет|Мыцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 лютага 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. == Насельніцтва == * 1897 год — 190 жыхароў, 26 двароў. * 1909 год — 224 жыхары, 14 двароў, 37 сямей. * 1921 год — 189 жыхароў, 38 двароў. * 1940 год — 258 жыхароў, 61 двор. * 1960 год — 208 жыхароў. * 1992 год — 85 жыхароў, 43 гаспадаркі. * 2004 год — 70 жыхароў. * 2009 год — 62 жыхары. * 2012 год — 48 жыхароў, 36 гаспадарак. * 2015 год — 49 жыхароў, 27 гаспадарак. * 2019 год — 47 чал. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|9-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Тарноўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Тарноўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна]] stdh9ciywm9tpdv74gs1r4hry8wzbr5 5135412 5135404 2026-05-03T18:34:13Z Için warum 153459 /* Назва */ 5135412 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Цыбары |вобласць = Гродзенская |раён = Лідскі |сельсавет = Тарноўскі }} '''Цы́бары'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Cybary}}, {{lang-ru|Цыборы}}) — [[вёска]] ў [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Тарноўскі сельсавет|Тарноўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 9 км на паўднёвы захад ад [[Ліда|Ліды]], 90 км ад [[Гродна]]. Рэльеф раўнінны, на ўсход ад вёскі лясны масіў. Побач праходзіць шаша {{таблічка-by|М|6}} Мінск—Гродна. == Назва == Паводле У. Даля, ''цыбар'' — тое ж самае, што й ''цэбар''<ref>В. И. Даль. Толковый словарь живого великорусского языка. Ч. 4. Москва, 1866. С. 523.</ref>. На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], ад слова ''цэбар'' паходзіць прозвішча ''Цыбранкоў'' ([э]>[ы])<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 441.</ref>. Ёсць нямецкае прозвішча ''Zieber''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/112776/1 Zieber // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>. == Гісторыя == У 1568 годзе Цыбор’е знаходзілася ў ВКЛ, у складзе дзяржаўнага маёнтка Ліда. На пачатку XVIII ст. маёнтак Цыбары дзяржаўная ўласнасць. Вопіс парафій Лідскага дэканата 1784 года згадвае фальварак і вёску Цыбары шамбеляна каралеўскага Кастравіцкага, у складзе лідскай парафіі<ref>[https://pawet.net/library/history/city_district/religion/drk1784/06/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F.html pawet.net]</ref>. З 1795 года ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1861 годзе вёска ў Лідскім таварыстве дзяржаўных сялян, належала да [[Тарноўская воласць|Тарноўскай воласці]] [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], налічвалася 25 душ мужчынскага полу. З верасня 1915 года да канца 1918 года акупавана германскімі войскамі. Са студзеня 1919 года ў складзе [[ССРБ|БССР]], у красавіку занята польскімі войскамі. З ліпеня да верасня 1920 года кантралявалася Чырвонай Арміяй, затым ізноў польскімі войскамі. З 1921 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да Тарноўскай гміны [[Лідскі павет (1921—1940)|Лідскага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]]. З 1939 года — у [[БССР]]. З канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад нямецка-фашысцкай акупацыяй. Да 26 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Белагрудскі сельсавет|Белагрудскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>, да 11 лютага 1972 года — у склад [[Мыцкі сельсавет|Мыцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 лютага 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. == Насельніцтва == * 1897 год — 190 жыхароў, 26 двароў. * 1909 год — 224 жыхары, 14 двароў, 37 сямей. * 1921 год — 189 жыхароў, 38 двароў. * 1940 год — 258 жыхароў, 61 двор. * 1960 год — 208 жыхароў. * 1992 год — 85 жыхароў, 43 гаспадаркі. * 2004 год — 70 жыхароў. * 2009 год — 62 жыхары. * 2012 год — 48 жыхароў, 36 гаспадарак. * 2015 год — 49 жыхароў, 27 гаспадарак. * 2019 год — 47 чал. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|9-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Тарноўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Тарноўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна]] 8z8z19yg69z23w3l0vbbr0oixw5qhoj 0 253393 5135343 5125655 2026-05-03T14:43:19Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 1999 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135343 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні |выява = [[Image:Systemshock2box.jpg|275px]] |подпіс = Вокладка «System Shock 2», на якой намаляваны фон Браўн і «''SHODAN''» |распрацоўшчык = {{нп3|Irrational Games|Irrational Games||Irrational Games}}<br/>{{нп3|Looking Glass Studios|Looking Glass Studios|en|Looking Glass Studios}} |даты выпуску = {{vgrelease|NA=11 жніўня 1999<small>(Win)</small><ref name="IGN SS2 review">{{cite news|url=http://pc.ign.com/articles/161/161087p1.html|title=IGN ''System Shock 2'' Review|first=Trent|last=Ward|work=IGN|publisher=News Corporation|location=United States|date=1999-08-20|accessdate=2008-02-15}}</ref>}}{{vgrelease|WW=18 чэрвеня 2013<small>(OS X)</small><ref name="GOG Mac port">{{cite web|url=http://www.gog.com/news/mac_game_update_system_shock_2_10_more_titles|title=Mac Game Update: System Shock 2 + 10 more titles|date=2013-06-18|work=GOG.com|publisher=CD Projekt RED|accessdate=2013-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150619140542/http://www.gog.com/news/mac_game_update_system_shock_2_10_more_titles|archivedate=19 чэрвеня 2015|url-status=dead}}</ref>}}{{vgrelease|WW=1 красавіка 2014<small>(Linux)</small><ref name="Steam Linux port">{{cite web|url=http://steamcommunity.com/games/238210/announcements/detail/1531529332679193471|title=System Shock 2 is now available on Linux|date=2014-04-01|work=Steam|publisher=Valve Corporation|accessdate=2014-04-06}}</ref>}} }} '''Sýstem Shock 2''' — відэагульня ў жанры [[шутар ад першай асобы]] для [[Microsoft Windows]], [[Mac OS X|Apple OS X]] і [[Linux]]. Яна была распрацаваная {{нп3|Кен Левін|Кенам Левінам|en|Ken Levine (game developer)}}, «''[[Irrational Games]]''» і «''[[Looking Glass Studios]]''». Сюжэт быў зменены ў працэсе вытворчасці ў параўнанні з гульнёй «''[[System Shock]]''» [[1994]] года; былі зробленыя змены, калі «''[[Electronic Arts]]''», якія набылі правы на франшызу «''System Shock''», меркавалі стаць выдаўцамі. «''System Shock 2''» была выпушчана [[11 жніўня]] [[1999]] года ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. Падзеі гульні праходзяць на борце {{нп3|зоркалёт|зоркалёта|en|Starship}} ў [[кіберпанк]]авым сусвеце ў 2114 годзе. Гулец бярэ на сябе ролю самотнага салдата, які спрабуе спыніць успышку генетычнай інфекцыі, якая спустошыла карабель. Як і ў «''[[System Shock]]''», [[геймплэй]] заключаецца ў [[Шутар ад першай асобы|стральбе ад першай асобы]] і даследаваннях навакольнага асяроддзя. Ён таксама ўключае ў сябе элементы ролевай гульні, у якіх гулец можа развіваць унікальныя навыкі і рысы, такія як {{нп3|Хакер|узлом|en|Hacker (computer security)}} і {{нп3|Псіоніка|псі|pl|Psionika}}-здольнасці. «''System Shock 2''» атрымала станоўчыя водгукі, але не задавальніла камерцыйныя чаканні продажаў. Многія крытыкі пазней пацвердзілі, што гульня вельмі паўплывала на гульнявы дызайн, у прыватнасці, на першыя шутары, і апынулася далёка наперадзе свайго часу. Яна была уключана ў некалькі спісаў «''Найлепшых гульняў усіх часоў''». У [[2006]] годзе «''{{нп3|Computer and Video Games||en|Computer and Video Games}}''» паведаміў, што «''System Shock 3''» можа быць у стадыі распрацоўкі, але пераканаўчых дэталей аб стане праекту не было. У [[2007]] годзе «''Irrational Games''» выпусціла самаабвешчанага духоўнага пераемніка серыі «''System Shock''» пад назвай «''[[BioShock]]''», які быў добра ўспрыняты крытыкамі і меў высокія продажы. == Геймплэй == [[Файл:Systemshock2 ingame final.jpg|left|thumb|Скрыншот, які адлюстроўвае ўзровень здароўя, псі-ачкі, наніты і кібер-модулі ў левым ніжнім вугле, кібер-інтэрфейс і зброя знаходзяцца ў правым ніжнім вугле.]] Як і ў яго папярэдніка «''System Shock''», геймплэй у «''System Shock 2''» уяўляе сабой аб’яднанне жанраў [[Action/RPG|ролевай экшан-гульні]] і ''[[survival horror]]''. Распрацоўшчыкі дабіліся такога гульнявога дызайну, узяўшы стандартны [[шутар ад першай асобы]] і дадаўшы налады сістэмы, якія разглядаюцца як элементы ролевай гульні<ref name="IGN SS2 review"/>. Гулец выкарыстоўвае бліжнюю і кідальную зброю, у той час як ролевая сістэма дазваляе распрацоўку карысных здольнасцей. Рух прадстаўлены з улікам першай асобы і дапаўняецца {{нп4|Head-Up Display, гульні|хэдз-ап дысплеем|ru|Head-Up Display (игры)}}, які паказвае інфармацыю пра персанажа і зброю, карту і «''{{нп3|Drag and drop|Drag and drop|en|Drag and drop}}''»-інвентар<ref name="1UP ss2">{{cite news|url=http://www.1up.com/do/feature?cId=3165915|title=Smart Bombs: Beloved games that flopped (page 2)|author=Mackey, Bob|work=''1UP.com''|publisher=IGN Entertainment|location=United States|date=2007-02-05|accessdate=2008-04-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/65eefCSbP?url=http://www.1up.com/features/smart-bombs|archivedate=23 лютага 2012|url-status=dead}}</ref>. Перадгісторыя тлумачыцца паступова шляхам набыцця гульцом аўдыяжурналаў і сутыкненнем з прывіднымі з’явамі<ref name="IGN SS2 review"/>. У пачатку гульні гулец выбірае кар’еру ў «''UNN''». Кожная галіна абслугоўвання дае гульцу бонусы, якія складаюцца з пэўных навыкаў, хоць ён можа пасля гэтага свабодна развівацца, як ён хоча. Марскія пяхотнікі пачынаюць з бонусамі ўзбраення, афіцэры ВМФ — рамонту і ўзлому, агенты «''OSA''» атрымліваюць стартавы набор [[псіоніка|псі]]-здольнасцей.<ref name="gee">{{cite book|last=Gee|first=James Paul|title=What Video Games Have to Teach Us About Learning and Literacy|url=http://books.google.com/books?id=BZIY7TGKySsC&pg=PA127|accessdate=2011-08-27|year=2004|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=1-4039-6538-2|pages=127–135}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="SS2 Manual Character Generation">{{cite book|title=System Shock 2 instruction manual|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|page=21}}</ref>. Гулец можа абнавіць свае навыкі з дапамогай «''кібер-модуляў''», якія даюцца ў якасці ўзнагароджання за выкананне задач, такіх як агляд карабля<ref name="gee"/><ref name="SS2 Manual Stations"/>. [[Аперацыйная сістэма]] (O/S) дазваляе разавыя абнаўленні (напрыклад, пастаяннае павышэнне здароўя). У гульні валюта называецца «''наніты''», яе можна патраціць на прадметы ў аўтаматах, у тым ліку боепрыпасы і аптэчкі. Можна актываваць «''квантавую бія-рэканструкцыўную машыну''», яна адновіць здароўе гульца за 10 нанітаў, калі ён памірае ўнутры вобласці, якую кантралюе машына. У адваротным выпадку гульня заканчваецца, і прагрэс павінен быць адноўлены з пункту {{нп3|Захаванне гульні|захавання|en|Saved game}}<ref name="SS2 Manual Stations">{{cite book|title=System Shock 2 instruction manual|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|page=24}}</ref>. Гулец можа ўзламаць прылады, каб адкрыць альтэрнатыўныя ўчасткі і гандлёвыя аўтаматы для зніжэння коштаў. Падчас спробы пачынаецца {{нп3|міні-гульня|міні-гульня|en|Minigame}}, якая паказвае сетку зялёных вузлоў; гулец павінен падключыць тры ў прамы шэраг, каб дамагчыся поспеху. Пры жаданні можа быць устаноўлены аўтаматычны {{нп3|адмычка|ўзломшчык|en|Lock picking}}<ref name="SS2 Manual Hack">{{cite book|title=System Shock 2 instruction manual|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|page=13}}</ref>. На працягу ўсёй гульні гулец можа набываць розную зброю, у тым ліку зброю бліжняга бою, пісталеты, драбавік і іншапланетную зброю<ref name="SS2 Manual Weapons">{{cite book|title=System Shock 2 instruction manual|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|pages=25, 26}}</ref>. Зброя не для бліжняга бою ламаецца, калі яе рэгулярна не рамантаваць інструментамі тэхнічнага абслугоўвання<ref name="SS2 Manual Research">{{cite book|title=System Shock 2 instruction manual|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|pages=14, 15}}</ref>. У гульні мноства тыпаў боепрыпасаў, кожны з якіх найбольш шкодны для канкрэтнага ворага. Напрыклад, арганічныя ворагі ўразлівыя для супрацьпяхотных набояў, у той час як механічныя ворагі слабыя супраць бранябойных. Энергетычная зброя прычыніць найбольшую шкоду робатам і кібаргам, кольчаты чарвяк асабліва шкодны супраць арганічных аб’ектаў. Паколькі боепрыпасаў няшмат, гулец павінен выкарыстоўваць іх эканомна і абшукваць пакоі на прадмет набояў<ref name="SS2 manual hints">{{cite book|title=System Shock 2 instruction manual|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|pages=37, 38}}</ref>. Гульня таксама ўключае ў сябе функцыю даследавання. Калі ў гульні сустракаюцца новыя аб’екты, асабліва ворагі, іх органы могуць быць сабраны. Гулец можа даследаваць ворагаў і, такім чынам, палепшыць сваю моц супраць іх. Акрамя таго, некаторыя экзатычныя віды зброі і прадметы могуць быць выкарыстаны толькі пасля таго, як будзе здзейснена даследаванне<ref name="SS2 Manual Research"/>. Агенты «''OSA''» маюць асобнае дрэва наяўнай у іх зброі. Можна вывучыць псі-здольнасці<ref name="SS2 Manual Character Generation"/>, напрыклад, нябачнасць, вогненныя шары і тэлепартацыю<ref name="SS2 Manual Character Generation"/>. == Сюжэт == У 2072 годзе, [[System Shock|калі станцыя «''Цытадэль''» была разбурана]], спробы «''TriOptimum''» прыкрыць інцыдэнт у [[Сродкі масавай інфармацыі|сродках масавай інфармацыі]] былі паспяховымі. Быццам вірус, які забіў насельніцтва станцыі, распрацаваны злосным суперкамп’ютарам «''SHODAN''», які кантраляваў і ў рэшце рэшт знішчыў станцыю «''Цытадэль''» у надзеі прыгнятаць і знішчыць чалавецтва. Пасля велізарнай колькасці даследаванняў кампанія збанкрутавала. У 2102 годзе, праз 30 гадоў пасля падзей, актывы кампаніі былі набытыя {{нп3|Расійская алігархія|расійскім алігархам|en|Russian oligarch}} з імем Анатоль Карэнчкін, які аднавіў кампанію ў сваім былым статусе ў бліжэйшыя дзесяцігоддзі, і разам з вытворчасцю медыцынскіх і спажывецкіх прадуктаў падпісаў кантракты з рознымі ваеннымі арганізацыямі, у тым ліку «''United National Nominate''» (UNN), пераемніцай [[ААН]], якая супрацьстаіць «''TriOptimum''». У студзені 2114 года, праз 42 гады пасля падзей з «''Цытадэллю''» і праз 12 гадоў пасля аднаўлення «''TriOptimum''», кампанія стварыла эксперыментальны {{нп3|Звышсветлавы рух|звышсветлавы|ru|Сверхсветовое движение}} карабель, «''Von Braun''», які ў цяперашні час знаходзіцца ў сваім першым рэйсе. Карабель таксама суправаджаецца касмічным суднам «''UNN''», «''Rickenbacker''», якое кіруецца капітанам Уільямам Бедфардам Дыега, сынам Эдуарда Дыега, сумна вядомага камандзіра станцыі «''Цытадэль''». Паколькі «''Rickenbacker''» не мае ўласнай сістэмы «''{{comment|FTL|Faster than light (звышсветлавы рух)}}''», два караблі прымацаваныя адзін да аднаго<ref name="SS2 Manual World Description">{{cite book|title=System Shock 2 instruction manual|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|pages=31–33}}</ref>. У ліпені 2114 года, праз 5 месяцаў шляху, караблі рэагуюць на {{нп3|сігнал бедства|сігнал бедства|en|Distress signal}} з планеты {{нп3|Тау Кіта|Тау Кіта|en|Tau Ceti}} V, за межамі [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]<ref>{{cite video game|title=System Shock 2|developer=Irrational Games|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|platform=PC|quote='''Korenchkin:''' We have picked up a transmission from the surface of Tau Ceti V. I have been in negotiation with Captain Diego of the Rickenbacker and after some... coercion, he's agreed to go planet side as a joint venture. Imagine, this historic mission might even become more historic. First Contact. And who is there to get exclusive rights to all media, patents and land grants? TriOptimum. Miri, I told you this would be worth it.}}</ref>. Выратавальная каманда адпраўляецца на паверхню планеты, дзе яны выяўляюць дзіўныя яйкі<ref>{{cite video game|title=System Shock 2|developer=Irrational Games|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|platform=PC|quote='''Bayliss:''' After a couple of hours it was... it was like being on a bender... long periods that you couldn't remember... one minute we were in that crater... the next minute we were loading up the shuttle with the eggs... I remember hearing that idiot Korenchkin calling the Von Braun and ordering them to clear off the ENTIRE hydroponics deck. Diego seemed to think this was strange and said, 'Are you crazy, Anatoly?' And Korenchkin smiled and said back to him, 'Oh, Captain... WE are not Anatoly... }}</ref>. Гэтыя яйкі заражаюць выратавальную каманду і інтэгруюць іх у чужое асяроддзе, вядомае як «''{{comment|Many|Многія}}''». Інфекцыя ў рэшце рэшт распаўсюджваецца на абодвух караблях, абодва капітаны гінуць. Астатні салдат абуджаецца з [[амнезія|амнезіі]] ў {{нп3|Крыёніка|крыя-трубках|en|Cryonics}} на медыцынскай палубе «''Von Braun''». Ён неадкладна звязаўся з адной з выжылых, д-р Джэніс Паліта, якая вядзе яго ў бяспечнае месца, перш чым кабіна {{нп3|разгерметызацыя|разгерметызуецца|en|Cabin pressurization}}. Яна патрабуе, каб ён сустрэўся з ёй на палубе 4 «''Von Braun''»<ref>{{cite video game|title=System Shock 2|developer=Irrational Games|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|platform=PC|quote='''Polito:''' Make sure you expend all your cybernetic modules before you leave this area. You don't know when you'll find another upgrade unit. Now, find a way to deck 4.}}</ref>. На шляху салдат змагаецца з заражанымі членамі экіпажа. «''Many''» таксама тэлепатычна маюць зносіны з ім, спрабуючы пераканаць яго далучыцца да іх. Пасля перазагрузкі ядра рухавіка судна салдат дасягае палубы 4 і выяўляе, што Паліта мёртвая. Тады ён сутыкаецца з «''SHODAN''», якая распавядае, што яна кіравала Палітай, каб заваяваць давер салдата<ref>{{cite video game|title=System Shock 2|developer=Irrational Games|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|platform=PC|quote='''SHODAN:''' I used Polito's image to communicate with you, until we had established trust.}}</ref>. «''SHODAN''» згадвае, што яна нясе адказнасць за стварэнне «''Many''» у ходзе біяінжынерных эксперыментаў на станцыі «''Цытадэль''». Хакер, які стварыў яе, выкінуў шмат праграмы, які ўтрымліваў яе эксперыменты па іх прадухіленні забруджвання Зямлі, што дазволіла частцы «''SHODAN''» выжыць у неспрыяльных умовах. Капсула здзейсніла аварыйную пасадку на [[Тау Кіта]] V. Хоць «''SHODAN''» знаходзілася ў прымусовай спячцы, многія мутанты былі пад яе кантролем<ref>{{cite video game|title=System Shock 2|developer=Irrational Games|publisher=Electronic Arts |date=1999-08-11 |platform=PC |quote='''SHODAN:''' Thrived, and grew unruly. And now they seek to destroy me. I will not allow that.}}</ref>. «''SHODAN''» сказала салдату, што яго адзіны шанец на выжыванне — дапамога ў разбурэнні яе тварэнняў<ref>{{cite video game|title=System Shock 2|developer=Irrational Games |publisher=Electronic Arts |date=1999-08-11 |platform=PC |quote='''SHODAN:''' Remember, that it is my will that guided you here; it is my will that gave you your cybernetic implants—the only beauty in that meat you call a body. If you value that meat, you will do as I tell you.}}</ref>. Аднавіць кантроль над «''XERXES''», галоўным камп’ютарам на «''Von Braun''», не атрымліваецца. «''SHODAN''» паведамляе салдату, што знішчэнне карабля — адзіны варыянт, але ён спачатку павінен перадаць яе праграму ў «''Rickenbacker''»<ref>{{cite video game|title=System Shock 2|developer=Irrational Games|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|platform=PC|quote='''SHODAN:''' My creation has run rampant. I demand their extermination. I have no choice but to destroy this starship. We can make our escape in the ''Rickenbacker'', but you must transfer my intelligence to that ship first.}}</ref>. На сваім шляху салдат коратка сутыкаецца з двума выжылымі, Томі Суарэсам і Рэбекай Сіданс, якія бягуць з карабля на борце выратавальнай капсулы<ref>{{cite video game|title=System Shock 2|developer=Irrational Games|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|platform=PC|quote='''Siddons:''' Move it, Tommy... the escape pod is this way!}}</ref>. Пасля заканчэння перадачы салдат бяжыць на «''Rickenbacker''» і бачыць, што экіпаж абодвух караблёў інфікаваны, калідоры ў гіганцкіх масах бія-арганічных тканін<ref>{{cite video game|title=System Shock 2|developer=Irrational Games|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|platform=PC|quote='''SHODAN:''' The Many has grown to a massive size. It has wrapped itself around these two ships, preventing their separation.}}</ref>. Салдат трапляе ў біямасу і разбурае яе ядро, спыняючы інфекцыю. «''SHODAN''» віншуе яго і кажа пра яе намеры аб’яднаць рэальную прастору і кіберпрастору звышсветлавым рухакіком «''Von Braun''»<ref>{{cite video game|title=System Shock 2|developer=Irrational Games|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|platform=PC|quote='''Delacroix:''' You must understand the stakes here... if SHODAN is left to continue, her reality will completely assimilate ours. Space will become cyberspace and SHODAN's whims will become reality.}}</ref>. Салдат супрацьстаіць «''SHODAN''» у {{нп3|кіберпрастора|кіберпрасторы|en|Cyberspace}} і перамагае яе. Фінальная сцэна паказвае Томі і Рэбеку, якія атрымліваюць паведамленне ад «''Von Braun''». Томі адказвае, кажучы, што яны будуць вяртацца і адзначае, што Рэбека паводзіць сябе дзіўна. Рэбека паказваецца размаўляючай у «''SHODAN''»-манеры, яна пытае ў Томі, ці ён «''любіць яе новае аблічча''», у гэты момант экран стае чорным. == Гісторыя == === Стварэнне === [[Файл:SS2 Concept.jpg|thumb|250px|Жах — з ключавых кірункаў «''System Shock 2''». Гэты {{нп3|канцэпт-арт|канцэпт-арт|en|Concept art}} паказвае героя, які сустракае заражанага члена экіпажа.]] Стварэнне «''System Shock 2''» пачалося ў [[1997]] годзе, калі «''Looking Glass Studios''» звярнуліся да «''Irrational Games''» з ідэяй сумеснага стварэння новай гульні<ref name="GameSpot SS2 Retrospect"/>. Каманда распрацоўшчыкаў была фанатамі «''System Shock''» і імкнулася стварыць падобную гульню. Раннія ідэі сюжэту былі падобныя на аповесць «''{{нп3|Сэрца цемры|Сэрца цемры|en|Heart of Darkness}}''». У пачатку праекта гульцу даручана забіць шалёнага камандзіра на касмічным караблі<ref name="Next Gen">{{cite news |url=http://www.next-gen.biz/features/making-system-shock-2 |title=The making of... ''System Shock 2'' |author=''Edge'' Staff |work=Edge |publisher=Future Publishing Limited |location=United Kingdom |date=2007-10-07 |accessdate=2008-02-15 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5zU4sEbNe?url=http://www.next-gen.biz/features/making-system-shock-2 |archivedate=16 чэрвеня 2011 |url-status=dead }}</ref>. Пачатковай назвай гульні была «''Junction Point''». Філасофія дызайну працягвала развіццё канцэпцыі падзямелляў, як «''[[Ultima Underworld: The Stygian Abyss]]''», ва ўмовах навукова-фантастычнага свету «''System Shock''». Тым не менш, прэса вызнала «''System Shock''» клонам «''Doom''», гэта было названа прычынай дрэннага фінансавага поспеху «''System Shock''». Адной з асноўных мэтаў «''Junction Point''», было даданне ролевых элементаў і моцнай сюжэтнай лініі, каб дыстанцыявацца ад гульні «''Doom''»<ref>{{cite web | url = http://www.sshock2.com/archive/jan99.htm | title = Valuable Information Salvaged - 1st Design Document | first = Dan | last = Todd | date = 1999-01-27 | accessdate = 2013-06-25 | publisher = sshock2.com }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2013-02-14-system-shock-2-was-originally-known-as-junction-point | title = System Shock 2 was originally known as Junction Point | first = Robert | last = Purchase | date = 2013-02-14 | accessdate = 2013-02-14 | publisher = Eurogamer }}</ref>. На стварэнне гульні меркавалася патраціць 18 месяцаў і бюджэт $ 1,7 млн<ref name="Gamasutra SS2"/>, але стваральнікі доўга не маглі знайсці выдаўца, пакуль «''Electronic Arts''», якія валодалі правамі на франшызу «''Shock''», адказалі станоўча, прапаноўваючы гульні стаць працягам «''[[System Shock]]''». Каманда распрацоўшчыкаў пагадзілася; «''Electronic Arts''» стала выдаўцом і ў сюжэт былі ўнесены змены для ўключэння ў франшызу<ref name="Next Gen"/>. Праекту для завяршэння быў адведзены адзін год, і, каб кампенсаваць кароткі прамежак часу, персанал пачаў працаваць з незавершаным «''[[Dark Engine]]''» ад «''[[Looking Glass Studios]]''», той жа рухавік выкарыстоўваўся для стварэння «''{{нп3|Thief: The Dark Project|Thief: The Dark Project|en|Thief: The Dark Project}}''»<ref name="Gamasutra SS2">{{cite news | url = http://www.gamasutra.com/features/19991207/chey_01.htm | title = Postmortem: Irrational Games' ''System Shock 2'' | author = Chey, Jonathan | work = Game Developer | publisher=UBM TechWeb | location= United States | issue = November 1999 | accessdate = 2009-03-16}}</ref>. Дызайнеры ўключылі ў гульню ролевыя элементы. Падобна да «''[[Ultima Underworld: The Stygian Abyss|Ultima Underworld]]''», іншага праекту «''Looking Glass Studios''», навакольнае асяроддзе ў «''System Shock 2''» з’яўляецца сталым і пастаянна змяняецца без удзелу гульца<ref name="IGN Interview 1">{{cite news|url=http://pc.ign.com/articles/066/066813p1.html|title=Looking Glass prepares to shock gamers again|author=IGN Staff|work=IGN|publisher=News Corporation|location=United States|date=1999-02-09|accessdate=2008-02-15}}</ref><ref name="SS2 Manual Designer Notes 2">{{cite book|title=System Shock 2 instruction manual |publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|page=40}}</ref>. Ролевыя {{нп3|гульні на паперы|гульні на паперы|ru|Игры на бумаге}} таксама паўплывалі; сістэма налады персанажа была заснавана на метадалогіі «''{{нп3|Traveller, ролевая гульня|Traveller|ru|Traveller (role-playing game)}}''» і рэалізавана ў выдуманых ваенных галінах<ref name="IGN Interview 1"/>, дазваляючы персанажу ісці некалькімі шляхамі, ад чаго гулец можа атрымліваць больш адкрыты геймплэй<ref name="IGN Interview">{{cite news|url=http://pc.ign.com/articles/068/068509p1.html|title=System Shock 2 interview 2|author=IGN Staff |work=IGN |publisher=News Corporation|location=United States|date=1999-06-18|accessdate=2008-02-16}}</ref>. Horror быў ключавым напрамкам, былі вызначаныя чатыры асноўныя пункты, каб паспяхова ўключыць яго. Ізаляцыя была прызнана першаснай, у выніку якой гулец меў мала фізічнага кантакту з іншымі разумнымі істотамі. Па-другое, уразлівасць была створана шляхам засяроджвання ўвагі на слабасці персанажа. Апошнімі былі ўключэнне капрызных гукавых эфектаў і «''разумнае размяшчэнне асвятлення і ценяў''»<ref name="GameSpot retrospective SS2"/>. Вядучы дызайнер гульні, Кен Левін, курыраваў вяртанне антаганіста «''SHODAN''» з «''System Shock''». Была задумка, каб гулец уступіў у саюз з ёй<ref name="Next Gen"/>, але Левін таксама лічыў, што гульнявыя персанажы былі занадта даверлівыя, заявіўшы, што «''добрыя хлопцы добрыя, дрэнныя хлопцы дрэнныя. Тое, што вы бачыце і ўспрымаеце — гэта рэальна''». Левін спрабаваў аспрэчыць гэтае паняцце, каб гулец здрадзіў «''SHODAN''»: «''Часам персанажы здраджваюць, але гулец ніколі не будзе. Я хацеў парушыць гэты давер і даць гульцу адчуць, што яны, а не персанажы могуць падмануць''». Гэтая задумка не знайшла падтрымкі ў каманды распрацоўшчыкаў<ref name="GameSpot Greatest Game"/>. У ходзе рэалізацыі праекта былі некаторыя праблемы. Паколькі каманда складалася з дзвюх кампаній, узнікла напружанасць адносна прызначэння на працу, а некаторыя распрацоўшчыкі пакінулі праект. Акрамя таго, многія супрацоўнікі былі ў асноўным недасведчанымі, але ў рэтраспектыве кіраўнік праекта Джонатан Чэй адчуваў, што гэта было выгадна, заявіўшы, што «''недасведчанасць таксама разводзіла энтузіязм і абавязацельствы, якія, магчыма, не прысутнічалі б з больш дасведчаным наборам распрацоўшчыкаў''»<ref name="Gamasutra SS2"/>. «''Dark Engine''» меў уласныя праблемы. Ён быў недапрацаваны, прымушаючы праграмістаў выпраўяляць {{нп3|Баг|памылкі праграмнага забеспячэння|en|Software bug}}. Праца ў цесным супрацоўніцтве з кодам рухавіка дазволіла ім напісаць дадатковыя функцыі<ref name="Gamasutra SS2"/>. Не ўсе няўдачы былі лакалізаваны. Дэманстрацыя зборкі на выставе [[E3]] была значна ўскладнена, калі было прапанавана выдаліць усе гарматы з прэзентацыі з-за {{нп3|Масавае забойства ў школе «Калумбайн»|нядаўнага забойства ў школе|pl|Masakra w Columbine High School}}<ref name="GameSpot retrospective SS2">{{cite news|url=http://www.gamespot.com/features/system-shock-2-retrospective-6109881/|title=''System Shock 2'' retrospective|author=Park, Andrew|work=GameSpot|publisher=CBS Interactive, Inc.|location=United States|accessdate=2008-02-19}}</ref>. === Выпуск === {{нп3|Дэманстрацыйная версія камп'ютарнай гульні|Дэма-версія|en|Game demo}} гульні, якая ўтрамлівала даведку і траціну першай місіі, была выпушчана 2 жніўня 1999 года<ref>{{cite news|url=http://pc.ign.com/articles/069/069257p1.html|title=''System Shock 2'' demo released|author=IGN Staff|work=IGN|publisher=News Corporation|location=United States|date=1999-08-02|accessdate=2008-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402160040/http://pc.ign.com/articles/069/069257p1.html|archivedate=2 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. Праз дзевяць дзён, «''System Shock 2''» была адпраўлена ў рознічны гандаль<ref>{{cite news|url=http://pc.ign.com/articles/069/069487p1.html|title=News briefs|author=IGN Staff|work=IGN|publisher=News Corporation|location=United States|date=1999-08-11|accessdate=2008-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402160049/http://pc.ign.com/articles/069/069487p1.html|archivedate=2 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. {{нп3|Патч|Патч|en|Patch (computing)}} быў выпушчаны на месяц пазней і дадаў істотныя асаблівасці, такія, як кааператыўны мультыплэер, кантроль над зброяй і памяншэнне ўзроўню здароўя ворагаў пасля {{нп3|рэспаўн|рэспаўна|ru|Респаун}}<ref name="ss2 patch">{{cite news|url=http://pc.ign.com/articles/070/070556p1.html|title=''Shock 2'' 2.0|author=IGN Staff|work=IGN|publisher=News Corporation|location=United States|date=1999-09-17|accessdate=2008-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071222002200/http://pc.ign.com/articles/070/070556p1.html|archivedate=22 снежня 2007|url-status=dead}}</ref>. Быў запланаваны порт на «''[[Dreamcast]]''», але ён быў адменены<ref name="ss2 dc canceled">{{cite news|url=http://dreamcast.ign.com/objects/014/014851.html|title=''System Shock 2'' (Dreamcast) |author=IGN Staff |work=IGN |publisher=News Corporation |location=United States|accessdate=2008-02-19}}</ref>. === Канец падтрымкі гульні і ўцечка кода === Прыкладна ў 2000 годзе, з канцом тэхнічнай падтрымкі гульні распрацоўшчыкамі і выдаўцамі, багі, якія засталіся, і сумяшчальнасць з новымі АС і апаратным забеспячэннем сталі сур’ёзнай праблемай. Каб кампенсаваць адсутную падтрымку, некаторыя аматары гульні сталі актыўнымі ў супольнасці {{нп3|мод|модынгу|en|Mod (video gaming)}}, каб абнавіць гульню. Напрыклад, графічны мод «''Rebirth''» замяніў шмат нізкапаліганальных {{нп3|3D мадэляванне|мадэлей|uk|3D моделювання}} на мадэлі больш высокай якасці<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=52239 |title=''System Shock 2'' reborn |author=Bramwell, Tom |publisher=Eurogamer |date=2003-06-05 |accessdate=2008-04-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110518131911/http://www.eurogamer.net/articles/news050603ss2rebirth |archivedate=18 мая 2011 |url-status=live }}</ref>, «''Shock Texture Upgrade Project''» павялічыў разрозненне {{нп3|Тэкстура, камп'ютарная графіка|тэкстур|en|Texture mapping}}<ref name="GameSpot Greatest Game"/>, карыстальнікамі {{нп3|Віртуальная супольнасць|супольнасці|be-x-old|Віртуальная супольнасьць}} быў выпушчаны абноўлены {{нп3|рэдактар ​​узроўняў|рэдактар ​​узроўняў|en|Level editor}}<ref>{{cite news | url = http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=16567 | title = It's shocking! A ''System Shock 2'' level editor | author = ''CVG'' staff | work = Computer and Video Games | publisher = Future Gaming Limited | location = United Kingdom | date = 2001-01-27 | accessdate = 2009-03-16 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070309190431/http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=16567 | archivedate = 9 сакавіка 2007 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.sshock2.com/showarchive.asp?month=8&year=2000 | title = ShockEd Now Available! | author = Saam | publisher = SShock2.com | date = 2000-08-22 | accessdate = 2009-08-13 | archiveurl = https://www.webcitation.org/65ef5PM4B?url=http://www.sshock2.com/showarchive.asp?month=8 | archivedate = 23 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref>. У 2009 годзе, поўная копія [[Зыходны код|зыходнага кода]] «''Dark Engine''» ад «''System Shock 2''» апынулася ў распараджэнні экс-работніка «''Looking Glass Studios''», які ў той час працаваў у «''{{нп3|Eidos Interactive|Eidos Interactive|en|Eidos Interactive}}''»<ref>{{cite web|url=http://www.rockpapershotgun.com/2010/12/14/shipping-receiving-dark-engine-source/ |title=Dark Engine Source Code Found In A Bag |first=Quintin |last=Smith |date=2010-12-14 |accessdate=2011-04-15 |publisher=Rock, Paper, Shotgun |quote=''As of this weekend, Christmas has come early for the Through the Looking Glass community. A CD’s been discovered containing the source code for the Dark Engine, aka the engine used by Thief, Thief II and System Shock 2 (not to mention Irrational and Looking Glass’ cancelled cold war spy game Deep Cover).''}}</ref>. У канцы красавіка 2010 года карыстальнікі форума «''Dreamcast Talk''» разабралі змесціва {{нп3|SDK|камплекту распрацоўкі|en|Software development kit}}<ref>{{cite web |url=http://www.geek.com/games/game-engine-used-for-thiefsystem-shock-2-found-with-dreamcast-dev-kit-1300148/ |title=Game engine used for Thief/System Shock 2 found with Dreamcast dev kit |first=Matthew |last=Humphries |date=2010-12-14 |quote=If you asked me which is my favorite all time video game, my number one would be Thief II. So it’s with more than a little excitement that I report the source code for the Dark Engine, used to create Thief, Thief II, and System Shock 2, has been found. |publisher=Rock, Paper, Shotgun |accessdate=2015-07-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170913232626/https://www.geek.com/games/game-engine-used-for-thiefsystem-shock-2-found-with-dreamcast-dev-kit-1300148/ |archivedate=13 верасня 2017 |url-status=dead }}</ref>. У 2012 годзе выйшлі істотныя неафіцыйныя абнаўленні для «''System Shock 2''» (і іншых гульняў, якія выкарыстоўваюць «''Dark Engine''»)<ref>{{cite web |url=http://www.pcgames.de/System-Shock-2-Spiel-36362/News/Dark-Project-2-und-System-Shock-2-Neue-Fan-Patches-veroeffentlicht-1026836/ |title=System Shock 2 - System Shock 2 und Dark Project 2: Neue Fan-Patches machen die Looking Glass-Klassiker fit für moderne Hardware |date=2012-09-26 |quote="Ein bislang unbekannter Modder hat zwei extrem umfangreiche Fan-Patches für die beiden Looking Glass-Klassiker Dark Project 2: The Metal Age und System Shock 2 veröffentlicht. In der Meldung findet ihr den Download-Link zum Dark Project 2-Patch V. 1.19 und zum System-Shock 2-Patch in der Meldung." |publisher=PC Games |accessdate=2015-07-07 |language=german |first=Michael |last=Bonke |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150708064318/http://www.pcgames.de/System-Shock-2-Spiel-36362/News/Dark-Project-2-und-System-Shock-2-Neue-Fan-Patches-veroeffentlicht-1026836/ |archivedate=8 ліпеня 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rockpapershotgun.com/2012/02/07/thief-2-is-now-on-good-old-games/| quote=''[...]discovered that it suffers much of the same resolution and widescreen based trouble from the previous release, but this utility [Tafferpatch] fixed all my troubles [...]'' |title=Thief 2 Is Now On Good Old Games |publisher=Rock Paper Shotgun |first=Craig |last=Pearson |date=2012-02-07 |accessdate=2012-11-10}}</ref><ref name=patch1.9>{{cite web|url=http://www.ttlg.com/forums/showthread.php?t=140085 |title=Thief 2 V1.19 & System Shock 2 V2.4 |author="Le Corbeau" |quote=''This is an unofficial patch for Thief II: The Metal Age (T2) which updates the game from v1.18 to v1.19, providing improved support for modern hardware and correcting many known bugs.'' |publisher=www.ttlg.com |accessdate=2012-11-10 |date=2012-09-25}}</ref><ref name=tafferpatch>{{cite web|url=http://www.ttlg.com/forums/showthread.php?t=131106 |title=Tafferpatcher: unofficial complete patch for Thief 2 |date=2012-11-10 |accessdate=2012-11-10 |quote=''Included patches: - Patch 1.19 which eliminates all issues with modern hardware, widescreen resolutions, multi-core systems, etc.- Various mission, gamesys, model and texture fixes.[...]'' |publisher=www.ttlg.com}}</ref>. === Пераемнік === «''System Shock 2''» стала культавай, многія аматары патрабавалі працяг<ref name="IGN top 100 games 2007 SS2"/>. [[9 студзеня]] [[2006]] года «''GameSpot''» паведаміў, што «''Electronic Arts''» аднавіла сваю абарону гандлёвай маркі на імя «''System Shock''»<ref name="GameSpot EA trademark">{{cite news|url=http://www.gamespot.com/pc/rpg/systemshock2/news.html?sid=6142113&mode=recent|title=EA files ''System Shock'' trademark|author=Sinclair, Brendan|publisher=CBS Interactive|location=United States|work=GameSpot|date=January 9, 2006|accessdate=2008-02-14}}</ref>, што прывяло да спекуляцый, што «''System Shock 3''» можа быць у стадыі распрацоўкі<ref name="CVG SS2 revived">{{cite news|url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=132172|title=''System Shock'' revived? |last=Houlihan |first=John |publisher=Future Publishing Limited |location=United Kingdom |work=Computer and Video Games |date=2006-01-09 |accessdate=2008-02-16}}</ref><ref name="techspot21games">{{cite web|url=http://www.techspot.com/article/140-21-first-person-shooters/|title=21 first person shooters you shouldn't have missed |last=DeCarlo |first=Matthew |publisher=Techspot |date=2009-01-19 |accessdate=2009-02-03}}</ref>. Праз тры дні «''Computer and Video Games''» пацвердзіў, спасылаючыся на надзейныя крыніцы, вытворчасць гульні. «''Electronic Arts UK''» не далі каментарый гэтай інфармацыі<ref>{{cite news|url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=132449|title=''System Shock 3'' rumours gather pace |first=Bishop |last=Stuart |publisher=Future Publishing Limited |location=United Kingdom|work=Computer and Video Games|date=2006-01-12|accessdate=2008-09-13}}</ref>. «''PC Gamer UK''» заявіў, што каманда займаецца «''{{нп3|The Godfather: The Game|The Godfather: The Game|ru|The Godfather: The Game}}''»<ref>{{cite journal|title=Eyewitness Undercover |author=PC Gamer UK Staff |publisher=PC Gamer UK|date=September 2006}}</ref>. Кен Левін, калі яго спыталі, ці будзе ён кіраваць вытворчасцю трэцяй часткі, адказаў: «''гэтае пытанне зусім не ў маіх руках''»<ref>{{cite web|url=http://www.gamepro.com/article/news/121329/bioshock-ken-levine-talks-morality-system-shock-3-possibilities/|title=''BioShock'': Ken Levine talks morality, ''System Shock 3'' possibilities|author=GamePro|publisher=GamePro|date=2007-07-12|accessdate=2008-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080916115000/http://www.gamepro.com/article/news/121329/bioshock-ken-levine-talks-morality-system-shock-3-possibilities/|archivedate=16 верасня 2008|url-status=live}}</ref>. Ён выказаў аптымізм наконт перспектывы «''System Shock 3''»<ref>{{cite news |url=http://www.1up.com/features/ken-levine-interview |title=Ken Levine: CGW interviews the man behind Irrational from 1UP.com |first=Sean |last=Molloy |work=1Up.com |publisher=IGN Entertainment |location=United States |date=2006-09-01 |accessdate=2008-06-14 |archiveurl=https://archive.today/20120718125240/http://www.1up.com/features/ken-levine-interview |archivedate=18 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref>, але высветлілася, што «''ЕА''» не праявілі цікавасці да прапановы працягу і не глядзелі аптымістычна на свае здольнасці<ref>{{cite web|url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=143616 |title=Levine: EA 'didn't give a sh*t' about ''Sys Shock 3''|author=Bishop, Stuart|publisher=Future Publishing Limited |location=United States|work=Computer and Video Games|date=2006-07-31 |accessdate=2008-02-17}}</ref><ref name="Eurogamer Ken Levine">{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=66394 |title=''BioShock'' dev slams EA |last=Bramwell |first=Tom |publisher=Eurogamer |date=2006-08-01 |accessdate=2008-02-17 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65efMh3gp?url=http://www.eurogamer.net/articles/news010806bioshock |archivedate=23 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>. У канчатковым рахунку «''Electronic Arts''» не пацвердзілі новую гульню серыі і дазволілі рэгістрацыю таварнага знака «''System Shock''». Наступнай гульнёй «''Redwood Shores''» была «''{{нп3|Dead Space|Dead Space|ru|Dead Space}}''», гульня з адзначаным падабенствам у сюжэце і знешнім выглядзе да серыі «''System Shock''»<ref name="Tlhoss"/>. === Духоўныя нашчадкі === У 2007 годзе «''2K Boston/2K Australia''» (і у студзені 2009 года<ref>{{cite news|url=http://gameinformer.com/b/news/archive/2010/01/08/the-return-of-irrational-games.aspx|last=Juba|first=Joe|title=''The Return of Irrational Games''|work=Game Informer|publisher=GameStop Corporation|location=United States|date=2010-01-08|accessdate=2010-02-21|archive-date=22 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922003541/http://www.gameinformer.com/b/news/archive/2010/01/08/the-return-of-irrational-games.aspx|url-status=dead}}</ref>), вядомая як «''[[Irrational Games]]''», выпусціла духоўнага спадчынніка серыі «''System Shock''», які называўся «''[[BioShock]]''»<ref>{{cite web|url=http://pc.gamespy.com/pc/bioshock/707256p1.html|last=Kuo|first=Li C. |title=''BioShock'' preview |publisher=GameSpy |date=2006-05-10|accessdate=2007-05-08}}</ref>. Падзеі гульні праходзяць у закінутым падводным ўтапічным горадзе, насельніцтва якога часткова знішчана генетычнымі мадыфікацыямі, гульня запазычыла шмат элементаў з «''System Shock 2''»: можна актываваць станцыі рэспаўна, што дазваляе гульцу ўваскрасіцца пасля смерці; узлом, захаванне боепрыпасаў і выведка з’яўляюцца неад’емнымі часткамі геймплэя; унікальныя здольнасці могуць быць набыты з дапамогай плазмідаў, якія функцыянуюць так жа, як і [[псіоніка]] ў «''System Shock 2''»<ref name="multiple">{{cite news|url=http://www.gamespot.com/pc/action/bioshock/news.html?page=1&sid=6150533&tag=result;title;0|title=E3 06: ''BioShock'' gameplay demo impressions|work=GameSpot|publisher=CBS Interactive |location=United States|date=2006-05-10|accessdate=2007-11-04|author=Brad Shoemaker and Andrew Park}}</ref>. Дзве гульні таксама маюць сюжэтныя падабенствы і выкарыстоўваць аўдыёжурналы і сустрэчы з {{нп3|прывід|прывіднымі|en|Ghost}} з’явамі для выяўлення перадгісторыі<ref>{{cite web|url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=88881|title=''Bioshock'': A defence article|first=Kieron|last=Gillen|publisher=Eurogamer|date=2007-12-06|accessdate=2008-06-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/65efF9Vom?url=http://www.eurogamer.net/articles/bioshock-a-defence-article|archivedate=23 лютага 2012|url-status=dead}}</ref>. У «''[[BioShock Infinite]]''» уключана функцыя геймплэя «''1999 Mode''», названая так, у прыватнасці, у гонар года выпуску «''System Shock 2''». Гэтая функцыя дае больш высокую складанасць і больш працяглыя наступствы выбару, якія нагадваюць гульцам няўмольную прыроду «''System Shock''»<ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2012-01-19-fan-feedback-prompts-bioshock-infinite-1999-mode | title = Fan feedback prompts BioShock Infinite 1999 Mode | first = Tom | last = Phillips | date =2012-01-19 | accessdate = 2012-01-19 |publisher= Eurogamer}}</ref><ref name="ign 1999">{{Cite news | url = http://pc.ign.com/articles/121/1216947p1.html | title = BioShock Infinite Gets Hardcore | work = IGN | publisher = News Corporation | location = United States | first = Charles | last = Onyett | date = 2012-01-20 | accessdate = 2012-01-20 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120123024024/http://pc.ign.com/articles/121/1216947p1.html | archivedate = 23 студзеня 2012 | url-status = dead }}</ref>. === Рэ-рэліз === Правы на «''System Shock 2''» на працягу многіх гадоў аспрэчваліся паміж «''Electronic Arts''» і «''Meadowbrook Insurance Group''» (даччыная кампанія «''Star Insurance Company''»), якая набыла актывы «''Looking Glass Studios''» пасля іх закрыцця<ref name="Tlhoss">{{Cite web | url = http://www.g4tv.com/thefeed/blog/post/713030/the-lost-history-of-system-shock/ | title = The Lost History of System Shock | publisher = G4TV | date = 2011-06-30 | accessdate = 2013-02-17 | first = Jared | last = Newman | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130113082649/http://www.g4tv.com/thefeed/blog/post/713030/the-lost-history-of-system-shock/ | archivedate = 13 студзеня 2013 | url-status = dead }}</ref>, хоць паводле адваката «''Star Insurance''», яны набылі правы інтэлектуальнай уласнасці ад «''EA''»<ref>{{Cite web | url = http://techland.time.com/2013/02/13/13-years-later-system-shock-2-lives-again/ | title = Thirteen Years Later, System Shock 2 Lives Again | date = 2013-02-13 | accessdate = 2013-02-17 | first = Jared | last = Newman | work = Time }}</ref>. У кастрычніку [[2012]] года Стывен Кік з «''Night Dive Studios''», імкнучыся давесці гульню да сучасных сістэм, пачаў перамовы з праваўладальнікамі і быў у стане забяспечыць свае правы. Кік працаваў з «''{{нп3|GOG.com|GOG.com|en|GOG.com}}''» для своечасовага эксклюзіўнага выпуску лічбавага размеркавання на іх вэб-сайце ў лютым [[2013]] года. Гэтая версія, на думку «''GOG.com''», была «''калекцыйным выданнем''», уключала ў сябе абнаўленні арыгінальнай гульні, каб дазволіць яе работу на сучасных сістэмах, дазваляла прымяняць карыстальніцкія мадыфікацыі, мела дадатковыя матэрыялы (саўндтрэк гульні, карты «''Von Braun''»)<ref>{{Cite web | url = http://www.rockpapershotgun.com/2013/02/13/many-questions-system-shock-2-comes-to-gog/ | title = Many Questions: System Shock 2 Comes To GOG | first = Adam | last = Smith | date = 2013-02-13 | accessdate = 2013-02-13 | publisher = Rock Paper Shotgun }}</ref>. Змены правоў таксамі дазволілі устанаўліваць «''System Shock 2''» на «''[[Mac OS X]]''», версія была выпушчана [[18 чэрвеня]] [[2013]] года праз GOG.com<ref name="GOG Mac port"/>. Гульня стала таксама даступнай на «''Steam''», [[10 мая]] 2013 года<ref>{{Cite web | url = http://www.pcgamer.com/2013/05/10/system-shock-2-arrives-on-steam/ | title = System Shock 2 arrives on Steam | first = Patrick | last= Carlson | date = 2013-05-10 | accessdate= 2013-05-17 | work = PC Gamer }}</ref>. У красавіку [[2014]] года была выпушчана версія для «''[[Linux]]''»<ref name="Steam Linux port"/>. == Рэліз == {{Video game reviews |Allgame={{Rating|4|5}}<ref name="allgame ss2">{{cite news|url=http://www.allgame.com/game.php?id=18819&tab=review|title=''System Shock 2'' > Review|author=Norands, Alec|work=Allgame|publisher=Rovi Corporation|location=United States|accessdate=2008-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141114234636/http://www.allgame.com/game.php?id=18819&tab=review|archivedate=14 лістапада 2014|url-status=dead}}</ref> |Edge=8/10<ref name="Edge review">{{cite news|url=http://www.edge-online.com/reviews/system-shock-2-review|title=''System Shock 2'' Review|author=''Edge'' Staff|work=''Edge''|publisher=Future Publishing Limited|location=United Kingdom|accessdate=2008-03-29}}</ref> |CVG=9.5/10<ref name="cvg review">{{cite news|title=CVG ''System Shock 2'' Review|author=CVG Staff|work=Computer and Video Games |date=2001-08-13 |issn=0261-3697|publisher=Future Publishing Limited|location=United Kingdom|volume=|issue=237|page=70}} Retrieved 2008-06-24.</ref> |GamePro={{Rating|5|5}}<ref name="gamepro review">{{cite news|url=http://www.gamepro.com/article/reviews/1486/system-shock-ii/|title=GamePro ''System Shock 2'' review|first=Matt|last=Holmes|publisher=IDG Entertainment|location=United States|work=GamePro|date=2000-11-24|accessdate=2008-06-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081005093841/http://www.gamepro.com/article/reviews/1486/system-shock-ii/|issn=1042-8658|archivedate=5 кастрычніка 2008|url-status=dead }}</ref> |GameRev=A<ref name="GameRev SS2">{{cite news|url=http://www.gamerevolution.com/review/pc/system_shock_2|title=''System Shock 2'' Review|author=Colin|location=United States|publisher=AtomicOnline, LLC|work=Game Revolution|year=1999|accessdate=2008-03-29}}</ref> |GSpot=8.5/10<ref name="GameSpot SS2 review">{{cite news|url=http://www.gamespot.com/system-shock-2/reviews/system-shock-2-review-2533150/|title=''System Shock 2'' Review|author=Desslock|publisher=CBS Interactive|location=United States|work=GameSpot|date=1999-08-25|accessdate=2012-09-08}}</ref> |IGN=9.0/10<ref name="IGN SS2 review"/> |PCGUS=95%<ref name="pc gamer ss2">{{cite news|url=http://www.pcgamer.com/archives/2005/06/system_shock_2.html|title=''PC Gamer System Shock 2'' Review|author=Harms, William|work=PC Gamer|publisher=Future Publishing Limited|location=United Kingdom|year=1999|accessdate=2008-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080331023523/http://pcgamer.com/archives/2005/06/system_shock_2.html|archivedate=31 сакавіка 2008|url-status=live}}</ref> |PCZone=96%<ref name=PCZReview>{{cite journal|title=System Shock 2 Review|author=Paul Mallinson|journal=PC Zone|date=September 1999|issue=80|pages=62–67|publisher=Dennis Publishing|location=United Kingdom|issn=0967-8220}}</ref> | rev2 = ''Computer Games Magazine'' | rev2Score = {{Rating|5|5}}<ref name=cdmag/> |compilation=yes | |GR=92%<ref name="Game Rankings SS2">{{cite news|url=http://www.gamerankings.com/htmlpages2/185706.asp|title=''System Shock 2''|work=Game Rankings|publisher=CBS Interactive|location=United States|accessdate=2008-02-16}} {{Cite web |url=http://www.gamerankings.com/pc/185706-system-shock-2/index.html |title=Архіўная копія |access-date=5 кастрычніка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120212025427/http://www.gamerankings.com/pc/185706-system-shock-2/index.html |archivedate=12 лютага 2012 |url-status= }}</ref> |MC=92/100<ref name="Metacritic SS2">{{cite news|url=http://www.metacritic.com/games/platforms/pc/systemshock2/|title=''System Shock 2''|work=Metacritic|publisher=CBS Interactive|location=United States|accessdate=2008-02-14|archive-date=4 мая 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100504150311/http://www.metacritic.com/games/platforms/pc/systemshock2|url-status=dead}} {{Cite web |url=http://www.metacritic.com/games/platforms/pc/systemshock2 |title=Архіўная копія |access-date=21 ліпеня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100504150311/http://www.metacritic.com/games/platforms/pc/systemshock2 |archivedate=4 мая 2010 |url-status= }}</ref> }} «''System Shock 2''» атрымала больш за дзясятак узнагарод, у тым ліку сем прэмій «''Гульня года''»<ref name="SS2 official awards">{{cite web|url=http://www.irrationalgames.com/shock2/|title=''System Shock 2'' official website|publisher=Irrational Games|year=2005|accessdate=2008-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080216161753/http://www.irrationalgames.com/shock2/|archivedate=16 лютага 2008|url-status=live}}</ref>. Водгукі былі вельмі станоўчымі, гульню хвалілі за свой гібрыдны геймплэй, гукавы дызайн і прывабны сюжэт<ref name="Metacritic SS2"/>. «''System Shock 2''» разглядалася крытыкамі як вельмі ўплывовая, у прыватнасці, на жанры шутараў ад першай асобы і {{нп3|survival horror|survival horror|en|survival horror}}. У сваім рэтраспектыўным артыкуле «''{{нп3|GameSpot|GameSpot|en|GameSpot}}''» заявіў, што гульня «''апярэдзіла свой час''» і «''павысіла стаўкі ў драматычных і механічных тэрмінах''» шляхам стварэння геймплэя, які выклікаў жах<ref name="GameSpot Greatest Game"/>. Нягледзячы на водгукі крытыкаў, гульня не вельмі добра прадавалася<ref name="gamesThatSell">{{cite book | title = Games That Sell! | url = https://archive.org/details/gamesthatsell00walk | last = Walker | first = Mark | publisher = Wordware Publishing, Inc | year = 2003 | isbn = 978-1-55622-950-3 | page = [https://archive.org/details/gamesthatsell00walk/page/n209 193]}}</ref>: толькі {{nobr|58 671}} копія была прададзеная да красавіка [[2000]] года<ref>{{cite journal|title=PC Gamer Editors' Choice Winners: Does Quality Matter? |journal=''PC Gamer''|date=April 2000|page=33|publisher=Future US|location=United States|issn=1080-4471|oclc=31776112}}</ref>. Некалькі публікацый пахвалілі гульню за адкрыты геймплэй. Што тычыцца кастамізацыі персанажа, Трэнт Уорд з «''[[IGN]]''» заявіў, што лепшым элементам ролевай сістэмы быў дазвол гульцам «''гуляць у гульню быццам зусім рознымі персанажамі''», і адчуваў, што гэта зрабіла кожнае праходжанне гульні ўнікальным<ref name="IGN SS2 review"/>. Эрык Рэкейз у артыкуле для «''Just Adventure''» пагадзіўся, сказаўшы: «''Ёсць вельмі мала гульняў, якія дазваляюць вам гуляць так, як вы хочаце''»<ref name="JA ss2 review">{{cite web|url=http://www.justadventure.com/reviews/SS2/SS2.shtm|title=JustAdventure ''System Shock 2'' review|author=Reckase, Erik|publisher=Just Adventure|accessdate=2008-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080224151808/http://www.justadventure.com/reviews/SS2/SS2.shtm|archivedate=24 лютага 2008|url-status=live}}</ref>. Алек Норандс з «''AllGame''» лічыў, што розныя класы персанажаў з гульні «''дастаткова разнастайныя, каб захаваць рэгуляльнасць''»<ref name="allgame ss2"/>. Роберт Маер з «''Computer Games Magazine''» назваў «''System Shock 2''» «''гульнёй, якая сапраўды паддаецца класіфікацыі ў адным жанры''», і запэўніў, што «''дзеянні часам хутка развіваюцца, яны часцей тактычныя і разлічваюць на думку, а не на рэфлексы''»<ref name=cdmag>{{cite news|last=Mayer|first=Robert|title=''System Shock 2'' Review|url=http://cdmag.com/articles/022/060/systems2_review.html|work=Computer Games Magazine|publisher=Strategy Plus, Inc.|accessdate=2012-09-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050205020110/http://cdmag.com/articles/022/060/systems2_review.html|archivedate=5 лютага 2005|location=United States|date=1999-08-19|url-status=dead }}</ref>. Многія крытыкі апісалі гульню як страшную. «''Computer and Video Games''» апісаў атмасферу як «''захапляльную''» і гарантаваў чытачам, што яны «''будуць выскокваць са скуры''» шмат разоў<ref name="cvg review"/>. «''Allgame''» апісалі {{нп3|гукавы дызайн|гукавы дызайн|en|Sound design}} як асабліва эфектыўны, назваўшы яго «''абсалютна, зубасціскальна трывожным''»<ref name="allgame ss2"/>, у той час як «''PC Gamer''» з Уільямам Хармсам ахрысціў «''System Shock 2''» найбольш палохаючай гульнёй, у якую ён калі-небудзь гуляў<ref name="pc gamer ss2"/>. Некаторыя крытыкі апісалі сістэму паломкі зброі як раздражняльную<ref>{{cite news|last=Simpson|first=Dan|date=October 1999|title=System Shock 2|location=United States|publisher=Future US, Inc.|work=Maximum PC|volume=4|issue=10|page=107|issn=1522-4279|url=http://books.google.com/books?id=3QEAAAAAMBAJ&pg=PT110|accessdate=2011-08-27}}</ref>, члены каманды распрацоўшчыкаў таксама выказвалі асцярогі з нагоды сістэмы<ref name="GameSpot SS2 Retrospect">{{cite news|url=http://www.gamespot.com/pc/rpg/systemshock2/video/6109962/system-shock-2-retrospective-interview|title=''System Shock 2'' retrospective interview|author=GameSpot Staff|work=GameSpot|publisher=CBS Interactive|location=United States|date=2004-10-04|accessdate=2008-02-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://xemu.blogharbor.com/blog/_archives/2004/10/5/154992.html|title=''SS2'': When Not Enough is Too Much|author=Fermier, Rob "Xemu"|publisher=Blog Harbor|date=2004-10-05|accessdate=2006-08-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929093003/http://xemu.blogharbor.com/blog/_archives/2004/10/5/154992.html|archivedate=29 верасня 2007|url-status=live}} Rob Fermier was one of the lead programmers working on System Shock 2.</ref>. Сістэмы «''RPG''» былі яшчэ адным прадметам спрэчкі. «''GameSpot''» апісаў сістэму працы як «''дрэнна збалансаваную''», таму што гулец можа развіваць навыкі за межамі іх выбраннай кар’еры<ref name="GameSpot SS2 review"/>. «''Allgame''» пісаў так жа, заявіўшы, што яна «''адносілася да хакерскага персанажа''»<ref name="allgame ss2"/>. Сід Шуман з «''{{нп3|GamePro|GamePro|en|GamePro}}''» ахрысціў «''System Shock 2''» «''[адной з] дзвюх інавацый сярод сучасных шутараў ад першай асобы''» разам з «''{{нп3|Deus Ex|Deus Ex|ru|Deus Ex}}''», дзякуючы свайму складанаму ролеваму геймплэю<ref>{{cite news|url=http://www.games.net/article/netten/1/112821/the-10-most-important-modern-shooters/|title=The 10 most important modern shooters|first=Sid|last=Shuman|work=GamePro|publisher=IDG Entertainment|location=United States|accessdate=2008-06-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716022452/http://www.games.net/article/netten/1/112821/the-10-most-important-modern-shooters/|archivedate=16 ліпеня 2011|url-status=dead}}</ref>. Кэм Шы з «''[[IGN]]''» назваў гульню «''яшчэ адным пераасэнсаваннем жанру FPS''», спасылаючыся на сюжэт, персанажаў і «''RPG''»<ref name="IGNretro">{{cite news|url=http://retro.ign.com/articles/845/845533p1.html|title=Top 10 retro DLC games wishlist|publisher=News Corporation|location=United States|work=[[IGN]]|last=Shea|first=Cam|date=2008-01-16|accessdate=2009-02-03}}</ref>. «''{{нп3|PC Zone|PC Zone|en|PC Zone}}''» хваліў гульню як «''прыклад сучаснай камп’ютарнай гульні''» і назваў яе «''шэдэўрам навукова-фатастычнага жаху''»<ref name=PCZReview/>. Гульня была ўведзеная ў шэраг спісаў найвялікшых калі-небудзь зробленых гульняў, у тым ліку паводле «''GameSpy''»<ref name="gamespy greatest">{{cite web|url=http://archive.gamespy.com/articles/july01/top502ase/index3.shtm|title=GameSpy's Top 50 Games of All Time|author=GameSpy Staff|publisher=GameSpy|date=2001-06-01|accessdate=2008-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110525133108/http://archive.gamespy.com/articles/july01/top502ase/index3.shtm|archivedate=25 мая 2011|url-status=live}}</ref>, «''[[Edge, часопіс|Edge]]''»<ref name="edge best game">{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/technology/blog/2007/jul/04/edgestop100g|title=''Edge's'' top 100 games&nbsp;– almost certainly not yours|last=Schofield|first=Jack|publisher=The Guardian|date=2007-07-04|accessdate=2009-03-05|archivedate=18 сакавіка 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090318145252/http://www.guardian.co.uk/technology/blog/2007/jul/04/edgestop100g|url-status=live}}</ref>, «''Empire''»<ref name="Empire top 100 games 2010">{{cite news|url=http://www.empireonline.com/100greatestgames/default.asp?p=21|title=The 100 Greatest Games Of All Time: System Shock 2|author=|work=Empire|publisher=Bauer Consumer Media|location=United Kingdom|year=2010|accessdate=2014-02-16}}</ref>, «''[[IGN]]''»<ref name="IGN top 100 games 2007 SS2">{{cite news|url=http://top100.ign.com/2007/ign_top_game_22.html|title=IGN top 100 game of all time: #22 ''System Shock 2''|author=IGN Staff|work=IGN|publisher=News Corporation|location=United States|year=2007|accessdate=2008-02-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/65eetMhvU?url=http://top100.ign.com/2007/ign_top_game_22.html|archivedate=23 лютага 2012|url-status=dead}}</ref>, «''[[GameSpot]]''»<ref name="GameSpot Greatest Game">{{cite news|url=http://www.gamespot.com/features/6130956/|title=The greatest games of all time: ''System Shock 2''|last=Shoemaker|first=Brad|work=GameSpot|publisher=CBS Interactive|location=United States|accessdate=2006-08-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071022085604/http://www.gamespot.com/features/6130956/|archivedate=22 кастрычніка 2007|url-status=live}}</ref> і «''[[PC Gamer]]''»<ref name="PCGamerGreatest">{{cite news|url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=169961|title=''PC Gamer's'' Top 100: 50–01|last=Atherton|first=Ross|work=Computer and Video Games|publisher=Future Publishing Limited|location=United Kingdom|date=2007-08-13|accessdate=2009-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101007050654/http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=169961|archivedate=7 кастрычніка 2010|url-status=live}}</ref>. «''IGN''» таксама паставіў «''System Shock 2''» на 35-е месца ў спісе найлепшых шутараў ад першай асобы ўсіх часоў<ref name="IGN top 100 fps 2013">{{cite news|url=http://ign.com/top/shooters/35|title=System Shock 2 - #35 Top Shooters|author=IGN Staff|work=IGN|publisher=News Corporation|location=United States|year=2013|accessdate=2014-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150712082034/http://www.ign.com/top/shooters/35|archivedate=12 ліпеня 2015|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.ign.com/top/shooters/35 |accessdate=4 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150712082034/http://www.ign.com/top/shooters/35 |archivedate=12 ліпеня 2015 |url-status=dead }}</ref>. «''{{нп3|SHODAN|SHODAN|en|SHODAN}}''» апынулася папулярным персанажам сярод большасці крытыкаў, у тым ліку «''IGN''»<ref>{{cite news|url=http://pc.ign.com/articles/694/694399p1.html|title=IGN Top Ten Tuesday: Most memorable villains|author=IGN Staff|work=IGN|publisher=News Corporation|location=United States|date=2006-05-07|accessdate=2008-02-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/5zCVhxRyf?url=http://pc.ign.com/articles/694/694399p1.html|archivedate=4 чэрвеня 2011|url-status=dead}}</ref>, «''GameSpot''»<ref name="gamespot shodan">{{cite news|url=http://www.gamespot.com/features/tenspot_villains/page10.html|title=The ten best computer game villains|author=GameSpot Staff|work=GameSpot|publisher=CBS Interactive|location=United States|accessdate=2008-06-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070926212917/http://www.gamespot.com/features/tenspot_villains/page10.html|archivedate=26 верасня 2007|url-status=dead}}</ref> і «''{{нп3|The Phoenix, газета|The Phoenix|en|The Phoenix (newspaper)}}''»<ref name="thephoenix">{{cite web|url=http://thephoenix.com/Boston//RecRoom/24912-20-Greatest-Bosses-in-Video-Game-History-#1-/|title=The 20 greatest bosses in video game history|author=Krpata, Mitch and Stewart, Ryan|publisher=''The Phoenix''|date=2006-10-23|accessdate=2008-06-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AYPojgvC?url=http://thephoenix.com/Boston//RecRoom/24912-20-Greatest-Bosses-in-Video-Game-History-#1-/|archivedate=9 верасня 2012|url-status=live}}</ref>. == Заўвагі == {{reflist|colwidth=30em}} == Спасылкі == * [http://irrationalgames.com/projects/system-shock-2/ Official ''System Shock 2'' website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100122210718/http://irrationalgames.com/projects/system-shock-2/ |date=22 студзеня 2010 }} * {{dmoz|Games/Video_Games/Shooter/S/System_Shock_Series/System_Shock_2/|''System Shock 2''}} * {{IMDb title|0308956}} * {{moby game|/system-shock-2}} {{Добры артыкул|Камп'ютарная гульня}} {{System Shock}} {{Irrational Games}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Працягі камп’ютарных гульняў]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Кааператыўныя камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:System Shock]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 1999 года]] 8tf09iu94c9gkaybzpiwvr3zgduz9b3 0 263779 5135332 5111469 2026-05-03T14:32:34Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:BioShock]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135332 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Картка гульні |загаловак = BioShock |стыль загалоўка = |выява = [[File:BioShock cover.jpg|275px]] |подпіс = Паўночнаамерынская вокладка гульні. На пярэднім плане [[Вялікі Татулька (BioShock)|Вялікі Татулька]], на заднім — Маленькая Сястрычка. |распрацоўшчык = {{нп5|Irrational Games|Irrational Games|en|Irrational Games}}, {{нп5|2K Australia|2K Australia|en|2K Australia}}{{collapsible list|title=Дадатковая праца:|{{нп5|2K Marin|2K Marin|en|2K Marin}} <small>(PS3)</small>|{{нп5|Digital Extremes|Digital Extremes|en|Digital Extremes}} <small>(PS3)</small><ref name=ps3pressrls/><ref name=DEPartnership>{{cite web| url=http://www.2kgames.com/#/news/2k-games-announces-partnership-with-digital-extremes | title=2K Games Announces Partnership with Digital Extremes|accessdate=2010-08-26|date=2008-07-03|publisher=Take 2 Interactive}}</ref>|{{нп5|2K China|2K China|en|2K China}} <small>(iOS)</small>|{{нп5|Feral Interactive|Feral Interactive|en|Feral Interactive}} <small>(OS&nbsp;X)</small><ref>{{cite web| url=http://www.tuaw.com/2009/09/24/bioshock-for-mac-on-october-7th| title=Bioshock for Mac on October 7| accessdate=2009-11-12| date=September 24, 2009| archiveurl=https://web.archive.org/web/20091026163841/http://www.tuaw.com/2009/09/24/bioshock-for-mac-on-october-7th| archivedate=26 кастрычніка 2009| url-status=dead}}</ref>}} |выдавец = [[2K Games]], [[Feral Interactive]] |лакалізатар/ы = |мова інтэрфейсу = |серыя = {{нп5|BioShock, серыя|BioShock|en|BioShock (series)}} |дата анонсу = |даты выпуску = {{collapsible list|title=21 жніўня 2007| '''Windows''' і '''Xbox 360'''<ref name="IGN1">{{cite web|url=http://au.games.ign.com/articles/812/812621p1.html|title=BioShock Demo Now Available on Xbox LIVE|accessdate=2007-10-15|first=Alexis|last=Dunham|date=2007-08-13|publisher=IGN|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110713004601/http://au.games.ign.com/articles/812/812621p1.html|archivedate=13 ліпеня 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gamespot.com/xbox360/action/bioshock/similar.html?mode=versions |title=BioShock for Xbox 1080 Release Summary |accessdate=2008-03-11 |work=GameSpot |publisher=CNET Networks}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gamespot.com/pc/action/bioshock/similar.html?mode=versions |title=BioShock for PC Release Summary |accessdate=2008-03-11 |work=GameSpot |publisher=CNET Networks}}</ref><br />{{Выпуск гульні|NA = 21 жніўня 2007|EU = 24 жніўня 2007|AU = 24 жніўня 2007}} '''PlayStation 3'''<br />{{vgrelease|EU = 17 кастрычніка 2008|AU = 17 кастрычніка 2008|NA = 21 кастрычніка 2008<ref name=ps3pressrls>{{cite press release| url=http://www.2kgames.com/#/news/2k-games-injects-playstation-reg-3-system-owners-with-genetically-enhanced-version | title=2K Games Injects PlayStation 3 System Owners with Genetically Enhanced Version of BioShock | accessdate=2010-08-26 | date=May 28, 2008 | publisher=Take 2 Interactive}}</ref>}} '''OS X'''<br />{{Выпуск гульні|NA = 7 кастрычніка 2009|EU = 7 кастрычніка 2009}} '''iOS'''<br />{{Выпуск гульні|WW = 27 кастрычніка 2014}} }} |платформы = [[Microsoft Windows]]<br />[[PlayStation 3]]<br />[[Xbox 360]]<br />[[OS X]]<br/>[[iOS]] |рухавічок = [[Unreal Engine|Unreal Engine 2.5]] |ліцэнзія = |бюджэт = |версія = |жанр = [[Шутар ад першай асобы]] |рэжым = [[Аднакарыстальніцкая гульня]] |рэйтынг/і = |носьбіты = [[Аптычны дыск]], [[лічбавая дыстрыбуцыя]] |сістэмныя патрабаванні = |кіраванне = |сайт = }} '''BioShóck''' — [[шутар ад першай асобы]], распрацаваны кампаніяй «''2K Boston''» (пазней «''[[Irrational Games]]''») і апублікаваны «''2K Games''»<ref>{{cite web | url = http://www.ign.com/articles/2008/10/29/13-scariest-games-of-this-generation?page=4 | title = 13 Scariest Games of this Generation | date = October 29, 2008 | publisher = [[IGN]] }}</ref><ref>{{cite web | url = http://gameinformer.com/b/news/archive/2010/01/08/the-return-of-irrational-games.aspx | title = The Return Of Irrational Games | date = January 8, 2010 | publisher = Game Informer | accessdate = 2010-01-20 | archive-date = 22 верасня 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170922003541/http://www.gameinformer.com/b/news/archive/2010/01/08/the-return-of-irrational-games.aspx | url-status = dead }}</ref>. Гульня была выпушчаная для платформ «''[[Microsoft Windows]]''» і «''[[Xbox 360]]''» у жніўні [[2007]] года. Порт на «''[[PlayStation 3]]''» аўтарства «''[[Irrational Games]]''», «''{{нп5|2K Marin|2K Marin|en|2K Marin}}''», «''2K Australia''» і «''{{нп5|Digital Extremes|Digital Extremes|en|Digital Extremes}}''» быў выпушчаны ў кастрычніку [[2008]] года, порт для «''[[Mac OS X|OS X]]''» — «''[[Feral Interactive]]''» у кастрычніку 2009 года. Мабільная версія была распрацавана «''IG Fun''». Канцэпцыя гульні, распрацаваная творчым лідарам «''Irrational''» Кенам Левіным, была заснавана на ідэях «''{{нп5|Аб'ектывізм, Айн Рэнд|аб'ектывізму|en|Objectivism (Ayn Rand)}}''» [[Айн Рэнд]]. На канцэпцыю ўплывалі і іншыя аўтары, такія, як [[Джордж Оруэл]]. Гульня лічыцца духоўным спадчыннікам серыі «''[[System Shock]]''», над якой многія распрацоўшчыкі з «''Irrational''», у тым ліку і Левін, працавалі раней<ref>{{cite web|url=http://pc.gamespy.com/pc/bioshock/707256p1.html | title=GameSpy: ''BioShock'' Preview | date = 2006-05-10 | accessdate = 2007-11-04 | publisher= Gamespy | first= Li C. | last = Kuo }}</ref><ref>{{cite web | url = http://au.pc.ign.com/articles/556/556421p1.html | title = IGN ''BioShock'' Interview | publisher = IGN | date = 2004-10-04 | accessdate = 2007-10-07 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090315134513/http://au.pc.ign.com/articles/556/556421p1.html | archivedate = 15 сакавіка 2009 | url-status = dead }}</ref>. Падзеі «''BioShock''» адбываюцца ў 1960 годзе. Галоўны герой гульні, Джэк, трапляе ў авіякатастрофу ў акіяне недалёка ад [[Батысфера|батысферы]], якая прыводзіць яго да падводнага горада «''[[Захапленне (BioShock)|Захапленне]]''». Пабудаваны {{нп5|бізнес-магнат|бізнес-магнатам|en|Business magnate}} {{нп5|Эндру Раян, BioShock|Эндру Раянам|en|Andrew Ryan (BioShock)}} горад павінен быў стаць ізаляванай [[утопія]]й, але адкрыццё «''ADAM''», генетычнага матэрыялу, які мог быць выкарыстаны для надання звышчалавечых здольнасцей, прывяло горад у заняпад. Джэк спрабуе знайсці спосаб збегчы, уступаючы ў барацьбу з ордамі «''ADAM''»-апантаных ворагаў і [[Вялікі Татулька (BioShock)|Вялікімі Татулькамі]]. Некаторыя людзі, якія знаходзяцца ў сваім глуздзе, дамапагаюць Джэку і распавядаюць гісторыю горада. Джэк выкарыстоўвае зброю, плазміды, якія даюць унікальныя здольнасці, і павяртае ахоўныя структуры «''Захаплення''» супраць ворагаў. «''BioShock''» уключае ў сябе элементы [[Ролевая відэагульня|ролевых гульняў]], даючы гульцу розныя падыходы ў прыцягненні ворагаў, такія, як стэлс, а таксама маральны выбар пакідання жывым ці забойства персанажаў. Акрамя таго, тэма {{нп5|біяпанк|біяпанку|en|Biopunk}} запазычаная з жанру ''{{нп5|survival horror|survival horror|en|survival horror}}''. «''BioShock''» атрымала прызнанне крытыкаў і вельмі высока ацэненая крытыкамі за яе [[мараль]]ную сюжэтную лінію, {{нп5|Апусканне, віртуальная рэальнасць|асяроддзе апускання|en|Immersion (virtual reality)}}, унікальны сетынг і лічыцца адной з найвялікшых відэагульняў усіх часоў. Яна атрымала некалькі ўзнагарод «''Гульня Года''» ад розных СМІ, у тым ліку «''[[BAFTA]]''»<ref>{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2007/10/24/bafta-bioshock-game-of-the-year-wii-sports-wins-most-awards/|title=Bioshock wins BAFTA game of the year|last=Sliwinski|first=Alex|date=Oct 24, 2007|publisher=Joystiq|accessdate=June 18, 2014}}</ref>, «''{{нп5|Game Informer|Game Informer|en|Game Informer}}''»<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/forums/xbox-discussion-1000003/bioshock-is-game-informers-game-of-the-year-26108269/|title=Bioshock is Game Informers Game of the Year|publisher=Gamespot|accessdate=June 18, 2014}}</ref>, «''{{нп5|Spike TV|Spike TV|en|Spike (TV network)}}''»<ref>{{cite web|url=http://www.videogamesblogger.com/2007/12/10/video-game-awards-2007-winners-announced-game-of-the-year-is-bioshock.htm|title=Video Game Awards|publisher=videogamesblogger.com|accessdate=June 18, 2014}}</ref> і «''{{нп5|X-Play|X-Play|en|X-Play}}''»<ref>{{cite web|url=http://www.kotaku.com.au/2007/12/xplay_awards_bioshock_game_of_/|title=X Play awards Bioshock with Game of the Year|publisher=Kotaku|accessdate=June 18, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830143242/http://www.kotaku.com.au/2007/12/xplay_awards_bioshock_game_of_/|archivedate=30 жніўня 2015|url-status=dead}}</ref>. Прамым працягам быў выпушчаны «''[[BioShock 2]]''» вытворчасці «''[[2K Marin]]''», а таксама трэцяя гульня з назвай «''[[BioShock Infinite]]''» ад «''[[Irrational Games]]''». == Сетынг == Падзеі «''BioShock''» адбываюцца ў 1960 годзе ў падводным горадзе ''[[Захапленне (BioShock)|Захапленне]]''. Гулец можа азнаёміцца з гісторыяй горада з дапамогай аўдыёзапісаў, якія ён збірае падчас гульні<ref name="bit-tech"/><ref>{{cite web|url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=138851|title=Xbox Preview: BioShock|publisher=CVG|date=2006-05-03|accessdate=2008-02-05}}</ref>. Горад быў задуманы і пабудаваны ў 1940-х гадах магнатам-аб’ектывістам [[Эндру Раян, BioShock|Эндру Раянам]], які хацеў стварыць [[Утопія|утопію]] для эліты грамадства па-за ўрадавым кантролем. У горадзе быў значны навуковы прагрэс, у тым ліку быў адкрыты генетычны матэрыял «''ADAM''», які прадукаваўся смаўжамі на дне акіяна. «''ADAM''» дазваляў карыстальнікам змяняць іх ДНК, каб даць ім супер-чалавечыя сілы, такія як [[тэлекінез]] і [[піракінез]]. Нягледзячы на ўяўную ўтопію, класавыя адрозненні раслі, і былы бандыт і бізнесмен [[Фрэнк Фантэйн]] выкарыстаў свой уплыў на ніжні клас, каб запланіраваць пераварот у ''Захапленні''. Фантэйн стварыў на чорным рынку маршруты з павярхоўным светам і скааперыраваўся з доктарам Брыджыт Тэненбаўм, якая стварыла танныя плазміды і індустрыю масавай вытворчасці «''ADAM''» праз насаджэнне смаўжоў у страўнікі дзяўчынак-сірот па мянушцы «''Маленькія сястрычкі''». Фантэйн выкарыстаў плазміды для сваёй арміі, каб напасці на Раяна, але, як паведамляецца, быў забіты ў бітве. Раян скарыстаўся магчымасцю, каб захапіць яго актывы, уключаючы заводы плазмідаў. Праз некалькі месяцаў з’явіўся іншы бандыт па імі Атлас. Ён напаў на заводы сястрычак, што змусіла Раяна стварыць абарону з дапамагой «''[[Вялікі Татулька (BioShock)|Вялікіх Татуляк]]''». Гэта людзі ўзмацняліся плазмідамі, апраналіся ў гіганцкія касцюмы для лесапілавання і дайвінга і былі псіхалагічна вымушаныя абараняць сястрычак<ref name="bit-tech" />. Раян таксама стварыў сваю ўласную армію ўзмоцненых плазмідамі салдат, па імі «''Splicers''», якімі ён кіраваў праз ферамоны, якія распаўсюджваліся праз паветраную сістэму [[Захапленне (BioShock)|горада]]. Напружанне значна павялічылася напярэдадні [[Новы год|Новага года]] ў 1958 годзе, калі Атлас загадаў татальна напасці на Раяна. Загінула шмат людзей, але некалькі жывых забарыкадаваліся. Калісьці прыгожая ўтопія звалілася ў [[антыўтопія|антыўтопію]]<ref name="IGN review">{{cite web | url = http://xbox360.ign.com/articles/813/813214p1.html | title = ''BioShock'' Review | publisher = IGN | last = Onyett | first = Charles | date = 2007-08-16 | accessdate= 2007-08-16}}</ref>. Некаторыя з падзей, апісаных вышэй, паказаныя і пашыраныя ў загружаны кантэнт для «''[[BioShock Infinite]]''», «''[[BioShock Infinite: Burial at Sea|Burial at Sea]]''», падзеі якога праходзяць у ''[[Захапленне (BioShock)|Захапленні]]'' на працягу апошніх месяцаў 1958 года і вядуць да бітвы Атласа з сіламі Раяна. == Сюжэт == У 1960 годзе, у пачатку гульні, хлопец Джэк — пасажыр у самалёце, які падае ўніз у [[Атлантычны акіян]]<ref>{{cite web|url=http://au.pc.ign.com/articles/813/813641p1.html|title=''BioShock'' Review: Welcome to Rapture; at IGN|accessdate=October 7, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120718131354/http://au.pc.ign.com/articles/813/813641p1.html|archivedate=18 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bioshock-online.com/faq/#about|title=''BioShock'' FAQs– What is the game about?|accessdate = 2007-10-08|date=2006-12-30|publisher = Through the Looking Glass}}</ref>. Джэк застаецца ў жывых, бачыць маяк, які апыняецца тэрміналам для батыскафаў, і патрапляе ў ''[[Захапленне (BioShock)|Захапленне]]''. З Джэкам звязваецца па радыё нейкі Атлас, які напраўляе пратаганіса ў бяспечнае месца далей ад «''Splicers''». Атлас просіць дапамогі Джэка ў спыненні Раяна, накіроўваючы яго да стаянкі, дзе, як кажа Атлас, Раян загнаў у пастку сваю сям’ю. Калі Джэк сутыкаецца з блукаючымі «''Маленькімі сястрычкамі''» і ўпаўшым «''[[Вялікі Татулька (BioShock)|Вялікім Татулькам]]''», Атлас заклікае Джэка забіць «''Маленькую сястрычку''», каб сабраць яе «''ADAM''» для сябе; Доктар Тэненбаўм падслухоўвае гэта і перахапляе Джэка, перш чым ён шкодзіць «''Маленькай сястрычцы''», заклікаючы яго пашкадаваць гэтае дзіця і любых іншых сястрычак, з якімі ён сутыкнецца, забяспечваючы яго плазмідам, што выцягне смаўжоў з яе цела<ref name="IGN water">{{cite web | url = http://blogs.ign.com/Irrational_Games/2007/05/23/55572/ | title = IGN first look at the Little Sisters | publisher = IGN | date = 2007-05-23 | accessdate = 2007-11-04 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071103135013/http://blogs.ign.com/Irrational_Games/2007/05/23/55572/ | archivedate = 3 лістапада 2007 | url-status = dead }}</ref>. Джэк у канчатковым рахунку ідзе да батыскафа, але Раян знішчае яго раней, чым Джэк зможа дасягнуць яго. У лютасці Атлас накіроўвае Джэка да нейкага асабняка Раяна праз армію Раяна са «''Splicers''» і «''Вялікіх Татуляк''». Часам, Джэк вымушаны падарожнічаць праз раёны, кантраляваныя саюзнікамі Раяна, што зараз сталі шалёнымі, такіх як Зандэр Коэн, былы музыкант, што ў цяперашні час прымае асалоду, назіраючы смерць і пакуты іншых. У канчатковым рахунку, Джэк уваходзіць у асабісты кабінет Раяна, дзе Раян цярпліва чакае Джэка, гуляючы ў гольф. Раян тлумачыць, што ён цалкам ведаў аб плане Атласа, і тлумачыць, што Джэк яго незаконнанароджанае дзіця, узятае з яго маці Фантэйнам, які змясціў яго ў недаступным Раяну месцы на паверхні, і генетычна мадыфікаваў хутка старэць. Фантэйн планаваў выкарыстоўваць Джэка, як казырную карту ў сваёй вайне з Раянам, у выніку чаго вярнуў яго назад у ''Захапленне''. Калі настане час, генетыка Джэка дазволіць яму атрымаць доступ да сістэм, такіх як батыскаф, які Раян даўно заблакіраваў. Пры адсутнасці месцы для запуску, Раян гатовы прыняць смерць ад яго ўласнай волі, цытуючы адзін са сваіх уласных прынцыпаў: «''Чалавек выбірае, раб падпарадкоўваецца''». Ён просіць Джэка («''Будзь ласкавы''») забіць яго ў гольф-клубе, і Джэк вымушаны гэта зрабіць. Калі Раян памірае, Джэк усведамляе, што фраза «''Будзь ласкавы''» папярэднічала шмат якім камандам Атласа гіпнатычнаму трыгеру, прымушаючы яго прытрымлівацца загадаў без пытанняў Атласа; успаміны паказваюць, што Джэк сам быў адказны за збой свайго самалёта каля тэрмінала для батыскафаў пасля чытання ліста, які змяшчаў фразу-трыгер. Атлас кажа, што ён Фантэйн, які выкарыстоўваў псеўданім ''Атлас'', каб схавацца. Без Раяна Фантэйн прымае на сябе кантроль над сістэмамі Раяна, пакідае Джэка паміраць і ён выпускае варожых Дронаў бяспекі ў замкнёным офісе Раяна. Джэка ратуе доктар Тэненбаўм і сястрычкі, якія раней былі выратаваны. Доктар Тэненбаўм дапамагае Джэку выдаліць умоўныя рэфлексы Фантэйна, у тым ліку той, які б спыніў яго сэрца. З дапамогай сястрычак Джэк здольны прайсці да логава Фантэйна, каб сустрэцца з ім. Фантэйн, загнаны ў глухі кут Джэкам, уводзіць сабе вялікую колькасць «''ADAM''» і стае бесчалавечнай пачварай. Джэку дапамагаюць сястрычкі, якія ўліваюць «''ADAM''» у цела Фантэйна, і ў канчатковым выніку Фантэйн памірае. Канцоўка залежыць ад таго, як гулец узаемадзейнічае з сястрычкамі. * Калі гулец выратаваў усіх сястрычак (ці, па меншай меры, не збіраў «''ADAM''» ні ў адной з іх), пяць з іх вяртаюцца на паверхню з Джэкам і жывуць поўным жыццём пад яго апекай, і, у рэшце рэшт, акружаюць яго перад яго смерцю. * Калі гулец сабраў «''ADAM''» па меншай меры ў адной «''Маленькай сястрычкі''», Джэк збірае ў «''Маленькіх сястрычак''» іх «''ADAM''»<ref>{{cite web|url=http://guides.ign.com/guides/793105/page_4.html|title=Guides: BioShock Guide (Xbox 360), BioShock Walkthrough|accessdate=2009-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090206081731/http://guides.ign.com/guides/793105/page_4.html|archivedate=6 лютага 2009|url-status=dead}}</ref>. Тэненбаўм сумна апавядае, што адбылося, асуджаючы Джэка і яго дзеянні. Падводная лодка затым праплывае праз абломкі самалёта, і аказваецца раптам у асяроддзі батысферы, якая змяшчае «''Splicers''», якія атакуюць экіпаж і бяруць кантроль над ім. Аказваецца, што падводная лодка нясе ядзерныя ракеты. Тэненбаўм сцвярджае, што Джэк цяпер «''скраў страшныя таямніцы свету''»<ref name="bioshock walkthrough">{{cite web|url=http://www.gamebanshee.com/bioshock/walkthrough/fontaineslair.php|title=BioShock– Fontaine's Lair Walkthrough |publisher=GameBanshee|accessdate=2007-10-07}}</ref>. * Калі гулец сабраў «''ADAM''» з кожнай «''Маленькай сястрычкі''» ў гульні, канчатак такі ж, як і папярэдні, але апавяданне Тэненбаўм стае значна больш жорсткім і лютым<ref name="endings">{{cite web|url=http://guides.gamepressure.com/bioshock/guide.asp?ID=3351|title=BioShock– Little Sisters and Big Daddies (SPOILERS!)– Game Guide|publisher=GamePressure|accessdate=2007-11-09}}</ref>. === Персанажы === ==== Галоўныя ==== * ''Джэк'' — [[пратаганіст]] гульні. Ён адзіны выжылы пасажыр у катастрофе авіялайнера, што разбіўся побач з таемным уваходам у [[Захапленне (BioShock)|Захапленне]]. Джэк быў незаконнанароджаным сынам кіраўніка горада Эндру Раяна і яго палюбоўніцы, танцоркі Жасмін Жален ({{lang-en|Jasmine Jolene}}), у якой доктар Тэненбаўм ад імя Фрэнка Фантэйна купіла эмбрыён Джэка. Даведаўшыся пра гэта, Раян забіў Жасмін. Затым доктар Сушонг сваёй тэхналогіяй з дапамогай «''ADAM''» паскорыў працэс росту Джэка так, што той за два гады стаў чалавекам, чыё фізічнае і разумовае развіццё адпавядала 19 гадам. Сушонг ужывіў яму ў мозг фальшывыя ўспаміны пра яго ўяўных бацькоў і жыццё на маленькай ферме, якія пастаянна пераследавалі Джэка падчас яго падарожжа па гораду, і дзве фразы-каманды: «''будзь ласкавы''», па якой Джэк выконваў усе наступныя загады ад таго, хто яе сказаў, і «''код трывогі „жоўты“''», з дапамогай якога Фантэйн мог на час спыніць сэрца Джэка, што прыводзіла да пагаршэння яго фізічнага стану. Пасля стварэння Джэка Фантэйн і Тэненбаўм вывезлі яго на вялікую зямлю, дзе праз некаторы час яго свядомасць была актываваная фразай «''будзь ласкавы''» з ліста яго ўяўных бацькоў. Не разумеючы, што ён робіць, Джэк скраў самалёт, які разбіўся паблізу тайнага ўваходу ў падводны горад. Джэк для Фантэйна быў «''тузом у рукаве''» супраць Эндру Раяна. Яму быў патрэбны чалавек, які б насіў гены заснавальніка горада, паколькі ахоўная сістэма, батысферы (сродак перамяшчэння паміж узроўнямі горада) і віта-камеры (у якіх магчыма адраджацца пасля смерці) былі настроеныя на генетычны код Раяна і яго сваякоў. Такім чынам, Джэк быў ідэальным наёмным забойцам. Ён мог застацца жывым, прайшоўшы складаную ахоўную сістэму, якую стварыў Раян, і забіць яго. На запясцях Джэка ёсць татуіроўка ў выглядзе ланцуга, якое азначала рабскае становішча Джэка. * ''Эндру Раян'' — заснавальнік горада і кіраўнік кампаніі ''Раян Карпарэйшэн'' (''Ryan Industries''). Былы савецкі грамадзянін, у 1919 годзе ён збег у [[ЗША]] з Савецкай Расіі, ратуючыся ад бальшавізму. [[Другая сусветная вайна]], бамбардзіроўкі [[Хірасіма|Хірасімы]] і [[Нагасакі]] і расчараванне ў пасляваеннай перабудове свету прымусілі яго выкарыстоўваць свой стан для пабудовы [[Захапленне (BioShock)|Захаплення]] — рай для багатых і свабодных на дне Атлантычнага акіяна. Раян насяліў свой горад лепшымі розумамі, забараніў любыя кантакты са знешнім светам, што прывяло да бурнага развіцця гандлю кантрабанднымі таварамі, у якім атрымаў поспех галоўны вораг Раяна, Фрэнк Фантэйн. Пазней Раян нацыяналізаваў кампаніі Фантэйна, пачаў жорсткую барацьбу супраць кантрабандыстаў, увёў смяротнае пакаранне ў горадзе, але гэта прывяло толькі да яшчэ больш жорсткага супраціву з боку варожых элементаў у горадзе. У выніку Раян быў вымушаны адмовіцца ад усіх сваіх ідэалаў і замкнуцца ва ўласным офісе. * ''Доктар Брыджыт Тэненбаўм'' — нямецкі вучоны-генетык. Аб мінулым вядома, што падчас Другой сусветнай вайны ва ўзросце 16 гадоў яе змясцілі ў канцлагер з-за яе яўрэйскіх каранёў, дзе яе геніяльныя здольнасці былі заўважаныя нацыстамі. Яна першая звярнула ўвагу на ўнікальныя ўласцівасці «''ADAM''», які вырабляўся марскімі смаўжамі, і з дапамогай Фрэнка Фантэйна здолела наладзіць масавую яго вытворчасць. Доктар Тэненбаўм распрацавала тэхналогію пераўтварэння маленькіх дзяўчынак у «''сястрычак''», шляхам ужыўлення ім смаўжа і навучання збіраць «''ADAM''» у мёртвых. Пасля яна стала ненавідзець сябе за тое, што зрабіла з маленькімі дзяўчынкамі. Тэненбаўм дае Джэку асаблівы плазмід для вызвалення сястрычак і за кожных трох выратаваных дорыць яму вялікую дозу «''ADAM''». У далейшым яна дапамагае Джэку вызваліцца ад ментальнай залежнасці Фрэнка Фантэйна і перамагчы яго. * ''Атлас'' — жыхар ''[[Захапленне (BioShock)|Захаплення]]'', які першым звязваецца па рацыі з галоўным персанажам, калі той прыбывае ў горад. Ён просіць Джэка выратаваць яго жонку Мойру і сына Патрыка, якія былі зачыненыя Раянам у батысферы. Для таго, каб Джэк змог зрабіць гэта, Атлас дае Джэку парады па радыё, каб той змог выжыць у горадзе, населеным цяпер агрэсіўнымі мутантамі, «''Вялікімі Татулькамі''» і прывідамі. Ён знаёміць Джэка з уласцівасцямі чалавека, які даюць Джэку звышздольнасці. Атлас ненавідзіць Эндру Раяна і паступова настройвае Джэка супраць яго. Падарожнічаючы па горадзе, Джэк пачынае разумець, што Атлас грае дзіўную і важную ролю ў жыцці горада. На сценах вісяць плакаты, якія пытаюць: «''Хто такі Атлас?''», Па радыё ён чуе голас: «''Атлас — сябар паразітаў. Не будзь сябрам Атласа''». У «''Аркадыі''» Джэк знаходзіць аўдыёдзённікі, у якім Раян называе Атласа лідарам бандытаў. Насамрэч Атлас з’яўляецца маскай, прыдуманай Фрэнкам Фантэйнам для таго, каб увесці ў зман усіх, у тым ліку Раяна і Джэка, апошні з якіх не па сваёй волі выконвае ўсе загады Фантэйна. * ''Фрэнк Фантэйн'' — адзін з галоўных {{нп5|антаганіст|антаганістаў|be-x-old|Антаганіст (літаратура)}} гульні, {{нп5|антыподы|антыпод|en|Antipodes}} Эндру Раяна. Фантэйн быў кіраўніком кампаніі «''Рыбзавод Фантэйна''» ({{lang-en|Fontaine Fisheries}}), якая займалася ў першую чаргу [[кантрабанда]]й тавараў. Менавіта адзін з рыбакоў яго кампаніі знайшоў марскога малюска, які вырабляў «''ADAM''». Пасля таго, як Тэненбаўм адкрыла ўласцівасці «''ADAM''», Фантэйн заснаваў кампанію «''Fontaine Futuristics''», якая рабіла плазміды, таблеткі, шпрыцы з «''EVE''», тэхніку, у тым ліку дыктафоны для запісу паведамленняў і машыны для ўдасканалення зброі. Прыбытак ад продажу Фантэйн, гуляючы ў дабрачыннасць, марнаваў на будаўніцтва прытулкаў для бедных, якія адразу паўставалі на яго бок, і для маленькіх дзяўчынак, з якіх потым рабілі «''Маленькіх сястрычак''». Яго крымінальная дзейнасць і поўнае грэбаванне любымі законамі маралі сталі выклікаць агіду і страх не толькі ў большасці жыхароў горада, але нават у яго ўласных людзей. Таму ў верасні 1958 года Фантэйн інсцэніраваў сваю смерць ва ўзброенай сутычцы сваіх бандытаў з людзьмі Раяна. Затым з дапамогай «''ADAM''» змяніў сваю знешнасць і голас і стаў вядомы як ''Атлас'' (грэч. міф. {{нп5|Атлант, міфалогія|Атлант|en|Atlas (mythology)}}), герой працоўных мас горада і сімвал барацьбы за справядлівасць супраць дэспатыі Раяна. Такім чынам, маніпулюючы людзьмі ў горадзе, Фантэйн падштурхнуў іх да выраджэння і вымірання. Яго галоўнай мэтай было не заваяванне горада, а заваяванне ўсяго свету з дапамогай «''ADAM''». ==== Другарадныя ==== ''Персанажы, якіх Джэк сустракае ў сваім падарожжы горадам.'' * ''Джоні'' — сябар Атласа, які паведамляе пра аварыю авіялайнера ля ўваходу ў ''Захапленні''. Ён сустракае Джэка ў батысферы, дзе на вачах Джэка яго забівае «''Splicer''»-павук. * ''Доктар Штайнман'' — высакакласны пластычны хірург, галоўны [[антаганіст]] узроўня «Медыцынскі павільён». Штайнман быў закаханы ў сваю працу і хацеў стварыць нешта здзейсненае, вялікае і гэтая думка зводзіла яго з розуму. Раян вызваліў яго ад «''ханжаскай маралі''» і даў «''ADAM''». У выніку Штайнман паверыў у бязмежнасць сваіх магчымасцей. У сваю чаргу, ашалеўшы ад злоўжывання «''ADAM''», ён стаў рэзаць чалавечыя целы, спрабуючы стварыць шэдэўр, што прыводзіла часта да смерці пацыентаў. Калі пачаўся хаос, Штайнман замкнуўся ў хірургічным зале, аперуючы мутантаў там. * ''Піч Уілкінс'' быў лідарам шайкі кантрабандыстаў Фантэйна. Уілкінс далучыўся да Раяна, таму што той абяцаў залаты ланцуг усім, хто трапіць у ''Захапленне'', але на справе гэты ланцуг апынуўся ланцугом катаржніка. А Фантэйн прапанаваў яму некалькі лепшае — стаць на чале яго кантрабандыстаў. Калі Раян пачаў расправу з бандытамі Фантэйна, Уілкінс і частка кантрабандыстаў схаваліся, а пасля інсцэніраванай смерці Фантэйна і росту ўлады Атласа Уілкінс стаў баяцца, што Атлас і з’яўляецца Фантэйнам і ён паспрабуе знайсці Уілкінса і расправіцца з ім, таму што ён занадта шмат ведае аб Фантэйне. Таму Уілкінс і частка кантрабандыстаў схаваліся ў маразільніку ''Fontaine Fisheries''. Каб Джэк мог прайсці праз гэта месца, Уілкінс патрабуе ад яго знайсці асаблівую камеру і сфатаграфаваць трох мутантаў-павукоў, каб мець магчымасць абараніцца ад іх. Атлас папярэджвае Джэка, што ва Уілкінса параноя, ён усюды бачыць агентаў Фантэйна. Калі Джэку атрымоўваецца сфатаграфаваць павукоў і прынесці фотакамеру Уілкінсу, то дазваляе прайсці праз маразільнік, але затым нападае на Джэка, таму што падазрае, што Джэк выконвае брудную працу для Фантэйна. * ''Прафесар Джулія Лангфорд'' — геніяльны вучоны-батанік. Яна стварыла ў Аркадыі ўнікальныя дрэвы, якія даюць кісларод для ўсяго горада. Нягледзячы на ​​тое, што яна любіць ''Аркадыю'', яна гатова была зрабіць з яе тавар, які можна было б прадаваць жыхарам ''Захаплення''. Калі Джэк трапляе ў ''Аркадыю'', Раян вырашае атруціць дрэвы газам. Атлас паведамляе Джэку, што толькі Лангфард можа выратаваць ''Аркадыю'' і ўвесь горад. Джэк знаходзіць лабараторыю Джуліі, але на яго вачах Раян забівае яе. Ёй атрымоўваецца напісаць шыфр да сейфа, дзе ляжыць апісанне стварэння «''прэпарата Лазара''» — газу, які ратуе дрэвы Аркадыі. * ''Зандэр Коэн'' — кіраўнік форта «''Вясёлы''». Пасля таго, як Эндру Раян аддаў яму ключы ад форта, Коэн перастаў каго-небудзь выпускаць адтуль. Паводзіны Коэна, як кажа пра гэта Атлас, адпавядаюць [[:en:Section 8 (military)|Section 8]] (у 50-х гадах у адпаведнасці з пунктам 8-м («''Section 8''») вайскоўцы, абвінавачаныя ў сексуальных скрыўленнях, вызваляліся з арміі ЗША). Такім чынам, Атлас намякае на тое, што Коэн схільны да гомасексуальнасці, пра што таксама казаў сам Коэн у сваім аўдыёдзённіку, дзе прызнаваўся, што Эндру Раян быў аб’ектам яго любові. Да таго, як горад пагрузіўся ў хаос, Коэн быў папулярнай асобай у горадзе. У яго карціннай галерэі прадзюсіраваліся тэатральныя паказы, у тым ліку «''Патрык і Мойра''» (імёны, якія абраў Фантэйн для «''сына і жонкі''» Атласа). Калі Джэк прыбывае ў форт, Коэн заглушае радыёсувязь з Атласам і замыкае Джэка ў форце. Затым патрабуе, каб ён забіў трох яго вучняў. Пасля таго, як Джэк усё выконвае, Коэн дорыць яму генатонік «''Медэксперт-2''». На стварэнне вобразу Коэна распрацоўшчыкаў відавочна натхніў вялікі сюррэаліст [[Сальвадор Далі]]. ** ''Кайл Фіцпатрык'' — першы з вучняў Зандера Коэна, якога Коэн забівае, падарваўшы раяль, за якім сядзеў прывязаны Кайл. ** ''Марцін Фінеган'' (мутант-маг) — адзін з трох вучняў Коэна, якога павінен забіць і сфатаграфаваць Джэк на заказ Коэна. Фінеган часта краў «''ADAM''» у іншых мутантаў, таму Коэн замкнуў Фінегана ў маразільніку і зрабіў з яго «''чалавека-лёд''». ** ''Сіліяс Коб'' (мутант-нітра) — уладальнік студыі гуказапісу ў ''Захапленні''. Раней ён лічыў Зандэра Коэна музычным геніем, пакуль Коэн не зрабіў яго зняволеным у форце. Гэта зусім не ўзрадавала Коба, таму ў лютасці ён сказаў Коэну, што называў таго геніем толькі таму, што Коэн плаціў яму. Коэна прывялі ў лютасць заўвагі Коба і ён аддае загад забіць яго. ** ''Эктар Радрыгес'' (мутант-нітра) — апошні з вучняў Коэна, якога павінен забіць Джэк. Джэк знаходзіць п’янага Радрыгеса ў «''Садзе Евы''», дзе той часта бываў. ''Персанажы, чыю гісторыю Джэк даведваецца з іх аўдыёдзённікаў.'' * ''Доктар Сушонг'' — кітаец, быў кіраўніком групы, якая даследавала ўласцівасці «''ADAM''». Ён выкарыстаў «''ADAM''» для стварэння плазмідаў і быў адным з тых, хто стварыў «''Маленькіх сястрычак''» і «''Вялікіх татуляк''». Сушонг заўсёды выкарыстоўваў любыя абставіны (нават трагічныя) з мэтай свайго ўзбагачэння. Працуючы на ​​Фантэйна, Сушонг навучыў «''Маленькіх сястрычак''» збіраць «''ADAM''» з трупаў. Менавіта ён вырашыў стварыць «''Вялікіх Татуляк''», паколькі ведаў, што «''сястрычкі''», хоць і ўмеюць хутка аднаўляцца дзякуючы чалавеку, усё роўна досыць безабаронныя. Таксама Сушонг быў адным з тых, хто стварыў ''Ace in Hole'' (''Туз у рукаве'') Фантэйна — Джэка. Па загадзе Фантэйна ён стварыў проціяддзе па нумары 192, якая здымала ментальную залежнасць ад «''ADAM''». Пасля смерці Фантэйна Сушонг стаў працаваць на Раяна і прапанаваў яму мадыфікаваць плазміды такім чынам, каб з дапамогай асаблівых ферамонаў можна было кіраваць ардой мутантаў. Таксама Сушонг прыдумаў тэхналогію ўвядзення ў «''Вялікіх татуляк''» інстынкту абароны «''Маленькіх сястрычак''». Падчас аднаго з эксперыментаў ён ударыў «''Маленькую сястрычку''» і быў забіты «''Вялікім Татулькай''». Джэк знаходзіць труп Сушонга ў лабараторыі, якая размяшчаецца ў люксах Меркурыя. * ''Даяна Мак-Клінтак'' была палюбоўніцай Эндру Раяна да таго моманту, як горад не пагрузіўся ў хаос грамадзянскай вайны. Яна была моцна параненая падчас нападу мутантаў 31 снежня 1959 года і звярнулася да Штайнмана, каб той прыбраў шнары з яе твару. Але ў выніку яна перастала выглядаць як раней, і гэта стала яе мучыць. Калі Даяна выйшла з клінікі Штайнмана, яна выявіла, што Раян увёў смяротнае пакаранне, каб змагацца з Фантэйнам, у выніку чаго пацярпела шмат нявінных людзей і гэта жахнула яе. Даяна вырашыла далучыцца да групы Атласа, каб змагацца з Раянам. Спачатку яна была зачараваная Атласам, але потым зразумела, што ён не той чалавек, за якога сябе выдае. Джэк знаходзіць труп Даяны ля аднаго з пакояў дамы для бедных Фантэйна, якая знаходзіцца побач са штаб-кватэрай Атласа. * ''Біл Мак-Донаг'' пазнаёміўся з Раянам, калі рамантаваў у яго ванну. Раян быў уражаны працай Мак-Донага і наняў яго ў якасці кіраўніка падраднай фірмы для будаўніцтва горада і падтрымання яго. Біл Мак-Донаг верыў у веліч ''Захаплення'' і ненавідзеў тых, хто спрабаваў разбурыць мірнае жыццё ў горадзе. Ён разумеў, што Фантэйн, будуючы дамы для беднякоў, такім чынам стварае армію, якая дапаможа яму аспрэчыць уладу Раяна і ўвядзе горад у хаос. Ён лічыў, што Фантэйна трэба заклікаць да адказнасці, не чапаючы тых людзей, якія працуюць на яго. Мак-Донаг быў супраць нацыяналізацыі бізнесу Фантэйна, што парушала галоўны прынцып Раяна — свабодны рынак. Ён лічыў, што пасля смерці Фантэйна дзеля міру ў горадзе трэба было перадаць яго кампаніі ў рукі людзей Атласа. Калі грамадзянская вайна стала разбураць жыццё ў ''Захапленні'', Мак-Донаг у роспачы вырашае забіць Раяна, але церпіць няўдачу. Абгарэлы труп Мак-Донага, прышпілены да сцяны дзідай, знаходзіцца ў зале перад уваходам у батысферу, што вядзе ў офіс Эндру Раяна. * ''Саліван'' — да прыбыцця ў ''Захапленне'' быў гангстарам у «''{{нп5|Маленькая Італія|Маленькай Італіі|en|Little Italy}}''». Пазней быў прызначаны кіраўніком сакрэтнай службы Эндру Раяна і выконваў любую «''брудную''» працу па яго загаду. Калі Раян загадаў знайсці доказы супраць Фантэйна, Саліван падвяргаў катаванням людзей апошняга, каб выбіць у іх інфармацыю пра яго, але бандыты баяліся Фантэйна мацней, чым Райана, і маўчалі, таму Салівану так і не ўдалося нічога даведацца. Саліван ліквідаваў спявачку Ганну Калпепер па загадзе Раяна, таму што яму не спадабалася яе крытыка Зандэра Коэна і пара песень, якія яна склала аб ''Захапленні''. Але, нягледзячы на ​​тое, што Салівана не стрымлівалі маральныя законы, ён быў абураны ўвядзеннем у ''Захапленні'' смяротнага пакарання за кантрабанду. У святле ўсіх гэтых падзей, Саліван пагражаў Раяну падаць у адстаўку; цалкам магчыма, ён пакончыў з сабой, або быў забіты. Труп у «''Дарунках Нептуна''» ў адтуліне для «''Маленькіх сястрычак''» змяшчае пры сабе яго аўдыёзапіс. * ''Аня Андэрсдотэр'' — дызайнер жаночага абутку. Аня вінаваціла Эндру Раяна ў тым, што яе дачка была выкрадзена і пераўтвораная ў «''Маленькую сястрычку''», а ''Захапленне'' стала апускацца ў хаос грамадзянскай вайны. Таму яна вырашыла забіць Эндру Раяна. Ад аднаго з рабочых-рамонтнікаў яна даведалася, як зняць абарону на ўваходзе ў офіс Раяна. Яе дзеянні выклікалі падазрэнні ў Кібурца, інжынера майстэрні Гефеста, які сам рыхтаваў замах на Раяна. Прыняўшы яе за шпіёнку, пасланую праверыць яго лаяльнасць, ён аддаў яе на разарванне мутантам Раяна. Труп Ані, прышпілены дзідай, вісіць пры ўваходзе ў офіс Раяна. На яе целе Джэк знаходзіць аўдыёдзённікі, у якім Аня распавядае, як перагрузіць ядро ''​​N3'' і зняць абарону на ўваходзе ў офіс. * ''Кібурц'' — аўстралійскі інжынер, працаваў у рамонтнай лабараторыі Гефеста. Ён вырашае забіць Эндру Раяна і для гэтага стварае схему імпульснай бомбы, якая магла б перагрузіць энергетычнае ядро, якое забяспечвае энергіяй ахоўную сістэму пры ўваходзе ў офіс Эндру Раяна. Але яму не атрымоўваецца давесці справы да канца. Труп Кібурца Джэк знаходзіць перад уваходам у сакрэтную частку лабараторыі, дзе ляжыць нарыхтоўка для імпульснай бомбы. == Геймплэй == [[Файл:Bioshock enemies.jpg|thumb|left|[[Вялікі Татулька (BioShock)|Вялікі Татулька]] абараняе «''Маленькую сястрычку''» ад двух «''Splicers''», у той час як гулец назірае.]] «''BioShock''» — [[шутар ад першай асобы]] з элементамі ролевай гульні і {{нп5|стэлс-экшн|стэлс-элементамі|en|Stealth game}}, падобны да «''[[System Shock 2]]''». Гулец бярэ на сябе ролю Джэка, як ён накіроўваецца праз ''Захапленне'' да розных мэтаў. Гулец збірае розную зброю і плазміды, яны дапамагаюць пракласці шлях праз варожыя сілы. Гулец можа перамыкацца паміж адной актыўнай зброяй і адным актыўным плазмідам у любы час, што дазваляе яму знайсці варыянты атакі, якія могуць быць эфектыўнымі супраць некаторых ворагаў. Напрыклад, шакіруваць ворагаў электрашокам і дабіваць гаечным ключом. Зброя мае абмежаваную колькасць боепрыпасаў, якія гулец можа збіраць. Шмат відаў зброі маюць другасныя віды боепрыпасаў, якія могуць быць выкарыстаны замест звычайных. Напрыклад, кулі, якія наносяць шкоду агнём. Выкарыстанне плазмідаў спажывае сыроватку пад назвай «''EVE''» («''ЕВА''»), якая можа быць адноўлена з дапамогай шпрыцаў з «''EVE''», сабраных гульцом<ref>{{cite web | url = http://www.ggmania.com/full.php3?show=5856 | title = Gameguru reviews ''BioShock'' | accessdate = 2007-11-04 | date = 2007-09-17 | publisher = Game Guru Mania}}</ref>. Гулец мае лічыльнік здароўя, узровень якога памяншаецца, калі гулец прымае пашкоджанні. Гулец можа аднавіць сваё здароўе медыцынскімі пакетамі, які можна знайсці па ўсім горадзе. Калі здароўе гульца змяншаецца да нуля, ён аднаўляецца ў апошняй віта-камеры, якую ён прайшоў, але з абмежаванай колькасцю здароўя і «''EVE''». Патч для гульні дазваляе гульцам адключаць гэтыя віта-камеры, патрабуючы, каб гульцы перазапускалі захаваную гульню, калі персанаж памірае<ref>{{cite web | url = http://arstechnica.com/gaming/news/2007/12/new-bioshock-content-patch-now-available.ars | title = New Bioshock content, patch now available | first = Frank | last = Caron | date = 2007-12-04 | accessdate = 2011-09-24 | publisher = Ars Technica }}</ref>. У гульні прадугледжаны некалькі варыянтаў для гульцоў, каб вырашаць галаваломкі. У дадатак да прамога бою, гулец можа выкарыстоўваць плазміды, каб прывабіць ворагаў у пасткі або павярнуць ворагаў адзін супраць аднаго, або выкарыстоўваць стэлс-тактыку, каб пазбегнуць выяўлення ворагамі тыпу сістэм бяспекі і гарматамі<ref>{{cite web| url = http://www.ic-games.co.uk/index.php?location=1&&articleid=3877 | title = ''BioShock'' (Xbox 360/PC) at ic-games.com | accessdate = 2007-11-04 | publisher = IC Games | first = James | last = Collins | date = 2007-08-22| archiveurl = https://web.archive.org/web/20071011233114/http://ic-games.co.uk/index.php?location=1&&articleid=3877| archivedate = October 11, 2007}}</ref>. Гулец можа {{нп5|Хакер|ўзламаць|en|Hacker (computer security)}} любую аўтаматызаваную сістэму [[Захапленне (BioShock)|горада]]; працэс узлому робіцца з дапамогай міні-гульні, падобнай на «''{{нп5|Pipe Mania|Pipe Mania|en|Pipe Mania}}''», дзе гулец павінен злучыць дзве кропкі на процілеглых баках сеткі з абмежаваным наборам трубаправодаў у межах фіксаванага часу, калі прайграць, гулец пазбавіцца часткі здароўя і можа ўключыцца сігналізацыя<ref>{{cite web | url = http://xbox.about.com/od/xbox360reviews/fr/bioshockrev.htm | title = ''BioShock'' Review (X360) at Xbox.about.com | accessdate = 2007-11-04 | first = Eric | last = Qualls | publisher = About.com | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071025041435/http://xbox.about.com/od/xbox360reviews/fr/bioshockrev.htm | archivedate = 25 кастрычніка 2007 | url-status = dead }}</ref><ref name="CenturionElite">{{cite web | url = http://gametz.com/Review/1654.html | title = ''BioShock'' (Xbox 360) review by Gametz | author = CenturionElite | accessdate = 2007-11-16 | date = 2007-08-29}}</ref>. У пачатку гульні гулец атрымлівае даследчую камеру; роблячы фатаграфіі ворагаў, гулец будзе атрымліваць веды аб асобных ворагах, якія можна выкарыстаць для паляпшэння атакі і здабыцця іншых пераваг пры сутыкненні з гэтым тыпам праціўніка ў будучыні<ref>{{cite web | url = http://www.gamebanshee.com/bioshock/weapons/researchcamera.php | title = Research Camera | accessdate = 2007-11-10 | publisher = GameBanshee}}</ref>. Гулец збірае грошы, даследуючы ''Захапленне'' і органы пераможаных ворагаў; гэтыя грошы могуць быць выкарыстаны на гандлёвыя аўтаматы, каб папоўніць запасы боепрыпасаў, здароўя, «''EVE''» і іншых прадметаў; як і камеры бяспекі, гандлёвыя аўтаматы таксама могуць быць узламаныя, каб скараціць выдаткі на прадметы з яго<ref name="CenturionElite"/>. Гулец таксама атрымлівае ўзнагароду ў выглядзе «''ADAM''» за завяршэнне некаторых задач, а таксама ад любога захавання або забіцця ''сястрычак'' пасля перамогі іх апекуна. «''ADAM''» выкарыстоўваецца для набыцця плазмідаў з садоў збіральнікаў, раскіданых па ўсім горадзе<ref>{{cite web | url = http://www.gamerswithjobs.com/node/32465?from=30&comments_per_page=30 | title = ''BioShock'' morality | first=Julian | last = Murdoch | accessdate = 2007-11-04 | publisher = Gamers With Jobs | date = 2007-06-05}}</ref>. У дадатак да плазмідаў гулец можа таксама збіраць і купляць тонікі, якія забяспечваюць пасіўныя бонусы, такія як павелічэнне сілы Джэка, больш эфектыўнае выкарыстанне «''EVE''» або Джэк стае больш устойлівым да пашкоджанняў. Гулец можа мець толькі абмежаваную колькасць плазмідаў і актыўных тонікаў у любы час і можа памяняць плазміды і тонікі месцамі на некаторых станцыях, размешчаных па ўсім горадзе<ref name="bit-tech">{{cite web | url = http://www.bit-tech.net/gaming/2007/08/21/bioshock_gameplay_review/3 | title = ''BioShock'' Gameplay Review (page 2) | accessdate = 2007-11-04 | date = 2007-08-21 | first = Joe | last = Martin | publisher = Bit-tech}}</ref>. == Распрацоўка == === Дызайн === Вядучы распрацоўшчык Кен Левін стварыў «''[[Irrational Games]]''» у 1997 годзе з былых членаў «''[[Looking Glass Studios]]''». Іх першай гульнёй была «''[[System Shock 2]]''», працяг «''[[System Shock]]''» вытворчасці «''{{нп5|Looking Glass Studios|Looking Glass Studios|en|Looking Glass Studios}}''», і была сустрэта з крытычным поспехам, але не фінансавым. Левін спрабаваў распрацаваць працяг «''[[System Shock 2]]''» да «''[[Electronic Arts]]''», але выдавец адхіліў ідэю на аснове дрэннай працы папярэдняй гульні<ref name="eurogamer truestory"/>. «''Irrational''» прыступіла да распрацоўкі іншых гульняў, у тым ліку «''{{нп5|Freedom Force, гульня|Freedom Force|en|Freedom Force (2002 video game)}}''», «''{{нп5|Tribes: Vengeance|Tribes: Vengeance|en|Tribes: Vengeance}}''», адмененай «''Deep Cover''» і завершанай «''The Lost''», якая ніколі не былі выпушчаныя з-за юрыдычных ускладненняў, але Левін хацеў вярнуцца да гульні ў стылі «''System Shock 2''», гульні з больш свабоднай формай і моцным сюжэтам<ref name="eurogamer truestory">{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2014-04-17-the-true-story-of-bioshock | title = Rapture leaked: The true story behind the making of BioShock | publisher = Eurogamer | date = 2014-04-17 | accessdate = 2014-04-22 | first = Simon | last = Parkin }}</ref><ref name="edge history">{{Cite web | url = http://www.edge-online.com/features/making-bioshock/ | title = The Making Of: BioShock | date = 2013-07-23 | accessdate = 2014-08-29 | work = Edge }}</ref>. У 2002 годзе каманда прыдумала ідэю [[Геймплэй|геймплэя]], заснаваную на трох групах войскаў: дронаў, якія будуць збіраць рэсурс, пратэктары, якія ахоўваюць дроны і камбайны, якія спрабуюць узяць рэсурс з дронаў; у канчатковым рахунку ў гульні яны стануць «''Сястрычкамі''», «''Вялікімі Татулькамі''» і «''Splicers''»<ref name="edge history"/>. Яны пачалі працаваць над стварэннем умовы для гульні, каб мець магчымасц перадаць ідэю выдаўцоў<ref name="edge history"/>. У 2002 годзе выйшла дэманстрацыйная версія, якая была заснавана на рухавіку «''Unreal Engine 2''» для першай «''[[Xbox]]''»<ref name="eurogamer truestory"/>. Падзеі гэтай дэманстрацыі адбываліся на борце касмічнай станцыі з генетычнымі мутантамі-монстрамі; галоўным героем быў Карлас Куэлья, «''культавы {{нп5|дэпраграмаванне|дэпраграміст|en|Deprogramming}}''», абвінавачаны ў выратаванні кагосьці з {{нп5|таталітарная секта|таталітарнай секты|en|Cult}}. Ён разумова і псіхалагічна папраўляецца<ref name="eurogamer truestory"/><ref name="shacknews original story">{{cite web | url = http://www.shacknews.com/onearticle.x/48731 | title = Levine: ''BioShock'' Originally About Cult Deprogrammer (Updated) | date=2007-08-30 | accessdate = 2007-08-31 | first = Chris | last = Remo | publisher = Shacknews}}</ref>. Кен Левін прыводзіць прыклад таго, што дэпраграміст у секце робіць: «''[Ёсць] людзі, якія наймалі людзей [напрыклад] дэпраграміраваць іх дачку, якая была ў лесбійскіх адносінах. Яны выкрадаюць яе і перапраграміруюць, і гэта было сапраўды страшна''»<ref name="shacknews spoiler interview">{{cite web | title = Ken Levine on ''BioShock'': The Spoiler Interview | url = http://www.shacknews.com/featuredarticle.x?id=539 | date = 2007-08-20 | accessdate = 2007-08-31 | first = Chris | last = Remo | publisher = Shacknews | archiveurl = https://web.archive.org/web/20091016213627/http://www.shacknews.com/featuredarticle.x?id=539 | archivedate = 16 кастрычніка 2009 | url-status = dead }}</ref>. Гэтая гісторыя была б больш палітычнай з галоўным героем, нанятым [[Сенат ЗША|сенатарам]]<ref name="shacknews spoiler interview"/>. Каманда пагадзілася, што гэтая гульня была не тым, што яны хацелі зрабіць. Акрамя таго, былі праблемы з пошукам выдаўца<ref name="eurogamer truestory"/>. Яны заканчвалі распрацоўку, але ў гульнявых часопісах і сайтах пачалі з’яўляцца навіны пра духоўнага спадчынніка «''System Shock 2''», каманда вырашыла працягнуць стварэнне, але цалкам перабудаваць гульню<ref name="eurogamer truestory"/>. Да 2004 года «''2K Games''», даччыная кампанія «''Take Two''», прапанавала выдаваць гульню, перш за ўсё, на аснове канцэпцыі дронаў/пратэктара/камбайнаў, даючы «''Irrational''» свабоду развіваць сюжэт<ref name="edge history"/>. Да гэтага моманту сюжэт і сама гульня істотна змяніліся. Падзеі цяпер адбываліся ў закінутай нацысцкай лабараторыі эпохі Другой сусветнай вайны, якая была нядаўна выкапаная навукоўцамі 21 стагоддзя. На працягу дзесяцігоддзяў генетычныя эксперыменты ў рамках лабараторыі паступова аб’ядналіся ў экасістэму, засяроджаную вакол трох груп<ref>{{cite web | title = BioShock First Look – Exclusive First Impressions | url = http://www.gamespot.com/pc/action/bioshock/news.html?sid=6110044 | date= 2004-10-10 | accessdate = 2008-08-02| first = Andrew | last = Park | publisher = Gamespot }}</ref>. Гэтая версія гульні ўключала многія з элементаў геймплэя, якія будуць у канчатковым «''BioShock''». Многія з элементаў зробленыя пад уплывам «''System Shock 2''». Гэтыя элементы ўключаюць выкарыстанне плазмідаў і «''EVE''», трэба выкарыстоўваць стэлс або іншыя варыянты, каб мець справу з аўтаматычнай сістэмай бяспекі, напрамаак у навакольным асяроддзі ад не-персанажа транслюецца па радыё і элементы сюжэту дастаўлены з дапамогай аўдыё-запісаў і «''духаў''» памерлых персанажаў<ref name="multiple">{{cite web | url=http://www.gamespot.com/pc/action/bioshock/news.html?page=1&sid=6150533&tag=result;title;0 | title=E3 06: ''BioShock'' Gameplay Demo Impressions | publisher = Gamespot | date=2006-05-10|accessdate = 2007-11-04 | author = Brad Shoemaker and Andrew Park }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bit-tech.net/gaming/2007/08/21/bioshock_gameplay_review/6|title=''BioShock'' Gameplay Review&nbsp;– Overlooked details|accessdate = 2007-11-04 | date = 2007-08-21 | first= Joe | last = Martin | publisher = Bit-Tech}}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.gamebanshee.com/interviews/bioshock1.php| title = ''BioShock'' Interview| publisher = Gamebanshee| date = 2007-06-13| accessdate = 2007-11-04| first = Jon| last = Birnbaum| archiveurl = https://web.archive.org/web/20071011195300/http://gamebanshee.com/interviews/bioshock1.php| archivedate = 11 кастрычніка 2007| url-status = dead}}</ref>. У той час як геймплэй з 2004 года стаў падобны на тое, што атрымалася ў «''BioShock''», дызайн і сюжэт зведалі змены. Левін казаў, што кіруючым прынцыпам «''Irrational Games''» стала здача спачатку дызайна гульні<ref name = "shacknews original story"/>. Гэтыя вобласці былі таксама выпушчаныя з-за нейкай унутранай барацьбы і адсутнасці сувязі паміж рознымі групамі ўнутры «''Irrational Games''» у выніку таго, што даялося пашырыць каманду праекта з шасці да шасцідзесяці членаў<ref name="eurogamer truestory"/>. Асяроддзе лічылася мяккім, былі цяжкасці мастакоў каманды, каб прыдумаць паслядоўнае бачанне для дасягнення мэтаў узроўню<ref name="eurogamer truestory"/>. Левін таксама выявілі, што кіберпанкая тэма была перайграная, улічваючы іх пачатковую адмову ад «''System Shock 3''» на карысць падводнай абстаноўкі ''Захапленне''<ref name="eurogamer truestory"/>. === Распрацоўка сюжэта === Тэматычнае ядро «''BioShock''» нарадзілася, калі Левін ішоў у «''Ракфелер-цэнтры''», недалёка ад «''GE Building''». Ён убачыў унікальнасць стылю ар-дэко будынка разам з вобразамі вакол будынка, такія, як [[Статуя Атланта (Нью-Ёрк)|статуя Атланта]] побач з ім, і прызнаў, што гэта было месца, якога не было ў жанры шутараў<ref name="edge history"/>. Гісторыя «''Ракфелер-цэнтра''» таксама падаецца ў канцэпцыі гісторыі; Левін адзначыў, як «''Цэнтр''» пачаў будаўніцтва да [[Вялікая дэпрэсія|Вялікай дэпрэсіі]] 1920-х гадоў; калі першасныя фінансісты збанкруцелі, [[Джон Дэвісан Ракфелер|Джон Д. Ракфелер]] падтрымаў праект. Часопіс «''Edge''» пра гэта напісаў: «''Вялікі чалавек пабудаваў архітэктурны трыумф насуперак усяму''»<ref name="edge history"/>. Гісторыя ''Захаплення'' і персанаж Эндру Раяна зробленыя паводлк матываў аповяду Ракфелера<ref name="edge history"/>. На дадзены момант у распрацоўцы фон ''Захаплення'' быў канкрэтызаваны, але яшчэ было незразумела, як прадстаўляць дронаў, пратэктараў і камбайнаў з іх першапачатковай ідэі гульні. Канцэпцыя «''Вялікага татулькі''» як пратэктара была распрацавана ў пачатку працэсу, але каманда яшчэ не дасягнула здавальняючага дызайн для дронаў, выкарыстаўшы некалькі магчымых канструкцый, уключаючы жукоў і сабак у інвалідных калясках<ref name="edge history"/>. Каманда хацела, гулец клапацілася аб дронах у нейкай меры. Ідэя выкарыстання маленькіх дзяўчынак з’явілася з мазгавога штурму, але спачатку была спрэчнай і шакавальнай у камандзе, прызнаючы, што яны могуць быць лёгка забітыя і зрабіць гульню больш жахлівай у стылі «''{{нп5|Night Trap|Night Trap|en|Night Trap}}''»<ref name="edge history"/>. Аднак, калі Левін працаваў над сюжэтам, ён пачаў прыносіць у яго «''[[аб'ектывізм, Айн Рэнд|аб’ектывізм]]''» [[Айн Рэнд]], які, у першую чаргу, выкладзены ў кнізе «''[[Атлант расправіў плечы]]''». Аб’ектывізм быў дададзены да яго папярэдніх назіранняў над Ракфелерам і яго працамі<ref name="edge history"/>. Левін ужо быў знаёмы з працамі Рэнл і [[Джордж Оруэл|Джорджа Оруэла]] і лічыў іх ідэі «''займальнымі''»<ref name="ign myths">{{cite web | url = http://au.xbox360.ign.com/articles/704/704806p1.html | title = The Influence of Literature and Myth in Videogames | first = Douglass C. | last = Perry | publisher = IGN | date = 2006-05-26 | accessdate = 2007-10-07 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090104025910/http://au.xbox360.ign.com/articles/704/704806p1.html | archivedate = 4 студзеня 2009 | url-status = dead }}</ref>. З ідэй Рэнд ён вылучыў, што чалавек павінен быць эгаістам і не альтруістам<ref name="edge history"/>. Гэта дало яму ўпэўненасць у прымяненні той ж ідэі, калі ён прыйшоў да вырашэння праблемы з маленькімі дзяўчынкамі (цяпер ''сястрычкамі''), ці павінны гулец паспрабаваць выратаваць дзяўчатак ці сабраць ураджай «''ADAM''» для ўласнай выгады<ref name="edge history"/>. «''2K Games''» выказала занепакоенасць з нагоды першапачатковай механікі ''сястрычак'', калі гулец павінен актыўна паляваць на «''Маленькіх сястрычак''». Гэты падыход не задавальняў Левіна, і «''2K Games''» сцвярджаюць, што яны не будуць грузіць гульню, «''дзе гулец атрымлівае пакаранне за правільныя рэчы''»<ref name="eurogamer truestory"/>. Яны змянілі гэты падыход, дзе «''Маленькія сястрычкі''» непаражальныя, пакуль гулец не меў справу з іх «''Вялікім татулькам''», хоць «''LeBreton''» разгледзеў гэты «''масавы''» кладж у фантастыку гульні<ref name="eurogamer truestory"/><ref name="edge history"/>. Ідэя стварэння ''сястрычак'' і прадстаўленню гульцу гэтага выбару стала важнай часткай прывабнасці гульні на гульнявым рынку, хоць гульн яшчэ сустрэлася з крытыкай наконт некаторых рэчаў<ref name="edge history"/>. Іншыя элементы прыйшлі ў дызайн сюжэту. Левін меў цікавасць да «''даследавання ствалавых клетак і маральных праблем, якія тычацца [яго]''»<ref name="ign myths"/>. Левін расказваў, што на сюжэт паўплывалі «''[[1984 (раман)|1984]]''» і «''Уцёкі Логана''», якія прадстаўляюць грамадства, якія маюць «''сапраўды цікавыя ідэі, якія аблажаўся ў сувязі з тым, што мы людзі''»<ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=77456 | title = Big Daddy speaks | publisher = Eurogamer | first = Johnny | last = Minkley | date = 2007-06-08 | accessdate = 2008-06-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070821030637/http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=77456 | archivedate = 21 жніўня 2007 | url-status = dead }}</ref>. Ідэя кантролю свядомасці, якая выкарыстоўваецца ў адносінах Джэка і Фантэйна, была прапанавана «''LeBreton''», натхнёная фільмамі тыпу «''{{нп5|Маньчжурскі кандыдат (фільм, 1962)|Маньчжурскі кандыдат|en|The Manchurian Candidate (1962 film)}}''», у якасці сродку для забеспячэння лепшай падставы для абмежавання дзеянняў гульца ў адрозненне ад традыцыйнага выкарыстання зачыненых дзвярэй, каб гулец не змог даследаваць вобласці, якія ён не павінен. Каманда вырашыла, што дзеянні Джэка будуць кантралявацца з дапамогай ключавой фразы, але такой, што не раскрывае сапраўдную прыроду Атласа. Левін згадзіўся на «''Будзь ласкавы''» пасля працы над маркетынгавымі матэрыяламі для гульні. Затым ён апрацаваў гэтую фразу ў першым сцэнарыі для гульні<ref name="eurogamer truestory"/>. Левін адзначыў, што «''ніколі меў намеру зрабіць дзве канцоўкі для гульні. Гэта ідэя прыйшла вельмі позна, і гэта было нешта, што было прапанавана кімсьці вышэй па харчовым ланцугу ад мяне''»<ref>{{cite web | url = http://uk.gamespot.com/news/6179423.html | title = Q&A: Diving deeper into ''BioShock''s story | date = 2007-09-20 | accessdate = 2007-09-20 | publisher = Gamespot | first = Brendan | last = Sinclair | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071008013318/http://uk.gamespot.com/news/6179423.html | archivedate = 8 кастрычніка 2007 | url-status = dead }}</ref>. Яшчэ ў канцы распрацоўкі, у межах зваротнай сувязі, была зроблена авіякатастрофа ў ваду; Левін стварыў яе на аснове тэлешоу «''[[Згубленыя (тэлесерыял)|Lost]]''», гэта дапамагло даць дастаткова інфармацыі для гульца пра Джэка перад пагружэннем у гульню<ref name="edge history"/>. Шматлікія напружанасць унутры калектыву і ціск выдаўца «''2K Games''» працягваліся ў працэсе развіцця. Паводле «''LeBreton''», Левін часта спрачаўся з членамі каманды, каб забяспечыць захаванне яго бачанне «''BioShock''»<ref name="eurogamer truestory"/>. «''2K Games''» была занепакоена ростам бюджэту гульні. Левін сказаў, што гульня выйдзе больш як шутар ад першай асобы, а не гібрыд шутар ад першай асобы/ролевая гульня прайгравальнік, як было задумана<ref name="eurogamer truestory"/>. Каля даты рэлізу Левін загадаў камандзе працаваць круглыя суткі, ствараючы больш напругі ў камандзе<ref name="eurogamer truestory"/>. Пол Хелквіст, вядучы дызайнер гульні, часта быў выключаны з ключавых праектных сустрэч, што, як ён потым расказваў, было звязана з яго неспрыманнем поглядаў Левіна; ён уклаў сваё расчараванне ў дызайне ўзроўню медыцынскага павільёна, за што ён быў адказным тады<ref name="eurogamer truestory"/>. Побач з меркаванай датай завяршэння «''2K''» вырашыў даць «''Irrational''» яшчэ тры месяцы, каб адпаліраваць гульню<ref name="eurogamer truestory"/>. Крытычны тэст гульні адбыўся ў студзені 2007 года, дзе першыя водгукі ад гульцоў быў пераважна негатыўнымі, у тым ліку пытанні цемры асяроддзя, гульцы не мелі ні найменшага паняцця, куды ісці, і не давяралі ''Атласу'', які ў той час быў агучаны, расцягваючы словы, і апісваўся як «''распусны палкоўнік Сандэрс''»<ref name="eurogamer truestory"/>. Каманда прыняла гэтую крытыку блізка да сэрца і перапрацавала некалькі элементаў на працягу гэтых дадатковых месяцаў, такія як паляпшэнне асвятлення, рэалізацыі квэставых маркераў, пераагучыла ''Атласа'' ірландскім голасам, каб зрабіць яго больш надзейным<ref name="eurogamer truestory"/>. Гульня была паспяхова выпушчана ў жніўні 2007 года з канчатковым бюджэтам каля $ 25 млн<ref name="eurogamer truestory"/>. Нягледзячы на крытычны поспех гульні, многія з тых, хто былі ў камандзе, пакінулі «''Irrational''» і сышлі ў іншыя праекты<ref name="eurogamer truestory"/>. === Рухавік === «''BioShock''» выкарыстоўвае моцна мадыфікаваны «''[[Unreal Engine]] 2.5''» з некаторымі з перадавых тэхналогій ад «''Unreal Engine 3''»<ref name=engine>{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2010/11/03/bioshock-infinite-is-to-unreal-engine-3-as-bioshock-was-to-unrea/|title=BioShock Infinite is to Unreal Engine 3 as BioShock was to Unreal Engine 2.5|date=2010-11-03|accessdate=2011-08-23|publisher=Joystiq|quote=Despite an aging engine under the hood, the artists at Irrational were able to make BioShock look more UE3 than UE2.5.}}</ref>. «''Irrational''» меў досвед працы з мадыфікацыі і пашырэння на рухавіку «''Unreal Engine''» у «''{{нп5|SWAT 4|SWAT 4|en|SWAT 4}}''» і працягнуў гэтую ідэю рухавіка ў «''BioShock''». Адным з галоўных паляпшэнняў былі палепшаныя водныя эфекты, улічваючы характар абстаноўкі гульні. Для гэтага былі спецыяльна нанятыя праграміст і мастак, якія засяродзіліся на вадзе<ref>{{cite web | url=http://360.advancedmn.com/article.php?artid=7461&pg=3 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20090602130229/http://360.advancedmn.com/article.php?artid=7461&pg=3 | archivedate=2009-06-02 | title=E3 06: ''BioShock'' Interview Transcript | date=2006-05-18|accessdate = 2007-05-18 | publisher = Advanced Media Network | first = Eric | last = Topf}}</ref>. Гэтае графічны паляпшэнне было высока ацэненае крытыкамі, «''GameSpot''» напісаў: «''няхай гэта стаялая вада на падлозе або марская вада пасля выбуху, гэта ўдарыць цябе кожны раз, калі вы гэта бачыце''»<ref>{{cite web | url=http://www.gamespot.com/xbox360/action/bioshock/review.html | title=''Bioshock'' | date=2007-08-21 | accessdate =2007-08-21 | first = Jeff | last = Gerstmann | publisher= Gamespot}}</ref>. «''BioShock''» таксама выкарыстоўвае рухавік «''{{нп5|Havok|Havok Physics|en|Havok (software)}}''», што дазваляе палепшыць фізіку ў гульні, інтэграцыю {{нп5|Ragdoll-фізіка|фізіку ''Ragdoll''|en|Ragdoll physics}} і дазваляе больш рэалістычнае ўзаемадзеянне элементамі навакольнага асяроддзя<ref name="BioFAQs 2">{{cite web|url=http://www.bioshock-online.com/faq/#engine|title=''BioShock'' FAQs&nbsp;– What engine is ''BioShock'' using?|accessdate = 2007-10-07 | date = 2006-12-30 | publisher = Through the Looking Glass}}</ref>. Версія для «''Windows''» была зролена для працы ў абодвух «''[[DirectX|Direct3D 10 (DirectX 10)]]''» і «''DirectX 9''», версія для «''DirectX 10''» падтрымлівае дадатковыя водныя эфекты і эфекты часціц<ref>{{cite web | url = http://au.gamespot.com/features/6177688/index.html | title = BioShock Hardware Performance Guide | first = Sarju | last = Shah | date = 2007-08-26 | accessdate = 2008-03-03 | publisher = Gamespot AU | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071026023845/http://au.gamespot.com/features/6177688/index.html | archivedate = 26 кастрычніка 2007 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.bit-tech.net/gaming/2007/08/30/bioshock_gameplay_graphics_and_performance/1 | title = BioShock: Graphics & Performance | date = 2007-08-30 | accessdate = 2008-03-03 | first = Tim | last = Smalley | publisher = Bit-Tech}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.extremetech.com/computing/77486-bioshock-image-quality-dx9-vs-dx10 | title=''BioShock Image Quality: DX9 Vs. DX10'' | date=2007-08-23 | publisher= ExtremeTech}}</ref>. === Саўндтрэк === {{Main|BioShock, саўндтрэк}} «''BioShock''» змяшчае {{нп5|BioShock, саўндтрэк|ліцэнзаваную музыку і арыгінальныя трэкі|en|BioShock (soundtrack)}}. Ліцэнзаваную музыку з 1940-х і 1950-х гадоў можна пачуць з фанографаў ва ўсім ''Захапленні''. Агулам на працягу ўсёй гульні можна пачуць 30 ліцэнзійных песень<ref name="Hyrb">{{cite web | url = http://www.majornelson.com/archive/2007/10/11/bioshock-music-list.aspx | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090604094249/http://majornelson.com/archive/2007/10/11/bioshock-music-list.aspx | archivedate = 2009-06-04 | title = ''BioShock'' Music list | date = 2007-10-11 | accessdate = 2007-10-12 | publisher = Major Nelson's Blog | first = Larry | last = Hyrb }}</ref>. Арыгінальныя трэкі былі напісана {{нп5|Гары Шыман|Гары Шыманам|en|Garry Schyman}}. Ён апрацаваў часткі трэкаў, каб была падобнасць на ліцэнзаваную музыку і было «''жудаснае, страхавітае і часам прыгожае''» падабенства з асяроддзямі ''Захаплення''<ref>{{Cite book | title = Soundtrack Nation: Interviews with Today's Top Professionals in Film, Videogame, and Television Scoring, 1st Ed. | url = https://archive.org/details/soundtracknation0000hoov | isbn = 1435457625 | publisher = Cengage Learning | year = 2010 | first = Tom | last =Hoover | section = Chapter 1: Gerry Schyman }}</ref>. «''2K Games''» выпусціла аркестравы саўндтрэк на іх афіцыйным сайце 24 жніўня 2007 года ў фармаце [[MP3]], ён змяшчае 12 з 22 трэкаў з гульні<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/orchestralscore | title = Introducing the BioShock Orchestral Score | publisher = 2K Games | accessdate = 2007-11-04 | date = 2007-08-24 | first = Elizabeth | last = Tobey | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110928132152/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/orchestralscore | archivedate = 28 верасня 2011 | url-status = dead }}</ref>. Выйшла таксама версія «''Limited Edition''» гульні з ''The Rapture EP'', якая змяшчае рэміксы ''{{нп5|Moby|Moby|en|Moby}}'' і ''Oscar The Punk''<ref>{{cite web | url = http://kotaku.com/gaming/its-free/a-bioshockep-with-period-remixes-290859.php | title = Limited Edition Rapture EP | publisher = Kotaku | accessdate = 2011-09-24 | date = 2007-08-17 | first = Luke | last = Plunkett | archiveurl = https://archive.today/20120714141323/http://kotaku.com/290859/a-bioshockep-with-period-remixes?tag=gamingitsfree | archivedate = 14 ліпеня 2012 | url-status = dead }}</ref>. Тры рэміксы на кампакт-дыску змяшчаюць «''Beyond the Sea''», «''God Bless the Child''» і «''Wild Little Sisters''»; арыгінальныя запісы гэтых песень у гульні<ref>{{cite web | url = http://www.wired.com/gamelife/2007/08/a-tale-of-two-c/ | title = A Tale of Two Covers: BioShock | first = Susan | last = Ardant | date = 2007-08-21 | accessdate = 2011-09-24 | work = Wired }}</ref>. Саўндтрэк «''BioShock''» быў выпушчаны на вініле з «''BioShock 2 Special Edition''»<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/bioshock2se | title = The BioShock 2 Special Edition | first = Elizabeth | last = Tobey | date = 2009-11-19 | accessdate = 2010-01-28 | publisher = 2k Games | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120228211429/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/bioshock2se | archivedate = 28 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref>. === Рэліз і прасоўванне === Першая дэма-версія гульні стала даступная ў жніўні 2007 года для «''Xbox 360''» і «''Microsoft Windows''»<ref>{{cite web | url = http://www.majornelson.com/archive/2007/08/12/demo-bioshock.aspx | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090204040245/http://majornelson.com/archive/2007/08/12/demo-bioshock.aspx | archivedate = 2009-02-04 | title = Demo: BioShock | publisher = Major Nelson's Blog | first = Larry | last = Hyrb | date = 2007-08-12 | accessdate = 2007-11-04}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.majornelson.com/archive/2007/08/12/show-239-wma-the-one-about-the-bioshock-demo-with-ken-levine.aspx | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090204040601/http://majornelson.com/archive/2007/08/12/show-239-wma-the-one-about-the-bioshock-demo-with-ken-levine.aspx | archivedate = 2009-02-04 | title = Show #239 (WMA) The one about the BioShock demo with Ken Levine | publisher = Major Nelson's Blog | first = Larry | last = Hyrb | date = 2007-08-12 | accessdate = 2007-11-04 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.joystiq.com/2007/08/20/bioshock-pc-demo-is-now-available/ | title = BioShock PC demo is now available | first = Ross | last = Miller | date = 2007-08-20 | accessdate = 2011-09-24 | publisher = Joystiq }}</ref>. Гэтая дэма-версія ўключала ролікі ўводу гульца ў ''Захапленне'', падручнік па гульне і яе першых узроўнях; таксама ўключаная зброя, плазміды і тонікі, якія маглі б быць уведзеныя пазней у поўнай версіі, каб даць гульцу больш магчымасцей, якія будуць знойдзеныя ў апублікаванай гульні<ref name="bit-tech" />. Дэма-версія для «''Xbox''» была першай дэма-версіяй, якая дасягнула аднаго мільёна загрузак у службе «''[[Xbox Live]]''»<ref>{{cite web|url=http://www.xboxworld.com.au/news/bioshock-sets-new-xbox-live-marketplace-record.htm |title= ''bioshock'' sets new Xbox live marketplace record |publisher = Xbox World Australia | accessdate = 2007-11-04 | date =2007-07-09 }}</ref>. Поўная гульня была выпушчаная для гэтых платформ 21 жніўня 2007 года. Першы патч для версіі «''Xbox 360''» быў выпушчаны каля двух тыдняў пасля рэлізу, каб выправіць некаторыя праблемы стабільнасці гульні, аб якіх паведамілі гульцы<ref name="nelsonupdate">{{cite web | url = http://www.majornelson.com/archive/2007/09/06/bioshock-title-update.aspx | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090202145901/http://majornelson.com/archive/2007/09/06/bioshock-title-update.aspx | archivedate = 2009-02-02 | title = ''BioShock'' Title update | publisher = Major Nelson's Blog | last = Hryb | first = Larry | date=2007-09-06 | accessdate = 2007-09-09}}</ref>. Патч увёў яшчэ больш праблем у гульні для некаторых карыстальнікаў, у тым ліку выпадковае замярзанне, дрэнныя {{нп5|Кадравая частата|частоты кадраў|en|Frame rate}}, а таксама пытанні, звязаныя з аўдыё, хоць метады, каб вырашыць гэтыя пытанні праз сістэму кэш-кансолі, былі выкладзены «''Irrational Games''»<ref name="updateprobs">{{cite web | url = http://www.shacknews.com/onearticle.x/48832 | title = BioShock X360 Update Solves, Introduces Issues (Updated) | publisher = Shacknews | first = Chris | last = Faylor | date = 2007-09-07 | accessdate = 2007-11-14}}</ref><ref name="updateprobs" />. У снежні 2007 года агульны патч быў выпушчаны і для версіі «''Xbox''» і «''Windows''». Патч уключаў дадатковыя матэрыялы, такія як новыя плазміды, новыя дасягненні для «''Xbox 360''» версіі, а таксама дадатковыя налады графікі для вырашэння некаторых з поля-агляду пытанняў, вызначаных гульцоў. (гл. [[#Тэхнічныя пытанні|ніжэй]]). Патч таксама дадаў опцыю, якая забараняла выкарыстанне віта-камер. Гэтую функцыю прасілі гульцы, каб зрабіць гульню больш складанай. Таксама ўведзена дасягненне, каб скончыць гульню на цяжкай складанасці без выкарыстання віта-камер<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/patchavailtonight | title = BioShock PC Patch, Xbox 360 Title update and Downloadable Content | date = 2007-12-03 | accessdate = 2007-12-03 | publisher = Cult of Rapture | first = Elizabeth | last = Tobey | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120228210855/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/patchavailtonight | archivedate = 28 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref>. === Порты === У інтэрв’ю ў жніўні 2007 года, калі яго спыталі аб магчымасці версіі «''BioShock''» для «''[[PlayStation 3]]''», Кен Левін заявіў толькі, што «''ніякага развіцця PS3 не адбываецца''» ў той час<ref>{{cite web | url = http://www.joystiq.com/2007/08/24/levine-confirms-no-ps3-bioshock-and-does-mea-culpa-on-pc-issues/ | title = Levine confirms no PS3 ''BioShock'' and does mea culpa on PC issues – success hurts | publisher = Joystiq | date=2007-08-24 | accessdate = 2007-08-24 | first = Alexander | last = Sliwinski }}</ref>; аднак 28 мая 2008 года «''2K Games''» пацвердзіла, што версія гульні для «''PlayStation 3''» была ў распрацоўцы з «''2K Marin''», і яна была выпушчана 17 кастрычніка 2008 года<ref name=ps3pressrls/>. 3 ліпеня 2008 года «''2K Games''» абвясціла партнёрства з «''{{нп5|Digital Extremes|Digital Extremes|en|Digital Extremes}}''» і заявіла, што версія для «''PlayStation 3''» распрацоўваецца «''2K Marin''», «''2K Boston''», «''2K Australia''» і «''Digital Extremes''»<ref name=DEPartnership/>. Джордан Томас быў дырэктарам версіі «''PlayStation 3''». У той час як не былографічных паляпшэнняў у гульні ў параўнанні з арыгінальнай версіяй для «''Xbox 360''»<ref>{{cite web | url = http://www.joystiq.com/2008/07/22/bioshocks-ps3-graphics-identical-to-xbox-360/ | title = BioShocks PS3 Graphics Identical To Xbox 360 | publisher = Joystiq | date=2008-07-22 | accessdate = 2008-07-23 | first = Alexander | last = Sliwinski }}</ref>, версія для «''PlayStation 3''» дае магчымасць шырокафарматнай гульні пад назвай «''horizontal plus''», уведзеную з дапамогай патча ў версіі «''360''», у той час як відэа-ролікі маюць значна больш высокае разрозненне, чым у версіі на ''DVD''<ref>{{cite video |people=Melissa Miller (Senior Producer, 2K Games) and Jake Ikten (Senior Programmer, 2K Games) |title=IGN Podcast Beyond, Episode 63 |url=http://ps3.ign.com/articles/918/918295p1.html?RSSwhen2008-10-09_133400&RSSid=918295 |format=MP3 |publisher=[[IGN]] |location=San Francisco, CA |accessdate=2008-10-10 |time=26:50 |quote=JI: "We did actually use the Blu-Ray for a few things... the movies are much higher res because they wouldn't exactly fit on the DVD" |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110921010337/http://ps3.ign.com/articles/918/918295p1.html?RSSwhen2008-10-09_133400&RSSid=918295 |archivedate=21 верасня 2011 |url-status=dead }}</ref>. Дадатковы кантэнт таксама быў выпушчаны эксклюзіўна для «''PS3''» версіі<ref name=ps3pressrls/><ref>{{cite video |people=Melissa Miller (Senior Producer, 2K Games) and Jake Ikten (Senior Programmer, 2K Games) |title=IGN Podcast Beyond, Episode 63 |url=http://ps3.ign.com/articles/918/918295p1.html?RSSwhen2008-10-09_133400&RSSid=918295 |format=MP3 |publisher=IGN |location=San Francisco, CA |accessdate=2008-10-10 |time=15:40 |quote=JI: "We added a lot of new things to the PlayStation 3 version. The main one is the Survivor Mode and the DLC." MM:"...as far as that add-on content coming to the 360, it is PS3 exclusive" |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110921010337/http://ps3.ign.com/articles/918/918295p1.html?RSSwhen2008-10-09_133400&RSSid=918295 |archivedate=21 верасня 2011 |url-status=dead }}</ref>. Адным з іх з’яўляецца «''Survivor Mode''», у якім ворагі былі зробленыя больш моцнымі, а віта-камеры забяспечваюць менш павышэння здароўя пры выкарыстанні, што змушуе гульца больш спадзявацца на выкарыстанне плазмідаў у гульні<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/survivormode | title = All About Survivor Mode | publisher = The Cult of Rapture | date = 2008-08-05 | accessdate = 2008-08-06 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120310055910/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/survivormode | archivedate = 10 сакавіка 2012 | url-status = dead }}</ref>. «''BioShock''» таксама падтрымлівае «''{{нп5|PlayStation Network|PlayStation Network|en|PlayStation Network}}''» і «''PlayStation Home''». Дэма-версія была выпушчаная на «''PlayStation Store''» 2 кастрычніка 2008 года<ref>{{cite web | url = http://kotaku.com/5048840/ps3-bioshock-demo-out-on-october-2 | title = PS3 BioShock Demo Out On October 2 | date = 2008-09-08 | accessdate =2011-09-24 | publisher = Kotaku | first = Luke | last = Plunkett }}</ref>. Абнаўленне для версіі «''PlayStation 3''» было выпушчаная 13 лістапада 2008 года, каб выправіць некаторыя графічныя праблемы і выпадкі, калі карыстальнікі сутыкаліся з завісанямі і былі вымушаныя скінуць кансоль. У гэта абнаўленне таксама ўключаны функцыі «''Challenge Room''» і «''New Game Plus''»<ref>{{cite web|url=http://www.ps3news.com/PlayStation3/2k-games-bioshock-ps3-patch-coming-to-fix-texture-issues/ |title=2K Games: BioShock PS3 Patch Coming to Fix Texture Issues |work=PS3 Hacks news |date=October 15, 2008 |accessdate=2010-09-13}}</ref>. Порт для «''[[Mac OS X|OS X]]''» быў выпушчаны «''{{нп5|Feral Interactive|Feral Interactive|en|Feral Interactive}}''» у кастрычніку 2009 года<ref>{{Cite web | url = http://arstechnica.com/apple/2009/01/feral-interactive-supposedly-bringing-bioshock-to-the-mac/ | title = Feral Interactive supposedly bringing BioShock to the Mac | first = Justin | last = Berka | date = 2009-01-13 | accessdate = 2014-08-29 | publisher = Ars Technica }}</ref>. У пачатку 2008 года «''IG Fun''» атрымала правы на распрацоўку і апублікаване версію «''BioShock''» для [[Мабільны тэлефон|мабільных тэлефонаў]]<ref name="mobilever">{{cite press release | url=http://wireless.ign.com/articles/851/851478p1.html | title=Mobile Gamers: Welcome to Rapture&nbsp;– IG FUN TO BRING THE AWARD WINNING "BIOSHOCK" TO MOBILE | date=2008-02-11 | accessdate=2011-09-23 | publisher=IG Fun | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120403011441/http://wireless.ign.com/articles/851/851478p1.html | archivedate=3 красавіка 2012 | url-status=dead }}</ref>. Гэтая версія была распрацавана ў якасці топ-даўн, двухмернага платформера, які спрабаваў узнавіць большасць сюжэтных і гульнявых элементаў арыгінальнай версіі; «''IG Fun''» працавала з «''Irrational''», каб вызначыць ключавыя элементы сюжэту. «''IG Fun''» прызналі, што яны не змогуць уключыць поўны сюжэт у межах адной мабільнай гулні, таму планіравалася падзяліць гульню на тры «''эпізоды''». Толькі першы эпізод быў выпушчаны<ref>{{cite web | url = http://www.pocketgamer.co.uk/r/Mobile/BioShock+%282D%29/news.asp?c=12293 | title = IG Fun explains how it brought the crumbling opulence of BioShock to mobile | first = Jon | last = Mundy | date = 2009-03-24 | accessdate = 2014-08-29 | publisher = Pocket Gamer }}</ref><ref>{{Cite web | url = http://www.pocketgamer.co.uk/r/Mobile/BioShock+(2D)/review.asp?c=12247 | title = BioShock | first = Keith | last = Andrew | date = 2009-03-09 | accessdate = 2014-08-29 | publisher = Pocket Gamer }}</ref>. Порт для прылад «''[[iOS]]''» быў зроблены ў студыі «''2K China''», быў выпушчаны 27 жніўня 2014 года<ref>{{Cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/473063/original-bioshock-coming-to-ios-devices-this-summer/ | title = Original BioShock coming to iOS devices this summer | first = Tom | last = Ivan | date = 2014-08-04 | accessdate = 2014-08-04 | publisher = Computer and Video Games }}</ref>. Версія «''iOS''» функцыянальна эквівалентная зыходным версіям для «''Xbox 360''» і «''Windows''», але прадуглежвае выкарыстанне сэнсарнага экрана замест геймпада або выкарыстанне «''[[Bluetooth]]''»-сумяшчальнага кантролера, і мае графічны рухавік, аптымізаваны для «''iOS''»-прылад<ref>{{Cite web | url = http://www.anandtech.com/show/8440/a-look-at-bioshock-for-ios | title = A Look at Bioshock for iOS and How it Compares to its PC Counterpart | first = Brandon | last = Chester | date = 2014-08-28 | accessdate = 2014-08-29 | publisher = Anandtech | archive-date = 31 жніўня 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140831042910/http://www.anandtech.com/show/8440/a-look-at-bioshock-for-ios | url-status = dead }}</ref>. Гульня была пазней выключана з «''App Store''» у верасні 2015 года; гульня перастала працаваць на многіх прыладах, якія мелі прашыўку 8,4. У той жа час быў абмеркаваны патч, прадстаўнік «''2K''» заявіў, што рашэнне выдаліць гульню прыйшлі ад распрацоўшчыка<ref>{{Cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2015-09-24-bioshocks-iphone-ipad-port-no-longer-available | title = BioShock's iPhone/iPad port no longer available | date = 2015-09-24 | accessdate = 2015-09-24 | publisher = Eurogamer | first = Tom | last = Philips }}</ref>. «''2K''» пазней удакладніла, што яны будуць працаваць на вырашэнні праблем з сумяшчальнасцю гульні з новай прашыўкай і перавыдаць гульню яшчэ адзін раз, што і было зроблена<ref>{{cite web | url = http://www.gameinformer.com/b/news/archive/2015/09/24/bioshock-removal-from-ios-app-store-leaves-owners-out-in-the-cold.aspx | title = [Update] 2K Says BioShock Will Return To iOS App Store After It's Fixed | work = Game Informer | date = 2015-09-24 | accessdate = 2015-09-24 | first = Mike | last = Futter | archive-date = 26 верасня 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150926220958/http://www.gameinformer.com/b/news/archive/2015/09/24/bioshock-removal-from-ios-app-store-leaves-owners-out-in-the-cold.aspx | url-status = dead }}</ref>. == Прадстаўленне == === Крытычныя водгукі === {{Video game reviews | GR = (X360) 95%<ref name="GRX360">{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/xbox360/931329-bioshock/index.html|title=BioShock for Xbox 360|publisher=GameRankings|accessdate=2012-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170107001418/http://www.gamerankings.com/xbox360/931329-bioshock/index.html|archivedate=7 студзеня 2017|url-status=dead}}</ref><br />(PC) 95%<ref name="GRPC">{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/pc/924919-bioshock/index.html|title=BioShock for PC|publisher=Game Rankings|accessdate=2012-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170322043927/http://www.gamerankings.com/pc/924919-bioshock/index.html|archivedate=22 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref><br />(PS3) 94%<ref name="GRPS3">{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/ps3/931330-bioshock/index.html|title=BioShock for PlayStation 3|publisher=GameRankings|accessdate=2012-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161210030634/http://www.gamerankings.com/ps3/931330-bioshock/index.html|archivedate=10 снежня 2016|url-status=dead}}</ref> | MC = (X360) 96/100<ref name="MCX360">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/game/xbox-360/bioshock|title=BioShock for Xbox 360 Reviews|publisher=Metacritic|accessdate=2012-04-09}}</ref><br />(PC) 96/100<ref name="MCPC">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/game/pc/bioshock|title=BioShock for PC Reviews|publisher=Metacritic|accessdate=2012-04-09}}</ref><br />(PS3) 94/100<ref name="MCPS3">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/game/playstation-3/bioshock|title=BioShock for PlayStation 3 Reviews |publisher=Metacritic|accessdate=2012-04-09}}</ref> | 1UP = A+<ref name="1UP.com review">{{cite web | url = http://www.1up.com/do/reviewPage?cId=3162017 | title = REVIEWS: ''BIOSHOCK'' "We emerge from the deep for our ''BioShock'' review." | date = 2007-08-16 | last = Pfister | first = Andrew | publisher = 1UP.com | accessdate = 2007-08-16 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070927211249/http://www.1up.com/do/reviewPage?cId=3162017 | archivedate = 27 верасня 2007 | url-status = dead }}</ref> | Edge = 8/10<ref name="Edge Magazine Review">{{cite web | url = http://www.next-gen.biz/reviews/bioshock-review | title = Reviews = ''BioShock'' // Xbox 360 | date = 2007-10-15 | accessdate = 2007-10-15 | publisher = Edge Magazine | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111228180958/http://www.next-gen.biz/reviews/bioshock-review | archivedate = 28 снежня 2011 | url-status = dead }}</ref> | EGM = 10/10<ref name="EGM review">{{cite web | url = http://egm220.1up.com | title = Reviews = ''BioShock'' // Xbox 360 | date = 2007-08-30 | last = Hsu | first = Dan | publisher = Electronic Gaming Monthly | accessdate = 2007-08-30 | archiveurl = https://www.webcitation.org/6I50jfMMw?url=http://www.1up.com/ | archivedate = 13 ліпеня 2013 | url-status = dead }}</ref> | EuroG = 10/10<ref name="Eurogamer review" /> | GI = 10/10<ref name="Game Informer review"/> | GSpot = 9/10<ref name="GameSpot review">{{cite web | url = http://www.gamespot.com/xbox360/action/bioshock/review.html | title = Reviews = ''BioShock'' // Xbox 360 | date= 2007-08-20 |accessdate =2007-08-20 | last = Gerstmann | first = Jeff | publisher = Gamespot}}</ref> | GT = 9.5/10<ref name="Gametrailers Review">{{cite web | url = http://www.gametrailers.com/game/2610.html | title = Reviews = ''BioShock'' // Xbox 360 | publisher = GameTrailers | accessdate = 2007-11-04 | date = 2007-08-21}}</ref> | IGN = 9.7/10<ref name="IGN review"/> | OXM = 10/10<ref name="xbox360magazinereview"/> | PCGUK = 95%<ref name="PC Gamer review">{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=169983 | title = Review: ''BioShock'' | publisher = PC Gamer Magazine | last = Francis | first = Tom | accessdate = 2015-08-01 | date = 2007-08-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070910141247/http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=169983 | archivedate = 2007-09-10 | url-status = dead}}</ref> | PCZone = 96%<ref name="PC Zone review">{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=169992 | title = PC Review: ''BioShock'' | publisher = PC Zone Magazine | last = Hogarty | first = Steve | accessdate = 2007-11-04 | date = 2007-08-21}}</ref> | award1 = (2008) Art Direction, (2008) Original Music Composition, (2008) Sound Design | award1Pub = AIAS | award2 = (2007) Best Game | award2Pub = [[BAFTA]] | award3 = (2007) Game of the Year | award3Pub = Game Informer | award4 = (2007) PC Game of the Year | award4Pub = [[IGN]] | award5 = (2007) Best Game | award5Pub = [[Spike TV]] | award6 = (2007) Game of the Year | award6Pub = ''[[X-Play]]'' }} «''BioShock''» атрымала ўсеагульнае прызнанне<ref name="MCX360"/><ref name="MCPC"/><ref name="MCPS3"/>. Агляды прэсы славілі пагружэнне гульца і яе палітычныя вымярэнні. «''The Boston Globe''» апісаў яе як «''прыгожую, жорсткую і трывожнай камп’ютарную гульню… адну з лепшых у годзе''»<ref name="bostonglobereview">{{cite web | url = http://www.boston.com/ae/games/articles/2007/08/27/bioshock_lets_users_take_on_fanaticism_through_fantasy/ | title = ''BioShock'' lets users take on fanaticism through fantasy | publisher = Boston Globe | date = 2007-08-27 | first= Hiawatha | last = Bray | accessdate = 2007-11-09 }}</ref> і параўнаў гульню з аглядам {{нп5|Уітакер Чэмберс|Уітакера Чэмберса||Whittaker Chambers}} на «''{{нп5|Атлант расправіў плечы|||Atlas Shrugged}}''». «''{{нп5|Wired|||Wired (magazine)}}''» таксама адзначыў сувязь Айн Рэнд (частковая анаграма ''Эндру Раян'') у аглядзе гульні і паказаў кароткае інтэрв’ю з Левіным<ref>{{cite web | url = http://www.wired.com/gaming/gamingreviews/magazine/15-09/pl_games | title = ''BioShock'' owes more to Ayn Rand than Doom | first =Kieron | last = Gillen | date = 2007-08-21 | publisher = Wired Magazine | accessdate = 2007-11-04}}</ref>. Агляд «''{{нп5|Chicago Sun-Times|||Chicago Sun-Times}}''»: «''Я ніколі не думаў, што нехта будзе ў стане стварыць прывабную і відовішчную відэагульню вакол фантастыкі і філасофіі Айн Рэнд, але гэта па сутнасці тое, што зрабілі „2K Games“… Рэдкая, сталая відэагульня, якая дамагаецца, каб вы думалі ў той час, як гуляеце''»<ref>{{cite news | title = BioShock |first = Misha | last = Davenport | date = 2007-08-24 | work = The Chicago Sun-Times}}</ref>. З агляду «''[[Los Angeles Times]]''» была зроблена выснова: «''Вядома, у яе весела гуляць, яна выглядае эфектна і лёгка кантралюецца, але яна робіць нешта такое, чаго не рабіла ніводная іншая гульня на сённяшні дзень… Яна сапраўды прымушае вас адчуваць''»<ref>{{cite web|url=http://www.game.co.uk/News/?lid=8845&ad=12_03_2008|title=Los Angeles Times review|accessdate=2008-06-10|publisher=Game.co.uk}}</ref>. Рэцэнзент «''[[The New York Times]]''» апісаў яе як «''разумную, цудоўную, часам страшную''», і дадаў, «''правакацыйная, мае мараль на аснове сюжэтнай лініі і раскошныя напрамкі мастацтва і цудоўную агучку, „BioShock“ таксама зможа трымаць галаву высока сярод лепшых гульняў''»"<ref name="nytimesreport">{{cite news | url = http://www.nytimes.com/2007/09/08/arts/television/08shoc.html?ex=1346904000&en=f4891059b252959b&ei=5124&partner=permalink&exprod=permalink | title = Genetics gone haywire and predatory children in an undersea metropolis | first = Seth | last = Schiesel | publisher = New York Times | date = 2007-09-08 | accessdate = 2007-09-27}}</ref>. Паводле агрэгатара аглядаў «''[[Metacritic]]''» гульня атрымала сярэдні бал 96/100 для «''Xbox 360''» і «''Microsoft Windows''» і 94/100 для «''PlayStation 3''»<ref name="MCX360"/><ref name="MCPC"/><ref name="MCPS3"/>. Па стане на [[ліпень]] 2013 года «''BioShock''» з’яўляецца адной з самых рэйтынгавых гульняў на «''Metacritic''» і разам з шэрагам іншых гульняў займае трэцяе месца па велічыні сукупнага бала<ref>{{Cite web | url = http://metro.co.uk/2013/09/17/gta-v-is-joint-highest-rated-game-ever-on-metacritic-4038143/ | title = GTA V is joint highest-rated game ever on Metacritic | work = Metro | date = 2013-09-17 | accessdate = 2015-09-30 }}</ref>. «''[[Game Rankings]]''» прызначыў ёй сярэдні бал водгукаў 95 % для «''Xbox 360''» і «''Microsoft Windows''» і 94 % для «''PlayStation 3''»<ref name="GRX360"/><ref name="GRPC"/><ref name="GRPS3"/>. Гэты рэзультат — адзін з самых высокіх на «''Game Rankings''»{{efn|«''Game Rankings''» ставіць «''BioShock''» на трэцяе месца сярод «''Xbox 360''»-гульняў пасля «''{{нп5|Grand Theft Auto IV||be-x-old|GTA IV}}''», «''[[The Orange Box]]''», «''[[Grand Theft Auto V]]''» і «''[[Mass Effect 2]]''». Яны таксама размясцілі яе на чацвёртае месца сярод PC-гульняў пасля «''[[Portal 2]]''», «''[[Half-Life 2]]''» і «''The Orange Box''».<ref>{{cite web |url=http://www.gamerankings.com/browse.html |title=All-Time Best |work=[[Game Rankings]] |publisher=CBS Interactive |accessdate=4 July 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624170414/http://www.gamerankings.com/browse.html |archivedate=24 чэрвеня 2016 |url-status=dead }}</ref>}}. «''GameSpy''» хваліў «''BioShock''» за «''атмасферу адсутнасці выхаду''»<ref>{{cite web | url = http://xbox360.gamespy.com/xbox-360/bioshock/813243p1.html | title = ''BioShock'' (X360) | publisher = Gamespy | date = 2007-08-16 | first = Gabe | last = Granziani | accessdate = 2007-08-17}}</ref>, «''[[Official Xbox Magazine]]''» адзначалі «''неверагодна добры сюжэт''» і «''надзвычайны саўндтрэк і гукавыя эфекты''»<ref name="xbox360magazinereview">{{cite web | url = http://www.oxm.co.uk/article.php?id=1182 | title = ''Official Xbox Magazine'' ''BioShock'' review | publisher = Official Xbox Magazine}}</ref>. Геймплэй і баявая сістэма атрымала высокую ацэнку за гладкасць і адкрытасць<ref name="IGN review"/><ref name="Game Informer review">{{cite web | url = http://www.gameinformer.com/NR/exeres/41497688-5BCB-4C0A-B952-A1B1440E2139.htm | title = ''BioShock'' review | publisher = Game Informer | last = Reiner | first = Andrew | accessdate = 2007-08-16 |date=August 2007| archiveurl = https://web.archive.org/web/20070822013757/http://www.gameinformer.com/NR/exeres/41497688-5BCB-4C0A-B952-A1B1440E2139.htm| archivedate = August 22, 2007}}</ref>, элементы графікі, такія як вада, хвалілі за іх якасць<ref name="IGN water" />. Было адзначана, што спалучэнне элементаў гульні «''мае так шмат форм, што гэта лепшая дэманстрацыя, наколькі гнуткім гэта асяроддзе можа быць. Гэта больш не проста яшчэ адзін шутар, загорнуты ў прыгожую гульню рухавіка, а сюжэт, які існуе і разгортваецца ўнутры самага пераканаўчага, складанага і мастацкага гульнявога свету, калі-небудзь задуманага''»<ref name="Eurogamer review">{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=81479 | title = Reviews = ''BioShock'' // Xbox 360 | date = 2007-08-16 | accessdate = 2007-08-16 | last = Reed | first = Kristan | publisher = Eurogamer | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070822073731/http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=81479 | archivedate = 22 жніўня 2007 | url-status = dead }}</ref>. Рэцэнзенты ўсё-такі вылучылі некалькі праблем у «''BioShock''». Сістэма аднаўлення з удзелам віта-камер, якія адраджаюць зрынутага гульца з паловай жыцця, але не мяняюць здароўе ворагаў, робіць магчымым знішчэнне ворагаў настоўлівасцю, была падвергнута крытыцы як адзін з самых вялікіх недахопаў у геймплэі<ref>{{cite web | url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=170293 | title=''BioShock'' Review | work=Computer And Video Games | publisher=Xbox World 360 Magazine | accessdate=2007-07-24 | date = 2007-08-16 | first = Alex | last = Dale}}</ref>. «''IGN''» адзначыў, што і кіраванне, і графіка версіі для «''Xbox 360''» саступаюць версіі для «''PC''», пераключэння паміж зброяй або плазмідамі лягчэй з дапамогай мышы ПК, чым радыяльным меню 360; графіка на «''PC''» мае трохі лепшае разрозненне<ref name="IGN review"/>. Гульня падаецца як гібрыдны шутар ад першай асобы, але два агляды выявілі недахопы ў параўнанні са супастаўнымі гульнямі, як у героя і ў праблемах, з якімі ён сутыкаецца<ref>{{cite web | url = http://www.yaledailynews.com/articles/view/21212 | title = ''Bioshock'' review | publisher = Yale Daily News | accessdate = 2007-11-04 | date = 2007-09-07 | author = S.T. Hedgehog| archiveurl = https://web.archive.org/web/20071211035626/http://www.yaledailynews.com/articles/view/21212| archivedate = December 11, 2007}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.escapistmagazine.com/articles/view/editorials/zeropunctuation/1394-Zero-Punctuation-BioShock | title = ''BioShock'' review | publisher = The Escapist | first = Ben | last = Croshaw | date = 2007-09-05 | accessdate = 2007-11-04 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071102132608/http://www.escapistmagazine.com/articles/view/editorials/zeropunctuation/1394-Zero-Punctuation-BioShock | archivedate = 2 лістапада 2007 | url-status = dead }}</ref>. Некаторыя рэцэнзенты таксама знайшлі баявуыяпаводзіны «''Splicers''» не вельмі разнастайнымі, а ШІ не вельмі разумным<ref>{{cite web |url=http://www.mygamer.com/index.php?page=gameportal&mode=reviews&id=552512|title=BioShock|publisher=mygamer.com |date=2007-08-21 | quote="Unfortunately, once the splicers become aware of the player, they almost invariably rush forward, heedless of their own mortality, right into the path of the player's plasmid powers and guns"|accessdate=2008-12-06}}</ref>, і маральны выбар занадта шмат «''чорна-белы''», каб быць сапраўды цікавым<ref>{{cite web |author=Moke Dootitle|url=http://www.gamecritics.com/bioshock-review|title=BioShock&nbsp;– Review|publisher=gamecritics.com |date=2007-07-12 | quote="Sure, there are splicers that run around maniacally, crawl on the ceiling or teleport, but there is little to differentiate them aside from their theatrics(...)The game also presents a "moral" choice that feels promising early in the game, but ultimately falls into the cliché traps of black and white extremes"|accessdate=2008-12-06}}</ref>. Некаторыя рэцэнзенты і публіцысты, такія як {{нп5|Джонатан Блоу|||Jonathan Blow}}, таксама выявілі, што «''маральны выбар''», які прапануецца гульцу (выратаванне або забойства маленькіх сясцёр) быў сапсаваны, таму што не меў ніякага рэальнага ўплыву на гульню, што ў выніку прыводзіць гульца да думкі, што сёстры былі толькі механікай, якая не мела ніякага рэальнага значэння<ref>{{cite web |url=http://www.gamasutra.com/php-bin/news_index.php?story=16392 |title= MIGS 2007: Jonathan Blow On The 'WoW Drug', Meaningful Games|publisher=gamasutra.com |date=2007-11-28 | quote=""Blow turned to ''BioShock'' as his example of flawed architecture (...) The very idea of this save or kill dilemma is an architected idea imposed from the top," he explained (...) The game rules determine the actual meaning of life in the game, and it says whatever you do to the Little Sisters doesn't matter, no matter how much the game tries to convince you that it does". The "Meta-message", according to Blow, is that "the designers of this game are trying to manipulate your emotions in a clumsy way."''|accessdate=2008-12-21}}</ref>. Аналагічна гульня таксама натхніла былога супрацоўніка «''{{нп5|LucasArts|||LucasArts}}''» Клінта Хокінга на вынаходства тэрміна «''ludonarrative dissonance''»<ref>[http://clicknothing.typepad.com/click_nothing/2007/10/ludonarrative-d.html Clint Hocking]</ref>, які выкарыстоўваецца для апісання неадпаведнасцей паміж сюжэтам і механікай гульні, са спасылкай на тое, як сюжэт «''BioShock''» заклікае да самаадданасці, у той час як геймплэй — да эгаізму. === Узнагароды === На «''[[Electronic Entertainment Expo|E3 2006]]''» «''BioShock''» была дадзена некалькі ўзнагарод «''Games of the Show''» ад розных сайтаў онлайн-гульняў, у тым ліку «''{{нп5|GameSpot|GameSpot|en|GameSpot}}''»<ref>{{cite web | url=http://www.gamespot.com/features/6151435/p-28.html | title=E3 2006 Editors' Choice Awards | accessdate = 2007-11-04 | date = 2006-05-20 | publisher = Gamespot | author = Gamespot Staff }}</ref>, «''[[IGN]]''»<ref>{{cite web | url = http://games.ign.com/articles/709/709355p7.html | title = IGN's Overall Best of E3 2006 Awards | date = 2006-05-19 | accessdate = 2007-11-04 | publisher = IGN | author = IGN Staff | archiveurl = https://www.webcitation.org/65lgFF5yH?url=http://games.ign.com/articles/709/709355p7.html | archivedate = 27 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref>, «''{{нп5|GameSpy|GameSpy|en|GameSpy}}''»<ref>{{cite web | url=http://www.gamespy.com/articles/709/709100p16.html | title =E3 2006 Best of Show | accessdate = 2007-11-04 | date = 2006-05-18 | publisher = GameSpy | author = GameSpy Staff }}</ref> і «''Трэйлер года''» ад «''{{нп5|GameTrailers|GameTrailers|en|GameTrailers}}''»<ref>{{cite web|url=http://www.gametrailers.com/player/16075.html|title=GameTrailers Game of the Year 2006: Best Trailer|publisher=GameTrailers|accessdate=2008-01-27}}</ref>. «''BioShock''» атрымала ўзнагароду за лепшую гульню на «''Xbox 360''» на Лейпцыгскай Канвенцыі Гульняў 2007<ref>{{cite web | url = http://www.dmwmedia.com/news/2007/08/27/leipzig-games-convention-best-of-awards-announced | title = Leipzig Games Convention "Best of" Awards Announced | date = 2007-08-27 | accessdate = 2007-11-04 | publisher = Digital Media Wire | first = Mark | last = Hefflinger | archiveurl = https://www.webcitation.org/65lgQji2c?url=http://www.dmwmedia.com/news/2007/08/27/leipzig-games-convention-best-of-awards-announced | archivedate = 27 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref>. Пасля рэлізу гульні «''BioShock''» атрымала «''Гульню года''», «''Лепшую гульню на Xbox 360''» і «''Лепшую арыгінальную музыку''» на «''{{нп5|Spike Video Game Awards|Spike TV Video Game Awards|en|Spike Video Game Awards}}''» 2007 і 4 разы была намінавана: «''Лепшы шутар''», «''Лепшая графіка''», «''Лепшая камп’ютарная гульня''», «''Лепшы саўндтрэк''»<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/news/6182621.html?sid=6182621&part=rss&subj=6182621|title=Halo 3, BioShock top Spike TV noms|author=Magrino, Tom|date=2007-11-11|accessdate=2007-11-11|work=GameSpot}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.joystiq.com/2007/12/08/bioshock-drowns-competition-at-2007-vgas/ | title = BioShock drowns competition at 2007 VGAs | publisher = Joystiq | date = 2007-12-08 | accessdate = 2007-12-08 | first = James | last = Dobson }}</ref>. Гульня таксама выйграла прэмію «''[[BAFTA]]''» «Лепшая гульня» 2007<ref>{{cite web | url = http://www.joystiq.com/2007/10/24/bafta-bioshock-game-of-the-year-wii-sports-wins-most-awards/ | title = BAFTA: ''BioShock'' game of the year, Wii Sports wins most awards | date=2007-10-24 | accessdate = 2007-10-24 | publisher = Joystiq | first = Alexander | last = Sliwinski }}</ref>. Паводле «''{{нп5|X-Play|X-Play|en|X-Play}}''» яна перамагла ў намінацыях «''Гульня года''», «''Лепшы арыгінальны саўндтрэк''», «''Лепшы сюжэт''» і «''Лепшая праца мастака''»<ref>{{cite news | url = http://www.nytimes.com/2007/12/18/arts/television/18game.html | title = BioShock Triumphs at TV Video Game Awards | publisher = New York Times | first = Seth | last = Schielsel | date = 2007-12-18 | accessdate = 2008-07-16 }}</ref>. «''IGN''» намінаваў «''BioShock''» на «''Гульню года''» ў 2007 годзе<ref>{{cite web|url=http://bestof.ign.com/2007/overall/25.html|title=IGN Best of 2007: Overall Game of the Year|publisher=IGN|date=2008-01-11|accessdate=2008-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080113203707/http://bestof.ign.com/2007/overall/25.html|archivedate=13 студзеня 2008|url-status=dead}}</ref>. Гульня выйграла «''Гульню года на PC''»<ref>{{cite web|url=http://bestof.ign.com/2007/pc/22.html|title=IGN Best of 2007: PC Game of the Year|publisher=IGN|accessdate=2008-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080129133905/http://bestof.ign.com/2007/pc/22.html|archivedate=29 студзеня 2008|url-status=dead}}</ref>, «''Лепшы мастацкі дызайн''»<ref>{{cite web|url=http://bestof.ign.com/2007/overall/13.html|title=IGN Best of 2007: Best Artistic Design|publisher=IGN|date=2008-01-11|accessdate=2008-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080405014111/http://bestof.ign.com/2007/overall/13.html|archivedate=5 красавіка 2008|url-status=dead}}</ref>, і «''Лепшае выкарыстанне гуку''»<ref>{{cite web|url=http://bestof.ign.com/2007/overall/16.html|title=IGN Best of 2007: Best Use of Sound|publisher=IGN|date=2008-01-11|accessdate=2008-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080405151930/http://bestof.ign.com/2007/overall/16.html|archivedate=5 красавіка 2008|url-status=dead}}</ref>. «''GameSpy''» паставіў яе на трэцяе месца ў рэйтынгу «''Лепшых гульняў года''»<ref>{{cite web|url=http://goty.gamespy.com/2007/overall/11.html|title=GameSpy's Overall Top Ten of 2007: #3 BioShock|publisher=GameSpy|accessdate=2008-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080124152845/http://goty.gamespy.com/2007/overall/11.html|archivedate=24 студзеня 2008|url-status=dead}}</ref>. «''BioShock''» выйграла ўзнагароду за лепшы гук, сюжэт і рэжысуру<ref>{{cite web|url=http://goty.gamespy.com/2007/special/29.html|title=GameSpy's Game of the Year 2007: Special Awards|publisher=GameSpy|accessdate=2008-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029200206/http://goty.gamespy.com/2007/special/29.html|archivedate=29 кастрычніка 2013|url-status=dead}}</ref>. «''GameSpot''» удастоіла гульню «''Лепшым аповядам''»<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/best-of/specialachievement/index.html?page=5|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081206094000/http://www.gamespot.com/best-of/specialachievement/index.html?page=5|archivedate=2008-12-06|title=GameSpot's Best and Worst of 2007–Special Achievements: Best Story|publisher=GameSpot|accessdate=2008-01-27}}</ref>, а паводле «''{{нп5|GamePro|GamePro|en|GamePro}}''» «''BioShock''» перамагла ў намінацыях «''Лепшы сюжэт''», «''Лепшая гульня для Xbox 360''» і «''Лепшы аднакарыстальніцкі шутар''»<ref>{{cite web|url=http://gamepro.com/gamepro/domestic/games/features/154431.shtml|title=GamePro's Editor's Choice 2007|date=2007-12-27|accessdate=2008-01-27|publisher=GamePro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071231114627/http://www.gamepro.com/gamepro/domestic/games/features/154431.shtml|archivedate=2007-12-31}}</ref>. «''BioShock''» выйграла «''Лепшыя візуальныя эфекты''», «''Лепшы сцэнарый''» і «''Лепшы гук''» на «''{{нп5|Game Developers Choice Awards|Game Developers Choice Awards|en|Game Developers Choice Awards}}''» у 2008 годзе<ref>{{cite web | url = http://uk.gamespot.com/news/6186460.html?action=convert&om_clk=latestnews&tag=latestnews;title;3 | title = Portal BioShocks GDC Awards | publisher = GameSpot | accessdate = 2008-02-21}}</ref>. «''[[Кніга рэкордаў Гінеса]]''» запісала новы рэкорд: «''Самы папулярны Xbox Live Demo''» ў выданне для геймераў 2008 года. «''BioShock''» заняла першае месца ў спісе «''Game Informer''» у ліку 10 лепшых опенінгаў відэагульняў<ref>"The Top Ten Video Game Openings and was awarded «Game of The Year». ''Game Informer'' 187 (November 2008): 38.</ref>. «''{{нп5|GamesRadar|GamesRadar|en|GamesRadar}}''» размясціў «''BioShock''» на 12 месца ў спісе лепшых гульняў усіх часоў<ref>{{cite web | author=GamesRadar US & UK | date=2011-03-31 | url=http://www.gamesradar.com/f/the-100-best-games-of-all-time/a-20110330182119708031/p-10 | title=The 100 best games of all time | page=10 | publisher=Future Publishing | accessdate=2011-04-03 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811101010/http://www.gamesradar.com/f/the-100-best-games-of-all-time/a-20110330182119708031/p-10 | archivedate=11 жніўня 2011 | url-status=dead }}</ref>. У 2011 годзе «''BioShock''» заняла 1 месца ў «''Top 100 відэагульняў усіх часоў''» паводле «''GameTrailer''» за «''апусканне гледача ў сусвет „BioShock“ і наступствы выбару''»<ref>http://www.gametrailers.com/users/GT100Trailers/gamepad/?action=viewblog&id=563203</ref>. У жніўні 2012 года «''IGN''» паставіў гульню на першае месца ў іх спісе 25 лепшых сучасных камп’ютарных гульняў. У спісе знаходзіліся гульні, выпушчаныя пасля 2005 года<ref name="The Top 25 Modern PC Games">{{cite news|title=The Top 25 Modern PC Games | url=http://www.ign.com/articles/2012/08/07/the-top-25-modern-pc-games-2?page=1 | work =IGN | publisher = IGN Entertainment, Inc. | date=August 6, 2012| accessdate = January 2, 2013}}</ref>. У лістападзе 2012 года «''[[Time]]''» назваў яе адной са 100 найвялікшых відэагульняў усіх часоў<ref name="AccoTimeAllTime">{{cite news | title=All-TIME 100 Video Games | url=http://techland.time.com/2012/11/15/all-time-100-video-games/slide/all/ | work=Time | publisher=Time Inc. | date=November 15, 2012 | accessdate=November 15, 2012 | archiveurl=https://www.webcitation.org/6CCgwlecQ?url=http://techland.time.com/2012/11/15/all-time-100-video-games/slide/all/ | archivedate=15 лістапада 2012 | url-status=live }}</ref>. У ліпені 2015 года гульня заняла 9 месца ў спісе 15 лепшых гульняў з 2000 года паводле «''USgamer''»<ref>{{cite web|last1=Parish|first1=Jeremy|title=The 15 Best Games Since 2000, Number 9: BioShock|url=http://www.usgamer.net/articles/the-15-best-games-since-2000-number-9-bioshock|website=USgamer|publisher=Gamer Network|accessdate=July 30, 2015|date=July 29, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150730121127/http://www.usgamer.net/articles/the-15-best-games-since-2000-number-9-bioshock|archivedate=July 30, 2015|url-status=live}}</ref>. === Продажы === Версія для «''Xbox 360''» заняла трэцяе месца сярод бэстсэлераў жніўня 2007 года, былі прададзеныя 490 900 копій<ref>{{cite web | url=http://www.gamespot.com/news/6178770.html | last=Thorsen | first=Tor | title=US August game-industry haul nearly $1B | publisher=GameSpot | date=2007-09-14 | accessdate=2008-01-27}}</ref>. «''The Wall Street Journal»'' паведаміў, што акцыі «''Take-Two''» «''узляцелі амаль на 20 %''» на працягу тыдня пасля пераважнай большасці спрыяльных ранніх аглядаў гульні<ref name="wsjpricehike">{{cite web | url = http://online.wsj.com/public/article/SB119024844874433247-EnpxM1F6fI9YZDofC7VnyPzVrGQ_20070920.html?mod=todays_free_feature | title = High Scores Matter To Game Makers, Too | first = Nick | last = Wingfield | publisher = Wall Street Journal | date = 2007-09-20 | accessdate = 2007-09-29 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080513133333/http://online.wsj.com/public/article/SB119024844874433247-EnpxM1F6fI9YZDofC7VnyPzVrGQ_20070920.html?mod=todays_free_feature | archivedate = 13 мая 2008 | url-status = dead }}</ref>. «''Take-Two''» абвясціла, што станам на 5 чэрвеня 2008 года былі адпраўленыя больш за 2,2 мільёны копій «''BioShock''»<ref>{{cite press release |url=http://ir.take2games.com/External.File?t=2&item=g7rqBLVLuv81UAmrh20Mp1oXuhSOzyvNLw7b9gsFWOFEcjdXvnkuQsRd4z1F+6UjdeP00J7LAY65LCFFFXhNWg== |title=Take-Two Interactive Software, Inc. Reports Strong Second Quarter Fiscal 2008 Financial Results |publisher=Take-Two Interactive |date=2008-06-05 |accessdate=2008-06-06}}</ref>. 10 чэрвеня 2008 года Рой Тэйлар, віцэ-прэзідэнт «''[[NVIDIA]]''» па развіцці бізнесу, заявіў, што былі прададзеныя больш чым адзін мільён копій ПК-версіі<ref>{{cite web |author=Rob Fahey |url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=148824&page=2 |title=NVIDIA's Roy Taylor |publisher=Eurogamer |date=2008-06-10 |accessdate=2008-09-08}}</ref>. Паводле старшыня праўлення «''Take-Two''» Штраўса Зелніка, гульня была прададзена ў колькасці каля 3 млн асобнікаў у чэрвені 2009 года<ref>{{cite web |author=Tom Ivan |url=http://www.next-gen.biz/news/take-two-targets-five-million-bioshock-2-sales |title=Take-Two Targets Five Million BioShock 2 Sales |publisher=Edge Online |date=2009-06-18 |accessdate=2009-12-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101003165615/http://www.next-gen.biz/news/take-two-targets-five-million-bioshock-2-sales |archivedate=3 кастрычніка 2010 |url-status=dead }}</ref>. Да сакавіка 2010 года гэтая лічба павялічылася да 4 мільёнаў копій<ref>{{cite web |url=http://www.el33tonline.com/past/2010/3/4/original_bioshock_sells_4_million/ |title=Original Bioshock sells 4 million units, GTA IV tops 15 million |publisher=El33tonline |date=2010-03-04 |accessdate=2010-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111001054906/http://www.el33tonline.com/past/2010/3/4/original_bioshock_sells_4_million/ |archivedate=1 кастрычніка 2011 |url-status=dead }}</ref>. === Прызнанне мастакамі === «''BioShock''» атрымала пахвалу за яе мастацкі стыль і пераканаўчы сюжэт. У сваёй кнізе «''Digital Culture: Understanding New Media''»<ref>{{cite book|last=Creeber|first=Martin|title=Digital Culture: Understanding New Media|year=2008|publisher=Open University Press|isbn=0-335-22197-1}}</ref> Глен Крыбер і Ройстан Марцін ажыццявілі сацыялагічнае даследаванне гульні і агульны крытычны аналіз відэагульняў у якасці мастацкага асяроддзя. Яны высока ацанілі гульню сваёй візуалізацыяй, гукам і месца гульца ў сюжэце. Яны разглядалі «''BioShock''» як знак «''сталага ўзросту''» відэагульняў у якасці мастацкага асяроддзя. У лютым 2011 года [[Смітсанаўскі інстытут]] абвясціў, што будзе праводзіць выставу, прысвечаную мастацтву відэагульняў<ref>{{cite web|title=Exhibitions: The Art of Video Games|url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/|publisher=Smithsonian American Art Museum|accessdate=2011-02-21}}</ref>. Некалькі гульняў былі абраныя першапачаткова і грамадскасць магла галасаваць, якія яшчэ гульні заслугоўваюць быць паказанымі, з дапамогай апытання на сайце выставы. «''BioShock''» лічылася вядучым кандыдатам, якая будзе паказана, з-за яе статусу як гульні, якая прадэманстравала, якім можа быць мастацкае асяроддзе<ref>{{cite web|last=McLaughlin|first=Rus|title=Smithsonian ends games-as-art debate|url=http://www.bitmob.com/articles/smithsonian-ends-games-as-art-debate|publisher=BitMob|accessdate=2011-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110221093130/http://bitmob.com/articles/smithsonian-ends-games-as-art-debate|archivedate=21 лютага 2011|url-status=dead}}</ref>. === Тэхнічныя пытанні === [[Файл:Bioshock widescreen.jpg|right|thumb|Накладанне шырокафарматнага скрыншота на скрыншот 4:3, якое дэманструе {{нп5|поле зроку|FOV|en|Field of view}} адрозненні (таніраваная вобласць бачная толькі ў 4:3).]] Першы рэліз для «''Windows''» быў раскрытыкаваны гульцамі з-за некалькіх меркаваных недахопаў. Гульня была адпраўлена з {{нп5|абарона ад капіявання|абаронай ад капіявання|ru|Copy protection}} «''{{нп5|SecuROM|SecuROM|en|SecuROM}}''», якая патрабавала актывацыі з сервераў «''2K Games''» праз Інтэрнэт; недаступнасць гэтых сервераў была паведамлена як прычына для адмены паўночнага выпуску гульні ў Аўстраліі<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/news/6177330.html?action=convert&om_clk=latestnews&tag=latestnews;title;0 | title=''Bioshock'' PC Launch Shortcircuts | date = 2007-08-23 | accessdate = 2007-08-23 | first= Randolph | last = Ramsey | publisher = Gamespot}}</ref>. Гульцы выявілі, што «''SecuROM''» абмяжоўвае колькасць разоў актывацыі гульні да двух; зваротная сувязь з карыстальнікамі прывяла да павелічэння гэтай колькасці да пяці<ref name="maxconsole_user_act">{{cite web| url=http://www.maxconsole.net/archive/index.php/t-77804.html| title=2K: Tell your brother to buy his own Bioshock, you didn't buy it for the whole family| date=2007-09-04| publisher=[http://www.maxconsole.net/ maxconsole.net]| accessdate=2007-11-12}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="neoseeker_user_act">{{cite web| url=http://www.neoseeker.com/news/story/7091/| title=One copy of BioShock per family (member)?| publisher=Neoseeker| date=2007-09-05| accessdate=2007-11-12}}</ref>, а пазней кампанія запрапанавала інструмент, які дазваляе карыстальнікам адмяняць папярэднія актывацыі самастойна<ref name="revoketool">{{cite web | url = http://www.2kgames.com/bioshock/support/revoketool/ | title = 2K Revocation tool download page | date = 2007-11-03 | accessdate = 2007-11-03 | publisher = Cult of Rapture | first = Elizabeth | last = Tobey | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080724120803/http://www.2kgames.com/bioshock/support/revoketool | archivedate = 24 ліпеня 2008 | url-status = dead }}</ref>. У канчатковым рахунку «''2K Games''» выдаліла мяжу актывацый, хоць рознічныя версіі гульні ўсё яшчэ патрабуюць працэсу актывацыі<ref>{{cite web | url = http://www.shacknews.com/onearticle.x/53236 | title = 2K Games Lifts BioShock PC Install Limit, DRM | publisher = Shacknews | first = Aaron | last= Linde | date = 2008-06-19 | accessdate = 2008-06-19}}</ref>. Левін прызнаў, што іх першапачатковы падыход да працэсу актывацыі меў няправільны фармат, што нанясло шкоду іх рэпутацыі ў перыяд запуску<ref>{{Cite web | url =http://www.joystiq.com/2007/08/24/joystiq-interviews-bioshocks-ken-levine-about-success-and-harve/ | title = Joystiq interviews BioShock's Ken Levine about success and harvesting Little Sisters | first = Alexander | last = Sliwinski | date = 2007-08-24 | accessdate = 2014-08-29 | publisher = Joystiq }}</ref>. Праграмнае забеспячэнне «''SecuROM''» таксама выклікала падазрэнні ў некаторых [[Антывірус (праграма)|антывірусных праграм]] і дэтэктараў [[Шкодная праграма|шкодных праграм]]. «''2K Games''» запэўніла гульцоў, што працэс устаноўкі праграмнага забеспячэння не ўсталяваў шкодны код або {{нп5|руткіт|руткіт|en|Rootkit}}<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/securombioshock | title = The Cult of Rapture FAQ | date = 2007-08-23 | accessdate = 2007-08-23 | publisher = Cult of Rapture | first = Elizabeth | last = Tobey | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120228211113/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/securombioshock | archivedate = 28 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.gamingbob.com/forum/viewtopic.php?f=33&t=300 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081224110509/http://www.gamingbob.com/forum/viewtopic.php?f=33&t=300 | archivedate = 2008-12-24| title = ''BioShock'' Demo Installs SecuROM Service | date = 2007-08-23 | accessdate = 2007-08-25 | publisher = GamingBOB.com}}</ref><ref>{{cite web | url = http://arstechnica.com/news.ars/post/20070826-clearing-the-air-bioshock-does-not-contain-a-rootkit.html | title = Clearing the air: ''Bioshock'' does not contain a rootkit | publisher = Ars Technica | first = Ken | last = Fisher | date = 2007-08-26 | accessdate = 2007-08-26}}</ref>. Тым не менш, гульцы назіралі, што некаторыя файлы праграмнага забеспячэння «''SecuROM''» не былі цалкам выдалены пасля выдалення гульні<ref>{{cite web | url = http://www.extremetech.com/computing/77560-bioshock-controversies-continue | title = BioShock Controversies Continue | first = Joel | last = Durham | publisher = ExtremeTech | date = 2007-08-27 | accessdate= 2011-09-24 }}</ref>. Некаторыя з графічных магчымасцей «''BioShock''» былі таксама раскрытыкаваныя гульцамі. Першы рэліз гульні быў шырокаэкранным, што прадставіла меншае прадстаўленне па параўнанні з гульнёй, якая працуе на разрозненні 4:3<ref>{{cite web | url = http://www.shacknews.com/laryn.x?story=48555 | title = ''BioShock'' Widescreen Slices Vertical View | date = 2007-08-21 | accessdate = 2007-08-21 | publisher = Shacknews | first = Nick | last = Breckon | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070926235615/http://www.shacknews.com/laryn.x?story=48555 | archivedate = 26 верасня 2007 | url-status = dead }}</ref>, што канфліктавала з арыгінальнымі паведамленнямі ад распрацоўшчыкаў пра працу гульні ў шырокафарматным рэжыме<ref>{{cite web | url = http://forums.2kgames.com/forums/showthread.php?t=659 | title = How will the widescreen image be displayed? | publisher = 2K Games Forum | accessdate = 2007-08-21 | date = 2007-05-27 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070823134331/http://forums.2kgames.com/forums/showthread.php?t=659 | archivedate = 23 жніўня 2007 | url-status = dead }}</ref>. Хоць выбар FOV быў дызайнерскім рашэннем, які быў зроблены ў ходзе развіцця гульні<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/truthwidescreen | title = The Truth About Widescreen | first = Elizabeth | last = Tobey | publisher = 2K Games | date = 2007-08-22 | accessdate = 2007-08-22 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120228211117/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/truthwidescreen | archivedate = 28 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://kotaku.com/gaming/wider-is-better/bioshock-widescreen-+-the-sad-conclusion-292269.php | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070930183533/http://kotaku.com/gaming/wider-is-better/bioshock-widescreen-+-the-sad-conclusion-292269.php | archivedate = 2007-09-30 | title = Wider Is Better: ''BioShock'' Widescreen | date = 2007-08-22 | accessdate = 2007-08-22 | publisher = Kotaku | first = Mike | last = Fahey }}</ref>, «''Irrational''» ўключылі патч для «''гарызантальнага FOV''» у снежні 2007 года, які дазваляе карыстальнікам шырокафарматнае поле зроку без абрэзак выявы па вертыкалі<ref name="shacknews 2k patch news">{{cite web | url = http://www.shacknews.com/onearticle.x/48621 | title = Simultaneous Installgate 07: 2K Ups ''BioShock'' Install Limit, Plans FOV Adjustment Patch | first = Chris | last = Remo | publisher = Shacknews | date = 2007-08-23 | accessdate = 2007-08-23 }}</ref>. «''BioShock''» таксама крытыкуюць за непадтрыманне піксельных шэйдараў 2.0b (напрыклад, «''{{нп5|Radeon|Radeon|en|Radeon}}''» X800/X850)<ref>{{cite web | url = http://arstechnica.com/journals/hardware.ars/2007/08/23/no-bioshock-rapture-in-sight-for-ati-x800x850-users | title = No ''Bioshock'' Rapture in sight for ATI X800/X850 users | date = 2007-08-23 | accessdate = 2007-09-26 | publisher = Ars Technica | last = Hruska | first = Joel }}</ref>. 8 ліпеня 2014 года «''2K Games''» выпусціла DRM-бясплатную версію «''BioShock''» на «''{{нп5|Humble Bundle|Humble Bundle 2K|en|Humble Bundle}}''»<ref>{{cite web|url=http://blog.humblebundle.com/post/91169765649/bioshock-for-a-penny-plus-more-games-in-the|title=BioShock for a penny, plus more games in the Humble 2K Bundle|date=2014-07-08|publisher=Humble Bundle|accessdate=10 снежня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304130241/http://blog.humblebundle.com/post/91169765649/bioshock-for-a-penny-plus-more-games-in-the|archivedate=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>, а затым перавыдадзены на «''Humble Store''». == Звязаныя медыя == === Сіквелы === {{Main|BioShock 2|BioShock Infinite|BioShock Infinite: Burial at Sea}} У адказ на высокія продажы гульні старшыня «''Take-Two''» Штраўс Зелнік выявіў у ходзе тэлефоннай канферэнцыі для аналітыкаў, што кампанія ў цяперашні час лічыць гульню часткай франшызы<ref name="thorsen">{{cite web | url = http://www.gamespot.com/news/6178502.html | title = ''BioShock'' ships 1.5M, sequels being discussed | date= 2007-09-10 | publisher = GameSpot | first = Tor | last = Thorsen | accessdate = 2007-11-04}}</ref>. Ён таксама выказаў дапушчэнне, што цыкл распрацоўкі гульні будзе падобны да цыклу «''{{нп5|Grand Theft Auto, cерыя|Grand Theft Auto|be-x-old|Grand Theft Auto (cэрыя гульняў)}}''»: новая версія выходзіць кожныя два-тры гады<ref>{{cite web|url=http://www.bit-tech.net/news/2007/09/11/bioshock_sequel_coming_1_5m_copies_shipped/1|title=''BioShock'' sequel coming, 1.5&nbsp;m copies shipped|accessdate = 2007-10-07 | first = Tim | last = Smalley | date = 2007-09-11 | publisher = Bit-Tech}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.next-gen.biz/features/levine-talks-bioshocks-checkered-launch|title=Levine Talks BioShock’s Checkered Launch|accessdate=2007-11-04|date=2007-08-24|publisher=Next Generation|first=Joe|last=Keiser|archiveurl=https://archive.today/20120907103705/http://www.next-gen.biz/features/levine-talks-bioshocks-checkered-launch|archivedate=7 верасня 2012|url-status=dead}}</ref>. Прэзідэнт «''2K''» Крыстоф Хартман заявіў, што «''BioShock''» можа мець пяць сіквелаў, тым самым параўнаўшы з франшызай «''[[Зорныя войны|Зорных войнаў]]''»<ref>{{cite web | url = http://www.shacknews.com/onearticle.x/56633 | title = BioShock Could Have Five Sequels, Suggests 2K | first = Chris | last = Faylor | date = 2009-01-07 | accessdate = 2009-01-07 | publisher = Shacknews}}</ref>. «''[[BioShock 2]]''» была абвешчана ў 2008 годзе, яе распрацоўкай занялася «''[[2K Marin]]''». Левін заявіў, што «''Irrational''» (тады «''2K Boston''») не была ўцягнута ў сіквел гульні, таму што яны хацелі паспрабаваць прыдумаць нешта «''вельмі, вельмі іншае''», што пазней і было зроблена ў «''[[BioShock Infinite]]''»<ref name="Interview: Ken Levine">{{cite web | url = http://www.gamesindustry.biz/articles/ken-levine-part-one | title = Interview: Ken Levine – Part One | publisher = GamesIndustry.biz | date = 2008-08-05 | accessdate = 2008-08-05 | first = Phil | last = Elliott }}</ref>. «''BioShock 3''» таксама была абвешчана, яе выпуск меркаваўся, хутчэй за ўсё, адначасова з фільмам «''BioShock''»<ref name="Bioshock 3 Announced">{{cite web | url = http://xbox360.ign.com/articles/879/879727p1.html | title = BioShock 3 Announced | publisher = IGN | date = 2008-06-05 | accessdate = 2008-06-05 | first = Ryan | last = Geddes }}</ref>. Падзеі «''BioShock 2''» адбываюцца каля дзесяці гадоў пасля падзей першай гульні. Гулец бярэ на сябе ролю суб’екта ''Delta'', папярэдніка Вялікіх Татуляк, які павінен шукаць сваю былую «''Маленькую сястрычку''» Элеанору. «''BioShock 2''» была выпушчана для «''[[Windows]]''», «''[[PC]]''», «''[[Mac OS X|Mac]]''», «''[[Xbox 360]]''» і «''[[PlayStation 3]]''» ва ўсім свеце 9 лютага 2010 года. У той час як «''[[BioShock Infinite]]''», распрацаваная «''Irrational Games''» і выпушчаная ў 2013 годзе, падзяляе назву і шмат падобных канцэпцый гульні з «''BioShock''», гульня не з’яўляецца сіквелам або прыквелам у серыі. Яе падзеі адбываюцца на борце паветранага горада Калумбія ў 1912 годзе. Галоўным героем з’яўляецца былы агент {{нп5|Пінкертан|Пінкертана|en|Pinkerton (detective agency)}} Букер Дэ Віт, які спрабуе выратаваць жанчыну па імі Элізабет з антыўтопіі<ref>{{cite web | url = http://www.wired.com/gamelife/2010/08/bioshock-infinite/ | title = First Look: BioShock Infinite Satirizes American Imperialism, in the Sky | first= Olivia | last = Koski | date = 2010-08-12 | accessdate = 2011-09-23 | work = Wired }}</ref>. «''Infinite''» уключае магчымасці множных сусветаў, адна сцэна падчас гульні адбываецца ў маяку і батыскафе з ''Захаплення'', хоць ніякая сувязь з 1912 годам у першай гульні з трэцяй не дадзена<ref>{{Cite web | url = http://www.forbes.com/sites/insertcoin/2013/03/27/an-attempt-to-understand-bioshock-infinites-brilliant-and-bizarre-ending | title = An Attempt to Understand BioShock Infinite's Brilliant and Bizarre Ending | first = Paul | last = Tassi | date = 2013-03-27 | accessdate = 2013-03-28 | work = [[Forbes]] }}</ref>. Падзеі пашырэння пад назвай «''[[BioShock Infinite: Burial at Sea|Burial at Sea]]''», адбываюцца ў ''Захапленні'' ў [[1959]] годзе, да вайны паміж Атласам і Раянам, працягваючы гісторыю Букера і Элізабет. Гэтае пашырэнне звязвае дзве гісторыі, першай і трэцяй гульні. Пасля завяршэння распрацоўкі «''BioShock Infinite''» і яго пашырэнняў Левін заявіў, што ён рэструктурызуе «''Irrational Games''», каб кампанія засяродзілася на больш дробных праектах. «''2K Games''» працягвае трымаць правы інтэлектуальнай ўласнасці на «''BioShock''» і плануе працягваць распрацоўваць гульні ў гэтай серыі, улічваючы рамкі, устаноўленыя Левіным і яго камандай, паколькі існуе «''багатае творчае палатно''» для наступных гісторый<ref>{{Cite web | url=http://www.gamespot.com/articles/bioshock-universe-a-rich-creative-canvas-for-many-new-stories/1100-6417894/ | title=BioShock universe a "rich creative canvas" for many new stories | first=Eddie | last=Makuch | date=2014-02-21 | accessdate=2014-08-29 | publisher=GameSpot }}</ref>. === Абмежаваная серыя === Пасля стварэння петыцыі «''Take-Two''» заявілі, што яны апублікаюць спецыяльнае выданне «''BioShock''», толькі калі хадайніцтва атрымае 5000 подпісаў<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/lepetition | title = Will There Be a Limited Collector's Edition? | first = Elizabeth | last = Tobey | date = 2007-03-27 | accessdate = 2007-11-04 | publisher = Cult of Rapture | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120310053723/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/lepetition | archivedate = 10 сакавіка 2012 | url-status = dead }}</ref>, гэтая лічба подпісаў была дасягнутая толькі пасля пяці гадзін<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/bioshockleannounce | title = There Will Be A Limited Collector's Edition! | first = Elizabeth | last = Tobey | date = 2007-03-28 | accessdate = 2007-11-04 | publisher = Cult of Rapture | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120310055716/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/bioshockleannounce | archivedate = 10 сакавіка 2012 | url-status = dead }}</ref>. Пазней апытанне было размешчана на сайце супольнасці «''Cult of Rapture''» (кіраваўся «''2K Games''»), на якім наведвальнікі маглі галасаваць, якія функцыі яны больш за ўсё хацелі б бачыць у спецыяльным выданні; кампанія заявіла, што распрацоўшчыкі будуць сур’ёзна разглядаць гэтае апытанне<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/designthele | title = Design the BioShock Limited Edition Box | first = Elizabeth | last = Tobey | date = 2007-04-18 | accessdate = 2007-11-04 | publisher = Cult of Rapture | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120228211220/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/designthele | archivedate = 28 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref>. Каб вызначыць, якія творы мастацтва будуць выкарыстоўвацца абмежаванага выдання, «''2K Games''» правяла конкурс, пераможцам стаў графічны дызайнер і ўладальнік «''Crystal Clear Art''» Адам Мэер<ref>{{cite web|url=http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/bioartbookcoverwinners|title=The ''BioShock'' Cover Art Contest Winners|accessdate=2007-10-20|date=2007-05-28|publisher=Cult of Rapture|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110815202614/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/bioartbookcoverwinners|archivedate=15 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. 23 красавіка 2007 года «''Cult of Rapture''» пацвердзіў, што выданне абмежаванай серыі будзе ўключаць у сябе 6-цалёвую (150 мм) статуэтку «''Вялікага татулькі''» (многія з якіх былі пашкоджаныя з-за транспартнага кантэйнера, які ўпаў), DVD і CD-саўндтрэк<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/latestlenews | publisher = Cult of Rapture | title = The Latest News on the BioShock LE | date = 2007-04-23 | accessdate = 2007-11-04 | first = Elizabeth | last = Tobey | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120228211315/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/latestlenews | archivedate = 28 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref>. Перад выпускам спецыяльнага выдання, прапанаваны саўндтрэк на CD быў заменены на ''The Rapture EP''.<ref>{{cite web | url = http://kotaku.com/gaming/its-free/a-bioshockep-with-period-remixes-290859.php | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071112063230/http://kotaku.com/gaming/its-free/a-bioshockep-with-period-remixes-290859.php | archivedate = 2007-11-12 | title = A ''BioShock''...EP? With "Period" Remixes? | date = 2007-08-17 | accessdate = 2011-09-24 | publisher = Kotaku | first = Luke | last = Plunkett }}</ref>. === Друкаваныя медыя === «''BioShock: Breaking the Mold''» — кніга, якая змяшчала малюнкі з гульні, была выпушчана «''2K Games''» 13 жніўня 2007 года. Даступная ў нізкай і высокай якасці, у фармаце [[PDF]] на афіцыйным сайце «''2K Games''»<ref>{{cite web | url = http://arstechnica.com/journals/thumbs.ars/2007/08/14/bioshock-art-book-available-for-free-download | title = High-resolution ''Bioshock'' art book available for free download | publisher = Ars Technica | date = 2007-07-14 | accessdate = 2007-08-21 | first = Ben | last = Kuchera}}</ref><ref>{{cite web | url = http://forums.2kgames.com/showthread.php?44569-BioShock-Breaking-the-Mold-Developer-s-Edition-Artbook | title = ''BioShock'': Breaking the Mold | publisher = 2K Games | accessdate = 2007-08-21 | date = 2007-07-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120324083810/http://forums.2kgames.com/showthread.php?44569-BioShock-Breaking-the-Mold-Developer-s-Edition-Artbook | archivedate = 24 сакавіка 2012 | url-status = dead }}</ref>. Да 1 кастрычніка 2007 года «''2K Games''» не пасылаў друкаваную версію кнігі да ўладальнікаў калекцыйнага выдання, чые фігуркі Вялікіх Татуляк былі разбітыя, у якасці кампенсацыі за час, які спатрэбіўся, каб замяніць іх<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/bustedbd | title = Big Daddy Figurine Issue | publisher = 2K Games | date = 2007-08-20 | accessdate = 2007-08-23 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120228211340/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/bustedbd | archivedate = 28 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref>. На 31 кастрычніка 2008 года пераможцы конкурсу «''Breaking the Mold: Developers Edition Artbook Cover Contest''» былі абвешчаныя на ''cultofrapture.com''<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/developereditionartbook | title = Winners of the "Breaking the Mold: Developers Edition Artbook Cover Contest" | publisher = 2K Games | accessdate = 2008-10-31 | date = 2008-10-31 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120228211345/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/developereditionartbook | archivedate = 28 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref>. Раман-прыквел пад назвай «''BioShock: Rapture''», напісаны {{нп5|Джон Шырлі|Джонам Шырлі|en|John Shirley}}, быў апублікаваны 19 ліпеня 2011 года. Кніга падрабязна распавядае пра будаўніцтва горада і падзеі, якія прывялі да яго гібелі. Сюжэт кнігі змяшчае некалькі персанажаў «''BioShock''»<ref>{{cite web | url = http://www.bit-tech.net/gaming/pc/2011/07/30/bioshock-rapture-book-review/1 | title = BioShock: Rapture Book Review | first = Joe | last = Martin | date = 2011-07-30 | accessdate = 2011-09-23 | publisher = Bit-Tech }}</ref>. === Адменены фільм === Пасля рэлізу гульні з’явіліся чуткі пра магчымую экранізацыю гульні. Меркавалася выкарыстоўваць метад {{нп5|Хромакей|зялёнага экрана|en|Chroma key}}, як у фільме «''{{нп5|300 спартанцаў (фільм, 2006)|300 спартанцаў|en|300 (film)}}''», каб паказаць асяроддзе ''Захаплення''<ref>{{cite web | url = http://www.joystiq.com/2008/01/08/rumor-bioshock-movie-murmurs-in-hollywood/ | title =Rumor: BioShock movie murmurs in Hollywood | publisher = Joystiq | first = Ludwig | last = Keitzmann | date = 2008-01-08 | accessdate = 2008-01-10 }}</ref>. 9 мая 2008 года «''Take Two''» абвясціла аб угодзе з «''[[Universal Studios]]''» аб стварэнні фільма «''BioShock''». Рэжысёрам павінны быў стаць {{нп5|Гор Вярбінскі|Гор Вярбінскі|en|Gore Verbinski}}, аўтарам сцэнарыя [[Джон Логан]]<ref>{{cite news | url = http://www.variety.com/article/VR1117985365.html?categoryId=13&cs=1 | title = Gore Verbinski to direct 'Bioshock' | date = 2008-05-09 | accessdate = 2008-05-09 | publisher = Variety | first=Michael | last= Flemming | first2=Ben | last2=Fritz}}</ref>. Фільм, як чакалася, меў быць выпушчаны ў 2010 годзе, але вытворчасць была прыпынена з-за бюджэтных праблем<ref>{{cite news | url = http://www.variety.com/article/VR1118002851.html?categoryid=13&cs=1&nid=2854 | title = Universal halts Verbinski's 'Bioshock' | date = 2009-04-24 | accessdate = 2009-04-29 | publisher = Variety | first=Michael | last=Fleming}}</ref>. 24 жніўня 2009 года было выяўлена, што Вярбінскі выпаў з праекту з-за рашэння студыі экранізаваць гульню за мяжой, каб захаваць бюджэт пад кантролем. Вярбінскі лічыў, што гэтая праца абцяжарыла сваю працу над «''[[Ранга]]''». Тады {{нп5|Хуан Карлас Фрэснадзілья|Хуан Карлас Фрэснадзілья|en|Juan Carlos Fresnadillo}} вёў перамовы, каб узяць Вярбінскі ў якасці прадзюсара<ref>{{cite news | url = http://www.variety.com/article/VR1118007622.html?categoryId=13&cs=1 | title =Universal picks 'Bioshock' helmer | publisher = Variety | first = Michael | last = Flemming | date = 2009-08-23 | accessdate = 2009-08-23 }}</ref>. У студзені 2010 года праект быў у стадыі папярэдняй вытворчасці, рэжысёрамі былі Хуан Карлас Фрэснадзілья і Брэйдэн Лінч, галасавы мастак з «''BioShock 2''»<ref>{{cite web | url =http://www.bradenlynch.com/Home.html | title =Bioshock film status | date =2010-01-01 | accessdate =7 снежня 2015 | archiveurl =https://www.webcitation.org/65tTvII9A?url=http://www.bradenlynch.com/Home.html | archivedate =3 сакавіка 2012 | url-status =dead }}</ref>. Да ліпеня фільм сутыкаўся з праблемамі бюджэту, але вытворца Гор Вярбінскі сказаў, што каманда працуе над фільмам. Ён таксама сказаў, што фільм будзе мець рэйтынг «''Hard R''»<ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/bioshock-film-budget-extraordinarily-high | title =BioShock film bill "extraordinarily high" | publisher = Eurogamer | first = Robert | last = Purchese | date = 2010-07-01 | accessdate = 2010-07-13 }}</ref>. Кен Левін у інтэрв’ю 30 жніўня 2010 года, сказаў: «''Я скажу, што гэта па-ранейшаму актыўная рэч, і гэта тое, пра што мы актыўна гаворым і актыўна працуем''». Вярбінскі пазней казаў, што, спрабуючы захаваць рэйтынг «''R''», яны былі не ў стане знайсці якія-небудзь студыі, што паставіла будучыню фільма пад пагрозай<ref>{{cite web | url = http://www.wired.com/gamelife/2011/02/bioshock-movie-2/ | title = 'R' Rating Killed the BioShock Movie | first = Jason | last = Schrier | date = 2011-02-15 | accessdate = 2011-02-15 | work = Wired }}</ref>. У сакавіку 2013 года Левін пацвердзіў, што фільм афіцыйна адменены. Левін заявіў, што пасля «''{{нп5|Захавальнікі, фільм|Захавальнікаў|en|Watchmen (film)}}''» студыі «''Warner''» не захацела працаваць над «''BioShock''», акрамя таго, былі праблемы з бюджэтам у $ 200 млн, які запатрабаваў Вярбінскі. Яны папрасілі яго разгледзець прапанову ў $ 80 млн бюджэту, але Вярбінскі не захацеў прыняць гэта. «''Universal''» пазней запрапанаваў новага рэжысёра для працы з меншым бюджэтам, але Левін і «''2K Games''» палічылі, што новы рэжысёр не быў добра падыходзячы матэрыялу. Левін прыняць рашэнне скончыць праект, мяркуючы, што фільм не будзе зроблены з бягучым наборам кампрамісаў яны павінны былі б зрабіць<ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2013-03-12-ken-levine-personally-killed-off-the-bioshock-film-heres-why | title = Ken Levine personally killed off the BioShock film – here's why | publisher = Eurogamer | date = 2013-03-12 | accessdate = 2013-03-12 | first = Martin | last = Robinson }}</ref>. У студзені 2014 года малюнкі з адмененага фільма ўсплылі ў Інтэрнэце, паказваючы, як магла б выглядаць адаптацыя<ref>[http://wegotthiscovered.com/movies/return-rapture-concept-art-cancelled-bioshock-film/ Return To Rapture With This Concept Art For The Cancelled BioShock Film]</ref>. == Заўвагі == ;Заўвагі {{notelist}} ;Нататкі {{Reflist|colwidth=30em}} == Для далейшага чытання == * ''BioShock: Rapture'', by John Shirley (2011) ISBN 0-7653-2484-9 == External links == * {{official website|http://www.bioshockgame.com/site/agegate.html}} * [http://www.2kgames.com/cultofrapture/ The Cult of Rapture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150203170924/http://www.2kgames.com/cultofrapture/ |date=3 лютага 2015 }} * {{Moby game|id=/game/bioshock}} * [http://www.feralinteractive.com/game/bioshock ''BioShock''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120504080359/http://www.feralinteractive.com/game/bioshock |date=4 мая 2012 }} at [[Feral Interactive]] * {{dmoz|Games/Video_Games/Shooter/B/BioShock_Series/BioShock|''BioShock''}} * {{IMDb title|id=1094581|title=BioShock}} {{Бібліяінфармацыя}} {{BioShock}} {{Irrational Games}} {{Прэмія BAFTA Games найлепшай гульні}} [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]] [[Катэгорыя:Утопіі]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2007 года]] [[Катэгорыя:BioShock]] ga1fakxyhg5d1bynjtpbnx5oktst32a 0 266511 5135334 5111471 2026-05-03T14:33:03Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:BioShock]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135334 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні | image = | developer = [[2K Marin]]<br>[[2K China]] <br>[[2K Australia]] и [[Digital Extremes]] (шматкарыстальніцкая гульня)<br>[[Arkane Studios]] (дапамога ў дызайне лакацый) | publishers = [[2K Games]] | translator = {{сцяг|Расія}} [[1C]] | designer = | engine = [[Vengeance Engine|Vengeance Engine 2]] | version = 1.5 (16 сакавіка 2011) (PC) <ref>[http://www.ag.ru/files/patches/bioshock_2 AG.ru — Патчи BioShock 2]</ref><ref>[http://www.shacknews.com/file/26053/bioshock-2-patch-14-protector Shacknews — BioShock 2 patch 1.4 — Protector Trials DLC]</ref> | released = [[9 лютага]] [[2010 год у гульнях|2010]]<ref>[http://stopgame.ru/newsdata/9732 Дата выхода для BioShock 2] — новость от 19 сентября 2009</ref><br>{{сцяг|Расія}} [[18 чэрвеня]] [[2010 год у гульнях|2010]] | genres = [[Шутар ад першай асобы]] | modes = [[Адзіночная игра]], [[шматкарыстальніцкая гульня]] | ratings = | platforms = [[Персанальны камп’ютар|PC]] ([[Windows]]), [[Xbox 360]], [[PS3]], [[Mac]], [[PS4]], [[Xbox One]] | media = [[DVD]], [[Blu-ray Disc]], [[Лічбавая дыстрыбуцыя]] | requirements= | input = '''[[Персанальны камп’ютар|PC]]:''' [[клавіятура]] і [[Камп’ютарная мыш|мыш]]<br> '''[[PlayStation 3|PS3]], [[Xbox 360]], [[PlayStation 4|PS4]], [[Xbox One]]:''' [[геймпад]] | site = http://www.bioshock2game.com | publisher=|genre= }} '''BioShock 2''' — камп’ютарная гульня ў жанры [[шутар ад першай асобы]], распрацаваная студыяй [[2K Marin]] для [[Microsoft Windows]], [[PlayStation 3]] і [[Xbox 360]]. Рэліз адбыўся 9 лютага 2010. Гульня з’яўляецца працягам [[BioShock]] ([[2007]]). Версія для OS X была выпушчаная [[29 сакавіка]] [[2012]] [[Feral Interactive]]. Дзеянне гульні разгортваецца ў выдуманым горадзе [[Захапленне (BioShock)|Захапленне]] ў [[1968]] годзе, праз восем гадоў пасля падзей першай гульні. Галоўным героем з’яўляецца адзін з першых прататыпаў [[Вялікі Татулька (BioShock)|Вялікіх Татуляк]] — істот, чые органы імплантуюцца ў вадалазныя касцюмы. Вялікі Татулька на імя Дэльта не памятае падзеі папярэдняга дзесяцігоддзя, і мае задачу знайсці сваю сястрычку, з якой ён быў звязаны. Баючыся, што гэтая сустрэча можа разбурыць яе планы, Сафія Лэмб, галоўны [[антаганіст]] ў гульні, пасылае супраць героя мутантаў, якія называюць сябе «Сям'ёй Захаплення». {{зноскі}} == Спасылкі == * [Http://www.bioshock2game.com/ Афіцыйны сайт] {{Бібліяінфармацыя}} {{BioShock}} [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2010 года]] [[Катэгорыя:BioShock]] 5uo4aoy9r7842jp27kk0yb2lm0bw0fo 0 266528 5135336 5111475 2026-05-03T14:33:25Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:BioShock]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135336 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні |загаловак = BioShock Infinite: Burial at Sea |выява = [[Файл:BioShock Infinite Burial at Sea — Episode One.jpg|250px]] |подпіс = |распрацоўшчык = {{нп3|Irrational Games|Irrational Games|en|Irrational Games}} |выдавец = {{нп3|2K Games|2K Games|en|2K Games}} |лакалізатар/ы = |мова інтэрфейсу = асноўныя мовы свету |серыя = {{нп3|BioShock, серыя|BioShock|en|BioShock (series)}} |дата анонсу = |даты выпуску = ''Episode One''<br />12 лістапада 2013<br />''Episode Two''<br />25 сакавіка 2014 |платформы = [[Microsoft Windows]]<br />[[PlayStation 3]]<br />[[Xbox 360]]<br />[[Mac OS X]] |рухавічок = [[Unreal Engine|Unreal Engine 3]] |ліцэнзія = |бюджэт = |версія = |жанр = [[Шутар ад першай асобы]] |рэжым = [[Аднакарыстальніцкая гульня]] |рэйтынг/і = |носьбіты = {{нп3|лічбавая дыстрыб’юцыя|лічбавая дыстрыб'юцыя|ru|Цифровая дистрибуция}} |сістэмныя патрабаванні = |кіраванне = [[геймпад]], [[камп’ютарная клавіятура|клавіятура]], [[камп’ютарная мыш|мыш]] |сайт = [http://www.bioshockinfinite.com/ru/burial-at-sea-ep1 Афіцыйны сайт] }} '''BioShock Infinite: Burial at Sea''' («''Марская магіла''», літаральна — «''Пахаванне ў моры''») — дадатак для [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарнай гульні]] «''[[BioShock Infinite]]''», які з’яўляецца працягам асноўнай сюжэтнай лініі. «''Burial at Sea''» складаецца з двух раздзелаў. Распрацоўшчыкі прадставілі гульцам цалкам новую гісторыю Букера і Элізабет, але ўжо не ў нябесным горадзе ''Калумбія'', а пад вадой, у горадзе ''[[Захапленне (BioShock)|Захапленне]]''. Каманда на чале з Кенам Левіным вырашыла вярнуць гульцоў на месца падзей першых дзвюх гульняў. == Сюжэт == === Episode One === У гэтай гісторыі Букер Дэ Віт з’яўляецца прыватным дэтэктывам у Захапленні, які, як правіла, робіць брудную працу для сваіх кліентаў. Напярэдадні 1959 года таямнічая жанчына па імі Элізабет просіць яго расследаваць знікненне маленькай дзяўчынкі Салі. Намеры Элізабет няясныя і яна не жадае раскрываць любую важную інфармацыю акрамя толькі таго, што Салі жывая і мясцовы мастак Сандэр Коэн можа мець інфармацыю аб яе месцазнаходжанні. Па прыбыцці ў клуб Коэна ім становіцца вядома, што для ўваходу трэба быць у масках, створаных спецыяльна для гасцей яго вечарынкі. Букер і Элізабет ідуць на пошукі такой маскі па суседніх крамах, у выніку чаго Букеру даводзіцца ўпотай красціся, каб атрымаць яе. Пасля некалькіх спроб яны знаходзяць маску з дапамогай якой, у выніку, трапляюць на вечарыну Коэна. Мастак сцвярджае, што ведае, дзе шукаць Салі, але раскажа гэта толькі калі Букер і Элізабэт станчаць. Пасля танца Коэн аглушае герояў і адпраўляе іх ва ўнівермаг кантрабандыста Фантэйна, які быў затоплены Раянам. Па прыбыцці голас Коэна распавядае, што Салі знаходзіцца ў аддзеле гаспадарчых тавараў. Букер і Элізабет адпраўляюцца туды, сустракаючы супраціўленне мутантаў. У адной з сцэн Элізабет паказвае Букер сваю здольнасць рабіць парывы, пасля чаго з’яўляецца магчымасць выкарыстоўваць іх у баі. Дабраўшыся да Салі, героі адразу губляюць яе ў адной з труб, дзе хаваліся маленькая сястрычка. Спрабуючы выцягнуць дзяўчынку з трубахода, Букер і Элізабет закрываюць ўсе выхады, акрамя аднаго ў краме цацак і, награваючы трубаход, прымушаюць Салі вылезці да апошняга выхаду, але дзяўчынка кліча [[Вялікі Татулька (BioShock)|Вялікага Татульку]]. Пасля знішчэння Татулькі Букер спрабуе выцягнуць Салі з трубахода, і тут Дэ Віт успамінае пра мінулае, а Элізабет кажа Букеру адпусціць Салі. У дадзеным эпізодзе паказваюцца дзеянні, якія адбываюцца ў канцы арыгінала, калі Букер спрабуе адабраць Анну ў маладога Комстака, але ўжо ад асобы Комстака, побач з якім стаяла Элізабет і Лютэсы, а пасля закрыцця разрыву дзяўчынка губляе не кончык мезенца, а галаву. Букер адпускае Салі і каецца перад Элізабет. Яна называе Букера Комстакам, затым побач з героямі з’яўляюцца Лютэсы. Яны расказваюць пра мінулае Комстака: калі яго стала адольваць пачуццё віны за смерць Анны, Закарыя папрасіў Лютэсаў знайсці месца, дзе можна ўсё забыць. Гэтым месцам стаў ''Захапленне'', дзе ніколі не было Анны. Комстак працягвае каяцца перад Элізабет, але, нечакана, Вялікі Татулька пранізвае Закарыю свідрам. === Episode Two === Сюжэт гэтага эпізоду пачынаецца з бачанняў Элізабет, у якіх яна бяжыць за Салі па вуліцах Парыжа; раптам мірная абстаноўка змяняецца цемрай і Элізабет становіцца сведкам гібелі Салі. Элізабет прыходзіць у сябе (гэта значыць з моманту заканчэння падзей першага эпізоду) і бачыць цела Комстака і Атласа са сваёй бандай. Яны бяруць у палон Салі і збіраюцца забіць Элізабет, але ў апошні момант з дапамогай вобразу Букера ёй атрымоўваецца заключыць з Атласам здзелку і пазбегнуць смерці. У абмен на Салі Элізабет абяцае вызваліць Атласа з яго бандай са зняволення ў патанулым супермаркеце (на справе літаральна падняць увесь будынак зноў у горад). У далейшым Элізабет знаходзіць свой труп і ўспамінае, што яна таксама стала ахвярай Вялікага Татулькі, які забіў Комстака, і яе чарговая копія была адпраўлена Лютэсамі ў свет ''Захаплення'', але наўзамен яна страціла ўсе свае здольнасці. Таксама ў яе зноў з’явіўся мезенец. Пазней яна пазнае, што ў доктара Сушонга была машына для адкрыцця партала ў свет Калумбіі. Тым не менш машына была зламаная. Адрамантаваўшы машыну, яна адпраўляецца ў Калумбію. У Калумбіі яна дастае сілкавальны элемент дырыжабляў, неабходны для ўзняцця будынка супермаркета, а таксама даведаецца пра таямніцы імпрытынга, гэта значыць як да яе прывязалі апеку Салаўя. Гэтую ж методыку выкарыстоўвалі і для прывязкі вялікіх папочек да сястрычкам ў ''Захапленні''. Вярнуўшыся, яна ўсталёўвае сілкавальны элемент ў падставы будынка і падымае супермаркет да горада. Тым не менш, яна зноў трапляе ў рукі банды Атласа. Атлас катуе яе, патрабуючы дастаць яму «''туза ў рукаве''» — ключавую фразу для кантролю над Джэкам (галоўным героем [[BioShock|першай гульні]] серыі). У падсвядомасці з дапамогай вобразу Букера яна ўспамінае, што «''туз у рукаве''» знаходзіцца ў клініцы доктара Сушонга. Адправіўшыся туды, яна становіцца сведкай гібелі Сушонга ад рукі Вялікага Татулькі. На стале, ля трупа доктара яна знаходзіць канверт. Калі яна прыносіць канверт бандзе, яна ўсведамляе, што Атлас не дазволіць ёй сысці жывой. Калі ён бачыць у канверце толькі зашыфраваную формулу, Атлас патрабуе Элізабет расшыфраваць формулу. Пасля таго, як Элізабет кажа ключавую фразу «''Будзь ласкавы''», ён наносіць ёй апошні, смяротны ўдар. Пазней ён кажа пра пасадку на самалёт Джэка, які павінен дапамагчы зрынуць Раяна. У выніку Элізабет памірае з усмешкай на твары, ведаючы, што ў будучыні Джэк уратуе сястрычак, уключаючы Салі. Такім чынам гераіня ірве ланцуг кровапраліцця — Элізабет адчувала віну перад Салі, выкарыстоўваючы яе для помсты Комстоку. == Спасылкі == * [http://www.bioshockinfinite.com/ru/burial-at-sea-ep1 Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150514093817/http://www.bioshockinfinite.com/ru/burial-at-sea-ep1/ |date=14 мая 2015 }} * [http://ru.bioshock.wikia.com/wiki/Burial_at_Sea_-_Episode_1 BioShock Wiki] * [http://www.metacritic.com/game/pc/bioshock-infinite-burial-at-sea---episode-one BioShock Infinite: Burial at Sea — Episode One] на сайце [[Metacritic]] * [http://www.gamerankings.com/pc/725073-bioshock-infinite-burial-at-sea-episode-one/index.html BioShock Infinite: Burial at Sea — Episode One] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140219090941/http://www.gamerankings.com/pc/725073-bioshock-infinite-burial-at-sea-episode-one/index.html |date=19 лютага 2014 }} на сайце [[Game Rankings]] * [http://www.metacritic.com/game/pc/bioshock-infinite-burial-at-sea---episode-two BioShock Infinite: Burial at Sea — Episode Two] на сайце [[Metacritic]] * [http://www.gamerankings.com/pc/725076-bioshock-infinite-burial-at-sea-episode-two/index.html BioShock Infinite: Burial at Sea — Episode Two] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140328075648/http://www.gamerankings.com/pc/725076-bioshock-infinite-burial-at-sea-episode-two/index.html |date=28 сакавіка 2014 }} на сайце [[Game Rankings]] {{Бібліяінфармацыя}} {{BioShock}} {{Irrational Games}} [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]] [[Катэгорыя:Утопіі]] [[Катэгорыя:Працягі камп’ютарных гульняў]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2013 года]] [[Катэгорыя:BioShock]] 7fuwjr07gnogqzgyh8avwswtqq7guok 0 276791 5135537 5038632 2026-05-04T06:10:26Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Siemens]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135537 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Сіменс (значэнні)}} {{Кампанія |размяшчэнне = {{DEU}} |ключавыя фігуры = Джо Кезер,<br /> CEO }} '''Siemens AG''' ('''Зіменс''', больш распаўсюджана '''Сі́менс''', {{lang-de|Siemens Aktiengesellschaft}}, [[Xetra]]: SIEGn, [[FWB]]: SIEGn, [[NYSE]]: SI)&nbsp;— другі ў свеце і найбуйнейшы ў [[Еўропа|Еўропе]]<ref>http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=agxq4nZkE.lc&refer=germany</ref> міжнародны [[канцэрн]], які працуе ў галіне электратэхнікі, электронікі, энергетыкі, машынабудавання, медыцыны, сувязі і святлатэхнікі. Штаб-кватэры ў [[Берлін]]е і [[Мюнхен]]е ([[Германія]]). Па рэйтынгу найбуйнейшых публічных кампаній свету ў 2011 годзе часопіса [[Forbes]] кампанія займае 50 месца.<ref>[http://www.forbes.com/global2000/#p_1_s_a0_All%20industries_All%20countries_All%20states_Siemens Рэйтынг найбуйнейшых публічных кампаній свету часопіса «Forbes»]</ref> Агульная колькасць работнікаў Siemens і яе падраздзяленняў складае прыкладна 360000 чалавек, якія працуюць у 190 краінах. Кансалідаваная выручка кампаніі склала 73 млрд € ў 2011 годзе. Акцыямі кампаніі карыстаюцца на [[Франкфурцкая фондавая біржа|Франкфурцкай фондавай біржы]] і з [[12 сакавіка]] [[2001]] года на [[Нью-Ёркская фондавая біржа|Нью-Ёркскай фондавай біржы]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|«Сіменс»||386}} == Спасылкі == {{commonscat|Siemens}} *{{Афіцыйны сайт}} {{DAX}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кампаніі Мюнхена]] [[Катэгорыя:Кампаніі Берліна]] [[Катэгорыя:Siemens]] k1b61x558ww7fo6cs1emf1whzsgyntx 0 277364 5135450 5134486 2026-05-03T19:26:58Z Için warum 153459 гэта беларуская вёска, а не латышская 5135450 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Упірэвічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Upirevičy_(01).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 08|lat_sec = 51 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 25|lon_sec = 40 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Барысаўскі |сельсавет = Перасадскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243023558 }} '''Упірэ́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Upirevičy}}, {{lang-ru|Упиревичи}}) — [[вёска]] ў [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Перасадскі сельсавет|Перасадскага сельсавета]]. [[Файл:Upirevičy, Trajeckaja. Упірэвічы, Траецкая (I. Sierbaŭ, 1911).jpg|злева|міні|Свята-Траецкая цакрва ў 1911 годзе. Фотаздымак [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісака Сербава]]]] == Назва == Па-беларуску ''упір'' — тое ж самае, што й «[[вампір]]», «хадзячы мярцвяк»<ref>И. И. Носович. Словарь белорусского наречия. Санкт-Петербург, 1870. С. 661.</ref>. У заходне-бранскіх гаворках ''упір'' — «настойлівы, упарты»<ref>Чалавек: Тэматычны слоўнік. Мінск, 2006.</ref>. Недалёка ад сучаснай латвійскай мяжы ([[Богіна]]) фіксавалася прозвішча Упіровіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99G3-59MT-X?i=498&cat=1397729&lang=pl</ref>. З-паблізу — латышскае ''Upirs''<ref>https://uzvardi.lv/surname/628994</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Перасадскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Перасадскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Барысаўскага раёна]] 6mb3nu4dkqvrgm55qirdobn9z2k1lgc 0 281285 5135319 5134477 2026-05-03T13:23:51Z Için warum 153459 Адкат праўкі [[Special:Diff/5134477|5134477]] аўтарства [[Special:Contributions/Peisatai|Peisatai]] ([[User talk:Peisatai|размовы]]) 5135319 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Паздзеркі |выява = Паздерки, юго-западная сторона.jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Крупіцкі }} '''Па́здзеркі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Pazdzierki}}, {{lang-ru|Паздерки}}), раней '''Паздзёркі''' — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Грэбенка (рака)|Грэбенка]]. Уваходзіць у склад [[Крупіцкі сельсавет|Крупіцкага сельсавета]]. == Назва == З-пад [[Івянец|Івянца]] было прозвішча Паздзер, было [[Гродна|горадзенскае]] Паздзерскі<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-J9TC-5?i=193&cat=1107447 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-JS4M-4?i=253&cat=2323279</ref>. Ёсць чэшскае прозвішча [[:cs:Pazdera|Pazdera]]. Ёсць латышскае ''Pasders''<ref>https://uzvardi.lv/surname/633552</ref>. На думку [[Алесь Мікус|Алеся Мікуса]], паходзіць ад старажытнага балцка-літоўскага двухасноўнага імені ''Pas-deras''<ref>Алесь Мікус. Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе. Масква, 2025. С. 27.</ref>. Ва Удмурціі ёсць вёска ''Паздеры''<ref>[https://minnac.ru/v-udmurtii-otkryli-pervyj-muzhskoj-monastyr В Удмуртии открыли первый мужской монастырь]</ref>. == Гісторыя == Вядома з другой паловы XVIII стагоддзя, належала да маёнтка [[Анопаль (вёска)|Анопаль]] уласнасці [[Радзівілы|Радзівілаў]]. Уваходзіла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Маенскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1815 годзе была [[Уніяцтва|ўніяцкая]] капліца. Пасля 1861 года ў Самахвалавіцкай воласці Мінскага павета. На 1888 год у вёсцы сярод землеўладальнікаў былі: Ігнат Паўлаў Ламак (5 і 1/6 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяціны]] зямлі), Юрый Ігнатаў Ламак (5 і 1/6 дзесяціны), Якаў Ігнатаў Ламак (5 і 1/6 дзесяціны), Міхась Піліпаў Матрунчык (15 і 1/3 дзесяціны), усе праваслаўныя сяляне{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=34}}{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=38}}. У другой палове XIX стагоддзя на могілках была [[Праваслаўе|праваслаўная]] царква Святой Ганны, належала да парафіі [[Пяцеўшчына]]. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы была кузня. У 1912 годзе адкрыта [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 20 жніўня 1924 года ў Крупіцкім сельсавеце [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930). З 18 студзеня 1931 года ў [[Койданаўскі раён|Койданаўскім раёне]]. З 23 сакавіка 1932 года ў падпарадкаванні Менскага гарсавета. З 26 траўня 1935 года ў Менскім раёне. З 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці. У часе рэпрэсій 1930-х гадоў прынамсі 1 жыхар вёскі быў расстраляны<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2793026|title=Списки жертв — Врублевский Иосиф Вдамирович|website=base.memo.ru|access-date=2025-12-09}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1815 год — 92 жыхары мужчынскага полу * 1897 год — 50 двароў, 268 жыхароў * 1908 год — 48 двароў, 591 жыхар{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=148}} * 1917 год — 44 двары, 298 жыхароў (усе [[беларусы]]){{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=150}} * 1926 год — 42 двары, 226 жыхароў * 1997 год — 43 двары, 80 жыхароў * 1999 год — 54 жыхары * 2009 год — 43 жыхары * 2019 год — 35 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-12-08}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3|Паздзеркі|437—438}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи [за 1888 год]|арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/46/Списокъ_Землевладѣльцевъ_Минской_Губерніи_за_1888_год.pdf|адказны = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Минская Губернская Типографія|год = 1889|том = |старонкі = |старонак = 419|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|7|926|Paździorki|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Крупіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Крупіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] jaba41fhrju98skpokfbqexdklyb0w0 0 283288 5135310 5006279 2026-05-03T12:56:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5135310 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Медзенае |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 14|lat_sec = 18 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 52|lon_sec = 26 |CoordAddon = |CoordScale = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Шацкі }} '''Ме́дзенае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ме́дзянае'''</ref> ({{lang-be-trans|Miedzienaje}}, {{lang-ru|Меденое}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]. == Гісторыя == Паселішча вядома з канца XIX стагоддзя як [[урочышча]] ў [[Амяльнянская воласць|Амяльнянскай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Паводле перапісу 1917 года [[засценак]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Амяльнянскай воласці накіроўвалі звароты ў [[Народны Сакратарыят Беларусі]] са скаргамі на дзеянні нямецкіх акупацыйных улад<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Да 29 чэрвеня 2006 года вёска ўваходзіла ў склад [[Селецкі сельсавет|Селецкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor21/text21689.htm Решение Минского областного Совета депутатов от 29 июня 2006 г. №222 "Об упразднении Горелецкого, Краснооктябрьского, Селецкого, Сергеевичского сельсоветов и изменении границ Новоселковского, Пуховичского, Ветеревичского сельсоветов и Правдинского поссовета Пуховичского района"]{{ref-ru}}</ref>. З 2006 года па 28 траўня 2013 года ў складзе [[Вецярэвіцкі сельсавет|Вецярэвіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1897 год — 16 двароў, 80 жыхароў * 1908 год — 10 двароў, 42 жыхары * 1917 год — 15 двароў, 83 жыхары, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=110}} * 1960 год — 104 жыхары * 2002 год — 4 двары, 6 жыхароў * 2009 год — 3 жыхары<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Итоговые данные перепеси населения Республики Беларусь 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }}</ref> * 2019 год — няма жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-06-03|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Медзенае|160}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шацкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] qajwtea5o6e29wbmm7tv9m2etn5x17g 0 283429 5135315 5134490 2026-05-03T13:01:48Z Için warum 153459 Адкат праўкі [[Special:Diff/5134490|5134490]] аўтарства [[Special:Contributions/Peisatai|Peisatai]] ([[User talk:Peisatai|размовы]]) 5135315 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ушаловічы |вобласць = Мінская |раён = Слуцкі |сельсавет = Бокшыцкі }} '''Ушало́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ušalovičy}}, {{lang-ru|Ушаловичи}}) — [[вёска]] ў [[Слуцкі раён|Слуцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бокшыцкі сельсавет|Бокшыцкага сельсавета]]. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назвы вёсак Ушалы, Ушаловічы ўтвораны ад прозвішчаў Ушал, Ушаловіч<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 387.</ref>. Фіксавалася старое літоўскае прозвішча Ушаль, было падвіленскае Ушаловіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-F9RG-T?i=454</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-G3Y6-M?i=488&cat=1566392</ref>. Ёсць латышскае ''Ušals''<ref>https://uzvardi.lv/surname/613343</ref>. Па-татарску ''ушал'' — гарэзлівы [[дамавік]] ці [[вадзянік]]<ref>Татарско-русский словарь : В 2-х т. Т. 2. Казань, 2007.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Міхась Лазарук]] (1926—2000) — беларускі літаратуразнавец, крытык, педагог. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бокшыцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бокшыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Слуцкага раёна]] 42v7vaz2lnjojvfcuz63kmpkivxykt6 0 284125 5135553 5134965 2026-05-04T06:34:15Z Krupski Oleg 16820 дапаўненне 5135553 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Аляксандраўскі Брэсцкі кадэцкі корпус |Скарачэнне = Брэсцкі кадэцкі корпус |выява = Bieraście, Bernardynski. Берасьце, Бэрнардынскі (1855) (2).jpg |подпіс = Будынак у Брэсце ў 1841-1854 гадах, дзе размяшчаўся Брэсцкі кадэцкі корпус. |Заснаваны = 1841 |Зачынена = 1863 |Тып = [[кадэцкі корпус]] |Дэвіз = * «Жыццё — Радзіме. Душа — Богу. Сэрца — людзям. Гонар — нікому!» * «Кадэт для кадэта — сябар і брат» |Адрас = * [[Брэст]] (з 1841) * [[Масква]] (з 1854) * [[Вільня]] (1860-1863) |краіна = [[Расійская імперыя]] |Commons = Brest Cadet Corps }} '''Брэсцкі кадэцкі корпус''' або '''Аляксандраўскі Брэсцкі кадэцкі корпус''', з 1857 — '''Аляксандраўскі кадэцкі корпус''' — [[кадэцкі корпус]], [[Расійская імперыя|расійская]] сярэдняя ваенна-навучальная ўстанова закрытага тыпу ў [[Брэст|Брэсце]] для падрыхтоўкі дваранскіх дзяцей да вайсковай службы. == Гісторыя корпуса == [[Файл:(1888) жетон Александровского Брестского кадетского корпуса.jpg|thumb|right|150px|Жэтон Аляксандраўскага Брэсцкага кадэцкага корпуса 1888 года выпуску.]] Дзейнічаў у 1842—1863 гадах. Заснаваны на сродкі скарбу, а таксама памешчыкаў [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай губерняў]]. Найменне «Аляксандраўскі» — у імя будучага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], які ў 1849—1855 гадах быў галоўным начальнікам (шэфам) кадэцкіх карпусоў Расіі. Размяшчаўся ў пераабсталяваным будынку бернардзінскага кляштара на [[Валынскае ўмацаванне|Валынскім умацаванні]] [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]]. Быў разлічаны на 400 навучэнцаў (кадэтаў). На вучобу прымаліся дзеці дваран, штаб- і обер-афіцэраў узростам 9,5—11,5 гадоў. Выкладаліся агульнаадукацыйныя прадметы за курс гімназіі (мовы, прыродазнаўчыя і грамадазнаўчыя навукі), страявая падрыхтоўка, верхавая язда, ружэйная стральба, фехтаванне, гімнастыка, плаванне, музыка і танцы. Выпускнікоў накіроўвалі пераважна ў юнкерскія вучылішчы<ref>{{Cite web|url=http://www.ruscadet.ru/history/rkk_1701_1918/1731_1862/al-brest/comm.htm|title=Александровский Брестский кадетский корпус|website=www.ruscadet.ru|access-date=2025-11-20}}</ref>. [[Файл:(1894) реверс жетона Брестского кадетского корпуса.jpg|thumb|right|150px|Рэверс значка Аляксандраўскага Брэсцкага кадэцкага корпуса 1894 года выпуску.]] У сувязі з пачаткам [[Крымская вайна|Крымскай вайны 1853—1856 гадоў]] і абвяшчэннем ваеннага становішча ў Брэсцкай крэпасці Брэсцкі кадэцкі корпус у 1854 годзе пераведзены ў Маскву, а ў 1860 годзе — у [[Вільнюс|Вільню]], дзе ў 1863 годзе скасаваны з рэформай ваенна-навучальных устаноў. Многія з выхаванцаў корпуса пазней сталі дзеячамі рэвалюцыйнага руху ў Расіі, кіраўнікамі і ўдзельнікамі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] у Беларусі, [[Літва|Літве]] і [[Польшча|Польшчы]], у тым ліку [[П. І. Адамовіч]], [[Я. В. Дамброўскі]], [[Я. Ф. Кульчыцкі]], [[Б. В. Люгайла]], [[І. А. Падбельскі]], [[З. У. Падлеўскі]], [[Б. С. Паўловіч]], [[Я. А. Пыдзеўскі]], [[М. В. Сакалоў]], [[А. Г. Стаброўскі]], [[П. Ф. Уладычанскі]] і іншыя. У Брэсцкім кадэцкім корпусе навучаўся будучы беларускі мастак [[Апалінар Гараўскі]] і яго браты. У кадэцкім корпусе мастацкія здольнасці Апалінара заўважыў адзін з выхавальнікаў, палкоўнік Бенуа, заахвочваў маляваць і пазнаёміў з сваім братам вядомым архітэктарам [[Мікалай Бенуа|Мікалаем Бенуа]]. == Дырэктары == * 1842—1852 — {{нп1|Аляксандр Пятровіч Гельмерсэн|Аляксандр Пятровіч Гельмерсэн|uk|Гельмерсен Олександр Петрович}}; * 12 мая 1852 — 9 чэрвеня 1852 — Мэйнандэр; * 9 чэрвеня 1852 — 25 сакавіка 1854 — {{нп1|Уладзімір Мікалаевіч Назімаў|Уладзімір Мікалаевіч Назімаў|uk|Назімов Володимир Миколайович}}; * з вясны 1854 — {{нп1|Фёдар Філіпавіч Рэдыгер|Фёдар Філіпавіч Рэдыгер|uk|Редігер Федір Пилипович}}; * 1859—1863 — {{нп1|Мікалай Карлавіч Баўмгартэн|Мікалай Карлавіч Баўмгартэн|uk|Баумгартен Микола Карлович}}. == Педагогі == * {{нп1|Мікалай Вікенцьевіч Альберціні|Мікалай Вікенцьевіч Альберціні|uk|Альбертіні Микола Вікентійович}}; * {{нп1|Антон Іванавіч Лакс|Антон Іванавіч Лакс|uk|Лакс Антон Іванович}}; * {{нп1|Мікалай Пятровіч Някрасаў|Мікалай Пятровіч Някрасаў|uk|Некрасов Микола Петрович}}; * {{нп1|Аляксандр Дзмітрыевіч Гарамыкін|Аляксандр Дзмітрыевіч Гарамыкін|uk|Горемикін Олександр Дмитрович}}; * {{нп1|Траадзій Васільевіч Шаўроў|Траадзій Васільевіч Шаўроў|uk|Шавров Троадій Васильович}}; * Канстанцін Мацвеевіч Хадкевіч, * Васіль Барысавіч Чысцякоў, * Іван Ягоравіч Цюрын, * Мікалай Пятровіч Лектарскі, * Эрнэст Лаўрэнцьевіч Жэрбе, * Ілля Сцяпанавіч Едзінеўскі, * Мікіта Аляксеевіч Гарызонтаў, * Генрых Карлавіч Ланкенау, * Карл Карлавіч Марэль, * Роберт Іванавіч Джозефсан, * Адам Іванавіч Казьмян і іншыя. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} * {{ВТ-ВЭС | Александровский Брестский кадетский корпус | аўтар = | том = 1 | старонкі = 252—253 }}{{Ref-ru}} * {{кніга |спасылка = https://www.academia.edu/77244554/From_Publishing_to_the_Publisher_Portugal_and_Changes_in_the_World_of_Print_in_the_Nineteenth_Century |загаловак = Мятежный корпус: из истории Александровского Брестского кадетского корпуса (1842–1863) |аўтар = П. И. Бригадин, А. М. Лукашевич |месца = [[Мінск|Минск]] |выдавецтва = ГИУСТ [[БДУ|БГУ]] |год = 2007 |старонак = 183 |isbn = 978-985-6739-74-6 |ref = БГУ}}{{Ref-ru}} * ''Еленский Осип'' «Мои воспоминания о забытом корпусе» // Русская старина.&nbsp;— [[1895]].&nbsp;— [https://www.prlib.ru/item/362600 Т.83. №&nbsp;6.&nbsp;— С.143—169]; [https://www.prlib.ru/item/362525 Т.84. №&nbsp;11.&nbsp;— С.185—203].{{ref-ru}} * Кадэцкі корпус // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя: У 2 тамах / Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) [і інш.]; Навуковыя кансультанты: Я. К. Анішчанка [і інш.]. Том 2: К — Я. — 2-е выданне. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2007. — С.9. == Спасылкі == * {{commonscat-inline|Brest Cadet Corps|Брэсцкі кадэцкі корпус}} * {{ref-ru}} [http://mnsvu.org/index.php/option/content/task/view/id/300 Брестский Александровский кадетский корпус] // Сайт выпускников Минского СВУ * {{ref-ru}} [http://www.armymuseum.ru/kad20_r.html Кадеты и кадетские корпуса российской империи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101119205016/http://armymuseum.ru/kad20_r.html |date=19 лістапада 2010 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Брэста]] [[Катэгорыя:Кадэцкія карпусы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1841 годзе]] rda72cmx4w7gyi325aeqy7dxc6cw8uj 0 289816 5135507 5118078 2026-05-03T22:18:41Z DBatura 73587 /* */ 5135507 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Афганская вайна (1979—1989) |частка = [[Грамадзянская вайна ў Афганістане]], [[Халодная вайна]] |выява = RIAN archive 21225 On watch.jpg |загаловак = Савецкі салдат у Афганістане, 1988 год |дата = [[25 снежня]] [[1979]] — [[15 лютага]] [[1989]] |месца = [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан|Афганістан]] |прычына = [[Красавіцкая рэвалюцыя]] і пачатак грамадзянскай вайны ў Афганістане; Імкненне [[СССР]] падтрымаць [[Народна-дэмакратычная партыя Афганістана|НДПА]] і засцерагчы свае паўднёвыя межы. |змены = |вынік = [[Пат]]авая ваенная сітуацыя; заключэнне {{не перакладзена 3|Жэнеўскія пагадненні, 1988|Жэнеўскіх пагадненняў|en|Geneva Accord (1988)}}; [[вывад савецкіх войскаў з Афганістана]], грамадзянская вайна [[Грамадзянская вайна ў Афганістане, 1989—1992|працягнулася]] |праціўнік1 = {{Сцяг|СССР|1955}} [[СССР]]<br /> ** <small>[[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане|АКСВ]]</small> *** <small>[[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|ГСВСА]]</small> ** <small>[[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ]]</small> {{Сцяг|Афганістан|1979}} [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан|ДРА]]<br /> ** <small>[[Узброеныя сілы Дэмакратычнай Рэспублікі Афганістан|УС ДРА]]</small> ** <small> [[ХАД]]</small> ''пры падтрымцы:''<br />{{сцягафікацыя|Індыя}}<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE5D7153EF934A35750C0A96F948260 India to Provide Aid to Government in Afghanistan – NYTimes.com, March 7, 1989]</ref><ref>[https://books.google.ru/books?id=QgX0bQ3Enj4C&printsec=frontcover&hl=de#v=onepage&q&f=false Ruud van Dijk,William Glenn Gray,Svetlana Savranskaya,Jeremi Suri,Qiang Zhai, Encyclopedia of the Cold War, p. 433]</ref><br>{{сцягафікацыя|ГДР}}<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=YeYBAwAAQBAJ&pg=PA40&lpg=PA40&dq=%22east+germany%22+%22afghanistan%22+support+government+pdpa&source=bl&ots=s9b9yl5apr&sig=XpbvqZoc7TMYB26AxMdy1g7Fmeg&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi4jaaYq9HYAhVjAsAKHSuJAzoQ6AEINDAB#v=onepage&q=%22east%20germany%22%20%22afghanistan%22%20support%20government%20pdpa&f=false |title=Afghanistan- Aid, Armies and Empires: Aid, Armies and Empires - Peter Marsden - Google Books |publisher=Books.google.com |date=2009-01-30 |accessdate=2018-01-19}}</ref> |праціўнік2 = {{Сцяг|Джыхад}} [[Афганскія маджахеды|Суніцкія маджахеды]]: ** «[[Пешаварская сямёрка]]» *** <small>[[Ісламская партыя Афганістана|«ІПА»]]</small> *** <small>[[Ісламскае таварыства Афганістана|«ІТА»]]</small> *** <small>«[[Ісламскі саюз вызвалення Афганістана|ІСВА]]»</small> *** <small>«[[Нацыянальны ісламскі фронт Афганістана|НІФА]]»</small> *** <small>«[[Рух ісламскай рэвалюцыі Афганістана|РІРА]]»</small> *** <small>«[[Ісламская партыя Афганістана Юнуса Халеса|ІПА(ЮХ)]]»</small> *** <small>«[[Нацыянальны фронт выратавання Афганістана|НФВА]]»</small> ** ''Замежныя баявікі:'' *** <small>[[Егіпецкі ісламскі джыхад]] </small> *** <small>[[:en:Maktab al-Khidamat|«Мактаб-аль-Хідамат»]]</small> *** <small>[[Аль-Каіда]]</small> ''пры падтрымцы:''<br /> {{Сцягафікацыя|Пакістан}}<ref name=autogenerated10>у т.л. навучальныя лагеры для баявікоў</ref><br /> {{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}}<br /> {{Сцягафікацыя|ЗША}}<ref name=autogenerated10 /><br /> {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}<ref name=autogenerated10 /><br /> {{Сцягафікацыя|Кітай}}<ref name=autogenerated10 /><br /> {{Сцяг|Егіпет|1972}} [[Егіпет]]<br /> {{Сцягафікацыя|ФРГ}}<ref>{{Cite web |url=http://www.focus.de/politik/ausland/afghanistan/operation-sommerregen-bnd-war-im-afghanistan-krieg-der-sowjets-aktiv_aid_1121585.html |title=„Operation Sommerregen“: BND-Agenten waren im Afghanistan-Krieg gegen die Sowjets aktiv - Afghanistan - FOCUS Online - Nachrichten<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2 лістапада 2015 |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924184116/http://www.focus.de/politik/ausland/afghanistan/operation-sommerregen-bnd-war-im-afghanistan-krieg-der-sowjets-aktiv_aid_1121585.html |url-status=dead }}</ref> ---- {{Сцяг|Джыхад}} [[Афганскія маджахеды|Шыіцкія маджахеды]]: **[[Шыіцкая васьмёрка]] *** <small>Хезбэ Ала</small> *** <small>Наср</small> *** <small>КСІРА</small> *** <small>[[Шыіцкая васьмёрка|Іншыя]]</small> ''пры падтрымцы:''<br /> {{Сцяг|Іран|1964}} [[Іран]]<br /><ref name=autogenerated10 /> ---- {{Чырвоны сцяг}} [[Мааізм|Мааісцкія]] паўстанцы: ** <small>[[:en:Afghanistan Liberation Organization|ALO]]</small> ** <small>[[:en:Liberation Organization of the People of Afghanistan|SAMA]]</small> ** <small>[[:en:Afghanistan Mujahedin Freedom Fighters Front|AMFFF]]</small> |камандзір1 = {{Сцяг СССР}} '''[[Леанід Ільіч Брэжнеў|Л. І. Брэжнеў]]'''<br /> {{Сцяг СССР}} '''[[Юрый Уладзіміравіч Андропаў|Ю. У. Андропаў]]'''<br /> {{Сцяг СССР}} '''[[Канстанцін Усцінавіч Чарненка|К. У. Чарненка]]'''<br /> {{Сцяг СССР}} '''[[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Гарбачоў]]'''<br /> {{Сцяг СССР}} [[Сяргей Леанідавіч Сокалаў|С. Л. Сокалаў]]<br /> {{Сцяг СССР}} [[Валянцін Іванавіч Варэннікаў|В. І. Варэннікаў]]<br /> {{Сцяг СССР}} [[Юрый Уладзіміравіч Тухарынаў|Ю. У. Тухарынаў]]<br /> {{Сцяг СССР}} [[Барыс Іванавіч Ткач|Б. І. Ткач]]<br /> {{Сцяг СССР}} [[Віктар Фёдаравіч Ярмакоў|В. Ф. Ярмакоў]]<br /> {{Сцяг СССР}} [[Леанід Яўстаф'евіч Генералаў|Л. Я. Генералаў]]<br /> {{Сцяг СССР}} [[Ігар Мікалаевіч Радзівонаў|І. Н. Радзівонаў]]<br /> {{Сцяг СССР}} [[Віктар Пятровіч Дубынін|В. П. Дубынін]]<br /> {{Сцяг СССР}} [[Барыс Усеваладавіч Громаў|Б. У. Громаў]]<br /> {{Сцяг Афганістана (1979-1987)}} '''[[Бабрак Кармаль]]'''<br /> {{Сцяг Афганістана (1979-1987)}} '''[[Махамед Наджыбула]]'''<br /> {{Сцяг Афганістана (1979-1987)}} [[Мухамед Рафі]]<br /> {{Сцяг Афганістана (1979-1987)}} [[Абдул Кадыр]]<br /> {{Сцяг Афганістана (1979-1987)}} [[Назар Мухамед, генерал|Назар Мухамед]]<br /> {{Сцяг Афганістана (1979-1987)}} [[Шахнаваз Танай]]<br /> {{Сцяг Афганістана (1979-1987)}} [[Абдул-Рашыд Дустум]] |камандзір2 = {{Сцяг|Джыхад}} [[Гульбедзін Хекмаціяр|Г. Хекмаціяр]],<br /> {{Сцяг|Джыхад}} [[Бурханудзін Рабані|Б. Рабані]],<br /> {{Сцяг|Джыхад}} [[Ахмад Шах Масуд]],<br /> {{Сцяг|Джыхад}} [[Ісмаіл-хан]],<br /> {{Сцяг|Джыхад}} [[Юнус Халес]],<br /> {{Сцяг|Джыхад}} [[Джалалудзін Хакані|Д. Хакані]],<br /> {{Сцяг|Джыхад}} [[Саід Мансур]],<br /> {{Сцяг|Джыхад}} [[Абдул Алі Мазары]],<br /> {{Сцяг|Джыхад}} [[Мухамед Набі|М. Набі]],<br /> {{Сцяг|Джыхад}} [[Себгатула Маджадэдзі|С. Маджадэдзі]],<br /> {{Сцяг|Джыхад}} [[Абдул Хак, афганскі маджахед|Абдул Хак]],<br /> {{Сцяг|Джыхад}} [[Абдул Рахім Вардак]],<br /> {{Сцяг|Джыхад}} [[Абдул Расул Саяф]],<br /> {{Сцяг|Джыхад}} Саед Гайлані<br /> |сілы1 = {{Сцяг СССР|22px}} 80—104 тыс. ваеннаслужачых<ref name=hro>[https://web.archive.org/web/20010519210510/http://www.hro.org/editions/karta/nr24-25/victim.htm Афіцыйныя даныя пра савецкія страты ў Афганістане]</ref>,<br />{{Сцяг Афганістана (1979-1987)|22px}} 50—130 тыс. ваеннаслужачых<ref name=borba>{{Cite web |url=http://www.1917.com/International/Iran/1104263867.html |title=Класавая барацьба ў афганскім грамадстве у 2-й пал. XX стагоддзя |access-date=2 лістапада 2015 |archive-date=26 верасня 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926221902/http://www.1917.com/International/Iran/1104263867.html |url-status=dead }}</ref> Паводле даных «НВО», не больш за 300 тыс.<ref>40-я армія, колькасць якой у розны час вагалася ад 100 да 120 тыс. салдат і афіцэраў. Усяго ж савецкія і афганскія ўзброеныя сілы (з улікам вайсковых падраздзяленняў усіх сілавых структур) не перавышалі 300 тыс. Гл. [http://nvo.ng.ru/spforces/2000-09-22/7_kaskader.html ''Валентин Ютов.'' Каскадёры // «НВО», 22.09.2000].</ref> |сілы2 = {{Сцяг|Джыхад}} Паводле савецкіх звестак: ад 25 тыс. ([[1980]]) <br /> да звыш 140 тыс. ([[1988]])<ref>''Никитенко Е. Г.'' Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — ISBN 5-17-018154-X, 5-271-07363-7 — С. 94, 110.</ref>; паводле звестак Д. Крайла, да 400 тыс. <ref>[http://www.afghanistan.ru/doc/14905.html] Страты ў вайне 1979—1989 гг.</ref> |страты1 = {{Сцяг СССР|22px}} 15&nbsp;052 загінулых, <br /> 53&nbsp;753 параненых, <br /> 417 зніклых без весткі,<br />{{Сцяг Афганістана (1979-1987)|22px}} ад 18&nbsp;000 да 25&nbsp;000 загінулых, <br /> 77&nbsp;000 параненых. |страты2 = {{Сцяг|Джыхад}} ад 75&nbsp;000 да 90&nbsp;000 забітых, звыш 75&nbsp;000 параненых<ref>{{кніга|спасылка=http://books.google.com/?id=Hz5NzJtg48kC&pg=PA115&dq=soviet+afghan+war+safronov#v=onepage&q=soviet%20afghan%20war%20safronov&f=false|загаловак=War, politics and society in Afghanistan, 1978–1992|аўтар=Antonio Giustozzi|выдавецтва=Hurst|год=2000|isbn=1-85065-396-8}} {{oq|en|A tentative estimate for total mujahideen losses in 1980-02 may be in the 150–180,000 range, with maybe half of them killed.}}</ref>. |агульныя страты = ад 670 тыс. да 2 млн загінулых | url = http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234165740 | title = ВВС: Выход из тупика. Закончить афганскую войну оказалось труднее, чем начать | publisher = ЦентрАзия | accessdate = 20 ноября 2009 | archiveurl = http://www.webcitation.org/685oqK2ib | archivedate = 2012-06-01 }} '''Афганская вайна''' ({{lang-ps|په افغانستان کې شوروی جګړه&lrm;}}, {{lang-fa|جنگ شوروی در افغانستان&lrm;}} — '''Савецкая вайна ў Афганістане''', таксама '''першая грамадзянская вайна ў Афганістане''' і '''Афганска-савецкая вайна''') — 9-гадовая ваенная кампанія [[СССР]] у [[Афганістан]]е са снежня [[1979]] года па люты [[1989]] года супраць баевікоў руху маджахедаў. Скончылася вывадам савецкага войска паводле пункта 5 {{нп3|Жэнеўскае пагадненне 1988 года|Жэнеўскага пагаднення|en|Geneva Accords (1988)}} аб узаемасувязі для ўладжання датычнага Афганістана становішча ад [[14 красавіка]] [[1988]] года, якое падпісалі міністры замежных спраў Афганістану і [[Пакістан]]у {{нп3|Абдул Вакіль||ru|Абду-л-Вакиль}} (1986—1992) і {{нп3|Сахабзада Якуб-Хан||en|Sahabzada Yaqub Khan}} (1982—1991) адпаведна. У якасці паручальнікаў пагадненне падпісалі міністры замежных спраў [[ЗША]] і СССР [[Джордж Шульц]] (1982—1989) і [[Эдуард Шэварнадзэ]] (1985—1990) адпаведна. == Перадгісторыя == Адносіны [[СССР|Савецкага Саюза]] з [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан|Дэмакратычнай Рэспублікай Афганістан]] традыцыйна адрозніваліся дружалюбным характарам, незалежна ад палітычных рэжымаў у Кабуле. Пабудаваныя пры тэхнічным садзейнічанні СССР аб’екты прамысловасці складалі да 1978 года да 60 % усіх афганскіх прадпрыемстваў. Але на пачатку 1970-х гг. Афганістан па-ранейшаму ўяўляў сабой адно з самых бедных дзяржаў свету. Статыстыка сведчыла, што 40 % насельніцтва пражывала ў абсалютнай галечы. Пасля перамогі ў красавіку 1978 года Красавіцкай рэвалюцыі, генеральны сакратар НДПА Н. М. Таракі абвясціў аб уступленні краіны на шлях [[сацыялізм]]у. У Маскве гэта сустрэлі з падвышанай увагай. [[5 снежня]] паміж дзвюма краінамі быў заключаны Дагавор аб дружбе, добрасуседстве і супрацоўніцтве. Тым часам у НДПА даўно ішла барацьба паміж фракцыямі «Хальк» (кіраўнікі — Н.-М. Таракі і Х. Амін) і «Парчам» (Б. Кармаль). У краіне, па сутнасці, правалілася аграрная рэформа, яе ліхаманіла ад рэпрэсій, груба парушаліся нормы [[іслам]]у. Афганістан апынуўся перад фактам развязвання маштабнай [[грамадзянская вайна|грамадзянскай вайны]]. Ужо ранняй вясной [[1979]] года Таракі папрасіў увесці савецкія войскі на тэрыторыю Афганістана, каб прадухіліць горшы сцэнар падзей. Пазней такія просьбы паўтараліся неаднаразова і зыходзілі не толькі ад Таракі, але і іншых афганскіх кіраўнікоў. У гэты ж час з’явіўся рух маджахедаў, які ставіўся да ісламарадыкальнай апазіцыі. == Асноўныя падзеі == === Перад вайной === У ліпені ў Баграм прыбыў батальён з 111-га гвардзейскага парашутна-дэсантнага палка 105-й паветрана-дэсантнай дывізіі. Гэта было першае воінскае падраздзяленне Савецкай Арміі ў Афганістане. [[27 лістапада]] на самалётах [[Ан-22]] з аэрадрома «Гостомель» прыбыў кантыгент з 120 чалавек асабовага складу для арганізацыі сувязі будучыні камандавання савецкіх войскаў у [[Кабул]]е з ваеннымі дарадцамі пры дывізіях нд ДРА. Перакідкай займалася 10-е Упраўленне ГШ ВС СССР. У пачатку снежня ў Афганістан прыбыў першы «Мусульманскі батальён» — ''154 ооСпН 15 обрСпН''. [[14 снежня]] прыбыў у [[Баграм]] яшчэ адзін асобны батальён ''345 опдп''. === Першы перыяд (1979—1984) === 24 снежня 1979 года [[Міністэрства абароны СССР|Міністр абароны СССР]] [[Дзмітрый Усцінаў]] Дырэктывай № 312/12/001 зацвердзіў увод войскаў у Афганістан. [[25 снежня]] за 36 км ад [[Кабул]]а аб скалу {{нп3|Катастрофа Іл-76 пад Кабулам|разбіўся|ru|Катастрофа Ил-76 под Кабулом (1979)}} савецкі ваенна-транспартны самалёт [[Іл-76]], у выніку чаго загінулі 47 ваенных {{нп3|350-ы парашутна-дэсантны полк|350-га парашутна-дэсантнага палка|ru|350-й гвардейский парашютно-десантный полк}} ([[пасёлак]] [[Баравуха]], [[Полацкі раён]], [[Віцебская вобласць]], [[Беларуская ССР]]) {{нп3|103-я паветрана-дэсантная дывізія|103-й паветрана-дэсантнай дывізіі|ru|103-я гвардейская воздушно-десантная дивизия}} ([[Віцебск]]). А 19:30 654 савецкія ваенныя, апранутыя ў афганскую форму, у рамках аперацыі «Шторм-333», пачалі ў Кабуле [[Штурм палаца Аміна|штурм]] {{нп3|Палац Тадж-Бек|Вялікага каралеўскага палаца|en|Tajbeg Palace}}, дзе застрэлілі старшыню ўрада Афганістана [[Хафізула Амін|Хафізулу Аміна]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Сымон Свістуновіч]].|загаловак=Закладнікі часу|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=88005|выданне=[[Звязда]]|тып=[[газета]]|год=28 кастрычніка 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-10-28 206 (27070)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/88027/28kas-7indd.pdf 7]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>, яго 2 малалетных сыноў і каля 200 афганскіх ваенных. Страты савецкіх нападнікаў склалі 20 чалавек забітымі і 32 — параненымі. 7 студзеня 1980 года Пянджскі зводны баявы атрад памежных войскаў [[КДБ СССР]] (204 чалавекі пры шасці БТР) пераправіўся верталётамі і на плаўсродках праз раку [[Пяндж]] і размясціўся гарнізонам у афганскім кішлаку Нуса, прыкрыўшы савецкі раённы цэнтр Кала-Хумб і прымежную дарогу на [[Душанбэ]]. Затым ён дэсантаваўся ў раён афганскага рачнога порта Шэрхан і прадухіліў пагрозу яго захопу мяцежнікамі. Неўзабаве на тэрыторыю Афганістана перабазаваліся і іншыя зводныя баявыя атрады пагранвойскаў (СПА). На кожным участку савецка-аўганскай мяжы было выстаўлена да трох СПА колькасцю па 100—120 чалавек. Цягам 9—11 студзеня 1980 года падраздзяленні {{нп3|108-я мотастралковая дывізія|108-й мотастралковай дывізіі|ru|103-я гвардейская воздушно-десантная дивизия}} ({{нп3|Цярмез||uz|Termiz}}, [[Сурхандар'інская вобласць]], [[Узбекская ССР]]) узялі [[кішлак]] {{нп3|Нахрын||en|Nahrin}} ([[правінцыя]] [[Баглан (правінцыя)|Баглан]]), дзе падняў мяцеж 4-й афганскі артылерыйскі полк. У ходзе бунту былі забітыя ўсе савецкія ваенныя саветнікі. Страты мяцежнікаў склалі 100 чалавек забітымі, 7 гармат і 5 аўтамабіляў. Савецкія войскі пры падаўленні паўстання страцілі 2 забітымі, 2 параненымі і 1 [[БМП-1]]. 10—11 студзеня ў Кабуле савецкія войскі забілі каля 100 ваенных мяцежнай 20-й афганскай дывізіі, страціўшы 2 савецкіх вайцоўцаў забітымі і 2 — параненымі. 20—24 лютага ў Кабуле адбылося паўстанне, у ходзе якога 22 лютага абстралялі савецкую амбасаду. 23 лютага ў сярэдзіне [[Тунэль|тунэля]] на [[перавал]]е {{нп3|Саланг, перавал|Саланг|en|Salang Pass}} (правінцыя [[Парван (правінцыя)|Парван]]) ад выхлапных газаў задыхнуліся 18 савецкіх ваенных, чыя калона спынілася ў выніку [[Дарожна-транспартнае здарэнне|дарожна-транспартнага здарэння]]. 29 лютага ў {{нп3|Бой пад кішлаком Шыгал|баі пад кішлаком Шыгал|ru|Бой у кишлака Шигал}} (правінцыя [[Кунар (правінцыя)|Кунар]]) 317-ы парашутна-дэсантны [[полк]] (Віцебск) страціў 37 чалавек забітымі і 26 — параненымі. У акружэнні паранены [[беларус]] [[Мікалай Чэпік]] ({{ДН|16|4|1960}}; [[вёска]] [[Первы Май (Пухавіцкі раён)|Первы Май]], [[Пухавіцкі раён]], [[Мінская вобласць]]) падарваў на бліжэйшым дрэве [[міну]] {{нп3|МОН-100||en|MON-100}}, чым забіў 32 маджахедаў. Да 2 сакавіка Кунарскі наступ на 30-ы горны пяхотны полк маджахедаў прывёў да гібелі 52 савецкіх дэсатнікаў і ранення яшчэ 43-х. 11 мая ў {{нп3|Бой пад кішлаком Хара|баі пад кішлаком Хара|ru|Бой у кишлака Хара}} (правінцыя Кунар) 150 маджахедаў забілі 46 і паранілі 65 савецкіх ваенных 1-га [[батальён]]а {{нп3|66-я мотастралковая брыгада|66-й мотастралковай брыгады|ru|66-я отдельная мотострелковая бригада}} ([[Алматы]], [[Казахская ССР]]). Страты з боку баевікоў склалі 36 чалавек забітымі і 84 — параненымі. 3 жніўня 1980 года ў {{нп3|Бой пад кішлаком Шаеста|баі пад кішлаком Шаеста|ru|Бой у кишлака Шаеста}} ({{нп3|Кішымскі павет||en|Kishim District}}, правінцыя [[Бадахшан (правінцыя)|Бадахшан]]) узброеныя атрады маджахедаў ({{нп3|Файзабад, Бадахшан|Файзабад|en|Fayzabad, Badakhshan}}, правінцыя Бадахшан) забілі 49 і паранілі 48 савецкіх ваенных [[201-я мотастралковая дывізія|201-й мотастралковай дывізіі]] ([[Душанбэ]], [[Таджыкская ССР]]). Цягам [[15 лістапада]] — [[5 снежня]] ў правінцыях [[Баміян (правінцыя)|Баміян]], [[Кабул (правінцыя)|Кабул]] і Парван савецкія войскі забілі звыш 500 і [[Ваеннапалонны|паланілі]] 736 афганскіх паўстанцаў. Цягам 1980 года афганскія маджахеды забілі 1484 ({{нп3|незваротныя страты||ru|Безвозвратные потери}}) і паранілі (звольненыя з войска) 725 савецкіх ваеннаслужачых, знішчылі 18 савецкіх [[танк]]аў, 173 адзінак бранятэхнікі, 40 верталётаў і самалётаў. 5 верасня 1981 года ў гарах Луркох за 40 км на паўночны ўсход ад {{нп3|Фарах, Афганістан|Фараха|en|Kishim District}} (правінцыя [[Фарах (правінцыя)|Фарах]]) афганскія паўстанцы паразілі з буйнакалібернага [[кулямёт]]а Дзегцярова-Шпагіна ([[ДШК]]) савецкі [[верталёт]] [[Мі-8|Мі-8Т]]. У выніку выбуху пры сутыкненні верталёта са скалой [[экіпаж]] загінуў разам з [[генерал-маёр]]ам {{нп3|Вадзім Хахалаў|Вадзімам Ха́халавым|ru|Хахалов, Вадим Николаевич}} на борце, які быў намеснікам камандзіра Ваенна-паветраных сіл (ВПС) [[Туркестанская ваенная акруга (СССР)|Туркестанскай ваеннай акругі]] СССР. [[6 верасня]] ў {{нп3|Панджшэрская цясніна|Панджшэрскай цясніне|en|Panjshir Valley}} (Панджшэрскі павет, правінцыя Парван; цяпер правінцыя [[Панджшэр (правінцыя)|Панджшэр]]) афганскія паўстанцы паранілі каля 100 савецкіх ваенных. Цягам 1981 г. афганскія паўстанцы забілі 1298 савецкіх акупантаў, 28 савецкіх танкаў, 128 адзінак бранятэхнікі, 17 [[гармата]]ў і [[мінамёт]]аў, 26 верталётаў і самалётаў. Цягам 16—30 мая 1982 года ў Панджшэрскай цясніне 5 тыс. афганскіх маджахедаў забілі 93 і паранілі 343 савецкіх ваенных. [[3 лістапада]] ў выніку [[Дарожны затор|дарожнага затору]] на перавале Саланг у тунэлі задыхнуліся 64 савецкія ваенныя і 112 грамадзянскіх афганцаў. Агулам цягам года афганскія паўстанцы забілі 1948 і паранілі 894 савецкіх ваеннаслужачых, знішчылі 17 савецкіх танкаў, 107 адзінак бранятэхнікі, 14 гармат і мінамётаў, 40 верталётаў і самалётаў. У красавіку 1983 года ў {{нп3|Ніджраб|Ніджрабскай|en|Nijrab}} цясніне (правінцыя [[Капіса (правінцыя)|Капіса]]) афганскія паўстанцы забілі 14 і паранілі 63 савецкіх ваенных. 16 мая ў Ганджагальскай цясніне ({{нп3|Сірканайскі павет||en|Sirkanay District}}, правінцыя Кунар) афганскія паўстанцы забілі 16 савецкіх ваенных 3-га батальёна 66-й мотастралковай брыгады. [[10 ліпеня]] ў цясніне {{нп3|Куран-Мунджанскі павет|Куран-Мунджанскага павета|en|Kuran wa Munjan District}} (правінцыя Бадахшан) загінулі 12 савецкіх ваенных 1-га батальёна {{нп3|860-ы мотастралковы полк|860-га мотастралковага палка|ru|860-й отдельный мотострелковый полк}} ([[Ош]], [[Ошская вобласць]], [[Кіргізская ССР]]). У ліпені 1983 г. афганскія паўстанцы пачалі аблогу {{нп3|Хост, Афганістан|Хоста|en|Khost}} (правінцы [[Хост (правінцыя)|Хост]]), якую працягвалі да канца лістапада [[1987]] года. У жніўні пачалася [[аблога]] {{нп3|Ургун|Ургуна|en|Urgun}} (правінцыя [[Пактыка (правінцыя)|Пактыка]]) 800 афганскімі маджахедамі, што доўжылася да [[16 студзеня]] 1984 года. Цягам 1983 г. афганскія паўстанцы забілі 1446 і паранілі 945 савецкіх ваеннаслужачых, знішчылі 186 адзінак савецкай бранятэхнікі, 13 танкаў і 37 верталётаў і самалётаў. 16 студзеня 1984 года над Ургунам афганскія паўстанцы ўпершыню збілі з {{нп3|Перанасны зенітна-ракетны комплекс|перанаснога зенітна-ракетнага комплекса|en|Man-portable air-defense system}} (ПЗРК) {{нп3|Страла 2|«Страла-2М»|ru|Стрела-2}} савецкі штурмавік [[Су-25]]. [[11 красавіка]] ў {{нп3|Суробскі павет, Кабул|Суробскім павеце|en|Surobi District (Kabul)}} (правінцыя Кабул) афганскія паўстанцы забілі 15 савецкіх ваенных 3-га батальёна 66-й мотастралковай брыгады. Цягам [[19 красавіка]] — [[4 мая]] ў Панджшэрскай цясніне афганскія паўстанцы забілі звыш 100 і паранілі 72 савецкіх ваенных {{нп3|40-я армія СССР|40-й арміі|ru|40-я армия (СССР, 1979—1989)}} ([[Ташкент]], Узбекская ССР). Цягам найбольш кровапралітнага ў вайне 1984 г. савецкая армія забілі каля 18 тыс. афганскіх паўстанцаў. Афганскія паўстанцы забілі 2343 і паранілі 1388 савецкіх ваенных, знішчылі 88 адзінак савецкай бранятэхнікі, 8 танкаў, 66 верталётаў і самалётаў. === Другі перыяд (1985—1987) === [[Файл:August 1985 Muja.jpg|thumb|250px|Баевікі пад [[Асмар]]ам (правінцыя [[Кунар (правінцыя)|Кунар]], жнівень 1985 г.)]] 21 красавіка 1985 года ў {{нп3|Бой у Мараварскай цясніне|Мараварскай цясніне|en|Battle of Maravar Pass}} (правінцыя Кунар) афганскія маджахеды забілі 29 савецкіх ваенных 5-га батальёна {{нп3|15-я брыгада спецыяльнага прызначэння|15-й брыгады спецыяльнага прызначэння ГРУ|ru|15-я отдельная бригада специального назначения}} (пасёлак [[Азадбаш]], [[Ташкенцкая вобласць]], Узбекская ССР). Цягам [[19 мая]] — [[12 чэрвеня]] ў ходзе {{нп3|Кунарская аперацыя|Кунарскай аперацыі|ru|Кунарская операция}} савецкія войскі 40-й арміі забілі каля 4200 афганскіх паўстанцаў. У ноч на 12 чэрвеня на авіябазе ў {{нп3|Шынданд, Афганістан|Шындандзе|en|Shindand, Herat}} (правінцыя [[Герат (правінцыя)|Герат]]) афганскія паўстанцы знішчылі 19 і пашкодзілі 13 самалётаў. Цягам [[13 ліпеня]] — [[29 жніўня]] ў правінцыі [[Хост (правінцыя)|Хост]] афганскія паўстанцы страцілі 2,4 тыс. чалавек забітымі. [[17 кастрычніка]] каля [[ледавік]]а ў Шутульскай цясніне (Панджшэрскі павет) 17 савецкіх ваенных 682-га палка 108-й мотастралковай дывізіі памерлі ад [[Абмаражэнне|пераахаладжэння]]. [[22 снежня]] ў {{нп3|Бой пад кішлаком Афрадж|баі пад кішлаком Афрыдж|ru|Бой у кишлака Афридж}} ({{нп3|Бахарацкі павет, Бадахшан|Бахарацкі павет|en|Baharak District, Badakhshan}}, правінцыя Бадахшан) афганскія паўстанцы забілі 19 памежнікаў савецкай заставы. Цягам 1985 г. савецкія акупанты забілі каля 17 тыс. афганскіх паўстанцаў. Афганскія паўстанцы забілі 1886 і паранілі 1751 савецкага акупанта, знішчылі 185 адзінак савецкай бранятэхнікі, 18 танкаў, 66 верталётаў і самалётаў. 20 красавіка 1986 года савецкія войскі часова захапілі паўстанцкую базу {{нп3|Джавара||ru|Джавара}} (правінцыя Хост), забіўшы цягам месяцавай аблогі 281 і параніўшы 363 афганскіх паўстанцаў. 17—[[18 чэрвеня]] ў {{нп3|Бой пад гарой Яфсадж|баі пад гарой Яфсадж|ru|Десант на гору Яфсадж}} ({{нп3|Чальскі павет||en|Chal District}}, правінцыя [[Тахар (правінцыя)|Тахар]]) афганскія паўстанцы забілі 21 і паранілі 40 савецкіх ваенных 783-га батальёна 201-й мотастралковай дывізіі. [[25 верасня]] пад {{нп3|Джэлалабад|Джэлалабадам|en|Jalalabad}} (правінцыя [[Нангархар (правінцыя)|Нангархар]]) афганскія паўстанцы ўпершыню збілі з ПЗРК «[[Стынгер]]» 2 савецкія верталёты Мі-8 і [[Мі-24]]. Цягам 1986 г. афганскія паўстанцы забілі 1333 і паранілі 1311 савецкіх ваеннаслужачых, знішчылі 126 адзінак савецкай бранятэхнікі, 14 танкаў, 61 верталёт і самалёт. У ноч на 9 красавіка 1987 года ў баі пад кішлаком Івалк ({{нп3|Хамаданійскі раён|Маскоўскі раён|en|Hamadoni District}}, [[Кулябская вобласць]], [[Таджыкская ССР]]) 22 савецкія памежнікі забілі 14 і паранілі 1 афганскага паўстанца. Цягам [[17 красавіка]] — {{ДС|13|6|1987}} г. у {{нп3|Бой пад Джаджы|баі пад Джаджы|en|Battle of Jaji}} ({{нп3|Джаджыйскі павет||en|Zazi District}}, правінцыя [[Пактыя (правінцыя)|Пактыя]]) 200 савецкіх ваенных забілі каля 120 афганскіх маджахедаў. [[31 кастрычніка]] ў {{нп3|Бой пад кішлаком Дуры|баі пад кішлаком Дуры|ru|Бой у кишлака Дури}} (правінцыя [[Забуль (правінцыя)|Забуль]]) савецкія ваенныя 7-га батальёна {{нп3|22-я брыгада спецыяльнага прызначэння|22-й брыгады спецыяльнага прызначэння|ru|22-я отдельная бригада специального назначения}} забілі 63 афганскіх паўстанцаў, страціўшы 12 чалавек забітымі. Цягам 1987 г. афганскія паўстанцы забілі 1215 і паранілі 1472 савецкіх ваеннаслужачых, знішчылі 128 адзінак савецкай бранятэхнікі, 7 танкаў, 68 верталётаў і самалётаў. === Трэці перыяд (1988—1989) === {{Гл. таксама|Вывад савецкіх войск з Афганістана}} [[Файл:RIAN archive 660671 Pullout of Soviet troops contingent from Afghanistan.jpg|thumb|250px|камандзір 40-й арміі [[Барыс Громаў]] абвяшчае вывад савецкай арміі з Афганістану (Кабул, [[1 мая]] 1988 г.)]] [[14 красавіка]] [[1988]] г. у [[Жэнева|Жэневе]] ([[Швейцарыя]]) міністры замежных спраў Афганістану і Пакістану [[Абдул Вакіль]] і [[Сахабзада Якуб-Хан]] адпаведна падпісалі Пагадненне аб узаемасувязі для ўладжання датычнага Афганістана становішча, якое набыло моц [[15 мая]] 1988 года. У якасці паручальнікаў Пагадненне падпісалі міністры замежных спраў ЗША і СССР [[Джордж Шульц]] і [[Эдуард Шэварнадзэ]] адпаведна. Пункт 5 Пагаднення прадугледжваў: «У адпаведнасці з тэрмінамі, ўзгодненымі між Саюзам Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік і Рэспублікай Афганістан адбудзецца паступовы вывад замежных войскаў, што пачнецца ў згаданы вышэй дзень набыцця Пагадненнем моцы. Першую палову войскаў выведуць да [[15 жніўня]] 1988 г., а вывад усіх войскаў скончыцца на працягу 9 месяцаў»<ref>{{cite web|author=|title=Пагадненне аб узаемасувязі для ўладжання датычнага Афганістана становішча|url=http://digitalcollections.library.cmu.edu/awweb/awarchive?type=file&item=709646|publisher=[[Універсітэт Карнегі і Мелана]]|language=en|date=2012|accessdate=31 кастрычніка 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. 24 чэрвеня 1988 года афганскія маджахеды захапілі {{нп3|Майданшахр||en|Maidan Shar}} (цэнтр правінцыі [[Вардак (правінцыя)|Вардак]]). [[4 жніўня]] ў памежнай мясцовасці правінцыі Хост пакістанскі [[самалёт-знішчальнік]] [[F-16]] збіў савецкі штурмавік Су-25 з намеснікам камандзіра ВПС 40-й арміі [[Аляксандр Руцкой|Аляксандрам Руцкім]], які ў выніку [[9 жніўня]] трапіў у палон да афганскіх паўстанцаў. [[7 жніўня]] афганскія паўстанцы захапілі [[Кундуз]] (цэнтр [[Кундуз (правінцыя)|аднайменнай правінцыі]]). [[8 жніўня]] — [[Талукан]] (цэнтр правінцыі [[Тахар (правінцыя)|Тахар]]). [[10 жніўня]] ў {{нп3|Пулі-Хумры||en|Puli Khumri}} (цэнтр правінцыі [[Баглан (правінцыя)|Баглан]]) маджахеды {{нп3|Падрыў артылерыйскага склада ў Пулі-Хумры|падарвалі|en|Maidan Shar}} артылерыйскі склад, што прывяло да гібелі 6 савецкіх грамадзян, знішчэння 75 % будынкаў гарадка 395-га мотастралковага палка (штаб, 6 складоў, 19 жылых дамоў), усіх [[боепрыпас]]аў аб’ёмам да 1000 [[вагон]]аў і звыш 100 аўтамабіляў. На 15 жніўня СССР вывеў з Афганістана 50,2 тыс. ваенных, пакінуўшы 50,1 тыс. салдат у 6 з 27 правінцый ([[Баглан (правінцыя)|Баглан]], [[Балх (правінцыя)|Балх]], [[Герат (правінцыя)|Герат]], Кабул, Парван і [[Самарганец]]). У лістападзе афганскія паўстанцы цалкам захапілі 3 правінцыі ([[Баміян (правінцыя)|Баміян]], [[Кунар (правінцыя)|Кунар]] і [[Пактыка (правінцыя)|Пактыка]]). Да канца лістапада пад уладай баевікоў знаходзіліся звыш 21,7 тыс. (78 %) [[кішлак]]оў з 30 191, 199 (69 %) з 290 павятовых цэнтраў і 5 з 27 цэнтраў правінцый. 23—26 студзеня 1989 года ў правінцыях Баглан, Кундуз і Парван савецкія войскі 40-й арміі гарматнымі абстрэламі і паветранымі бамбаваннямі {{нп3|Аперацыя Тайфун|забілі|ru|Операция «Тайфун» (1989)}} 377 афганскіх маджахедаў і звыш 1000 грамадзянскіх асоб. 4 лютага савецкія войскі пакінулі Кабул. 15 лютага скончыўся вывад савецкіх войскаў з Афганістану. == Абстаноўка пасля вываду войскаў == Пасля сыходу савецкіх войскаў з Афганістана істотна ўскладнілася сітуацыя на савецка-афганскай мяжы: мелі месца абстрэлы тэрыторыі СССР, спробы пранікнення на тэрыторыю СССР (толькі ў 1989 годзе мелі месца каля 250 спроб пранікнення на тэрыторыю СССР), узброеныя напады на савецкіх памежнікаў, мініраванне савецкай тэрыторыі (у перыяд да 9 мая 1990 года памежнікамі былі знятыя 17 мін: брытанскія Mk.3, амерыканскія M-19, італьянскія TS-2,5 і TS-6,0)<ref>капитан В. Филин. Стой, кто идёт? Уже больше года, как наши войска ушли из Афганистана. Но на советско-афганской границе по-прежнему неспокойно // «Комсомольская правда» от 9 мая 1990. стр.3</ref>. Тым часам узброены канфлікт працягваўся. У 1992 годзе маджахеды змаглі захапіць уладу ў краіне. Аднак у гэты час паўстаў «Паўночны альянс», які ўступіў у супрацьстаянне з новым урадам. У 2001 годзе, у сувязі з пачаткам [[Вайна ў Афганістане (2001—2021)|ваеннай аперацыі ЗША і іх саюзнікаў]], пачалася новая фаза канфлікту, якая працягвалася да 31 жніўня 2021 года. == Удзельнікі вайны з Беларусі == {{Main|Беларусы ў Афганскай вайне}} [[Файл:2009. Stamp of Belarus 02-2009-01-16-m.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі ([[2009]])]] У савецкай ваеннай кампаніі ў Афганістан узялі ўдзел 28 832 ураджэнцаў Беларусі (5 % ад 620 тыс. з СССР агулам), з якіх 771 (3 %) загінулі на вайне і больш за 1500 атрымалі раненні<ref>[https://news.tut.by/society/334946.html Истории белорусских афганцев: ради чего шли и что из этого вышло] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190713145349/https://news.tut.by/society/334946.html |date=13 ліпеня 2019 }} — TUT.by, 15 февраля 2013</ref>. На 2014 год у Беларусі пражывала каля 27 тысяч удзельнікаў вайны ў складзе савецкага войска<ref>{{cite web|author=|title=Да 25-годдзя вываду савецкіх войскаў з Афганістана|url=http://m.blr.belta.by/dossier/view/da-25-goddzja-vyvadu-savetskih-vojskau-z-afganistana-39068|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|date=20 сакавіка 2014|accessdate=31 кастрычніка 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. 15 лютага, дзень сканчэння Афганскай вайны, ў Беларусі адзначаецца як [[Дзень памяці воінаў-інтэрнацыяналістаў]]. == Асвятленне ў савецкіх СМІ і стаўленне савецкага грамадства да вайны == Афганская вайна не выклікала ў простых савецкіх грамадзян выяўленай палітычнай рэакцыі: пры дрэнным веданні сітуацыі пераважалі страх і немагчымасць ацаніць тое, што адбываецца. Асаблівую трывогу адчувалі сваякі мужчын прызыўнога ўзросту з-за асцярогі, што тыя будуць пасланыя ў ДРА з імітацыяй добраахвотнасці. Ад года да года, стаўленне да вайны станавілася ўсё больш насцярожана-адмоўным. Пры гэтым аб’ём звестак, які прадстаўляўся ў савецкіх СМІ, быў недастатковым для мерапрыемства такога маштабу і значнасці. Упор пастаянна рабіўся на слова «абмежаваны» ў дачыненні да ўведзенага кантынгента войскаў. Ударам для вялікай часткі грамадзян стала шмат у чым звязаная з вайной у ДРА [[Прызыў студэнтаў ва Узброеныя Сілы СССР (1980-я гады)|адмена адтэрміноўкі ад службы ў войску студэнтам]] дзённых аддзяленняў ВНУ СССР (рэальна студэнты сталі прызывацца з 1983 года з нарастаннем долі прызваных у 1985—1988 гадах, у 1989 годзе адтэрміноўка была адноўлена). == Памяць == Помнікі воінам-афганцам ёсць у многіх гарадах былога Савецкага Саюза. <center><gallery perrow="4" widths="200" heights="200" caption="Помнікі воінам-удзельнікам вайны"> Файл:RIAN archive 746401 Laying wreaths to Afghan war veterans.jpg|Абеліск загінулых воінаў-інтэрнацыяналістаў, [[Краснагорск (горад)|Краснагорск]] Файл:Сынам отечества - войнам Афганской войны - Донор.jpg|Помнік воінам-афганцам, [[Ціраспаль]] Файл:Памятник воинам-афганцам в Ильичевске 1.jpg|Помнік воінам-афганцам, [[Чарнаморск]] Файл:Памятник погибшим воинам-афганцам (Усть-Каменогорск).jpg|Манумент памяці воінаў-інтэрнацыяналістаў, [[Усць-Каменагорск]] Файл:Памятник погибшим в Афганистане, г. Хмельницкий.jpg|Помнік загінулым у Афганістане і іншых лакальных войнах, [[Хмяльніцкі (горад)|Хмяльніцкі]] </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20111004122904/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?cid=11 Статьи по истории войны] * [http://www.historycommons.org/context.jsp?item=a86operationcyclone Как ЦРУ планировала вооружённые нападения на территорию СССР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080912195929/http://www.historycommons.org/context.jsp?item=a86operationcyclone |date=12 верасня 2008 }}{{ref-en}} * [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_4093000/4093515.stm ''А. Остальский.'' Афганский симптом] * [https://web.archive.org/web/20090415162040/http://rsva-ural.ru/library/?id=857 ''Стодеревский И. Ю.'' Автобиография (Записки офицера спецназа ГРУ)] * [http://artofwar.ru/s/sukonkin_a_s/text_0130-1.shtml Части и соединения, входившие в состав 40-й армии (Ограниченного контингента советских войск в Республике Афганистан) в период с 1979 по 1989 гг.] * [http://psi.ece.jhu.edu/~kaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/afgh/afgh-rus.html Оригиналы секретных документов Политбюро и ЦК КПСС, связанные с вводом советских войск и военными действиями в Афганистане] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070426153057/http://psi.ece.jhu.edu/%7ekaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/afgh/afgh-rus.html |date=26 красавіка 2007 }} * [http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/afgan.shtml Особенности разведывательно-боевой деятельности частей и подразделений специальной разведки в условиях Афганистана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304133556/http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/afgan.shtml |date=4 сакавіка 2016 }} {{СССР у войнах другой паловы XX стагоддзя}} {{Халодная вайна}} {{Афганская вайна}} {{Войны Расіі}} [[Катэгорыя:Афганская вайна (1979—1989)| ]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1979 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1980 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1981 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1982 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1983 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1984 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1985 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1986 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1987 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1988 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1989 года]] 7xk0rpkifaioalxwumony0nytwznh8p 0 294807 5135317 5117721 2026-05-03T13:09:37Z Için warum 153459 /* Назва */ 5135317 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Лукава}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Лукава |вобласць = Брэсцкая |раён = Маларыцкі |сельсавет2 = Лукаўскі }} '''Лу́кава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Лу́кі, мн.. Лу́каў, м.'''</ref> ({{lang-be-trans|Lukava}}, {{lang-ru|Луково}}) — [[аграгарадок]] у [[Маларыцкі раён|Маларыцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лукаўскі сельсавет (Маларыцкі раён)|Лукаўскага сельсавета]]. Побач знаходзіцца [[Лукаўскае вадасховішча]]. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі Лукава ўтворана ад асновы ''лука'' — узбярэжжа, выгін ракі<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 211-212.</ref>. [[:uk:Лучик Василь Вікторович|В. Лучык]] украінскую назву населенага пункта Лукаў (укр. Луків), польскія назвы Łukowo, Łukowa, Łuków тлумачыць ад уласнага імені Лука<ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 310.</ref>. Паволле [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], ад імені Лука паходзяць прозвішчы ''Лука, Лукін, Лукіч, Лукаш, Лукуша, Лукіцкі, Лукоўскі'' і г. д.<ref>Бірыла М. В. Беларуская антрапанімія. Уласныя імёны, імёны-мянушкі, імёны па бацьку, прозвішчы. Мінск, 1966. С. 110.</ref>, ад слова ''лук'' — прозвішчы ''Лук, Лукоўскі'' і г. д.<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 258.</ref>. Фіксаваліся горадзенскія прозвішчы Лук, Луковіч, лідскае Лукіс.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-89DF-LT2L?cat=2325238&i=590&lang=pl</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9M-R3NP-G?i=86&cat=1542830</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-DPQH?i=338&cc=4166194&cat=741862</ref> Ёсць латышскія ''Luks, Lukis''.<ref>https://uzvardi.lv/surname/714835</ref> Аснова ''Luk''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 109.</ref>. == Паданне пра Лукаўскую царкву == Некалі над Лукаўскім возерам (цяпер [[Лукаўскае вадасховішча]]) паднялася моцная бура. У гэты час на паўвостраве, каля капліцы, сабраліся жыхары вёскі, а возера заліло частку паўвострава і такім чынам адлучыла людзей ад берага. Вада прыбывала і адна з хваль нават разбурыла капліцу, вернікам здавалася, што смерць непазбежная. Раптам з разбуранай капліцы выйшла маладая жанчына і быццам крыкнула: «Усе, хто верыць у Бога, ідзіце за мной, я выведу вас адсюль!». Яе спыталі: «Хто ты такая, назаві сваё імя?». Жанчына адказала: «Завіце мяне «Утоли мои печали», а ў памяць, што я ў вас была, пакідаю мой след». Пасля яна ступіла нагой на валун, які знаходзіўся побач, і на ім застаўся адбітак босай нагі. Потым яна быццам проста пайшла па бурлівай вадзе, якая даходзіла ёй толькі да кален. Людзі пайшлі ўслед і таксама ішлі па калені ў вадзе, такім чынам прайшлі праз усё возера. Праўда, выратаваліся не ўсе, у жывых засталіся толькі тыя, хто верыў. І цяпер праз усё возера праходзіць вузкая паласа зямлі, па якой можна прайсці, калі ўзровень вады мінімальны, старажылы завуць яе '''градкай'''. У памяць выратавання людзі набылі абраз і назвалі яго «Утоли мои печали». Потым на месцы разбуранай капліцы пабудавалі царкву, куды змясцілі абраз. Царква неўзабаве згарэла, але абраз аказаўся непашкоджаным, ён ляжаў на камяні са следам паблізу згарэлай царквы. Потым была пабудавана новая царква, у якой з левага боку ад алтара на адмыслова пабудаваных прыступках усталяваны той абраз «Утоли мои печали» ці Божая Маці Лукаўская, якая пасля пажару стала шанавацца цудадзейнай. Царкву асвячалі ў дзясятую пятніцу пасля Вялікадня, гэты дзень быў названы «дзясятухай» і стаў для жыхароў Лукава пасадным святам. На гэта свята прыходзіла шмат людзей з самых розных месцаў. Асабліва шмат пілігрымаў было з Украіны (нават з Пачаева прыходзілі пакланіцца Лукаўскаму абразу Божай Маці). Яшчэ за тыдзень да свята да царквы сцякалася шмат паломнікаў, ахвотнікаў вылечыцца ад розных хвароб, бо камень са следам і вада ў возеры ў гэты дзень лічыліся гаючымі. У 1850 годзе падчас маравой язвы ва Украіне, адной кабеце з Валынскай губерні ў сне з'явілася Багародзіца і загадала ёй ісці ў сяло Лукава да цудадзейнага абраза і там, у храме, адслужыць малебен пра здароўе. Пасля таго, як гэты наказ быў выкананы, эпідэмія маравой язвы спынілася. == Вядомыя асобы == * [[Васіль Фядосавіч Юхімук]] (нар. 1954) — дзяржаўны дзеяч, Ганаровы грамадзянін Маларыцкага раёна. {{зноскі}} == Літаратура == * Лукава: Гісторыя і сучаснаць. Ч. 2. — Маларыта, 2010. — 120 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лукаўскі сельсавет (Маларыцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лукаўскі сельсавет (Маларыцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маларыцкага раёна]] ihlmwxzblubdrtw15zoj4fs0l40u8ss 5135318 5135317 2026-05-03T13:16:18Z Için warum 153459 /* Назва */ 5135318 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Лукава}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Лукава |вобласць = Брэсцкая |раён = Маларыцкі |сельсавет2 = Лукаўскі }} '''Лу́кава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Лу́кі, мн.. Лу́каў, м.'''</ref> ({{lang-be-trans|Lukava}}, {{lang-ru|Луково}}) — [[аграгарадок]] у [[Маларыцкі раён|Маларыцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лукаўскі сельсавет (Маларыцкі раён)|Лукаўскага сельсавета]]. Побач знаходзіцца [[Лукаўскае вадасховішча]]. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі Лукава ўтворана ад асновы [[Лукавіна|лука]] — узбярэжжа, выгін ракі<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 211-212.</ref>. [[:uk:Лучик Василь Вікторович|В. Лучык]] украінскую назву населенага пункта Лукаў (укр. Луків), польскія назвы Łukowo, Łukowa, Łuków тлумачыць ад уласнага імені [[:ru:Лука (имя)|Лука]]<ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 310.</ref>. Паволле [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], ад імені Лука паходзяць прозвішчы ''Лука, Лукін, Лукіч, Лукаш, Лукуша, Лукіцкі, Лукоўскі'' і г. д.<ref>Бірыла М. В. Беларуская антрапанімія. Уласныя імёны, імёны-мянушкі, імёны па бацьку, прозвішчы. Мінск, 1966. С. 110.</ref>, ад слова ''лук'' — прозвішчы ''Лук, Лукоўскі'' і г. д.<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 258.</ref>. Фіксаваліся горадзенскія прозвішчы Лук, Луковіч, лідскае Лукіс.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-89DF-LT2L?cat=2325238&i=590&lang=pl</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9M-R3NP-G?i=86&cat=1542830</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-DPQH?i=338&cc=4166194&cat=741862</ref> Ёсць латышскія ''Luks, Lukis''.<ref>https://uzvardi.lv/surname/714835</ref> Аснова ''Luk''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 109.</ref>. == Паданне пра Лукаўскую царкву == Некалі над Лукаўскім возерам (цяпер [[Лукаўскае вадасховішча]]) паднялася моцная бура. У гэты час на паўвостраве, каля капліцы, сабраліся жыхары вёскі, а возера заліло частку паўвострава і такім чынам адлучыла людзей ад берага. Вада прыбывала і адна з хваль нават разбурыла капліцу, вернікам здавалася, што смерць непазбежная. Раптам з разбуранай капліцы выйшла маладая жанчына і быццам крыкнула: «Усе, хто верыць у Бога, ідзіце за мной, я выведу вас адсюль!». Яе спыталі: «Хто ты такая, назаві сваё імя?». Жанчына адказала: «Завіце мяне «Утоли мои печали», а ў памяць, што я ў вас была, пакідаю мой след». Пасля яна ступіла нагой на валун, які знаходзіўся побач, і на ім застаўся адбітак босай нагі. Потым яна быццам проста пайшла па бурлівай вадзе, якая даходзіла ёй толькі да кален. Людзі пайшлі ўслед і таксама ішлі па калені ў вадзе, такім чынам прайшлі праз усё возера. Праўда, выратаваліся не ўсе, у жывых засталіся толькі тыя, хто верыў. І цяпер праз усё возера праходзіць вузкая паласа зямлі, па якой можна прайсці, калі ўзровень вады мінімальны, старажылы завуць яе '''градкай'''. У памяць выратавання людзі набылі абраз і назвалі яго «Утоли мои печали». Потым на месцы разбуранай капліцы пабудавалі царкву, куды змясцілі абраз. Царква неўзабаве згарэла, але абраз аказаўся непашкоджаным, ён ляжаў на камяні са следам паблізу згарэлай царквы. Потым была пабудавана новая царква, у якой з левага боку ад алтара на адмыслова пабудаваных прыступках усталяваны той абраз «Утоли мои печали» ці Божая Маці Лукаўская, якая пасля пажару стала шанавацца цудадзейнай. Царкву асвячалі ў дзясятую пятніцу пасля Вялікадня, гэты дзень быў названы «дзясятухай» і стаў для жыхароў Лукава пасадным святам. На гэта свята прыходзіла шмат людзей з самых розных месцаў. Асабліва шмат пілігрымаў было з Украіны (нават з Пачаева прыходзілі пакланіцца Лукаўскаму абразу Божай Маці). Яшчэ за тыдзень да свята да царквы сцякалася шмат паломнікаў, ахвотнікаў вылечыцца ад розных хвароб, бо камень са следам і вада ў возеры ў гэты дзень лічыліся гаючымі. У 1850 годзе падчас маравой язвы ва Украіне, адной кабеце з Валынскай губерні ў сне з'явілася Багародзіца і загадала ёй ісці ў сяло Лукава да цудадзейнага абраза і там, у храме, адслужыць малебен пра здароўе. Пасля таго, як гэты наказ быў выкананы, эпідэмія маравой язвы спынілася. == Вядомыя асобы == * [[Васіль Фядосавіч Юхімук]] (нар. 1954) — дзяржаўны дзеяч, Ганаровы грамадзянін Маларыцкага раёна. {{зноскі}} == Літаратура == * Лукава: Гісторыя і сучаснаць. Ч. 2. — Маларыта, 2010. — 120 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лукаўскі сельсавет (Маларыцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лукаўскі сельсавет (Маларыцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маларыцкага раёна]] 7otd4w4mbfjfdgrs1q7yuvoxdxk574q 5135344 5135318 2026-05-03T14:44:13Z JerzyKundrat 174 5135344 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Лукава}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Лукава |вобласць = Брэсцкая |раён = Маларыцкі |сельсавет2 = Лукаўскі }} '''Лу́кава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Лу́кі, мн.. Лу́каў, м.'''</ref> ({{lang-be-trans|Lukava}}, {{lang-ru|Луково}}) — [[аграгарадок]] у [[Маларыцкі раён|Маларыцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лукаўскі сельсавет (Маларыцкі раён)|Лукаўскага сельсавета]]. Побач знаходзіцца [[Лукаўскае вадасховішча]]. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі Лукава ўтворана ад асновы [[Лукавіна|лука]] — узбярэжжа, выгін ракі<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 211-212.</ref>. [[:uk:Лучик Василь Вікторович|В. Лучык]] украінскую назву населенага пункта Лукаў (укр. Луків), польскія назвы Łukowo, Łukowa, Łuków тлумачыць ад уласнага імені [[:ru:Лука (имя)|Лука]]<ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 310.</ref>. Паволле [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], ад імені Лука паходзяць прозвішчы ''Лука, Лукін, Лукіч, Лукаш, Лукуша, Лукіцкі, Лукоўскі'' і г. д.<ref>Бірыла М. В. Беларуская антрапанімія. Уласныя імёны, імёны-мянушкі, імёны па бацьку, прозвішчы. Мінск, 1966. С. 110.</ref>, ад слова ''лук'' — прозвішчы ''Лук, Лукоўскі'' і г. д.<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 258.</ref>. Фіксаваліся горадзенскія прозвішчы Лук, Луковіч, лідскае Лукіс.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-89DF-LT2L?cat=2325238&i=590&lang=pl</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9M-R3NP-G?i=86&cat=1542830</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-DPQH?i=338&cc=4166194&cat=741862</ref> Ёсць латышскія ''Luks, Lukis''.<ref>https://uzvardi.lv/surname/714835</ref> Аснова ''Luk''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 109.</ref>. == Паданне пра Лукаўскую царкву == Некалі над Лукаўскім возерам (цяпер [[Лукаўскае вадасховішча]]) паднялася моцная бура. У гэты час на паўвостраве, каля капліцы, сабраліся жыхары вёскі, а возера заліло частку паўвострава і такім чынам адлучыла людзей ад берага. Вада прыбывала і адна з хваль нават разбурыла капліцу, вернікам здавалася, што смерць непазбежная. Раптам з разбуранай капліцы выйшла маладая жанчына і быццам крыкнула: «Усе, хто верыць у Бога, ідзіце за мной, я выведу вас адсюль!». Яе спыталі: «Хто ты такая, назаві сваё імя?». Жанчына адказала: «Завіце мяне «Утоли мои печали», а ў памяць, што я ў вас была, пакідаю мой след». Пасля яна ступіла нагой на валун, які знаходзіўся побач, і на ім застаўся адбітак босай нагі. Потым яна быццам проста пайшла па бурлівай вадзе, якая даходзіла ёй толькі да кален. Людзі пайшлі ўслед і таксама ішлі па калені ў вадзе, такім чынам прайшлі праз усё возера. Праўда, выратаваліся не ўсе, у жывых засталіся толькі тыя, хто верыў. І цяпер праз усё возера праходзіць вузкая паласа зямлі, па якой можна прайсці, калі ўзровень вады мінімальны, старажылы завуць яе '''градкай'''. У памяць выратавання людзі набылі абраз і назвалі яго «Утоли мои печали». Потым на месцы разбуранай капліцы пабудавалі царкву, куды змясцілі абраз. Царква неўзабаве згарэла, але абраз аказаўся непашкоджаным, ён ляжаў на камяні са следам паблізу згарэлай царквы. Потым была пабудавана новая царква, у якой з левага боку ад алтара на адмыслова пабудаваных прыступках усталяваны той абраз «Утоли мои печали» ці Божая Маці Лукаўская, якая пасля пажару стала шанавацца цудадзейнай. Царкву асвячалі ў дзясятую пятніцу пасля Вялікадня, гэты дзень быў названы «дзясятухай» і стаў для жыхароў Лукава пасадным святам. На гэта свята прыходзіла шмат людзей з самых розных месцаў. Асабліва шмат пілігрымаў было з Украіны (нават з Пачаева прыходзілі пакланіцца Лукаўскаму абразу Божай Маці). Яшчэ за тыдзень да свята да царквы сцякалася шмат паломнікаў, ахвотнікаў вылечыцца ад розных хвароб, бо камень са следам і вада ў возеры ў гэты дзень лічыліся гаючымі. У 1850 годзе падчас маравой язвы ва Украіне, адной кабеце з Валынскай губерні ў сне з'явілася Багародзіца і загадала ёй ісці ў сяло Лукава да цудадзейнага абраза і там, у храме, адслужыць малебен пра здароўе. Пасля таго, як гэты наказ быў выкананы, эпідэмія маравой язвы спынілася. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Васіль Фядосавіч Юхімук]] (нар. 1954) — дзяржаўны дзеяч, Ганаровы грамадзянін Маларыцкага раёна. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Лукава: Гісторыя і сучаснаць. Ч. 2. — Маларыта, 2010. — 120 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лукаўскі сельсавет (Маларыцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лукаўскі сельсавет (Маларыцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маларыцкага раёна]] 72qad2feoovps9ymxesrbmmxfb64qmq 0 295261 5135446 5134514 2026-05-03T19:18:33Z Için warum 153459 Адкат праўкі [[Special:Diff/5134514|5134514]] аўтарства [[Special:Contributions/Peisatai|Peisatai]] ([[User talk:Peisatai|размовы]]) калі імя не балцкае, тады навошта тут гэты флуд пра прозвішчы? Выдаляй або ўсё, або нічога 5135446 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Шані |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 31|lat_sec = 33 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 23|lon_sec = 41 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Шаняўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 242983771 }} {{Значэнні2|Шані}} '''Шані́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Šani}}, {{lang-ru|Шени}}) — [[аграгарадок]] у [[Беларусь|Беларусі]], у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шаняўскі сельсавет|Шаняўскага сельсавета]]. == Назва == У "Рэвізіі Кобрыньскай эканоміі" 1563 г. тут, у вёсцы са зніклай на сёння назвай "Асавая" {{няма АК 2|(побач Шанёў або самі Шані)|18|04|2026}} засведчаныя "''Шень Ухачевичъ''" і "''Дуль Ухачевичъ''"<ref>Ревизия Кобринской экономии: составленная в 1563 году королевским ревизором Дмитрием Сапегой. Вильна, 1876. С. 186.</ref>. Праз стагоддзе, у 1687 г., у Шанях фіксуюцца жыхары з прозвішчамі Шаневіч і Дулевіч<ref>Інвентар Чахецкага лясніцтва 1687 г. https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/inventories/attachments/1012225</ref>. Паводле І. І. Насоваіча, беларускае ''шэнь-пень, шэня-пеня'' — «дурань»<ref>И. И. Носович. Словарь белорусского наречия. Санкт-Петербург, 1870. С. 709.</ref>. Паводле У. Даля, ''шеня'' — адна з назваў жарабя<ref>В. И. Даль. Толковый словарь живого великорусского языка. Ч. 4. Москва, 1866. С. 574.</ref>. Прозвішчы Ухач, Ухачэвіч, Ухачэўскі фіксаваліся на захадзе Ўкраіны ([[:uk:Струсів|Струсаў]], [[:uk:Тартаків|Тартакаў]] і інш.), у тым жа заходнеўкраінскім рэгіёне вядомыя і прозвішчы Шэнь, Дуль<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:33S7-9RQ3-9LTV?i=138&cc=1910265&cat=279812 http://agadd2.home.net.pl/metrykalia/301/sygn.%201892/pages/1_301_0_0_1892_0148.htm http://agadd.home.net.pl/metrykalia/301/sygn.%20812/pages/PL_1_301_812_0102.htm http://agadd.home.net.pl/metrykalia/301/sygn.%201701/pages/PL_1_301_1701_0004.htm</ref>. Ёсць літоўскія прозвішчы ''Šenas'', ''Dulіs, Dulaitis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=f8afc7ac943b60f9c3a6fd3a1dbaad25 https://pavardes.lki.lt/?pv=8a910f4cda1d78282c172656e34ecb02</ref>. Ёсць рускае прозвішча [[:ru:Шенин|Шенин]]. Ёсць нямецкае прозвішча [[:ru:Шенн|Schenn]]. Не звяртаўшыся да мясцовай іменна-прозвішчнай спадчыны, беларускі савецкі тапаніміст [[В. Жучкевіч]] назву Шанёў звязваў з літоўскім ''šenai'' "сюды, па гэты бок"<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 409.</ref>. == Геаграфія == Знаходзіцца за 7 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада [[Пружаны]], за 82 км ад [[Брэст]]а, за 19 км ад чыгуначнай станцыі [[Аранчыцы (станцыя)|Аранчыцы]]<ref name="БЭ17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}}</ref>. == Насельніцтва == * [[2003]] год — 436 жыхароў, 163 двары<ref name="БЭ17" />. == Памятныя мясціны == * [[Мемарыяльная дошка]] ва ўшанаванне памяці першага старшыні сельсавета І. М. Дыбы, загубленага акупантамі ў [[1942]] годзе<ref name="БЭ17" />. * Помнік землякам, загінуўшым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|Шані}} — С. 369. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шаняўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Шаняўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] mefqokstozkayqzimfop0yzq2ppgwxp 0 303942 5135384 5134506 2026-05-03T16:27:12Z Için warum 153459 Адкат праўкі [[Special:Diff/5134506|5134506]] аўтарства [[Special:Contributions/Peisatai|Peisatai]] ([[User talk:Peisatai|размовы]]) вандалізм: не трэба выдаляць інфармацыю з аўтарытэтных крыніц! усялякую лухту выдумляе, а АК выдаляе 5135384 wikitext text/x-wiki Назву '''Крыжо́ўка''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Гродзенская вобласць]]: ** [[Крыжоўка (вёска, Астравецкі раён)|Крыжоўка]] — вёска ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] ** [[Крыжоўка (хутар)|Крыжоўка]] — былы хутар у [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] ** [[Крыжоўка (Іўеўскі раён)|Крыжоўка]] — былы хутар у [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] * [[Мінская вобласць]]: ** [[Крыжоўка (Мінскі раён)|Крыжоўка]] — вёска ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] == Назва == Паводле [[Іван Якаўлевіч Яшкін|І. Яшкіна]], назва вёскі Крыжоўка паходзіць ад слова ''крыжоўка'' (тое ж [[скрыжаванне|''крыжаванне'']]) — месца перасячэння дарог<ref>І. Я. Яшкін. Беларускія геаграфічныя назвы. Тапаграфія. Гідралогія. Мінск, 1971. С. 98.</ref>. Паводле [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва Крыжоўка паходзіць ад слова [[крыж]], таксама ''крыжоўка'' — скрыжаванне дарог<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 186.</ref>. Вёска [[:uk:Крижівка|Крыжоўка (укр. Крижівка)]] ёсць на Валыні. [[:uk:Лучик Василь Вікторович|В. Лучык]] ад слова ''крыж'' тлумачыць украінскія тапонімы ''Крижі, Криж, Крижик, Крижова, Крижища, Крижівки'' і да т. п.<ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 290.</ref>. З іншага боку, як імя - у Перапісе войска ВКЛ 1528 г. сярод [[Жамойць|жамойцкага]] вяшвянскага баярства: "''Крижь Юревичъ''"<ref>Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Мінск, 2003. С. 166.</ref>. Фіксаваліся прозвішчы Крыж ([[Струбніца]]), Крыжэль ([[Дэмбрава]]), Крыжэўскі (Горадня).<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-F927-F?i=882&cat=2323279</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-Q3MY-B?i=539&cat=1057212</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-ZSYB-Q?i=696&cat=1046007</ref> Паводле [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], ад слова ''крыж'' паходзяць прозвішчы ''Крыж, Крыжэвіч, Крыжык, Крыжэўскі''<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 222.</ref>. Ёсць літоўскія ''Križys, Križius''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=9869d01c592c8d7d4e4b3a7b4cbeee5d</ref>.{{Неадназначнасць}} dor2vnvh7bpi6hmsqerk0dasl8gce94 0 304051 5135379 5113332 2026-05-03T16:14:27Z Için warum 153459 /* Назва */ 5135379 wikitext text/x-wiki Назву '''Макашы́''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Брэсцкая вобласць]]: ** [[Макашы (Баранавіцкі раён)|Макашы]] — вёска ў [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім раёне]] * [[Мінская вобласць]]: ** [[Макашы (Нясвіжскі раён)|Макашы]] — вёска ў [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскім раёне]] == Назва == На думку [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], назва вёскі Макашы ўтворана ад антрапоніма Макаш, які з'яўляецца прастамоўнай формай асабовага імені Макар<ref>[https://ezotintel.blogspot.com/search/label/Макаши Деревни с названием Макаши // А. Ф. Рогалев. Имена наших деревень. Топонимический словарь Беларуси.]</ref>. Фіксавалася горадзенскае прозвішча Макаш<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-89DF-QS9S?i=853&cat=2325238&lang=de</ref>. З-пад Маладзечна ([[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]]) было Макашэвіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-DQR3-8?i=540&cat=1597692</ref>. Паводле Ю. Федасюка, ''Макаша'' — памяншальная форма імені [[:ru:Макар|Макар]], ад якой у прыватнасці ўтворана прозвішча Макашын<ref>Ю. А. Федосюк. Русские фамилии. Популярный этимологический словарь. Москва, 1981.</ref>. З Адэльску - Макашэйна<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-J995-V?i=716&cat=834219&lang=ru</ref>. Ёсць літоўскае прозвішчнае -''ein''-<ref>Daiva Sinkevičiūtė. Lietuvių dvikamienių asmenvardžių trumpiniai ir jų kilmės pavardės. Vilnius, 2006. С. 210.</ref>. У пачатку 18 ст. фіксавалася літоўскае патранімічнае Макашунас<ref>https://www.epaveldas.lt/preview?id=1359%2F1%2F8</ref>. {{Неадназначнасць}} tvp17tvsvxnysm86xmi9b5zz2nhmhvk 0 311201 5135601 4820577 2026-05-04T09:00:24Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Хентай]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135601 wikitext text/x-wiki [[Файл:The kanji for Hentai.svg|thumb|150px|Слова «хентай», запісанае [[Кандзі|іерогліфамі (кандзі)]]]] '''Хента́й''' ({{lang-ja|変態}} або {{lang-ja2|ヘンタイ}} {{audio|Ja-Hentai.oga|''хэнтай''}}, «вычварэнства»<ref>{{кніга|аўтар = Іваноў Б. А. | загаловак = Уводзіны ў японскую анімацыю |старонкі = 234}}</ref>) — [[Жанры анімэ і мангі|жанр]] японскай анімацыі ([[анімэ]]), коміксаў ([[манга (мастацтва)|мангі]]), а таксама малюнкаў адпаведнай стылістыкі, асноўным элементам якіх з’яўляюцца змяшчэнне ў іх [[эротыка|эратычных]] або [[парнаграфія|парнаграфічных]] сцэн.<ref name="Luther">{{cite web|url=http://anime.about.com/od/hentai/p/hentaiprof.htm|title=Hentai — Genre Profile|last=Luther|first=Katherine.|publisher=[[About.com]]|lang=en|access-date=2010-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512203742/http://anime.about.com/od/hentai/p/hentaiprof.htm|archive-date=12 мая 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{кніга |аўтар = Vermaak, Cara. |загаловак = Confessions of the Dyslexic Virgin: A Touch of Love |выдавецтва = AuthorHouse |год = 2006 |pages = 407 |isbn = 978-1425953027}}</ref> Яго [[Гісторыя хентаю|з’яўленне і развіццё]] абумоўлена спецыфічна японскім культурна-гістарычным стаўленнем да [[Эстэтыка|эстэтыкі]] і [[Сексуальнасць|сексуальнасці]], сваю ролю таксама згулялі некаторыя юрыдычныя і [[Эканоміка Японіі|эканамічныя рэаліі Японіі]].<ref name="peekaboo">{{артыкул| аўтар = Ortega-Brena, Mariana.| загаловак = Peek-a-boo, I See You: Watching Japanese Hard-core Animation| спасылка = http://www.springerlink.com/content/r1267467784j8710/fulltext.html| выдавецтва = Springer New York| doi = 10.1007/s12119-008-9039-5| месца = New York| год = 2009| том = 13| нумар = 1| pages = 17-31| isbn = 1095-5143 (печатная версия); 1936-4822 (онлайн)| archive-url = https://web.archive.org/web/20190927151402/https://link.springer.com/article/10.1007/s12119-008-9039-5| archive-date = 27 верасня 2019| issn = 1095-5143 }}</ref> Слова «хентай» распаўсюджана ў [[Заходні свет|заходнім свеце]] і СНД, а ў самой Японіі выкарыстоўваюцца іншыя тэрміны, напрыклад: {{Nihongo|''дзюхаці-кін''|18禁||букв. «забаронена [да] 18-ці»}}. Гэтак жа, як і ў выпадку з звычайным анімэ, большасць анімэ ў жанры хентай створана па матывах мангі (у дадзеным выпадку — хентай-мангі) ці камп’ютарных гульняў. Як правіла, яны ўтрымліваюць наступныя характэрныя рысы: пасрэдная, у параўнанні з творамі для шырокай аўдыторыі, [[анімацыя]] або [[графіка (мастацтва)|графіка]]; лялечныя, амаль дзіцячыя, асобы персанажаў; паказ розных сексуальных дэвіяцый (асабліва сцэн згвалтавання і іншых праяў сексуальнай жорсткасці). Сюжэты могуць быць як простымі і немудрагелістымі, так і заблытанымі і складанымі.<ref name="peekaboo"/> Хентай не прызначаны для трансляцыі па тэлебачанні, таму выпускаецца ў фармаце OVA — для хатняга прагляду. Ён таксама існуе ў форме камп’ютарных гульняў і дадзінсі — твораў аматарскай творчасці, якія самастойна выдаюцца аўтарамі.<ref name="Luther"/><ref>{{кніга |аўтар = Brathwaite, Brenda. |загаловак = Sex in video games |выдавецтва = Cengage Delmar Learning |год = 2006 |pages = 8 |isbn = 9781584504597}}</ref> Ён вядомы і папулярны ў заходніх краінах і ў Расіі.<ref>{{cite web|url=http://www.novayagazeta.ru/data/2007/57/26.html|title=Кукло-клан. Любители аниме любят все японское, но разное в японском и даже друг другу в своей страсти не сразу признаются|last=Малахова|first=Наталья.|date=30 июля 2007 года|work=№ 57|publisher=Новая Газета|access-date=2009-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110908173927/http://www.novayagazeta.ru/data/2007/57/26.html|archive-date=8 верасня 2011|url-status=dead}}</ref><ref name="ivanov120">{{кніга|аўтар = Иванов Б. А. | загаловак = Введение в японскую анимацию |старонкі = 120}}</ref><ref name="USApopular">{{cite web|author=Oppliger, John.|url=http://www.animenation.net/blog/2008/03/26/ask-john-how-did-hentai-become-popular-in-america/|title=Ask John: How Did Hentai Become Popular in America?|date=26 марта 2008 года|publisher=AnimeNation|language=en|access-date=2010-02-01|archive-url=https://www.webcitation.org/60qkvpyLp?url=http://www.animenation.net/blog/2008/03/26/ask-john-how-did-hentai-become-popular-in-america/|archive-date=11 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> Разнавіднасць анімэ і мангі, якая не адносіцца да хентаю, але змяшчае намёкі на эратычныя сцэны або вялікую колькасць жартаў з сексуальным падтэкстам, называецца {{nihongo|[[эцці]]|[[:ja:エッチ|エッチ]]}}.<ref name="Lexicon">{{cite web|url= http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/lexicon.php?id=17 |title=Lexicon: Ecchi|publisher=[[Anime News Network]] |language=en |access-date =2009-08-29 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Анімэ]] [[Катэгорыя:Мастацтва Японіі]] [[Катэгорыя:Хентай]] i8al1v5h98fk1n51jjgv3l8mbz2c174 0 313257 5135628 4761486 2026-05-04T09:56:29Z Janka paŭnočny 167565 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 5135628 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}} [[Файл:Cybersex pic.JPG|міні|зправа]] '''Кіберсекс''', таксама называецца камп’ютарны секс, [[інтэрнэт]] секс, сеткавы секс, у гутарковай мове, кібернуцца, — гэта значыць віртуальны сексуальны акт, у якім два або болей людзей звязаныя ўдалена праз камп’ютарную сетку і адпраўляюць адзін аднаму яўна сексуальныя паведамленні, апісваючыя сексуальны досвед. У адной форме, гэтыя сексуальныя фантазіі — гэта апісанне завершаных дзеянняў удзельнікаў і адказ іхнім партнёрам большасці ў пісьмовай форме для стымулявання іх пачуццяў і фантазій.<ref name="hahnstruct">{{Cite book | last = Hahn | first = Harley | title = The Internet Complete Reference | edition = 2nd | publisher = Osborne McGraw-Hill | year = 1996 | isbn = 0-07-882138-X | page = [https://archive.org/details/harleyhahnsinter00hahn/page/570 570] | quote = The goal of mud sex is the same as the goal of regular sex (without the babies): to bond temporarily in a way that is physically and emotionally satisfying. To do so, two people will exchange messages so as to lead one another into a high level of sexual arousal, culminating in a well-defined resolution. | url = https://archive.org/details/harleyhahnsinter00hahn/page/570 }}</ref> Кіберсекс часта ўключае рэальную [[мастурбацыя|мастурбацыю]].<ref name="hahnmast">{{Cite book | last = Hahn | first = Harley | title = The Internet Complete Reference | edition = 2nd | publisher = Osborne McGraw-Hill | year = 1996 | isbn = 0-07-882138-X | page = [https://archive.org/details/harleyhahnsinter00hahn/page/570 570] | quote = To be blunt, most mud sex is also accompanied by the people sexually gratifying themselves in real life at the same time. | url = https://archive.org/details/harleyhahnsinter00hahn/page/570 }}</ref> Якасць кіберсексуальнага акта звычайна залежыць ад здольнасці ўдзельнікаў абуджаць жывыя і глыбокія ментальныя малюнкі ў галаве іх партнёраў. Уяўленне і спыненне няверы таксама крытычна выжны. Кіберсекс можна выконваць як унутры кантэксту існуючых або інтымных узаемаадносін, напрыклад, сярод палюбоўнікаў, якія геаграфічна аддалены, або сярод індывідаў, якія не маюць папярэдніх ведаў аб іншым і сустракаюцца ў віртуальных прасторах або кіберпрасторах і могуць нават заставацца ананімнымі адзін аднаму. У некаторых кантэкстах кіберсекс паляпшаецца з выкарыстаннем вэб-камер для перадачы відэа ў рэальным часе паміж партнёрамі. Каналы, якія выкарыстоўваюцца для пачатку кібесекса, не абавязкова належаць гэтаму суб’екту. Удзельнікі любога інтэрнэт-чата могуць нечакана атрымаць паведамленне з любой магчымай варыяцыяй тэксту: «Хочаш кібер?», «Хочаш камеры?», або запыт на С2С/C4C (камера да камеры, камера для камеры, адпаведна). Кіберсекс звычайна адбываецца ў інтэрнэт чатах (такіх як [[IRC]], гаварыльні, чаты з вэбкамерамі) і [[сістэмы імгненнага абмену паведамленнямі]]. Ён можа быць выкананы, выкарыстоўваючы [[вэб-камеру]], галасавы [[чат]] або анлайн гульню і/або віртуальныя міры, падобныя на [[Другое Жыццё]] (Second Life). Дакладнае вызначэнне кіберсекса з абавязковым выкарыстаннем рэальнай мастурбацыі выклікае дэбаты.<ref name="whatiscybersex">{{cite web | last = Ruberg | first = Bonnie | url = http://www.villagevoice.com/2007-05-15/columns/what-counts-as-cybersex/ | title = What Counts as Cybersex? | work = The Village Voice | date = 2007-05-18 | accessdate = 2010-04-20 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100414054007/http://www.villagevoice.com/2007-05-15/columns/what-counts-as-cybersex/ | archivedate = 14 красавіка 2010 | url-status = dead }}</ref> Кіберсекс даволі часты ў анлайн [[ралявая гульня|ралявых гульнях]], такія як [[MUD]]'ы and [[MMORPG]]'ы, хаця такіх актыўнасцяў вельмі шмат у залежнасці ад гульні. Некаторыя анлайн сацыяльныя гульні як [[Red Light Center]] прысвечаны кіберсексу і іншым справам дарослых. Гэтыя гульні звычайна называюцца [[AMMORPG]]. Кіберсекс можа таксама быць паспяхова завершаны праз выкарыстанне [[аватар]]аў у шмат карыстальніцкім праграмным асяродку. Яго часта называюць [[мадсекс]] (mudsex) або сеткавы секс у МАДах (netsex in MUDs). У малы МАД варыянтах, асабліва [[МАКс]] (MUCKs) тэрмін вельмі малы секс — вельмі звычайны.<ref name="hahnmud">{{Cite book | last = Hahn | first = Harley | title = The Internet Complete Reference | edition = 2nd | publisher = Osborne McGraw-Hill | year = 1996 | isbn = 0-07-882138-X | page = [https://archive.org/details/harleyhahnsinter00hahn/page/570 570] | quote = MUD SEX refers to the acting out of erotic feelings by two people while typing a series of sexually explicit messages. (Mud sex is also referred to as NET SEX or—on a TinyMud—TINYSEX.) | url = https://archive.org/details/harleyhahnsinter00hahn/page/570 }}</ref><ref name="busey">{{Cite book | last = Busey | first = Andrew | title = Secrets of the MUD Wizards | url = https://archive.org/details/secretsofmudwiza0000buse | publisher = [[SAMS Publishing]] | year = 1995 | isbn = 0-672-30723-5 | page = [https://archive.org/details/secretsofmudwiza0000buse/page/95 95] | quote = MUD sex is another MUD item that may seem a bit shocking to some. MUD sex (sometimes called TinySex—usually on TinyMUDs, MUCKs, and MUSHes) is a lot like phone sex. As you know, most MUDs have a high degree of flexibility when it comes to expressing oneself and communicating—and if you're a little creative, you can use these commands (such as '''say''' and '''emote''' discussed in Chapter 5) to have MUD sex (or TinySex, depending on the type of MUD it is). }}</ref> Хаця секс на базе тэксту практыкуецца ўжо дзесяцігоддзі,<ref>{{Cite book | last = Dibbell | first = Julian | authorlink = Julian Dibbell | url = http://www.juliandibbell.com/mytinylife | title = My Tiny Life | publisher = Henry Holt | year = 1998 | isbn = 0-8050-3626-1 | accessdate = 2010-04-20 }}</ref> з ростам папулярнасці вэб-камер узрасла колькасць анлайн-партнёраў, якія абодва адначасова выкарыстоўваюць відэасувязь для «паказу» сябе адзін аднаму анлайн, дадаючы ў кіберсекс больш візуальных бакоў. Існуе пэўная колькасць папулярных камерцыйных арыентаваных на вэб-камеры сайтаў, якія дазвалюць людзям адкрыта мастурбаваць на камеру, калі іншыя назіраюць за імі.<ref name="liketowatch">{{cite web | last = Ruberg | first = Bonnie | url = http://www.villagevoice.com/2007-07-24/columns/do-you-like-to-watch/ | title = Do You Like to Watch? | work = The Village Voice | date = 2007-07-27 | accessdate = 2010-04-20 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100414181819/http://www.villagevoice.com/2007-07-24/columns/do-you-like-to-watch/ | archivedate = 14 красавіка 2010 | url-status = dead }}</ref> Выкарыстоўваючы падобныя сайты, пары могуць таксама з’яўляцца на камеры для асалоды іншых. Кіберсекс адрозніваецца ад тэлефоннага секса, тым што ён прапануе большы ўзровень ананімнасці і дазваляе ўдзельнікам сустракацца з партнёрамі прасцей. Гэта асабліва добра для парнёраў, якія сустракаліся толькі анлайн. У анлайн свеце падобна [[Другое жыццё|Другому Жыццю]] (Second Life) і праз сэрвісы працуючыя праз вэбкамеры, аднак, інтэрнэт секс-працаўнікі ангажуюць у кіберсекс у абмене для абодвух і [[Віртуальная валюта|віртуальнай]] і рэальнай [[валюта]]й.<ref name="upskirt">{{cite web | last = Ruberg | first = Bonnie | url = http://www.villagevoice.com/2007-08-28/columns/peeking-up-the-skirt-of-online-sex-work/ | title = Peeking Up the Skirt of Online Sex Work | work = The Village Voice | date = 2007-08-31 | accessdate = 2010-04-20 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100329222216/http://www.villagevoice.com/2007-08-28/columns/peeking-up-the-skirt-of-online-sex-work | archivedate = 29 сакавіка 2010 | url-status = dead }}</ref> == Перавагі == Кіберсекс прапаноўвае пэўныя перавагі над традыцыйным. Кіберсекс можа задавальняць розныя сексульныя жаданні без [[рызыкі перадачы хвароб]] (РПХ) або цяжарнасці, гэта фізічна бяспечны шлях для маладых людзей энсперыментаваць з сексуальнымі [[фантазія]]мі і эмоцыямі. У дадатак, людзі з доўгатэрміновымі хваробамі (такімі як [[ВІЧ]]) могуць уключацца ў кіберсекс як спосаб бяспечнага дасягнення сексуальнай асалоды без рызыкі для іх партнёраў. Кіберсекс дазваляе рэальным партнёрам, якія геаграфічна далёк адзін ад аднаго, працягваць інтымную сувязь. У геаграфічна аддаленых узаемаадносінах ён можа быць устойлівым сексуальным пашырэннем узаемаадносін, у якіх партнёры бачаць адзін аднаго ў твар вельмі рэдка. Таксама кіберсекс можа дазваляць партнёрам вырашаць праблемы ў іх сексуальным жыцці, дзе яны іначай адчуваюць выхаваны дыскамфорт.<ref name="autogenerated1">Grov, Christian, Brian Joseph Gillespie, Tracy Royce, and Janet Lever. 2011. «Perceived Consequences of Casual Online Sexual Activities on Heterosexual Relationships: A U.S. Online Survey.» Archives of Sexual Behavior, 40(2): 429-39.</ref> Кіберсекс дазваляе сексуальнае даследванне. Напрыклад, ён можа дазволіць удзельнікам рэалізоўваць фантазіі, якія яны не могуць дазволіць сабе ў рэальным жыцці і могуць быць няправільна зразумелы (напрыклад з-за сацыяльных абмежаванняў): [[БДСМ]], [[інцэст]], [[заафілія]], [[педафілія]], або нават [[гвалтаванне]]. Кіберсекс адбірае менш вымогаў і рэсурсаў, чым, калі людзі сустракаюцца ў рэальным жыцці, для знаходжання сабе падобных.<ref name="internetculture">{{Cite book | editor-last = Porter | editor-first = David | title = Internet Culture | publisher = Routledge | year = 1997 | isbn = 0-415-91684-4 | edition = pbk. | last = Ito | first = Mizuko | authorlink = Mizuko Ito | contribution = Virtually Embodied: The Reality of Fantasy in a Multi-User Dungeon | pages = 95–96 | quote = She describes virtual sex as akin to an interactive romance novel. The metaphor is crucial. The fantasy "text" is paramount, the real bodies nonexistent. She explains: "It is how you describe yourself and how you act (on the Internet) that makes up the 'real you'.... real life persons' looks mean so little to me..." }}</ref> Больш за тое, кіберсекс дазваляе рабіць хуткія сексуальныя кантакты, з хуткім адказам і [[атрыманне асалоды]]. Кіберсекс дазваляе бакам захоўваць кантроль. Напрыклад, кожны бок мае моўны кантроль над працягласцю працы вэб-камеры. == Крытыка == Кіберсекс часта крытыкуецца з-за таго, што партнёры не маюць дакладныя веды пра іншага партнёра.<ref name="hahngender">{{Cite book | last = Hahn | first = Harley | title = The Internet Complete Reference | edition = 2nd | publisher = Osborne McGraw-Hill | year = 1996 | isbn = 0-07-882138-X | page = [https://archive.org/details/harleyhahnsinter00hahn/page/571 571] | quote = Finally, don't forget that the characters on a mud will not correspond exactly to the people in real life. In particular, what looks like a woman may really be a man. HINT: If you are a guy, and you go up to a female character on a mud and say, "Hi, wanna have sex?", and she says yes right away, chances are she is another guy playing a female role. | url = https://archive.org/details/harleyhahnsinter00hahn/page/571 }}</ref> Аднак, як паказвае практыка кіберсекса, гэтыя веды часта не жаданыя або не неабходныя, а могуць быць насамрэч не пажаданымі.{{citation needed|date=May 2013}} Прыватнасць у кіберсексе складана, таму што ўдзельнікі могуць рэгістраваць або запісваць узаемадзейнне без ведама іншага і магчыма раскрыць гэту інфармацыю іншым, або публічна.<ref name="carton">{{Cite book | last = Carton | first = Sean | authorlink = Sean Carton | title = Internet Virtual Worlds Quick Tour | url = https://archive.org/details/internetvirtualw0000cart | publisher = Ventana Press | year = 1995 | isbn = 1-56604-222-4 | page = [https://archive.org/details/internetvirtualw0000cart/page/180 180] | quote = '''TinySex''' Simulated sexual activity done on a virtual world. Like the text equivalent of phone sex. It should be entered into with caution because you never know who's who online, and some people love enticing a person into an extended TinySex session and then posting a log of the activity to various newsgroups. }}</ref> Існуе думка, што кіберсекс — гэта форма сексуальнай і эмацыянальнай выключанасці таму, што яно не ўключае фізічны кантакт. Крытыкі сцвярджаюць, што моцныя эмоцыі ўдзельнікаў могуць быць прычынай сямейнага напружання, асабліва калі кіберсекс завязваецца ў [[інтэрнэт раман]]. Вядома некалькі выпадкаў, калі інтэрнэт раманы прыводзілі да разводаў.<ref>{{cite web | last = Siemaszko | first = Corky | url = http://www.nydailynews.com/archives/news/1996/02/02/1996-02-02_cybersplit__online_affair_sp.html | title = Cybersplit Online Affair Spurs Off-Line Divorce | work = New York Daily News | date = 2006-02-02 | accessdate = 2010-04-20 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090831040112/http://www.nydailynews.com/archives/news/1996/02/02/1996-02-02_cybersplit__online_affair_sp.html | archivedate = 31 жніўня 2009 | url-status = }}</ref><ref>{{cite web | last = Cable | first = Amanda | url = http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1085915/Divorced-reality-All-accounts-Second-Life-love-triangle-saw-woman-separate-husband-having-cyber-affair.html | title = Divorced from reality: All three accounts of the Second Life love triangle that saw a woman separate from her husband for having a cyber-affair | work = Mail Online | date = 2008-11-14 | accessdate = 2010-04-20 }}</ref> Тэрапеўты паведамлюць, што ўзрастае колькасць пацыентаў, якія сталі залежнымі ад гэтай актыўнасці,<ref name="addict">{{Cite book | last = Godson | first = Suzi | title = The Sex Book | url = https://archive.org/details/sexbook0000gods_j9j9 | year = 2002 | publisher = Cassell Illustrated | isbn = 0-304-35991-2 | page = [https://archive.org/details/sexbook0000gods_j9j9/page/258 258] }}</ref> як адначасова формаў інтэрнэт-, так сексуальнай залежнасцяў, са звычайнымі ад гэтага праблемамі, звязаннымі з паводзінамі залежнага індывіда.<ref name="autogenerated1"/> {{зноскі|2}} 85zu7romxswap78yx5ifdabgevonkd6 0 335552 5135624 5013682 2026-05-04T09:45:26Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Парнаграфія ў Японіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135624 wikitext text/x-wiki '''Сюнга''' ([[Японская мова|яп.]] <span lang="ja" style="font-size: 110%; font-style: normal;">春画</span>, «вясновая карцінка») — эратычныя гравюры [[Укіё-э|укіе-э]], шырока распаўсюджаныя ў сярэднявечнай Японіі перыяду Эдa.<ref>{{Cite web|url=http://slovari.yandex.ru/dict/japan/article/s133.htm|title=Сюнга|work=Энциклопедия «Япония от А до Я»|publisher=[[Яндекс]]|access-date=2009-12-27|archive-url=https://www.webcitation.org/66twAREXN?url=http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/|archive-date=13 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref> Прадстаўлены, у асноўным, у форме [[Дрэварыт|гравюр на дрэве]]. Іерогліф '''春''' у Японіі з'яўляўся эўфемізмам для абазначэння сэксуальнай сферы.<ref>{{Кніга|аўтар=Rowthorn, Chris.|загаловак=Japan|выдавецтва=Lonely Planet|старонкі=753|старонак=872|год=2009|isbn=1741790425}}</ref> Аўтары укие-э імкнуліся да ідэалізацыі сучаснага гарадскога жыцця. Выказваючы бытавыя эстэтычныя каштоўнасці сучаснага жыцця, стваральнікі сюнгі паказвалі сексуальную мараль гараджан ва ўсім разнастайнасці праяў, а таму прадметамі іх работ станавіліся як старыя, так і маладыя людзі, гетэрасексуалы і [[Гомасексуальнасць|гомасэксуалы]], разнастайныя [[Сексуальны фетышызм|сэксуальныя фетышы]]. Сюнга ўвасабляе эратычную фантазію аўтара ў вельмі абсурднай форме.<ref>{{Cite web|url=http://www.museum.ru/N28506|title=«Японская гравюра сер. XIX — нач. XX вв.» в Приморской картинной галерее|publisher=Музеи России|access-date=2009-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406152800/http://www.museum.ru/N28506|archive-date=6 красавіка 2017|url-status=dead}}</ref> У эпоху Эда яна карыстаецца поспехам у багатых і бедных, мужчын і жанчын, нягледзячы на адмоўнае стаўленне [[сёгун]]ата. Многія майстры укіе-э займаліся сюнгай, што не шкодзіла іх рэпутацыі.<ref name="Helsinki">{{Cite book|title=Forbidden Images – Erotic art from Japan's Edo Period|publisher=Helsinki City Art Museum|location=Helsinki, Finland|language=fi|date=2002|pages=23–28|isbn=9-5189-6553-6}}</ref> == Зноскі == {{Reflist}} [[Катэгорыя:Эротыка]] [[Катэгорыя:Парнаграфія ў Японіі]] as4izrki3ny6zldk3dkvdt63be5q0wo 0 335562 5135600 4849495 2026-05-04T09:00:06Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Хентай]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135600 wikitext text/x-wiki З’яўленне і развіццё '''[[Хентай|хентаю]]''', парнаграфічнай [[Манга (мастацтва)|мангі]] і [[анімэ]], шмат у чым абумоўлена спецыфічна японскім культурна-гістарычным стаўленнем да [[Эстэтыка|эстэтыкі]] і [[Сексуальнасць чалавека|сексуальнасці]].<ref name="peekaboo3">{{Артыкул|аўтар=Ortega-Brena, Mariana.|загаловак=Peek-a-boo, I See You: Watching Japanese Hard-core Animation|спасылка=http://www.springerlink.com/content/r1267467784j8710/fulltext.html|выданне=Sexuality & Culture|doi=10.1007/s12119-008-9039-5|месца=New York|выдавецтва=[[Springer New York]]|год=2009|том=13|нумар=1|старонкі=17—31|isbn=1095-5143 (друкаваная версія); 1936-4822 (онлайн)|archive-url=https://web.archive.org/web/20190927151402/https://link.springer.com/article/10.1007/s12119-008-9039-5|archive-date=27 верасня 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190927151402/https://link.springer.com/article/10.1007/s12119-008-9039-5|archivedate=27 верасня 2019 | issn=1095-5143}}</ref> Манга і анімэ ў [[Японія|Японіі]] ў сваім сучасным выглядзе пачалі станаўленне падчас і пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]].<ref>{{Кніга|аўтар=Kinsella, Sharon.|загаловак=Adult Manga: Culture and Power in Contemporary Japanese Society|выдавецтва=University of Hawai'i Press|месца=Ганалулу|год=2000|isbn=978-0824823184}}</ref> Сучасны ж хентай атрымаў свае развіццё толькі ў [[1970-я|1970-х гадах]], калі манга пачала камерцыялізавацца, а чытацкая аўдыторыя, якая паспела палюбіць яе ў дзяцінстве, — сталець.<ref name="hacker1">{{Артыкул|аўтар=Ain Hagalaz.|загаловак=Вся наша жизнь хентая: хентай, яой, юри — удовольствие для всех|выданне=Спецвыпуск [[Xakep]]|год=2003|том=4|нумар=29|старонкі=129|спасылка=http://www.xakep.ru//magazine/xs/029/104/1.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091021061917/http://www.xakep.ru/magazine/xs/029/104/1.asp|archivedate=21 кастрычніка 2009}}</ref><ref>{{Артыкул|аўтар=Kinsella, Sharon.|загаловак=Adult Manga: Pro-Establishment Pop-Culture and New Politics in the 1990s|спасылка=http://www.kinsellaresearch.com/manga.html|выданне=[[Media, Culture and Society]]|выдавецтва=SAGE Publications|год=1999|том=21|старонкі=5—8|issn=0163-4437}}</ref><ref name="Gravett100"/> Каб зноў прыцягнуць чытачоў, [[Мангака|мангакі]] сталі ўключаць у свае працы элементы эротыкі і крывавыя сцэны.<ref name="Gravett100"/> Японскія законы, якія дзейнічалі з часоў Другой сусветнай вайны да пачатку [[1990-я|1990-х гадоў]], забаранялі графічную выяву [[Рэпрадуктыўная сістэма|палавых органаў]], таму стваральнікі хентаю, як і любых іншых прадуктаў, якія змяшчаюць парнаграфічныя элементы, былі вымушаныя падвяргаць іх частковай [[Цэнзура|цэнзуры]] або адлюстроўваць схематычна ці сімвалічна.<ref>{{Кніга|аўтар=Bacar, Jina.|загаловак=The Japanese Art of Sex: How to Tease, Seduce, and Pleasure the Samurai in Your Bedroom|выдавецтва=[[Stone Bridge Press]]|год=2004|старонкі=218, 219|isbn=978-1880656846}}</ref> Кветкі і ракавіны сімвалізавалі [[Похва чалавека (рэпрадуктыўная сістэма)|похву жанчыны]], а змеі, садавіна, гародніна — [[Пеніс чалавека|мужчынскі палавы член]].<ref name="Gravett100">''Gravett, Paul.''</ref> Таксама выкарыстоўваліся іншыя прыёмы, напрыклад, палавыя органы прыкрываліся з дапамогай эстэтычнага бандажу — ''сібары''.<ref name="Clem94">''Clements J., McCarthy H.'' The Anime Encyclopedia. — С. 94.</ref> == Ранні перыяд == [[Файл:Shigenobu_print_-_Family_values_(rotated).jpg|міні|<center>[[Сюнга]] Янагавы Сігэнобу, каля 1820 года, <br /> прыватная калекцыя.</center>]] [[Файл:Shunga_Meiji.jpg|міні|<center>Сюнга [[Перыяд Мэйдзі|перыяду Мэйдзі]]. Невядомы аўтар, каля 1900 года.</center>]] Большасць даследчыкаў згодныя ў тым, што эратычная манга і анімэ бяруць свой пачатак у перыяд Эда (1600—1868) ці нават раней, хоць немагчыма дакладна вызначыць, наколькі моцна ўплыў дадзенай культурнай традыцыі распаўсюдзіўся на сучасных аніматараў.<ref name="Napier21">{{Кніга|аўтар=Napier, Susan J.|загаловак=[[:en:Anime from Akira to Princess Mononoke: Experiencing Contemporary Japanese Animation|Anime from Akira to Princess Mononoke: Experiencing Contemporary Japanese Animation]]|выдавецтва=Palgrave Macmillan|год=2001|старонкі=21|старонак=311|isbn=0-312-23863-0}}</ref> У перыяд Эда ўзнікае цікавасць да жанру бытавога рамана ''кібёсі'',<ref>{{Cite web|url=http://www.isatr.ru/rus/c_inform/japan/jap_literature_rus.shtml|title=Краткий очерк истории литературы|publisher=[[Інстытут краін Азіі і Ціхаакіянскага рэгіёна]]|access-date=2009-09-15|archive-url=https://www.webcitation.org/60vzFf40j?url=http://www.isatr.ru/rus/c_inform/japan/jap_literature_rus.shtml|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> сюжэты ў якім часцяком насілі эратычны характар. Па форме кібёсі ўяўлялі сабой апавяданні ў малюнках, забяспечаныя кароткімі тэкставымі тлумачэннямі.<ref>{{Cite web|url=http://www.geo-cafe.ru/Japan/Articles/manga.php|title=Прародители жанра манга|date=сакавік 2007 года|publisher=Япония сегодня|access-date=2009-09-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6HXiAEQuK?url=http://www.geo-cafe.ru/Japan/Articles/manga.php|archive-date=21 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref> Акрамя таго, з’яўляецца новы кірунак у выяўленчым мастацтве — [[укіё-э]]. На гравюрах у гэтым стылі фігуравалі не толькі [[Гейша|гейшы]] і папулярныя [[Кабукі|акцёры]]: аўтары ''[[сюнга|сюнгі]]'' ({{lang-ja|春画}}, {{Comment|літар.|літаральна}} «вясновая карцінка») адлюстроўвалі парнаграфічныя сцэны, дзе персанажы з перабольшана велізарнымі палавымі органамі прымалі самыя разнастайныя пазіцыі,<ref name="Napier21"/> уступалі ў палавыя акты з дэманамі мужчынскага і жаночага полу, прывідамі, [[Заафілія|жывёламі]].<ref>{{Cite web|url=http://www.mk-piter.ru/2006/05/11/024/|title=Японцы занимались «этим» везде|last=Румянцева|first=Любовь.|date=10 мая 2006 года|publisher=[[МК у Піцеры]]|access-date=2009-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620133642/http://www.online812.ru/|archive-date=20 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://manga.about.com/od/historyofmanga/a/mangahistory1.htm|title=Early Origins of Japanese Comics|last=Aoki|first=Deb.|publisher=[[About.com]]|lang=en|access-date=2010-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110822160702/http://manga.about.com/od/historyofmanga/a/mangahistory1.htm|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://leit.ru/modules.php?name=Pages&pa=showpage&pid=26|title=Японская светская живопись и гравюра|last=Кальчева|first=Анастасия.|date=30 верасня 2006 года|publisher=Fushigi Nippon|access-date=2009-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618112117/http://leit.ru//modules.php?name=Pages|archive-date=18 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref> Персанажы рэдка паказваліся цалкам аголенымі, яны апранутыя ў свабодныя кімано, што было заклікана дадаткова стымуляваць сексуальнае ўзбуджэнне.<ref name="Macwilliams29">''Macwilliams, Mark W.'' Japanese Visual Culture. — С. 29.</ref> Арыгінальнасць сюжэтаў віталася і была важная з-за высокай канкурэнцыі на рынку.<ref>{{Артыкул|аўтар=Buckley, S.|загаловак=Penguin in bondage: A graphic tale of Japanese comic books|аўтар выдання=Penley Constance.|выданне=Technoculture|месца=Minneapolis|выдавецтва=[[University of Minnesota Press]]|год=1991|старонкі=165|isbn=9780816619306}}</ref> Найвышэйшай папулярнасцю сюнга карысталася ў XVIII—XIX стст.<ref>{{Cite web|url=http://www.aisf.or.jp/~jaanus/deta/s/shunga.htm|title=''shunga'' 春画|publisher=JAANUS (Japanese Architecture and Art Net Users System)|lang=en|access-date=2010-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110827124341/http://www.aisf.or.jp/~jaanus/deta/s/shunga.htm|archive-date=27 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> Яна ў адукацыйных мэтах вывучалася дзяўчынамі, якія неўзабаве павінны былі ўступіць у шлюб.<ref name="Macwilliams29"/> Пасля [[Рэстаўрацыя Мэйдзі|Рэстаўрацыі Мэйдзі]] (1868) сюнга стала нелегальнай,<ref>{{Кніга|аўтар=Lloyd, Fran.|загаловак=Consuming Bodies: Sex and Contemporary Japanese Art|выдавецтва=Reaktion Books|год=2003|isbn=978-1861891471|старонкі=55}}</ref> аднак, яна аказала вялікі ўплыў на візуальны шэраг і сюжэты сучаснай японскай парнаграфіі.<ref name="peekaboo2">{{Артыкул|аўтар=Ortega-Brena, Mariana.|загаловак=Peek-a-boo, I See You: Watching Japanese Hard-core Animation|спасылка=http://www.springerlink.com/content/r1267467784j8710/fulltext.html|выданне=Sexuality & Culture|doi=10.1007/s12119-008-9039-5|месца=New York|выдавецтва=[[Springer New York]]|год=2009|том=13|нумар=1|старонкі=17-31|isbn=1095-5143 (друкаваная версія); 1936-4822 (онлайн)|archive-url=https://web.archive.org/web/20190927151402/https://link.springer.com/article/10.1007/s12119-008-9039-5|archive-date=27 верасня 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190927151402/https://link.springer.com/article/10.1007/s12119-008-9039-5|archivedate=27 верасня 2019}}</ref> == 1960—1970-я гады == === Першыя анімэ === Першым творам у жанры хентаю павінна было стаць анімэ {{нп3|Хакусан Кімура|Хакусана Кімуры|fr|Hakuzan Kimura}} ({{lang-ja|木村白山}}) «Асвяжальны карабель» ({{lang-ja|涼み舟}}, Suzumibune, 1932 год), няскончанае па прычыне канфіскацыі паліцыяй. Праца над ім была завершана толькі напалову.<ref name="Encyclopedia180">''Clements J., McCarthy H.'' The Anime Encyclopedia. — С. 180.</ref> Наступная сур'езная спроба аб’яднаць эротыку і японскую анімацыю была прадпрынятая толькі ў канцы 1960-х гадоў. Па ініцыятыве [[Осаму Тэдзука]], які стараўся паправіць фінансавыя справы сваёй кампаніі Mushi Production і прыцягнуць у індустрыю анімэ дарослую аўдыторыю, была знятая экранізацыя «[[Тысяча і адна ноч|Тысяча і адной ночы]]» ''Senya Ichiya Monogatari'' (1969) — першая частка эратычнай трылогіі «Анімэрама» (анімацыя + сінерама + драма<ref name="Onoda Power, Natsu.">''Onoda Power, Natsu.''</ref>), куды пасля ўвайшлі ''Cleopatra'' (1970) і ''Kanashimi no Belladonna'' (1973).<ref name="Encyclopedia180"/> Для працы над ''Senya Ichiya Monogatari'' было нанята ў агульнай складанасці 60 тысяч супрацоўнікаў, а яго стварэнне заняло прыкладна паўтара года.<ref>{{Cite web|url=http://www.animerate.net/anime2194,1,11,0|title=Anime: Senya Ichiya Monogatari|publisher=Animerate :: Anime Database & Criticas|lang=en|access-date=2010-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20111130052941/http://animerate.net/anime2194,1,11,0|archive-date=30 лістапада 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://tezukaosamu.net/en/anime/7.html|title=A Thousand and One Nights：ANIMATION/Film|work=Афіцыйны сайт [[Осаму Тэдзука|Осаму Тэдзуки]]|publisher=TezukaOsamu.net|lang=en|access-date=2010-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522213656/http://tezukaosamu.net/en/anime/7.html|archive-date=22 мая 2011|url-status=dead}}</ref> Хоць надзеі Осаму Тэдзука не апраўдаліся, пад уплывам яго твора канкуруючая кампанія Leo Production ({{lang-ja|レオ・プロダクション}}) у тым жа годзе выпусціла іншую эратычную анімэ-версію «Тысяча і адной ночы», ''Maruhi Gekiga Ukiyoe Senya Ichiya'' ({{lang-ja|㊙劇画　浮世絵千一夜}}) у стылі [[укіё-э]].<ref>{{Cite web|url=http://www.japanese-cinema-db.jp/details/11220|title=㊙劇画　浮世絵千一夜|publisher=Japanese Cinema Database ([[Бункатё|Дэпартамент культуры]]|lang=ja|access-date=2010-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20140520083140/http://www.japanese-cinema-db.jp/details/11220|archive-date=20 мая 2014|url-status=dead}}</ref> У яе таксама былі праблемы з законам, а паказ у кінатэатрах быў дазволены толькі пасля таго, як былі выразаныя шэсць найбольш адкрытых сцэн.<ref name="Encyclopedia180"/> У цэлым, мультыплікацыя ў тыя гады разглядалася як чыста дзіцячы кірунак кінематографа;<ref name="Encyclopedia180"/> хоць у 1963 годзе камедыйны эратычны анімэ-серыял ''Sennin Buraku'' трансляваўся па тэлебачанні ў начным блоку.<ref name="animeporn1">{{Артыкул|аўтар=Patten, Fred.|загаловак=Рынок аниме-порнографии|арыгінал=The Anime «Porn» Market|спасылка=http://www.awn.com/mag/issue3.4/3.4pages/3.4patten.html|мова=en|выданне=Animation World Magazine|тып=[[інтэрнэт-выданне]]|год=1998|том=3|нумар=4}}</ref> Апошняй эратычнай працай, паказанай у кінатэатрах, стала ''Yasuji no Pornorama Yacchimae'' (1971).<ref name="Encyclopedia180"/> === Эратычная манга === Парнаграфія ў [[Другая сусветная вайна|пасляваеннай]] Японіі не была аддзеленая ад масавай культуры, як у Вялікабрытаніі ці ЗША, і парнаграфічныя выявы доўгі час з’яўляліся ў сродках масавай інфармацыі нароўні са спецыялізаванымі часопісамі.<ref name="galbraith"/> Да 1960-х гадоў асноўнай аўдыторыяй мангі лічыліся дзеці.<ref name="Guide451"/> У 1968 годзе карпарацыя Shueisha рыхтавала да выпуску часопіс мангі ''Shonen Jump'',<ref name="Macwilliams38">''Macwilliams, Mark W.'' Japanese Visual Culture. — С. 38.</ref> які, па задуме Shueisha, павінен быў скласці канкурэнцыю выданням для хлопчыкаў ад кампаній Kodansha (''Shonen Magazine'') і Shogakukan (''Shonen Sunday''). Адной з першых прац, якія публікаваліся ў ''Shonen Jump'', стала камедыйная манга ''Harenchi Gakuen'' ({{Comment|літар.|літаральна}} «Бессаромная школа») Га Нагаі, якая імгненна набыла значную папулярнасць<ref name="Lautore">{{Cite web|title=L'autore / CHI E' GO NAGAI|language=it|publisher=[[D/visual]]|url=http://www.d-world.jp/goldrake/autore.html|access-date=2008-04-06|date=3 сакавіка 2007 года|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031041900/http://www.d-world.jp/goldrake/autore.html|archive-date=31 кастрычніка 2007|url-status=dead}}</ref><ref name="misiontokyo">{{Cite web|url=http://www.misiontokyo.com/index.php?ind=reviews&op=entry_view&iden=162|title=Harenchi Gakuen|access-date=2008-04-12|publisher=Mision Tokyo|language=es|archive-url=https://www.webcitation.org/656XqlHYz?url=http://www.misiontokyo.com/index.php?ind=reviews|archive-date=31 студзеня 2012|url-status=live}}</ref> і падняла наклады толькі што створанага часопіса да мільена асобнікаў.<ref name="Lautore"/> Дзеянне гэтага твора адбываецца ў школе, дзе вучні мужчынскага полу і выкладчыкі занятыя тым, што падглядваюць за паўаголенымі школьніцамі і спрабуюць разглядзець жаночыя трусікі.<ref name="Macwilliams38"/> Нягледзячы на тое, што па сучасным стандартам змест ''Harenchi Gakuen'' лічыцца досыць нявінным,<ref name="Lautore"/> у свой час яна падвергнулася суровай крытыцы за вульгарны сюжэт, залішнюю шчырасць, дэманстрацыю падлеткавай сексуальнасці і пацягнула пратэсты настаўнікаў, жаночых асацыяцый і бацькоўскіх камітэтаў.<ref name="Onoda Power, Natsu."/><ref>{{Артыкул|аўтар=Ito, Kinko.|загаловак=A History of ''Manga'' in the Context of Japanese Culture and Society|спасылка=http://www3.interscience.wiley.com/journal/118736400/abstract|выданне=The Journal of Popular Culture|doi=10.1111/j.0022-3840.2005.00123.x|выдавецтва=[[Wiley Periodicals]]|год=2005|том=38|нумар=3|старонкі=456-475}}{{Недаступная спасылка}}</ref> Бацькі рабілі публічныя спаленні ''Harenchi Gakuen''.<ref>{{Cite web|url=http://www.animemanga.ru/Biographies/nagai.shtml|title=Нагай Го (Nagai Gou)|publisher=animemanga.ru|access-date=2009-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704005731/http://animemanga.ru/Biographies/nagai.shtml|archive-date=4 ліпеня 2013|url-status=dead}}</ref> Тым не менш, гэтая і іншая эратычная манга Га Нагаі друкавалася ў найбуйнейшых часопісах таго часу: ''Kekko Kamen'' (1974) выходзіла ў ''Shonen Jump'', ''Oira Sukeban'' (1974) — у ''Shonen Sunday'', ''Hanappe Bazooka'' (1979) — у ''Young Jump''. Аўтар аказаў вялікі ўплыў на свет мангі і на японскае грамадства,<ref name="tezuka">{{Cite web|url=http://en.tezuka.co.jp/manga/sakuhin/m074/m074_01.html|title=Tezuka Osamu @ World — Manga works|access-date=2008-04-12|date=30 сакавіка 2007 года|work=The Song for Apollo|publisher=[[Tezuka Productions]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20030429175212/http://en.tezuka.co.jp/manga/sakuhin/m074/m074_01.html|archive-date=29 красавіка 2003|url-status=live}}</ref><ref name="sfwj">{{Cite web|url=http://www.sfwj.or.jp/member/NAGAI-GO.e.html|title=Nagai Go (Science Fiction and Fantasy Writers of Japan)|access-date=2008-04-15|publisher=Science Fiction and Fantasy Writers of Japan|archive-url=https://web.archive.org/web/20120610171531/http://www.sfwj.or.jp/member/NAGAI-GO.e.html|archive-date=10 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref> стаўшы першапраходцам «эці» — анімэ і мангі, у якіх утрымліваюцца намёкі на эратычныя сцэны або гумар з сексуальным падтэкстам.<ref name="mainichi">{{Cite web|url=http://mdn.mainichi.jp/culture/waiwai/archive/news/2007/03/20070330p2g00m0dm024000c.html|title=40-year veteran of ecchi manga Go Nagai says brains more fun than boobs|access-date=2008-04-12|author=Connel, Ryan|date=30 сакавіка 2007 года|publisher=[[Майніці сімбун]]|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20080101140006/http://mdn.mainichi.jp/culture/waiwai/archive/news/2007/03/20070330p2g00m0dm024000c.html|archive-date=1 студзеня 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/lexicon.php?id=17|title=Lexicon: Ecchi|publisher=[[Anime News Network]]|language=en|access-date=2009-08-29}}</ref> У 1970-х гадах з’яўляюцца першыя працы, прысвечаныя тэматыцы [[Гомасексуальнасць|гомасексуальнага]] кахання, але ў ранняй юры- і яой-манзе [[Гомаэратызм|эратычнага складніку]] не было.<ref name="intersections1">{{Артыкул|аўтар=Katsuhiko Suganuma, James Welker.|загаловак=Celebrating Lesbian Sexuality: An Interview with Inoue Meimy, Editor of Japanese Lesbian Erotic Lifestyle Magazine ''Carmilla''|спасылка=http://intersections.anu.edu.au/issue12/welker2.html|выданне=Intersections: Gender and Sexuality in Asia and the Pacific|месца=Perth, Western Australia|выдавецтва=[[Murdoch University School of Asian Studies]]|год=2006|нумар=12|issn=14409151|archive-date=24 красавіка 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080424004749/http://intersections.anu.edu.au/issue12/welker2.html}}</ref> Адкрыты па змесце яой існаваў у форме аматарскай мангі — додзінсі — стваранай фанатамі альбо па арыгінальных сюжэтах, альбо па матывах іншых папулярных твораў.<ref name="yaoicsuchico">{{Cite web|url=http://www.csuchico.edu/~mtoku/vc/Articles/toku/Wil_Toku_BoysLove.html|title="Boys' Love," Yaoi, and Art Education: Issues of Power and Pedagogy|author=Brent Wilson, Masami Toku.|publisher=The California State University, Chico|lang=en|access-date=2010-12-10|archive-url=https://www.webcitation.org/60w57cAtY?url=http://www.csuchico.edu/~mtoku/vc/Articles/toku/Wil_Toku_BoysLove.html|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> === Эрагэкіга === Часопіс эксперыментальнай мангі ''Garo'', створаны Кацуіці Нагаі ў 1964 годзе, адкрыў дарогу руху эратычнай гэкігі — адкрытай мангі з рэалістычным малюнкам.<ref name="gekiga">{{Cite web|url=http://www.popchild.com/issue12/articulos/manga.html|title=Esto (no) es Manga. El comic alternativo japonés|last=Barrio|first=Breixo Harguindey|publisher=Popchild.com|lang=es|access-date=2010-09-27|archive-url=https://www.webcitation.org/60qkxYJe7?url=http://www.popchild.com/issue12/articulos/manga.html|archive-date=11 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> У 1970-х гадах індустрыя мангі адчула бум эрагэкігі.<ref name="Schodt54"/> Наклад ''Garo'' да 1971 года дасягнуў 70 тысяч асобнікаў. У ім друкавалася [[авангард]]ная манга і эрагура.<ref>{{Cite web|url=http://www.animemagazine.ru/50.06/hentai_02.php|title=Хентай Статья: Eroguro|last=Ленников|first=Антон.|date=2007|publisher=[[АниМаг]]|access-date=2009-09-14|archive-url=https://www.webcitation.org/60qlE0n1J?url=http://www.animemagazine.ru/50.06/hentai_02.php|archive-date=11 жніўня 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://tcj.com/journalista/?p=610|title=Garo overdrive|last=Deppey|first=Dirk.|date=30 мая 2008 года|publisher=Journalista, ''[[The Comics Journal]]''|language=en|access-date=2009-10-26|archive-url=https://www.webcitation.org/656XsDHd2?url=http://tcj.com/journalista/?p=610|archive-date=31 студзеня 2012|url-status=live}}</ref> Цэнзурныя абмежаванні спрыялі таму, што ў творах замест гранічна адкрытых сексуальных сцэн утрымліваліся сцэны крайняй жорсткасці і дэманстраваліся розныя [[сексуальныя дэвіяцыі]].<ref name="gekiga"/> Гэкіга лічылася мастацтвам [[Андэрграўнд|андэграўнду]], рэдактары часопісаў практычна не кантралявалі аўтараў і дазвалялі ім маляваць што заўгодна.<ref name="Guide451">''Thompson J.'' [[:en:Manga: The Complete Guide|Manga: The Complete Guide]].</ref> У 1973 годзе з’явіўся першы часопіс эрагэкігі ''Manga Erotopia'', у якім друкаваліся Тосіа Маэда, які папулярызаваў жанр «эратычнага хорару», {{нп3|Масамі Фукусіма|Масамі Фукусіма|ja|ふくしま政美}}, аўтар крывавай ''Nyohanbo'' ({{lang-ja|女犯坊}}, «Манах-гвалтаўнік»),<ref name="Encyclopedia181">''Clements J., McCarthy H.'' The Anime Encyclopedia. — С. 181.</ref><ref>{{Cite web|url=http://comipress.com/special/manga-zombie/incredibly-strange-manga-part-1/fukushima-masami|title=Fukushima Masami: King of Fleshbomb|date=22 кастрычніка 2007 года|publisher=[[Comipress]]|lang=en|access-date=2010-12-24|archive-url=https://www.webcitation.org/60w58Jyis?url=http://comipress.com/special/manga-zombie/incredibly-strange-manga-part-1/fukushima-masami|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> Кадзуо Камімура, і дваццацічатырохгадовы Масару Сакакі, чые старанна прамаляваныя жаночыя выявы сталі настолькі папулярныя, што друкаваліся цэлыя выпускі, прысвечаныя выключна яго працам.<ref name="Guide451"/> За ''Manga Erotopia'' рушылі ўслед ''Manga Erogenika'' (1975) і ''Manga Alice'' (1977).<ref name="gekiga"/> Каб пазбегнуць праблем з паліцыяй, ''Manga Alice'' распаўсюджваўся праз гандлевыя аўтаматы.<ref name="Guide451"/> Адтуль выйшлі такія аўтары, як Ёка Канда, {{нп3|Хісасі Сакагуці|Хісасі Сакагуці|ja|坂口尚}} і {{нп3|Хідэо Адзума|Хідэо Адзума|en|Hideo Azuma}} ({{lang-ja|吾妻 ひでお}}). Апошні атрымаў прэмію Сэйун за працу з ''Manga Alice''.<ref name="Guide451"/> Папулярнасць эрагэкігі ўпала да 1980 года разам з папулярнасцю рэалістычнай рысоўкі, калі Японію, па выразе даследчыка Фрэдэрыка Шодта, ахапіў «лоліконны вірус» — у эратычнай манзе паўсюдна сустракаліся адкрытыя сцэны з удзелам дзяўчынак 8—12 гадоў.<ref name="Schodt54">''Frederik L. S.'' [[:en:Dreamland Japan|Dreamland Japan: Writings on Modern Manga]].</ref><ref name="Schodt54"/> == 1980-я гады == === «Залатое стагоддзе анімэ» === 1980-я гады называюць «Залатым стагоддзем» анімэ.<ref>{{Cite web|author=[[Oppliger, John]].|url=http://www.animenation.net/blog/2008/07/16/ask-john-is-adult-anime-in-a-creative-slump/|title=Ask John: Is Adult Anime in a Creative Slump?|date=16 ліпеня 2008 года|publisher=AnimeNation|language=en|access-date=2010-02-01|archive-url=https://www.webcitation.org/656Xt5Ewa?url=http://www.animenation.net/blog/2008/07/16/ask-john-is-adult-anime-in-a-creative-slump/|archive-date=31 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref> Распаўсюджванне касетных [[відэамагнітафон]]аў і прайгравальнікаў лазердыскаў вярнула на рынак парнаграфію, якая з тых часоў займае самавітае месца ў індустрыі відэафільмаў.<ref name="Encyclopedia181"/> Першым анімэ ў фармаце OVA-серыяла стала навукова-фантастычная драма ''Dallos'', выпушчаная ў снежні 1983 года; а ўжо трэцяя ў гісторыі OVA была хентайскай. З семнаццаці OVA, створаных на працягу 1984 года, адзінаццаць былі парнаграфічнымі.<ref name="animeporn">{{Артыкул|аўтар=Patten, Fred.|загаловак=Рынок аниме-порнографии|арыгінал=The Anime «Porn» Market|спасылка=http://www.awn.com/mag/issue3.4/3.4pages/3.4patten.html|мова=en|выданне=Animation World Magazine|тып=[[Інтэрнэт-выданне]]|год=1998|том=3|нумар=4}}</ref> Два першых эратычных OVA-серыяла — ''Lolita Anime'' і ''Cream Lemon'' — з’явіліся ў 1984 годзе.<ref name="ivanov92">''Иванов Б. А.'' Введение в японскую анимацию. — С. 92.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=7695|title=Lolita Anime (OAV)|publisher=[[Anime News Network]]|language=en|access-date=2009-10-10}}</ref> Абодва ўпісваліся ў цэнзурныя абмежаванні, у прыватнасці, забарону на дэманстрацыю лабковых валасоў.<ref name="Clem94"/><ref>''Clements J., McCarthy H.'' The Anime Encyclopedia. — С. 234.</ref> ''Cream Lemon'', званы адным з найбольш значных з’яў у анімацыі 1980-х гадоў<ref>''Clements J., McCarthy H.'' The Anime Encyclopedia. — С. 115.</ref>, спалучаў секс і эротыку з пародыямі на папулярныя мангу і анімэ.<ref name="ivanov92"/> Вялікая частка яго серый не была аб’яднаная персанажамі і сюжэтамі і ўяўляла сабой асобныя навелы розных жанраў з адной толькі агульнай умовай — як мінімум адзін палавы акт. Акрамя разнастайнасці сюжэтных матываў, у серыяле была прадстаўлена вялікая частка вядомых палавых вычварэнняў з ухілам у лесбійскі і садамазахісцкі секс.<ref>''Иванов Б. А.'' Введение в японскую анимацию. — С. 93.</ref> У стварэнні ''Cream Lemon'' прымалі ўдзел такія вядомыя аніматары, як Тосіхіра Харана (''Fight! Iczer One'') і Хіроюкі Кітакуба (''Blood: The Last Vampire'').<ref>{{Cite web|author=Oppliger, John.|url=http://www.animenation.net/blog/2003/07/22/ask-john-how-much-cream-lemon-is-there/|title=Ask John: How Much Cream Lemon is There?|date=13 кастрычніка 2005 года|publisher=AnimeNation|language=en|access-date=2009-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120212230025/http://www.animenation.net/blog/2003/07/22/ask-john-how-much-cream-lemon-is-there/|archive-date=12 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> Наступнай пасля ''Cream Lemon'' буйнай падзеяй у свеце хентаю стаў выхад мангі Тосіа Маэды «Урацукідодзі. Легенда аб звышдэмане» (1986), якая атрымала вядомасць дзякуючы адкрытасці, жорсткасці і асабліва наяўнасці сцэн згвалтаванняў дзяўчын велізарнымі шчупальцамі — «тэнтаклямі».<ref>{{Cite web|url=http://www.quirkyjapan.or.tv/saq.html|title=Japan SAQ (Seldom Asked Questions)|publisher=thE qUirKy jaPan|language=en|access-date=2009-09-14|archive-url=https://www.webcitation.org/60ql1GfJ5?url=http://www.quirkyjapan.or.tv/saq.html|archive-date=11 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref><ref name="ivanov">{{Кніга|аўтар=Иванов Б. А.|загаловак=Введение в японскую анимацию|старонкі=119}}</ref><ref name="Clem692">''Clements J., McCarthy H.'' The Anime Encyclopedia. — С. 692.</ref> У прадстаўленні заходняга гледача тэнтаклі з’яўляюцца сімвалам хентаю.<ref name="peekaboo3"/><ref>{{Cite web|url=http://www.animefringe.com/magazine/2005/05/review/06.php|title=Reviews — Sex Ward|last=Chanthaphone|first=Andrew.|date=май 2005 года|publisher=Animefringe|lang=en|access-date=2010-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110912055930/http://www.animefringe.com/magazine/2005/05/review/06.php|archive-date=12 верасня 2011|url-status=dead}}</ref> Анімэ, знятае па матывах «Урацукідодзі» ў 1987 годзе, вылучалі з шэрагу падобнай прадукцыі «''якасная анімацыя і ліха закручаны фантастычны сюжэт з налетам містыкі і [[акультызм]]у''».<ref>{{Cite web|url=http://www.utro.ru/articles/2004/11/22/376786.shtml|title=Девочки и пушки в обрамлении щупалец|last=Куликов|first=Иван.|date=22 лістапада 2004 года|publisher=Утро.ru|access-date=2009-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812210743/http://www.utro.ru/articles/2004/11/22/376786.shtml|archive-date=12 жніўня 2014|url-status=dead}}</ref> Яно стала надзвычай папулярным у ЗША і Еўропе і спарадзіла мноства сіквелаў.<ref name="Clem692"/><ref>{{Cite web|url=http://www.tokyoreporter.com/2008/11/19/hentai-manga-to-take-the-world/|title=Hentai manga to take the world|date=19 лістапада 2008 года|publisher=[[The Tokyo Reporter]]|language=en|access-date=2009-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130920100812/http://www.tokyoreporter.com/2008/11/19/hentai-manga-to-take-the-world/|archive-date=20 верасня 2013|url-status=dead}}</ref> Тосіа Маэда тлумачыў, што выдумаць фантастычную істоту з шчупальцамі у якасці аднаго з галоўных герояў яго вымусіла японскае заканадаўства, якое забараняе выяву адкрытых сексуальных сцэн паміж людзьмі, у той час як у яго выдуманага персанажа — [[дэман]]а — адсутнічаў чалавечы [[Пеніс чалавека|палавы член]].<ref>{{Cite web|url=http://www.bigempire.com/sake/manga1.html|title=Manga Artist Interview Series (Part I)|publisher=Sake-Drenched Postcards|language=en|access-date=2009-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181005085720/http://www.bigempire.com/sake/manga1.html|archive-date=5 кастрычніка 2018|url-status=dead}}</ref> Пад уплывам мангі Тосіа Маэды ў 1980-х гадах былі знятыя ''Legend of Lyon Flare'' (1986)<ref>{{Cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=3221|title=''The Legend of Lyon: Flare'' (OAV)|publisher=[[Anime News Network]]|lang=en|access-date=2010-10-14}}</ref>, ''Battle Can Can'' (1987)<ref>{{Cite web|url=http://www.themanime.org/viewreview.php?id=56|title=''Battle Can-Can''|publisher=THEM Anime Reviews|lang=en|access-date=2010-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110611063351/http://www.themanime.org/viewreview.php?id=56|archive-date=11 чэрвеня 2011|url-status=dead}}</ref> і іншыя анімэ, у якіх прысутнічаюць персанажы з тэнтаклямі. === Бум лалікона ў Японіі === [[Файл:Lolicon_Sample.png|міні|Стыль «каваій» ({{Comment|літар.|літаральна}} «цудоўны», «добранькі») да гэтага часу карыстаецца ў Японіі вялікай папулярнасцю.<ref>{{Cite web|url=http://www.japanvisitor.com/index.php?cID=359&pID=1124|title=Japan’s Soft Power — The Culture of Cute|last=Ogawa|first=C.|publisher=Japan Visitor|lang=en|access-date=2010-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20130209011630/http://www.japanvisitor.com/index.php?cID=359|archive-date=9 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>]] У 1980-х гадах Японію ахапіў «лаліконны бум».<ref name="Guide451"/> Традыцыйная парнаграфічная манга пачала значна саступаць у папулярнасці лалікону. Тыповым персанажам маляванай парнаграфіі стала юная школьніца ў адпаведнай форме, якая трымала плюшавую цацку. Даследчыкі лічаць, што ключавую ролю адыграў Хідэа Адзума — ён вывеў на паверхню «утоеную сексуальнасць, якую многія фанаты знаходзілі ў падлеткавых гераінях Тэдзукі і [[Хаяо Міядзакі]]».<ref name="Guide451"/> Яго додзінсі «Кібела» ({{lang-ja|シベール}}) утрымоўвала эратычныя выявы «мульцяшных дзяўчынак» (напрыклад, Чырвонай Шапачкі), праўда, манга была не парнаграфічнай, а камедыйнай.<ref name="galbraith"/> Хідэо Адзума першым звярнуў увагу на эратызм плыўных ліній.<ref name="galbraith">{{Артыкул|аўтар=Galbraith, Patrick.|загаловак=Lolicon: The Reality of «Virtual Child Pornography» in Japan|спасылка=http://www.imageandnarrative.be/index.php/imagenarrative/article/viewFile/127/98|выданне=Image & Narrative|выдавецтва=[[Такійскі ўніверсітэт]]|access-date=26 April 2013|год=2011|том=12|нумар=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20170806212344/http://www.imageandnarrative.be/index.php/imagenarrative/article/viewFile/127/98|archive-date=6 жніўня 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170806212344/http://www.imageandnarrative.be/index.php/imagenarrative/article/viewFile/127/98|archivedate=6 жніўня 2017}}</ref> Паводле ўспамінаў крытыка Кэнтаро Такэкума, мілыя персанажы ў стылі «каваій» ({{Comment|літар.|літаральна}} «цудоўны», «добранькі») у Адзумы «раптам заняліся сексам».<ref name="galbraith"/> Пасля Адзумы стыль малюнка ў хентае хіліўся ў бок нерэалістычнай эстэтыкі, у якой з’явілася шмат фанатаў.<ref name="galbraith"/> Сваю ролю адыгралі цэнзурныя абмежаванні: забарона на паказ лабковых валасоў прывяла да распаўсюджвання ў хентае персанажаў-[[Падлетак|падлеткаў]], зусім юных дзяўчын.<ref name="LA1">{{Cite web|url=http://articles.latimes.com/2002/jun/13/news/lv-hentai13|title=X-Rated Fantasies in a Cartoon Genre|last=Huffstutter|first=P.J.|date=13 чэвреня 2002 года|publisher=[[Los Angeles Times]]|language=en|access-date=2009-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20121218195533/http://articles.latimes.com/2002/jun/13/news/lv-hentai13|archive-date=18 снежня 2012|url-status=dead}}</ref> Дарослых жанчын малявалі ў тым жа стылі.<ref name="Guide451"/> З’явіўся тэрмін ''бурыка'' ({{lang-ja|ブリッコ}}) — дасведчаная дарослая жанчына, якая вядзе сябе як нявінная дзяўчынка.<ref name="Schodt54"/> У пачатку 1980-х пачалі выходзіць спецыялізаваныя часопісы лаліконнай мангі ''Lemon People'' і ''Manga Burikko''.<ref name="galbraith"/><ref>{{Cite web|url=http://comipedia.com/magazine/lemon-people|title=''Lemon People''. Japanese: レモンピープル|publisher=[[ComiPedia]]|lang=en|access-date=2010-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20101121134729/http://comipedia.com/magazine/lemon-people|archive-date=21 лістапада 2010|url-status=dead}}</ref> Анімэ ''Lolita Anime'' і ''Cream Lemon'' 1984 года таксама спрыялі папулярызацыі тэматыкі.<ref name="Clem94"/> Пазней у тым жа 1984 годзе было знята іншае ''Lolita Anime'' па матывах мангі {{нп3|Акі Уціяма|Акі Уціямы|ja|内山亜紀}}, вядомага лаліконнаго аўтара.<ref name="Clem376">''Clements J., McCarthy H.'' The Anime Encyclopedia. — С. 376.</ref> Масавая папулярнасць лалікона прывяла да таго, што манга Уціямы, які маляваў, у прыватнасці, немаўлятаў у падгузніках у сексуальным кантэксце, выходзіла ў шырокадоступным часопісе для хлопчыкаў ''Shonen Champion''.<ref name="Clem376"/> У канцы 1980-х гадоў такія адкрытыя працы, як ''Angel'' і ''{{нп3|Ikenai! Luna Sensei|Ikenai! Luna Sensei|ja|いけない!ルナ先生}}'', свабодна прадаваліся ў кнігарнях і публікаваліся ў юнацкіх і дзіцячых выданнях.<ref name="Schodt54"/><ref name="Schodt54"/> === Іншыя жанры === У пачатку 1980-х гадоў паўстаў асобны жанр парнаграфічнай мангі для дарослых жанчын, званы «рэдыкомі» (з {{Lang-en|ladies’ comics}}, {{Comment|літар.|літаральна}} «жаночыя коміксы»).<ref>{{Кніга|аўтар=Poitras, Gilles.|загаловак=Anime Essentials: Every Thing a Fan Needs to Know|выдавецтва=Stone Bridge Press|год=2004|старонкі=51|старонак=144|isbn=978-1880656532}}</ref> У такіх часопісах, як ''Feel'' ({{lang-ja|フィール}}) выдавецтва Shodensha, друкаваліся працы з вялікай колькасцю эратычных сцэн і арыентаваныя на дарослую аўдыторыю. Жаночыя коміксы ранніх гадоў (''{{нп3|Сюнгіку Уціда|Сюнгіку Уціды|en|Shungicu Uchida}} ({{lang-ja|内田 滋子}}''), Кёка Окадзакі)<ref name="Guide451"/> характарызуюцца сексуальнай свабодай і станавіліся ўсё больш адкрытымі да пачатку 1990-х, аднак, найбуйнейшыя ''рэдыкомі''-выданні сучаснасці не ўтрымліваюць парнаграфіі.<ref>''Macwilliams, Mark W.'' Japanese Visual Culture. — С. 43.</ref> У той жа перыяд з’явіўся «сётакон» — аналаг лалікона, які паказвае сексуальныя адносіны з удзелам маленькіх хлопчыкаў, — але прычыны яго ўзнікнення дакладна невядомыя. Псіхолаг ''{{нп3|Тамакі Сайта|Тамакі Сайта|ja|斎藤環}}'' мяркуе, што першапачаткова сётакон з’яўляўся паджанрам яоя.<ref>{{Кніга|аўтар=Tamaki, Saito|частка=Otaku Sexuality|загаловак=Robot Ghosts and Wired Dreams|выдавецтва=University of Minnesota Press|год=2007|старонки=236—237|isbn=978-0-8166-4974-7}}</ref> Яой і юры, у сваю чаргу, набіралі папулярнасць.<ref name="yaoicsuchico"/> Значная частка яойной мангі ўяўляла сабой вольны пераказ або перакладанне вядомых твораў, дзе сяброўскія адносіны паміж мужчынскімі персанажамі маглі быць інтэрпрэтаваныя як гомасексуальная цяга. Асабліва папулярныя ў асяроддзі прыхільнікаў яоя былі ''Captain Tsubasa'' і ''Saint Seiya'', у якіх мелася вялікая колькасць герояў мужчынскага полу.<ref name="yaoicsuchico"/> У юры парнаграфічныя сцэны пачалі з’яўляцца толькі ў 1990-х гадах.<ref name="intersections1"/> == Сучаснасць == === 1990-я гады === ==== Пытанні цэнзуры ==== Незразумелая сітуацыя з цэнзурай дасягнула свайго піка да пачатку 1990-х гадоў. Шырокая даступнасць парнаграфіі прывяла да стварэння асацыяцыі «Абароны дзяцей ад коміксаў».<ref name="Schodt54"/> Адна з заснавальніц камітэта Ісака Накаа апісала свае адчуванні ад паходу ў мясцовы кніжны магазін: «''На вокладцы [мангі] быў сімпатычны малюнак, разлічаны на прыцягненне дзіцячай аўдыторыі, але ўнутры было поўна сексуальных матэрыялаў — такіх рэчаў, якія ніколі не павінны быць паказаны дзецям''».<ref name="Schodt54"/> У верасні 1990 года ў газеце «Асахі сімбун» была апублікавана даследаванне [[Токіа|такійскага]] ўрада, згодна з якім палова ўсей мангі ўтрымоўвала эратычныя сцэны.<ref name="Schodt54"/> Уплыў на грамадскае меркаванне таксама аказала справа серыйнага забойцы дзяўчынак і прыхільніка лаліконнай мангі Цутому Міядзакі (перыяд забойстваў: 1988—1989).<ref name="Guide451"/><ref>{{Cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article4156285.ece|title=Japanese «cannibal killer» Tsutomu Miyazaki executed in Tokyo|last=Lewis|first=Leo.|date=18 чэрвеня 2008 года|publisher=[[The Times]]|lang=en|access-date=2009-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110814141434/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article4156285.ece|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> Сур'ёзнасць яго злачынстваў падняла хвалю дэбатаў пра тое, ці застаюцца інтымныя фантазіі толькі фантазіямі і як захапленне лаліконам і эрагура-фільмамі, знойдзенымі ў кватэры злачынцы, можа ўплываць на канкрэтныя дзеянні чалавека.<ref>{{Cite web|url=http://www.trutv.com/library/crime/criminal_mind/psychology/movies_made_me_kill/11.html|title=Movies Made Me Murder|last=Ramsland|first=Katherine.|publisher=truTV.com|lang=en|access-date=2009-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810233557/http://www.trutv.com/library/crime/criminal_mind/psychology/movies_made_me_kill/11.html|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> Да сярэдзіны 1990-х гадоў спрэчкі заціхлі,<ref name="Schodt54"/> выдаўцы мангі сталі больш строга рэгуляваць змест выпускаемай прадукцыі, на тавары для дарослых пачалі дадаваць адмысловыя пазнакі, публікацыя некаторай мангі ў часопісах была забароненая.<ref>{{Артыкул|аўтар=Mark McLelland.|загаловак=(A)cute Confusion: The Unpredictable Journey of Japanese Popular Culture|спасылка=http://intersections.anu.edu.au/issue20/mclelland.htm|выданне=Intersections: Gender and Sexuality in Asia and the Pacific|месца=Perth, Western Australia|выдавецтва=[[Murdoch University School of Asian Studies]]|год=2009|нумар=20|issn=14409151}}</ref> Абмежаванне на паказ лабковых валасоў і іншыя візуальныя забароны былі прыбраныя ў пачатку 1990-х гадоў, таму манга стала больш адкрытай, хоць і менш даступнай.<ref name="Guide451"/><ref name="Schodt54"/> ==== Анімэ і манга ў Японіі ==== Папулярнасць лалікона ў Японіі ўпала, на змену яму прыйшоў жанр «футанары».<ref name="Guide451"/><ref>{{Кніга|аўтар=Jacobs, Katrien.|загаловак=Netporn: DIY Web Culture and Sexual Politics|выдавецтва=Rowman & Littlefield Publishers|год=2007|старонкі=103|isbn=978-0742554320}}</ref> У пачатку 1990-х Тосікі Юі апублікаваў свае найбольш вядомыя працы: ''Wingding Party'', ''Junction'' і ''Hot Junction''. Персанажы-футанары сустракаюцца ў манзе ''{{нп3|Масюмара Дзюбаоры|Масюмара Дзюбаоры|ja|十羽織ましゅまろ}}'', Курэнай Адзукі ({{lang-ja|あずき紅}}), ''{{нп3|Агуда Ванян|Агуды Ванян|ja|完顔阿骨打 (漫画家)}}'', ''{{нп3|Суэхірагары|Суэхірагары|ja|すえひろがり}}'', Сатосі Акіфудзі (стваральнік ''Parade Parade''), Кэя Амагі (стваральнік ''Stainless Night'') і ў творах іншых аўтараў<ref>{{Cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=3052|title=''Parade Parade'' (OAV)|publisher=[[Anime News Network]]|lang=en|access-date=2010-10-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mangaupdates.com/series.html?perpage=50&genre=Hentai&category=futanari&orderby=year|title=Series: Futanari|publisher=Baka-Updates Manga|access-date=2010-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20151122135451/https://www.mangaupdates.com/series.html?perpage=50|archive-date=22 лістапада 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=1347|title=''Stainless Night'' (OAV)|publisher=[[Anime News Network]]|lang=en|access-date=2010-10-14}}</ref>, а таксама ў значнай колькасці анімэ, зробленым ў 1990-х і 2000-х гадах, у тым ліку ''La Blue Girl'' (1992), ''Seikimatsu Reimaden Chimera'' ({{lang-ja|世紀末麗魔伝キメイラ}}; 1997), ''Ogenki Clinic'' (1991). У 1990-х гадах працавалі папулярныя [[Мангака|мангакі]] Ісутосі (''Slut Onna''), Тору Нісімакі (''Blue Eyes''), Юдзін (''Kojin Jugyo'', ''Visionary'', ''Sakura Diaries''), Хэмару Маціно.<ref name="bestmanga">{{Cite web|author=[[Oppliger, John]].|url=http://www.animenation.net/blog/2006/12/15/ask-john-what-are-the-best-erotic-manga/|title=Ask John: What Are The Best Erotic Manga?|date=15 снежня 2006 года|publisher=AnimeNation|language=en|access-date=2010-02-01|archive-url=https://www.webcitation.org/60w5CHaTh?url=http://www.animenation.net/blog/2006/12/15/ask-john-what-are-the-best-erotic-manga/|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> Зноў пачалі публікавацца аўтары эрагэкігі.<ref>{{Cite web|url=http://comipress.com/special/manga-zombie/incredibly-strange-manga-part-1/sakaki-masaru|title=Incredibly Strange Manga Part 1 Fleshbomb Style. Sakaki Masaru|date=28 кастрычніка 2007 года|publisher=[[ComiPress]]|lang=en|access-date=2012-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20111127174154/http://comipress.com/special/manga-zombie/incredibly-strange-manga-part-1/sakaki-masaru|archive-date=27 лістапада 2011|url-status=dead}}</ref> Было знята шмат анімэ, у тым ліку ''Dragon Pink'' (1994), ''Elven Bride'' (1995), ''Twin Angels'' (1995), '' Alien from the Darkness'' (1996), ''Mezzo Forte'' (1998);<ref>{{Cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/search/genreresults?w=series&w=movies&w=manga&from=1990&to=1999&lic=&a=AO&g=erotica&o=rating|title=Search results: 1990—1999|publisher=[[Anime News Network]]|lang=en|access-date=2010-10-19}}</ref> некаторыя працы сталі класікай: ''F3'', ''Words Worth'', ''Rapeman'', ''La Blue Girl'', ''Adventure Kid'' па матывах мангі Тосіа Маэды.<ref name="Schodt54"/><ref>{{Cite web|url=http://www.hentaimagazine.ru/09.09/review_04.php|title=Хентай Обзор: Adventure Kid|last=Герасимов|first=Алексей.|date=2009|publisher=[[АниМаг|HentaiMagazine Online]]|access-date=2009-10-18|archive-url=https://www.webcitation.org/656XyH513?url=http://www.hentaimagazine.ru/09.09/review_04.php|archive-date=31 студзеня 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mania.com/f3-frantic-frustrated-female_article_74697.html|title=''F3 — Frantic, Frustrated and Female''|last=Beveridge|first=Chris.|date=5 снежня 2003 года|publisher=[[Mania.com]]|language=en|access-date=2009-10-10|archive-url=https://www.webcitation.org/60w5D2yLC?url=http://www.mania.com/f3-frantic-frustrated-female_article_74697.html|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mania.com/words-worth-box-set_article_74521.html|title=''Words Worth'' Box Set|last=Beveridge|first=Chris.|date=12 красавіка 2002 года|publisher=[[Mania.com]]|language=en|access-date=2009-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20141025101412/http://www.mania.com/words-worth-box-set_article_74521.html|archive-date=25 кастрычніка 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.animevice.com/news/9-9-9-the-top-9-hentai-of-the-90s/2380/|title=9-9-9: The Top 9 Hentai of the ’90s|date=9 верасня 2009 года|publisher=AnimeVice|language=en|access-date=2009-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090913085514/http://www.animevice.com/news/9-9-9-the-top-9-hentai-of-the-90s/2380/|archive-date=13 верасня 2009|url-status=dead}}</ref> У 1995 годзе было выпушчана рэалістычнае анімэ ''Cool Devices'' — адно з першых OVA, якія па-сапраўднаму пагружалі ў тэматыку [[БДСМ|BDSM]], па гэты дзень застаецца адным з найбольш адкрытых у гісторыі жанру.<ref>{{Артыкул|аўтар=Fletcher, Dani.|загаловак=Atsukamashii Onna - Hentai Roundup|спасылка=http://www.sequentialtart.com/archive/june02/ao_0602_2.shtml|выданне=[[Sequential Tart]]|год=2002|выпуск=6|том=V}}</ref> Моцны ўплыў на індустрыю аказала папулярызацыя камп’ютарных гульняў у сярэдзіне 1990-х гадоў, у асаблівасці сімулятараў спатканняў і «візуальных раманаў».<ref>{{Cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/feature/2003-01-27/4|title=2002 — Japan in Review|last=Kaoru|first=Kumi.|date=14 студзеня 2003 года|publisher=[[Anime News Network]]|lang=en|access-date=2010-01-02}}</ref> У першых эратычных гульнях герой ўступаў у палавыя кантакты практычна з усімі сустрэчнымі дзяўчынамі запар, так як канцэпцыя разгалінаванага сюжэту ўпершыню з’явілася толькі ў 1992 годзе ў ''Dokyusei'' студыі élf.<ref name="shii">{{Cite web|url=http://www.shii.org/geekstories/eroge.html|title=A History of Eroge|last=Todome|first=Satoshi.|publisher=shii.org|lang=en|access-date=2010-10-30|archive-url=https://www.webcitation.org/60qq9NWPb?url=http://www.shii.org/geekstories/eroge.html|archive-date=11 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> Сюжэт практычна адсутнічаў, напрыклад, гулец павінен быў проста гвалтаваць дзяўчын, якія з’яўляліся на экране.<ref name="shii"/> Продажы падобных гульняў былі дастаткова добрыя, але поспех ''{{нп3|Chaos Angels|Chaos Angels|ja|カオスエンジェルズ}}'', першай эратычнай RPG са складаным сюжэтам, пацягнуў распрацоўку падобных праектаў.<ref name="shii"/> Адной з такіх гульняў стала ''Dragon Knight'' (1989), па матывах якой у 1991 годзе было ўпершыню зроблена хентай-анімэ.<ref>{{Cite web|author=[[Oppliger, John]].|url=http://www.animenation.net/blog/2008/05/20/ask-john-what-was-the-first-anime-adaptation-of-a-hentai-game/|title=Ask John: What Was the First Anime Adaptation of a Hentai Game?|date=20 мая 2008 года|publisher=AnimeNation|language=en|access-date=2010-02-01|archive-url=https://www.webcitation.org/60qq9zaqB?url=http://www.animenation.net/blog/2008/05/20/ask-john-what-was-the-first-anime-adaptation-of-a-hentai-game/|archive-date=11 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> За ім рушылі ўслед экранізацыі ''Dokyusei'' (1992; анімэ — 1994); ''Tokimeki Memorial'' (1994; анімэ — 1999); ''Pia Carrot'' (1995; анімэ — 1997)<ref>{{Cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=276|title=''Pia Carrot'' (OAV)|publisher=[[Anime News Network]]|lang=en|access-date=2010-10-14}}</ref>; ''Kuro no Danshou: The Literary Fragment'' (1995; анімэ — 1999) і іншыя.<ref name="Encyclopedia181"/> ==== Распаўсюджванне хентаю за мяжой ==== У канцы 1980-х гадоў адбылося сусветнае адкрыцце японскай анімацыі, і хентай адразу стаў шырока вядомы і папулярны ў ЗША і Еўропе, так як нічога падобнага па адкрытасці і якасці графікі там не было.<ref name="ivanov120">{{Кніга|аўтар=Иванов Б. А.|загаловак=Введение в японскую анимацию|старонкі=120}}</ref> Акрамя таго, некаторыя OVA набылі [[Культавы фільм|культавы статус]] за кошт цікавай сюжэтнай лініі і старанна прапрацаваных характараў персанажаў.<ref name="Iconichentai">{{Cite web|url=http://www.animenation.net/blog/2007/03/29/ask-john-are-there-any-iconic-hentai-series-on-the-horizon/|title=Ask John: Are There Any Iconic Hentai Series on the Horizon?|last=Oppliger|first=John.|date=29 сакавіка 2007 года|publisher=[[AnimeNation]]|lang=en|access-date=2009-12-25|archive-url=https://www.webcitation.org/60qkyLonv?url=http://www.animenation.net/blog/2007/03/29/ask-john-are-there-any-iconic-hentai-series-on-the-horizon/|archive-date=11 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> Да такіх твораў можна аднесці «Урацукідодзі», гумарыстычную ''La Blue Girl'', анімэ «Кайт — дзяўчынка-забойца». «Кайт», якая распавядае гісторыю маладых наёмных забойцаў-сірот, заваявала папулярнасць нават нягледзячы на той факт, што для амерыканскага рэлізу з анімэ былі цалкам выразаны парнаграфічныя сцэны.<ref name="Iconichentai"/><ref>У Расіі «Кайт — дзяўчынка-забойца» была выпушчана ў нецэнзураванай рэжысёрскай версіі.</ref> У той жа час пачалі з’яўляцца тэматычныя [[Сайт|вэб-сайты]] ў [[Інтэрнэт|Інтэрнэце]].<ref name="USApopular">{{Cite web|author=[[Oppliger, John]].|url=http://www.animenation.net/blog/2008/03/26/ask-john-how-did-hentai-become-popular-in-america/|title=Ask John: How Did Hentai Become Popular in America?|date=26 сакавіка 2008 года|publisher=[[AnimeNation]]|language=en|access-date=2010-02-01|archive-url=https://www.webcitation.org/60qkvpyLp?url=http://www.animenation.net/blog/2008/03/26/ask-john-how-did-hentai-become-popular-in-america/|archive-date=11 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> У пачатку 1990-х гадоў кампанія IANVS Publications выпусціла зборнік эратычных анімэ-скрыншотаў з выявамі дзяўчын, якія купаюцца — першую хентай-публікацыю. У 1994—1995 на англійскай мове была выдадзена першая хентай-манга: ''Bondage Fairies'' Тэруа Какуты, ''Emblem'' Кэя Танігуці, ''Temptation'' Хіраюкі Утатанэ.<ref name="USApopular"/><ref>{{Cite web|url=http://comics.lib.msu.edu/rri/arri/ant.htm|title=Index to Comic Art Collection: «Ant» to «Antarctic Press» (A-G titles)|work=Comic Art Collection|publisher=Michigan State University Libraries, Special Collections Division|lang=en|access-date=2010-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110813212119/http://comics.lib.msu.edu/rri/arri/ant.htm|archive-date=13 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> === 2000-я гады === Пашырэнне рынку спажыўцоў на Захад дало новы штуршок жанру: калі ў 1997 годзе аніматары знялі 35 парнаграфічных анімэ, то ў 2001 — ужо 96.<ref name="LA">{{Cite web|url=http://articles.latimes.com/2002/jun/13/news/lv-hentai13|title=X-Rated Fantasies in a Cartoon Genre|last=Huffstutter|first=P.J.|date=13 чэрвеня 2002 года|publisher=[[Los Angeles Times]]|language=en|access-date=2009-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20121218195533/http://articles.latimes.com/2002/jun/13/news/lv-hentai13|archive-date=18 снежня 2012|url-status=dead}}</ref> У 2000 годзе слова «хентай» было 41-м па папулярнасці пошукавым запытам у Інтэрнэце.<ref>{{Cite news|url=http://www.questia.com/read/1P2-5045822/forget-sex-and-drugs-surfers-are-searching-for-rock-n-roll|title=Forget Sex and Drugs. Surfers Are Searching for Rock'n'roll as the Net Finally Grows Up|date=18 студзеня 2000 года|publisher=[[The Independent]]|access-date=2014-08-09}}</ref> У цяперашні час хентай легка даступны на порнасайтах,<ref>{{Кніга|аўтар=Susanna Paasonen, Kaarina Nikunen, Laura Saarenmaa.|загаловак=Pornification: sex and sexuality in media culture|выдавецтва=[[Berg Publishers]]|год=2008|старонкі=163|isbn=978-1845207045}}</ref> у анлайн-крамах і буйных гандлевых сетках. Па дадзеных на снежань 2010 года, у базе дадзеных [[Anime News Network]] змяшчаецца інфармацыя аб 1174 хентайных манга- і анімэ-серыях,<ref>{{Cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/search/genreresults?w=series&w=movies&w=manga&from=&to=&lic=&a=MA&a=AO&g=erotica&o=rating|title=Результаты поиска / Search results|publisher=[[Anime News Network]]|lang=en|access-date=2010-05-12}}</ref> з якіх больш за 700 былі зроблены паміж 2000 і 2009 гадамі.<ref>{{Cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/search/genreresults?w=series&w=movies&w=manga&from=2000&to=2009&lic=&a=MA&a=AO&g=erotica&o=rating|title=Результаты поиска / Search results (2000—2009)|publisher=Anime News Network|lang=en|access-date=2010-05-12}}</ref> Папулярнасць заваявала манга ''Shoujo Sect'' Кэна Куроганэ, ''Hatsuinu'' аўтарства Іну, ''Love Selection'' і ''Giri Giri Sisters'' Гамы Кісарагі, ''Warau Kangofu'' Ёнэкуры Кэнго, ''Mousou Diary'' Цукіно Дзёгі, цыкл работ ''{{нп3|Юкі Сэто|Юкі Сэто|ja|世徒ゆうき}}''.<ref name="bestmanga"/> [[Файл:Hentai_manga_in_Japan_002.jpg|злева|міні|Парнаграфічная манга ў японскай кнігарні, 2006 год.]] Сучасныя парнаграфічныя анімэ не прызначаныя для трансляцыі па [[Тэлебачанне|тэлебачанні]] ці паказу ў кінатэатрах і выпускаюцца ў фармаце OVA — для хатняга прагляду. У адрозненне ад камерцыйнай анімацыі, якая існуе дзеля атрымання значнага прыбытку ў шырокага кола гледачоў, ад хентаю патрабуецца толькі акупіць выдаткі на стварэнне, таму сучасныя праекты разлічаны на невялікі [[бюджэт]] і робяцца хутка.<ref name="endings">{{Cite web|url=http://www.animenation.net/blog/2010/05/21/ask-john-why-dont-hentai-anime-have-endings/|title=Why Don’t Hentai Anime Have Endings?|last=Oppliger|first=John.|date=21 мая 2010 года|work=Ask John|publisher=[[AnimeNation]]|lang=en|access-date=2010-06-16|archive-url=https://www.webcitation.org/60qlSZdjI?url=http://www.animenation.net/blog/2010/05/21/ask-john-why-dont-hentai-anime-have-endings/|archive-date=11 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> Прадаюцца ж яны дорага і невялікім лікам копій.<ref name="Encyclopedia181"/><ref name="endings"/> У 2000-х гадах былі знятыя ''Oni-Tensei'' (2000), ''Sex Demon Queen'' ({{lang-ja|ヤーリマクィーン}}; 2000), ''Midnight Sleazy Train'' ({{lang-ja|最終痴漢電車}}; 2002), ''Viper GTS'' (2002), ''Taboo Charming Mother'' ({{lang-ja|ゑんぼ}}; 2003), ''Another Lady Innocent'' (2004), ''G-spot Express'' (2005)<ref name="Iconichentai"/>. Па матывах аднайменных камп’ютарных гульняў створаны такія вядомыя праекты, як ''Yakin Byoutou'', якая апускаецца ў сферу [[Сексуальны фетышызм|сексуальных фетышаў]], містычная Bible Black  і ''Discipline: Record of a Crusade'', першая парнаграфічная OVA, выдадзеная на Blu-ray-дыску.<ref name="Iconichentai"/><ref>{{Cite web|url=http://www.japanator.com/discipline-becomes-the-first-hentai-title-on-blu-ray-simon-weeps-in-a-corner-9184.phtml|title=''Discipline'' becomes the first hentai title on Blu-ray, Simon weeps in a corner|last=Rice|first=Brad.|date=16 студзеня 2009 года|publisher=Japanator.com|language=en|access-date=2009-10-07|archive-url=https://www.webcitation.org/60qlIh4wo?url=http://www.japanator.com/discipline-becomes-the-first-hentai-title-on-blu-ray-simon-weeps-in-a-corner-9184.phtml|archive-date=11 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> Хентай у цяперашні час таксама прадаецца праз Інтэрнэт, гэта значыць прапануецца для запампоўкі непасрэдна на камп'ютар або [[мабільны тэлефон]].<ref name="Encyclopedia182">''Clements J., McCarthy H.'' The Anime Encyclopedia. — С. 182.</ref> Пастаянна ствараюцца анімацыйныя фільмы, выходзяць артбукі,<ref>{{Cite web|url=http://www.jlist.com/MANGA/|title=Manga & Artbooks|publisher=J-List|lang=en|access-date=2010-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110812202435/http://www.jlist.com/category/803|archive-date=12 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> малюецца манга, у тым ліку і аматарская — додзінсі.<ref name="hacker">{{Артыкул|аўтар=Ain Hagalaz.|загаловак=Вся наша жизнь хентая: хентай, яой, юри — удовольствие для всех|выданне=Спецвыпуск [[Xakep]]|год=2003|том=4|нумар=29|старонкі=129|спасылка=http://www.xakep.ru//magazine/xs/029/104/1.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20091021061917/http://www.xakep.ru/magazine/xs/029/104/1.asp|archive-date=21 кастрычніка 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091021061917/http://www.xakep.ru/magazine/xs/029/104/1.asp|archivedate=21 кастрычніка 2009}}</ref> Мноства кампаній займаюцца ліцэнзаваннем і распаўсюджваннем парнаграфічных анімэ і мангі за мяжой.<ref name="peekaboo2"/><ref>{{Cite web|url=http://anime.about.com/od/hentai/p/hentaiprof.htm|title=Hentai — Genre Profile|last=Luther|first=Katherine.|publisher=[[About.com]]|lang=en|access-date=2010-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512203742/http://anime.about.com/od/hentai/p/hentaiprof.htm|archive-date=12 мая 2013|url-status=dead}}</ref> == Заўвагі == {{Reflist}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=[[Граветт, Пол|Gravett, Paul]].|загаловак=Manga: 60 Years of Japanese Comics|выдавецтва=[[Collins Design]]|год=2004|старонак=176|isbn=1856693910}} * ''Jonathan C., McCarthy H.'' [[:en:The Anime Encyclopedia: A Guide to Japanese Animation Since 1917|The Anime Encyclopedia: A Guide to Japanese Animation Since 1917]]. — Revised and Expanded Edition. — Berkeley, CA: Stone Bridge Press, 2006. — 867 с. — [[:ru:Special:BookSources/9781933330105|ISBN 978-1-933330-10-5]]. * {{Кніга|аўтар=Macwilliams, Mark W.|загаловак=Japanese Visual Culture: Explorations in the World of Manga and Anime|выдавецтва=M.E. Sharpe|год=2008|старонак=384|isbn=0765616017}} * ''Frederik L. S.'' [[:en:Dreamland Japan|Dreamland Japan: Writings on Modern Manga]]. — Berkeley, CA: Stone Bridge Press, LLC, 1996. — 360 с. — [[:ru:Special:BookSources/9781880656235|ISBN 978-1-880656-23-5]]. * {{Кніга|аўтар=[[Иванов, Борис Андреевич|Иванов Б. А.]]|загаловак=Введение в японскую анимацию|спасылка=http://www.hexer.ru/publish.shtml#book1|выданне=2-е изд|месца=М.|выдавецтва=Фонд развития кинематографии; РОФ «Эйзенштейновский центр исследований кинокультуры»|год=2002|старонак=336|isbn=5-901631-01-3}} [[Катэгорыя:Гісторыя культуры]] [[Катэгорыя:Хентай]] h78ee0nbyj1td4pbofynghmcf92vwsm 4 337353 5135420 5132818 2026-05-03T18:45:09Z JerzyKundrat 174 5135420 wikitext text/x-wiki * Здзейснена '''[[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства]]''' ў школе ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). <small>''(15&nbsp;красавіка)''</small> * Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў '''[[СНД]]''' адобраны прэзідэнтам [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. <small>''(8&nbsp;красавіка)''</small> * [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі '''[[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]]''' на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. <small>''(7&nbsp;красавіка)''</small> * Касмічная місія '''«[[Артэміда-2]]»''' абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. <small>''(6&nbsp;красавіка)''</small> * У [[Крым]]е '''[[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]]''' расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. <small>''(31&nbsp;сакавіка)''</small> * Нямецкі матэматык '''[[Герд Фальтынгс]]''' ганараваны [[Абелеўская прэмія|Абелеўскай прэміяй]]. <small>''(19&nbsp;сакавіка)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(17&nbsp;сакавіка)''</small> * У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены '''[[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]]''' ў [[Кабул]]е. <small>''(16&nbsp;сакавіка)''</small> * Адбылася '''[[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]]''' ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. <small>''(15&nbsp;сакавіка)''</small> * Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а абраны '''[[Маджтаба Хаменеі]]'''. <small>''(8&nbsp;сакавіка)''</small> * Памёр '''[[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]]''', беларускі паэт, перакладчык. <small>''(5&nbsp;сакавіка)''</small> * [[Ізраіль]] і [[ЗША]] '''[[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]]''' па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. <small>''(28&nbsp;лютага)''</small> * На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб '''[[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]]''' з [[Афганістан]]ам. <small>''(27&nbsp;лютага)''</small> * Завяршыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(22&nbsp;лютага)''</small> * Храм '''[[Саграда Фамілія]]''' ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. <small>''(20&nbsp;лютага)''</small> * [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці '''[[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]]''', уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. <small>''(20&nbsp;лютага)''</small> * Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] '''[[Юн Сок Ёль]]''' прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. <small>''(19&nbsp;лютага)''</small> * Нарвежскі лыжнік '''[[Ёханес Хёсфлат Клеба]]''' стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. <small>''(15&nbsp;лютага)''</small> * Урачыста адкрыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(6&nbsp;лютага)''</small> * Забіты '''[[Саіф аль-Іслам Кадафі]]''', лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. <small>''(3&nbsp;лютага)''</small> * На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга]] здарыўся '''[[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]'''. <small>''(28&nbsp;студзеня)''</small> * На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся '''[[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]'''. <small>''(22&nbsp;студзеня)''</small> * Статут '''[[Савет міру|Савета міру]]''', створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. <small>''(22&nbsp;студзеня)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(18&nbsp;студзеня)''</small> * '''[[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]]''' [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм '''«[[Сентыментальная каштоўнасць]]»''' [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. <small>''(17&nbsp;студзеня)''</small> * Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе '''[[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]]''' ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. <small>''(8&nbsp;студзеня)''</small> * [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў '''[[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]'''. <small>''(4&nbsp;студзеня)''</small> * [[ЗША]] нанеслі '''[[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]]''' па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. <small>''(3&nbsp;студзеня)''</small> * [[Балгарыя]] далучылася да '''[[еўразона|еўразоны]]'''. <small>''(1&nbsp;студзеня)''</small> * [[/2025|Архіў 2025]] * [[/2024|Архіў 2024]] * [[/2023|Архіў 2023]] * [[/2022|Архіў 2022]] * [[/2021|Архіў 2021]] * [[/2020|Архіў 2020]] * [[/2019|Архіў 2019]] * [[/2018|Архіў 2018]] * [[/2017|Архіў 2017]] * [[/2016|Архіў 2016]] 34seke3rbkcnh7pdz7rebtmwusst39o 5135423 5135420 2026-05-03T18:47:59Z JerzyKundrat 174 5135423 wikitext text/x-wiki * '''[[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]]''', якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. <small>''(16&nbsp;красавіка)''</small> * Здзейснена '''[[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства]]''' ў школе ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). <small>''(15&nbsp;красавіка)''</small> * Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў '''[[СНД]]''' адобраны прэзідэнтам [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. <small>''(8&nbsp;красавіка)''</small> * [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі '''[[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]]''' на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. <small>''(7&nbsp;красавіка)''</small> * Касмічная місія '''«[[Артэміда-2]]»''' абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. <small>''(6&nbsp;красавіка)''</small> * У [[Крым]]е '''[[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]]''' расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. <small>''(31&nbsp;сакавіка)''</small> * Нямецкі матэматык '''[[Герд Фальтынгс]]''' ганараваны [[Абелеўская прэмія|Абелеўскай прэміяй]]. <small>''(19&nbsp;сакавіка)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(17&nbsp;сакавіка)''</small> * У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены '''[[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]]''' ў [[Кабул]]е. <small>''(16&nbsp;сакавіка)''</small> * Адбылася '''[[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]]''' ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. <small>''(15&nbsp;сакавіка)''</small> * Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а абраны '''[[Маджтаба Хаменеі]]'''. <small>''(8&nbsp;сакавіка)''</small> * Памёр '''[[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]]''', беларускі паэт, перакладчык. <small>''(5&nbsp;сакавіка)''</small> * [[Ізраіль]] і [[ЗША]] '''[[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]]''' па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. <small>''(28&nbsp;лютага)''</small> * На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб '''[[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]]''' з [[Афганістан]]ам. <small>''(27&nbsp;лютага)''</small> * Завяршыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(22&nbsp;лютага)''</small> * Храм '''[[Саграда Фамілія]]''' ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. <small>''(20&nbsp;лютага)''</small> * [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці '''[[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]]''', уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. <small>''(20&nbsp;лютага)''</small> * Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] '''[[Юн Сок Ёль]]''' прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. <small>''(19&nbsp;лютага)''</small> * Нарвежскі лыжнік '''[[Ёханес Хёсфлат Клеба]]''' стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. <small>''(15&nbsp;лютага)''</small> * Урачыста адкрыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(6&nbsp;лютага)''</small> * Забіты '''[[Саіф аль-Іслам Кадафі]]''', лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. <small>''(3&nbsp;лютага)''</small> * На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга]] здарыўся '''[[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]'''. <small>''(28&nbsp;студзеня)''</small> * На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся '''[[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]'''. <small>''(22&nbsp;студзеня)''</small> * Статут '''[[Савет міру|Савета міру]]''', створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. <small>''(22&nbsp;студзеня)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(18&nbsp;студзеня)''</small> * '''[[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]]''' [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм '''«[[Сентыментальная каштоўнасць]]»''' [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. <small>''(17&nbsp;студзеня)''</small> * Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе '''[[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]]''' ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. <small>''(8&nbsp;студзеня)''</small> * [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў '''[[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]'''. <small>''(4&nbsp;студзеня)''</small> * [[ЗША]] нанеслі '''[[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]]''' па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. <small>''(3&nbsp;студзеня)''</small> * [[Балгарыя]] далучылася да '''[[еўразона|еўразоны]]'''. <small>''(1&nbsp;студзеня)''</small> * [[/2025|Архіў 2025]] * [[/2024|Архіў 2024]] * [[/2023|Архіў 2023]] * [[/2022|Архіў 2022]] * [[/2021|Архіў 2021]] * [[/2020|Архіў 2020]] * [[/2019|Архіў 2019]] * [[/2018|Архіў 2018]] * [[/2017|Архіў 2017]] * [[/2016|Архіў 2016]] ft2e8zxuwppbbd5f85w3evqa8byg0q5 0 353980 5135510 5065502 2026-05-03T22:51:41Z Stary Sołtys 160681 афармленне, памылкі CS1 5135510 wikitext text/x-wiki {{Старажытны горад | беларуская назва = Камінальхую | арыгінальная назва = | назва месца раскопак = | краіна = Цывілізацыя мая | дата заснавання = | дата разбурэння = | імя заснавальніка = | прычыны разбурэння = | першае ўпамінанне = | альтэрнатыўныя назвы = | численность населения = | фота руін = KaminalJuyu.jpg | шырыня фота = 300 | подпіс фота = Насценная «маска» з Камінальхую |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = | катэгорыя ў Commons = Kaminaljuyu }} '''Камінальхую''' (''Kaminaljuyu'') — гарадзішча цывілізацыі [[цывілізацыя мая|мая]] на ўскраіне сталіцы [[Гватэмала|Гватэмалы]]. Назва перакладаецца з мовы мая як «узгорак смерці». [[Археалогія|Археалагічныя]] раскопкі ўскладняюцца тым, што гарадзішча ў асноўным знаходзіцца ў межах сучаснага горада. == Гісторыя == Горад Камінальхую ўтварыўся на рубяжы VIII—IX стст. да н. э. Як мяркуецца, у тыя гады ён быў адным з нямногіх (калі не адзіным) гарадскіх цэнтраў на землях мая. Верагодна, ён зведаў моцны ўплыў горада [[Тэатыўакан]]а, пры гэтым Камінальхую быў прыгранічным горадам. Будынкі рабіліся ў асноўным з высушаных на паветры [[Гліна|гліняных]] цаглін, з якіх было пабудавана каля 400 будынкаў. Пасля знікнення цывілізацыі мая горад быў закінуты. == Даследаванні == Упершыню яго даследавалі Альфрэд П. Модслі ў канцы 19 ст. і Мануэль Гаміа ў 1925 годзе. [[Альфрэд Кідэр]], які займаўся раскопкамі ў Камінальхую з 1929 па 1950 год, на іх аснове стварыў [[Стратыграфія|стратыграфію]] цывілізацыі мая. [[Майкл Коу]] лічыў Камінальхую адным з найвялікшых археалагічных помнікаў [[Новы Свет|Новага Свету]]{{sfn|Coe|2005|p=52}}, хоць на сённяшні дзень ад горада засталося ўсяго некалькі пагоркаў, і ён выглядае блякла на фоне многіх іншых помнікаў культуры мая, папулярных у турыстаў. У 1930-я гады, калі ён пачаў вывучацца археолагамі, у горадзе было выяўлена каля 200 платформ і пірамідных пагоркаў, многія з якіх былі створаны да канца дакласічнага перыяду, гэта значыць да 250 года н. э. == Сучасны стан == Вывучаныя на цяперашні час часткі Камінальхую размяшчаюцца на вялікай раўніне прыкладна пад заходняй часткай сучаснага горада [[Гватэмала (горад)|Гватэмала]]. Даліна Гватэмалы акружана пагоркамі, а на поўдні ўзвышаецца некалькі [[вулкан]]аў. На вышыні каля 2 км над узроўнем мора клімат умераны, глеба ўрадлівая дзякуючы вулканічным выкідам. Насыпы вулканічнага [[туф]]у дасягаюць часам глыбіні ў некалькі соцень метраў. Камінальхую пацярпеў ад забудовы ў канцы 20 ст., хоць частка горада, якая адносіцца да класічнага перыяду, захавана як парк. Непрывабны выгляд захаваных будынкаў не толькі выкліканы кантрастам з сучасным горадам, але і тлумачыцца тым, што многія будынкі былі глінабітнымі, недаўгавечнымі ў параўнанні з будынкамі з [[пясчанік]]у ў большасці іншых гарадоў мая. З гэтай прычыны рэальны памер старажытнага Камінальхую і яго роля ў грамадстве мая наўрад ці будуць устаноўлены дакладна. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Arroyo, Bárbara (2007a) ''The Naranjo Rescue Project: New Data from Preclassic Guatemala''. http://www.famsi.org/reports/06109/index.html. Accessed 1/27/08 * Bárbara (2007b) ''Proyecto de Rescate en Naranjo: Nuevos Datos de la Guatemala del Preclásico''. http://www.famsi.org/reports/06109es/index.html. Accessed 1/27/08 * {{cite book |author=Coe, Michael D. |authorlink=Майкл Коу |year=2005 |title=The Maya |url=https://archive.org/details/maya0000coem_7th |publisher=Thames & Hudson |location=London |edition=7 |isbn=0-500-28505-5|ref=Coe}} * Braswell, Geoffrey E., ed. (2003) ''The Maya and Teotihuacan: Reinterpreting Early Classic Interaction''. University of Texas Press, Austin * Brown, Kenneth L. (1977) Valley of Guatemala: A Highland Port of Trade. In Teotihuacan ''and Kaminaljuyu: A Study in Prehistoric Culture Contact'', edited by William T. Sanders and Joseph W. Michels, pp.&nbsp;205–396. Pennsylvania State University Press, University Park * Kenneth G. Hirth (1978) Interregional Trade and the Formation of Prehistoric Gateway Communities. ''American Antiquity'', 43 (1):35-45 * Kaplan, Jonathan (2002) From Under the Volcanoes: the Ideology of Rulership at Late Preclassic Kaminaljuyú. In ''Incidents of Archaeology in Central America and Yucatan: Essays in Honor of Edwin M. Shook'', Michael Love, Marion Popenoe de Hatch, and Héctor L. Escobedo A., eds.; 311—358; University Press of America, Lanham, MD * Kaplan, Jonathan (2000) Monument 65: A Great Emblematic Depiction of Throned Rule and Royal Sacrifice at Late Preclassic Kaminaljuyú. ''Ancient Mesoamerica'' 11(2):185-198 * Kaplan, Jonathan (1995) The Incienso Throne, and Other Thrones from Kaminaljuyú, Guatemala: Late Preclassic Examples of a Mesoamerican Throne Tradition. ''Ancient Mesoamerica'' 6(2):185-196 * {{cite book |author1=Kidder, Alfred V.|author2=Jesse D. Jennings|author3=Edwin M. Shook |origyear=1946 |year=1978 |title=Excavations at Kaminaljuyu, Guatemala |others=with technological notes by Anna O. Shephard |series=''originally'' Carnegie Institution of Washington Monograph Series, Publication 561 |edition=(Penn State reprint)|location=University Park|publisher=Pennsylvania State University Press |isbn=0-271-00535-1}} * Ohi, Kuniaki (1994) ''Kaminaljuyu''. 2 vols. Museo del Tabaco y Sal, Tokio, Japan * Parsons, Lee A. (1986) ''The Origins of Maya Art: Monumental Stone Sculpture of Kaminaljuyu, Guatemala and the Southern Pacific Coast''. Studies in Pre-Columbian Art and Archaeology No. 28, Dumbarton Oaks, Washington, D.C. * Popenoe de Hatch, Marion (1997) ''Kaminaljuyú/San Jorge. Evidencia Arqueológica de la Actividad Económica en el Valle de Guatemala, 300 a. C. a 300 d. C''. Universidad del Valle de Guatemala, Guatemala * Popenoe de Hatch, Marion (1993) Observaciones adicionales sobre las tradiciones Naranjo y Achiguate en la costa sur de Guatemala. In ''VI Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala'', edited by Juan Pedro Laporte, Héctor L. Escobedo, and Sandra Villagrán de Brady, pp.&nbsp;353–358. Ministerio de Cultura y Deportes, Instituto de Antropología e Historia/Asociación Tikal, Guatemala * Sanders, William T. and Joseph Michels, eds. (1969) ''The Pennsylvania State University K'aminaljuyu Project: 1968 Season''. Part 1: The Excavations. Occasional Papers in Anthropology No. 2. The Pennsylvania State University, University Park * Sanders, William T. and Joseph Michels, eds. (1977) ''Teotihuacan and Kaminaljuyú: A Study in Culture Con''tact. The Pennsylvania State University Press Monograph Series on Kaminaljuyú. The Pennsylvania State University, University Park * Sharer, Robert J. and David W. Sedat (1987) ''Archaeological Investigations in the Northern Maya Highlands, Guatemala: Interaction and the Development of Maya Civilization''. University Museum, University of Pennsylvania, Philadelphia * Shook, Edwin M. (1951) The Present Status of Research on the Preclassic Horizons in Guatemala. In ''The Civilizations of Ancient America'', edited by Sol Tax, pp.&nbsp;93–100. Proceedings of the 29th International Congress of Americanists, Volume 1. University of Chicago Press, Chicago * Shook, Edwin M. and Alfred V. Kidder (1952) Mound E-III-3, K'aminaljuyu, Guatemala. In ''Contributions to American Anthropology and History'', Vol. 9 (53):33-127. Carnegie Institution of Washington Publication 596. Carnegie Institution of Washington, Washington, D.C. * Ugarte Rivera, René (2001) Reciente Descubrimiento en Kaminaljuyú, Quinta Samayoa, Zona 7: Estela 67 y Trono 68 Asociado al Montículo D-IV-2. In ''XIV Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala'', edited by Juan Pedro Laporte, Ana Claudia de Suasnávar, and Bárbara Arroyo, pp.&nbsp;951–958. Museo Nacional de Arqueología y Etnología, Guatemala * Valdés, Juan Antonio (1998) Kaminaljuyu, Guatemala: Descubrimientos recientes sobre poder y manejo hidráulico. In ''Memorias del Tercer Congreso Internacional de Mayistas, 1995'', pp.&nbsp;752–770. Centro de Estudias Mayas, UNAM, Mexico * Valdés, Juan Antonio and Jonathan Kaplan (2000) Ground-penetrating Radar at the Maya Site of K'aminaljuyu, Guatemala. Journal ''of Field Archaeology'' 27 (3):329-342 * Villacorta C., J. Antonio (1955) Una página del Teo-Amoxtli en un bajo relieve de Kaminaljuyu. In ''Revista de la Universidad de San Carlos de Guatemala'' No. XXXV:135-144. Guatemala * Villacorta Calderón, José Antonio and Carlos Agusto Villacorta Vielman (1927) Arqueología guatemalteca: region de los cúes entre Guatemala y Mixco. In ''Anales de la Sociedad de Geografía e Historia'' 3:376-392. Guatemala * Villacorta Calderón, José Antonio and Carlos Agusto Villacorta Vielman (1930) Region de los cúes entre Guatemala y Mixco. In ''Arqueología Guatemalteca'', pp.&nbsp;33–64. Tipografía Nacional, Guatemala * Villacorta Vielman, Carlos Agusto (1927) Vestigios de un edificio arcáico, Miraflores, Kaminaljuyu. In ''Anales de la Sociedad de Geografía e Historia'' 4:51-64. Guatemala == Спасылкі == * [http://www.delange.org/Kaminaljuyu/K1.htm The Delanges visit Kaminaljuyu, with many photos.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161113053516/http://www.delange.org/Kaminaljuyu/K1.htm |date=13 лістапада 2016 }} * [http://www.famsi.org/reports/95084/ Камінальхую на сайце FAMSI.org] {{ref-en}} {{Гарады мая}} [[Катэгорыя:Гарады мая]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Гватэмале]] 16py4nek5t2fyaabkquvhis9ulnjf66 0 438725 5135394 4739201 2026-05-03T17:17:04Z Janka paŭnočny 167565 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 5135394 wikitext text/x-wiki '''Японскія ваеннапалонныя ў СССР''' — вайскоўцы японскай арміі, узятыя ў палон Чырвонай Арміяй у жніўні 1945 г. пераважна на тэрыторыі [[Кітай|Кітая]] і Манчжурыі. Усяго на тэрыторыі [[СССР]] і тэрыторыя пад кантролем савецкай арміі: Манголіі, Паўночнай Карэі і некаторых частак Кітая — знаходзілася больш за 500 тыс. палонных японцаў, сярод якіх былі і цывільныя асобы. Апошнія з палонных былі адпраўлены ў [[Японія|Японію]] 23 снежня 1956 г<ref>[http://www.dodi.ru/glossary/ru/v/v18/ Военнопленные японские в СССР]// Глоссарий сайта dodi.ru</ref>. == Колькасць палонных == Згодна дадзеным спецыяльнай даведкі, падрыхтаванай для вышэйшага кіраўніцтва СССР ў кастрычніку 1956 г<ref>Справка о количестве военнопленных бывшей японской армии, взятых в плен советскими войсками в 1945 году//ГА РФ, ф. 9401, оп. 2, д. 482, л. 9-12.</ref>. у савецкі палон пайшлі 639 776 чалавек, з якіх 609 448 былі японцамі, а 30 328 — кітайцамі, карэйцамі, манголамі і прадстаўнікамі іншых нацыянальнасцяў, 609 448 былі вайскоўцамі, з якіх было 163 генерала, 26 573 афіцэра, 582 712 унтэр-афіцэраў і радавых. 546 752 японца рэпатрыявалі ў 1945-56 гг., таксама Японіі перадалі 6 241 інтэрніраваных і арыштаваных японцаў. Прыводзяцца і дадзеныя на памерлых у палоне. Але даведка не дае дадзеных па вайскоўцам, якіх адпусцілі з палону да адпраўкі ў СССР і па асобам, якія памерлі на франтавых зборных пунктах [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС СССР]]. == Размяшканне і праца японскіх ваеннапалонных == Як і іншых палонных Японцаў трымалі ў спецыяльных лагерах НКУС-МУС СССР, часам разам з савецкімі палітычнымі і крымінальнымі зняволенымі. Большая частка знаходзілася Хабараўскім, Прыморскім, Алтайскім і Краснаярскім краях, Іркуцкай, Чыцінскай і Амурскай абласцях, Бурацкай АССР, а некаторых трымалі ў [[Казахстан]]е, [[Узбекістан]]е, [[Туркменістан]]е, [[Грузія|Грузіі]], на [[Украіна|Украіне]] і некаторых абласцях еўрапейскай часткі [[Расія|Расіі]]<ref>[http://www.dodi.ru/glossary/ru/v/v18/ Военнопленные японские в СССР]// Глоссарий сайта dodi.ru</ref>. У СССР японскія ваеннапалонныя працавалі на лесанарыхтоўках, на будаўніцтве жылых і прамысловых будынкаў, на будаўніцтве аўтадарог. Так, у [[Хабараўск]]у японцамі была пабудавана Вышэйшая партыйная школа (цяпер Далёкаўсходняя акадэмія дзяржаўнай службы), стадыён «Дынама», вялікая колькасць жылых двухпавярховых цагляных будынкаў у рабочых раёнах. Частка палонных памерла ад цяжкіў умоў працы, неспрыяльнага клімату і недахопу ежы у першыя пасляваенныя гады. У спецдаведцы для ўрада СССР прыводзілася лічба пра 61855 памерлых у палоне<ref>Справка о количестве военнопленных бывшей японской армии, взятых в плен советскими войсками в 1945 году//ГА РФ, ф. 9401, оп. 2, д. 482, л. 9-12.</ref>. == Рэпатрыяцыя == Рэпатрыяцыя пачалася ў кастрычніку 1946 г. і этапамі праходзіла да канца 1956 гг. Згодна загаду Міністра ўнутраных спраў СССР ад 12 красавіка 1948 г. № 00374 «Аб рэпатрыяцыі ваеннапалонных японцаў ў 1948 г.»: «Рэпатрыяцыі падлягаюць генералы, афіцэры, унтэр-афіцэры і радавыя, за выключэннем: а) супрацоўнікаў разведвальных, контрразведвальных і карных органаў Японіі (супрацоўнікі ваенных місій, органаў паліцыі, жандармерыі, турмаў, лагераў, асобых аддзелаў, „даследчых бюро“ або „інстытутаў“, супрацоўнікі радыёразведкі і штабоў, усе супрацоўнікі 2 аддзелаў Генштаба і штабоў Квантунскай арміі); б) камандна-выкладчыцкага складу і курсантаў шпіёнскай-дыверсійных школ, удзельнікаў дыверсійных і паўстанцкіх атрадаў, шпіёнскай-дыверсійна-тэрарыстычнай агентуры; в) кіраўнікоў і спецыялістаў [[Атрад 731|проціэпідэмічнага атраду № 731]] і яго аддзяленняў; г) ваенных злачынцаў з ліку генеральскага і афіцэрскага складу, выкрытых матэрыяламі следства ў падрыхтоўцы ваеннага нападу на СССР, а таксама арганізатараў ваенных канфліктаў на возеры Хасан, Халхін-Гол і інш.; д) кіраўнікоў фашысцкага таварыства „Кіа-Ва-Кай“; е) іраўнікоў і актыўных удзельнікаў рэакцыйных арганізацый і груп, якія ставяць перад сабой задачу здзяйснення варожых дзеянняў у лагерах МУС і па вяртанні на радзіму весці барацьбу супраць дэмакратычных арганізацый; ё) кіраўнікоў урадавых устаноў і органаў [[Маньчжоу-го|Маньчжоу-Го]] і членаў імператарскага японскага двара; ж) усіх ваеннапалонных, асуджаных за злачынствы, учыненыя ў палоне, да заканчэння тэрміну пакарання; з) нетранспартабельных хворых да выздараўлення». [[Файл:Japanese Soldiers Returning from Siberia 1946.jpg|міні|Японскія салдаты, якія вяртаюцца з Сібіры, чакаюць, каб сысці з карабля на бераг. г. Майдзуру, прэфектура Кіёта, Японія, 1946 год.]] 4 кастрычніка 1946 года [[Савет міністраў СССР]] выдаў пастанову № 2235—921с аб рэпатрыяцыі японскіх ваеннапалонных і грамадзянскіх асоб. 11 кастрычніка міністр унутраных спраў СССР падпісаў загад № 00916, у якім даваўся загад аб рэпатрыяцыі не менш за 25 тыс. чал. у Японію. Пастановай Савета міністраў ад 13 снежня 1946 г. № 2690—1109с лік рэпатрыянтаў быў павялічаны за кошт ваеннапалонных, якія падлягалі рэпатрыяцыі з тэрыторыі Паўночнай Карэі і Ляодунскага паўвострава. У сакавіку 1947 г. Савмін і МУС СССР выдалі загады аб вяртанні ў Японію 160 тыс. палонных. Пазней у тым жа годзе гэты лік дапоўнілі яшчэ 12,5 тыс. вайскоўцаў і цывільных чыноўнікаў, якім дазволілі вярнуцца на Радзіму. Другі этап рэпатрыяцыі працягваўся з вясны 1948 года да вясны 1950 года. У адпаведнасці з пастановай Савета міністраў СССР № 1098—392с ад 5 красавіка 1948 года і з загадам МУС СССР № 00374 ад 12 красавіка вызваленню з мая па лістапад падлягалі 175 тыс. японцаў, у тым ліку: «з лагераў МУС і спецшпіталёў — 129 138 чал., і з батальёнаў МВС — 45 862 чал<ref>Приказ министра внутренних дел СССР № 00374 от 12 апреля 1948 года</ref>». У верасні 1948 года таксама былі вызваленыя ўсе карэйцы (каля 2,5 тыс. чал.), якія раней служылі ў Квантунскай арміі. Апошняя вялікая група палонных была рэпатрыявана па пастанове Савета міністраў СССР ад 10 чэрвеня 1949 г. № 2326—905с. Згодна з загадам міністра ўнутраных спраў ад 15 чэрвеня 1949 г. № 00585 рэпатрыяцыі падлягалі 91 449 японцаў, з якіх 74 019 знаходзіліся ў лагерах МУС і 17 430 — у працоўных батальёнах МВС. На радзіму таксама былі адпраўленыя 2475 грамадзянскіх асоб. Пастановай Савета міністраў ад 28 снежня 1949 г. № 5867-2192сс і загадам міністра ўнутраных спраў ад 31 снежня № 001139 рэпатрыявана яшчэ 1664 японца, з якіх былі зняты абвінавачванні ў злачынствах. Акрамя іх рэпатрыяцыі падлягалі 4012 чал., па розных прычынах не адпраўленыя на Радзіму ў папярэднім годзе. Пастановай Савета міністраў ад 17 сакавіка 1950 г. № 1109—397сс і загадам МУС СССР ад 22 сакавіка 1950 г. № 00202 было загадана вызваліць у сакавіку-красавіку 1950 года 3109 японскіх ваеннапалонных і інтэрніраваных, сярод якіх былі асуджаныя за ваенныя і крымінальныя злачынствы. Пасля гэтага 22 красавіка [[1950]] г. газета «Правда» надрукавала паведамленнеТАСС аб тым, што рэпратрыяцыя японскіх ваеннапалонных скончылася<ref>Правда. 1950. 22 апреля. С. 2.</ref>. Але на 29 лістапада 1953 г. ў СССР заставаліся 1047 ваеннапалонных, асуджаных за розныя залчынствы<ref>История Дальнего Востока России. Т. 3. Кн. 4. Мир после войны: дальневосточное общество в 1945 — 1950-е гг. — Владивосток, 2009. — С. 184</ref>, якіх паступова вызвалялі па меры сканчэння іх тэрмінаў зняволення. Нарэшце, пасля дамоўленасці паміж СССР і Японіяй астатніх 1025 асуджаных японцаў памілавалі і вярнулі на Радзіму ў канцы 1956 г<ref>Японские военнопленные в СССР: 1945—1956. Сборник документов / Сост.: В. А. Гаврилов, Е. Л. Катасонова. М.: МФД, 2013. С. 487</ref>. Тым не менш, некаторыя японцы вырашылі застацца ў СССР. Так Тэцура Ахіка ў 2011 г. стаў апошнім былым японскім ваеннапалонным, які пражываў у Казахстане<ref>[http://www.japansubculture.com/the-last-japanese-man-remaining-in-kazakhstan-a-kafkian-tale-of-the-plight-of-a-japanese-pow-in-the-soviet-union/ The last Japanese man remaining in Kazakhstan: A Kafkian tale of the plight of a Japanese POW in the Soviet Union] // japansubculture.com</ref>. Некаторыя іншыя былыя палонныя вярталіся ў Савецкі саюз да сваіх каханых дзяўчат і дзяцей, якіх тыя нарадзілі ім падчас іх прымусовага пражывання ў спецпасяленнях. [[Файл:Сектор захоронений японских военнопленных на Центральном кладбище Хабаровска.JPG|thumb|Сектар пахаванняў японскіх ваеннапалонных на Цэнтральных могілках Хабараўска]] == У літаратуры і мастацтве == === Літаратура === Савецкія фільмы і кнігі звычайна абыходзілі пытанне выкарыстання японскіх палонных і цывільных інтэрніраваных у адбудове эканомікі СССР. Але пра жыццё японскіх палонных у савецкіх лагерах, іх працу і пра здзекі з боку адміністрацыі і крымінальных зняволенных можна знайсці апісанне ў творах [[Аляксандр Салжаніцын|А. І. Салжаніцына]]: 6-томнік «Архіпелаг ГУЛАГ» і апавяданне «Ракавы корпус». === Кінематограф === Тэме японскіх ваеннапалонных прысвечаны такія фільмы як «Фуму Чытай» (Японія, 2009), трылогія «Чалавечыя ўмовы» (Масакі Кабаяшы, Японія, 1959-61) і «Мой шлях» (Паўдн. Карэя, 2011). === Выяўленчае мастацтва === Былы ваеннапалонны японскі дэсантнік Кіуці Нобуо сабраў калекцыю ўспамінаў пра сваё жыццё ў савецкім палоне ў выглядзе ўласных малюнкаў «Нататкі японскага ваеннапалоннага», якія апублікаваў яго сын<ref>[http://kiuchi.jpn.org/en/nobindex.htm Записки японского военнопленного]</ref>. Пасля распаду СССР ў Хабараўску на месцы былога лагера і могілак японскіх ваеннапалонных быў усталяваны мемарыяльны парк міру. == Гл. таксама == * [[Дэпартацыі ў СССР]] * [[Нямецкія ваеннапалонныя ў СССР]] * [[Румынскія ваеннапалонныя ў СССР]] * [[Венгерскія ваеннапалонныя ў СССР]] * [[Італьянскія ваеннапалонныя ў СССР]] * [[Фінскія ваеннапалонныя ў СССР]] * [[Савецкія ваеннапалонныя падчас Вялікай Айчыннай вайны]] * [[Японская рэпатрыяцыя Паўднёвага Сахаліна і Курыльскіх астравоў]] * [[Інтэрніраванне японцаў у ЗША]] * [[Інтэрніраванне японцаў у Канадзе]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.japansociety.org.uk/20530/japanese-pows-in-siberia-unfinished-tragedy-シベリア抑留-―-未完の-悲劇/ Japanese POWs in Siberia, Unfinished Tragedy]{{Недаступная спасылка}} by Toshio Kurihara, Iwanami Shinsho, 2009, 211 pages * Катасонова Е. Л. Японские военнопленные в СССР: большая игра великих держав. М.: Институт востоковедения РАН — «Крафт+», 2003 * Японские военнопленные в Приморье (1945—1949 гг.) Вып.1 Труд военнопленных в угольной промышленности" Владивосток: Государственный архив Приморского края, Мор. гос. ун-т им. адм. Г. И. Невельского) 2005.- 152 с * Японские военнопленные в Приморье (1945—1949 гг.) : документы Государственного архива Приморского края Выпуск 2: Труд военнопленных в отраслях народного хозяйства Приморского края, 2006 [[Катэгорыя:Наступствы Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Ваеннапалонныя]] jexkvlk830m1e8fo2cc5cuqbzelmhab 0 439617 5135326 4997730 2026-05-03T14:16:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5135326 wikitext text/x-wiki {{Некамерцыйная арганізацыя |назва = Міжнароднае гісторыка-асветніцкая праваабарончае і дабрачыннае таварыства «Мемарыял» |лагатып = |подпіс = |тып = Міжнародная грамадская [[некамерцыйная арганізацыя]] |заснавана = [[28 студзеня]] [[1989]] года |заснавальнікі = |размяшчэнне = {{Сцяг|Расія}} [[Расія]], [[Масква]] |ключавыя фігуры = [[Андрэй Дзмітрыевіч Сахараў|Андрэй Сахараў]], першы старшыня таварыства «Мемарыял» <br /> [[Арсеній Барысавіч Рагінскі|Арсеній Рагінскі]], старшыня праўлення таварыства «Мемарыял» <br /> Аляксандр Чаркасаў, старшыня Рады ПЦ «Мемарыял» |прадстаўніцтва = |галіна = Гісторыка-асветніцкая, праваабарончая |зборы = |прыбытак = |ахвяраванні = |колькасць валанцёраў = |колькасць супрацоўнікаў= |колькасць членаў = |даччыныя арганізацыі = |уласнасць = |слоган = |сайт = [http://www.memo.ru/ www.memo.ru] |дата ліквідацыі = }} '''Міжнароднае гісторыка-асветніцкае, праваабарончае і дабрачыннае таварыства «Мемарыял»''' (НКА) — [[Грамадская арганізацыя|няўрадавая арганізацыя]], асноўнай задачай якой першапачаткова было даследаванне палітычных рэпрэсій у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Пераўтварылася ў садружнасць дзясяткаў арганізацый у [[Расія|Расіі]], [[Германія|Германіі]], [[Казахстан]]е, [[Італія|Італіі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Францыя|Францыі]] і [[Украіна|Украіне]], якія вядуць даследчую, праваабарончую і асветніцкую працу. У 2022 годзе Нобелеўскі камітэт прысудзіў [[Нобелеўская прэмія міру|прэмію міру]] праваабарончаму цэнтру «Мемарыял», [[Алесь Бяляцкі|Алесю Бяляцкаму]] і [[Цэнтр грамадзянскіх свабод|Цэнтру грамадзянскіх свабод]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnbc.com/2022/10/07/belarusian-campaigner-and-two-human-rights-groups-win-2022-nobel-prize.html|title=Belarusian campaigner Ales Bialiatski and two human rights groups win 2022 Nobel Peace Prize|author=Jenni Reid|website=CNBC|access-date=2022-10-07}}</ref>. == Гісторыя == «Мемарыял» паўстаў як нефармальная арганізацыя ў [[1987]] годзе. Афіцыйна заснаваны [[26 студзеня|26]]—[[28 студзеня]] [[1989]] года на ўстаноўчай канферэнцыі, якая праходзіла ў доме культуры Маскоўскага авіяцыйнага інстытута. У 1991 годзе для «арганізацыі і каардынацыі праваабарончай працы таварыства „Мемарыял“» быў створаны '''праваабарончы цэнтр «Мемарыял»'''<ref>[http://www.memo.ru/hr/index.htm Правозащитный центр «Мемориал»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070305235922/http://www.memo.ru/hr/index.htm |date=5 сакавіка 2007 }}</ref>. З [[1999]] года «Мемарыял» праводзіць штогадовыя ўсерасійскія конкурсы гістарычных даследчых работ старшакласнікаў «Чалавек у гісторыі. Расія — XX стагоддзе»<ref>[http://www.konkurs.memo.ru/index.htm Сайт конкурса "Человек в истории.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070415035455/http://www.konkurs.memo.ru/index.htm |date=15 красавіка 2007 }}</ref>. 15 ліпеня 2009 года, пасля забойства ў Чачні супрацоўніцы «Мемарыялу» [[Наталля Хусаінаўна Эстэмірава|Наталлі Эстэміравай]] кіраўнік праваабарончага цэнтра «Мемарыял» [[Алег Пятровіч Арлоў|Алег Арлоў]] усклаў на Рамзана Кадырава адказнасць за гэта забойства: {{Пачатак цытаты}}«Я ведаю, я ўпэўнены, хто вінаваты ў забойстве Наталлі Эстэміравай. Мы ўсе ведаем гэтага чалавека — гэта Рамзан Кадыраў»{{канец цытаты}} {{Пачатак цытаты}}«Рамзан Кадыраў асабіста ёй пагражаў у асабістай гутарцы, калі ён яе выганяў з пасады кіраўніка Грамадскага савета Грознага» {{канец цытаты|крыніца = [[Алег Пятровіч Арлоў|Алег Арлоў]]<ref>[http://www.svobodanews.ru/content/article/1777700.html Олег Орлов: «Это не последняя смерть»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090715201317/http://www.svobodanews.ru/content/article/1777700.html |date=15 ліпеня 2009 }} // [[Радыё Свабода|Радио «Свобода»]], 15 июля 2009 {{V|1|5|2010}}</ref>.}} 17 ліпеня 2009 года Кадыраў падаў пазоў супраць Арлова. Услед за гэтым, Арлоў заявіў, што ён не абвінавачваў Кадырава ў здзяйсненні злачынства, а меў на ўвазе тое, што Кадыраў, як прэзідэнт, нясе адказнасць за тое, што адбываецца ў рэспубліцы<ref>[http://ria.ru/incidents/20090717/177683954.html Кадыров назвал «неэтичным» заявление о его вине в смерти Эстемировой] // РИА «Новости» от 17 июля 2009</ref>. 6 кастрычніка 2009 года суд часткова задаволіў пазоў Кадырава, прызнаў выказванні Арлова аб асабістай або апасродкаванай віне Кадырава ў гібелі Эстэміравай тымі, якія ганьбяць гонар і годнасць прэзідэнта і пастанавіў спагнаць 20 тысяч рублёў з Арлова і 20 тысяч рублёў з «Мемарыялу»<ref name="orlov2">{{cite web|date=6 октября 2009|url=http://www.rian.ru/general_jurisdiction/20091006/187750755.html|title=Суд взыскал с правозащитников 70 тысяч рублей в пользу Кадырова|publisher=[[РІА Навіны|РИА Новости]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/65WFGQiU8?url=http://ria.ru/general_jurisdiction/20091006/187750755.html|archivedate=17 лютага 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=7 октября 2009|url=http://www.rian.ru/general_jurisdiction/20091007/187886433.html|title=Омбудсмен Чечни считает слишком мягким вердикт суда в отношении Орлова|publisher=[[РІА Навіны|РИА Новости]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/65WFAKoNL?url=http://ria.ru/general_jurisdiction/20091007/187886433.html|archivedate=17 лютага 2012|url-status=live}}</ref>. Упаўнаважаны па правах чалавека ў Чачэнскай Рэспубліцы Нурдзі Нухажыеў заявіў, што «з паказанняў Арлова складваецца ўражанне, што „Мемарыял“ — гэта арганізацыя, якая спецыялізуецца на наўмыснай дыскрэдытацыі прэзідэнта Кадырава». У снежні 2009 года «Мемарыял» падтрымаў ініцыятыву Расійскай ЛГБТ-сеткі аб прызнанні асуджаных у СССР гомасексуалаў ахвярамі палітычных рэпрэсій<ref>''Марк Крутов, [//ru.wikipedia.org/wiki/Татьяна_Вольтская Татьяна Вольтская].'' [http://www.svobodanews.ru/content/transcript/478910.html Петербургские правозащитники поддержали инициативу объявить 2009 год годом памяти геев и лесбиянок, ставших жертвами политических репрессий] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091228014427/http://www.svobodanews.ru/content/transcript/478910.html |date=28 снежня 2009 }} // «Радио Свобода» от 29 декабря 2009</ref><ref>[http://www.gazeta.spb.ru/137009-0/ «Мемориал» провёл семинар памяти геев и лесбиянок — жертв политических репрессий] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221011072148/https://gazeta.spb.ru/137009-0/ |date=11 кастрычніка 2022 }} // Газета.</ref><ref>[http://gaynews.ru/news/article.php?ID=4232 Петербургский «Мемориал» поддержал идею признать осужденных по 121-й статье жертвами политрепрессий] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211124104400/http://gaynews.ru/news/article.php?ID=4232 |date=24 лістапада 2021 }} // электронный журнал «Gaynews» от 25 декабря 2008</ref>. У красавіку 2012 года «Мемарыял» апынуўся ў цэнтры скандалу з апублікаваннем сакрэтных дакументаў з Архіва ФСБ Расіі, прысвечаных пазасудоваму расстрэлу савецкімі органамі дзяржбяспекі членаў фарміраванняў [[Армія Краёва|«Арміі Краёвай»]] у 1945 годзе<ref>''Олег Двинский.'' [http://rosvesty.ru/2087/upravlenie/8267-kto-yavlyaetsya-krotom-obshchestva-memorial-v-fsb/ Кто является «кротом» общества «Мемориал» в ФСБ?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170502093518/http://rosvesty.ru/2087/upravlenie/8267-kto-yavlyaetsya-krotom-obshchestva-memorial-v-fsb |date=2 мая 2017 }} // «Российские вести», № 13 (2087) от 17-23 апреля 2012</ref>. У ліпені 2012 года кіраўнік «Мемарыялу» А. Арлоў абвясціў аб тым, што «Мемарыял» не стане адмаўляцца ад атрымання замежнай дапамогі, але пры гэтым не плануе выконваць патрабаванні закона «Аб некамерцыйных арганізацыях» і зарэгістравацца ў якасці замежнага агента<ref>[http://ria.ru/society/20120721/705459707.html Правозащитники не намерены выполнять требования закона об НКО] // РИА «Новости» от 21 июля 2012</ref>. 21 лістапада 2012 года закон «Аб некамерцыйных арганізацыях» уступіў у сілу, аднак «Мемарыял» па-ранейшаму не выканаў устаноўленыя законам патрабаванні аб рэгістрацыі. У маі 2013 года ПЦ «Мемарыял» быў прызнаны «замежным агентам». «Міжнародны Мемарыял» быў ліквідаваны пастановай расійскага суда ад 28 снежня 2021 года, праваабарончы цэнтр «Мемарыял» быў ліквідаваны па рашэнні суда 29 снежня 2021 года ў сувязі з парушэннем заканадаўства аб «замежных агентах». == Справа Юрыя Дзмітрыева == 13 снежня 2016 года кіраўнік [[Карэлія|карэльскага]] аддзялення «Мемарыяла» Юрый Дзмітрыеў быў затрыманы, а пазней арыштаваны па абвінавачванні ў вырабе дзіцячай парнаграфіі па ананімным даносе<ref>[https://www.novayagazeta.ru/articles/2016/12/21/70964-papa-skazal-chto-so-vsem-razberetsya Папа сказал, что со всем разберется]</ref>. Па версіі следства, Дзмітрыеў займаўся вырабам дзіцячай парнаграфіі, здымаючы сваю прыёмную дачку (ёй у 2016 годзе споўнілася 11 гадоў) на працягу некалькіх гадоў (з 2012 года па 2015 год)<ref>[http://president-sovet.ru/presscenter/publications/read/4609/ Что известно об аресте главы карельского «Мемориала»]</ref>, але здымкі не публікаваў. Аднак многія не паверылі ў віну Дзмітрыева і пачалася кампанія за яго вызваленне. Саюз журналістаў Карэліі апублікаваў зварот з просьбай змяніць абвінавачанаму меру стрымання, так як адзіным апублікаваных доказам па справе з’яўляецца фатаграфія «ўнучкі і прыёмнай дачкі (якая ідзе пацярпелай у гэтай справе), якія галышом бягуць у ванную»<ref>[http://www.karel.aif.ru/incidents/pochemu_zaderzhali_izvestnogo_obshchestvennika_yuriya_dmitrieva Почему задержали известного общественника Юрия Дмитриева?]</ref>. На партале Change.org з’явілася петыцыя аб яго вызваленні, якую за 5 дзён падпісалі больш за 5 тысяч чалавек<ref>[https://www.change.org/p/неравнодушным-гражданам-россии-освободить-историка-юрия-дмитриева Освободить историка Юрия Дмитриева]</ref>. У падтрымку Дзмітрыева таксама выступілі [[Украіна|ўкраінскія]] грамадскія дзеячы, якія апублікавалі зварот да сусветнай грамадскасці<ref>[http://gazeta.ua/ru/articles/politics/_ukrainskie-chinovniki-i-parlamentarii-vystupili-v-zaschitu-russkogo-istorika-uriya-dmitrieva/743369 Украинские чиновники и парламентарии выступили в защиту русского историка Юрия Дмитриева]</ref>. На баку Дзмітрыева выступіла таксама кіраўніцтва «Мемарыяла». Ужо 17 снежня 2016 года па даручэнні праўлення міжнароднага таварыства «Мемарыял» яго старшыня Арсеній Рагінскі звярнуўся да пракурора Рэспублікі Карэлія, у якім паведаміў, што абвінавачванні супраць Дзмітрыева прадстаўляюцца «зусім непраўдападобным»<ref>[http://www.memo.ru/d/281469.html «Дело» Юрия Дмитриева: обращение к прокурору Республики Карелия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170126171837/http://memo.ru/d/281469.html |date=26 студзеня 2017 }}</ref>. == Кіраўніцтва == Старшыня праўлення «Міжнароднага Мемарыялу» — Арсеній Барысавіч Рагінскі (звесткі на красавік 2013). У розныя гады{{калі?}} кіраўнікамі «Мемарыялу» былі В. Л. Глазычаў, [[Андрэй Дзмітрыевіч Сахараў|А]] [[Андрэй Дзмітрыевіч Сахараў|. Д.]] [[Андрэй Дзмітрыевіч Сахараў|Сахараў]], [[Сяргей Адамавіч Кавалёў|С. А. Кавалёў]]. == Структура і напрамкі працы == === Навукова-гістарычны і асветніцкі цэнтр «Мемарыял» === '''Навукова-гістарычны і асветніцкі цэнтр «Мемарыял»''' (НГАЦ «Мемарыял») — навукова-асветніцкая падраздзяленне таварыства «Мемарыял». У сапраўдны момант НГАЦ «Мемарыял» вядзе працу над наступнымі даследчымі праграмамі<ref>{{Cite web|accessdate=2015-11-15|title=Мемориал - Историко-просветительские программы «Мемориала»|url=http://www.memo.ru/s/319.html|publisher=www.memo.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170126164029/http://memo.ru/s/319.html|archivedate=26 студзеня 2017|url-status=dead}}</ref>: * Гісторыя [[ГУЛАГ]]у * Гісторыя рэпрэсіўных органаў * Гісторыя сацыялістычнага супраціву рэжыму * Лёс палітвязняў * Ганенні за веру * Польская праграма * Ахвяры двух дыктатур * Гісторыя іншадумства ў СССР * Тапаграфія тэрору «Мемарыялам» былі падрыхтаваны даведачныя выданні: «Хто кіраваў НКУС: 1934—1941»<ref>Петров Н. В., Скоркин К. В. ''[http://www.memo.ru/history/nkvd/kto/index.htm Кто руководил НКВД, 1934—1941: Справочник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170201112327/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/index.htm |date=1 лютага 2017 }}'' / О-во «Мемориал» и др.; Под ред. Н. Г. Охотина и А. Б. Рогинского — М.: Звенья, 1999. — 504 с — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5787000323 ISBN 5-7870-0032-3]</ref>, «Сістэма папраўча-працоўных лагераў у СССР»<ref>[http://www.memo.ru/HISTORY/NKVD/GULAG/index.htm ''Система исправительно-трудовых лагерей в СССР 1923—1960: Справочник''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160504202510/http://www.memo.ru/HISTORY/NKVD/GULAG/index.htm |date=4 мая 2016 }} / Сост.: М. Б. Смирнов; Редкол.: А. Ю. Даниэль, Л. С. Еремина, Е. Б. Жемкова и др.; О-во «Мемориал», Гос. архив РФ — М.: Звенья, 1998. — 600 с.: карт.; 21 см — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5787000226 ISBN 5-7870-0022-6]</ref>, электронны альбом «Ахвяры палітычнага тэрору ў СССР»<ref>Жертвы политического террора в СССР [Электронный ресурс] / О-во «Мемориал» и др. — М.: Звенья, 2004 — 2 CD-ROM — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/578700079X ISBN 5-7870-0079-X]. </ref>. Сумесна з ДПГБ выдаецца альманах даследаванняў самвыдату «Acta Samizdatica / Zapiski o Samizdate»<ref>{{Cite web|accessdate=2015-11-15|title=Записки о самиздате: альманах: вып.2(3)|url=http://www.shpl.ru/publishing_shpl/directory_publishers/history_russia_research_publications_reprints/zapiski_o_samizdate_almanah_vyp23/|publisher=www.shpl.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170619111512/http://www.shpl.ru/publishing_shpl/directory_publishers/history_russia_research_publications_reprints/zapiski_o_samizdate_almanah_vyp23/|archivedate=19 чэрвеня 2017|url-status=dead}}</ref>. У праграме «Гісторыя іншадумства ў СССР. 1954—1987» ажыццяўляецца адкрытае навуковае выданне знакамітага самвыдацкага інфармацыйнага бюлетэню «Хроніка бягучых падзей» на інтэрактыўнай вікі-платформе<ref>{{Cite web|accessdate=2015-11-15|title=XTC|url=http://hr2.memo.ru/w/index.php?title=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%83%D1%89%D0%B8%D1%85_%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9&oldid=22511|publisher=hr2.memo.ru}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Выданне мае вялікі, вельмі разгалінаваны і складаны даведачны апарат<ref>{{Cite web|accessdate=2015-11-15|title=Указатели — XTC|url=http://hr2.memo.ru/wiki/%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8|publisher=hr2.memo.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151103173034/http://hr2.memo.ru/wiki/%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8|archivedate=3 лістапада 2015|url-status=dead}}</ref>. === Праваабарончы цэнтр «Мемарыял» === '''Праваабарончы цэнтр «Мемарыял»''' (ПЦ «Мемарыял») — складовая частка гісторыка-асветніцкага, праваабарончага і дабрачыннага таварыства «Мемарыял». Старшыня савета праваабарончага цэнтра «Мемарыял» Аляксандр Чаркасаў (з 2012 г.)<ref>[http://www.hro.org/node/14242 Председателем Правозащитного Центра «Мемориал» избран Александр Черкасов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120603103135/http://www.hro.org/node/14242 |date=3 чэрвеня 2012 }} [//ru.wikipedia.org/wiki/Права_человека_в_России_(сайт) Права человека в России] 2012</ref>. У межах праваабарончай працы «Мемарыял» займаецца, у прыватнасці, даследаваннем парушэнняў правоў чалавека і нормаў міжнароднага гуманітарнага права ў зонах масавых канфліктаў<ref>[http://www.memo.ru/hr/ Правозащитный центр «Мемориал»]</ref>, аказаннем прававой дапамогі бежанцам і вымушаным перасяленцам.<ref>{{Cite web |url=http://refugees.memo.ru/ |title=Межрегиональная сеть «Миграция и право» |access-date=7 сакавіка 2017 |archive-date=12 ліпеня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120712214842/http://refugees.memo.ru/ |url-status=dead }}</ref> У 2014 годзе апублікаваў спіс палітвязняў у Расіі, у які ўвайшлі дзясяткі расіян. 30 красавіка 2013 — па выніках праверкі Пракуратурай Расіі было выдадзена прадпісанне '''ПЦ «Мемарыял'''» зарэгістравацца ў якасці '''замежнага''' '''агента.''' 23 мая 2014 года Замаскварэцкі суд Масквы адхіліў скаргу праваабаронцаў на гэта рашэнне і прызнаў законным патрабаванне пракуратуры. «Мы не аспрэчвае атрыманне замежнага фінансавання, аднак пракуратура выказала меркаванне, што „Мемарыял“ уцягнуты ў палітычную дзейнасць і таму павінен звярнуцца з заявай у Мінюст і ўвайсці ў рэестр замежных агентаў», — сказаў прадстаўляў арганізацыю ў судзе юрыст Кірыл Карацееў<ref>{{Cite web|accessdate=2015-11-25|title=«Мемориал» признан «иностранным агентом» {{!}} Colta.ru|url=http://www.colta.ru/news/3325|publisher=www.colta.ru}}</ref>. === Архіў, бібліятэка, музей Міжнароднага таварыства «Мемарыяла» === Архіў, Бібліятэка, Музей Міжнароднага таварыства «Мемарыял» знаходзяцца ў Маскве. Гэта найбуйнейшыя на тэрыторыі Расіі адкрытыя спецыялізаваныя зборы дакументаў, кніг і перыядычных выданняў, музейных матэрыялаў (рэчаў, твораў мастацтва і г . д.), звязаных з гісторыяй рэпрэсій, супраціву рэжыму і іншадумства ў СССР<ref>{{Cite web|accessdate=2015-11-15|title=Мемориал - Архив. Библиотека. Музей|url=http://www.memo.ru/s/70.html|publisher=www.memo.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161126130248/http://memo.ru/s/70.html|archivedate=26 лістапада 2016|url-status=dead}}</ref>. «Мемарыял» змяшчае архівы матэрыялаў па гісторыі рэпрэсій і іншадумства ў СССР. Архівы «Мемарыялу» выкарыстаў брытанскі гісторык Арланда Файджэс пры напісанні сваёй кнігі «The Whisperers: Private Life in Stalin’s Russia» (2007)<ref name="BBC">Richard Galpin. </ref>. == Статус «замежнага агента» == {{Гл. таксама|Замежны агент}}У сувязі з увядзеннем закона аб рэгістрацыі [[Некамерцыйная арганізацыя|некамерцыйных арганізацый]], якія атрымліваюць замежнае фінансаванне і вядуць палітычную дзейнасць, Праваабарончы цэнтр «Мемарыял» быў абвешчаны замежным агентам. Па выніках праведзенай па даручэнні Генеральнай пракуратуры РФ у красавіку 2013 года пракурорскай праверкі прадстаўніком пракуратуры было заяўлена, што Праваабарончы цэнтр «Мемарыял» займаецца ў Расіі палітычнай дзейнасцю, ставячы перад сабой мэту, як заяўлена ў статуце арганізацыі, «уздзейнічаць на грамадскую думку ўнутры краіны», пры гэтым фінансаванне арганізацыі адбываецца з ЗША<ref>[http://interfax.ru/news.asp?id=308503 Прокурор: «Мемориал» финансируется из-за рубежа и занимается политикой] // ИА [//ru.wikipedia.org/wiki/Интерфакс Интерфакс], 23.05.2013 г.</ref>. === Гісторыя судовых рашэнняў === * 21 красавіка 2013 года супрацоўнікамі пракуратуры, Міністэрства юстыцыі і падатковай службы была пачата комплексная праверка дзейнасці арганізацыі<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/526936/ «Мемориал» прячет доходы от прокуратуры: видео] // «НТВ» от 21 апреля 2013</ref> з мэтай ўсталяваць крыніцы фінансавання. У гэты ж дзень кіраўнік «Мемарыялу» А. Б. Рагінскі зрабіў заяву, што адмаўляцца ад замежнага фінансавання арганізацыя не збіраецца, аднак праходзіць рэгістрацыю не стане<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/527277/ Сотрудники прокуратуры ушли из «Мемориала» с копиями документов] // «НТВ» от 21 апреля 2013</ref>. * 30 красавіка 2013 — па выніках праверкі Пракуратурай Расіі было выдадзена прадпісанне «Мемарыяла» зарэгістравацца ў якасці замежнага агента<ref>[http://tvrain.ru/articles/memorial_poluchil_predpisanie_zaregistrirovatsja_inostrannym_agentom-342443/ «Мемориал» получил предписание зарегистрироваться иностранным агентом] // «Дождь» от 30 апреля 2013</ref>. * 23 мая 2014 — Замаскварэцкі суд прызнаў, што праваабарончы цэнтр займаецца палітычнай дзейнасцю за кошт замежнага фінансавання і абавязаў «Мемарыял» зарэгістравацца ў якасці замежнага агента<ref name="agent-start">[http://www.interfax.ru/russia/377695 Суд обязал «Мемориал» зарегистрироваться в качестве «иностранного агента»] // «Интерфакс» от 23 мая 2014</ref>. * 12 верасня 2014 г. — у ходзе разгляду апеляцыі было ўстаноўлена адпаведнасць дзейнасці праваабарончага цэнтра «Мемарыял» прыкметах дзейнасці замежнага агента, і апеляцыйная калегія Маскоўскага гарадскога суда адхіліла скаргу «Мемарыяла» і прызнала рашэнне Замаскварэцкага суда аб прызнанні цэнтра «Мемарыял» замежным агентам законным і абгрунтаваным<ref>[http://itar-tass.com/politika/1437926 Мосгорсуд нашёл в деятельности «Мемориала» признаки иностранного агента] // ИТАР-ТАСС от 12 сентября 2014</ref>. * 10 кастрычніка 2014 — Мінюст звярнуўся ў Вярхоўны суд з пазовам аб ліквідацыі грамадскай арганізацыі «Мемарыял».<ref>[http://lenta.ru/news/2014/10/10/memorial/ Минюст подал иск о ликвидации «Мемориала»]</ref> * 28 студзеня 2015 — пазоў адхілены Вярхоўным судом.<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2015/01/150128_memorial_court_elimination_suit/ Верховный суд отказался ликвидировать «Мемориал»]</ref> * 7 снежня 2016 года Цвярскі раённы суд Масквы аштрафаваў Міжнародны «Мемарыял» за адмову рэгістравацца ў якасці «замежнага агента» на 300 тыс. рублёў<ref>[http://www.memo.ru/d/281417.html Суд оштрафовал Международный Мемориал на 300 тысяч рублей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170126160155/http://memo.ru/d/281417.html |date=26 студзеня 2017 }}</ref>. == Партнёры == Інфармацыйную падтрымку «Мемарыяла» аказвае інтэрнэт-выданне Colta. Пастаянным партнёрам цэнтра «Мемарыял» з’яўляецца «Інфармацыйнае агенцтва МЕМО.РУ» (кіраўнік — Рыгор Шведаў, якое ажыццяўляе дзейнасць па двух напрамках: * выпуск медыя — сярод інтэрнэт-выданняў, створаных агенцтвам, адным з наведвальных з’яўляецца рэгіянальны інтэрнэт-СМІ «Каўказскі вузел», які прадастаўляе інфармацыю аб падзеях на Каўказе; сярод друкаваных СМІ — газета «30 кастрычніка». * распрацоўка і рэалізацыя грамадзянскіх камунікатыўных кампаній з выкарыстаннем тэхналогіі сацыяльнага маркетынгу. == Міжнародныя партнёрскія арганізацыі == * Мае статус ўдзелу пры Савеце Еўропы.<ref>[http://ngo-coe.org/WebForms/NgoDetails.aspx?ID=423 MEMORIAL — International Historical and Educational Human Rights and Charity Society] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140912182559/http://ngo-coe.org/WebForms/NgoDetails.aspx?ID=423 |date=12 верасня 2014 }} // Base de données ONG</ref> == Прэміі == * «Прэмія Міру імя [[Эрых Марыя Рэмарк|Эрыха-Марыя Рэмарка]]» ([[2001]]) — ад горада [[Оснабрук]] * «Медаль Нансена» ([[2004]]) — штогадовая праваабарончая прэмія Упраўлення вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў. * Прэмія імя Макса ван дэр Стула ([[2005]]) — ад МЗС Нідэрландаў.<ref>[http://www.osce.org/hcnm/29652.html Max van der Stoel Award]</ref> * Прэмія імя Сахарава ([[2009]]) [[Еўрапейскі парламент|Еўрапейскага парламента]] * Прэмія «За свабоду самавыяўлення» ([[2012]]) — ад брытанскай няўрадавай арганізацыі «Індэкс цэнзуры» * «Захавальнік Нацыянальнай Памяці» (2012) — ад польскага Інстытута нацыянальнай памяці<ref>[http://www.hro.org/node/14254 Общество «Мемориал» стало лауреатом Премии 2012 года «Хранитель Национальной Памяти»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120630061841/http://www.hro.org/node/14254 |date=30 чэрвеня 2012 }} [//ru.wikipedia.org/wiki/Права_человека_в_России_(сайт) Права человека в России] 2012</ref> == Фінансаванне == Крыніцы фінансавання указаны на сайце арганізацыі ў раздзеле [http://memohrc.org/specials/nashi-partnery-i-donory «Нашы партнёры і донары»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160126165916/http://memohrc.org/specials/nashi-partnery-i-donory |date=26 студзеня 2016 }} * Глабальны Фонд Прадухілення Канфліктаў (пасольства Вялікабрытаніі) * Еўрапейская Камісія * Еўрапейскі Цэнтр Абароны Правоў Чалавека * Нарвежскі Хельсінкскі Камітэт * Упраўленне Вярхоўнага камісара па справах бежанцаў (УВКБ ААН) * Французскае пасольства * Civil Rights Defenders (Стакгольм) * Amnesty International * People in Need * Korean Embassy in Moscow * Рух Грамадзянская Годнасць * Інстытут Праблем Грамадзянскай Супольнасці * Front Line Defenders == Ацэнкі == [[Файл:Meeting_in_St.-Pet._on_12Jun2012,_photo_53.jpg|міні|Актывісты арганізацыі на [[Пратэсты супраць фальсіфікацыі выбараў у Расіі, 2011|мітынгу ў СПб]] 12 чэрвеня 2012 года]] У 2008 годзе [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзярждэпартамэнт ЗША]] заявіў, што падобныя арганізацыі «адыгрываюць  важную ролю ва ўладкаванні дэмакратычнага грамадства і абароне правоў чалавека», падкрэсліўшы: «неабходна, каб іх праца працягнулася без перашкод». Заява Дзярждэпу была зроблена пасля ператрусу ў пецярбургскім офісе «Мемарыялу» у рамках крымінальнай справы, узбуджанай па артыкуле 282 КК РФ (арганізацыя дзейнасці экстрэмісцкай арганізацыі). Па дадзеных «Мемарыялу», ператрус праводзіўся ў сувязі з падазрэннем ў фінансаванні «Мемарыялам» экстрэмісцкай газеты (прадстаўнікі арганізацыі адмаўлялі гэта). Дзярждэпартамэнт ЗША заклікаў расійскія ўлады хутка вярнуць «Мемарыялу» канфіскаваныя дакументы і абсталяванне.<ref name="gosdep">[http://www.rian.ru/society/20081210/156910641.html Госдепартамент США «глубоко озабочен» обыском в «Мемориале»] // [//ru.wikipedia.org/wiki/РИА_Новости РИА Новости], 10 декабря 2008.</ref> Неўзабаве Дзяржынскі суд Санкт-Пецярбурга прызнаў ператрус незаконным<ref>{{Cite web |url=http://www.gazeta.spb.ru/152058-0/ |title=Обыск в офисе «Мемориала» признан незаконным вторично — Новости — Gazeta. |access-date=7 сакавіка 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160321090837/http://www.gazeta.spb.ru/152058-0/ |archivedate=21 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>. У 2010 годзе прэзідэнт Чачні [[Рамзан Кадыраў]], адзначыўшы, што «Мемарыял» атрымлівае фінансаванне з Захаду, заявіў<ref>[http://www.rosbalt.ru/2010/04/29/732757.html Кадыров: «Мемориал» финансируется Западом — Чечня, правозащитники — Росбалт-Кавказ<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://chechnya.gov.ru/page.php?r=126&id=7315 Президент ЧР Р. А. Кадыров дал пресс-конференцию иностранным журналистам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121004231650/http://chechnya.gov.ru/page.php?r=126&id=7315 |date=4 кастрычніка 2012 }} // Официальный сайт президента и правительства Чеченской Республики, 29 апреля 2010.</ref>: {{Пачатак цытаты}}Яны выконваюць усё, што ім даручаюць тыя, хто плаціць. Заўсёды знойдуцца людзі, гатовыя за вялікія грошы выконваць «брудную» працу.{{Канец цытаты}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.memo.ru/ Афіцыйны сайт таварыства «Мемарыял»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120104073754/http://www.memo.ru/2009/07/16/nest.htm |date=4 студзеня 2012 }} * [http://www.memorial.krsk.ru Краснаярскае таварыства «Мемарыял»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160422090744/http://www.memorial.krsk.ru/ |date=22 красавіка 2016 }} * [http://omsk-memorial.ru Омскае аддзяленне таварыства «Мемарыял»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181113211801/http://omsk-memorial.ru/ |date=13 лістапада 2018 }} * [http://www.memo.ru/s/70.html Архіўныя, музейныя і кніжныя фонды «Мемарыяла»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161126130248/http://memo.ru/s/70.html |date=26 лістапада 2016 }} * [http://lists.memo.ru/ База даных «Ахвяры палітычнага тэрору ў СССР»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190331114659/http://lists.memo.ru/ |date=31 сакавіка 2019 }} * [http://www.polit.ru/dossie/2008/03/27/memory.html Аб «нацыянальных вобразах мінулага» XX стагоддзе і «вайна памяцяў».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110607082639/http://www.polit.ru/dossie/2008/03/27/memory.html |date=7 чэрвеня 2011 }} [http://www.polit.ru/dossie/2008/03/27/memory.html Зварот Міжнароднага Таварыства «Мемарыял»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110607082639/http://www.polit.ru/dossie/2008/03/27/memory.html |date=7 чэрвеня 2011 }} {{Прэмія імя Сахарава}} {{Нобелеўская прэмія міру 2001—2025}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Сахарава]] [[Катэгорыя:Праваабарончыя арганізацыі Расіі]] enhkxfc3lzlqwewsi54e9fnxdz679ks 0 452202 5135311 4782548 2026-05-03T12:56:33Z Janka paŭnočny 167565 удакладненне 5135311 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{вікіфікацыя}} {{арганізацыя}} '''Кампанія «Праваабаронцы супраць смяротнага пакарання ў Беларусі»''' — праваабарончая кампанія за адмену смяротнага пакарання ў Беларусі, якая аформілася ў 2009 годзе і была заснаваная [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] і [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускім Хельсінкскім Камітэтам]]. Першы каардынатар кампаніі — [[Ірына Тоўсцік]], з кастрычніка 2010 года — [[Андрэй Палуда]]. == Асноўныя кірункі дзейнасці == * Юрыдычны: рэгістрацыя скарг у Камітэце ААН па правах чалавека. * Інфармацыйны: інфармаванне насельніцтва пра сітуацыю са смяротным пакараннем у Беларусі. Праблема ў тым, што частка насельніцтва у Беларусі не ведае, што ў краіне існуе смяротнае пакаранне. * Правядзенне пікетаў, перформансаў супраць смяротнага пакарання. * Адукацыйная дзейнасць. * Міжнароднае лабіраванне. Кампанія «Праваабаронцы супраць смяротнага пакарання ў Беларусі»<ref>{{Cite web|url=https://vytoki.net/?photo=00021472|title=Кампанія “Праваабаронцы супраць смяротнага пакарання ў Беларусі” {{!}} Вытокі|website=vytoki.net|access-date=2024-06-09}}</ref> == Удзел у Міжнародных Кангрэсах == * V Сусветны Кангрэс супраць смяротнага пакарання, [[Мадрыд]] 12-15 чэрвеня 2013 года. 14 чэрвеня адбыўся круглы стол «Еўропа: стратэгія будучыні» — пра адносіны Еўрапейскага Саюза, Еўрапейскага парламента, Савета Еўропы, [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]] і Беларусі і Расіі ў пытанні смяротнага пакарання. У працы круглага стала браў удзел [[Валянцін Стэфановіч]], актывіст кампаніі «Праваабаронцы супраць смяротнага пакарання ў Беларусі».<ref>[http://spring96.org/be/news/63917 Мадрыд: Беларускія праваабаронцы ў шэсці супраць смяротнага пакарання (фота, відэа)]</ref> Праблема смяротнага пакарання зноў абмяркоўваецца на сусветным узроўні. * VІ Сусветны Кангрэс супраць смяротнага пакарання [[Осла]] 21-23 чэрвеня 2016 года. 22 чэрвеня ў межах Кангрэса Праваабарончы цэнтр «Вясна», Міжнародная федэрацыя за правы чалавека ([[FIDH]]) і [[Нарвежскі Хельсінкскі камітэт]] зладзілі дыскусію па праблеме смяротнага пакарання ў Беларусі, а таксама прэзентацыю англамоўнай версіі кнігі «Смяротнае пакаранне ў Беларусі». Выступілі: [[Любоў Кавалёва]], прадстаўнік Праваабарончага цэнтру «Вясна» Валянцін Стэфановіч, каардынатар кампаніі «Праваабаронцы супраць смяротнага пакарання» Андрэй Палуда. [[Паліна Уладзіміраўна Качаткова|Паліна Качаткова]] (Сцепаненка) прэзентавала дакументальную кнігу «Смяротнае пакаранне ў Беларусі»<ref>http://www.racyja.com/palityka/u-osla-adbylasya-dyskusiya-pa-prableme-s/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210624091639/https://www.racyja.com/palityka/u-osla-adbylasya-dyskusiya-pa-prableme-s/ |date=24 чэрвеня 2021 }}</ref> * VI [[Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі|Міжнародны Кангрэс Даследчыкаў Беларусі]] ў Коўна 7-9 кастрычніка 2016, 8-га кастрычніка адбылася дыскусія пра смяротнае пакаранне і па-за судовыя пакаранні.<ref>http://www.racyja.com/hramadstva/my-ne-apraudvaem-zlachyntsau-my-gavorym/</ref> == Выданні == * Дакументальная кніга «Смяротнае пакаранне ў Беларусі», Вільня 2015. На беларускай мове<ref>http://spring96.org/files/book/be/2015-death-penalty-belarus-be.pdf</ref> * Дакументальная кніга «Смяротнае пакаранне ў Беларусі», Вільня 2016. На англійскай мове<ref>http://spring96.org/files/book/en/2016-death-penalty-belarus-en.pdf</ref> * Супольны даклад Праваабарончага цэнтра «Вясна» і Міжнароднай федэрацыі за правы чалавека (FIDH) «Смяротнае пакаранне ў Беларусі: забойства на (не)законных падставах». На беларускай і англійскай мовах<ref>http://spring96.org/files/misc/report_death-penalty-in-belarus-murder-on-unlawful-groundsru.pdf</ref> == Мерапрыемствы == * '''Тыдзень супраць смяротнага пакарання''', адбываецца з 5 па 10 кастрычніка, пачынаючы з 2013, прымеркаваны да 10 кастрычніка — Сусветны дзень супраць смяротнага пакарання. Падчас Тыдня супраць смяротнага пакарання ў Мінску і рэгіёнах Беларусі праходзяць пікеты, лекцыі, дыскусіі, канцэрты, прагляды фільмаў па тэме смяротнага пакарання ў свеце і ў Беларусі. <ref>http://novychas.by/hramadstva/tydzen-suprac-smjarotnaha-pakarannja-raspaczynaecc</ref> * '''«[[Гарады за жыццё]]»''' — акцыя 30 лістапада, праходзіць у Беларусі з 2011 года. Міжнародная акцыя супраць смяротнага пакарання, якую ініцыявала ў Рыме каталіцкая «Супольнасць Святога Эгідзія», адбываецца ў свеце штогод з 2002 года. Дата 30 лістапада абраная, бо ў гэты дзень ў 1786 годзе ў Таскане ўпершыню ў гісторыі Еўропы было адмененае смяротнае пакаранне. <ref>http://spring96.org/be/news/81386</ref> * '''Канцэрт «Рок за жыццё»''', Мінск, кастрычнік 2016 * '''Рок-праект «[[Апошні золак]]»'''. == Дыскусіі == == Фільмы == * [https://www.youtube.com/watch?v=EhWyRjeDxc0 Прычына смерці — прочарк] (2010) * [https://www.youtube.com/watch?v=RznM9pt08qY Смертная казнь — расстрел] (2012) * [https://www.youtube.com/watch?v=Lz9d8oRkd7o Смертная казнь: «тюремная графика» по мотивам рассказа палача (Death penalty)] (2012) * [https://www.youtube.com/watch?v=V0W5YYW6G2k Убыл по приговору] (2012) * [https://www.youtube.com/watch?v=IDGOv_uLSuQ&t=5s Шэсць аргументаў супраць смяротнага пакарання] (2012—2015) * Гісторыя смяротнага пакарання ў Беларусі (2017) == Плакаты == * «Шэсць аргументаў супраць смяротнага пакарання» — плакат беларускага мастака з Вільні [[Алег Аблажэй|Алега Аблажэя]]<ref>{{Cite web |url=http://www.racyja.com/hramadstva/zyavilisya-ulasna-belaruskiya-plakaty/ |title=Архіўная копія |access-date=10 лютага 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211114153345/https://www.racyja.com/hramadstva/zyavilisya-ulasna-belaruskiya-plakaty/ |archivedate=14 лістапада 2021 |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Правы чалавека]] [[Катэгорыя:Правы чалавека ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Смяротнае пакаранне]] [[Катэгорыя:Праваабаронцы]] hrar7ijsgi7f1n48fvnuawdzvzkn36p 0 467599 5135297 5027685 2026-05-03T12:15:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5135297 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Медаль «За ўмацаванне баявой садружнасці» |Выява = Soviet Medal For Strengthening Military Cooperation.jpg |Выява стужка = SU Medal For Strengthening of Brotherhood in Arms ribbon.svg |OriginalName = Медаль «За укрепление боевого содружества» |Краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}} |Тып = [[медаль]] |Каму ўручаецца = |Падставы ўзнагароджання = |Статус = не ўручаецца |Параметры = дыяметр — 32 мм |Дата заснавання = [[25 мая]] [[1979]] |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = каля 20&nbsp;000 |Старэйшая ўзнагарода = [[Медаль «Ветэран Узброеных Сіл СССР»]] |Малодшая ўзнагарода = [[Медаль «За аднаўленне прадпрыемстваў чорнай металургіі поўдня»]] |Адпавядае = }} '''Меда́ль «За ўмацава́нне баяво́й садру́жнасці»''' — дзяржаўная ўзнагарода [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], заснаваная Указам [[Вярхоўны Савет СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] ад [[25 мая]] [[1979|1979 года]]. == Статут медаля == Медалём «За ўмацаванне баявой садружнасці» узнагароджваліся [[ваеннаслужачы]]я, работнікі [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі|органаў дзяржаўнай бяспекі]], [[Міністэрства ўнутраных спраў СССР|унутраных спраў]] і іншыя грамадзяне дзяржаў-удзельніц [[Варшаўскі дагавор|Варшаўскага дагавора]], а таксама іншых [[Сацыялізм|сацыялістычных]] і іншых дружалюбных дзяржаў за заслугі ва ўмацаванні баявой садружнасці і ваеннага супрацоўніцтва. Узнагароджанне медалём «За ўмацаванне баявой садружнасці» ажыццяўлялася ад імя Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР Міністрам абароны СССР, Міністрам [[Міністэрства ўнутраных спраў СССР|унутраных спраў СССР]], Старшынёй [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі|Камітэта дзяржаўнай бяспекі СССР]]. Паўторнае ўзнагароджанне медалём не ажыццяўлялася. Разам з медалём узнагароджанаму уручалася пасведчанне да медаля ўсталяванай формы. Медаль «За ўмацаванне баявой садружнасці» носіцца на левым боку грудзей і пры наяўнасці іншых медалёў СССР размяшчаецца пасля [[Медаль «Ветэран Узброеных Сіл СССР»|медаля «Ветэран Узброеных Сіл СССР»]]. == Апісанне медаля == Медаль «За ўмацаванне баявой садружнасці» выраблена з [[тампак]]а, залацістага колеру, мае форму правільнага круга дыяметрам 32 мм. На [[Аверс|адным боку]] медаля размешчана [[Чырвоная зорка|пяціканцовая зорка]], канцы якой пакрытыя чырвонай [[Эмаль|эмаллю]]. У цэнтральнай частцы зоркі размешчаны шчыт з надпісамі на ім: ''«ЗА УКРЕПЛЕНИЕ БОЕВОГО СОДРУЖЕСТВА»'' і ''«СССР»''. Злева і справа ад зоркі па акружнасці намаляваныя [[лаўр]]овыя галіны, у ніжняй частцы медаля — два перакрыжаваных [[Меч|мяча]]. [[Рэверс (нумізматыка)|Рэверс]] медаля матавы. Аверс медаля абрамлены борцікам. Усе малюнкі і надпісы на медалі выпуклыя. Медаль пры дапамозе вушка і кольца злучаецца з пяцівугольнай калодачкай, пакрытай [[Шоўк|шаўковай]] муаравай стужкай шырынёй 24 мм. У расфарбоўцы стужкі спалучаюцца колеру сцягоў дзяржаў — удзельніц Варшаўскага дагавора. Падоўжныя каляровыя паласы на стужцы чаргуюцца злева направа ў наступным парадку: зялёная, белая, чырвоная, жоўтая, чорная, жоўтая, чырвоная, белая, сіняя. Шырыня палос: зялёнай і сіняй — 4 мм, белых, жоўтых і чорнай — 1 мм, чырвоных — 5,5 мм. == Постсавецкая гісторыя медаля == 27 сакавіка 1995 года быў заснаваны медаль [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі]] «За ўмацаванне баявой садружнасці», з іншым малюнкам<ref>[http://www.mil.ru/849/12215/12346/12394/12631/index.shtml Всё о военной службе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080504223628/http://www.mil.ru/849/12215/12346/12394/12631/index.shtml |date=4 мая 2008 }}</ref>. У краінах былога СССР створаны аналагічныя медалі: * Медаль «За ўмацаванне вайсковага садружнасці» (Малдова) * Медаль «За ўмацаванне баявой садружнасці» (Казахстан) * Медаль «За ўмацаванне ваеннага супрацоўніцтва» (Кыргызстан) {{зноскі}} == Літаратура == * ''Володин А. Н., Мерлай Н. М.'' Медали СССР. — СПб.: Печатный двор, 1997. — С. 234—235. — ISBN 5-7062-0111-0. * ''Колесников Г. А., Рожков А. М.'' Ордена и медали СССР. — Мн.: Народная асвета, 1986. — С. 64. * ''Ахманаев П. В.'' [http://pk.awards-su.com/2011/2011_6.htm История медали За укрепление боевого содружества] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304192026/http://pk.awards-su.com/2011/2011_6.htm |date=4 сакавіка 2016 }} // Петербургский коллекционер : журнал. — СПб., 2011. — Вып. 68. — № 6. — С. 62—65. == Спасылкі == * {{Cite web|url=http://mondvor.narod.ru/MSodruz.html|title=Медаль «За укрепление боевого содружества»|archiveurl=https://www.webcitation.org/65sdZ0ry5?url=http://mondvor.narod.ru/MSodruz.html|archivedate=3 сакавіка 2012|lang=ru|work=Ордена и медали СССР|accessdate=05 апреля 2008|url-status=}}(руск.)&nbsp;<span id="cxmwMw" tabindex="0">.</span> ''Ордена и медали СССР''<span id="cxmwMw" tabindex="0">.</span> <small id="cxmwMw" tabindex="0"> з першакрыніцы 3 сакавіка 2012.</small> <small id="cxmwMw" tabindex="0">Праверана 05 апреля 2008.</small> == Гл. таксама == * [[:Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За ўмацаванне баявой садружнасці»]] {{Медалі СССР}} [[Катэгорыя:Узнагароды паводле алфавіта]] spvvuuo90tqlmwdlqgh2yfycb2smh70 0 537841 5135588 5031993 2026-05-04T08:38:37Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Аўтамабілі, прадстаўленыя ў 1967]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135588 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль |назва=Ford Escort |фота= |вытворца=[[Ford]] |папярэднік= |пераемнік=[[Ford Focus]] |заводы= |клас= |сегмент= |даўжыня= |шырыня= |вышыня= |колавая база= |аб'ём бака= |вікісховішча=Ford Escort}} '''Ford Escort''' — кампактны легкавы аўтамабіль. У мадэльным шэрагу кампаніі [[Ford]] з [[1967]] года. == Ford Escort (Еўропа) == === Escort (1967—1974) === [[Выява:Ford Escort Mk I 2012-07-15 13-39-21 1 1 2 fused.jpg|thumb|]] Першае пакаленне дэбютавала ў студзені [[1968]] года. Вытворчасць стартавала на заводзе ў [[Вялікабрытанія|англійскім]] Хэйлвудзе. Праз год вытворчасць пачалася ў [[Бельгія|бельгійскім]] [[Генк]]у, а ў студзені [[1970]] года да яго выпуску падключыўся новы нямецкі завод у [[Саарлуі]] ў [[Германія|Германіі]]. Акрамя таго, Эскорты першага пакалення выпускаліся ў [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], [[Ізраіль|Ізраілі]] і на [[Тайвань|Тайвані]]<ref name="ar-2011-05">{{артыкул |загаловак = АВТОFocus |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2011 |нумар = 5 (468) |старонкі = 24 }} {{ref-ru}} </ref>. У верасні [[1969]] года да двухдзвернага седана і двухдзвернага ўніверсала ў мадэльны шэраг дадаўся чатырохдзверны седан. Рухавікі — аб’ёмам 0,9-2,0 л магутнасцю 36-120 к.с. Для ўдзелу ў ралі была распрацавана мадыфікацыя ''Escort Twin Cam'' з двухвальным рухавіком Lotus 1,6 (109 к.с.). У [[1970]] годзе ёй на змену прыйшоў ''Escort RS1600''. Ён меў рухавік 1,6 сямейства BDA з шаснаццаціклапаннай галоўкай блока Cosworth. У [[1973]] годзе была выпушчана дарожная версія ''Escort RS2000'' з двухлітровым васьміклапанным рухавіком магутнасці 100 к.с.<ref name="ar-2009-06">{{артыкул |загаловак = Полный передний привод |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2009 |нумар = 6 (423) |старонкі = 55 }} {{ref-ru}} </ref> === Escort (1974—1980) === [[Выява:1977 Ford Escort 1.3L (15153312388).jpg|thumb|]] {{clear}} === Escort (1980—1985) === [[Выява:Escort81 3D L.JPG|thumb|]] У верасні [[1980]] года пабачыў свет трэці Ford Escort — пярэднепрывадны хэтчбек з размешчаным папярочна верхневальным рухавіком новага сямейства ''CVH''. З [[1981]] года пачаўся выпуск спартыўнай мадыфікацыі ''XR3'' (1,6 л, 96 к.с.), а праз год дэбютаваў ''RS1600i'' — з упырскавым рухавіком 1,6 л (115 к.с.) і пяціступеньчатай каробкай перадач. Яшчэ праз тры гады з’явілася мадэль ''RS Turbo'' — з рухавіком з турбанаддзіманнем (132 к.с.), самаблакаваным дыферэнцыялам і АБС<ref name="ar-2009-06"/>. У [[1983]] годзе ў продаж паступіла дызельная мадыфікацыя. Тады ж гаму дапоўнілі трох- і пяцідзверны ўніверсалы, кабрыялет (вытворчасцю займалася фірма Karmann) і чатырохдзверны седан пад уласным імем [[Ford Orion|Orion]]<ref name="ar-2011-05"/>. {{clear}} <gallery> Выява:Ford Escort rear 20071017.jpg|Ford Escort 3-дзв. (1980–1986) Выява:1982 Ford Escort 1.3L 5-d.jpg|Ford Escort 5-дзв. (1980–1986) Выява:Ford Escort 3 3 door wagon Pza Venezia.jpg|Ford Escort Turnier 3-дзв. (1980–1986) Выява:1984 Ford Escort 1.3 Base (12439259795).jpg|Ford Escort Turnier 5-дзв. (1980–1986) Выява:Ford_Escort_4_Cabriolet_Cambridge.jpg|Ford Escort Cabriolet (1983–1986) Выява:Ford Orion di Francia ca1983.jpg|[[Ford Orion]] (1983–1986) </gallery> === Escort (1986—1990) === [[Выява:Ford Escort MK4 front 20081215.jpg|thumb|]] У [[1986]] годзе Escoгt трэцяга пакалення зведаў рэстайлінг. {{clear}} === Escort (1990—2000) === {{Асноўны артыкул|Ford Escort (1990—2000)}} [[Выява:Ford Escort front 20080205.jpg|thumb|]] {{clear}} ==== Escort (1992—1995) ==== Пасля рэстайлінгу [[1992]] года змяніліся абрысы фар і ліхтароў, рассейвальнікі пярэдніх паваротнікаў сталі белымі, памяняліся выштампоўкі на бакавінах, а радыятарная рашотка стала эліптычнай формы. <gallery widths="200" perrow="4"> Выява:Ford-Escort-Limousine-2-türig-Modell-1993.jpg|Ford Escort (1992-1995) Выява:Ford-Escort-Limousine-2-türig-Modell-1993-Heck.jpg|Ford Escort (1992-1995) </gallery> ==== Escort (1995—2000) ==== [[Выява:1997 Ford Escort 1.4i Encore (14416323429).jpg|thumb|left|Ford Escort (1995—2000)]] У [[1995]] годзе адбылася грунтоўная мадэрнізацыя. Аўтамабіль атрымаў новыя капот, авальную рашотку радыятара і абцякальныя масіўныя бамперы, паказальнікі паваротаў аб’яднаныя з фарамі. Бакавыя молдынгі і дзвярныя ручкі сталі больш патопленымі ў дзверы, а бакавыя люстэркі здабылі новыя абрысы. Змены зведалі і ўнутраныя кузаўныя панэлі з мэтай паменшыць шум і вібрацыі, чаму спрыялі ўдасканаленыя падвеска рухавіка і выпускная сістэма. Дапрацавана падвеска. Цалкам змяніўся інтэр’ер. <center> <gallery widths="200" perrow="4"> Выява:1997 Ford Escort 1.4i Encore (14596908311).jpg|Ford Escort (1995-2000) Выява:Interior Escort Ghia 1998.JPG|Інтэр'ер (1995-2000) </gallery> </center> У [[1998]] годзе вытворчасць ў Германіі была завершана; але аўтамабілі яшчэ працягвалі выпускацца да [[2000]] года ў Вялікабрытаніі і [[Ford Union|Беларусі]]<ref>{{cite web |url = https://www.abw.by/news/164134/ |title = Когда машины были надежны |date = 04.12.2006 |publisher = abw.by |accessdate = 2017-12-26 |lang = ru |archive-date = 24 красавіка 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240424184630/https://abw.by/news/164134/ |url-status = dead }}</ref>. Месца ў мадэльным шэрагу заняў [[Ford Focus]]. == Ford Escort (ЗША) == === 1-е пакаленне === [[Выява:81-85 Ford Escort.jpg|thumb|]] {{clear}} === 2-е пакаленне === [[Выява:Ford Escort LX hatch front.jpg|thumb|]] {{clear}} === 3-е пакаленне === [[Выява:97-02 Ford Escort sedan.jpg|thumb|]] {{clear}} == Ford Escort (Кітай) == [[Выява:Ford Escort CN China 2015-04-10.jpg|thumb|Ford Escort, 2015]] Новы Ford Escort быў выпушчаны ў студзені 2015 года і прадаецца на кітайскім рынку. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category}} * [https://automoto.ua/overview/Ford-Escort-null-238.html Обзор тест-драйва: Ford Escort] // automoto.ua {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі Ford|Escort]] [[Катэгорыя:Еўрапейскі аўтамабіль года]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі, прадстаўленыя ў 1967]] hhu02gsgt97kkkpfbg7m9b78k3jnqz2 0 537887 5135587 5031995 2026-05-04T08:36:15Z Janka paŭnočny 167565 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 5135587 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Ford Escort}} {{Аўтамабіль | назва = Ford Escort | фота = 1992 Ford Escort MKV (3729278475).jpg | вытворца = [[Ford]] | гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|1990|2000}} | папярэднік = [[Ford Escort#Escort (1986—1990)|Ford Escort IV]] | пераемнік = [[Ford Focus]] | вікісховішча = Ford Escort MkV }} '''Ford Escort''' — кампактны легкавы аўтамабіль кампаніі [[Ford]]. Дэбютаваў у [[1990]] годзе, пасля чаго зведаў дзве мадэрнізацыі, з-за чаго ў некаторых каталогах мадэль 1990—1998 гадоў падзяляюць або на тры пакаленні — пятае ''('''MkV''', 1990)'', шостае ''('''MkVI''', 1992)'' і сёмае ''('''MkVII''', 1995)''<ref name="abw-2006-12-04">{{cite web |url = https://www.abw.by/news/164134/ |title = Когда машины были надежны |date = 04.12.2006 |publisher = abw.by |accessdate = 2017-08-09 |lang = ru |archive-date = 24 красавіка 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240424184630/https://abw.by/news/164134/ |url-status = dead }}</ref>, або на два — пятае ''('''MkV''', 1990—1995)'' і шостае ''('''MkVI''', 1995—1998)''. == Гісторыя == * '''09.1990''': дэбют мадэлі. <center> <gallery widths="200" perrow="4"> Выява:Ford Escort front 20080205.jpg|Ford Escort (1990—1992) Выява:Ford Escort rear 20080205.jpg|Ford Escort (1990—1992) Выява:Ford Escort Cockpit.jpg|Інтэр’ер (1990—1992) </gallery> </center> * '''09.1991''': з’явіўся матор аб’ёмам 1,3 л (60 к.с.) абсталяваны сістэмай размеркаванага ўпырску паліва; дэбютуе спартовая мадыфікацыя ''RS 2000'', абсталяваная 2,0-літровым рухавіком магутнасці 150 к.с. * '''02.1992''': з’явіліся бензінавыя рухавікі серыі Zetec аб’ёмам 1,8 л — 105 к.с. і 130 к.с. * '''06.1992''': рэстайлінг. Змяніліся бамперы, капот з рашоткай радыятар, заднія ліхтары і дзверы багажніка. У салоне з’явіўся новы злёгку мадыфікаваны руль, які быў зроблены з мякчэйшых матэрыялаў і павінен быў забяспечыць лепшую бяспеку пры франтальным удары. Для паляпшэння бяспекі таксама дапрацавалі кузаў: ''Escort'' і ''Orion'' атрымалі ўзмоцненыя дзверы, парогі і падлогу, якія павінны былі лепш супрацьстаяць бакавым ударам. Седан ''Orion'' меў іншую рашотку радыятара з цэнтральнай храміраванай планкай, яго задняя частка засталася без змен<ref>{{cite web |url = https://www.autoweek.nl/autonieuws/artikel/de-snelle-facelift-van-de-ford-escort-mk5-uit-de-oude-doos/ |title = De snelle facelift van de Ford Escort Mk5 - Uit de Oude Doos |date = 2022-09-28 |publisher = autoweek.nl |accessdate = 2022-09-28 |language = nl }}</ref>. Гаму сілавых агрэгатаў дапоўніў рухавік сямейства Zetec аб’ёмам 1,6 л (90 к.с.). <gallery widths="200" perrow="4" class="center"> Выява:Ford-Escort-Limousine-2-türig-Modell-1993.jpg|Ford Escort (1992—1995) Выява:Ford-Escort-Limousine-2-türig-Modell-1993-Heck.jpg|Ford Escort (1992—1995) Выява:Ford Orion front 20071031.jpg|Ford Orion (1992—1993) </gallery> * '''02.1995''': грунтоўная мадэрнізацыя. Аўтамабіль атрымаў новыя капот, авальную рашотку радыятара і абцякальныя масіўныя бамперы, паказальнікі паваротаў аб’яднаныя з фарамі. Бакавыя молдынгі і дзвярныя ручкі сталі больш патопленымі ў дзверы, а бакавыя люстэркі здабылі новыя абрысы. Змены зведалі і ўнутраныя кузаўныя панэлі з мэтай паменшыць шум і вібрацыі, чаму спрыялі ўдасканаленыя падвеска рухавіка і выпускная сістэма. Дапрацавана падвеска. Цалкам змяніўся інтэр’ер. З’явілася паўнапрывадная версія (з рухавікамі 1,6i 16V; 1,8i 16V і 2,0i 16V). Версія ''Ghia'' знешне адрознівалася храміраванымі рашоткай радыятара і апраўленнем задняга нумара, бакавыя люстэркі былі афарбаваныя ў адзін колер з кузавам. <gallery widths="200" perrow="4" class="center" caption="Ford Escort (1995—2000)"> Выява:1997 Ford Escort 1.4i Encore (14416323429).jpg| Выява:1997 Ford Escort 1.4i Encore (14596908311).jpg| </gallery> <gallery widths="200" perrow="4" class="center" caption="Ford Escort ''Ghia'' (1995—2000)"> Выява:Przód Escort 1998.JPG| Выява:Tył Escort 1998.JPG| Выява:Interior Escort Ghia 1998.JPG| </gallery> * '''03.1996''': да шэрагу рухавікоў дадаўся турбадызель 1,8 л (70 к.с.). * '''07.1998''': заканчэнне вытворчасці ў [[Германія|Германіі]]; але аўтамабілі яшчэ працягвалі выпускацца да 2000 года ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Беларусь|Беларусі]]. {| class="wikitable" style="font-size:90%; margin:auto; clear:both;" |+ Продажы Ford Escort у Еўропе |- align="center" ! 1991 ! 1992 ! 1993 ! 1994 ! 1995 ! 1996 ! 1997 ! 1998 |- align="center" | <!-- 1991 --> {{Num|457800}}<ref> {{cite web |url = https://bestsellingcars.wordpress.com/1992/01/23/europe-1991-vw-golf-leads-ford-fiesta-and-renault-clio-on-podium/ |title = Europe 1991: VW Golf leads, Ford Fiesta & Renault Clio on podium |date = |publisher = bestsellingcars.wordpress.com |accessdate = 2022-08-26 |lang = en }} </ref> | <!-- 1992 --> {{Num|499400}}<ref> {{cite web |url = https://bestsellingcars.wordpress.com/1993/01/23/europe-1992-new-gen-vw-golf-and-opel-astra-on-top/ |title = Europe 1992: New gen VW Golf and Opel Astra on top |date = |publisher = bestsellingcars.wordpress.com |accessdate = 2022-08-26 |lang = en }} </ref> | <!-- 1993 --> ''н.д.'' | <!-- 1994 --> ''н.д.'' | <!-- 1995 --> {{Num|477000}}<ref> {{cite web |url = https://bestsellingcars.wordpress.com/1996/01/23/europe-1995-fiat-punto-interrupts-154-months-of-golf-domination/ |title = Europe 1995: Fiat Punto interrupts 154 months of Golf domination |date = |publisher = bestsellingcars.wordpress.com |accessdate = 2022-08-26 |lang = en }} </ref> | <!-- 1996 --> {{Num|462986}}<ref> {{cite web |url = https://bestsellingcars.wordpress.com/1997/01/23/europe-1996-vw-golf-resists-fiat-punto-assault/ |title = Europe 1996: VW Golf resists Fiat Punto assault |date = |publisher = bestsellingcars.wordpress.com |accessdate = 2022-08-26 |lang = en }} </ref> | <!-- 1997 --> {{Num|422600}}<ref> {{cite web |url = https://bestsellingcars.wordpress.com/1998/01/23/europe-1997-fiat-punto-crowned-for-the-first-time/ |title = Europe 1997: Fiat Punto crowned for the first time |date = |publisher = bestsellingcars.wordpress.com |accessdate = 2022-08-26 |lang = en }} </ref> | <!-- 1998 --> {{Num|380000}}<ref> {{cite web |url = https://bestsellingcars.wordpress.com/1999/01/24/europe-1998-vw-golf-renault-megane-and-fiat-punto-lead/ |title = Europe 1998: VW Golf, Renault Megane and Fiat Punto lead |date = |publisher = bestsellingcars.wordpress.com |accessdate = 2022-08-26 |lang = en }} </ref> |- |} На змену ''Ford Escort'' прыйшла мадэль '''[[Ford Focus|Focus]]'''. == Агляд == === Мадыфікацыі === Аўтамабіль прапаноўваўся з даволі шырокай гамай мадыфікацый: трох і пяцідзверны хэтчбек, седан (да [[1993]] года прадаваўся як асобная мадэль '''[[Ford Orion|Orion]]'''), універсал, [[кабрыялет]] і фургон. <center> <gallery widths="200px"> Выява:Ford Escort Euro 1.4 GL 1998 (14677591654).jpg|Ford Escort седан Выява:Ford Escort Cabrio rear 20080715.jpg|Ford Escort Cabriolet Выява:Ford Escort Kombi rear 20071205.jpg|Ford Escort Turnier </gallery> </center> {|class="wikitable" cellpadding="0" cellspacing="0" style="text-align:center; font-size:90%;" |- !style="background:#DCDCDC" align="center" valign="middle" | !style="background:#e8e8e8" align="center" valign="middle" | Escort хэтчбек !style="background:#e8e8e8" align="center" valign="middle" | Orion / Escort Sedan<ref name="autoreview-1996-23">{{артыкул |загаловак = Игра в четыре руки |спасылка = http://old.autoreview.ru/tests/4hand_23/page2.htm |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 1996 |нумар = 23 (138) |старонкі = 13 }}{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref> !style="background:#e8e8e8" align="center" valign="middle" | Escort Turnier<ref name="autocentre-2005-07-04"> {{cite web |url = https://www.autocentre.ua/used/obzor/ford-escort-opel-astra-bagazh-trebuet-mesta-288808.html |title = Ford Escort, Opel Astra: Багаж требует места |date = 04.07.2005 |publisher = autocentre.ua |accessdate = 2017-08-13 |lang = ru }}</ref> !style="background:#e8e8e8" align="center" valign="middle" | Escort Van<ref name="truck.pl-2009-11-27"> {{cite web |url = http://www.truck.pl/pl/article/775/ford-escord-van-dobry-bo-tani%2cmj_3560 |title = Ford Escort Van - dobry, bo tani |date = 27.11.2009 |publisher = truck.pl |accessdate = 2017-08-11 |lang = pl }}</ref> !style="background:#e8e8e8" align="center" valign="middle" | Escort Cabriolet |- ! style="background:#DCDCDC" | Даўжыня, мм | 4036 | 4290 | 4300 | 4285 | 4036 |- ! style="background:#DCDCDC" | Шырыня, мм | 1692 | 1700 | 1685 | 1688 | 1692 |- ! style="background:#DCDCDC" | Вышыня, мм | 1395 | 1400 | 1416 | 1576 | 1395 |- ! style="background:#DCDCDC" | Колавая база, мм | colspan=5 | 2525 |- |} ==== Escort Van / Escort Express ==== [[Выява:Ford Escort van blue.JPG|thumb|Ford Escort Van]] [[Фургон]]. Грузападымальнасць стандартнай версіі складае 595 кг, а ўзмоцненага варыянта (з дызельным рухавіком) на 180 кг больш. Унутраныя памеры грузавога адсеку: даўжыня — 1823 мм, шырыня — 1625 мм, вышыня — 1076 мм; аб’ём — 2,5 куб. м<ref name="truck.pl-2009-11-27"/>. ==== XR3i ==== '''Escort ХR3i''' — мадыфікацыя з шаснаццаціклапанным маторам з электронным упырскам паліва аб’ёмам 1,8 літра і магутнасцю 130 к.с. Мог разганяцца да 60 міль у гадзіну (96 км/г) за 8,8 с і развіваў максімальную хуткасць звыш 200 км/г. У параўнанні са стандартнай мадэллю інтэр’ер меў сядзенні ''Recaro'', люк у даху з механічным прывадам і прайгравальнік з эквалайзерам, спідометр на панэлі прыладаў быў разлічаны да 240 км/г. Знешне быў адметны адсутнасцю рашоткі радыятара, пры гэтым астуджэнне ажыццяўлялася праз адтуліну ў бамперы<ref name="quatrorodas-xr3">{{cite web |url = https://quatrorodas.abril.com.br/noticias/grandes-brasileiros-ford-escort-xr3-1992/ |title = Grandes Brasileiros: Ford Escort XR3 1992 |date = 23.11.2016 |publisher = quatrorodas.abril.com.br |accessdate = 2017-11-03 |lang = pt }}</ref>. Сярод іншых знешніх адрозненняў былі аэрадынамічны абвес і спойлер. ==== RS2000 ==== '''Escort RS2000''' — мадыфікацыя, абсталяваная 2-літровым агрэгатам магутнасцю 150 к.с., дзякуючы якому аўтамабіль мог паскарацца ад 0 да 100 км/г за 8,0 секунд і меў максімальную хуткасць 225 км/г. ''Escort RS2000'' таксама мог пахваліцца шырокім стандартным абсталяваннем, у прыватнасці, гідраўзмацняльнікам руля, ABS, цэнтральным замком, электрычнымі шклападымальнікамі і кандыцыянерам<ref name="auto.cz-2017-07-10"> {{cite web |url = http://www.auto.cz/zapomenute-hot-hatche-devadesatych-let-aneb-celkem-nenapadni-sportovci-108345 |title = Zapomenuté hot hatche devadesátých let aneb celkem nenápadní sportovci |date = 10.07.2017 |publisher = auto.cz |accessdate = 2017-08-25 |lang = cz }}</ref>. <gallery widths="200" perrow="4"> Выява:Ford Escort RS2000 registered May 1992 1998cc.JPG|Ford Escort RS2000 Выява:Ford Escort RS 2000 registered May 1992 1998cc rear three quarters.JPG|Ford Escort RS2000 </gallery> === Камплектацыі === Базавая камплектацыя '''CL''' з дадатковага абсталявання мела толькі цэнтральны замок і аўдыёпадрыхтоўку. Тахометра ў камплектацыі ''CL'' няма, а яго месца займаў блок кантрольных лямпаў. Таксама не было ўзмацняльніка рулявога кіравання. Знешне аўтамабілі ў камплектацыі ''CL'' можна адрозніць па нефарбаваных чорных пластмасавых бамперах. Больш дарагая камплектацыя — '''CLX''': цэнтральны замок, аўдыёпадрыхтоўка, тахометр, гідраўзмацняльнік рулявога кіравання, электрашклапад’ёмнікі ў пярэдніх дзвярах; бамперы, афарбаваныя ў колер кузава. Люксавая версія '''Ghia''' мела падушкі бяспекі, узмацняльнік руля, нацягвальнік рамянёў бяспекі, заднія падгалоўнікі, імабілайзер, электрычны люк на даху, электрычныя шклапад’ёмнікі спераду, электрапрывад люстэркаў і прыборную панэль з імітацыяй аздаблення дрэвам. Кошт складаў 30 150 [[Нямецкая марка|марак]]<ref name="auto-motor-und-sport">{{cite web |url = http://www.auto-motor-und-sport.de/vergleichstest/ford-escort-1-6i-opel-astra-1-6-vw-golf-1-8-757126.html |title = Ford Escort 1.6i, Opel Astra 1.6, VW Golf 1.8 |date = 02.04.2003 |publisher = auto-motor-und-sport.de |accessdate = 2017-08-11 |lang = de |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160314030620/http://www.auto-motor-und-sport.de/vergleichstest/ford-escort-1-6i-opel-astra-1-6-vw-golf-1-8-757126.html |archivedate = 14 сакавіка 2016 |url-status = dead }}</ref>. Седан ''Orion/Escort Sedan'', што рэдка для гэтага тыпу кузава, мог мець у якасці опцыі задні шклоачышчальнік<ref> {{cite web |url = http://www.autobild.de/marken-modelle/ford/orion/mk-2/ |title = Alle Infos zur Generation: Ford Orion MK 2 |publisher = autobild.de |accessdate = 2017-11-03 |lang = de }}</ref>. === Рухавікі === Аўтамабіль абсталёўваўся бензінавымі рухавікамі аб’ёмам 1,3; 1,4; 1,6; 1,8; 2,0 л і 1,8-літровым дызелем. ==== Бензінавыя ==== Аўтамабіль абсталёўваўся бензінавымі рухавікамі трох сямействаў. Да першага належаў чыгунны верхняклапанны матор 1,3 л з ніжнім размяшчэннем размеркавальнага вала ў блоку цыліндраў (OHV) і ланцужным прывадам ГРМ. Гэта матор серыі ''HCS (High Compression Swirl)'', ён жа ''Endura-E'' ў мадэрнізаваным варыянце пад стандарт выхлапу EEC 96. Другое — васьміклапанныя рухавікі 1,4 л або 1,6 л з верхнім размяшчэннем размеркавальнага вала (OHC) і паўсферычнымі камерамі згарання. З зубчастым рамянём ГРМ і гідраштурхачамі клапанаў. Гэтая серыя матораў пазначаецца як ''CVH (Compound Valve Hemi)'' або ''PT-E'' на апошніх серыях Escort. [[Выява:Engine Escort 1.6 90 KM 1998.JPG|thumb|Рухавік Zetec 1,6i (90 к.с.)]] Трэцяе — 16-клапанныя двухвальныя (DOHC) рухавікі серыі ''Zetec'' (у залежнасці ад сістэм упырску адрозніваюць ''Zetec-E'' і ''Zetec-SE''), якія з’явіліся ў лютым 1992 года. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Мадэль !! Тып !! Аб’ём !! Колькасць цыліндраў/клапанаў !! Магутнасць, кВт (к.с.) |- |1,3i || HCS / Endura-E || 1299 см³ || Р4/8V || 44 (60) |- |1,4i || CVH || 1391 см³ || Р4/8V || 52 (71) |- |1,4i || PT-E ||1391 см³ || Р4/8V || 55 (75) |- |1,6i || Zetec-E || 1597 см³ || Р4/16V || 65 (88) |- |1,6i || Zetec || 1597 см³ || Р4/16V || 66 (90) |- |1,6i || CVH || 1596 см³ || Р4/8V || 77 (105) |- |1,8 16V || Zetec || 1796 см³ || Р4/16V || 77 (105) |- |1,8 16V || Zetec-E ||1796 см³ || Р4/16V || 85 (115) |- |1,8 16V || Zetec || 1796 см³ || Р4/16V || 96 (130) |- |2,0 16V || DOHC || 1993 см³ || Р4/16V || 110 (150) |- |2,0 16V || DOHC || 1993 см³ || Р4/16V || 162 (220) |- |} ==== Дызельныя ==== [[Дызельны рухавік]] — 1,8-літровы віхракамерны, даступны ў трох варыянтах: атмасферны 60 к.с., і турбанаддзіманы 70 і 90 к.с. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Мадэль !! Тып !! Аб’ём !! Колькасць цыліндраў/клапанаў !! Магутнасць, кВт (к.с.) |- |1,8 D || Endura-D || 1753 см³ || Р4/8V || 44 (60) |- |1,8 TD || Endura-DE || 1753 см³ || Р4/8V || 51 (70) |- |1,8 TD || Endura-DE || 1753 см³ || Р4/8V || 66 (90) |} === Трансмісія і хадавая частка === Прывад: пярэдні, або поўны. Каробка перадач — механічная, пяціступеньчатая; перадатачныя лікі: I – 3,58 (3,15); II – 1,91; III – 1,28; IV – 0,95; V – 0,76; задні ход – 3,62; галоўная перадача – 3,82 (4,27). Акрамя механічных каробак, на 1,4- і 1,6-літровыя мадыфікацыі мог усталёўвацца варыятар ''CTX''. Пярэдняя падвеска — незалежная, тыпу McPherson з адным рычагом. Задняя — паўзалежная, спружынная бэлька на падоўжных рычагах. Пярэдні стабілізатар папярочнай устойлівасці мацуецца да рычага праз стойку з двума шаравымі шарнірамі, усталёўваўся на ўсіх версіях; заднім абсталёўваліся толькі двухлітровыя мадыфікацыі. Тормазы з узмацнялнікам; пярэднія — дыскавыя, вентыляваныя; заднія — барабанныя. === Бяспека === {{Euro NCAP |аўтамабіль = Ford Escort 1.6 LX |align = left |год = 1999 |спасылка = https://www.euroncap.com/en/results/ford/escort/15498 |зоркі = 2 |дарослыя_балы = 14 |пешаходы_зоркі = 2 |пешаходы_балы = 18 }} Упершыню Escort быў выпрабаваны спецыялістамі [[Euro NCAP]] у 1998 годзе, але камітэт не стаў публікаваць вынікі — як было абвешчана, "у сувязі з дапрацоўкай фірмай Ford структуры кузава" аўтамабіляў, якія выпушчаныя пасля кастрычніка 1998 года і ідэнтыфікацыйныя нумары (VIN) якіх пачынаюцца з ''XC15000''<ref name="autoreview-1999-6"> {{артыкул |загаловак = Рейтинг безопасности: старожилы гольф-класса |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 1999 |нумар = 6 |старонкі = 30 }} {{ref-ru}} </ref>. Пры паўторным выпрабаванні, праведзеным у наступным годзе, была адзначана моцная дэфармацыя падлогі, рулявая калонка значна ссунулася ў салон (уверх — на 122 мм), а ногі кіроўцы апынуліся без абароны пры ўдары аб дэталі пад панэллю прыбораў. На грудзі абодвух манекенаў дзейнічалі вялікія нагрузкі ад рамянёў бяспекі. Пры першым бакавым краш-тэсце Escort паказаў вельмі сур’ёзную рызыку смяротных пашкоджанняў грудзей кіроўцы, і Ford істотна ўзмацніў бакавіны кузава. Дапрацаваны аўтамабіль атрымаў 11 балаў за бакавы ўдар. У 1999 годзе краш-тэст аўтамабіля таксама быў праведзены расійскім выданнем Аўтарэвю ({{lang-ru|Авторевю}})<ref name="autoreview-1999-2"> {{артыкул |загаловак = Слишком добротный Escort |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 1999 |нумар = 2 }} {{ref-ru}} </ref>. {{clear}} == Escort RS Cosworth == [[Выява:Ford Escort (group A).jpg|thumb|left|Ралійны Ford Escort RS Cosworth]] '''Ford Escort RS Cosworth''' быў створаны для ўдзелу ў чэмпіянаце свету па ралі. Распрацоўка і падрыхтоўка да вытворчасці ажыццяўлялася кампаніяй ''SVE (Special Vehicle Engineering)'', якая ўваходзіць у склад Цэнтра даследаванняў і распрацовак Ford of Europe ў [[Дантан]]е ([[Вялікабрытанія]]). Вытворчасць ажыццяўлялася кампаніяй [[Karmann]]. Ад серыйнага ''Escort'' засталіся толькі дзверы, дах, лабавае шкло і фары. Кузаў аўтамабіля атрымаў развіты аэрадынамічны пакет: сплітар спераду і падвойны задні спойлер. Рухавік — аб’ёмам 1993 куб. см., 16-клапанны турбіраваны, дапрацаваны фірмай Cosworth. Пры дапрацоўцы атрымаў турбанаддзіманне ''Garret Т25'', сістэму электроннага кіравання падачай паліва ''Ford ЕСС IV'' і мадэрнізаваную галоўку цыліндраў. Матор пры невялікай (8,0:1) ступені сціску развіваў магутнасць 227 к.с. пры 5750 аб/хв, а максімальны круцільны момант складаў 299 Нм пры 2500 аб/хв. ''Escort RS Cosworth'' меў прывад на ўсе колы. У якасці міжвосевага дыферэнцыяла выкарыстоўвалася віскамуфта, якая ў штатных умовах размяркоўвала круцільны момант паміж пярэднімі і заднімі коламі ў суадносінах 1:2. Каробка перадач — сяміступеньчатая. У падвесцы ўжытыя газавыя амартызатары і стабілізатары папярочнай устойлівасці як на пярэдніх, так і на задніх колах. Тормазы — дыскавыя на ўсіх колах, вентыляваныя. {| class="wikitable" style="font-size: 90%;" |+ Перамогі на этапах [[Чэмпіянат свету па ралі|чэмпіянату свету па ралі]] ! Год ! Ралі ! Аўтамабіль ! Пілот ! Штурман ! Каманда ! Крыніцы |- | align="center" rowspan=5 | [[Чэмпіянат свету па ралі 1993|1993]] |{{nowrap|{{Сцяг Партугаліі}} [[Ралі Партугаліі 1993|Ралі Партугаліі]]}} | align="center" rowspan=8 | '''Ford Escort RS Cosworth''' |{{Сцяг Францыі}} [[Франсуа Дэлекур]] |{{Сцяг Францыі}} Даніэль Граталу |{{nowrap|Ford Motor Co. Ltd.}} | align="center" rowspan=8 | <ref name="ewrc-results-1">{{cite web |url = https://www.ewrc-results.com/cars/125-ford-escort-rs-cosworth/?s=0&sct=1&w=1#sct |title = Ford Escort RS Cosworth. Stats - WRC |publisher = eWRC-results.com |accessdate = 2022-09-29 }}</ref> |- |{{nowrap|{{Сцяг Францыі}} [[Ралі Корсікі 1993|Ралі Корсікі]]}} |{{Сцяг Францыі}} Франсуа Дэлекур |{{Сцяг Францыі}} Даніэль Граталу |{{nowrap|Ford Motor Co. Ltd.}} |- |{{nowrap|{{Сцяг Грэцыі}} [[Ралі «Акропаліс» 1993|Ралі «Акропаліс»]]}} |{{Сцяг Італіі}} [[Мікі Біясьён]] |{{Сцяг Італіі}} Тыцыяна Сівіера |{{nowrap|Ford Motor Co. Ltd.}} |- |{{nowrap|{{Сцяг Італіі}} [[Ралі Сан-Рэма 1993|Ралі Сан-Рэма]]}} |{{Сцяг Італіі}} Джанфранка Куніка |{{Сцяг Італіі}} Стэфана Эвангелісці |{{nowrap|Ford Italia}} |- |{{nowrap|{{Сцяг Іспаніі}} [[Ралі Каталоніі 1993|Ралі Каталоніі]]}} |{{Сцяг Францыі}} Франсуа Дэлекур |{{Сцяг Францыі}} Даніэль Граталу |{{nowrap|Ford Motor Co. Ltd.}} |- | align="center" rowspan=2 | [[Чэмпіянат свету па ралі 1994|1994]] |{{nowrap|{{Сцяг Манака}} [[Ралі Монтэ-Карла 1994|Ралі Монтэ-Карла]]}} |{{Сцяг Францыі}} Франсуа Дэлекур |{{Сцяг Францыі}} Даніэль Граталу |{{nowrap|Ford Motor Co. Ltd.}} |- |{{nowrap|{{Сцяг Фінляндыі}} [[Ралі «Тысяча азёр» 1994|Ралі «Тысяча азёр»]]}} |{{Сцяг Фінляндыі}} [[Томі Мякінен]] |{{Сцяг Фінляндыі}} Сэпа Хар’янэ |{{nowrap|Ford Motor Co. Ltd.}} |- | align="center" | [[Чэмпіянат свету па ралі 1996|1996]] |{{nowrap|{{Сцяг Інданезіі}} [[Ралі Інданезіі 1996|Ралі Інданезіі]]}} |{{Сцяг Іспаніі}} [[Карлас Сайнс (старэйшы)|Карлас Сайнс]] |{{Сцяг Іспаніі}} Луіс Мойя |{{nowrap|Ford Motor Co. Ltd.}} |- | align="center" rowspan=2 | [[Чэмпіянат свету па ралі 1997|1997]] |{{nowrap|{{Сцяг Грэцыі}} [[Ралі «Акропаліс» 1997|Ралі «Акропаліс»]]}} | align="center" rowspan=2 | '''Ford Escort WRC''' |{{Сцяг Іспаніі}} [[Карлас Сайнс (старэйшы)|Карлас Сайнс]] |{{Сцяг Іспаніі}} Луіс Мойя |{{nowrap|Ford Motor Co. Ltd.}} | align="center" rowspan=2 | <ref name="ewrc-results-2">{{cite web |url = https://www.ewrc-results.com/cars/40-ford-escort-wrc/?s=0&sct=1&w=1#sct |title = Ford Escort WRC. Stats - WRC |publisher = eWRC-results.com |accessdate = 2022-09-30 }}</ref> |- |{{nowrap|{{Сцяг Інданезіі}} [[Ралі Інданезіі 1997|Ралі Інданезіі]]}} |{{Сцяг Іспаніі}} [[Карлас Сайнс (старэйшы)|Карлас Сайнс]] |{{Сцяг Іспаніі}} Луіс Мойя |{{nowrap|Ford Motor Co. Ltd.}} |- |} === Дарожная версія === [[Выява:1993 Ford Escort RS Cosworth Luxury (14736242742).jpg|thumb|Дарожны Ford Escort RS Cosworth]] Правілы амалагацыі абавязвалі выпусціць 2500 асобнікаў, а знешне серыйны аўтамабіль павінен быў выглядаць гэтак сама, як і гоначны. Такім чынам дарожныя аўтамабілі мелі такі самы аэрадынамічны пакет, у тым ліку і характэрны падвойны задні спойлер, аднак на некаторых рынках прапаноўваліся без яго верхняй часткі. <gallery widths="200"> Выява:1993 Ford Escort RS Cosworth Luxury (14736242962).jpg| Выява:E02027.JPG| </gallery> У адрозненне ад ралійных аўтамабіляў, дарожныя машыны мелі пяціступеньчатую каробку перадач ''MT75''. Серыйная вытворчасць пачалася [[27 красавіка]] [[1992]] года<ref name="graham-cosworth">{{кніга |аўтар = Graham Robson |загаловак = Ford Escort RS Cosworth & World Rally Car |год = 2008 |старонкі = 21 |старонак = 128 |выдавецтва = Veloce Publishing Ltd |isbn = 9781845841812 }}{{ref-en}}</ref>. Ралійны аўтамабіль выйграў ралі «Монтэ-Карла» ў [[1994]] годзе. У гонар перамогі былі выраблены 70 машын спецыяльнай серыі ''Cosworth Monte Carlo''. Машыны адрозніваліся колерам кузава ''Jewel Violet'' і літымі дыскамі ''OZ''<ref name="autoclassics-2018-12-07">{{cite web |url = https://www.autoclassics.com/reviews/413584/escort-cosworth-ford-focus-rs/ |title = Generation X vs Millennial: Ford Escort Cosworth takes on Focus RS |date = 07.12.2018 |publisher = autoclassics.com |accessdate = 2020-09-12 |lang = en |archiveurl = https://web.archive.org/web/20200813090251/https://www.autoclassics.com/reviews/413584/escort-cosworth-ford-focus-rs/ |archivedate = 13 жніўня 2020 |url-status = dead }}</ref>. Выпуск дарожных ''Escort RS Cosworth'' быў завершаны ў студзені 1996 года. Усяго было пабудавана 7145 дарожных машын: [[1992]] — 3448 адз.; [[1993]] — 1143 адз.; [[1994]] — 1180 адз.; [[1995]] — 1306 адз.; [[1996]] — 68 адз<ref name="graham-cosworth"/>. == Зборка ў Беларусі == {{Асноўны артыкул|Ford Union}} [[30 ліпеня]] [[1997]] года ў пасёлку [[Апчак]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]] быў адкрыты [[Ford Union|завод]] па зборцы аўтамабіляў "[[Ford Motor Company|Форд]]". На заводзе была наладжана зборка мікрааўтобусаў ''[[Ford Transit]]'' і хэтчбекаў і седанаў ''Ford Escort'' з карбюратарнымі рухавікамі аб’ёмам 1,3 і 1,6 л. У сабраных у Беларусі аўтамабілях ідэнтыфікацыйны VIN-нумар пачынаўся з '''Y4F''', а на восьмай пазіцыі (код зборачнага завода) меў літару '''A'''<ref name="abw-2013-06-26">{{cite web |url = https://www.abw.by/news/151848/ |title = Обслуживаем Ford Escort: привет из девяностых |date = 26.06.2013 |publisher = abw.by |accessdate = 2017-08-05 |lang = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160823112250/http://www.abw.by/news/151848/ |archivedate = 23 жніўня 2016 |url-status = dead }}</ref>. 5 снежня [[1997]] года на заводзе быў выраблены 1000-ы аўтамабіль "Форд": ім стаў седан ''Эскорт CLX'' колеру "срэбны металік", з рухавіком 1,6 л<ref name="abw-1997-12-11">{{артыкул |загаловак = "Форд Юнион" с момента своего открытия выпустил 1000 автомобилей |спасылка = https://www.abw.by/archive/94/v-navi07/ |выданне = Автобизнес-Weekly |тып = газета |год = 1997 |нумар = 47 (94), 11 снежня |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130518165044/http://www.abw.by/archive/94/v-navi07/ |archivedate = 18 мая 2013 }} {{ref-ru}}</ref>. З сакавіка [[1999]] года сабраныя аўтамабілі сталі абсталёўвацца рухавікамі з упырскам паліва, АБС, кандыцыянерам і падушкамі бяспекі<ref name="autoreview-1999-4">{{артыкул |спасылка = http://old.autoreview.ru/news/news049/page18.htm |загаловак = Ford Union возобновит работу в марте |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 1999 |нумар = 4 }}{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Скасаванне падатковых і мытных ільгот і [[:ru:Экономический кризис в России (1998)|расійскі фінансавы крызіс 1998 года]] прывялі да таго, што завод так і не змог выйсці на запланаваную магутнасць. Ажыццяўляць зборку ў Беларусі стала нявыгадна і ў ліпені [[2000]] года ''Ford Union'' згортвае вытворчасць. З [[1997]] па [[2000]] год было сабрана 2380<ref name="autoreview-2000-15">{{артыкул |спасылка = http://old.autoreview.ru/new_site/year2000/n15/news/news3.htm |загаловак = Завод Ford Union: продано! |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2000 |нумар = 15 }}{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref> аўтамабіляў Ford Escort, пераважна з кузавам седан, карбюратарнымі маторамі і ў базавай камплектацыі<ref name="abw-2013-06-26"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул |загаловак = Ford Escort RS Cosworth |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 1994 |нумар = 17 (85) |старонкі = 30 }} {{ref-ru}} * {{артыкул |загаловак = Новый Ford Escort: еще на ступеньку выше |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 1995 |нумар = 06 (98) |старонкі = 6 }} {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар = Graham Robson |загаловак = Ford Escort RS Cosworth & World Rally Car |год = 2008 |старонак = 128 |выдавецтва = Veloce Publishing Ltd |isbn = 9781845841812 }}{{ref-en}} * {{артыкул |загаловак = "Форд-Эскорт" по цене "упакованной" "девятки" |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/1996/10/nashie-znakomstvo |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 1996 |нумар = 10 |старонкі = 45-47 }} {{ref-ru}} * {{артыкул |загаловак = Игра в четыре руки |спасылка = http://old.autoreview.ru/tests/4hand_23/page2.htm |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 1996 |нумар = 23 (138) }}{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} * {{артыкул |загаловак = Ford Escort. Четыре месяца и 20 тысяч километров |спасылка = http://old.autoreview.ru/tests/ford_2/page1.htm |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 1997 |нумар = 2 (141) |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170907044536/http://old.autoreview.ru/tests/ford_2/page1.htm |archivedate = 7 верасня 2017 }} {{ref-ru}} == Відэа == * [https://www.youtube.com/watch?v=TITkBzitwjA Краш-тэст Euro NCAP, 1999 год] == Спасылкі == * {{cite web |url = http://www.autobild.de/artikel/ford-escort-iv-1990-1995--35062.html |title = Zum Ford-Laufen |date = 25.02.2002 |publisher = autobild.de |accessdate = 2017-08-20 |lang = de }} * {{cite web |url = http://www.autobild.de/artikel/ford-escort-iv-1990-2000--39269.html |title = Zahnriemen – der Escort-Killer |date = 11.11.2002 |publisher = autobild.de |accessdate = 2017-08-11 |lang = de }} * {{cite web |url = https://www.autocentre.ua/used/obzor/ford-escort-honda-civic-ty-sovsem-mne-ne-drug-i-ne-rodstvennik-291450.html |title = Ford Escort, Honda Civic: Ты совсем мне не друг и не родственник |date = 16.02.2004 |publisher = autocentre.ua |accessdate = 2017-08-13 |lang = ru }} * {{cite web |url = https://www.autocentre.ua/used/obzor/opel-astra-ford-escort-vw-golf-iii-mazda-323-honda-civic-praktichnaya-pyaterka-289480.html |title = Opel Astra, Ford Escort, VW Golf III, Mazda 323, Honda Civic: Практичная пятерка |date = 14.03.2005 |publisher = autocentre.ua |accessdate = 2017-08-13 |lang = ru }} * {{cite web |url = https://www.abw.by/news/164134/ |title = Когда машины были надежны |date = 04.12.2006 |publisher = abw.by |accessdate = 2017-08-09 |lang = ru |archive-date = 24 красавіка 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240424184630/https://abw.by/news/164134/ |url-status = dead }} * {{cite web |url = https://www.abw.by/news/151848/ |title = Обслуживаем Ford Escort: привет из девяностых |date = 26.06.2013 |publisher = abw.by |accessdate = 2017-08-05 |lang = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160823112250/http://www.abw.by/news/151848/ |archivedate = 23 жніўня 2016 |url-status = dead }} * {{cite web |url = https://magazynauto.interia.pl/rozrywka/motor-z-przeszlosci/news-proponujemy-wersje-ghia,nId,1539152 |title = Proponujemy wersję Ghia |date = 21.10.2014 |publisher = magazynauto.interia.pl |accessdate = 2020-05-30 |lang = pl }}{{Недаступная спасылка}} == Гл. таксама == {{Commonscat-inline|Ford Escort MkV|Ford Escort Mk5}} {{Commonscat-inline|Ford Escort MkVI|Ford Escort Mk6}} * [[Ford Escort]] * [[Ford Orion]] * [[Ford Union]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі Ford|Escort 5]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі Беларусі|Ford Escort]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі, прадстаўленыя ў 1990]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 1990-х]] sd36o69djfv32ah758haooy2fr01q32 100 540543 5135415 5132820 2026-05-03T18:39:57Z JerzyKundrat 174 5135415 wikitext text/x-wiki * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. * [[18 красавіка]]: У Кіеве адбылася [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|стральба з захопам закладнікаў]], ёсць ахвяры. __NOTOC__''Гл. таксама: [[Партал:Актуальныя падзеі/Апошнія падзеі/Архіў|Архіў]]'' {{reflist}} qgf90nw69of81502521orembmszq8el 5135425 5135415 2026-05-03T18:51:07Z JerzyKundrat 174 5135425 wikitext text/x-wiki * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. __NOTOC__''Гл. таксама: [[Партал:Актуальныя падзеі/Апошнія падзеі/Архіў|Архіў]]'' {{reflist}} nuj5jwaq7vtm3rek8cvdh4vbsofdzdj 0 546954 5135418 4879768 2026-05-03T18:44:27Z Janka paŭnočny 167565 дапаўненне, абнаўленне звестак 5135418 wikitext text/x-wiki {{Мост |Назва моста = Калінінскі мост |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс = |Афіцыйная назва = |Вобласць ужывання = аўтамабільны |Перасякае = [[Заходняя Дзвіна]] |Месца = [[Наваполацк]] |lat_dir = N|lat_deg = 55.53832|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 28.66545|lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 2000 |Тып канструкцыі = |Асноўны пралёт = |Агульная даўжыня =270 м |Шырыня моста =11 м |Нагрузка = |Дата адкрыцця = [[1962]] |Дата закрыцця = | на карце яндэкс = | на карце гугл = |Дадатак = |Над перашкодай=}} {{значэнні|Калінінскі мост}} '''Калінінскі мост''' — аўтамабільны мост праз [[Заходняя Дзвіна|раку Заходняя Дзвіна]] ў [[Наваполацк]]у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Па трасе праходзіць [[Вуліца Калініна (Наваполацк)|вуліца Калініна]], ад якой пайшла неафіцыйная назва моста. Адзіны мост у горадзе цераз Дзвіну, злучае цэнтр горада з прамзонай [[Копцева]] і аўтамабільнай дарогай рэспубліканскага значэння {{таблічка-by|Р|20}}, якая ідзе на [[Верхнядзвінск]], [[Баравуха|Баравуху]], [[Полацк]], [[Шуміліна]] і [[Віцебск]]. Мост узведзены ў [[1962]] годзе. Складзены з [[жалезабетон]]ных балак каробчатага сячэння. Даўжыня складае каля 270 м<ref name="tut2"/>. Пад канец [[1990-я|1990-х]] быў прызнаны малапрыдатным для інтэнсіўнага транспартнага руху. У [[1999]]—[[2000]] гадах праведзена рэканструкцыя, рух па мосце быў спынены больш як на год<ref name="svaboda"/>. У снежні [[2017]] года быў закрыты пабудаваны па той жа тэхналогіі [[Мост цераз Прыпяць (Жыткавіцкі раён)|мост цераз Прыпяць]] у [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]], на якім з’явіліся расколіны. На Калінінскім мосце спецыялісты [[16 студзеня|16]]-[[17 студзеня]] таксама выявілі папярочныя расколіны шырынёй каля 0,3 мм, пазней была выяўлена расколіна шырынёй 1,7 мм. [[23 студзеня]] мост быў закрыты для праезду цяжкага транспарту, астатнія аўтамабілі мусяць прытрымлівацца дыстанцыі 70 м<ref name="auto">[https://auto.tut.by/news/road/577807.html Затрещал по швам еще один мост, построенный по той же технологии. На сей раз — в Новополоцке]{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[30 студзеня]] быў забаронены рух транспарту масай звыш 5 тон — грузавікоў і аўтобусаў-«гармонікаў»<ref name="tut2">[https://news.tut.by/society/578837.html Треснувший Калининский мост в Новополоцке закроют для транспорта массой более 5 тонн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180129220542/https://news.tut.by/society/578837.html |date=29 студзеня 2018 }}</ref>. Грамадскі транспарт высаджвае пасажыраў перад мостам, пасля чаго яны пераходзяць мост і садзяцца на іншы транспарт<ref name="svaboda">[https://www.svaboda.org/a/u-navapolacku-zakryli-avaryjny-most/29008086.html У Наваполацку закрылі аварыйны мост. Дзеці не пасьпелі ў школу, дарослыя — на працу]</ref>. Мост быў зачынены на маштабную рэканструкцыю 18 чэрвеня 2021 года з-за аварыйнага стану і пагрозы абвальвання. На час рэканструкцыі праз Заходнюю Дзвіну быў узведзены пантонны пешаходны мост.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gorod214.by/new/7149|title=Понтонный мост в Новополоцке почти готов. Фоторепортаж о том, как его возводили {{!}} Новости Полоцка и Новополоцка на GOROD214.by|last=spkp|website=gorod214.by|access-date=2026-05-03}}</ref> Рамонт маста заняў 16 месяцаў і 4 лістапада 2022 года, абноўлены мост быў афіцыйна адкрыты для руху транспарта і пешаходаў. Акрамя рамонта шырына маста была пашырана з 9 да 11 метраў. Падчас рэканструкцыі таксама была абнаўлена прылегаючая да маста тэрыторыя і інфраструктура.<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://gorod214.by/new/10078|title=Калининский мост в Новополоцке признали лучшим объектом дорожного строительства Беларуси {{!}} Новости Полоцка и Новополоцка на GOROD214.by|last=spkp|website=gorod214.by|access-date=2026-05-03}}</ref> Зараз мост з'яўляеца важнай транспартнай інфраструктурай горада Наваполацка і Полацкага раёна.<ref name=":0" /> == У культуры == Мастацкі фільм «[[Вуліца без канца]]» ([[1973]]; рэжысёр [[І. Дабралюбаў]]) пачынаўся з Калінінскага моста<ref name="ont">[http://ont.by/news/our_news/ostanovit-padenie Остановить падение.]</ref>. == Гл. таксама == * [[Мост цераз Прыпяць (Жыткавіцкі раён)]] * [[Аўтамабільны мост цераз Сож (Гомельскі раён)]] * [[Фандакаўскі мост|Фандакаўскі мост (Бабруйск)]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Масты цераз Дзвіну ў Беларусі}} [[Катэгорыя:Масты Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Масты цераз Дзвіну]] [[Катэгорыя:Транспарт Наваполацка]] [[Катэгорыя:Бетонныя масты]] [[Катэгорыя:1962 год у Беларусі]] 7cglbuktq8ggar49td1dk6d8aobpay1 5135434 5135418 2026-05-03T19:01:51Z M.L.Bot 261 арфаграфія жэстачайшэ, стыль 5135434 wikitext text/x-wiki {{Мост |Назва моста = Калінінскі мост |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс = |Афіцыйная назва = |Вобласць ужывання = аўтамабільны |Перасякае = [[Заходняя Дзвіна]] |Месца = [[Наваполацк]] |lat_dir = N|lat_deg = 55.53832|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 28.66545|lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 2000 |Тып канструкцыі = |Асноўны пралёт = |Агульная даўжыня =270 м |Шырыня моста =11 м |Нагрузка = |Дата адкрыцця = [[1962]] |Дата закрыцця = | на карце яндэкс = | на карце гугл = |Дадатак = |Над перашкодай=}} {{значэнні|Калінінскі мост}} '''Калінінскі мост''' — аўтамабільны мост праз [[Заходняя Дзвіна|раку Заходняя Дзвіна]] ў [[Наваполацк]]у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Па трасе праходзіць [[Вуліца Калініна (Наваполацк)|вуліца Калініна]], ад якой пайшла неафіцыйная назва моста. Адзіны мост у горадзе цераз Дзвіну, злучае цэнтр горада з прамзонай [[Копцева]] і аўтамабільнай дарогай рэспубліканскага значэння {{таблічка-by|Р|20}}, якая ідзе на [[Верхнядзвінск]], [[Баравуха|Баравуху]], [[Полацк]], [[Шуміліна]] і [[Віцебск]]. Мост узведзены ў 1962 годзе. Складзены з [[жалезабетон]]ных балак каробчатага сячэння. Даўжыня складае каля 270 м<ref name="tut2"/>. Пад канец 1990-х быў прызнаны малапрыдатным для інтэнсіўнага транспартнага руху. У 1999—2000 гадах праведзена рэканструкцыя, рух па мосце быў спынены больш як на год<ref name="svaboda"/>. У снежні 2017 года быў закрыты пабудаваны па той жа тэхналогіі [[Мост цераз Прыпяць (Жыткавіцкі раён)|мост цераз Прыпяць]] у [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]], на якім з’явіліся расколіны. На Калінінскім мосце спецыялісты 16-17 студзеня таксама выявілі папярочныя расколіны шырынёй каля 0,3 мм, пазней была выяўлена расколіна шырынёй 1,7 мм. 23 студзеня мост закрылі для праезду цяжкага транспарту, астатнія аўтамабілі мусяць трымаць дыстанцыі 70 м<ref name="auto">[https://auto.tut.by/news/road/577807.html Затрещал по швам еще один мост, построенный по той же технологии. На сей раз — в Новополоцке]{{Недаступная спасылка}}</ref>. 30 студзеня забаронены рух транспарту масай звыш 5 тон — грузавікоў і аўтобусаў-«гармонікаў»<ref name="tut2">[https://news.tut.by/society/578837.html Треснувший Калининский мост в Новополоцке закроют для транспорта массой более 5 тонн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180129220542/https://news.tut.by/society/578837.html |date=29 студзеня 2018 }}</ref>. Грамадскі транспарт высаджвае пасажыраў перад мостам, пасля чаго яны пераходзяць мост і садзяцца на іншы транспарт<ref name="svaboda">[https://www.svaboda.org/a/u-navapolacku-zakryli-avaryjny-most/29008086.html У Наваполацку закрылі аварыйны мост. Дзеці не пасьпелі ў школу, дарослыя — на працу]</ref>. 18 чэрвеня 2021 года праз аварыйны стан і пагрозу абвальвання мост закрылі на рэканструкцыю. На час рэканструкцыі цераз Дзвіну навялі пантонны пешаходны мост.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gorod214.by/new/7149|title=Понтонный мост в Новополоцке почти готов. Фоторепортаж о том, как его возводили {{!}} Новости Полоцка и Новополоцка на GOROD214.by|last=spkp|website=gorod214.by|access-date=2026-05-03}}</ref> Рамонт моста заняў 16 месяцаў, 4 лістапада 2022 года мост афіцыйна адкрыты для руху транспарту і пешаходаў. Акрамя рамонту, шырыню мосту пашырылі з 9 да 11 метраў. Падчас рэканструкцыі таксама была ўпарадкавана прылеглая да моста тэрыторыя і інфраструктура.<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://gorod214.by/new/10078|title=Калининский мост в Новополоцке признали лучшим объектом дорожного строительства Беларуси {{!}} Новости Полоцка и Новополоцка на GOROD214.by|last=spkp|website=gorod214.by|access-date=2026-05-03}}</ref> Цяпер мост — важная транспартная інфраструктура Наваполацка і Полацкага раёна.<ref name=":0" /> == У культуры == Мастацкі фільм «[[Вуліца без канца]]» (1973; рэжысёр [[І. Дабралюбаў]]) пачынаўся з Калінінскага моста<ref name="ont">[http://ont.by/news/our_news/ostanovit-padenie Остановить падение.]</ref>. == Гл. таксама == * [[Мост цераз Прыпяць (Жыткавіцкі раён)]] * [[Аўтамабільны мост цераз Сож (Гомельскі раён)]] * [[Фандакаўскі мост|Фандакаўскі мост (Бабруйск)]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Масты цераз Дзвіну ў Беларусі}} [[Катэгорыя:Масты Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Масты цераз Дзвіну]] [[Катэгорыя:Транспарт Наваполацка]] [[Катэгорыя:Бетонныя масты]] [[Катэгорыя:1962 год у Беларусі]] 5jtcpwsq1wmavdqbxwhn9p39zcqaaal 2 552045 5135552 5132828 2026-05-04T06:31:51Z DBatura 73587 5135552 wikitext text/x-wiki '''Прывiтанне! Гэта страронка ўдзельніка''' {{userlinks-rights|DBatura}} = Я = <center> {| class="wikitable" |- |{{userbox|id=[[Выява:Flag_of_Belarus.svg|border|50px]]|info=Гэты ўдзельнік — [[Беларусы|беларус]].}} {{userbox|id=[[File:Patriarchal or Archbishop Cross.svg |30px]]|info=Удзельнік з'яўляецца '''[[Каталіцтва|католiкам]]'''.}} {{cat-4}} {{Інтарэсы:Гісторыя Беларусі}} |{{Userbox1/Супраць be-x-old}} {{Толькі разам}} {{Вікістаж удзельніка|09|03|2018}} {{Удзельнік-даглядчык}} |{{babel|be|ru|uk-2|de-1}} |} </center> = Гісторыя = * '''9 сакавіка 2018''': пачатак актыўнасці ў Белвікі. * '''18 студзеня 2020:''' атрыманне паўнамоцтваў аўтадаглядчыка. * '''14 верасня 2021:''' 10 000 праўка. * '''13 студзеня 2023:''' атрыманне паўнамоцтваў даглядчыка. = Дзейнасць = * '''Статусныя артыкулы''': {{Гэта ДА}} [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе]], {{Гэта ДА}} [[Знешняя палітыка БССР]], {{Гэта ДА}} [[Эфіопа-эрытрэйская вайна]], {{Гэта ДА}} [[Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой]], {{Гэта ДА}} [[Другая кангалезская вайна]], {{Гэта ДА}} [[Першая Івуарыйская вайна]], {{Гэта ДА}} [[Авіяцыя эфіопа-эрытрэйскай вайны]], {{Гэта добры артыкул}}{{Гэта артыкул года}} [[Масавае забойства ў Сангмі]], {{Гэта добры артыкул}}{{Гэта артыкул года}} [[Лівійскі крызіс]] {{Гэта добры артыкул}}{{Гэта артыкул года}} [[Наступленне на Трыпалі (2019—2020)]] * [[File:Anniversary PR.svg|20пкс]] '''Юбілейныя артыкулы:''' [[Літоўская канцэпцыя ўтварэння Вялікага Княства Літоўскага]] (249 000 артыкул Беларускай Вікіпедыі), [[Хуан Мадэста]] (243 000 артыкул Беларускай Вікіпедыі) * '''Мае шаблоны''': [[Шаблон:Справа Эпштэйна]], [[Шаблон:Вайна на Блізкім Усходзе]], [[Шаблон:УС РФ за мяжой]], [[Шаблон:Беларусізацыя]], [[Шаблон:УС СССР за мяжой]], [[Шаблон:Касмічная праграма Беларусі]], [[Шаблон:Пасляваенны антысавецкі рух у БССР]], [[Шаблон:Аэрапорты Беларусі]], [[Шаблон:Сучасныя колавыя БМП, БТР і БА]], [[Шаблон:Замежныя ваенныя місіі Беларусі]], [[Шаблон:Беларусь і расійска-ўкраінская вайна]], [[Шаблон:Грамадзянская вайна і інтэрвенцыя ў Беларусі]], [[Шаблон:Суданскі канфлікт (2023)]], [[Шаблон:Івуарыйскі канфлікт]], [[Шаблон:Сакрэтныя турмы ЦРУ]], [[Шаблон:Польска-беларускі канфлікт]], [[Шаблон:Найміты з былога СССР у Афрыцы]], [[Шаблон:Эфіопа-эрытрэйскі канфлікт]], [[Шаблон:Украінскі кантынгент у Іраку]], [[Шаблон:Вайна ў Іспаніі]], [[Шаблон:Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іспаніі]], [[Шаблон:Беларусь і ўзброеныя канфлікты]], [[Шаблон:Беспілотныя апараты Беларусі]], [[Шаблон:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]], [[Шаблон:Вайна ў Тыграі]], [[Шаблон:В’етнамская вайна]], [[Шаблон:Бітвы і аперацыі Іракскай вайны]], [[Шаблон:Іракская вайна]], [[Шаблон:Амерыкана-іранскі канфлікт]], [[Шаблон:Вайна ў Сірыі]] * '''Падстаронкi''': [[Удзельнік:DBatura/Чарнавік]] {{Змаганне Вікіпедый}} [[ru:User:DBatura]] sloclexzuichzdcppryws6a1y1a6uz5 10 564321 5135411 4534305 2026-05-03T18:32:46Z JerzyKundrat 174 5135411 wikitext text/x-wiki '''[[11 ліпеня]]''' : {{Сцяг ААН}} Сусветны дзень народанасельніцтва Зямлі : {{Сцяг Манголіі}} [[Манголія]]: Нацыянальнае свята «Наадам» * [[1496]]: [[Гродна]] атрымала поўнае [[магдэбургскае права]]. * [[1613]]: Каранацыя [[Міхаіл Фёдаравіч (цар і вялікі князь усяе Русі)|Міхаіла Фёдаравіча]], першага цара маскоўскага з дынастыі [[Дынастыя Раманавых|Раманавых]]. * [[1660]]: Войска [[Міхал Казімір Пац|Міхаіла Казіміра Паца]] прыступам вызваліла [[Вільнюс|Вільню]] ад маскоўскага войска. * [[1705]]: У [[Полацкі Сафійскі сабор|Сафійскім саборы]] ў [[Полацк]]у расійскі цар [[Пётр I (імператар расійскі)|Пётр І]] [[забойства манахаў-базыльян у Полацку (1705)|учыніў расправу]] над святарамі-[[Уніяцтва|ўніятамі]], якія належалі да ордэна [[Базыльяне|базыльян]]. * [[1709]]: Рэшткі шведскіх войск пасля [[Палтаўская бітва|Палтаўскай бітвы]] капітуліравалі ў Перавалачным перад маскоўскім войскам Аляксандра Меньшыкава. * [[1810]]: [[Аўстралія|Аўстралійскія]] кітабоі адкрылі востраў [[Макуоры]]. * [[1918]]: [[Літоўская Тарыба]] абвясціла Літву [[канстытуцыйная манархія|канстытуцыйнай манархіяй]]. * [[1918]]: У [[Масква|Маскве]] адкрыты [[Беларускі народны ўніверсітэт]] (праіснаваў да [[12 жніўня]] [[1918]]). * [[1920]]: Армія [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] ([[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РСЧА]]) заняла [[Мінск]] пасля адступлення польскай арміі. * [[1995]]: Выхад першага нумара газеты «[[Народная Воля|Народная воля]]». * [[2007]]: [[Ватыкан]] выступіў з заявай, у якой Рымскі прастол названы адзіным нашчадкам першапачатковай царквы, заснаванай [[Ісус Хрыстос|Ісусам Хрыстом]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|711]] </noinclude> m2q5mt73nznhegx3tr85otnmsrwkq0a 0 572202 5135595 4700597 2026-05-04T08:55:36Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Мультсерыялы для дарослых]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135595 wikitext text/x-wiki {{Тэлеперадача2 | назва_перадачы = Паліцэйскі дэпартамент Парадайз | арыгінальная_назва = Paradise PD | выява = [[Выява:Paradise_PD.jpg|250px]] | жанр = [[Сітуацыйная камедыя|сіткам]]<br /> [[Анімацыя для дарослых|для дарослых]]<br /> [[Камп'ютарная анімацыя|анімацыя]] | камера = | фармат_выявы = | фармат_гуку = | працягласць = 27–29 хвілін | аўтар = * [[Вако О'гін]] * [[Роджэр Блэк]] | прадзюсар = * [[Рокі Русо]] * [[Джэрэмі Сосэнка]] | выканаўчы_прадзюсар = * [[Вако О'гін]] * [[Роджэр Блэк]] * [[Скот Грынберг]] * [[Джоэл Кувахара]] | галоўныя_ролі = * [[Сара Шальке]] * [[Дэвід Герман]] * [[Том Кені]] | краіна = | мова = | сезоны = 4 | серыі = 40 | канал = [[Netflix]] | першы_выпуск = 31 жніўня 2018 | апошні_выпуск = цяперашні час | сайт = https://www.netflix.com/by/title/80191522 | imdb_id = 8235236 }} '''«Паліцэйскі дэпартамент Парадайз»''' ({{lang-en|Paradise PD}}) — амерыканскі сатырычны анімацыйны серыял для дарослых, які стварылі [[Вако О'гін]] і [[Роджэр Блэк]]. Прэм’ера першых дзесяці эпізодаў адбылася 31 жніўня 2018 года на [[Netflix]].<ref>{{cite web|url=https://www.netflix.com/by/title/80191522 |title=Paradise PD Netflix Official Site }}</ref> == Сюжэт == Нецярплівы навабранец далучаецца да правінцыйнага дэпартамента паліцыі, дзе начальнікам яго бацька, і са сваркамі паказвае шлях у расследаванні вялікай наркатычнай справы.<ref>{{Cite web|url=https://www.netflix.com/by/title/80191522 |title=Paradise PD}}</ref> == У ролях == * [[Сара Шальке]] — Джына Лабоўскі * [[Дэвід Герман]] — навабранец Кевін Кроўфард * [[Том Кені]] — начальнік паліцыі Рэндал Кроўфард, бацька Кевіна Кроўфарда * [[Кайл Кінан]] — паліцэйскі кінолаг Куля * [[Седрык Ярброў]] — афра-амерыканскі афіцэр паліцыі Джэральд «Фіц» Фіцджэралд, які цярпіць на [[посттраўматычны стрэсавы разлад]]. == Гл. таксама == * [[Расчараванне (тэлесерыял)|Расчараванне]] * [[Сімпсаны]] * [[Футурама]] {{зноскі}} [[Катэгорыя:Сатырычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы ЗША]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы 2018 года]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы Netflix]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы-сіткомы]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы для дарослых]] snxsgtffkda53rnzqecu0wfpkmocz8s 0 575348 5135569 4015859 2026-05-04T07:26:42Z DzBar 156353 5135569 wikitext text/x-wiki {{Рака |Назва = Чуня |Арыгінальная назва = ru/Чуня |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 727 |Плошча басейна = 70500 |Басейн = Падкаменная Тунгуска/Енісей/Енісейскі заліў/Карскае мора |Басейн рэк = [[Паўночны Ледавіты акіян]] |Расход вады = 435 |Месца вымярэння = у вусці |Выток = Паўночная Чуня/Паўднёвая Чуня |Месцазнаходжанне вытоку= |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 61|s_lat_min = 44|s_lat_sec = 40 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 102|s_lon_min = 49|s_lon_sec = 20 |Вусце = [[Падкаменная Тунгуска]] |Месцазнаходжанне вусця = за 580 км ад вусця |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 61|m_lat_min = 36|m_lat_sec = 53.28 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 96|m_lon_min = 29|m_lon_sec = 54.25 |Ухіл ракі = |Краіна = Расія |Рэгіён = Краснаярскі край |Раён = Эвенкійскі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Чу́ня''' ({{lang-ru|Чу́ня}}<ref name="БЭС2">{{кніга|загаловак=Большой энциклопедический словарь: В 2-х т.|адказны=Гл. ред. А. М. Прохоров|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1991|том=1|старонкі=646|старонак=863|isbn=5-85270-042-8 (т. 1.)|тыраж=2 000 000}}{{ref-ru}}</ref>) — [[рака]] ў [[Азіяцкая частка Расіі|Азіяцкай частцы Расіі]], у [[Краснаярскі край|Краснаярскім краі]], правы [[прыток]] ракі [[Падкаменная Тунгуска]] (басейн [[Енісей|Енісея]]). Даўжыня ракі 727<ref name="БЭС2" /> км (разам з ракой Паўднёвая Чуня — 1000 км)<ref name="gvr">[http://textual.ru/gvr/index.php?card=215700 Река Чуня (Южн. Чуня) // Государственный водный реестр РФ]{{ref-ru}}</ref><ref name="water">[http://water-rf.ru/Водные_объекты/1310/Чуня ''Михайлова Н. М.'' Чуня // Научно-популярная энциклопедия «Вода России»]{{ref-ru}}</ref>. Плошча [[вадазбор]]у 70 500 км². Утвараецца ў месцы зліцця рэк Паўднёвая Чуня і Паўночная Чуня. Працякае па [[Сярэднесібірскае пласкагор’е|Сярэднесібірскаму пласкагор’ю]] і Чуня-Тунгускаму плато. Упадае ў Падкаменную Тунгуску за 580 км ад яе вусця<ref name="gvr" />. Сярэдні расход вады ў вусці складае 435<ref name="water" /> м³/с, аб’ём сцёку — 13,729<ref name="water" /> км³/год. Рэчышча звілістае, [[Лукавіна|лукавіны]] чаргуюцца з прамымі ўчасткамі. Замярзае Чуня ў [[кастрычнік]]у, вызваляецца ад лёду ў [[Май|маі]]. [[File:Podkamennaya Tunguska.png|thumb|left|Басейн падкаменнай Тунгускі]] Прытокі: Паўночная Чуня, Васкамакіт, Берэяпчана, Багады, Ілінін, Арукта (Левая Арукта), Амут, Кенягін, Ірыкта, Шыкіктакан, Каструля, Ядулі, Унта, Эске, Верхні Акукан, Ніжні Акукан (Сярэдні Акукан), Ямбун, Хой, Вялікі Шакшакан, Малы Шакшакан, Старыкан, Кімчу, Ведэя, Сунгтапчу, Чамбэкан, Укіліткон, Паімбу, Агэн, Хаінна, Сунгтапчу, Амуткан, Арбакупчу, Датмі, Курдукан, [[Тычаны]], Чуняткан і іншыя рэкі і [[Ручай|ручаі]]<ref name="gvr" />. {{зноскі}} == Літаратура == * Чуня // {{кніга|загаловак=Большой энциклопедический словарь: В 2-х т.|адказны=Гл. ред. А. М. Прохоров|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1991|том=1|старонкі=646|старонак=863|isbn=5-85270-042-8 (т. 1.)|тыраж=2 000 000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://textual.ru/gvr/index.php?card=215700 Река Чуня (Южн. Чуня) // Государственный водный реестр РФ]{{ref-ru}} * [http://water-rf.ru/Водные_объекты/1310/Чуня ''Михайлова Н. М.'' Чуня // Научно-популярная энциклопедия «Вода России»]{{ref-ru}} * [https://russian_geography.academic.ru/3372/Чуня Чуня // Словарь «География России» / Главный редактор А. П. Горкин — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998.]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Рэкі Краснаярскага края]] [[Катэгорыя:Басейн Енісея]] m8tklfmkpxqf2io1fpficrokf3ygqrb 0 575554 5135351 4800167 2026-05-03T15:17:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5135351 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Мерчыцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пінскі раён]] |Уключае = |Сталіца = [[Мерчыцы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 416 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ме́рчыцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр сельсавета — вёска [[Мерчыцы]] (да 1954 года — вёска [[Масявічы (Пінскі раён)|Масявічы]]). Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Масявіцкі сельсавет''' у складзе [[Жабчыцкі раён|Жабчыцкага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Брэсцкай вобласці. З 14 кастрычніка 1957 года ў складзе [[Лагішынскі раён|Лагішынскага раёна]]. 9 сакавіка 1959 года ў склад сельсавета з [[Парэцкі сельсавет (Пінскі раён)|Парэцкага сельсавета]] пералічана вёска [[Цвярдоўка]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.</ref>. З 25 снежня 1962 года ў складзе Пінскага раёна. 16 красавіка 1973 года перайменаваны ў Мерчыцкі сельсавет<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 красавіка 1973 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 17 (1391).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 8 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|30}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 661 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 97,9 % — [[беларусы]], 1,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 416 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=18 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Мерчыцкі сельсавет}} {{Пінскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Мерчыцкі (да 1973 года Масявіцкі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Жабчыцкі раён|child|загаловак=Масявіцкі сельсавет у [[Жабчыцкі раён|Жабчыцкім раёне]] (1940—1957)}} |спіс2 = {{Лагішынскі раён|child|загаловак=Масявіцкі сельсавет у [[Лагішынскі раён|Лагішынскім раёне]] (1957—1962)}} |спіс3 = {{Пінскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Мерчыцкі (да 1973 года Масявіцкі) сельсавет у [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] (з 1962)}} }} [[Катэгорыя:Мерчыцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Жабчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Лагішынскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] oiuj9g6hu8tvm2z6dcqmqq8wu3974xk 0 576830 5135347 4580452 2026-05-03T14:53:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5135347 wikitext text/x-wiki [[Выява:Mensevikii.jpg|300px|thumb|[[Павел Аксельрод]], [[Юлій Мартаў]] і [[Аляксандр Мартынаў]] у [[Стакгольм]]е (16 мая 1917 года)]] '''Меншавікі''' — члены памяркоўнага крыла [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|Расійскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі]] (РСДРП), якую ўзначальвалі [[Юлій Мартаў]], [[Фёдар Дан]], [[Іраклій Цэрэтэлі]], [[Павел Аксельрод]] і іншыя. == Палітычныя погляды == [[Выява:TaburinPostcard2.jpeg|thumb|Гумарыстычная выява бальшавікоў і меншавікоў на паштоўцы. 1917 г.]] Раскол [[РСДРП]] на [[Бальшавікі|бальшавікоў]] і меншавікоў адбыўся на [[II з’езд РСДРП|II з’ездзе РСДРП]] пры галасаванні па 1-м параграфе статуту партыі. Бальшавікі трымалі курс на гегемонію пралетарыяту ў будучай рэвалюцыі. [[Уладзімір Ленін]] хацеў стварыць згуртаваную, баявую, выразна арганізаваную, дысцыплінаваную пралетарскую партыю. «[[Юлій Мартаў|Мартаўцы]]» выступалі за больш свабодную асацыяцыю, арыентаваліся на ліберальную буржуазію. Прыхільнікі Леніна адстойвалі «праграму максімум», у якой прапаноўвалася поўнае знішчэнне буржуазнага класа і стварэння працоўнага руху, а прыхільнікі Мартава «праграму мінімум», у якой улічваліся інтарэсы дробных буржуа і сялян. З гэтай прычыны яны і атрымалі пазначэнні «[[Бальшавікі|бальшавікоў]]» і «'''меншавікоў'''» адпаведна. Надалей гэтыя групы то намагаліся аб’яднацца, то разыходзіліся, але, як выявілася, раскол адбыўся канчатковы, хоць неаднаразова былі пераходы як ад меншавікоў да бальшавікоў (напрыклад, [[Леў Троцкі|Льва Троцкага]]), так і наадварот. У адрозненне ад бальшавікоў, якія аж да XIX з’езда партыі называлі сябе так афіцыйна ([[РСДРП]] (б) — [[РКП (б)]] — [[ВКП (б)]], дзе (б) азначала «бальшавікоў»), слова «'''меншавік'''» заўсёды было нефармальным — партыя менавалася [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратычнай]]. Меншавікі не выступалі за ўстанаўленне [[Дыктатура пралетарыяту|пралетарскай дыктатуры]] і не знакамітыя такімі гістарычнымі постацямі, як Уладзімір Ленін ці [[Іосіф Сталін]] (Троцкі стаў граць вялікую гістарычную ролю, стаўшы бальшавіком), але іх ідэйны і тэарэтычны ўзровень, як правіла, быў вышэйшы за бальшавіцкі. Калі сярод старых бальшавікоў акрамя Леніна і [[Мікалай Бухарын|Бухарына]] практычна не было вялікіх ідэолагаў і тэарэтыкаў-[[Марксізм|марксістаў]], дык сярод меншавікоў можна назваць імёны тэарэтыкаў [[Георгій Пляханаў|Георгія Пляханава]], [[Юлій Мартаў|Юлія Мартава]], [[Мікалай Чхеідзэ|Мікалая Чхеідзэ]], [[Фёдар Дан|Фёдара Дана]]. Аднак ва ўмовах Расіі палітычны ўплыў меншавікоў быў менш значным, чым бальшавікоў. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] меншавікі ўвайшлі ў склад [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]] і атрымалі вялікі ўплыў у Саветах (тут трэба асабліва адзначыць ролю М. Чхеідзэ, [[Іраклій Цэрэтэлі|І Цэрэтэлі]], Ф. Дана, [[Міхаіл Лібер|М. Лібера]]). == Пасля 1917 года == Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] часта выступалі супраць бальшавікоў. Дзейнасць партыі то забаранялі, то дазвалялі, пакуль канчаткова не забаранілі. Доля большасці меншавікоў была трагічнай — частка з іх зазнала рэпрэсіі падчас «[[Чырвоны тэрор|чырвонага тэрору]]» часоў [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]], іншым давялося эміграваць, некаторыя былі рэпрэсаваныя падчас расправы над так званым «Саюзным бюро ЦК меншавікоў» (працэс 1931 года). Увесну 1931 года ў Маскве пачаўся чарговы публічны працэс. Гэтым разам на лаве падсудных апынуліся 14 асоб з «Саюзнага бюро ЦК меншавікоў». З 1 па 9 сакавіка 1931 яны выслухалі набор стандартных абвінавачванняў: ад развалу савецкай эканомікі да ўстанаўлення сувязі з урадамі імперыялістычных дзяржаў. Сярод тых, хто праходзіў па гэтым працэсе, выявіліся член Прэзідыума Дзяржплана [[Уладзімір Громан]], вядомы эканаміст і журналіст [[Мікалай Суханаў]], член праўлення Дзяржбанка СССР Шэр. Усе яны «прызналі» сябе вінаватымі і атрымалі ад 3 да 10 гадоў пазбаўлення волі. Канчатковую кропку паставіў «[[вялікі тэрор]]» 1936—1938 гг. Тым не менш, асобным меншавікам, якія афіцыйна змянілі перакананні, удалося выжыць і нават дасягнуць значных пасад, напрыклад [[Андрэй Вышынскі|Андрэю Вышынскаму]], які стаў Генеральным пракурорам, пазней міністрам замежных спраў і кандыдатам у члены Прэзідыума ([[Палітбюро ЦК КПСС|Палітбюро]]) ЦК КПСС, дыпламатычныя кар’еры зрабілі таксама [[Іван Майскі]], [[Аляксандр Траяноўскі]]. == Меншавіцкая Грузія == [[Выява:Noe Schordania.jpg|thumb|[[Ноэ Жарданія]], [[прэм’ер-міністр Грузіі]] (1918—1921)]] Вялікіх поспехаў дасягнулі меншавікі ў [[Грузія|Грузіі]]. 26 мая 1918 яны абвясцілі [[Грузінская Дэмакратычная Рэспубліка|незалежную дэмакратычную рэспубліку]]. Кіраўніком урада стаў [[Ноэ Жарданія]], важную ролю гралі Чхеідзэ і Цэрэтэлі. Аднак у 1921 [[Савецка-грузінская вайна|Чырвоная армія заняла Грузію]] і ўсталявала там [[Грузінская ССР|савецкую ўладу]]. == Гл. таксама == * [[Бальшавікі]] == Літаратура == * Меньшевики в 1918 году / Отв.ред. З.Галили, А.Ненароков; Отв.сост. Д.Павлов. — М.: РОССПЭН, 1999. — 798 с. * Меньшевики в 1919—1920 гг. / Ответ. ред.: Галили З., Ненароков А.; Отв. сост. Павлов Д. — М.: РОССПЭН, 2000. — 935 с. * Меньшевики в 1921—1922 гг. / Ответ. ред.: Галили З., Ненароков А.; Отв. сост. Павлов Д. — М.: РОССПЭН, 2002. — 622 с. * Меньшевики в 1922—1924 гг. / Ответ. ред.: Галили З., Ненароков А.; Сост. А.Ненароков. — М.: РОССПЭН, 2004. — 728 с. * Меньшевики в советской России: Сб.док. — Казань: [Б.и.], 1998. — 228 с. * Урилов И. Х. История российской социал-демократии (меньшевизма). — Ч.1. Источниковедение. — М.: Раритет, 2000. — 286 с.; Ч.2. Историография. — М.: Раритет, 2001. — 350 с. * Тютюкин С. В. Меньшевизм: Страницы истории / С. В. Тютюкин. — М.: РОССПЭН, 2002. — 560 с. * Liebich A. From the Other Shore. Russian Social Democracy after 1921. — Harvard: Harvard University Press, 1997. — 476 p. * Brovkin V. The Mensheviks after October: Socialist Opposition and the Rise of the Bolshevik Dictatorship. — Ithaca and London: Cornell University Press, 1987. — 329 p. == Спасылкі == {{Commons}} * [http://socialist.memo.ru/index.htm Российские социалисты и анархисты после октября 1917 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110131012727/http://socialist.memo.ru/index.htm |date=31 студзеня 2011 }} * [https://www.britannica.com/topic/Menshevik Menshevik (POLITICAL PARTY, RUSSIA)] // [[Брытанская энцыклапедыя|«Encyclopaedia Britannica»]] {{ref-en}} {{Марксізм}} [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1903 годзе]] [[Катэгорыя:Меншавікі| ]] [[Катэгорыя:РСДРП]] [[Катэгорыя:Фракцыі палітычных партый]] [[Катэгорыя:Колішнія сацыялістычныя партыі Расіі]] 5j5bnm9t0if25neh9cnw61bz2jvna99 0 580053 5135321 4755887 2026-05-03T13:34:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5135321 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Межаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Аршанскі раён]] |Уключае = 38 населеных пунктаў |Сталіца = [[Межава (Аршанскі раён)|Межава]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2313 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ме́жаўскі сельсаве́т''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] [[Межава (Аршанскі раён)|Межава]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Аршанскага раёна [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Аршанскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. З 9 верасня 1946 года сельсавет у складзе [[Арэхаўскі раён (БССР)|Арэхаўскага раёна]], з 17 снежня 1956 года — у складзе Аршанскага раёна. 16 верасня 1960 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Шапкаўскі сельсавет|Шапкаўскага сельсавета]] (7 населеных пунктаў: [[Івашкава (Аршанскі раён)|Івашкава]], [[Калатоўкі]], [[Пісаршчына]], [[Шапкі (Аршанскі раён)|Шапкі]], [[Юрцава]], пасёлак [[Юрцава (пасёлак)|Юрцава]] і раз’езд [[Юрцава (прыпыначны пункт)|Юрцава]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 верасня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 26</ref>. У 1972 годзе ў склад [[Малотынскі сельсавет|Малотынскага сельсавета]] перададзены 10 населеных пунктаў (вёскі [[Глінішча (Аршанскі раён)|Глінішча]], [[Грабянёва]], [[Гразіна (Аршанскі раён)|Гразіна]], [[Зарэчча (Аршанскі раён)|Зарэчча]], [[Кашына (Аршанскі раён)|Кашына]], [[Лагі (Аршанскі раён)|Лагі]], [[Мальжонкава]], [[Слабодка (Аршанскі раён)|Слабодка]], [[Чаркасова (Аршанскі раён)|Чаркасова]] і [[Шэмберава]]), у склад сельсавета з [[Высокаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Высокаўскага сельсавета]] пералічаны 3 населеныя пункты (вёскі [[Абухава (Аршанскі раён)|Абухава]], [[Барсукі (Высокаўскі сельсавет)|Барсукі]] і [[Селякта]])<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. і 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Межаўскага сельсавета 17 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|54}}</ref>. 15 мая 1981 года ў склад сельсавета з [[Малотынскі сельсавет|Малотынскага сельсавета]] вернуты 6 населеных пунктаў (вёскі [[Зарэчча (Аршанскі раён)|Зарэчча]], [[Кашына (Аршанскі раён)|Кашына]], [[Мальжонкава]], [[Слабодка (Аршанскі раён)|Слабодка]], [[Чаркасова (Аршанскі раён)|Чаркасова]] і [[Шэмберава]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 15 мая 1981 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1981, № 18 (1680).</ref>. 21 верасня 1987 года ў склад [[Высокаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Высокаўскага сельсавета]] перададзены 6 населеных пунктаў ([[Абухава (Аршанскі раён)|Абухава]], [[Барсукі (Высокаўскі сельсавет)|Барсукі]], [[Івашкава (Аршанскі раён)|Івашкава]], [[Калатоўкі]], [[Пісаршчына]] і [[Селякта]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 21 верасня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 9 (1923)</ref>. 8 красавіка 2004 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Запольскі сельсавет (Аршанскі раён)|Запольскага сельсавета]] (12 населеных пунктаў: вёскі [[Азярок]], [[Баякоўшчына]], [[Глінішча (Аршанскі раён)|Глінішча]], [[Гразіна (Аршанскі раён)|Гразіна]], [[Заполле (Аршанскі раён)|Заполле]], [[Зоськава]], [[Ізмайлава (Аршанскі раён)|Ізмайлава]], [[Лагі (Аршанскі раён)|Лагі]], [[Малотынь]], [[Рубашына]], [[Смаляны (Аршанскі раён)|Смаляны]] і [[Ферма (Аршанскі раён)|Ферма]]), 11 населеных пунктаў скасаванага [[Стайкаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Стайкаўскага сельсавета]] ў межах сельскагаспадарчага вытворчага кааператыва «Світанак-Орша» (вёскі [[Аланцьева]], [[Дубніцы]], [[Каменка (Аршанскі раён)|Каменка]], [[Канавалава (Аршанскі раён)|Канавалава]], [[Лужкі (Аршанскі раён)|Лужкі]], станцыя [[Лужкі (сельскі населены пункт)|Лужкі]], [[Ляснічыя]], [[Монькава]], [[Свістуны]], [[Стайкі (Аршанскі раён)|Стайкі]] і [[Стапурэва]]) і вёскі [[Івашкава (Аршанскі раён)|Івашкава]], [[Калатоўкі]] [[Высокаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Высокаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1|date=5 кастрычніка 2021}}</ref>. 10 кастрычніка 2013 года ў склад сельсавета былі перададзеныя населеныя пункты [[Слабада (Межаўскі сельсавет)|Слабада]] і [[Чарняўскія]] ліквідаванага [[Клюкаўскі сельсавет|Клюкаўскага сельсавета]]<ref>{{Cite web |url=http://pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=D913v0060692&p1=1 |title=Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области |access-date=3 снежня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180311203419/http://pravo.by/document/?guid=3871&p0=D913v0060692&p1=1 |archivedate=11 сакавіка 2018 |url-status=dead }}</ref>. 15 снежня 2016 года скасаваны станцыі [[Лужкі (сельскі населены пункт)|Лужкі]] і [[Смаляны (Аршанскі раён)|Смаляны]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917v0080852 Решение Оршанского районного Совета депутатов от 15 декабря 2016 г. № 187 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Оршанского района]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 3057 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=9 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 94,7 % — [[беларусы]], 3,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2313 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=9 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|121323}} {{Межаўскі сельсавет}} {{Аршанскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Межаўскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Аршанскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Межаўскі сельсавет у [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] (1924—1946)}} |спіс2 = {{Арэхаўскі раён (БССР)|child|загаловак=Межаўскі сельсавет у [[Арэхаўскі раён (БССР)|Арэхаўскім раёне]] (1946—1956)}} |спіс3 = {{Аршанскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Межаўскі сельсавет у [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] (з 1956)}} }} [[Катэгорыя:Межаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Арэхаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] dfzdk4oqtl3jsyabyc4qezc633q1r7t 0 580689 5135327 5068932 2026-05-03T14:23:19Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Кізляр]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135327 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Картка кампаніі |назва = Кізлярскі каньячны завод |лагатып = Логотип ККЗ.png |дэвіз = |тып = [[Акцыянернае таварыства]] |заснавана = 1885 |заснавальнікі = Давід Сараджышвілі |размяшчэнне = [[Кізляр]], [[Дагестан]] |ключавыя фігуры = [[Дружынін, Яўген Анатольевіч|Яўген Дружынін]] (генеральны дырэктар) |лістынг на біржы = |прадукцыя = [[Моцныя спіртныя напоі]] |абарот = 2,4 млрд рублёў (2013)<ref name="kp1">{{cite web |url=https://kp.ru/daily/26240.4/3121534/ |title=Ловушки приватизации |date=2014-06-05 |publisher=[[Комсомольская правда]] |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref> |чысты прыбытак = 500 млн рублёў (2013)<ref name="kp1" /> |активы = |капитализация = |колькасць супрацоўнікаў = 341 (2015)<ref name="prodji1">{{cite web |url=https://prodji.ru/evgenij-druzhinin-nasha-filosofiya-predelno-prosta-rabotat-luchshe-konkurentov/ |title=Евгений Дружинин: «Наша философия предельно проста – работать лучше конкурентов» |date=2015-09-12 |publisher=Проджи |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref> |подразделения = |матчына кампанія = уласнасць Расійскай Федэрацыі |дочерние компании = |викисклад = Kizlyar Brandy Factory |сайт = kizlyar-cognac.ru }} '''Кізлярскі каньячны завод ''' — расійскі вытворца [[Моцныя спіртныя напоі|моцных спіртных напояў]], размешчаны ў горадзе [[Кізляр]], [[Дагестан]]. Уваходзіць у пяцёрку найбуйнейшых расійскіх вытворцаў [[каньяк]]у<ref>{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/1897492 |title=Крупнейшие производители коньяка в России |date=2012-03-21 |publisher=Коммерсантъ |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref>. == Гісторыя == === Расійская імперыя === Пачынаючы са другой паловы XVIII стагоддзя вінаградарства і вінаробства з’яўлялася асноўнымі галінамі эканомікі [[Кізляр]]<ref>{{кніга|аўтар =Кажлаев Али Нажмутдинович |загаловак =Возникновение и экономическое развитие городов Дагестанской АССР |месца =Махачкала |выдавецтва =Дагестанское книжное издательство |год =1971 |старонкі =329 |старонак =269 }}</ref><ref>{{кніга|аўтар =Ибрагимова Зарема Хасановна |загаловак =Чеченская история: политика, экономика, культура: вторая половина XIX века |адказны =Шпикалов Алексей |выдавецтва =Евразия |год =2002 |старонкі =448 |старонак =267 |isbn = 5-93494-068-6 }}</ref>. Штуршок да развіцця прамысловай вытворчасці каньяку ў Кізляры паклаў закон 1884 года «аб фруктовым і вінаграда-гарэлачнай вытворчасці»<ref>{{cite web |url=https://www.rae.ru/forum2011/pdf/1640.pdf |title=РАЗВИТИЕ ВИНОГРАДАРСТВА И ВИНОДЕЛИЯ НА КИЗЛЯРЩИНЕ В XVIII—XIX вв |author=Дроздова Раиса Александровна |date=2010 |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20181018201627/https://www.rae.ru/forum2011/pdf/1640.pdf |archive-date=18 кастрычніка 2018 |url-status=dead }}</ref>. У 1880-я гады Грузінскі прадпрымальнік Давід Сараджышвілі (Сараджэў) выкупляе ў [[Мяшчанства|мяшчан]] Ізмірава, Арэшчава і Барава вінакуранныя цэхі і стварае ў [[Кізляр]]ы каньячны завод<ref>{{артыкул |аўтар =Филиппов Антон |загаловак =«ОН БЫЛ БЕЗУМНО ОХВАЧЕН ИДЕЯМИ СВОЕГО ДЕЛА…» |спасылка =http://www.trud.ru/article/15-11-2001/32800_on_byl_bezumno_oxvachen_idejami_svoego_dela_.html |выдавецтва =Труд (газета) |год =2001 |нумар =211 }}</ref><ref name="petr">{{артыкул |аўтар =Тинчуев Саид |загаловак =Сокровища кизлярских коньяков |спасылка =http://xn--80abeehcvkgdf2bbeq5an.xn--p1ai/wp-content/uploads/2014/04/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%E2%84%9623_small.pdf |выдавецтва =Пъеътровские ведомости |год =2013 |нумар =23 |archive-url =https://web.archive.org/web/20181229031212/http://xn--80abeehcvkgdf2bbeq5an.xn--p1ai/wp-content/uploads/2014/04/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%E2%84%9623_small.pdf |archive-date =29 снежня 2018 }}</ref>. Сараджышвілі першым на сваіх прадпрыемствах у Расійскай імперыі пачаў вырабляць каньяк шляхам вытрымлівання вінаграднага спірту ў бочках з горнага Каўказскага дуба<ref name="kp201">{{cite web |url=https://kp.ru/daily/24346/535832/ |title=Кизлярский коньяк: традиционный вкус и верность качеству |date=2009-09-21|publisher=[[Комсомольская правда]] |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар =Яценко Наталья |загаловак =Коньяк не терпит суеты |спасылка =http://mv4hazlsoqxhe5i.nblz.ru/south/2009/30/konyak/ |выдавецтва =Эксперт Юг |год =2009 |нумар =30-31 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Датай заснавання завода лічыцца 1885 год, калі з Кізляра ў Маскву было прывезена 236 вёдраў каньяку. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] быў уведзены сухі закон і праца завода была прыпыненая<ref name="lus1">{{артыкул |аўтар =Лысенко Ю.М. |загаловак =Из истории промышленных предприятий Кизляра |спасылка =https://alpan365.ru/iz-istorii-promyshlennyx-predpriyatij-kizlyara |месца =Махачкала |выдавецтва =Наука и молодежь: сборник статей |год =2001 |archive-date =19 кастрычніка 2018 |archive-url =https://web.archive.org/web/20181019041126/https://alpan365.ru/iz-istorii-promyshlennyx-predpriyatij-kizlyara/ }}</ref>. === СССР === Аднаўленне працы завода пачалося ў 1930-я гады. У сувязі з тым, што Кізляр уваходзіў у прыфрантавую зону падчас Вялікай Айчыннай вайны каньячны завод быў эвакуяваны ў Арменію<ref name="petr" />, а большая частка спіртоў была накіравана на Тбіліскі каньячны завод. Сваю працу завод аднавіў у 1947 годзе<ref name="petr" />. [[Файл:Kkz ceh vid.jpg|250px|міні|злева|<center>Цэх вытрымкі Кізлярскага каньячнага завода з французскімі бочкамі (2018)</center>]] У канцы 1940-х гадоў пачалася рэканструкцыя завода, якая завяршылася да 1955 года<ref name="lus1" />. У 1957 годзе ў сувязі з далучэннем Кізляр да Дагестану і 40-годдзем савецкай улады быў выпушчаны каньяк «Юбілейны дагестанскага». Праз два год выпушчаны каньяк «Кізляр»<ref name="lus1" />. Да 1959 года ўсе работнікі завода былі забяспечаны жыллём<ref name="lus1" />. У 1966 годзе быў запушчаны новы завод у межах горада<ref>{{cite web |url=http://rusvina.ru/catalog/view.php?ELEMENT_ID=262 |title=Кизлярский коньячный завод |publisher=Энциклопедия русского виноделия |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-date=12 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012175429/http://rusvina.ru/catalog/view.php?ELEMENT_ID=262 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Музей ККЗ 2018 (7).jpg|250px|міні|<center>Каньяк выраблены ў 1954 годзе. Захоўваецца ў музеі завода. Фота 2018 года</center>]] У савецкі час каля паловы вырабленага на заводзе моцнага алкаголю адпраўлялася на экспарт, пераважна ў краіны Заходняй Еўропы<ref name="petr" />. Падчас антыалкагольнай кампаніі, якая пачалася ў 1985 годзе, завод спыніў вытворчасць спіртных напояў і часова перайшоў на выпуск вінаграднага соку<ref name="petr" /><ref name="mo-kizlyar1">{{cite web |url=http://mo-kizlyar.ru/informatsiya/novosti/3000-v-kizlyare-skonchalsya-vsemirno-izvestnyj-vinodel-eks-direktor-kizlyarskogo-konyachnogo-zavoda.html |title=В Кизляре скончался всемирно известный винодел, экс-директор Кизлярского коньячного завода Владимир Григорьянц |date=2016-07-28 |publisher=Сайт Администрации МО «Город Кизляр» |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20171110145600/http://mo-kizlyar.ru/informatsiya/novosti/3000-v-kizlyare-skonchalsya-vsemirno-izvestnyj-vinodel-eks-direktor-kizlyarskogo-konyachnogo-zavoda.html |archive-date=10 лістапада 2017 |url-status=dead }}</ref>. === Расійская Федэрацыя === У 1990 годзе завод стаў арэндным прадпрыемствам «Дагвіна». У сувязі з недахопам сыравіны для вытворчасці алкаголю, прадпрыемства пачало закупляць вінаград у Іспаніі ці ж, у добрыя ўраджайныя гады ў Краснадарскім і Стаўрапальскім краі. У 1998 годзе завод атрымаў французскі сертыфікат на выпуск сваёй прадукцыі пад назвай «каньяк», хоць раней Кізлярскі каньячны завод экспартаваў свае напоі ў якасці брэндзі<ref name="mo-kizlyar1" />. [[Файл:Музей ККЗ 2018 (8).jpg|250px|міні|злева|<center>Музей завода, 2018 год</center>]] Падчас чачэнскага канфлікт у 1998 годзе дырэктар завода Уладзімір Грыгар’янц разам з жонкай быў выкрадзены і знаходзіўся ў чачэнскім палоне на працягу васьмі месяцаў<ref name="mo-kizlyar1" />. Сам Григорьянц звязваў сваё выкраданне з тым, што завод хацелі ўключыць у ўнітарнае прадпрыемства «Дагвино»<ref name="viperson223">{{артыкул |аўтар =Фатуллаев Милрад |загаловак =Кизлярскому коньячному заводу объявлена тотальная война |месца =Махачкала |выдавецтва =regions.ng.ru |год =2001 }}</ref>. У выніку «на свабоду» ён выйшаў дзякуючы выкупу, які сабраў калектыў завода і сваякі. Праз амаль год Григорьянц вярнуўся да кіраўніцтва заводам<ref name="mo-kizlyar1" />. [[Файл:Один из производственных цехов Кизлярского коньячного завода.webm|250px|міні|справа|<center>Праца аднаго з вытворчых цэхаў завода, 2018 год</center>]] У 2001 годзе быў пабудаваны 70-ці кватэрны дом для работнікаў завода<ref name="viperson223" />. У 2005 годзе, у год 120-годдзя завода, на яго тэрыторыі быў усталяваны помнік заснавальніку прадпрыемства-Давіду Сараджышвілі<ref name="mo-kizlyar1" />. У 2008 годзе дырэктарам завода стаў [[Дружынін, Яўген Анатольевіч|Яўген Дружынін]]. Падчас яго кіраўніцтва, прадпрыемства на ўласныя сродкі правяло мадэрнізацыю і павялічыла аб’ёмы вытворчасці, стаўшы асноўным донарам дагестанскага бюджэту<ref>{{cite web |url=https://versia.ru/protiv-okruzheniya-glavy-dagestana-zavedeny-ugolovnye-dela-po-faktam-xishheniya-byudzhetnyx-sredstv-na-summu-okolo-200-mln-rublej |title=Уголовные парадоксы Рамазана Абдулатипова |author=Хайруллин Марат |date=2014-04-21 |publisher=Наша версия |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref>. Таксама ў 2008 годзе завод аднавіў статус члена гільдыі пастаўшчыкоў Крамля<ref name="kp201" />. [[Файл:ККЗ 2018 (7).jpg|250px|міні|злева|<center>Склад для захоўвання спіртоў, 2018 год</center>]] [[Файл:ККЗ 2018 (4).jpg|250px|міні|справа|<center>Апаратны цэх, 2018 год</center>]] 28 жніўня 2014 года распараджэннем прэм’ер-міністра Расіі [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрыя Мядзведзева]] Кізлярскі каньячны завод перададзены ў Федэральную ўласнасць і стаў ставіцца да Расалкагольрэгулявання<ref>{{cite web |url=http://www.kavkaz-uzel.eu/articles/248336 |title=Кизлярский коньячный завод в Дагестане передан в федеральную собственность |date=2014-08-30 |publisher=Кавказский узел |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.riadagestan.ru/news/tourism_events/kizlyarskiy_konyachnyy_zavod_stal_federalnoy_sobstvennostyu/ |title=Кизлярский коньячный завод стал федеральной собственностью |author=Каниев Рустам |date=2014-09-01 |publisher=РИА «Дагестан» |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref>. Улетку 2015 года кіраўніцтва завода стала ініцыятарам стварэння саюза вытворцаў каньяку, куды ўвайшлі Маскоўскі вінна-каньячны завод «Кін» і вінна-каньячны завод «Альянс-1892» <ref>{{cite web |url=https://www.interfax.ru/business/446519 |title=Российские производители коньяка объединились в союз |date=2015-06-09 |publisher=Интерфакс |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref>. 1 верасня 2015 года прадпрыемства было пераўтворана ў акцыянернае таварыства<ref>{{cite web |url=https://tass.ru/ekonomika/1977255 |title=Росалкогольрегулирование предлагает акционировать Кизлярский коньячный завод в 2015 году |date=2015-05-18 |publisher=ТАСС |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref>. == Паказчыкі дзейнасці == У 2008—2009 гадах кіраўніцтва завода ўклала 15 млн рублёў у пашырэнне плошчы ўласных вінаграднікаў<ref>{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/1237737 |title=Отрасль особой крепости |date=2009-09-15 |publisher=Коммерсантъ |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref>. Падчас фінансавага крызісу ў 2009 годзе завод часова страціў статус галоўнага прадпрыемства вобласці, саступіўшы Дэрбенцкаму заводу пеністых вінаў<ref>{{артыкул |аўтар =Кувырко Михаил |загаловак=Возвращение Дагестана |спасылка=http://expert.ru/south/2012/21/vozvraschenie-dagestana/ |выдавецтва =Эксперт Юг |год=2012 |месяц=5 |нумар =21 }}</ref>. Па выніках 2012 года чысты прыбытак завода склаў каля 1,5 млрд рублёў, пры гэтым завод трапіў у тройку самых рэнтабельных кампаній Паўночнага Каўказа<ref name="kavpolit46">{{cite web |url=http://kavpolit.com/articles/dagestanskij_konjak_tsena_dogovornaja-561/ |title=Кизлярский коньячный завод: цена договорная |author=Меламедов Андрей |date=2014-02-14 |publisher=Кавполит |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214520/http://kavpolit.com/articles/dagestanskij_konjak_tsena_dogovornaja-561/ |archive-date=11 кастрычніка 2018 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Бутылки ККЗ (5).jpg|150px|міні|справа|<center>Каньяк « Кізляр», <br />2018 год</center>]] Па выніках 2015 года завод стаў другім найбуйнейшым прадпрыемствам у Дагестане з агульнай выручкай у 2,4 млрд рублёў<ref>{{cite web |url=http://expertsouth.ru/novosti/kizljarskii-konjachnyi-zavod-pererabotae.html |title=Кизлярский коньячный завод переработает в коньяк рекордное в стране количество винограда |date=2017-09-08 |publisher=Эксперт ЮГ |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011172951/http://expertsouth.ru/novosti/kizljarskii-konjachnyi-zavod-pererabotae.html |archive-date=11 кастрычніка 2018 |url-status=dead }}</ref>. == Прадукцыя == Завод вырабляе каньякі рознага тэрміну вытрымкі і вінаградную гарэлку. На дадзены момант Кізлярскі каньячны завод выпускае наступныя каньячныя брэнды: * «Пётр Вялікі» * «Пяць зорачак» * «Тры зорачкі» * «Кізлярскі святочны» * «Расія» * «Баграціён» * «Дагестан» * «Кізляр» * «Лезгінка» * «Iмператар Усерасійскі» * «Сараджэў» Таксама прадпрыемства вырабляе вінаградную гарэлку «[[Кізлярка]]», рэцэпт якой быў адноўлены ў 1976 годзе<ref name="petr" /><ref>{{cite web |url=http://www.rusnauka.com/1_NNM_2015/Economics/12_185538.doc.htm |title=РАЗВИТИЕ ВИНОГРАДНО-ВИНОДЕЛЬЧЕСКОГО ПОДКОМПЛЕКСА ДАГЕСТАНА НА СОВРЕМЕННОМ ЭТАПЕ |author=Велибекова Л. А. |website=rusnauka.com |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Гарунова Нина Нурмагомедовна |загаловак=К вопросу о появлении «Кизлярской водки» в низовьях Терека в XVIII-XIX веках |спасылка=https://nashevino.ru/blog/history/vosxod-i-vozrozhdenie-kizlyarki/ |выдавецтва=Вопросы южнороссийской истории |нумар=18 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://dagpravda.ru/ekonomika/s-vyderzhkoj-125-let/amp/ |title=С выдержкой 125 лет |author=Иванов Александр |date=2010 |publisher=Дагестанская правда |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214638/http://dagpravda.ru/ekonomika/s-vyderzhkoj-125-let/amp/ |archive-date=11 кастрычніка 2018 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://etokavkaz.ru/news/598 |title=Кизлярский завод выпустит 35-летний коньяк к собственному юбилею |date=2015-9-18 |publisher=Это Кавказ |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://kavtoday.ru/2690 |title=Кизлярский коньячный завод выпустит коньяк 35-летней выдержки |date=2015-9-17 |publisher=Кавказ сегодня |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-date=11 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011215917/https://kavtoday.ru/2690 |url-status=dead }}</ref>. == Кіраўніцтва == * [[Григорьянц Саркіс Рыгоравіч]] (1950-е)<ref name="mo-kizlyar1" /> * [[Григорьянц Уладзімір Саркісавіч]] (1991—2008)<ref name="mo-kizlyar1" /> * [[Дружынін Яўген Анатольевіч]] (с 2008 года)<ref name="petr" /> {{Зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар =Суровикин П.Н. |загаловак =Кизлярский коньячный завод |месца =Махачкала |год =1972 }} == Спасылкі == * [http://www.kizlyar-cognac.ru/ Афіцыйны сайт] * {{cite web |url=http://socexpertiza.ru/wp-content/uploads/2016/12/lezginka4.pdf |title=Приложение к решению Федеральной службы по интеллектуальной собственности |author=Лаборатория Социологической Экспертизы |access-date=2018-10-11 |lang=ru}} * {{артыкул |аўтар=Проценко Николай |загаловак=Коньяк номер один |спасылка=http://expert.ru/south/2012/37/konyak-nomer-odin/ |выдавецтва=Эксперт Юг |год=2012 |нумар=35—37 }} * {{cite web |url=http://kavpolit.com/articles/konjachnyj_revansh-8845/ |title=Коньячный реванш |author=Алиев Шамиль |date=2014-08-27 |publisher=Кавполит |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20181018201742/http://kavpolit.com/articles/konjachnyj_revansh-8845/ |archive-date=18 кастрычніка 2018 |url-status=dead }} * {{cite web |url=http://www.llr.ru/razdel4.php?id_r4=2424&simb=%CA&page=2 |title=Кизлярский коньячный завод |publisher=Лучшие люди |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215153344/http://www.llr.ru/razdel4.php?id_r4=2424&simb=%CA&page=2 |archive-date=15 снежня 2018 |url-status=dead }} * {{артыкул |аўтар=Трушин Александр |загаловак=«Кизляр»: выдержка и честь |спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/master-klass-kizlyar-vyderzhka-i-chest.pdf |выдавецтва=Прямые инвестиции |год=2010 |нумар=12 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вытворцы алкагольных напояў]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Расіі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Расіі]] [[Катэгорыя:Моцныя спіртныя напоі]] [[Катэгорыя:Кізляр]] paxx0pij1sjdlyzb3fk6c9hxp326fp0 0 593182 5135380 5082404 2026-05-03T16:17:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5135380 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Мечыслаў Браніслававіч Гой | пасада = [[Старшыня Гродзенскага гарадскога выканаўчага камітэта]] | парадак = | сцяг = Coat_of_arms_of_Hrodna.svg | флаг2 = Flag_of_Hrodna.svg | перыядпачатак = [[11 жніўня]] [[2014]] | перыядканец = [[30 мая]] [[2023]] | папярэднік = [[Андрэй Паўлавіч Худык|Андрэй Худык]] | пераемнік = [[Андрэй Валер’евіч Хмель|Андрэй Хмель]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер = }} '''Мечысла́ў Браніслававіч Гой''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі палітычны дзеяч, старшыня [[Гродзенскі гарадскі выканаўчы камітэт|Гродзенскага гарадскога выканаўчага камітэта]] (2014—2023). == Біяграфія == Мечыслаў Гой нарадзіўся 14 чэрвеня [[1963]] года ў вёсцы [[Шлавенцы]] Воранаўскага раёна Гродзенскай вобласці<ref>{{Cite web |url=https://grodno.in/news/5614/ |title=Нарадзіўся Мечыслаў Гой у 1963 годзе ў вёсцы Шлавенцы, Воранаўскага раёна, Гродзенскай вобласці. |access-date=28 сакавіка 2019 |archive-date=30 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930155643/https://grodno.in/news/5614/ |url-status=dead }}</ref>. У [[1989]] годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускі інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі]], а затым працаваў галоўным інжынерам калгаса імя [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]]. Займаў пасаду старшыні сельскагаспадарчага вытворчага кааператыва «Агра-правожа». У [[2004]] годзе атрымаў другую вышэйшую адукацыю — скончыў [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]. У [[2004]] годзе быў прызначаны старшынёй [[Смаргонскі раённы выканаўчы камітэт|Смаргонскага райвыканкама]]<ref>[http://015.by/news/politika-i-vlast/kreslo_mera_grodno_zaymet_mechislav_goy_byvshiy_predsedatel_smorgonskogo_rayispolkoma/ Кресло мэра Гродно займет Мечислав Гой, бывший председатель Сморгонского райисполкома] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130210924/http://015.by/news/politika-i-vlast/kreslo_mera_grodno_zaymet_mechislav_goy_byvshiy_predsedatel_smorgonskogo_rayispolkoma/ |date=30 студзеня 2022 }}</ref>. Дэпутат Воранаўскага раённага і Забалацкага сельскага саветаў дэпутатаў<ref>{{Артыкул|аўтар=Салаты Р.|загаловак=Складнікі поспеху|выданне=7 дзён|год=2007|чысло=02|месяц=08|нумар=31|старонкі=16}}</ref>. З [[11 жніўня]] [[2014]] года<ref>[https://grodno24.com/authority/mechislav-goj-novyij-mer-grodno.html Мечыслаў Гой — новы мэр Гродна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180310074114/https://grodno24.com/authority/mechislav-goj-novyij-mer-grodno.html |date=10 сакавіка 2018 }}. Гродна 24</ref> па 30 мая 2023 года<ref>{{Cite web |url=https://grodnoplustv.by/index.php/novosti/item/15662-obrashchenie-mechislava-goya-k-grodnentsam |title=Обращение Мечислава Гоя к гродненцам |access-date=30 мая 2023 |archive-date=29 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230929055832/https://grodnoplustv.by/index.php/novosti/item/15662-obrashchenie-mechislava-goya-k-grodnentsam |url-status=dead }}</ref> быў старшынёй [[Гродзенскі гарадскі выканаўчы камітэт|Гродзенскага гарадскога выканаўчага камітэта]]. Пасля быў прызначаны дырэктарам Гродзенскага цэнтра стандартызацыі, метралогіі і сертыфікацыі<ref>[https://hrodna.life/articles/goi-czym-zapomniusia/ «Празаходні», аматар веласіпедаў і «сябар» журналістаў. Чым запомніўся Мечыслаў Гой у Гродне]. [[Hrodna.life]]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.csms.grodno.by/rukovodstvo-predpriyatiya |title=Республиканское унитарное предприятие «Гродненский центр стандартизации, метрологии и сертификации» |access-date=7 ліпеня 2023 |archive-date=1 лютага 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201042609/https://csms.grodno.by/rukovodstvo-predpriyatiya |url-status=dead }}</ref>. == Асабістае жыццё == Жанаты, мае траіх дзяцей<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=133160&lang=ru Новы старшыня Гродзенскага гарвыканкама Мечыслаў Гой — карыстальнік сацыяльных сетак]. [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]</ref>. {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Гой Мечыслаў Браніслававіч}} [[Катэгорыя:Старшыні Гродзенскага гарадскога выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Старшыні Смаргонскага раённага выканаўчага камітэта]] ruhfwocg2ag31qn74lbbe4jr5otvtgi 0 607816 5135387 4798886 2026-05-03T16:47:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5135387 wikitext text/x-wiki {{Возера2 |Назва = Млынок |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 48|lat_sec = 49 |lon_dir = E|lon_deg = 26|lon_min = 53|lon_sec = 32 |region = |CoordScale = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Вышыня над узроўнем мора = |Даўжыня = 0,4 |Шырыня = 0,2 |Плошча = 0,07 |Аб'ём = |Даўжыня берагавой лініі = 1,1 |Найбольшая глыбіня = 2,6 |Сярэдняя глыбіня = 0,8 |Тып мінералізацыі = вельмі маламінералізаваная |Салёнасць = |Празрыстасць = |Плошча вадазбору = |Упадаюць = |Выцякаюць = |Пазіцыйная карта 1 = |Пазіцыйная карта 2 = Беларусь Мінская вобласць |Катэгорыя на Вікісховішчы = Mlynok Lake }} {{значэнні2|Млынок}} '''Млыно́к''' — [[возера]] ў [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], у басейне ракі [[Нарач (рака)|Нарач]]. Знаходзіцца за 7 км у паўднёва-заходнім напрамку ад горада [[Мядзел]], за 4 км на паўднёвы захад ад вёскі [[Шыкавічы]], паміж азёрамі [[Падшап’е]] і [[Градскае]] і прыкладна на аднолькавай адлегласці ад іх. Уваходзіць у склад [[Гідралагічны заказнік Чарэмшыцы|гідралагічнага заказніка «Чарэмшыцы»]]. Адносіцца да [[Нарачанская група азёр|Нарачанскай групы азёр]] <ref>[http://narochpark.by/%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B4%D0%B5%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%EF%BB%BF/%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%8B-%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA/%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B5%D0%BC%D1%8B/?lang=be Даведнік «Водныя рэсурсы Нацыянальнага парка „Нарачанскі“»]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>'. Возера з’яўляецца непраточным. Плошча паверхні возера — 0,07 км². Даўжыня — 0,4 км, найбольшая шырыня — 0,2 км, даўжыня берагавой лініі — 1,1 км.<br /> [[Катлавіна]] возера выцягнутая з поўначы на поўдзень, прадаўгаватай формы, рэшткавага тыпу. Водазборная тэрыторыя забалочаная, пакрытыя лесам, узвышаная на захад і паўднёвы захад. Берагі нізкія, часткова балоцістыя, густа парослыя [[Куст|хмызняком]]. Прыбярэжная расліннасць не развітая. Асаблівасці катлавіны і дна мала даследаваныя. Вада возера — гідракарбанатна-кальцыевая, трафічны статус вадаёма — дыстрофны.<br /> Возера месціцца ў запаветнай зоне, знаходжанне чалавека ў якой забаронена (акрамя навуковых даследаванняў)<ref>[http://narachanka.by/?p=14152 Артыкул пра Нацыянальны парк «Нарачанскі» ў газеце «Нарачанская зара»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Рыбная лоўля ў Млынцы строга забаронена. <br /> На поўдзень ад возера знаходзіцца вялікае балота. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Нарочанские озёра: Карта рыбака|адказны=Ред.: В. А. Змачинская, С. Н. Саратова|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|тыраж=5000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://narochpark.by/wp-content/uploads/2019/02/new-568_oz._mlinok.pdf?lang=be Возера Млынок (H-09) ў даведніку "Водныя рэсурсы Нацыянальнага парка «Нарачанскі»] * [http://wikimapia.org/#lang=en&lat=54.823635&lon=26.898994&z=13&m=w&show=/5796702/be/%D0%92%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%9C%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%BA Возера Млынок на Вікімапіі] {{Нарачанскія азёры}} [[Катэгорыя:Азёры Мядзельскага раёна]] [[Катэгорыя:Нарачанская група азёр]] 3k89wlug4fdnzp8kaz3m3jsdyrnu3po 100 611366 5135416 5126043 2026-05-03T18:40:11Z JerzyKundrat 174 /* 2026 */ 5135416 wikitext text/x-wiki {{таксама}} [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў]] == 2026 == * [[12 красавіка]]: Прайшлі парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[11 красавіка]]: Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). * [[7 красавіка]]: Двухтыднёвае «перамір’е» ў [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|вайне]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Ізраіль|Ізраіля]] з [[Іран]]ам уступіла ў сілу. * [[19 сакавіка]]: Памёр [[Чак Норыс]], амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[17 сакавіка]]: Загінуў [[Алі Ларыджані]], сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * [[16 сакавіка]]: На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[1 сакавіка]]: Аятала [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часова выконваючым абавязкі Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[28 лютага]]: Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е, загінулі каля 180 чалавек. * [[19 лютага]]: Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[6 лютага]]: Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}»'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[18 студзеня]]: У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2025)|сутыкнуліся два цягнікі]]. == 2025 == * [[28 снежня]]: ** Памерла [[Брыжыт Бардо]], французская актрыса, спявачка, фотамадэль, абаронца жывёл. ** Пачаліся масавыя пратэсты ў [[Іран]]е. * [[21 снежня]]: Памёр [[Мікіта Мелказёраў]], беларускі блогер і журналіст. * [[14 снежня]]: У час святкавання [[Ханука|Ханукі]] на пляжы ў [[Сідней|Сіднеі]] здзейснены тэрарыстычны акт. * [[10 снежня]]: Амерыканскія вайскоўцы [[Захоп танкера Skipper|захапілі венесуэльскі танкер]] у [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]]. * [[9 снежня]]: ** Былы лідар суданскага апалчэння «[[Джанджавід]]» [[Алі Кушайб]] прысуджаны [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнародным крымінальным судом]] да 20 гадоў пазбаўлення волі за [[Ваеннае злачынства|ваенныя злачынства]] і [[Злачынствы супраць чалавечнасці|злачынствы супраць чалавечнасці]]. ** [[Неглюбская народная тэкстыльная традыцыя]] ўключана ў Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны [[ЮНЕСКА]]. * [[29 лістапада]]: Памёр [[Том Стопард]], брытанскі драматург. * [[21 лістапада]]: Здзейснена [[Выкраданне школьнікаў у штаце Нігер (2025)|выкраданне школьнікаў]] у штаце Нігер у [[Нігерыя|Нігерыі]]. * [[11 лістапада]]: Пад [[Руставі]] ([[Грузія]]) [[Катастрофа Lockheed C-130 пад Руставі (2025)|разбіўся турэцкі ваенна-транспартны самалёт]]. * [[7 лістапада]]: Памёр [[Вячаслаў Рагойша]], беларускі філолаг, літаратуразнаўца. * [[24 кастрычніка]]: ** [[Прэзідэнт Ірландыі|Прэзідэнтам Ірландыі]] абарана [[Кэтрын Коналі]]. ** На [[Беларускія могілкі (Іст-Брансуік)|беларускіх могілках]] у [[Іст-Брансвік (Нью-Джэрсі)|Іст-Брансвіку]] ([[Нью-Джэрсі]]) пахаваны пісьменнік [[Мікола Цэлеш]], які згінуў у 1976 годзе, расследаванне абставін яго смерці працягваецца. * [[22 кастрычніка]]: [[Прэмія імя Сахарава|Прэміяй імя Сахарава]] ўганараваны журналісты [[Анджэй Пачобут]] і {{нп3|Мзія Амаглабелі|Мзіяй Амаглабелі|ka|მზია ამაღლობელი}}. * [[21 кастрычніка]]: Былы [[прэзідэнт Францыі]] [[Нікаля Сарказі]] прыбыў у турму для адбывання зняволення. * [[13 кастрычніка]]: Пасля пратэстаў на [[Мадагаскар]]ы збег з краіны прэзідэнт [[Андры Радзуэліна]], уладу захапілі ваенныя. * [[11 кастрычніка]]: Памерла амерыканская актрыса [[Даян Кітан]]. * [[10 кастрычніка]]: Буйное [[Дарожна-транспартнае здарэнне ў Светлагорскім раёне (2025)|дарожна-транспартнае здарэнне]] адбылося ў [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]]. * [[3 кастрычніка]]: ** [[Сара Малалі]] стала першай у гісторыі жанчынай, зацверджанай на пасадзе [[Архібіскуп Кентэрберыйскі|Архібіскупа Кентэрберыйскага]]. ** Спынена выданне газеты «[[Вечерний Могилёв]]». * [[21 верасня]]: Лёгкаатлетка [[Марыя Жодзік]] заваявала срэбра ў [[Скачок у вышыню|скачках у вышыню]], адзіны медаль на чэмпіянаце свету для каманды [[Польшча|Польшчы]]. * [[15 верасня]]: [[Арман Дзюпланціс]] усталяваў новы сусветны рэкорд у скачках з шастом, узяўшы вышыню 6&nbsp;м 30&nbsp;см. * [[28 жніўня]]: {{нп5|Пратэсты ў Інданезіі (2025)|Пратэсты|en|August 2025 Indonesian protests}} ў [[Інданезія|Інданезіі]] ўзмацніліся пасля забойства паліцыяй аднаго з дэманстрантаў. * [[22 чэрвеня]]: [[ЗША]] нанеслі ўдары па ядзерных аб’ектах [[Іран]]а. * [[21 чэрвеня]]: Вызвалены [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]] і яшчэ шэраг асуджаных у Беларусі асоб. * [[13 чэрвеня]]: [[Ізраіль]] нанёс удар па аб’ектах ядзернай і ракетнай інфраструктуры [[Іран]]а. * [[12 чэрвеня]]: Пад [[Ахмадабад]]ам пацярпеў крушэнне пасажырскі самалёт [[Boeing 787]], загінулі 270 чалавек. * [[22 мая]]: [[Наталля Пяткевіч]] прызначана віцэ-прэм'ерам Беларусі, [[Уладзімір Сцяпанавіч Каранік|Уладзімір Каранік]] узначаліў [[НАН Беларусі|Нацыянальную Акадэмію навук]]. * [[17 мая]]: Фінал конкурсу песні «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2025|Еўрабачанне]]» адбыўся ў [[Базель|Базелі]]. * [[10 мая]]: [[Індыя]] і [[Пакістан]] дамовіліся аб спыненні агню. * [[5 мая]]: Платформа [[Skype]] спыняе сваю працу. * [[1 мая]]: [[Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Таджыкістане|Беларусы — удзельнікі грамадзянскай вайны ў Таджыкістане]] атрымалі статус ветэранаў баявых дзеянняў за мяжой. * [[30 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Украіна]] падпісалі пагадненне па карысных выкапнях. * [[16 красавіка]]: Кітаянка [[Цзюй Вэньцзюнь]] абараніла тытул чэмпіёнкі свету па [[шахматы|шахматах]]. * [[13 красавіка]]: ** Адкрываецца [[Сусветная выстаўка (2025)|Сусветная выстаўка 2025 года]] ў [[Осака|Осацы]]. ** [[Узброеныя сілы Расіі]] нанеслі ракетны ўдар па [[Сумы|Сумах]]. * [[5 красавіка]]: [[ЗША]] ахапілі [[Пратэсты ў ЗША (2025)|масавыя пратэсты]] супраць палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. * [[4 красавіка]]: ** Прэзідэнт [[Арменія|Арменіі]] [[Ваагн Хачатуран]] падпісаў закон аб пачатку працэсу ўступлення краіны ў [[Еўрапейскі Саюз]]. ** Капітан «[[Вашынгтон Кэпіталз]]» [[Аляксандр Міхайлавіч Авечкін|Аляксандр Авечкін]] зраўняўся з рэкордам [[Уэйн Грэцкі|Уэйна Грэцкі]] па колькасці закінутых шайб у рэгуляным сезоне [[НХЛ]]. * [[21 сакавіка]]: Здзейснены [[Напад на мячэць Фамбіты|напад на мячэць Фамбіты]] ([[Нігер]]). * [[20 сакавіка]]: [[Крысці Ковентры]] абрана прэзідэнтам [[Міжнародны алімпійскі камітэт|Міжнароднага алімпійскага камітэта]], стаўшы першай жанчынай на гэтай пасадзе. * [[18 сакавіка]]: ** [[Ізраіль]] аднавіў удары па [[Сектар Газа|Газе]]. ** Здзейснена [[Замах на Хасана Шэйха Махмуда|спроба замаху]] на прэзідэнта [[Самалі]] [[Хасан Шэйх Махмуд|Хасана Шэйха Махмуда]]. * [[13 сакавіка]]: [[Міністэрства абароны Расіі]] заявіла аб вызваленні [[Суджа|Суджы]]. * [[28 лютага]]: [[Сустрэча Уладзіміра Зяленскага і Дональда Трампа ў Белым доме (2025)|Сустрэча]] [[Уладзімір Зяленскі|Уладзіміра Зяленскага]] і [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] ў [[Белы дом|Белым доме]] скончылася безвынікова. * [[25 лютага]]: У [[Амдурман]]е здарылася [[Катастрофа Ан-26 у Амдурмане|авіяцыйная катастрофа]] з самалётам [[Ан-26]] [[Ваенна-паветраныя сілы Судана|ВПС Судана]]. * [[23 лютага]]: [[Парламенцкія выбары ў Германіі (2025)|Парламенцкія выбары]] адбыліся ў [[Германія|Германіі]], перамог блок [[ХДС/ХСС]] на чале з [[Фрыдрых Мерц|Фрыдрыхам Мерцам]]. * [[14 лютага]]: Лаўрэатам [[Прэмія імя Міхася Стральцова|Літаратурнай прэміі імя Міхася Стральцова]] стаў паэт і перакладчык [[Кастусь Цвірка]]. * [[4 лютага]]: Учынены [[Стральба ў школе «Campus Risbergska»|напад на школу]] ў горадзе [[Эрэбру]] ([[Швецыя]]). * [[23 студзеня]]: Памёр [[Віктар Канстанцінавіч Гардзей|Віктар Гардзей]], беларускі пісьменнік. * [[22 студзеня]]: У гатэлі на гарналыжным курорце Картаклая ([[Турцыя]]) адбыўся [[Пажар на курорце Карталкая (2025)|пажар]]. * [[16 студзеня]]: Памёр [[Дэвід Лінч]], амерыканскі кінарэжысёр і сцэнарыст. * [[2 студзеня]]: Памерла [[Агнеш Келеці]], венгерская [[Гімнастыка|гімнастка]], пяціразовая алімпійская чэмпіёнка. * [[1 студзеня]]: ** [[Балгарыя]] і [[Румынія]] канчаткова далучыліся да [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны]]. ** У [[Новы Арлеан|Новым Арлеане]] падчас святкавання [[Новы год|Новага года]] здзейснены [[Тэракт у Новым Арлеане (2025)|тэрарыстычны акт]]. ** У чарнагорскім [[Цэтынэ]] ўчынена [[Масавае забойства ў Цэтынэ (2025)|масавае забойства]]. == 2024 == * [[29 снежня]]: Пры [[Аварыя грузавіка на мосце Гелана|аварыі на мосце Гелана]] ў [[Эфіопія|Эфіопіі]] 71 чалавек загінуў. * [[26 снежня]]: Памёр [[Манмахан Сінгх]], дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэм’ер-міністр [[Індыя|Індыі]] (2004—2014). * [[23 снежня]]: Сухагруз «[[Ursa Major]]» затануў у [[Міжземнае мора|Міжземным моры]] на поўдзень ад [[Картахена (Іспанія)|Картахены]]. * [[20 снежня]]: ** У [[Магдэбург]]у здзейснены [[Наезд на натоўп у Магдэбургу (2024)|наезд на натоўп]] на калядным кірмашы. ** Вынесены прысуд па [[справа Дамініка Пеліко|справе Дамініка Пеліко]], які абвінавачаны ў згвалаваннях з прымяненнем наркотыкаў. * [[17 снежня]]: Памёр [[Мікалай Кірылавіч Крыжаноўскі|Мікалай Крыжаноўскі]], палітык, член [[Апазіцыя БНФ «Адраджэнне»|Апазіцыі БНФ]] у [[Спіс дэпутатаў ВС БССР 12-га склікання|Вярхоўным Савеце Беларусі]] (1990—1995). * [[15 снежня]]: У выніку крушэння двух танкераў у [[Керчанскі праліў|Керчанскім праліве]] адбыўся [[Разліў нафты ў Керчанскім праліве (2024)|разліў нафты]]. * [[13 снежня]]: Месэнджар [[Viber]] заблакаваны [[Раскамнагляд]]ам на тэрыторыі [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]. * [[11 снежня]]: Указам [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзіміру Карызне]] прысвоена ганаровае званне [[Народны паэт Беларусі]]. * [[8 снежня]]: Ізраільская армія [[Уварванне Ізраіля ў Сірыю (2024)|ўварвалася ў Сірыю]]. * [[5 снежня]]: Курс [[Bitcoin]] падняўся вышэй за $&nbsp;100&nbsp;000. * [[4 снежня]]: [[ЮНЕСКА]] паведаміла аб уключэнні ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны [[выцінанка|выцінанкі]] — традыцыйнага мастацтва выразання з паперы ў [[Беларусь|Беларусі]]. * [[30 лістапада]]: У [[Сірыя|Сірыі]] антыўрадавыя сілы ў ходзе [[Наступленне на паўночным захадзе Сірыі (2024)|наступлення]] [[Баі за Алепа (2024)|ўзялі]] горад [[Алепа]]. * [[27 лістапада]]: ** Паміж [[Ізраіль|Ізраілем]] і [[Ліван]]ам уступіла ў сілу 60-дзённае перамір’е. ** [[Сірыйская апазіцыя]] пачала [[Аперацыя «Стрымліванне агрэсіі»|аперацыю «Стрымліванне агрэсіі»]], найбуйнейшае наступленне з 2020 года. * [[11 лістапада]]: Здзейснены [[Наезд на натоўп у Чжухаі (2024)|наезд на натоўп]] у кітайскім Чжунхаі. * [[28 кастрычніка]]: [[Археалогія|Археолагі]] абвясцілі аб знаходжанні ў мексіканскім штаце [[Кампечэ]] руін другога па велічыні на паўвостраве [[Юкатан]] старажытнага горада [[Цывілізацыя мая|майя]] — [[Валерыяна]]. * [[26 кастрычніка]]: ** Ізраільская армія [[Аперацыя «Дні пакаяння»|нанесла ўдары]] па тэрыторыі [[Іран]]а. ** Прайшлі [[Парламенцкія выбары ў Грузіі (2024)|парламенцкія выбары]] ў [[Грузія|Грузіі]]. * [[24 кастрычніка]]: [[Прэмія імя Сахарава]] «За свабоду думкі» прысуджана венесуэльскім палітыкам [[Марыя Карына Мачада|Марыі Карыне Мачада]] і [[Эдмунда Гансалес]]у. * [[23 кастрычніка]]: Здзейснены [[Тэракт у штаб-кватэры Türk Havacılık ve Uzay Sanayii|тэракт]] у штаб-кваэры турэцкай кампаніі Türk Havacılık ve Uzay Sanayii. * [[18 кастрычніка]]: Памёр [[Генадзь Апанасавіч Цыхун]], беларускі мовазнавец. * [[16 кастрычніка]]: [[Ізраіль]]скай арміяй забіты [[Ях’я Сінвар]], лідар палесцінскага руху [[ХАМАС]] у [[сектар Газа|сектары Газа]]. * [[15 кастрычніка]]: [[Выбух бензавоза ў Маджаі]] ў [[Нігерыя|Нігерыі]] прывёў да шматлікіх ахвяр. * [[14 кастрычніка]]: ** Памёр [[Філіп Зімбарда]], амерыканскі псіхолаг. ** Лаўрэатамі [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] сталі [[Даран Аджэмаглу]], [[Сайман Джонсан]] і [[Джэймс Робінсан (эканаміст)|Джэймс Робінсан]]. * [[3 кастрычніка]]: На поўдзень [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]] абрынуліся [[Паводкі ў Босніі і Герцагавіне (2024)|паводкі]]. * [[2 кастрычніка]]: Назіралася кольцападобнае [[Сонечнае зацьменне 2 кастрычніка 2024 года|сонечнае зацьменне]]. * [[1 кастрычніка]]: ** Прэм’ер-міністрам [[Японія|Японіі]] стаў [[Сігэру Ісіба]]. ** [[Ізраіль]]ская армія [[Уварванне Ізраіля ў Ліван (2024)|ўварвалася]] ў [[Ліван]] для барацьбы з групоўкай «[[Хезбала]]». ** [[Іран]] нанёс [[Ракетны ўдар Ірана па Ізраілі (кастрычнік 2024)|ракетны ўдар]] па Ізраілі. * [[27 верасня]]: ** Памерла [[Мэгі Сміт]], брытанская актрыса. ** З-за праліўных дажджоў [[Непал]] ахапілі [[Паводкі ў Непале (2024)|паводкі]]. * [[25 верасня]]: Памёр [[Ісмаіл Мустафавіч Александровіч|Ісмаіл Александровіч]], беларускі інжынер-будаўнік і мусульманскі дзеяч. * [[23 верасня]]: [[Ізраіль]] пачаў [[Бамбардзіроўкі Лівана Ізраілем (2024)|масавыя бамбардзіроўкі]] [[Ліван]]а. * [[20 верасня]]: Упершыню [[Суперкубак Беларусі па валейболе]] выйграла [[гомель]]ская «[[Энергія Гомель|Энергія]]». * [[17 верасня]]: Атрады ісламістаў [[Напад на Бамако (2024)|напалі]] на [[Бамако]], сталіцу [[Малі]]. * [[11 верасня]]: Памёр [[Альберта Фухіморы]], палітык, Прэзідэнт [[Перу]] з 1990 да 2000 года. * [[7 верасня]]: У [[Францыя|Францыі]] пачаліся [[Пратэсты ў Францыі (2024)|пратэсты]] супраць прызначэння [[Мішэль Барнье|Мішэля Барнье]] [[Прэм’ер-міністр Францыі|прэм’ер-міністрам]]. * [[3 верасня]]: ** У выніку расійскага ракетнага ўдару па [[Ваенны інстытут тэлекамунікацый і інфарматызацыі імя Герояў Крут|Ваенным інстытуце]] ў [[Палтава|Палтаве]] загінула звыш пяцідзесяці асоб. ** Плывец [[Ігар Бокі]] выйграў дваццаць першы залаты медаль на [[Паралімпійскія гульні|Паралімпійскіх гульнях]]. * [[1 верасня]]: Упершыню з пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў [[Еўропа|Еўропе]], крайне правая палітычная партыя «[[Альтэрнатыва для Германіі]]» перамагла на [[Зямельныя выбары ў Цюрынгіі (2024)|выбарах]]. * [[24 жніўня]]: Ля [[Порт-Судан]]а [[Абваленне плаціны Арбаат|абрынулася плаціна Арбаат]]. * [[18 жніўня]]: Памёр [[Ален Дэлон]], французскі кінаакцёр, акцёр тэатра, рэжысёр, прадзюсар, сцэнарыст. * [[9 жніўня]]: Пад [[Сан-Паўлу]] ([[Бразілія]]) [[Катастрофа ATR 72 пад Сан-Паўлу|пацярпеў крушэнне]] самалёт ATR 72. * [[3 жніўня]]: ** Першыя ў гісторыі залатыя алімпійскія медалі для [[Сент-Люсія|Сент-Люсіі]] выйграла [[Жульен Альфрэд]], а для [[Дамініка|Дамінікі]] — [[Тэа Лафон]]. ** Амерыканская плыўчыха [[Кэці Ледэкі]] стала дзевяціразовай алімпійскай чэмпіёнкай, зраўняўшыся па колькасці тытулаў з [[Ларыса Латыніна|Ларысай Латынінай]]. ** Нямецкая конніца [[Ізабель Верт]] стала першай спартсменкай, якая выйграла залатыя медалі на сямі [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]]. * [[2 жніўня]]: [[Іван Уладзіміравіч Літвіновіч|Іван Літвіновіч]] стаў першым у гісторыі [[скачкі на батуце|скачкоў на батуце]] двукразовым алімпійскім чэмпіёнам. * [[31 ліпеня]]: Загінуў [[Ісмаіл Ханія]], палесцінскі палітык, кіраўнік палітбюро [[ХАМАС]]. * [[17 ліпеня]]: Памёр [[Мікалай Фёдаравіч Дамашкевіч]], дзяржаўны дзеяч Беларусі. * [[16 ліпеня]]: ** Памёр [[Міхаіл Нікіфаравіч Вяргеенка]], беларускі футбаліст і трэнер. ** У [[Бангладэш]] у ходзе [[пратэсты ў Бангладэш (2024)|студэнцкіх пратэстаў]] за адмену {{нп5|сістэма квот на дзяржаўныя пасады ў Бангладэш|сістэмы квот||Quota system of Bangladesh Civil Service}} загінулі больш за сто чалавек, у краіне ўведзена каменданцкая гадзіна і [[Цэнзура|абмежаваны інтэрнэт]]. * [[15 ліпеня]]: Памёр [[Валерый Паўлавіч Чайка]], беларускі мастак дэкаратыўна-прыкладнога і афармленчага мастацтва. * [[14 ліпеня]]: ** На тэрыторыю [[Беларусь|Беларусі]] абрынуўся [[Ураган у Беларусі (13—14 ліпеня 2024)|ўраган]], найбольш пацярпела [[Гомельская вобласць]]. ** [[Футбол]]ьная зборная [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціны]] ў шаснаццаты раз выйграла [[Кубак Амерыкі па футболе|Кубак Амерыкі]]. * [[8 ліпеня]]: [[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі]] здзейснілі [[Ракетны абстрэл Украіны 8 ліпеня 2024 года|ракетны абстрэл]] [[Украіна|Украіны]], атакаваны [[Кіеў]] і іншыя гарады. * [[7 ліпеня]]: Украінская лёгкаатлетка [[Яраслава Магучых]] усталявала сусветны рэкорд у скачках у вышыню сярод жанчын. * [[1 ліпеня]]: Памёр [[Васіль Апанасавіч Равяка|Васіль Равяка]], [[Герой Беларусі]], работнік сельскай гаспадаркі. * [[27 чэрвеня]]: Міністрам замежных спраў [[Беларусь|Беларусі]] прызначаны [[Максім Уладзіміравіч Рыжанкоў|Максім Рыжанкоў]]. * [[26 чэрвеня]]: ** Закрыўся [[інтэрнэт]]-сэрвіс [[ICQ]]. ** У [[Балівія|Балівіі]] адбылася [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Балівіі (2024)|спроба дзяржаўнага перавароту]]. * [[24 чэрвеня]]: ** Каманда «[[Фларыда Пантэрз]]» упершыню выйграла {{нп5|Кубак Стэнлі|Кубак Стэнлі|en|Stanley Cup}}. ** Загінуў [[Дзяніс Уладзіміравіч Сідарэнка]], беларускі дыпламат. * [[22 чэрвеня]]: Памерла [[Лідзія Сымонаўна Савік]], беларуская літаратуразнаўца. * [[17 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Бостан Селтыкс]]» сталі чемпіёнамі [[НБА]] ў рэкордны васямнаццаты раз. * [[16 чэрвеня]]: ** [[Мірная канферэнцыя па Украіне (чэрвень 2024)|Мірная канферэнцыя па Украіне]] завяршылася ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. ** Спецназам ліквідаваны тэрарысты, якія [[Захоп закладнікаў у СІЗА Растова-на-Доне|захапілі двух закладнікаў]] у следычым ізалятары [[Растоў-на-Доне|Растова-на-Доне]] (Расія). * [[14 чэрвеня]]: [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2024|Чэмпіянат Еўропы]] па [[футбол]]е стартаваў у [[Германія|Германіі]]. * [[10 чэрвеня]]: ** У выніку [[Катастрофа Dornier 228 у Чыкангава (2024)|крушэння ваеннага транспартніка]] ў [[Малаві]] загінулі дзевяць чалавек, у тым ліку віцэ-прэзідэнт [[Саўлас Чыліма]]. ** У Кітаі адзначылі [[Свята драконавых лодак]]. * [[7 чэрвеня]]: У авіякатастрофе загінуў амерыканскі астранаўт [[Уільям Элісан Андэрс]]. * [[27 мая]]: Прайшлі [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|выбары ў Каардынацыйную раду]], арганізаваныя [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|беларускай апазіцыяй]]. * [[25 мая]]: ** Закрыўся [[Канскі кінафестываль 2024|77-ы Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Анора]]» рэжысёра [[Шон Бэйкер|Шона Бэйкера]]. ** Завяршыла сезон польская [[футбол]]ьная [[Экстракляса 2023/2024|Экстракляса]], чэмпіёнам упершыню стала «[[ФК Ягелонія Беласток|Ягелонія]]» з [[Беласток]]а. ** [[Гродна|Гродзенскі]] «[[ФК Нёман Гродна|Нёман]]» выйграў матч за [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Кубак Беларусі]] па футболе. ** Расійская армія нанесла шэраг авіяракетных удараў па [[Харкаў|Харкаву]]. * [[24 мая]]: [[Баскетбол]]ьны клуб «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]» у шаснаццаты раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі. * [[19 мая]]: ** «[[Манчэстэр Сіці]]» ў чацвёрты раз запар першынстваваў у [[футбол]]ьнай [[Англійская Прэм’ер-ліга|англійскай Прэм’ер-лізе]]. ** У [[ДРК|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] адбылася [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга (2024)|спроба дзяржаўнага перавароту]]. * [[8 красавіка]]: Памёр [[Пітэр Хігс]], брытанскі фізік-тэарэтык. * сакавік—красавік: [[Паводка ў Казахстане (2024)|Паводка]] ў [[Казахстан]]е называецца самым вялікім стыхійным бедствам у краіне за апошнія 80 гадоў. * [[29 лютага]]: Памёр [[Браян Малруні]], канадскі палітык і адвакат, 18-ы прэм’ер-міністр Канады (1984—1993). * [[29 лютага]]: [[Пажар у ГЦ «Green Cozy Cottage»]] ([[Дака]], [[Бангладэш]]) прывёў да гібелі людзей. * [[27 лютага]]: Памёр [[Мікалай Іванавіч Рыжкоў|Мікалай Рыжкоў]], савецкі і расійскі дзяржаўны і партыйны дзеяч, старшыня СМ СССР (1985—1991). * [[11 лютага]]: Загіуў [[Келвін Кіптум]], кенійскі лёгкаатлет, сусветны рэкардсмен у марафонскім бегу. * [[7 лютага]]: За дзень да ўсеагульный выбараў у [[Пакістан]]е адбыўся [[Двайны тэракт у Белуджыстане (2024)|двайны тэракт]]. * [[6 лютага]]: Былы прэзідэнт [[Чылі]] [[Себасцьян Піньера]] загінуў пры падзенні верталёта. * [[15 студзеня]]: [[Іран]] нанёс [[Ракетны абстрэл Эрбіля (2024)|ракетны ўдар]] па горадзе [[Эрбіль]] ([[Ірак]]). * [[7 студзеня]]: Памёр [[Франц Бекенбаўэр]], нямецкі футбаліст, чэмпіён свету, як ігрок і трэнер, двухразовы ўладальнік тытула футбаліста года ў Еўропе. * [[5 студзеня]]: Памёр [[Марыу Загалу]], бразільскі футбаліст, чатырохразовы чэмпіён свету па футболе, як ігрок і трэнер. * [[2 студзеня]]: Здзейснены [[Замах на Лі Чжэ Мёна|замах]] на лідара Дэмакратычнай партыі Карэі Лі Чжэ Мёна. * [[2 студзеня]]: У аэрапорце [[Токіа]] здарылася [[Сутыкненне ў аэрапорце Ханэда|сутыкненне двух самалётаў]]. * [[1 студзеня]]: Членамі групы [[БРІКС]] сталі [[Егіпет]], [[Эфіопія]], [[Іран]], [[Саудаўская Аравія]] і [[ААЭ]]. * [[1 студзеня]]: Спыніла існаванне самаабвешчаная [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка]]. == 2023 == * [[31 снежня]]: Здзейснена хакерская атака на сайт [[БелТА]], дзяржаўнага інфармацыйнага агенцтва Рэспублікі Беларусь. * [[26 снежня]]: Узброеныя сілы Украіны нанеслі ракетны ўдар па [[Феадосія|Феадосіі]], атакаваны расійскі вялікі дэсантны карабель [[Новачаркаск (карабель)|«Новачаркаск»]]. * [[22 снежня]]: [[Францыя]] завяршыла [[Крызіс у Нігеры|вывад войск]] з [[Нігер]]а. * [[21 снежня]]: У выніку [[Стральба на філасофскім факультэце Карлавага ўніверсітэта|стральбы]] на філасофскім факультэце [[Карлаў універсітэт|Карлавага ўніверсітэта]] ў [[Прага|Празе]] загінулі 15 чалавек. * [[15 снежня]]: На тле частых атак еменскіх [[Хусіты|хусітаў]] на {{нп3|Кантэйнеравоз|кантэйнеравозы|ru|Контейнеровоз}} ў [[Баб-эль-Мандэбскі праліў|Баб-эль-Мандэбскім праліве]] лідар кантэйнерных перавозак {{нп3|Maersk||uk|Maersk}} заявіў аб прыпыненні праходу сваіх суднаў праз [[Чырвонае мора]]. * [[29 лістапада]]: Памёр [[Генры Кісінджэр]], [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дыпламат і эксперт у галіне міжнародных адносін. * [[8 лістапада]]: Здзейснена [[разня ў Ардамата]] на паўднёвым захадзе [[Судан]]а, большасць ахвяр яе былі этнічнымі масалітамі. * [[28 кастрычніка]]: Памёр [[Аляксей Міхайлавіч Ненадавец|Аляксей Ненадавец]], беларускі літаратуразнаўца. * [[28 кастрычніка]]: [[Пажар на шахце імя Кастэнкі|Пажар на шахце]] ў [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а прывёў да гібелі людзей. * [[25 кастрычніка]]: [[Стральба ў Льюістане]] (штат [[Мэн (штат)|Мэн]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]), здзейснена масавае забойства. * [[21 кастрычніка]]: Памёр [[Бобі Чарльтан]], англійскі футбаліст, [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|чэмпіён свету]]. * [[16 кастрычніка]]: Памёр [[Марці Ахцісаары]], Прэзідэнт Фінляндыі (1994—2000), лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру. * [[13 кастрычніка]]: Памерла [[Луіза Глюк]], [[ЗША|амерыканская]] [[паэт]]эса, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]]. * [[13 верасня]]: Памёр [[Мірча Снегур]], першы [[Прэзідэнт Малдовы]] (1991—1996). * [[22 жніўня]]: Памёр [[Тота Кутуньё]], італьянскі спявак, аўтар песень. * [[16 жніўня]]: Памёр [[Віктар Філімонавіч Карамазаў|Віктар Карамазаў]], беларускі пісьменнік. * [[11 ліпеня]]: Памёр [[Мілан Кундзера]], чэшскі і французскі пісьменнік. * [[11 ліпеня]]: Памёр [[Алесь Пушкін]], беларускі мастак, палітвязень. * [[12 чэрвеня]]: Памёр [[Сільвіа Берлусконі]], італьянскі прадпрымальнік, дзяржаўны і палітычны дзеяч. * [[24 мая]]: Памерла [[Ціна Цёрнер]], амерыканская спявачка, аўтар песень, актрыса і танцоўшчыца. * [[22 красавіка]]: Памёр [[Арцемій (Кішчанка)]], беларускі праваслаўны царкоўны дзеяч. * [[27 лютага]]: Памёр [[Аляксей Дудараў]], беларускі драматург. * [[17 лютага]]: У [[Карачы]] ([[Пакістан]]) баевікі [[Напад на паліцэйскае ўпраўленне Карачы (2023)|атакавалі]] паліцэйскае ўпраўленне. * [[5 лютага]]: Памёр [[Первез Мушараф]], ваенны і палітычны дзеяч, былы Прэзідэнт Пакістана. * [[29 студзеня]]: Памёр [[Дзмітрый Паўлычка]], украінскі паэт, грамадска-палітычны дзеяч. * [[28 студзеня]]: [[Арына Сабаленка]] выйграла жаночы [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе]], упершыню атрымаўшы перамогу ў адзіночным разрадзе на турніры «Вялікага шлема». * [[18 студзеня]]: Загінуў [[Дзяніс Анатольевіч Манастырскі|Дзяніс Манастырскі]], міністр унутраных спраў Украіны. * [[16 студзеня]]: Памерла [[Джына Лалабрыджыда]], італьянская кінаактрыса, рэжысёр, фатограф. * [[15 студзеня]]: Памёр [[Вахтанг Кікабідзэ]], грузінскі эстрадны спявак, акцёр. * [[10 студзеня]]: Памёр [[Джэф Бэк]], брытанскі рок-музыкант, гітарыст. * [[10 студзеня]]: Памёр [[Канстанцін II (кароль Грэцыі)|Канстанцін II]], апошні кароль Грэцыі. * [[7 студзеня]]: Памёр [[Рыгор Іванавіч Шацько]], беларускі акцёр. == 2022 == * [[31 снежня]]: Памёр [[Бенедыкт XVI]], 265-ы [[Папа Рымскі]]. * [[29 снежня]]: Памёр [[Пеле]], бразільскі футбаліст, спартыўны функцыянер. * [[25 снежня]]: Памёр [[Віталь Іванавіч Еўмянькоў|Віталь Еўмянькоў]], беларускі літаратуразнаўца, пісьменнік, журналіст. * [[19 снежня]]: Памёр [[Аляксандр Іванавіч Родзін|Алесь Родзін]], беларускі мастак. * [[16 снежня]]: Памёр [[Алег Мікалаевіч Гулак|Алег Гулак]], беларускі праваабаронца. * [[11 снежня]]: Памёр [[Анджэла Бадаламенці]], амерыканскі кінакампазітар. * [[10 снежня]]: [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскую прэмію міру]] за свайго зняволенага мужа [[Алесь Бяляцкі|Алеся Бяляцкага]] атрымала Наталля Пінчук, нобелеўская прамова ўпершыню ў гісторыі прагучала па-беларуску. * [[9 снежня]]: У [[Стоўбцы|Стоўбцах]] у [[Касцёл Святога Казіміра (Стоўбцы)|касцёле Святога Казіміра]] адбылася цырымонія перапахавання парэшткаў [[Фабіян Малішоўскі|Фабіяна Малішоўскага]]. * [[4 снежня]]: Капсула кітайскага касмічнага карабля «[[Шэньчжоу-14]]» з трыма касманаўтамі ​​на борце прызямлілася ва [[Унутраная Манголія|Унутранай Манголіі]]. * [[3 снежня]]: Памёр [[Вітаўт Кіпель]], беларускі грамадскі дзеяч, гісторык. * [[3 снежня]]: На фоне [[карупцыя|карупцыйнага]] скандалу пачаліся [[Пратэсты ў Манголіі (2022)|пратэсты]] ў [[Манголія|Манголіі]]. * [[1 снежня]]: [[Саломапляценне]] [[Беларусь|Беларусі]] ўключана ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны [[ЮНЕСКА]]. * [[30 лістапада]]: Памёр [[Цзян Цзэмінь]], дзяржаўны і палітычны дзеяч [[Кітай|Кітая]]. * [[30 лістапада]]: Вызвалілася большасць асуджаных па [[Справа студэнтаў і выкладчыкаў ВНУ|«справе студэнтаў»]] у [[Беларусь|Беларусі]]. * [[26 лістапада]]: Памёр [[Уладзімір Уладзіміравіч Макей|Уладзімір Макей]], беларускі дзяржаўны дзеяч, ваенны, дыпламат. * [[20 лістапада]]: Памерла аргенцінская актывістка, адна з заснавальніц Асацыяцыі [[Маці з плошчы Мая|маці Пласа-дэ-Мая]] [[Хібі дэ Банафіні]]. * [[17 лістапада]]: Акруговы суд у [[Нідэрланды|Нідэрландах]] прызнаў расіяніна [[Ігар Гіркін|Ігара Гіркіна]] і яго дваіх падначаленых вінаватымі і датычнымі да [[Катастрофа Boeing 777 пад Данецкам|знішчэння самалёта «Boeing» MH17]] і забойства яго пасажыраў у небе над [[Данбас]]ам у ліпені 2014 года. * [[16 лістапада]]: [[Міжнародны паралімпійскі камітэт]] прыпыніў членства параалімпійскіх камітэтаў Расіі і [[Паралімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь|Беларусі]]. * [[14 лістапада]]: Памёр [[Ян Чыквін]], беларускі паэт, перакладчык, гісторык літаратуры; доктар гуманітарных навук. * [[11 лістапада]]: Украінскія войскі ўвайшлі ў [[Херсон]]. * [[7 лістапада]]: Памёр [[Міхась Тычына]], беларускі літаратуразнавец і крытык, пісьменнік; доктар філалагічных навук. * [[23 кастрычніка]]: Памёр [[Генадзь Ільіч Мурамцаў]], беларускі скульптар, педагог. * [[20 кастрычніка]]: [[Ліз Трас]] абвесціла аб адстаўцы з пасады Прэм'ер-міністра Вялікабрытаніі. * [[18 кастрычніка]]: [[Ульф Крыстэрсан]] заступіў на пасаду Прэм'ер-міністра [[Швецыя|Швецыі]]. * [[16 кастрычніка]]: Памерла [[Алена Міхалюк]], беларускі грамадскі дзеяч у Вялікабрытаніі. * [[15 кастрычніка]]: Памёр [[Алесь Жук]], беларускі пісьменнік, публіцыст, перакладчык. * [[30 верасня]]: У [[Масква|Маскве]] адбылася цырымонія падпісання дагавораў аб далучэнні да [[Расія|Расіі]] [[ДНР]], [[ЛНР]], [[Запарожская вобласць|Запарожскай]] і [[Херсонская вобласць|Херсонскай]] абласцей. * [[23 верасня]]: Памёр [[Уладзімір Уладзіміравіч Іваноў]], артыст балета, педагог. Народны артыст Беларусі. * [[13 верасня]]: Памёр [[Жан-Люк Гадар]], франка-швейцарскі кінарэжысёр, акцёр, сцэнарыст. * [[6 верасня]]: Пачалося [[Харкаўскае контрнаступленне Узброеных сіл Украіны (2022)|контрнаступленне]] Узброеных сіл Украіны ў Харкаўскай вобласці. * [[3 верасня]]: У [[Дзень беларускага пісьменства]] ў [[Добруш]]ы адкрыты помнік [[І. Шамякін]]у. * [[14 жніўня]]: [[Пажар у царкве Эль-Гізы]] на ўскраіне [[Каір]]а. * [[14 жніўня]]: [[Выбух у гандлёвым цэнтры «Сурмалу»]] ў [[Ерэван]]е. * [[20 ліпеня]]: [[Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі]] апублікавала справаздачу аб [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978|інцыдэнце з рэйсам Ryanair 4978]], які адбыўся 23 мая 2021 года ў Беларусі. * [[8 ліпеня]]: Памёр [[Жазэ Эдуарду душ Сантуш]], дзяржаўны дзеяч [[Ангола|Анголы]], прэзідэнт краіны (1979—2017). * [[21 чэрвеня]]: Памёр [[Сергій (Гардун)]], беларускі праваслаўны царкоўны дзеяч, прафесар. * [[8 чэрвеня]]: Памёр [[Серж Мінскевіч]], беларускі паэт і перакладчык. * [[29 мая]]: Улады [[Нарвегія|Нарвегіі]] афіцыйную назву [[Беларусь|Беларусі]] змянілі з ''Hviterussland'' на ''Belarus''. * [[26 мая]]: Памёр [[Янка Запруднік]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч, гісторык, палітолаг. * [[13 мая]]: Памёр [[Халіфа ібн Зайд ан-Нахаян]], Прэзідэнт [[Аб'яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] з 2004 г. * [[10 мая]]: Памёр [[Леанід Макаравіч Краўчук|Леанід Краўчук]], украінскі дзяржаўны дзеяч, першы [[Прэзідэнт Украіны]]. * [[3 мая]]: Памёр [[Аляксандр Васільевіч Сукала|Аляксандр Сукала]], беларускі вучоны ў галіне педыятрыі. * [[3 мая]]: Памёр [[Ежы Лявінскі]], каталіцкі царкоўны дзеяч, педагог. * [[22 красавіка]]: Памёр беларускі праваслаўны царкоўны дзеяч, архіепіскап Пінскі і Лунінецкі [[Сцяфан (Корзун)]]. * [[21 красавіка]]: Памёр былы прэзідэнт Кеніі [[Мваі Кібакі]]. * [[3 красавіка]]: Памёр [[Уладзімір Крукоўскі]], беларускі мастак. * [[28 сакавіка]]: Памёр [[Алесь Барскі]], беларускі паэт, літаратуразнавец; доктар філалагічных навук. * [[23 сакавіка]]: Памерла [[Мадлен Олбрайт]], першая жанчына на пасадзе дзяржаўнага сакратара ЗША. * [[14 сакавіка]]: Памёр [[Мікола Гіль]], беларускі пісьменнік, журналіст, перакладчык. Брат [[Ніл Гілевіч|Ніла Гілевіча]]. * [[11 сакавіка]]: Памёр [[Аляксей Міхайлавіч Пяткевіч|Аляксей Пяткевіч]], беларускі літаратуразнавец, краязнавец. * [[9 сакавіка]]: У [[Канада|Канадзе]] завяршыўся [[Чэмпіянат свету па гарналыжным спорце сярод юніёраў 2022]]. * [[20 лютага]]: Мітрапаліт Мінска-Магілёўскі арцыбіскуп [[Юзаф Станеўскі]] благаславіў мемарыяльную дошку ў памяць пра айца [[Казімір Жыліс|Казіміра Жыліса]], усталяваную на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Індура)|касцёла Найсвяцейшай Тройцы]] ў [[Індура|Індуры]]. * [[15 лютага]]: Памёр [[Павел Жук (выдавец)|Павел Жук]], выдавец беларускага незалежнага друку. * [[10 лютага]]: Адкрыты для руху [[пуцеправод па праспекце Пераможцаў (Мінск)|пуцеправод па праспекце Пераможцаў]] у [[Мінск]]у. * [[5 лютага]]: Памёр [[Эрнст Сабіла]], беларускі пратэстанцкі рэлігійны і грамадскі дзеяч. * [[5 лютага]]: Памёр [[Абдзіжаміл Нурпеісаў]], Народны пісьменнік Казахстана. * [[31 студзеня]]: Галоўным трэнерам [[зборная Польшчы па футболе|зборнай Польшчы па футболе]] прызначаны [[Чэслаў Міхневіч]]. * [[19 студзеня]]: Памёр [[Анатоль Аляксандравіч Малафееў]], палітык, дзяржаўны дзеяч Беларусі. * [[14 студзеня]]: Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Расійскай Федэрацыі ў Рэспубліцы Беларусь прызначаны [[Барыс Вячаслававіч Грызлоў]]. == 2021 == * [[31 снежня]]: Памёр [[Васіль Пятровіч Шаранговіч]], беларускі графік, народны мастак Беларусі, прафесар. * [[30 снежня]]: Памёр [[Міхаіл Антонавіч Казінец]], беларускі дырыжор, педагог. Народны артыст Беларусі. * [[26 снежня]]: Памёр [[Дэсманд Туту]], першы чарнаскуры епіскап у [[ПАР]], лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру. * [[11 снежня]]: Памёр [[Міхаіл Якаўлевіч Фінберг]], дырыжор, мастацкі кіраўнік і дырэктар Нацыянальнага акадэмічнага канцэртнага аркестра Рэспублікі Беларусь, прафесар. * [[3 снежня]]: Памёр [[Ламін Дзіяк]], сенегальскі і міжнародны спартыўны функцыянер, палітык. * [[28 лістапада]]: Памёр [[Аляксандр Барысавіч Градскі]], савецкі і расійскі музыкант, адзін з заснавальнікаў рускага року. * [[27 лістапада]]: Памёр [[Мікола Мятліцкі]], беларускі паэт. * [[24 лістапада]]: Памёр [[Алег Арсеневіч Вараб’ёў]], заслужаны архітэктар Беларусі. * [[23 лістапада]]: Памёр [[Чон Ду Хван]], дзяржаўны і ваенны дзеяч Рэспублікі Карэя. * [[21 лістапада]]: Памерла [[Ніна Іванаўна Русланава]], савецкая і расійская актрыса тэатра і кіно. * [[20 лістапада]]: Памёр [[Анатоль Сяргеевіч Карамышаў]], беларускі архітэктар. * [[18 лістапада]]: Памёр [[Дзяніс Юр’евіч Коўба]], беларускі футбаліст і трэнер. * [[17 лістапада]]: Памёр [[Сяргей Філімонаў (тэлевядучы)|Сяргей Філімонаў]], вядучы тэлепраграмы «[[Відзьмо-невідзьмо]]». * [[15 лістапада]]: Памёр [[Віктар Максімавіч Чарнабаеў]], спявак, народны артыст Беларускай ССР. * [[11 лістапада]]: Памёр [[Фрэдэрык Вілем дэ Клерк]], былы прэзідэнт Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру. * [[11 лістапада]]: Памёр [[Яўген Іванавіч Чазаў]], савецкі і расійскі кардыёлаг, доктар медыцынскіх навук, прафесар. * [[4 лістапада]]: Памёр [[Алег Анатольевіч Макушнікаў]], беларускі археолаг і гісторык. * [[26 кастрычніка]]: Памёр [[Ро Дэ У]], дзяржаўны і палітычны дзеяч Рэспублікі Карэя. * [[22 кастрычніка]]: Памёр [[Юрый Станкевіч]], беларускі празаік, драматург, сцэнарыст. * [[20 кастрычніка]]: Памёр [[Барыс Барысавіч Цітовіч|Барыс Цітовіч]], беларускі мастак. * [[18 кастрычніка]]: Памёр [[Колін Паўэл]], дзяржаўны дзеяч ЗША. * [[14 кастрычніка]]: Памёр [[Аляксандр Іванавіч Арастовіч]], беларускі палітык, кандыдат тэхнічных навук, палітвязень. * [[1 кастрычніка]]: Памёр [[Канстанцін Севярынец]], беларускі журналіст, паэт, перакладчык. * [[26 верасня]]: Памёр [[Сяргей Рыгоравіч Герасімец|Сяргей Герасімец]], футбаліст года Беларусі — 1993. * [[17 верасня]]: Памёр [[Абдэль Азіз Бутэфліка]], Прэзідэнт [[Алжыр]]а з 1999 да 2019 года. * [[11 верасня]]: Польскі [[футбаліст]] [[Роберт Левандоўскі]] забіў за [[ФК Баварыя|«Баварыю»]] ў 17-м матчы запар і ўсталяваў новы рэкорд для гульцоў нямецкіх клубаў. * [[8 верасня]]: Памёр [[Ігар Іванавіч Шклярэўскі]], савецкі і расійскі паэт, перакладчык * [[8 верасня]]: Загінуў [[Яўген Мікалаевіч Зінічаў]], міністр Расійскай Федэрацыі па справах грамадзянскай абароны, надзвычайных сітуацыях і ліквідацыі наступстваў стыхійных бедстваў * [[7 верасня]]: Памёр [[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі]], беларускі гісторык * [[6 верасня]]: Памёр [[Жан-Поль Бельмандо]], французскі акцёр * [[21 жніўня]]: Памерла [[Галіна Аляксандраўна Арлова]], актрыса, Народная артыстка Беларусі. * [[12 жніўня]]: Памёр [[Сяргей Георгіевіч Багласаў]], беларускі архітэктар. * [[1 жніўня]]: Беларуская дэлегацыя адхіліла лёгкаатлетку [[Крысціна Ціманоўская|Крысціну Ціманоўскую]] ад удзелу ў [[Летнія Алімпійскія гульні 2020|Алімпійскіх гульнях]] і паспрабавала адправіць яе ў Мінск. * [[31 ліпеня]]: Беларускі батутыст [[Іван Літвіновіч]] выйграў залаты медаль на [[Летнія Алімпійскія гульні 2020|Алімпіядзе ў Токіа]]. * [[29 ліпеня]]: [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|МНС Беларусі]] накіравала два верталёты для дапамогі з тушэннем [[Лясныя пажары ў Турцыі (2021)|лясных пажараў]] у [[Турцыя|Турцыі]]. * [[3 ліпеня]]: Памёр [[Леў Мікалаевіч Гумілеўскі]], скульптар, народны мастак Беларусі. * [[18 чэрвеня]]: Памёр [[Алег Вільгельмавіч Іоў|Алег Іоў]], беларускі археолаг. * [[12 чэрвеня]]: Памёр [[Ігар Мікалаевіч Жалязоўскі|Ігар Жалязоўскі]], беларускі канькабежац. * [[21 мая]]: Памёр [[Вітольд Ашурак]], беларускі грамадскі і палітычны актывіст, палітычны зняволены. * [[14 красавіка]]: Памёр [[Анатоль Канстанцінавіч Клышка|Анатоль Клышка]], беларускі пісьменнік, педагог, публіцыст, перакладчык. * [[13 красавіка]]: Памёр [[Леанід Леанідавіч Барткевіч|Леанід Барткевіч]], беларускі спявак і музыкант. * [[9 красавіка]]: Памёр муж брытанскай каралевы [[Елізавета II| Елізаветы II]] [[Філіп (герцаг Эдынбургскі)|прынц Філіп]]. * [[15 лютага]]: Памерла [[Марыя Аркадзеўна Бяспалая|Марыя Бяспалая]], доктар гістарычных навук. * [[15 лютага]]: Памёр [[Лявон Дзейка]], беларускі палітык і грамадскі дзеяч. * [[26 студзеня]]: [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2021]] перанесены з [[Мінск]]а ў [[Каір]]. * [[21 студзеня]]: Прэм’ер-міністр [[Манголія|Манголіі]] [[Ухнаагійн Хурэлсух]] падаў у адстаўку. * [[17 студзеня]]: У [[Расія|Расіі]] затрыманы апазіцыйны палітык [[Аляксей Навальны]], які вяртаўся на радзіму з [[Германія|Германіі]]. * [[17 студзеня]]: Памёр доктар гістарычных навук [[Леанід Лыч]]. * [[14 студзеня]]: Памёр [[Леанід Шчамялёў]], народны мастак Беларусі. * [[12 студзеня]]: Памёр ганаровы [[Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі]] [[Філарэт (Вахрамееў)|Філарэт]]. * [[5 студзеня]]: Памёр [[Анатоль Кірылавіч Цітоў]], беларускі гісторык і геральдык. == [[2020]] == * [[11 снежня]]: Памёр паўднёвакарэйскі кінарэжысёр [[Кім Кі Дук]]. * [[9 снежня]]: Памёр [[Вячаслаў Францавіч Кебіч]], прэм’ер-міністр Беларусі ў перыяд з 1990 па 1994 гады. * [[8 снежня]]: Памёр [[Яўген Іванавіч Шапашнікаў]], маршал авіяцыі, апошні міністр абароны СССР. * [[20 лістапада]]: Памёр Патрыярх Сербскі [[Ірыней (Патрыярх Сербскі)|Ірыней]]. * [[16 лістапада]]: Запуск [[SpaceX Crew-1]] з астранаўтамі [[Майкл Скот Хопкінс|М. Хопкінс]], [[Віктар Джэром Гловер|В. Гловерам]], [[Саіці Нагуці|С. Нагуці]], [[Шэнан Уолкер|Г. Уолкер]]. * 11—12 лістапада: [[Гібель Рамана Бандарэнкі]]. * [[6 лістапада]]: Памёр [[Міхаіл Міхайлавіч Жванецкі]], расійскі пісьменнік-сатырык. * [[29 кастрычніка]]: Памёр [[Міхаіл Кліменцьевіч Вінаградаў]], беларускі архітэктар, двойчы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь. * [[20 кастрычніка]]: Памёр [[Юрый Іванавіч Варонежцаў]], беларускі навуковец-фізік, палітык і грамадскі дзеяч. * [[10 кастрычніка]]: Памёр [[Валерый Аляксеевіч Шчукін]], беларускі палітык, праваабаронца, журналіст. * [[10 верасня]]: Памёр [[Уладзімір Іванавіч Адамушка]], беларускі гісторык і архівіст. * [[6 ліпеня]]: Памёр [[Эніа Марыконэ]], італьянскі кампазітар, аранжыроўшчык і дырыжор. * [[2 ліпеня]]: Памёр [[Яўген Неміроўскі]], расійскі кнігазнаўца. * [[26 чэрвеня]]: Памёр [[Юзаф Трубовіч]], найстарэйшы каталіцкі святар у Беларусі. * [[7 чэрвеня]]: Памёр беларускі мастак [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]]. * [[6 чэрвеня]]: Памёр вікарый Навагрудскай епархіі Беларускай Праваслаўнай Царквы [[Пётр (Карпусюк)]]. * [[23 мая]]: Памёр [[Арнольд Міхневіч]] — беларускі мовазнаўца. * [[18 мая]]: Памёр [[Пётр Вандзілоўскі]] — беларускі дырыжор, педагог. * [[6 мая]]: Памёр протаіерэй [[Іаан (Харашэвіч)]] — беларускі праваслаўны царкоўны дзеяч. * [[красавік]]: Памёр [[Фёдар Пятровіч Сянько]] (83) — савецкі дзяржаўны і гаспадарчы дзеяч<ref>[https://grodnonews.by/news/zhizn/na_84_m_godu_ushel_iz_zhizni_geroy_sotsialisticheskogo_truda_fedor_senko.html На 84-м году ушел из жизни Герой Социалистического Труда Федор Сенько]</ref>. * [[красавік]]: Памерлв [[Паўліна Сурвіла]] (56) — [[ЗША|амерыканскі]] этнамузыколаг і мастачка беларускага паходжання<ref>[https://www.svaboda.org/a/30577059.html Памерла Паўліна Сурвіла, выканаўчы дырэктар Цэнтру беларускіх дасьледаваньняў у ЗША]</ref>. * [[22 студзеня]]: Прэзідэнтам [[Грэчаская Рэспубліка|Грэчаскай Рэспублікі]], упершыню прызначана жанчына '''[[Катэрына Сакеларапулу]]'''. == [[2019]] == === [[14 снежня]] === * Памёр тройчы (1992, 2000, 2002) лепшы беларускі хакеіст [[Уладзімір Віктаравіч Цыплакоў|Уладзімір Цыплакоў]]. === [[12 жніўня]] === * Беларус [[Генадзь Уладзіміравіч Караткевіч|Генадзь Караткевіч]] перамог на міжнародных спаборніцтвах Google Code Jam, стаўшы шосты раз запар лепшым праграмістам свету. == [[2018]] == === [[24 лістапада]] === * Міністр транспарту і камунікацый Беларусі [[Анатоль Аляксандравіч Сівак]] прызначаны новым [[Старшыня Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта|Старшынёй Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]]<ref>[https://www.tvr.by/news/prezident/na_dolzhnost_predsedatelya_mingorispolkoma_naznachen_anatoliy_sivak/ На должность председателя Мингорисполкома назначен Анатолий Сивак]</ref>. === [[20 кастрычніка]] === * З касмодрома [[Куру (касмадром)|Куру]] ў французскай [[Французская Гвіяна|Гвіяне]] да [[Меркурый|Меркурыя]] стартавала місія [[BepiColombo]]<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5bca8fa69a794795d6e3d2ca Европейская миссия BepiColombо успешно стартовала к Меркурию]</ref>. * У [[Будапешт|Будапешце]] ([[Венгрыя]]) стартаваў [[Чэмпіянат свету па барацьбе 2018|чэмпіянат свету па спартыўнай барацьбе]]<ref>[https://tass.ru/sport/5698103 Чемпионат мира по спортивной борьбе стартует в Будапеште]</ref>. === [[19 кастрычніка]] === * Падчас індуісцкага свята [[Віджаядашамі|Дусшэра]] каля горада [[Амрытсар]] у індыйскім штаце [[Пенджаб (штат)|Пенджаб]] у натоўп людзей урэзаўся цягнік. Загінула больш за 60 чалавек і каля 100 атрымалі раненні<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-45920254|title=В Индии поезд врезался в толпу, погибли более 60 человек|publisher=[[BBC]]|date=2018-10-20|accessdate=2018-10-20}}</ref> (паводле іншых звестак загінула каля 200 чалавек<ref>{{Cite web|url=https://snob.ru/news/167150|title=Поезд врезался в толпу людей в Индии. Погибло более 50 человек|publisher=Сноб|date=2018-10-19|accessdate=2018-10-20}}</ref>). * У [[Нідэрланды|Нідэрландах]] упершыню выдалі пашпарт з нейтральным полам (Х)<ref>{{Cite news|title=First Dutch gender-neutral passport issued|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-45914813|work=BBC News|date=2018-10-19|accessdate=2018-10-20|language=en-GB}}</ref>. === [[18 кастрычніка]] === * Міжнародная група астраномаў выявіла на адлегласці больш за два мільярды [[Светлавы год|светлавых гадоў]] ад Сонца гіганцкую структуру, прота[[Скопішча галактык|скопішча галактык]], названую [[Гіперыён (скопішча галактык)|Гіперыёнам]]<ref>[https://lenta.ru/news/2018/10/18/hyperion/ На краю Вселенной обнаружили гигантский объект]</ref>. * У раёне станіцы [[Далжанская (Краснадарскі край)|Далжанская]] Краснадарскага краю пацярпеў крушэнне ваенны навучальны самолёт [[Л-39]] «Альбатрос» с двума членамі экіпажа. На месцы падзення самалёта ў Азоўскім моры знойдзены фрагменты цел абодвух загінулых лётчыкаў<ref>[https://lenta.ru/news/2018/10/20/dead/ Пилоты упавшего в Азовском море Л-39 объявлены погибшими]</ref> і каля 50 частак самалёта<ref>[https://info24.ru/news/istochnik-na-meste-krushenija-l-39-nashli-fragmenty-tela.html?utm_source=vk&utm_medium=free Источник: на месте крушения самолёта Л-39 нашли фрагменты тела]</ref>. === [[17 кастрычніка]] === * У політэхнічным каледжы ў [[Керч]]ы [[Масавае забойства ў Керчанскім політэхнічным каледжы|адбыўся выбух]], загінула не менш за 20 чалавек<ref>[https://meduza.io/news/2018/10/17/v-kerchi-proizoshel-vzryv-v-kolledzhe-est-pogibshie В Керчи произошел взрыв в колледже. 10 человек погибли, 50 пострадали]</ref>. * У [[Канада|Канадзе]] ўступіў у сілу закон пра легалізацыю [[марыхуана|марыхуаны]]<ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/29548279.html|title=В Канаде вступил в силу закон о легализации марихуаны|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-10-17|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * У [[Брусель|Бруселі]] пачаўся саміт [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]<ref>{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/2018/10/17/eu-summit-possible-scenario-political-editor-opinion|title=Саммит ЕС: ставки высоки|publisher=[[Euronews]]|date=2018-10-17|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * [[Цэнтральная выбарчая камісія]] спыніла падрыхтоўку да рэферэндума па правядзенні пенсійнай рэформы<ref>[https://www.eg.ru/society/645614-cik-otkazal-v-referendume-po-pensionnoy-reforme-079243/ ЦИК отказал в референдуме по пенсионной реформе]</ref>. * У [[Магас]]е скончыўся першы этап бестэрміновага [[Пратэст інгушоў (2018)|мітынгу супраць перадачы зямель Чачні]]. Урад Інгушэціі ўзгадніў працяг мітынгу з 31 кастрычніка па 2 лістапада<ref>[https://www.novayagazeta.ru/news/2018/10/17/146019-organizatory-mitinga-v-stolitse-ingushetii-ob-yavili-o-priostanovke-aktsii Организаторы митинга в столице Ингушетии объявили о временной приостановке акции]</ref><ref>[https://zen.yandex.ru/media/mbkhmedia/itogi-dvuh-nedel-protestov-v-ingushetii-chto-budet-dalshe-5bc8c0a78cff6400aae1d34e?&from=channel Итоги двух недель протестов в Ингушетии: что будет дальше?]</ref>. === [[16 кастрычніка]] === * Прэм'ер-міністр Арменіі [[Нікол Ваваевіч Пашынян|Нікол Пашынян]] абвясціў аб сваёй адстаўцы<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/633617|title=Премьер-министр Армении объявил о своей отставке|publisher=[[Інтэрфакс]]|date=2018-10-16|accessdate=2018-10-16}}</ref>. * У [[Венгрыя|Венгрыі]] курсы аб [[Гендэрныя даследаванні|гендэрных даследаваннях]] былі выключаныя са спісаў навучальных праграм у магістратуры ўніверсітэтаў краіны, так як, на думку венгерскіх чыноўнікаў, змест гэтых праграм падрывае хрысціянскія каштоўнасці і традыцыйныя ўяўленні аб сям'і<ref>[https://regnum.ru/news/2502189.html Венгрия исключает курсы по гендерным исследованиям из вузов]</ref>. === [[15 кастрычніка]] === * Шведская Новая акадэмія прысудзіла альтэрнатыўную Нобелеўскую прэмію па літаратуры французскай пісьменніцы [[Марыз Кандэ]]<ref>{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/2018/10/15/new-acacemy-alternative-nobel-prize-in-literature|title="Альтернативную Нобелевскую премию по литературе" присудили Мариз Конде|publisher=[[Euronews]]|date=2018-10-15|accessdate=2018-10-15}}</ref>. * [[РПЦ|Руская праваслаўная царква]] [[Разрыў еўхарыстычных зносін паміж Рускай праваслаўнай царквой і Канстанцінопальскім патрыярхатам (2018)|разарвала адносіны і спыніла еўхарыстысныя зносіны]] з [[Канстанцінопальскі патрыярхат|Канстанцінопальскім патрыярхатам]].<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/religion/20181015/1530711825.html?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop|title=РПЦ разорвала отношения с Константинопольским патриархатом|publisher=[[РІА Навіны]]|date=2018-10-15|accessdate=2018-10-15}}</ref> === [[14 кастрычніка]] === * У французскім Ліёне пачаўся 10-ы [[Кінафестываль імя братоў Люм'ер]]<ref>{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/2018/10/14/festival-lumiere-opening|title=Открылся кинофестиваль имени братьев Люмьер|publisher=[[Euronews]]|date=2018-10-14|accessdate=2018-10-14}}</ref>. * На [[Парламенцкія выбары ў Люксембургу (2018)|выбарах у Люксембургу]] большасць месцаў захавала [[Хрысціянска-сацыяльная народная партыя (Люксембург)|Хрысціянска-сацыяльная народная партыя]]<ref>[https://ria.ru/world/20181015/1530642225.html На парламентских выборах в Люксембурге победила консервативная партия ХСНП]</ref>. * [[Францыск (папа рымскі)|Папа рымскі Францыск]] прылічыў да ліку святых забітага ў Сан-Сальвадоры архіепіскапа [[Оскар Арнульфа Рамера|Оскара Рамера]], а таксама [[Павел VI|папу Паўла VI]] і яшчэ пяць чалавек<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-45855417 Убитый сальвадорский архиепископ Оскар Ромеро причислен к лику святых]</ref>. === [[13 кастрычніка]] === * Экіпажам верталёта Мі-24 са складу Аб'яднаных сіл Украіны ў небе над [[Лісічанск]]ам збіты шматфункцыянальны беспілотны комплекс «[[Арлан-10]]». Абломкі БПЛА былі знойдзены ў раёне пасёлка [[Бароўскае (Луганская вобласць)|Бароўскае]]<ref>[https://lb.ua/society/2018/10/13/409902_ukrainskiy_vertolet_mi24_sbil.html Украинский вертолёт Ми-24 сбил ещё один беспилотник РФ над Лисичанском]</ref>. * [[Урад Рэспублікі Інгушэція|Урад Інгушэціі]] ўзгадніў правядзенне [[Пратэст інгушоў (2018)|мітынгу супраць пагаднення аб мяжы з Чачнёй]] у [[Магас]]е на два дні — 16 і 17 кастрычніка. Раней была ўзгоднена акцыя з 8 па 15 кастрычніка 2018 года<ref>[https://www.novayagazeta.ru/news/2018/10/13/145913-pravitelstvo-ingushetii-soglasovalo-prodlenie-mitinga-protiv-peredachi-zemel-chechne-na-dva-dnya Правительство Ингушетии согласовало продление митинга против передачи земель Чечне на два дня]</ref>. === [[18 красавіка]] === У [[Кішынёў|Кішынёве]] ўрачыста адкрыты '''[[бюст Францыска Скарыны (Кішынёў)|бюст Францыска Скарыны]]''' насупраць [[пасольства Беларусі ў Малдове]]<ref name="belta">[http://www.belta.by/culture/view/bjust-frantsiska-skoriny-otkryt-v-kishineve-299351-2018/ Бюст Франциска Скорины открыт в Кишиневе]</ref>. === [[16 лютага]] === * Украінскі спявак '''[[ALEKSEEV]]''' прадставіць [[Беларусь]] на '''[[Еўрабачанне 2018|Еўрабачанні 2018]]'''<ref name="svaboda">[https://www.svaboda.org/a/29044512.html «Я беларускі сьпявак». Хто такі ALEKSEEV, які прадставіць Беларусь на Эўравізіі]</ref>. === [[18 студзеня]] === * [[Мінгарвыканкам]] прысвоіў дзевяці станцый чацвёртай лініі [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]] назвы '''[[Політэхнічная (станцыя метро, Мінск)|«Політэхнічная»]]''', '''[[Кіеўскі сквер (станцыя метро)|«Кіеўскі сквер»]]''', '''[[Альшэўская (станцыя метро)|«Альшэўская»]]''', '''[[Цівалі (станцыя метро)|«Цівалі»]]''', '''[[Тучынка (станцыя метро)|«Тучынка»]]''', '''[[Берасцейская (станцыя метро, Мінск)|«Берасцейская»]]''', '''[[Лакаматыўная (станцыя метро, Мінск)|«Лакаматыўная»]]''', '''[[Праспект Міру (станцыя метро, Мінск)|«Праспект Міру»]]''' і '''[[Козырава (станцыя метро)|«Козырава»]]'''<ref>[https://euroradio.fm/zacverdzhany-nazvy-novyh-stancyy-4-y-linii-minskaga-metro Зацверджаныя назвы новых станцый 4-й лініі мінскага метро]</ref>. == [[2017]] == === [[12 снежня]] === * [[Палесцінская нацыянальная адміністрацыя|Палесцінскі]] рух [[ХАМАС]] абвясціў трэцюю [[інтыфада|інтыфад]]у [[Ізраіль|Ізраіл]]ю. === [[9 снежня]] === * [[Ірак]] абвясціў пра поўнае [[Грамадзянская вайна ў Іраку|вызваленне]] сваёй тэрыторыі ад баявікоў [[Ісламская дзяржава|Ісламскай дзяржавы]]<ref>[http://www.bbc.com/russian/news-42294931 Ірак абвясціў пра заканчэнне вайны з «Ісламскай дзяржавай»]</ref>. === [[7 снежня]] === * Закрыты адзіны ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] '''[[Мост цераз Прыпяць (Жыткавіцкі раён)|мост цераз Прыпяць]]'''<ref>[https://auto.tut.by/news/road/572079.html Под Житковичами треснул и просел автомобильный мост через Припять]</ref>. * Рэктарам [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]] прызначана беларускамоўны гісторык '''[[Ірына Кітурка]]'''<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=201494 Рэктарам Гродзенскага ўніверсітэта стала беларускамоўны гісторык]</ref>. === [[6 снежня]] === * Прэзідэнт ЗША [[Дональд Трамп]] заявіў, што [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] афіцыйна прызнаюць [[Іерусалім]] [[Палітычны статус Іерусаліма|сталіцай Ізраіля]] і даручыў [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзярждэпартаменту ЗША]] падрыхтаваць фізічны перанос амерыканскага пасольства з [[Тэль-Авіў|Тэль-Авів]]а ў Іерусалім<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/news/2017/12/06/744407-tramp-izrailya Трамп абвясціў пра прызнанне Іерусаліма сталіцай Ізраіля]</ref>. === [[5 снежня]] === * [[Вярхоўны суд ЗША]] палічыў законным [[:en:Executive Order 13780|указ]] прэзідэнта [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], які забараняе ўезд у краіну грамадзянам [[Іран]]а, [[Чад]]а, [[Лівія|Лівіі]], [[Самалі]], [[Сірыя|Сірыі]] і [[Емен]]а<ref>[https://republic.ru/posts/88151 Вярхоўны суд ЗША дазволіла ўвесці забарону на ўезд у краіну грамадзян шасці краін].</ref>. * У [[Анахайм (Каліфорнія)|Анахайме]] ([[ЗША]]) завяршыўся [[Чэмпіянат свету па цяжкай атлетыцы 2017]]<ref>[https://rsport.ria.ru/trend/weightlifting_wc_25092017/ Чэмпіянат свету-2017 па цяжкай атлетыцы ў ЗША, 28 лістапада — 5 снежня].</ref>. * [[Канстытуцыйны суд Аўстрыі]] прыняў пастанову, якая з 2019 года легалізуе [[Грамадзянскія партнёрствы ў Аўстрыі|аднаполыя шлюбы ў Аўстрыі]]<ref>[https://www.kp.ru/online/news/2953565/ Канстытуцыйны суд Аўстрыі ўхваліў зняволенне аднаполых шлюбаў].</ref>. * [[Міжнародны алімпійскі камітэт]] вырашыў, што [[Алімпійскія спартсмены ад Расіі на зімовых Алімпійскіх гульнях 2018|зборная Расіі]] не зможа выступаць пад сваім сцягам на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2018|Алімпіядзе-2018]] у Паўднёвай Карэі<ref>[https://meduza.io/feature/2017/12/05/na-olimpiade-2018-ne-budet-sbornoy-rossii-glavnoe-iz-resheniya-mezhdunarodnogo-olimpiyskogo-komiteta На Алімпіядзе-2018 не будзе зборнай Расіі. Галоўнае з рашэння Міжнароднага алімпійскага камітэта]</ref>. * [[Нацыянальная паліцыя Украіны|Украінская паліцыя]] затрымала былога губернатара Адэскай вобласці [[Міхаіл Саакашвілі|Міхаіла Саакашвілі]], аднак яго прыхільнікі сілай вызвалілі свайго лідара з-пад арышту<ref>[https://www.golos-ameriki.ru/a/saakashvili-detained-in-kyev/4149715.html Міхаіл Саакашвілі вызвалены высілкамі прыхільнікаў]</ref>. == Зноскі == {{reflist}} d522oaucwzr3t0i4ea3aaqtr0pj7hni 5135426 5135416 2026-05-03T18:51:21Z JerzyKundrat 174 /* 2026 */ 5135426 wikitext text/x-wiki {{таксама}} [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў]] == 2026 == * [[18 красавіка]]: У Кіеве адбылася [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|стральба з захопам закладнікаў]], ёсць ахвяры. * [[12 красавіка]]: Прайшлі парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[11 красавіка]]: Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). * [[7 красавіка]]: Двухтыднёвае «перамір’е» ў [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|вайне]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Ізраіль|Ізраіля]] з [[Іран]]ам уступіла ў сілу. * [[19 сакавіка]]: Памёр [[Чак Норыс]], амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[17 сакавіка]]: Загінуў [[Алі Ларыджані]], сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * [[16 сакавіка]]: На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[1 сакавіка]]: Аятала [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часова выконваючым абавязкі Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[28 лютага]]: Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е, загінулі каля 180 чалавек. * [[19 лютага]]: Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[6 лютага]]: Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}»'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[18 студзеня]]: У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2025)|сутыкнуліся два цягнікі]]. == 2025 == * [[28 снежня]]: ** Памерла [[Брыжыт Бардо]], французская актрыса, спявачка, фотамадэль, абаронца жывёл. ** Пачаліся масавыя пратэсты ў [[Іран]]е. * [[21 снежня]]: Памёр [[Мікіта Мелказёраў]], беларускі блогер і журналіст. * [[14 снежня]]: У час святкавання [[Ханука|Ханукі]] на пляжы ў [[Сідней|Сіднеі]] здзейснены тэрарыстычны акт. * [[10 снежня]]: Амерыканскія вайскоўцы [[Захоп танкера Skipper|захапілі венесуэльскі танкер]] у [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]]. * [[9 снежня]]: ** Былы лідар суданскага апалчэння «[[Джанджавід]]» [[Алі Кушайб]] прысуджаны [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнародным крымінальным судом]] да 20 гадоў пазбаўлення волі за [[Ваеннае злачынства|ваенныя злачынства]] і [[Злачынствы супраць чалавечнасці|злачынствы супраць чалавечнасці]]. ** [[Неглюбская народная тэкстыльная традыцыя]] ўключана ў Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны [[ЮНЕСКА]]. * [[29 лістапада]]: Памёр [[Том Стопард]], брытанскі драматург. * [[21 лістапада]]: Здзейснена [[Выкраданне школьнікаў у штаце Нігер (2025)|выкраданне школьнікаў]] у штаце Нігер у [[Нігерыя|Нігерыі]]. * [[11 лістапада]]: Пад [[Руставі]] ([[Грузія]]) [[Катастрофа Lockheed C-130 пад Руставі (2025)|разбіўся турэцкі ваенна-транспартны самалёт]]. * [[7 лістапада]]: Памёр [[Вячаслаў Рагойша]], беларускі філолаг, літаратуразнаўца. * [[24 кастрычніка]]: ** [[Прэзідэнт Ірландыі|Прэзідэнтам Ірландыі]] абарана [[Кэтрын Коналі]]. ** На [[Беларускія могілкі (Іст-Брансуік)|беларускіх могілках]] у [[Іст-Брансвік (Нью-Джэрсі)|Іст-Брансвіку]] ([[Нью-Джэрсі]]) пахаваны пісьменнік [[Мікола Цэлеш]], які згінуў у 1976 годзе, расследаванне абставін яго смерці працягваецца. * [[22 кастрычніка]]: [[Прэмія імя Сахарава|Прэміяй імя Сахарава]] ўганараваны журналісты [[Анджэй Пачобут]] і {{нп3|Мзія Амаглабелі|Мзіяй Амаглабелі|ka|მზია ამაღლობელი}}. * [[21 кастрычніка]]: Былы [[прэзідэнт Францыі]] [[Нікаля Сарказі]] прыбыў у турму для адбывання зняволення. * [[13 кастрычніка]]: Пасля пратэстаў на [[Мадагаскар]]ы збег з краіны прэзідэнт [[Андры Радзуэліна]], уладу захапілі ваенныя. * [[11 кастрычніка]]: Памерла амерыканская актрыса [[Даян Кітан]]. * [[10 кастрычніка]]: Буйное [[Дарожна-транспартнае здарэнне ў Светлагорскім раёне (2025)|дарожна-транспартнае здарэнне]] адбылося ў [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]]. * [[3 кастрычніка]]: ** [[Сара Малалі]] стала першай у гісторыі жанчынай, зацверджанай на пасадзе [[Архібіскуп Кентэрберыйскі|Архібіскупа Кентэрберыйскага]]. ** Спынена выданне газеты «[[Вечерний Могилёв]]». * [[21 верасня]]: Лёгкаатлетка [[Марыя Жодзік]] заваявала срэбра ў [[Скачок у вышыню|скачках у вышыню]], адзіны медаль на чэмпіянаце свету для каманды [[Польшча|Польшчы]]. * [[15 верасня]]: [[Арман Дзюпланціс]] усталяваў новы сусветны рэкорд у скачках з шастом, узяўшы вышыню 6&nbsp;м 30&nbsp;см. * [[28 жніўня]]: {{нп5|Пратэсты ў Інданезіі (2025)|Пратэсты|en|August 2025 Indonesian protests}} ў [[Інданезія|Інданезіі]] ўзмацніліся пасля забойства паліцыяй аднаго з дэманстрантаў. * [[22 чэрвеня]]: [[ЗША]] нанеслі ўдары па ядзерных аб’ектах [[Іран]]а. * [[21 чэрвеня]]: Вызвалены [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]] і яшчэ шэраг асуджаных у Беларусі асоб. * [[13 чэрвеня]]: [[Ізраіль]] нанёс удар па аб’ектах ядзернай і ракетнай інфраструктуры [[Іран]]а. * [[12 чэрвеня]]: Пад [[Ахмадабад]]ам пацярпеў крушэнне пасажырскі самалёт [[Boeing 787]], загінулі 270 чалавек. * [[22 мая]]: [[Наталля Пяткевіч]] прызначана віцэ-прэм'ерам Беларусі, [[Уладзімір Сцяпанавіч Каранік|Уладзімір Каранік]] узначаліў [[НАН Беларусі|Нацыянальную Акадэмію навук]]. * [[17 мая]]: Фінал конкурсу песні «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2025|Еўрабачанне]]» адбыўся ў [[Базель|Базелі]]. * [[10 мая]]: [[Індыя]] і [[Пакістан]] дамовіліся аб спыненні агню. * [[5 мая]]: Платформа [[Skype]] спыняе сваю працу. * [[1 мая]]: [[Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Таджыкістане|Беларусы — удзельнікі грамадзянскай вайны ў Таджыкістане]] атрымалі статус ветэранаў баявых дзеянняў за мяжой. * [[30 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Украіна]] падпісалі пагадненне па карысных выкапнях. * [[16 красавіка]]: Кітаянка [[Цзюй Вэньцзюнь]] абараніла тытул чэмпіёнкі свету па [[шахматы|шахматах]]. * [[13 красавіка]]: ** Адкрываецца [[Сусветная выстаўка (2025)|Сусветная выстаўка 2025 года]] ў [[Осака|Осацы]]. ** [[Узброеныя сілы Расіі]] нанеслі ракетны ўдар па [[Сумы|Сумах]]. * [[5 красавіка]]: [[ЗША]] ахапілі [[Пратэсты ў ЗША (2025)|масавыя пратэсты]] супраць палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. * [[4 красавіка]]: ** Прэзідэнт [[Арменія|Арменіі]] [[Ваагн Хачатуран]] падпісаў закон аб пачатку працэсу ўступлення краіны ў [[Еўрапейскі Саюз]]. ** Капітан «[[Вашынгтон Кэпіталз]]» [[Аляксандр Міхайлавіч Авечкін|Аляксандр Авечкін]] зраўняўся з рэкордам [[Уэйн Грэцкі|Уэйна Грэцкі]] па колькасці закінутых шайб у рэгуляным сезоне [[НХЛ]]. * [[21 сакавіка]]: Здзейснены [[Напад на мячэць Фамбіты|напад на мячэць Фамбіты]] ([[Нігер]]). * [[20 сакавіка]]: [[Крысці Ковентры]] абрана прэзідэнтам [[Міжнародны алімпійскі камітэт|Міжнароднага алімпійскага камітэта]], стаўшы першай жанчынай на гэтай пасадзе. * [[18 сакавіка]]: ** [[Ізраіль]] аднавіў удары па [[Сектар Газа|Газе]]. ** Здзейснена [[Замах на Хасана Шэйха Махмуда|спроба замаху]] на прэзідэнта [[Самалі]] [[Хасан Шэйх Махмуд|Хасана Шэйха Махмуда]]. * [[13 сакавіка]]: [[Міністэрства абароны Расіі]] заявіла аб вызваленні [[Суджа|Суджы]]. * [[28 лютага]]: [[Сустрэча Уладзіміра Зяленскага і Дональда Трампа ў Белым доме (2025)|Сустрэча]] [[Уладзімір Зяленскі|Уладзіміра Зяленскага]] і [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] ў [[Белы дом|Белым доме]] скончылася безвынікова. * [[25 лютага]]: У [[Амдурман]]е здарылася [[Катастрофа Ан-26 у Амдурмане|авіяцыйная катастрофа]] з самалётам [[Ан-26]] [[Ваенна-паветраныя сілы Судана|ВПС Судана]]. * [[23 лютага]]: [[Парламенцкія выбары ў Германіі (2025)|Парламенцкія выбары]] адбыліся ў [[Германія|Германіі]], перамог блок [[ХДС/ХСС]] на чале з [[Фрыдрых Мерц|Фрыдрыхам Мерцам]]. * [[14 лютага]]: Лаўрэатам [[Прэмія імя Міхася Стральцова|Літаратурнай прэміі імя Міхася Стральцова]] стаў паэт і перакладчык [[Кастусь Цвірка]]. * [[4 лютага]]: Учынены [[Стральба ў школе «Campus Risbergska»|напад на школу]] ў горадзе [[Эрэбру]] ([[Швецыя]]). * [[23 студзеня]]: Памёр [[Віктар Канстанцінавіч Гардзей|Віктар Гардзей]], беларускі пісьменнік. * [[22 студзеня]]: У гатэлі на гарналыжным курорце Картаклая ([[Турцыя]]) адбыўся [[Пажар на курорце Карталкая (2025)|пажар]]. * [[16 студзеня]]: Памёр [[Дэвід Лінч]], амерыканскі кінарэжысёр і сцэнарыст. * [[2 студзеня]]: Памерла [[Агнеш Келеці]], венгерская [[Гімнастыка|гімнастка]], пяціразовая алімпійская чэмпіёнка. * [[1 студзеня]]: ** [[Балгарыя]] і [[Румынія]] канчаткова далучыліся да [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны]]. ** У [[Новы Арлеан|Новым Арлеане]] падчас святкавання [[Новы год|Новага года]] здзейснены [[Тэракт у Новым Арлеане (2025)|тэрарыстычны акт]]. ** У чарнагорскім [[Цэтынэ]] ўчынена [[Масавае забойства ў Цэтынэ (2025)|масавае забойства]]. == 2024 == * [[29 снежня]]: Пры [[Аварыя грузавіка на мосце Гелана|аварыі на мосце Гелана]] ў [[Эфіопія|Эфіопіі]] 71 чалавек загінуў. * [[26 снежня]]: Памёр [[Манмахан Сінгх]], дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэм’ер-міністр [[Індыя|Індыі]] (2004—2014). * [[23 снежня]]: Сухагруз «[[Ursa Major]]» затануў у [[Міжземнае мора|Міжземным моры]] на поўдзень ад [[Картахена (Іспанія)|Картахены]]. * [[20 снежня]]: ** У [[Магдэбург]]у здзейснены [[Наезд на натоўп у Магдэбургу (2024)|наезд на натоўп]] на калядным кірмашы. ** Вынесены прысуд па [[справа Дамініка Пеліко|справе Дамініка Пеліко]], які абвінавачаны ў згвалаваннях з прымяненнем наркотыкаў. * [[17 снежня]]: Памёр [[Мікалай Кірылавіч Крыжаноўскі|Мікалай Крыжаноўскі]], палітык, член [[Апазіцыя БНФ «Адраджэнне»|Апазіцыі БНФ]] у [[Спіс дэпутатаў ВС БССР 12-га склікання|Вярхоўным Савеце Беларусі]] (1990—1995). * [[15 снежня]]: У выніку крушэння двух танкераў у [[Керчанскі праліў|Керчанскім праліве]] адбыўся [[Разліў нафты ў Керчанскім праліве (2024)|разліў нафты]]. * [[13 снежня]]: Месэнджар [[Viber]] заблакаваны [[Раскамнагляд]]ам на тэрыторыі [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]. * [[11 снежня]]: Указам [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзіміру Карызне]] прысвоена ганаровае званне [[Народны паэт Беларусі]]. * [[8 снежня]]: Ізраільская армія [[Уварванне Ізраіля ў Сірыю (2024)|ўварвалася ў Сірыю]]. * [[5 снежня]]: Курс [[Bitcoin]] падняўся вышэй за $&nbsp;100&nbsp;000. * [[4 снежня]]: [[ЮНЕСКА]] паведаміла аб уключэнні ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны [[выцінанка|выцінанкі]] — традыцыйнага мастацтва выразання з паперы ў [[Беларусь|Беларусі]]. * [[30 лістапада]]: У [[Сірыя|Сірыі]] антыўрадавыя сілы ў ходзе [[Наступленне на паўночным захадзе Сірыі (2024)|наступлення]] [[Баі за Алепа (2024)|ўзялі]] горад [[Алепа]]. * [[27 лістапада]]: ** Паміж [[Ізраіль|Ізраілем]] і [[Ліван]]ам уступіла ў сілу 60-дзённае перамір’е. ** [[Сірыйская апазіцыя]] пачала [[Аперацыя «Стрымліванне агрэсіі»|аперацыю «Стрымліванне агрэсіі»]], найбуйнейшае наступленне з 2020 года. * [[11 лістапада]]: Здзейснены [[Наезд на натоўп у Чжухаі (2024)|наезд на натоўп]] у кітайскім Чжунхаі. * [[28 кастрычніка]]: [[Археалогія|Археолагі]] абвясцілі аб знаходжанні ў мексіканскім штаце [[Кампечэ]] руін другога па велічыні на паўвостраве [[Юкатан]] старажытнага горада [[Цывілізацыя мая|майя]] — [[Валерыяна]]. * [[26 кастрычніка]]: ** Ізраільская армія [[Аперацыя «Дні пакаяння»|нанесла ўдары]] па тэрыторыі [[Іран]]а. ** Прайшлі [[Парламенцкія выбары ў Грузіі (2024)|парламенцкія выбары]] ў [[Грузія|Грузіі]]. * [[24 кастрычніка]]: [[Прэмія імя Сахарава]] «За свабоду думкі» прысуджана венесуэльскім палітыкам [[Марыя Карына Мачада|Марыі Карыне Мачада]] і [[Эдмунда Гансалес]]у. * [[23 кастрычніка]]: Здзейснены [[Тэракт у штаб-кватэры Türk Havacılık ve Uzay Sanayii|тэракт]] у штаб-кваэры турэцкай кампаніі Türk Havacılık ve Uzay Sanayii. * [[18 кастрычніка]]: Памёр [[Генадзь Апанасавіч Цыхун]], беларускі мовазнавец. * [[16 кастрычніка]]: [[Ізраіль]]скай арміяй забіты [[Ях’я Сінвар]], лідар палесцінскага руху [[ХАМАС]] у [[сектар Газа|сектары Газа]]. * [[15 кастрычніка]]: [[Выбух бензавоза ў Маджаі]] ў [[Нігерыя|Нігерыі]] прывёў да шматлікіх ахвяр. * [[14 кастрычніка]]: ** Памёр [[Філіп Зімбарда]], амерыканскі псіхолаг. ** Лаўрэатамі [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] сталі [[Даран Аджэмаглу]], [[Сайман Джонсан]] і [[Джэймс Робінсан (эканаміст)|Джэймс Робінсан]]. * [[3 кастрычніка]]: На поўдзень [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]] абрынуліся [[Паводкі ў Босніі і Герцагавіне (2024)|паводкі]]. * [[2 кастрычніка]]: Назіралася кольцападобнае [[Сонечнае зацьменне 2 кастрычніка 2024 года|сонечнае зацьменне]]. * [[1 кастрычніка]]: ** Прэм’ер-міністрам [[Японія|Японіі]] стаў [[Сігэру Ісіба]]. ** [[Ізраіль]]ская армія [[Уварванне Ізраіля ў Ліван (2024)|ўварвалася]] ў [[Ліван]] для барацьбы з групоўкай «[[Хезбала]]». ** [[Іран]] нанёс [[Ракетны ўдар Ірана па Ізраілі (кастрычнік 2024)|ракетны ўдар]] па Ізраілі. * [[27 верасня]]: ** Памерла [[Мэгі Сміт]], брытанская актрыса. ** З-за праліўных дажджоў [[Непал]] ахапілі [[Паводкі ў Непале (2024)|паводкі]]. * [[25 верасня]]: Памёр [[Ісмаіл Мустафавіч Александровіч|Ісмаіл Александровіч]], беларускі інжынер-будаўнік і мусульманскі дзеяч. * [[23 верасня]]: [[Ізраіль]] пачаў [[Бамбардзіроўкі Лівана Ізраілем (2024)|масавыя бамбардзіроўкі]] [[Ліван]]а. * [[20 верасня]]: Упершыню [[Суперкубак Беларусі па валейболе]] выйграла [[гомель]]ская «[[Энергія Гомель|Энергія]]». * [[17 верасня]]: Атрады ісламістаў [[Напад на Бамако (2024)|напалі]] на [[Бамако]], сталіцу [[Малі]]. * [[11 верасня]]: Памёр [[Альберта Фухіморы]], палітык, Прэзідэнт [[Перу]] з 1990 да 2000 года. * [[7 верасня]]: У [[Францыя|Францыі]] пачаліся [[Пратэсты ў Францыі (2024)|пратэсты]] супраць прызначэння [[Мішэль Барнье|Мішэля Барнье]] [[Прэм’ер-міністр Францыі|прэм’ер-міністрам]]. * [[3 верасня]]: ** У выніку расійскага ракетнага ўдару па [[Ваенны інстытут тэлекамунікацый і інфарматызацыі імя Герояў Крут|Ваенным інстытуце]] ў [[Палтава|Палтаве]] загінула звыш пяцідзесяці асоб. ** Плывец [[Ігар Бокі]] выйграў дваццаць першы залаты медаль на [[Паралімпійскія гульні|Паралімпійскіх гульнях]]. * [[1 верасня]]: Упершыню з пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў [[Еўропа|Еўропе]], крайне правая палітычная партыя «[[Альтэрнатыва для Германіі]]» перамагла на [[Зямельныя выбары ў Цюрынгіі (2024)|выбарах]]. * [[24 жніўня]]: Ля [[Порт-Судан]]а [[Абваленне плаціны Арбаат|абрынулася плаціна Арбаат]]. * [[18 жніўня]]: Памёр [[Ален Дэлон]], французскі кінаакцёр, акцёр тэатра, рэжысёр, прадзюсар, сцэнарыст. * [[9 жніўня]]: Пад [[Сан-Паўлу]] ([[Бразілія]]) [[Катастрофа ATR 72 пад Сан-Паўлу|пацярпеў крушэнне]] самалёт ATR 72. * [[3 жніўня]]: ** Першыя ў гісторыі залатыя алімпійскія медалі для [[Сент-Люсія|Сент-Люсіі]] выйграла [[Жульен Альфрэд]], а для [[Дамініка|Дамінікі]] — [[Тэа Лафон]]. ** Амерыканская плыўчыха [[Кэці Ледэкі]] стала дзевяціразовай алімпійскай чэмпіёнкай, зраўняўшыся па колькасці тытулаў з [[Ларыса Латыніна|Ларысай Латынінай]]. ** Нямецкая конніца [[Ізабель Верт]] стала першай спартсменкай, якая выйграла залатыя медалі на сямі [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]]. * [[2 жніўня]]: [[Іван Уладзіміравіч Літвіновіч|Іван Літвіновіч]] стаў першым у гісторыі [[скачкі на батуце|скачкоў на батуце]] двукразовым алімпійскім чэмпіёнам. * [[31 ліпеня]]: Загінуў [[Ісмаіл Ханія]], палесцінскі палітык, кіраўнік палітбюро [[ХАМАС]]. * [[17 ліпеня]]: Памёр [[Мікалай Фёдаравіч Дамашкевіч]], дзяржаўны дзеяч Беларусі. * [[16 ліпеня]]: ** Памёр [[Міхаіл Нікіфаравіч Вяргеенка]], беларускі футбаліст і трэнер. ** У [[Бангладэш]] у ходзе [[пратэсты ў Бангладэш (2024)|студэнцкіх пратэстаў]] за адмену {{нп5|сістэма квот на дзяржаўныя пасады ў Бангладэш|сістэмы квот||Quota system of Bangladesh Civil Service}} загінулі больш за сто чалавек, у краіне ўведзена каменданцкая гадзіна і [[Цэнзура|абмежаваны інтэрнэт]]. * [[15 ліпеня]]: Памёр [[Валерый Паўлавіч Чайка]], беларускі мастак дэкаратыўна-прыкладнога і афармленчага мастацтва. * [[14 ліпеня]]: ** На тэрыторыю [[Беларусь|Беларусі]] абрынуўся [[Ураган у Беларусі (13—14 ліпеня 2024)|ўраган]], найбольш пацярпела [[Гомельская вобласць]]. ** [[Футбол]]ьная зборная [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціны]] ў шаснаццаты раз выйграла [[Кубак Амерыкі па футболе|Кубак Амерыкі]]. * [[8 ліпеня]]: [[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі]] здзейснілі [[Ракетны абстрэл Украіны 8 ліпеня 2024 года|ракетны абстрэл]] [[Украіна|Украіны]], атакаваны [[Кіеў]] і іншыя гарады. * [[7 ліпеня]]: Украінская лёгкаатлетка [[Яраслава Магучых]] усталявала сусветны рэкорд у скачках у вышыню сярод жанчын. * [[1 ліпеня]]: Памёр [[Васіль Апанасавіч Равяка|Васіль Равяка]], [[Герой Беларусі]], работнік сельскай гаспадаркі. * [[27 чэрвеня]]: Міністрам замежных спраў [[Беларусь|Беларусі]] прызначаны [[Максім Уладзіміравіч Рыжанкоў|Максім Рыжанкоў]]. * [[26 чэрвеня]]: ** Закрыўся [[інтэрнэт]]-сэрвіс [[ICQ]]. ** У [[Балівія|Балівіі]] адбылася [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Балівіі (2024)|спроба дзяржаўнага перавароту]]. * [[24 чэрвеня]]: ** Каманда «[[Фларыда Пантэрз]]» упершыню выйграла {{нп5|Кубак Стэнлі|Кубак Стэнлі|en|Stanley Cup}}. ** Загінуў [[Дзяніс Уладзіміравіч Сідарэнка]], беларускі дыпламат. * [[22 чэрвеня]]: Памерла [[Лідзія Сымонаўна Савік]], беларуская літаратуразнаўца. * [[17 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Бостан Селтыкс]]» сталі чемпіёнамі [[НБА]] ў рэкордны васямнаццаты раз. * [[16 чэрвеня]]: ** [[Мірная канферэнцыя па Украіне (чэрвень 2024)|Мірная канферэнцыя па Украіне]] завяршылася ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. ** Спецназам ліквідаваны тэрарысты, якія [[Захоп закладнікаў у СІЗА Растова-на-Доне|захапілі двух закладнікаў]] у следычым ізалятары [[Растоў-на-Доне|Растова-на-Доне]] (Расія). * [[14 чэрвеня]]: [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2024|Чэмпіянат Еўропы]] па [[футбол]]е стартаваў у [[Германія|Германіі]]. * [[10 чэрвеня]]: ** У выніку [[Катастрофа Dornier 228 у Чыкангава (2024)|крушэння ваеннага транспартніка]] ў [[Малаві]] загінулі дзевяць чалавек, у тым ліку віцэ-прэзідэнт [[Саўлас Чыліма]]. ** У Кітаі адзначылі [[Свята драконавых лодак]]. * [[7 чэрвеня]]: У авіякатастрофе загінуў амерыканскі астранаўт [[Уільям Элісан Андэрс]]. * [[27 мая]]: Прайшлі [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|выбары ў Каардынацыйную раду]], арганізаваныя [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|беларускай апазіцыяй]]. * [[25 мая]]: ** Закрыўся [[Канскі кінафестываль 2024|77-ы Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Анора]]» рэжысёра [[Шон Бэйкер|Шона Бэйкера]]. ** Завяршыла сезон польская [[футбол]]ьная [[Экстракляса 2023/2024|Экстракляса]], чэмпіёнам упершыню стала «[[ФК Ягелонія Беласток|Ягелонія]]» з [[Беласток]]а. ** [[Гродна|Гродзенскі]] «[[ФК Нёман Гродна|Нёман]]» выйграў матч за [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Кубак Беларусі]] па футболе. ** Расійская армія нанесла шэраг авіяракетных удараў па [[Харкаў|Харкаву]]. * [[24 мая]]: [[Баскетбол]]ьны клуб «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]» у шаснаццаты раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі. * [[19 мая]]: ** «[[Манчэстэр Сіці]]» ў чацвёрты раз запар першынстваваў у [[футбол]]ьнай [[Англійская Прэм’ер-ліга|англійскай Прэм’ер-лізе]]. ** У [[ДРК|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] адбылася [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга (2024)|спроба дзяржаўнага перавароту]]. * [[8 красавіка]]: Памёр [[Пітэр Хігс]], брытанскі фізік-тэарэтык. * сакавік—красавік: [[Паводка ў Казахстане (2024)|Паводка]] ў [[Казахстан]]е называецца самым вялікім стыхійным бедствам у краіне за апошнія 80 гадоў. * [[29 лютага]]: Памёр [[Браян Малруні]], канадскі палітык і адвакат, 18-ы прэм’ер-міністр Канады (1984—1993). * [[29 лютага]]: [[Пажар у ГЦ «Green Cozy Cottage»]] ([[Дака]], [[Бангладэш]]) прывёў да гібелі людзей. * [[27 лютага]]: Памёр [[Мікалай Іванавіч Рыжкоў|Мікалай Рыжкоў]], савецкі і расійскі дзяржаўны і партыйны дзеяч, старшыня СМ СССР (1985—1991). * [[11 лютага]]: Загіуў [[Келвін Кіптум]], кенійскі лёгкаатлет, сусветны рэкардсмен у марафонскім бегу. * [[7 лютага]]: За дзень да ўсеагульный выбараў у [[Пакістан]]е адбыўся [[Двайны тэракт у Белуджыстане (2024)|двайны тэракт]]. * [[6 лютага]]: Былы прэзідэнт [[Чылі]] [[Себасцьян Піньера]] загінуў пры падзенні верталёта. * [[15 студзеня]]: [[Іран]] нанёс [[Ракетны абстрэл Эрбіля (2024)|ракетны ўдар]] па горадзе [[Эрбіль]] ([[Ірак]]). * [[7 студзеня]]: Памёр [[Франц Бекенбаўэр]], нямецкі футбаліст, чэмпіён свету, як ігрок і трэнер, двухразовы ўладальнік тытула футбаліста года ў Еўропе. * [[5 студзеня]]: Памёр [[Марыу Загалу]], бразільскі футбаліст, чатырохразовы чэмпіён свету па футболе, як ігрок і трэнер. * [[2 студзеня]]: Здзейснены [[Замах на Лі Чжэ Мёна|замах]] на лідара Дэмакратычнай партыі Карэі Лі Чжэ Мёна. * [[2 студзеня]]: У аэрапорце [[Токіа]] здарылася [[Сутыкненне ў аэрапорце Ханэда|сутыкненне двух самалётаў]]. * [[1 студзеня]]: Членамі групы [[БРІКС]] сталі [[Егіпет]], [[Эфіопія]], [[Іран]], [[Саудаўская Аравія]] і [[ААЭ]]. * [[1 студзеня]]: Спыніла існаванне самаабвешчаная [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка]]. == 2023 == * [[31 снежня]]: Здзейснена хакерская атака на сайт [[БелТА]], дзяржаўнага інфармацыйнага агенцтва Рэспублікі Беларусь. * [[26 снежня]]: Узброеныя сілы Украіны нанеслі ракетны ўдар па [[Феадосія|Феадосіі]], атакаваны расійскі вялікі дэсантны карабель [[Новачаркаск (карабель)|«Новачаркаск»]]. * [[22 снежня]]: [[Францыя]] завяршыла [[Крызіс у Нігеры|вывад войск]] з [[Нігер]]а. * [[21 снежня]]: У выніку [[Стральба на філасофскім факультэце Карлавага ўніверсітэта|стральбы]] на філасофскім факультэце [[Карлаў універсітэт|Карлавага ўніверсітэта]] ў [[Прага|Празе]] загінулі 15 чалавек. * [[15 снежня]]: На тле частых атак еменскіх [[Хусіты|хусітаў]] на {{нп3|Кантэйнеравоз|кантэйнеравозы|ru|Контейнеровоз}} ў [[Баб-эль-Мандэбскі праліў|Баб-эль-Мандэбскім праліве]] лідар кантэйнерных перавозак {{нп3|Maersk||uk|Maersk}} заявіў аб прыпыненні праходу сваіх суднаў праз [[Чырвонае мора]]. * [[29 лістапада]]: Памёр [[Генры Кісінджэр]], [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дыпламат і эксперт у галіне міжнародных адносін. * [[8 лістапада]]: Здзейснена [[разня ў Ардамата]] на паўднёвым захадзе [[Судан]]а, большасць ахвяр яе былі этнічнымі масалітамі. * [[28 кастрычніка]]: Памёр [[Аляксей Міхайлавіч Ненадавец|Аляксей Ненадавец]], беларускі літаратуразнаўца. * [[28 кастрычніка]]: [[Пажар на шахце імя Кастэнкі|Пажар на шахце]] ў [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а прывёў да гібелі людзей. * [[25 кастрычніка]]: [[Стральба ў Льюістане]] (штат [[Мэн (штат)|Мэн]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]), здзейснена масавае забойства. * [[21 кастрычніка]]: Памёр [[Бобі Чарльтан]], англійскі футбаліст, [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|чэмпіён свету]]. * [[16 кастрычніка]]: Памёр [[Марці Ахцісаары]], Прэзідэнт Фінляндыі (1994—2000), лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру. * [[13 кастрычніка]]: Памерла [[Луіза Глюк]], [[ЗША|амерыканская]] [[паэт]]эса, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]]. * [[13 верасня]]: Памёр [[Мірча Снегур]], першы [[Прэзідэнт Малдовы]] (1991—1996). * [[22 жніўня]]: Памёр [[Тота Кутуньё]], італьянскі спявак, аўтар песень. * [[16 жніўня]]: Памёр [[Віктар Філімонавіч Карамазаў|Віктар Карамазаў]], беларускі пісьменнік. * [[11 ліпеня]]: Памёр [[Мілан Кундзера]], чэшскі і французскі пісьменнік. * [[11 ліпеня]]: Памёр [[Алесь Пушкін]], беларускі мастак, палітвязень. * [[12 чэрвеня]]: Памёр [[Сільвіа Берлусконі]], італьянскі прадпрымальнік, дзяржаўны і палітычны дзеяч. * [[24 мая]]: Памерла [[Ціна Цёрнер]], амерыканская спявачка, аўтар песень, актрыса і танцоўшчыца. * [[22 красавіка]]: Памёр [[Арцемій (Кішчанка)]], беларускі праваслаўны царкоўны дзеяч. * [[27 лютага]]: Памёр [[Аляксей Дудараў]], беларускі драматург. * [[17 лютага]]: У [[Карачы]] ([[Пакістан]]) баевікі [[Напад на паліцэйскае ўпраўленне Карачы (2023)|атакавалі]] паліцэйскае ўпраўленне. * [[5 лютага]]: Памёр [[Первез Мушараф]], ваенны і палітычны дзеяч, былы Прэзідэнт Пакістана. * [[29 студзеня]]: Памёр [[Дзмітрый Паўлычка]], украінскі паэт, грамадска-палітычны дзеяч. * [[28 студзеня]]: [[Арына Сабаленка]] выйграла жаночы [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе]], упершыню атрымаўшы перамогу ў адзіночным разрадзе на турніры «Вялікага шлема». * [[18 студзеня]]: Загінуў [[Дзяніс Анатольевіч Манастырскі|Дзяніс Манастырскі]], міністр унутраных спраў Украіны. * [[16 студзеня]]: Памерла [[Джына Лалабрыджыда]], італьянская кінаактрыса, рэжысёр, фатограф. * [[15 студзеня]]: Памёр [[Вахтанг Кікабідзэ]], грузінскі эстрадны спявак, акцёр. * [[10 студзеня]]: Памёр [[Джэф Бэк]], брытанскі рок-музыкант, гітарыст. * [[10 студзеня]]: Памёр [[Канстанцін II (кароль Грэцыі)|Канстанцін II]], апошні кароль Грэцыі. * [[7 студзеня]]: Памёр [[Рыгор Іванавіч Шацько]], беларускі акцёр. == 2022 == * [[31 снежня]]: Памёр [[Бенедыкт XVI]], 265-ы [[Папа Рымскі]]. * [[29 снежня]]: Памёр [[Пеле]], бразільскі футбаліст, спартыўны функцыянер. * [[25 снежня]]: Памёр [[Віталь Іванавіч Еўмянькоў|Віталь Еўмянькоў]], беларускі літаратуразнаўца, пісьменнік, журналіст. * [[19 снежня]]: Памёр [[Аляксандр Іванавіч Родзін|Алесь Родзін]], беларускі мастак. * [[16 снежня]]: Памёр [[Алег Мікалаевіч Гулак|Алег Гулак]], беларускі праваабаронца. * [[11 снежня]]: Памёр [[Анджэла Бадаламенці]], амерыканскі кінакампазітар. * [[10 снежня]]: [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскую прэмію міру]] за свайго зняволенага мужа [[Алесь Бяляцкі|Алеся Бяляцкага]] атрымала Наталля Пінчук, нобелеўская прамова ўпершыню ў гісторыі прагучала па-беларуску. * [[9 снежня]]: У [[Стоўбцы|Стоўбцах]] у [[Касцёл Святога Казіміра (Стоўбцы)|касцёле Святога Казіміра]] адбылася цырымонія перапахавання парэшткаў [[Фабіян Малішоўскі|Фабіяна Малішоўскага]]. * [[4 снежня]]: Капсула кітайскага касмічнага карабля «[[Шэньчжоу-14]]» з трыма касманаўтамі ​​на борце прызямлілася ва [[Унутраная Манголія|Унутранай Манголіі]]. * [[3 снежня]]: Памёр [[Вітаўт Кіпель]], беларускі грамадскі дзеяч, гісторык. * [[3 снежня]]: На фоне [[карупцыя|карупцыйнага]] скандалу пачаліся [[Пратэсты ў Манголіі (2022)|пратэсты]] ў [[Манголія|Манголіі]]. * [[1 снежня]]: [[Саломапляценне]] [[Беларусь|Беларусі]] ўключана ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны [[ЮНЕСКА]]. * [[30 лістапада]]: Памёр [[Цзян Цзэмінь]], дзяржаўны і палітычны дзеяч [[Кітай|Кітая]]. * [[30 лістапада]]: Вызвалілася большасць асуджаных па [[Справа студэнтаў і выкладчыкаў ВНУ|«справе студэнтаў»]] у [[Беларусь|Беларусі]]. * [[26 лістапада]]: Памёр [[Уладзімір Уладзіміравіч Макей|Уладзімір Макей]], беларускі дзяржаўны дзеяч, ваенны, дыпламат. * [[20 лістапада]]: Памерла аргенцінская актывістка, адна з заснавальніц Асацыяцыі [[Маці з плошчы Мая|маці Пласа-дэ-Мая]] [[Хібі дэ Банафіні]]. * [[17 лістапада]]: Акруговы суд у [[Нідэрланды|Нідэрландах]] прызнаў расіяніна [[Ігар Гіркін|Ігара Гіркіна]] і яго дваіх падначаленых вінаватымі і датычнымі да [[Катастрофа Boeing 777 пад Данецкам|знішчэння самалёта «Boeing» MH17]] і забойства яго пасажыраў у небе над [[Данбас]]ам у ліпені 2014 года. * [[16 лістапада]]: [[Міжнародны паралімпійскі камітэт]] прыпыніў членства параалімпійскіх камітэтаў Расіі і [[Паралімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь|Беларусі]]. * [[14 лістапада]]: Памёр [[Ян Чыквін]], беларускі паэт, перакладчык, гісторык літаратуры; доктар гуманітарных навук. * [[11 лістапада]]: Украінскія войскі ўвайшлі ў [[Херсон]]. * [[7 лістапада]]: Памёр [[Міхась Тычына]], беларускі літаратуразнавец і крытык, пісьменнік; доктар філалагічных навук. * [[23 кастрычніка]]: Памёр [[Генадзь Ільіч Мурамцаў]], беларускі скульптар, педагог. * [[20 кастрычніка]]: [[Ліз Трас]] абвесціла аб адстаўцы з пасады Прэм'ер-міністра Вялікабрытаніі. * [[18 кастрычніка]]: [[Ульф Крыстэрсан]] заступіў на пасаду Прэм'ер-міністра [[Швецыя|Швецыі]]. * [[16 кастрычніка]]: Памерла [[Алена Міхалюк]], беларускі грамадскі дзеяч у Вялікабрытаніі. * [[15 кастрычніка]]: Памёр [[Алесь Жук]], беларускі пісьменнік, публіцыст, перакладчык. * [[30 верасня]]: У [[Масква|Маскве]] адбылася цырымонія падпісання дагавораў аб далучэнні да [[Расія|Расіі]] [[ДНР]], [[ЛНР]], [[Запарожская вобласць|Запарожскай]] і [[Херсонская вобласць|Херсонскай]] абласцей. * [[23 верасня]]: Памёр [[Уладзімір Уладзіміравіч Іваноў]], артыст балета, педагог. Народны артыст Беларусі. * [[13 верасня]]: Памёр [[Жан-Люк Гадар]], франка-швейцарскі кінарэжысёр, акцёр, сцэнарыст. * [[6 верасня]]: Пачалося [[Харкаўскае контрнаступленне Узброеных сіл Украіны (2022)|контрнаступленне]] Узброеных сіл Украіны ў Харкаўскай вобласці. * [[3 верасня]]: У [[Дзень беларускага пісьменства]] ў [[Добруш]]ы адкрыты помнік [[І. Шамякін]]у. * [[14 жніўня]]: [[Пажар у царкве Эль-Гізы]] на ўскраіне [[Каір]]а. * [[14 жніўня]]: [[Выбух у гандлёвым цэнтры «Сурмалу»]] ў [[Ерэван]]е. * [[20 ліпеня]]: [[Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі]] апублікавала справаздачу аб [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978|інцыдэнце з рэйсам Ryanair 4978]], які адбыўся 23 мая 2021 года ў Беларусі. * [[8 ліпеня]]: Памёр [[Жазэ Эдуарду душ Сантуш]], дзяржаўны дзеяч [[Ангола|Анголы]], прэзідэнт краіны (1979—2017). * [[21 чэрвеня]]: Памёр [[Сергій (Гардун)]], беларускі праваслаўны царкоўны дзеяч, прафесар. * [[8 чэрвеня]]: Памёр [[Серж Мінскевіч]], беларускі паэт і перакладчык. * [[29 мая]]: Улады [[Нарвегія|Нарвегіі]] афіцыйную назву [[Беларусь|Беларусі]] змянілі з ''Hviterussland'' на ''Belarus''. * [[26 мая]]: Памёр [[Янка Запруднік]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч, гісторык, палітолаг. * [[13 мая]]: Памёр [[Халіфа ібн Зайд ан-Нахаян]], Прэзідэнт [[Аб'яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] з 2004 г. * [[10 мая]]: Памёр [[Леанід Макаравіч Краўчук|Леанід Краўчук]], украінскі дзяржаўны дзеяч, першы [[Прэзідэнт Украіны]]. * [[3 мая]]: Памёр [[Аляксандр Васільевіч Сукала|Аляксандр Сукала]], беларускі вучоны ў галіне педыятрыі. * [[3 мая]]: Памёр [[Ежы Лявінскі]], каталіцкі царкоўны дзеяч, педагог. * [[22 красавіка]]: Памёр беларускі праваслаўны царкоўны дзеяч, архіепіскап Пінскі і Лунінецкі [[Сцяфан (Корзун)]]. * [[21 красавіка]]: Памёр былы прэзідэнт Кеніі [[Мваі Кібакі]]. * [[3 красавіка]]: Памёр [[Уладзімір Крукоўскі]], беларускі мастак. * [[28 сакавіка]]: Памёр [[Алесь Барскі]], беларускі паэт, літаратуразнавец; доктар філалагічных навук. * [[23 сакавіка]]: Памерла [[Мадлен Олбрайт]], першая жанчына на пасадзе дзяржаўнага сакратара ЗША. * [[14 сакавіка]]: Памёр [[Мікола Гіль]], беларускі пісьменнік, журналіст, перакладчык. Брат [[Ніл Гілевіч|Ніла Гілевіча]]. * [[11 сакавіка]]: Памёр [[Аляксей Міхайлавіч Пяткевіч|Аляксей Пяткевіч]], беларускі літаратуразнавец, краязнавец. * [[9 сакавіка]]: У [[Канада|Канадзе]] завяршыўся [[Чэмпіянат свету па гарналыжным спорце сярод юніёраў 2022]]. * [[20 лютага]]: Мітрапаліт Мінска-Магілёўскі арцыбіскуп [[Юзаф Станеўскі]] благаславіў мемарыяльную дошку ў памяць пра айца [[Казімір Жыліс|Казіміра Жыліса]], усталяваную на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Індура)|касцёла Найсвяцейшай Тройцы]] ў [[Індура|Індуры]]. * [[15 лютага]]: Памёр [[Павел Жук (выдавец)|Павел Жук]], выдавец беларускага незалежнага друку. * [[10 лютага]]: Адкрыты для руху [[пуцеправод па праспекце Пераможцаў (Мінск)|пуцеправод па праспекце Пераможцаў]] у [[Мінск]]у. * [[5 лютага]]: Памёр [[Эрнст Сабіла]], беларускі пратэстанцкі рэлігійны і грамадскі дзеяч. * [[5 лютага]]: Памёр [[Абдзіжаміл Нурпеісаў]], Народны пісьменнік Казахстана. * [[31 студзеня]]: Галоўным трэнерам [[зборная Польшчы па футболе|зборнай Польшчы па футболе]] прызначаны [[Чэслаў Міхневіч]]. * [[19 студзеня]]: Памёр [[Анатоль Аляксандравіч Малафееў]], палітык, дзяржаўны дзеяч Беларусі. * [[14 студзеня]]: Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Расійскай Федэрацыі ў Рэспубліцы Беларусь прызначаны [[Барыс Вячаслававіч Грызлоў]]. == 2021 == * [[31 снежня]]: Памёр [[Васіль Пятровіч Шаранговіч]], беларускі графік, народны мастак Беларусі, прафесар. * [[30 снежня]]: Памёр [[Міхаіл Антонавіч Казінец]], беларускі дырыжор, педагог. Народны артыст Беларусі. * [[26 снежня]]: Памёр [[Дэсманд Туту]], першы чарнаскуры епіскап у [[ПАР]], лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру. * [[11 снежня]]: Памёр [[Міхаіл Якаўлевіч Фінберг]], дырыжор, мастацкі кіраўнік і дырэктар Нацыянальнага акадэмічнага канцэртнага аркестра Рэспублікі Беларусь, прафесар. * [[3 снежня]]: Памёр [[Ламін Дзіяк]], сенегальскі і міжнародны спартыўны функцыянер, палітык. * [[28 лістапада]]: Памёр [[Аляксандр Барысавіч Градскі]], савецкі і расійскі музыкант, адзін з заснавальнікаў рускага року. * [[27 лістапада]]: Памёр [[Мікола Мятліцкі]], беларускі паэт. * [[24 лістапада]]: Памёр [[Алег Арсеневіч Вараб’ёў]], заслужаны архітэктар Беларусі. * [[23 лістапада]]: Памёр [[Чон Ду Хван]], дзяржаўны і ваенны дзеяч Рэспублікі Карэя. * [[21 лістапада]]: Памерла [[Ніна Іванаўна Русланава]], савецкая і расійская актрыса тэатра і кіно. * [[20 лістапада]]: Памёр [[Анатоль Сяргеевіч Карамышаў]], беларускі архітэктар. * [[18 лістапада]]: Памёр [[Дзяніс Юр’евіч Коўба]], беларускі футбаліст і трэнер. * [[17 лістапада]]: Памёр [[Сяргей Філімонаў (тэлевядучы)|Сяргей Філімонаў]], вядучы тэлепраграмы «[[Відзьмо-невідзьмо]]». * [[15 лістапада]]: Памёр [[Віктар Максімавіч Чарнабаеў]], спявак, народны артыст Беларускай ССР. * [[11 лістапада]]: Памёр [[Фрэдэрык Вілем дэ Клерк]], былы прэзідэнт Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру. * [[11 лістапада]]: Памёр [[Яўген Іванавіч Чазаў]], савецкі і расійскі кардыёлаг, доктар медыцынскіх навук, прафесар. * [[4 лістапада]]: Памёр [[Алег Анатольевіч Макушнікаў]], беларускі археолаг і гісторык. * [[26 кастрычніка]]: Памёр [[Ро Дэ У]], дзяржаўны і палітычны дзеяч Рэспублікі Карэя. * [[22 кастрычніка]]: Памёр [[Юрый Станкевіч]], беларускі празаік, драматург, сцэнарыст. * [[20 кастрычніка]]: Памёр [[Барыс Барысавіч Цітовіч|Барыс Цітовіч]], беларускі мастак. * [[18 кастрычніка]]: Памёр [[Колін Паўэл]], дзяржаўны дзеяч ЗША. * [[14 кастрычніка]]: Памёр [[Аляксандр Іванавіч Арастовіч]], беларускі палітык, кандыдат тэхнічных навук, палітвязень. * [[1 кастрычніка]]: Памёр [[Канстанцін Севярынец]], беларускі журналіст, паэт, перакладчык. * [[26 верасня]]: Памёр [[Сяргей Рыгоравіч Герасімец|Сяргей Герасімец]], футбаліст года Беларусі — 1993. * [[17 верасня]]: Памёр [[Абдэль Азіз Бутэфліка]], Прэзідэнт [[Алжыр]]а з 1999 да 2019 года. * [[11 верасня]]: Польскі [[футбаліст]] [[Роберт Левандоўскі]] забіў за [[ФК Баварыя|«Баварыю»]] ў 17-м матчы запар і ўсталяваў новы рэкорд для гульцоў нямецкіх клубаў. * [[8 верасня]]: Памёр [[Ігар Іванавіч Шклярэўскі]], савецкі і расійскі паэт, перакладчык * [[8 верасня]]: Загінуў [[Яўген Мікалаевіч Зінічаў]], міністр Расійскай Федэрацыі па справах грамадзянскай абароны, надзвычайных сітуацыях і ліквідацыі наступстваў стыхійных бедстваў * [[7 верасня]]: Памёр [[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі]], беларускі гісторык * [[6 верасня]]: Памёр [[Жан-Поль Бельмандо]], французскі акцёр * [[21 жніўня]]: Памерла [[Галіна Аляксандраўна Арлова]], актрыса, Народная артыстка Беларусі. * [[12 жніўня]]: Памёр [[Сяргей Георгіевіч Багласаў]], беларускі архітэктар. * [[1 жніўня]]: Беларуская дэлегацыя адхіліла лёгкаатлетку [[Крысціна Ціманоўская|Крысціну Ціманоўскую]] ад удзелу ў [[Летнія Алімпійскія гульні 2020|Алімпійскіх гульнях]] і паспрабавала адправіць яе ў Мінск. * [[31 ліпеня]]: Беларускі батутыст [[Іван Літвіновіч]] выйграў залаты медаль на [[Летнія Алімпійскія гульні 2020|Алімпіядзе ў Токіа]]. * [[29 ліпеня]]: [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|МНС Беларусі]] накіравала два верталёты для дапамогі з тушэннем [[Лясныя пажары ў Турцыі (2021)|лясных пажараў]] у [[Турцыя|Турцыі]]. * [[3 ліпеня]]: Памёр [[Леў Мікалаевіч Гумілеўскі]], скульптар, народны мастак Беларусі. * [[18 чэрвеня]]: Памёр [[Алег Вільгельмавіч Іоў|Алег Іоў]], беларускі археолаг. * [[12 чэрвеня]]: Памёр [[Ігар Мікалаевіч Жалязоўскі|Ігар Жалязоўскі]], беларускі канькабежац. * [[21 мая]]: Памёр [[Вітольд Ашурак]], беларускі грамадскі і палітычны актывіст, палітычны зняволены. * [[14 красавіка]]: Памёр [[Анатоль Канстанцінавіч Клышка|Анатоль Клышка]], беларускі пісьменнік, педагог, публіцыст, перакладчык. * [[13 красавіка]]: Памёр [[Леанід Леанідавіч Барткевіч|Леанід Барткевіч]], беларускі спявак і музыкант. * [[9 красавіка]]: Памёр муж брытанскай каралевы [[Елізавета II| Елізаветы II]] [[Філіп (герцаг Эдынбургскі)|прынц Філіп]]. * [[15 лютага]]: Памерла [[Марыя Аркадзеўна Бяспалая|Марыя Бяспалая]], доктар гістарычных навук. * [[15 лютага]]: Памёр [[Лявон Дзейка]], беларускі палітык і грамадскі дзеяч. * [[26 студзеня]]: [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2021]] перанесены з [[Мінск]]а ў [[Каір]]. * [[21 студзеня]]: Прэм’ер-міністр [[Манголія|Манголіі]] [[Ухнаагійн Хурэлсух]] падаў у адстаўку. * [[17 студзеня]]: У [[Расія|Расіі]] затрыманы апазіцыйны палітык [[Аляксей Навальны]], які вяртаўся на радзіму з [[Германія|Германіі]]. * [[17 студзеня]]: Памёр доктар гістарычных навук [[Леанід Лыч]]. * [[14 студзеня]]: Памёр [[Леанід Шчамялёў]], народны мастак Беларусі. * [[12 студзеня]]: Памёр ганаровы [[Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі]] [[Філарэт (Вахрамееў)|Філарэт]]. * [[5 студзеня]]: Памёр [[Анатоль Кірылавіч Цітоў]], беларускі гісторык і геральдык. == [[2020]] == * [[11 снежня]]: Памёр паўднёвакарэйскі кінарэжысёр [[Кім Кі Дук]]. * [[9 снежня]]: Памёр [[Вячаслаў Францавіч Кебіч]], прэм’ер-міністр Беларусі ў перыяд з 1990 па 1994 гады. * [[8 снежня]]: Памёр [[Яўген Іванавіч Шапашнікаў]], маршал авіяцыі, апошні міністр абароны СССР. * [[20 лістапада]]: Памёр Патрыярх Сербскі [[Ірыней (Патрыярх Сербскі)|Ірыней]]. * [[16 лістапада]]: Запуск [[SpaceX Crew-1]] з астранаўтамі [[Майкл Скот Хопкінс|М. Хопкінс]], [[Віктар Джэром Гловер|В. Гловерам]], [[Саіці Нагуці|С. Нагуці]], [[Шэнан Уолкер|Г. Уолкер]]. * 11—12 лістапада: [[Гібель Рамана Бандарэнкі]]. * [[6 лістапада]]: Памёр [[Міхаіл Міхайлавіч Жванецкі]], расійскі пісьменнік-сатырык. * [[29 кастрычніка]]: Памёр [[Міхаіл Кліменцьевіч Вінаградаў]], беларускі архітэктар, двойчы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь. * [[20 кастрычніка]]: Памёр [[Юрый Іванавіч Варонежцаў]], беларускі навуковец-фізік, палітык і грамадскі дзеяч. * [[10 кастрычніка]]: Памёр [[Валерый Аляксеевіч Шчукін]], беларускі палітык, праваабаронца, журналіст. * [[10 верасня]]: Памёр [[Уладзімір Іванавіч Адамушка]], беларускі гісторык і архівіст. * [[6 ліпеня]]: Памёр [[Эніа Марыконэ]], італьянскі кампазітар, аранжыроўшчык і дырыжор. * [[2 ліпеня]]: Памёр [[Яўген Неміроўскі]], расійскі кнігазнаўца. * [[26 чэрвеня]]: Памёр [[Юзаф Трубовіч]], найстарэйшы каталіцкі святар у Беларусі. * [[7 чэрвеня]]: Памёр беларускі мастак [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]]. * [[6 чэрвеня]]: Памёр вікарый Навагрудскай епархіі Беларускай Праваслаўнай Царквы [[Пётр (Карпусюк)]]. * [[23 мая]]: Памёр [[Арнольд Міхневіч]] — беларускі мовазнаўца. * [[18 мая]]: Памёр [[Пётр Вандзілоўскі]] — беларускі дырыжор, педагог. * [[6 мая]]: Памёр протаіерэй [[Іаан (Харашэвіч)]] — беларускі праваслаўны царкоўны дзеяч. * [[красавік]]: Памёр [[Фёдар Пятровіч Сянько]] (83) — савецкі дзяржаўны і гаспадарчы дзеяч<ref>[https://grodnonews.by/news/zhizn/na_84_m_godu_ushel_iz_zhizni_geroy_sotsialisticheskogo_truda_fedor_senko.html На 84-м году ушел из жизни Герой Социалистического Труда Федор Сенько]</ref>. * [[красавік]]: Памерлв [[Паўліна Сурвіла]] (56) — [[ЗША|амерыканскі]] этнамузыколаг і мастачка беларускага паходжання<ref>[https://www.svaboda.org/a/30577059.html Памерла Паўліна Сурвіла, выканаўчы дырэктар Цэнтру беларускіх дасьледаваньняў у ЗША]</ref>. * [[22 студзеня]]: Прэзідэнтам [[Грэчаская Рэспубліка|Грэчаскай Рэспублікі]], упершыню прызначана жанчына '''[[Катэрына Сакеларапулу]]'''. == [[2019]] == === [[14 снежня]] === * Памёр тройчы (1992, 2000, 2002) лепшы беларускі хакеіст [[Уладзімір Віктаравіч Цыплакоў|Уладзімір Цыплакоў]]. === [[12 жніўня]] === * Беларус [[Генадзь Уладзіміравіч Караткевіч|Генадзь Караткевіч]] перамог на міжнародных спаборніцтвах Google Code Jam, стаўшы шосты раз запар лепшым праграмістам свету. == [[2018]] == === [[24 лістапада]] === * Міністр транспарту і камунікацый Беларусі [[Анатоль Аляксандравіч Сівак]] прызначаны новым [[Старшыня Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта|Старшынёй Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]]<ref>[https://www.tvr.by/news/prezident/na_dolzhnost_predsedatelya_mingorispolkoma_naznachen_anatoliy_sivak/ На должность председателя Мингорисполкома назначен Анатолий Сивак]</ref>. === [[20 кастрычніка]] === * З касмодрома [[Куру (касмадром)|Куру]] ў французскай [[Французская Гвіяна|Гвіяне]] да [[Меркурый|Меркурыя]] стартавала місія [[BepiColombo]]<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5bca8fa69a794795d6e3d2ca Европейская миссия BepiColombо успешно стартовала к Меркурию]</ref>. * У [[Будапешт|Будапешце]] ([[Венгрыя]]) стартаваў [[Чэмпіянат свету па барацьбе 2018|чэмпіянат свету па спартыўнай барацьбе]]<ref>[https://tass.ru/sport/5698103 Чемпионат мира по спортивной борьбе стартует в Будапеште]</ref>. === [[19 кастрычніка]] === * Падчас індуісцкага свята [[Віджаядашамі|Дусшэра]] каля горада [[Амрытсар]] у індыйскім штаце [[Пенджаб (штат)|Пенджаб]] у натоўп людзей урэзаўся цягнік. Загінула больш за 60 чалавек і каля 100 атрымалі раненні<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-45920254|title=В Индии поезд врезался в толпу, погибли более 60 человек|publisher=[[BBC]]|date=2018-10-20|accessdate=2018-10-20}}</ref> (паводле іншых звестак загінула каля 200 чалавек<ref>{{Cite web|url=https://snob.ru/news/167150|title=Поезд врезался в толпу людей в Индии. Погибло более 50 человек|publisher=Сноб|date=2018-10-19|accessdate=2018-10-20}}</ref>). * У [[Нідэрланды|Нідэрландах]] упершыню выдалі пашпарт з нейтральным полам (Х)<ref>{{Cite news|title=First Dutch gender-neutral passport issued|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-45914813|work=BBC News|date=2018-10-19|accessdate=2018-10-20|language=en-GB}}</ref>. === [[18 кастрычніка]] === * Міжнародная група астраномаў выявіла на адлегласці больш за два мільярды [[Светлавы год|светлавых гадоў]] ад Сонца гіганцкую структуру, прота[[Скопішча галактык|скопішча галактык]], названую [[Гіперыён (скопішча галактык)|Гіперыёнам]]<ref>[https://lenta.ru/news/2018/10/18/hyperion/ На краю Вселенной обнаружили гигантский объект]</ref>. * У раёне станіцы [[Далжанская (Краснадарскі край)|Далжанская]] Краснадарскага краю пацярпеў крушэнне ваенны навучальны самолёт [[Л-39]] «Альбатрос» с двума членамі экіпажа. На месцы падзення самалёта ў Азоўскім моры знойдзены фрагменты цел абодвух загінулых лётчыкаў<ref>[https://lenta.ru/news/2018/10/20/dead/ Пилоты упавшего в Азовском море Л-39 объявлены погибшими]</ref> і каля 50 частак самалёта<ref>[https://info24.ru/news/istochnik-na-meste-krushenija-l-39-nashli-fragmenty-tela.html?utm_source=vk&utm_medium=free Источник: на месте крушения самолёта Л-39 нашли фрагменты тела]</ref>. === [[17 кастрычніка]] === * У політэхнічным каледжы ў [[Керч]]ы [[Масавае забойства ў Керчанскім політэхнічным каледжы|адбыўся выбух]], загінула не менш за 20 чалавек<ref>[https://meduza.io/news/2018/10/17/v-kerchi-proizoshel-vzryv-v-kolledzhe-est-pogibshie В Керчи произошел взрыв в колледже. 10 человек погибли, 50 пострадали]</ref>. * У [[Канада|Канадзе]] ўступіў у сілу закон пра легалізацыю [[марыхуана|марыхуаны]]<ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/29548279.html|title=В Канаде вступил в силу закон о легализации марихуаны|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-10-17|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * У [[Брусель|Бруселі]] пачаўся саміт [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]<ref>{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/2018/10/17/eu-summit-possible-scenario-political-editor-opinion|title=Саммит ЕС: ставки высоки|publisher=[[Euronews]]|date=2018-10-17|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * [[Цэнтральная выбарчая камісія]] спыніла падрыхтоўку да рэферэндума па правядзенні пенсійнай рэформы<ref>[https://www.eg.ru/society/645614-cik-otkazal-v-referendume-po-pensionnoy-reforme-079243/ ЦИК отказал в референдуме по пенсионной реформе]</ref>. * У [[Магас]]е скончыўся першы этап бестэрміновага [[Пратэст інгушоў (2018)|мітынгу супраць перадачы зямель Чачні]]. Урад Інгушэціі ўзгадніў працяг мітынгу з 31 кастрычніка па 2 лістапада<ref>[https://www.novayagazeta.ru/news/2018/10/17/146019-organizatory-mitinga-v-stolitse-ingushetii-ob-yavili-o-priostanovke-aktsii Организаторы митинга в столице Ингушетии объявили о временной приостановке акции]</ref><ref>[https://zen.yandex.ru/media/mbkhmedia/itogi-dvuh-nedel-protestov-v-ingushetii-chto-budet-dalshe-5bc8c0a78cff6400aae1d34e?&from=channel Итоги двух недель протестов в Ингушетии: что будет дальше?]</ref>. === [[16 кастрычніка]] === * Прэм'ер-міністр Арменіі [[Нікол Ваваевіч Пашынян|Нікол Пашынян]] абвясціў аб сваёй адстаўцы<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/633617|title=Премьер-министр Армении объявил о своей отставке|publisher=[[Інтэрфакс]]|date=2018-10-16|accessdate=2018-10-16}}</ref>. * У [[Венгрыя|Венгрыі]] курсы аб [[Гендэрныя даследаванні|гендэрных даследаваннях]] былі выключаныя са спісаў навучальных праграм у магістратуры ўніверсітэтаў краіны, так як, на думку венгерскіх чыноўнікаў, змест гэтых праграм падрывае хрысціянскія каштоўнасці і традыцыйныя ўяўленні аб сям'і<ref>[https://regnum.ru/news/2502189.html Венгрия исключает курсы по гендерным исследованиям из вузов]</ref>. === [[15 кастрычніка]] === * Шведская Новая акадэмія прысудзіла альтэрнатыўную Нобелеўскую прэмію па літаратуры французскай пісьменніцы [[Марыз Кандэ]]<ref>{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/2018/10/15/new-acacemy-alternative-nobel-prize-in-literature|title="Альтернативную Нобелевскую премию по литературе" присудили Мариз Конде|publisher=[[Euronews]]|date=2018-10-15|accessdate=2018-10-15}}</ref>. * [[РПЦ|Руская праваслаўная царква]] [[Разрыў еўхарыстычных зносін паміж Рускай праваслаўнай царквой і Канстанцінопальскім патрыярхатам (2018)|разарвала адносіны і спыніла еўхарыстысныя зносіны]] з [[Канстанцінопальскі патрыярхат|Канстанцінопальскім патрыярхатам]].<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/religion/20181015/1530711825.html?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop|title=РПЦ разорвала отношения с Константинопольским патриархатом|publisher=[[РІА Навіны]]|date=2018-10-15|accessdate=2018-10-15}}</ref> === [[14 кастрычніка]] === * У французскім Ліёне пачаўся 10-ы [[Кінафестываль імя братоў Люм'ер]]<ref>{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/2018/10/14/festival-lumiere-opening|title=Открылся кинофестиваль имени братьев Люмьер|publisher=[[Euronews]]|date=2018-10-14|accessdate=2018-10-14}}</ref>. * На [[Парламенцкія выбары ў Люксембургу (2018)|выбарах у Люксембургу]] большасць месцаў захавала [[Хрысціянска-сацыяльная народная партыя (Люксембург)|Хрысціянска-сацыяльная народная партыя]]<ref>[https://ria.ru/world/20181015/1530642225.html На парламентских выборах в Люксембурге победила консервативная партия ХСНП]</ref>. * [[Францыск (папа рымскі)|Папа рымскі Францыск]] прылічыў да ліку святых забітага ў Сан-Сальвадоры архіепіскапа [[Оскар Арнульфа Рамера|Оскара Рамера]], а таксама [[Павел VI|папу Паўла VI]] і яшчэ пяць чалавек<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-45855417 Убитый сальвадорский архиепископ Оскар Ромеро причислен к лику святых]</ref>. === [[13 кастрычніка]] === * Экіпажам верталёта Мі-24 са складу Аб'яднаных сіл Украіны ў небе над [[Лісічанск]]ам збіты шматфункцыянальны беспілотны комплекс «[[Арлан-10]]». Абломкі БПЛА былі знойдзены ў раёне пасёлка [[Бароўскае (Луганская вобласць)|Бароўскае]]<ref>[https://lb.ua/society/2018/10/13/409902_ukrainskiy_vertolet_mi24_sbil.html Украинский вертолёт Ми-24 сбил ещё один беспилотник РФ над Лисичанском]</ref>. * [[Урад Рэспублікі Інгушэція|Урад Інгушэціі]] ўзгадніў правядзенне [[Пратэст інгушоў (2018)|мітынгу супраць пагаднення аб мяжы з Чачнёй]] у [[Магас]]е на два дні — 16 і 17 кастрычніка. Раней была ўзгоднена акцыя з 8 па 15 кастрычніка 2018 года<ref>[https://www.novayagazeta.ru/news/2018/10/13/145913-pravitelstvo-ingushetii-soglasovalo-prodlenie-mitinga-protiv-peredachi-zemel-chechne-na-dva-dnya Правительство Ингушетии согласовало продление митинга против передачи земель Чечне на два дня]</ref>. === [[18 красавіка]] === У [[Кішынёў|Кішынёве]] ўрачыста адкрыты '''[[бюст Францыска Скарыны (Кішынёў)|бюст Францыска Скарыны]]''' насупраць [[пасольства Беларусі ў Малдове]]<ref name="belta">[http://www.belta.by/culture/view/bjust-frantsiska-skoriny-otkryt-v-kishineve-299351-2018/ Бюст Франциска Скорины открыт в Кишиневе]</ref>. === [[16 лютага]] === * Украінскі спявак '''[[ALEKSEEV]]''' прадставіць [[Беларусь]] на '''[[Еўрабачанне 2018|Еўрабачанні 2018]]'''<ref name="svaboda">[https://www.svaboda.org/a/29044512.html «Я беларускі сьпявак». Хто такі ALEKSEEV, які прадставіць Беларусь на Эўравізіі]</ref>. === [[18 студзеня]] === * [[Мінгарвыканкам]] прысвоіў дзевяці станцый чацвёртай лініі [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]] назвы '''[[Політэхнічная (станцыя метро, Мінск)|«Політэхнічная»]]''', '''[[Кіеўскі сквер (станцыя метро)|«Кіеўскі сквер»]]''', '''[[Альшэўская (станцыя метро)|«Альшэўская»]]''', '''[[Цівалі (станцыя метро)|«Цівалі»]]''', '''[[Тучынка (станцыя метро)|«Тучынка»]]''', '''[[Берасцейская (станцыя метро, Мінск)|«Берасцейская»]]''', '''[[Лакаматыўная (станцыя метро, Мінск)|«Лакаматыўная»]]''', '''[[Праспект Міру (станцыя метро, Мінск)|«Праспект Міру»]]''' і '''[[Козырава (станцыя метро)|«Козырава»]]'''<ref>[https://euroradio.fm/zacverdzhany-nazvy-novyh-stancyy-4-y-linii-minskaga-metro Зацверджаныя назвы новых станцый 4-й лініі мінскага метро]</ref>. == [[2017]] == === [[12 снежня]] === * [[Палесцінская нацыянальная адміністрацыя|Палесцінскі]] рух [[ХАМАС]] абвясціў трэцюю [[інтыфада|інтыфад]]у [[Ізраіль|Ізраіл]]ю. === [[9 снежня]] === * [[Ірак]] абвясціў пра поўнае [[Грамадзянская вайна ў Іраку|вызваленне]] сваёй тэрыторыі ад баявікоў [[Ісламская дзяржава|Ісламскай дзяржавы]]<ref>[http://www.bbc.com/russian/news-42294931 Ірак абвясціў пра заканчэнне вайны з «Ісламскай дзяржавай»]</ref>. === [[7 снежня]] === * Закрыты адзіны ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] '''[[Мост цераз Прыпяць (Жыткавіцкі раён)|мост цераз Прыпяць]]'''<ref>[https://auto.tut.by/news/road/572079.html Под Житковичами треснул и просел автомобильный мост через Припять]</ref>. * Рэктарам [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]] прызначана беларускамоўны гісторык '''[[Ірына Кітурка]]'''<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=201494 Рэктарам Гродзенскага ўніверсітэта стала беларускамоўны гісторык]</ref>. === [[6 снежня]] === * Прэзідэнт ЗША [[Дональд Трамп]] заявіў, што [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] афіцыйна прызнаюць [[Іерусалім]] [[Палітычны статус Іерусаліма|сталіцай Ізраіля]] і даручыў [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзярждэпартаменту ЗША]] падрыхтаваць фізічны перанос амерыканскага пасольства з [[Тэль-Авіў|Тэль-Авів]]а ў Іерусалім<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/news/2017/12/06/744407-tramp-izrailya Трамп абвясціў пра прызнанне Іерусаліма сталіцай Ізраіля]</ref>. === [[5 снежня]] === * [[Вярхоўны суд ЗША]] палічыў законным [[:en:Executive Order 13780|указ]] прэзідэнта [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], які забараняе ўезд у краіну грамадзянам [[Іран]]а, [[Чад]]а, [[Лівія|Лівіі]], [[Самалі]], [[Сірыя|Сірыі]] і [[Емен]]а<ref>[https://republic.ru/posts/88151 Вярхоўны суд ЗША дазволіла ўвесці забарону на ўезд у краіну грамадзян шасці краін].</ref>. * У [[Анахайм (Каліфорнія)|Анахайме]] ([[ЗША]]) завяршыўся [[Чэмпіянат свету па цяжкай атлетыцы 2017]]<ref>[https://rsport.ria.ru/trend/weightlifting_wc_25092017/ Чэмпіянат свету-2017 па цяжкай атлетыцы ў ЗША, 28 лістапада — 5 снежня].</ref>. * [[Канстытуцыйны суд Аўстрыі]] прыняў пастанову, якая з 2019 года легалізуе [[Грамадзянскія партнёрствы ў Аўстрыі|аднаполыя шлюбы ў Аўстрыі]]<ref>[https://www.kp.ru/online/news/2953565/ Канстытуцыйны суд Аўстрыі ўхваліў зняволенне аднаполых шлюбаў].</ref>. * [[Міжнародны алімпійскі камітэт]] вырашыў, што [[Алімпійскія спартсмены ад Расіі на зімовых Алімпійскіх гульнях 2018|зборная Расіі]] не зможа выступаць пад сваім сцягам на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2018|Алімпіядзе-2018]] у Паўднёвай Карэі<ref>[https://meduza.io/feature/2017/12/05/na-olimpiade-2018-ne-budet-sbornoy-rossii-glavnoe-iz-resheniya-mezhdunarodnogo-olimpiyskogo-komiteta На Алімпіядзе-2018 не будзе зборнай Расіі. Галоўнае з рашэння Міжнароднага алімпійскага камітэта]</ref>. * [[Нацыянальная паліцыя Украіны|Украінская паліцыя]] затрымала былога губернатара Адэскай вобласці [[Міхаіл Саакашвілі|Міхаіла Саакашвілі]], аднак яго прыхільнікі сілай вызвалілі свайго лідара з-пад арышту<ref>[https://www.golos-ameriki.ru/a/saakashvili-detained-in-kyev/4149715.html Міхаіл Саакашвілі вызвалены высілкамі прыхільнікаў]</ref>. == Зноскі == {{reflist}} jot6z6cbel03tlqbk5ib4m7zfgu35l8 0 628636 5135296 5038323 2026-05-03T12:15:31Z Spokiyny 153126 5135296 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Насельніцтва=1600|год перапісу=2025}} '''Пыкуловычы'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Пикуло́вичі}}) — вёска ў [[Пустамыціўскі раён|Пустамыціўскім раёне]] [[Львоўская вобласць|Львоўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Пустамыціўскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пустамыціўскага раёна]] 29jqdo4t9ut629lqntakohx94nhzskx 0 632205 5135525 3652220 2026-05-04T05:27:04Z Rymchonak 22863 вікіфікацыя 5135525 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Мішэль Марган''' ({{lang-fr|Michèle Morgan}}; народжаная '''Сімона Рэнэ Русель''', {{lang-fr|Simone Renée Roussel}}; {{ДН|29|2|1920}} —{{ДС|20|12|2016}}) — французская актрыса тэатра і кіно, легенда французскага кінематографа, уладальніца прэміі Канскага кінафестывалю за найлепшую жаночую ролю (1946), прэмій «[[Сезар]]» (1992) і «Залаты леў» (1996) за выдатныя заслугі ў кінематографе, уладальніца імянной зоркі на Алеі Славы ў Галівудзе (1960). Найбольшую вядомасць акторцы прынесла галоўная роля ў фільме «[[Набярэжная туманоў]]» (1938) рэжысёра [[Марсель Карнэ|Марселя Карнэ]]. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Марган Мішэль}} [[Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы]] [[Катэгорыя:Галівудская алея славы]] [[Катэгорыя:Актрысы Францыі]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] 1xpw92pipv53jadty3comnopok91chg 5135549 5135525 2026-05-04T06:28:44Z Rymchonak 22863 5135549 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Мішэль Марган''' ({{lang-fr|Michèle Morgan}}; народжаная '''Сімона Рэнэ Русель''', {{lang-fr|Simone Renée Roussel}}; {{ДН|29|2|1920}} —{{ДС|20|12|2016}}) — французская актрыса тэатра і кіно, легенда французскага кінематографа, уладальніца прэміі Канскага кінафестывалю за найлепшую жаночую ролю (1946), прэмій «[[Сезар]]» (1992) і «Залаты леў» (1996) за выдатныя заслугі ў кінематографе, уладальніца імянной зоркі на Алеі Славы ў Галівудзе (1960). Найбольшую вядомасць акторцы прынесла галоўная роля ў фільме «[[Набярэжная туманоў]]» (1938) рэжысёра [[Марсель Карнэ|Марселя Карнэ]]. == Фільмаграфія == * (1941) «[[Буксіры (фільм)|Буксіры]]» {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Марган Мішэль}} [[Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы]] [[Катэгорыя:Галівудская алея славы]] [[Катэгорыя:Актрысы Францыі]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] fgnn0hsroduz488a2g8sjpjcv044ohk 0 639491 5135506 4886240 2026-05-03T22:17:38Z DBatura 73587 5135506 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане |арыгінал = Ограниченный контингент советских войск в Афганистане |выява = |подпіс = |гады = [[1979]]—[[1989]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}} |краіны = |падпарадкаванне = [[Туркестанская ваенная акруга (СССР)|Туркестанская ваенная акруга]] |у складзе = |тып = |уключае_ў_сябе = |роля = |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = [[Файл:Flag_of_Afghanistan_(1980–1987).svg|25px]] [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан]] |мянушка = |мянушкі = |заступнік = |заступнікі = |дэвіз = |дэвізы = |колеры = |марш = |маршы = |талісман = |талісманы = |рыштунак = |войны = [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганская вайна]] |бітвы = |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = [[Сяргей Леанідавіч Сакалоў|Сяргей Сакалоў]]<br> [[Валянцін Варэннікаў]] }} '''Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане''' (таксама ''Абмежаваны кантынгент'', ''АКСВА'', ''АКСВ'') — афіцыйная назва савецкай групы войскаў, якая дыслакавалася ў [[Афганістан]]е з [[1979]] года па [[1989]] год. У склад абмежаванага кантынгента ўваходзіла [[40-я армія (СССР)|40-я армія]], ваенныя падраздзяленні [[Памежныя войскі КДБ СССР|памежных войскаў КДБ СССР]] і атрад спецыяльнага прызначэння [[МУС СССР]]. == Кіраўнікі кантынгента == * [[Маршал Савецкага Саюза]] [[Сяргей Леанідавіч Сакалоў|Сяргей Сакалоў]] (1979—1985) * Генерал арміі [[Валянцін Варэннікаў]] (1985—1989) == Гл. таксама== * [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане]] == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Рунаў В.А. |частка = Необъявленная война |загаловак = Афганская вайна. Баявыя аперацыі |арыгінал = Афганская война. Боевые операции |месца = М. |выдавецтва = Эксмо |год = 2014 |старонак = 432 |isbn = 978-5-699-70597-9 }} * {{кніга |аўтар = [[Барыс Усеваладавіч Громаў|Громаў Б.У.]] |загаловак = Абмежаваны кантынгент |арыгінал = Ограниченный контингент |месца = М. |выдавецтва = Прогресс |год = 1994 |старонак = 384 |isbn = 5-01-004412-9 }} == Спасылкі == * {{cite web|url = http://pravdao9rote.ru/afgan/afgan/24/|title = Ход войны. Ограниченный контингент советских войск в ДРА. 1979-1989|accessdate = 2020-04-20|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20190909062244/http://pravdao9rote.ru/afgan/afgan/24|archivedate = 9 верасня 2019|url-status = dead}} {{УС СССР за мяжой}} [[Катэгорыя:Афганская вайна (1979—1989)]] [[Катэгорыя:Замежныя кантынгенты Узброеных сіл СССР]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1979 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1989 годзе]] 15biwx2pviwxp3kuusej2krnj6aje09 4 641768 5135433 5135063 2026-05-03T19:01:35Z JerzyKundrat 174 /* Апошні выпуск */ 5135433 wikitext text/x-wiki '''Вікіжыццё''' — гэта праект, мэтай якога з’яўляецца агляд падзей Вікіпедыі і яе супольнасці. Асаблівасцю праекта, якая адрознівае яго ад іншых праектаў, з’яўляецца лаканічнасць: у аглядзе даецца толькі кароткае апісанне навіны і спасылка. Падзеі адбіраюцца аўтарам па ўласным меркаванні. Ёсць [[Вікіпедыя:Супольнасць/Вікіжыццё/Архіў|архіў выпускаў]], дзе можна знайсці ўсе выпускі Вікіжыцця. Працуючы над праектам, неабходна перад размяшчэннем кожнага новага выпуску захоўваць стары выпуск у архіве. == Апошні выпуск == <onlyinclude>Выпуск № 69 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * [[8 сакавіка]] 2026 пачаўся конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2026 Belarus|WikiGap 2026 Belarus]]», вынікі якога падведзены [[12 красавіка]] * [[15 красавіка]] 2026 агульная колькасць [[Адмысловае:ListUsers|зарэгістраваных удзельнікаў]] дасягнула [[Адмысловае:Statistics|165 000]] * На форуме пачата [[Вікіпедыя:Форум#Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter)|абмеркаванне наконт абрання яшчэ аднаго схавальніка]] '''Статыстыка:''' * У сакавіку створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-04-01|813 артыкулаў]], у красавіку — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01|641 артыкул]] '''Статусы:''' * У красавіку сцяг [[Вікіпедыя:Адміністратары|адміністратара]] атрымаў удзельнік [[user:Plaga med Bot|Plaga med Bot]], удзельнік [[user:MocnyDuham|MocnyDuham]] не атрымаў сцяг [[:ru:Википедия:Ревизоры|схавальніка]] '''Добрыя артыкулы:''' Абраны артыкул [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе]] '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[27 красавіка]] 2026 у Беларускіх Вікікрыніцах агульная колькасць [[:be:s:Катэгорыя:Аўтары|аўтараў]] дасягнула [[:be:s:Адмысловае:Statistics|1000]] * У красавіку сцяг [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт на статус адміністратара Удзельнік:Plaga med|адміністратара інтэрфейсу]] атрымаў на 6 месяцаў удзельнік [[user:Plaga med|Plaga med]] ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Статыстыка:''' * У сакавіку створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-04-01|154 артыкулы]], у красавіку — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01|104 артыкулы]] '''Добрыя артыкулы:''' Выстаўлены кандыдатам артыкул [[:be-tarask:Выдрыца (урочышча)|Выдрыца (урочышча)]] ''Падрыхтаваў удзельнік [[user:Антон 740|Антон 740]]''</onlyinclude> == Гл. таксама == * [[Вікіпедыя:Супольнасць/Вікіжыццё/Архіў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць| ]] s5gx1998hc790kbxx8hflemllxa5opg 5135437 5135433 2026-05-03T19:06:52Z JerzyKundrat 174 /* Апошні выпуск */ 5135437 wikitext text/x-wiki '''Вікіжыццё''' — гэта праект, мэтай якога з’яўляецца агляд падзей Вікіпедыі і яе супольнасці. Асаблівасцю праекта, якая адрознівае яго ад іншых праектаў, з’яўляецца лаканічнасць: у аглядзе даецца толькі кароткае апісанне навіны і спасылка. Падзеі адбіраюцца аўтарам па ўласным меркаванні. Ёсць [[Вікіпедыя:Супольнасць/Вікіжыццё/Архіў|архіў выпускаў]], дзе можна знайсці ўсе выпускі Вікіжыцця. Працуючы над праектам, неабходна перад размяшчэннем кожнага новага выпуску захоўваць стары выпуск у архіве. == Апошні выпуск == <onlyinclude>Выпуск № 69 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * [[8 сакавіка]] 2026 пачаўся конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2026 Belarus|WikiGap 2026 Belarus]]», вынікі якога падведзены [[12 красавіка]] * [[15 красавіка]] 2026 агульная колькасць [[Адмысловае:ListUsers|зарэгістраваных удзельнікаў]] дасягнула [[Адмысловае:Statistics|165 000]] '''Статыстыка:''' * У сакавіку створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-04-01|813 артыкулаў]], у красавіку — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01|641 артыкул]] '''Статусы:''' * У красавіку сцяг [[Вікіпедыя:Адміністратары|адміністратара]] атрымаў удзельнік [[user:Plaga med Bot|Plaga med Bot]], удзельнік [[user:MocnyDuham|MocnyDuham]] не атрымаў сцяг [[:ru:Википедия:Ревизоры|схавальніка]] '''Добрыя артыкулы:''' Абраны артыкул [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе]] '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[27 красавіка]] 2026 у Беларускіх Вікікрыніцах агульная колькасць [[:be:s:Катэгорыя:Аўтары|аўтараў]] дасягнула [[:be:s:Адмысловае:Statistics|1000]] * У красавіку сцяг [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт на статус адміністратара Удзельнік:Plaga med|адміністратара інтэрфейсу]] атрымаў на 6 месяцаў удзельнік [[user:Plaga med|Plaga med]] ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Статыстыка:''' * У сакавіку створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-04-01|154 артыкулы]], у красавіку — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01|104 артыкулы]] '''Добрыя артыкулы:''' Выстаўлены кандыдатам артыкул [[:be-tarask:Выдрыца (урочышча)|Выдрыца (урочышча)]] ''Падрыхтаваў удзельнік [[user:Антон 740|Антон 740]]''</onlyinclude> == Гл. таксама == * [[Вікіпедыя:Супольнасць/Вікіжыццё/Архіў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць| ]] 9vfojdmdd41i2lx7y6221i5dku03ml4 5135441 5135437 2026-05-03T19:10:55Z JerzyKundrat 174 5135441 wikitext text/x-wiki '''Вікіжыццё''' — гэта праект, мэтай якога з’яўляецца агляд падзей Вікіпедыі і яе супольнасці. Асаблівасцю праекта, якая адрознівае яго ад іншых праектаў, з’яўляецца лаканічнасць: у аглядзе даецца толькі кароткае апісанне навіны і спасылка. Падзеі адбіраюцца аўтарам па ўласным меркаванні. Ёсць [[Вікіпедыя:Супольнасць/Вікіжыццё/Архіў|архіў выпускаў]], дзе можна знайсці ўсе выпускі Вікіжыцця. Працуючы над праектам, неабходна перад размяшчэннем кожнага новага выпуску захоўваць стары выпуск у архіве. == Апошні выпуск == <onlyinclude>Выпуск № 69 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * [[8 сакавіка]] 2026 пачаўся конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2026 Belarus|WikiGap 2026 Belarus]]», вынікі якога падведзены [[12 красавіка]] * [[15 красавіка]] 2026 агульная колькасць [[Адмысловае:ListUsers|зарэгістраваных удзельнікаў]] дасягнула [[Адмысловае:Statistics|165 000]] '''Статыстыка:''' * У сакавіку створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-04-01|813 артыкулаў]], у красавіку — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01|641 артыкул]] '''Статусы:''' * У красавіку сцяг [[Вікіпедыя:Адміністратары|адміністратара]] атрымаў удзельнік [[user:Plaga med Bot|Plaga med Bot]], удзельнік [[user:MocnyDuham|MocnyDuham]] не атрымаў сцяг [[:ru:Википедия:Ревизоры|схавальніка]] '''Добрыя артыкулы:''' Абраны артыкул [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе]] '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[27 красавіка]] 2026 у Беларускіх Вікікрыніцах агульная колькасць [[:be:s:Катэгорыя:Аўтары|аўтараў]] дасягнула [[:be:s:Адмысловае:Statistics|1000]] * У красавіку сцяг [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт на статус адміністратара Удзельнік:Plaga med|адміністратара інтэрфейсу]] атрымаў на 6 месяцаў удзельнік [[user:Plaga med|Plaga med]] ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Статыстыка:''' * У сакавіку створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-04-01|154 артыкулы]], у красавіку — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01|104 артыкулы]] '''Добрыя артыкулы:''' Выстаўлены кандыдатам артыкул [[:be-tarask:Выдрыца (урочышча)|Выдрыца (урочышча)]] == Гл. таксама == * [[Вікіпедыя:Супольнасць/Вікіжыццё/Архіў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць| ]] oo9p1k73pg9c2s0w4f5tm9u0h2cq8bs 5135442 5135441 2026-05-03T19:12:02Z JerzyKundrat 174 /* Гл. таксама */ 5135442 wikitext text/x-wiki '''Вікіжыццё''' — гэта праект, мэтай якога з’яўляецца агляд падзей Вікіпедыі і яе супольнасці. Асаблівасцю праекта, якая адрознівае яго ад іншых праектаў, з’яўляецца лаканічнасць: у аглядзе даецца толькі кароткае апісанне навіны і спасылка. Падзеі адбіраюцца аўтарам па ўласным меркаванні. Ёсць [[Вікіпедыя:Супольнасць/Вікіжыццё/Архіў|архіў выпускаў]], дзе можна знайсці ўсе выпускі Вікіжыцця. Працуючы над праектам, неабходна перад размяшчэннем кожнага новага выпуску захоўваць стары выпуск у архіве. == Апошні выпуск == <onlyinclude>Выпуск № 69 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * [[8 сакавіка]] 2026 пачаўся конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2026 Belarus|WikiGap 2026 Belarus]]», вынікі якога падведзены [[12 красавіка]] * [[15 красавіка]] 2026 агульная колькасць [[Адмысловае:ListUsers|зарэгістраваных удзельнікаў]] дасягнула [[Адмысловае:Statistics|165 000]] '''Статыстыка:''' * У сакавіку створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-04-01|813 артыкулаў]], у красавіку — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01|641 артыкул]] '''Статусы:''' * У красавіку сцяг [[Вікіпедыя:Адміністратары|адміністратара]] атрымаў удзельнік [[user:Plaga med Bot|Plaga med Bot]], удзельнік [[user:MocnyDuham|MocnyDuham]] не атрымаў сцяг [[:ru:Википедия:Ревизоры|схавальніка]] '''Добрыя артыкулы:''' Абраны артыкул [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе]] '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[27 красавіка]] 2026 у Беларускіх Вікікрыніцах агульная колькасць [[:be:s:Катэгорыя:Аўтары|аўтараў]] дасягнула [[:be:s:Адмысловае:Statistics|1000]] * У красавіку сцяг [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт на статус адміністратара Удзельнік:Plaga med|адміністратара інтэрфейсу]] атрымаў на 6 месяцаў удзельнік [[user:Plaga med|Plaga med]] ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Статыстыка:''' * У сакавіку створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-04-01|154 артыкулы]], у красавіку — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01|104 артыкулы]] '''Добрыя артыкулы:''' Выстаўлены кандыдатам артыкул [[:be-tarask:Выдрыца (урочышча)|Выдрыца (урочышча)]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць| ]] l4zyu2vx1wjey67yon07jwr1kjyxyxc 5135443 5135442 2026-05-03T19:14:35Z JerzyKundrat 174 5135443 wikitext text/x-wiki '''Вікіжыццё''' — гэта праект, мэтай якога з’яўляецца агляд падзей Вікіпедыі і яе супольнасці. Асаблівасцю праекта, якая адрознівае яго ад іншых праектаў, з’яўляецца лаканічнасць: у аглядзе даецца толькі кароткае апісанне навіны і спасылка. Падзеі адбіраюцца аўтарам па ўласным меркаванні. Ёсць [[Вікіпедыя:Супольнасць/Вікіжыццё/Архіў|архіў выпускаў]], дзе можна знайсці ўсе выпускі Вікіжыцця. Працуючы над праектам, неабходна перад размяшчэннем кожнага новага выпуску захоўваць стары выпуск у архіве. == Апошні выпуск == <onlyinclude>Выпуск № 69 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * [[8 сакавіка]] 2026 пачаўся конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2026 Belarus|WikiGap 2026 Belarus]]», вынікі якога падведзены [[12 красавіка]] * [[15 красавіка]] 2026 агульная колькасць [[Адмысловае:ListUsers|зарэгістраваных удзельнікаў]] дасягнула [[Адмысловае:Statistics|165 000]] '''Статыстыка:''' * У сакавіку створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-04-01|813 артыкулаў]], у красавіку — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01|641 артыкул]] '''Статусы:''' * У красавіку сцяг [[Вікіпедыя:Адміністратары|адміністратара]] атрымаў удзельнік [[user:Plaga med Bot|Plaga med Bot]], удзельнік [[user:MocnyDuham|MocnyDuham]] не атрымаў сцяг [[:ru:Википедия:Ревизоры|схавальніка]] '''Добрыя артыкулы:''' Абраны артыкул [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе]] '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[27 красавіка]] 2026 у Беларускіх Вікікрыніцах агульная колькасць [[:be:s:Катэгорыя:Аўтары|аўтараў]] дасягнула [[:be:s:Адмысловае:Statistics|1000]] * У красавіку сцяг [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт на статус адміністратара Удзельнік:Plaga med|адміністратара інтэрфейсу]] атрымаў на 6 месяцаў удзельнік [[user:Plaga med|Plaga med]] ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Статыстыка:''' * У сакавіку створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-04-01|154 артыкулы]], у красавіку — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01|104 артыкулы]] '''Добрыя артыкулы:''' Выстаўлены кандыдатам артыкул [[:be-tarask:Выдрыца (урочышча)|Выдрыца (урочышча)]] == Гл. таксама == * [[Вікіпедыя:Супольнасць/Вікіжыццё/Архіў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць| ]] oo9p1k73pg9c2s0w4f5tm9u0h2cq8bs 5135445 5135443 2026-05-03T19:16:07Z JerzyKundrat 174 5135445 wikitext text/x-wiki '''Вікіжыццё''' — гэта праект, мэтай якога з’яўляецца агляд падзей Вікіпедыі і яе супольнасці. Асаблівасцю праекта, якая адрознівае яго ад іншых праектаў, з’яўляецца лаканічнасць: у аглядзе даецца толькі кароткае апісанне навіны і спасылка. Падзеі адбіраюцца аўтарам па ўласным меркаванні. Ёсць [[Вікіпедыя:Супольнасць/Вікіжыццё/Архіў|архіў выпускаў]], дзе можна знайсці ўсе выпускі Вікіжыцця. Працуючы над праектам, неабходна перад размяшчэннем кожнага новага выпуску захоўваць стары выпуск у архіве. == Апошні выпуск == <onlyinclude>Выпуск № 69 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * [[8 сакавіка]] 2026 пачаўся конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2026 Belarus|WikiGap 2026 Belarus]]», вынікі якога падведзены [[12 красавіка]] * [[15 красавіка]] 2026 агульная колькасць [[Адмысловае:ListUsers|зарэгістраваных удзельнікаў]] дасягнула [[Адмысловае:Statistics|165 000]] '''Статыстыка:''' * У сакавіку створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-04-01|813 артыкулаў]], у красавіку — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01|641 артыкул]] '''Статусы:''' * У красавіку сцяг [[Вікіпедыя:Адміністратары|адміністратара]] атрымаў удзельнік [[user:Plaga med Bot|Plaga med Bot]], удзельнік [[user:MocnyDuham|MocnyDuham]] не атрымаў сцяг [[:ru:Википедия:Ревизоры|схавальніка]] '''Добрыя артыкулы:''' Абраны артыкул [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе]] '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[27 красавіка]] 2026 у Беларускіх Вікікрыніцах агульная колькасць [[:be:s:Катэгорыя:Аўтары|аўтараў]] дасягнула [[:be:s:Адмысловае:Statistics|1000]] * У красавіку сцяг [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт на статус адміністратара Удзельнік:Plaga med|адміністратара інтэрфейсу]] атрымаў на 6 месяцаў удзельнік [[user:Plaga med|Plaga med]] ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Статыстыка:''' * У сакавіку створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-04-01|154 артыкулы]], у красавіку — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01|104 артыкулы]] '''Добрыя артыкулы:''' Выстаўлены кандыдатам артыкул [[:be-tarask:Выдрыца (урочышча)|Выдрыца (урочышча)]] </onlyinclude> == Гл. таксама == * [[Вікіпедыя:Супольнасць/Вікіжыццё/Архіў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць| ]] 9ovi0xabjbsex21skhuwcbqfyf1uby1 5135593 5135445 2026-05-04T08:50:54Z Plaga med 116903 5135593 wikitext text/x-wiki '''Вікіжыццё''' — гэта праект, мэтай якога з’яўляецца агляд падзей Вікіпедыі і яе супольнасці. Асаблівасцю праекта, якая адрознівае яго ад іншых праектаў, з’яўляецца лаканічнасць: у аглядзе даецца толькі кароткае апісанне навіны і спасылка. Падзеі адбіраюцца аўтарам па ўласным меркаванні. Ёсць [[Вікіпедыя:Супольнасць/Вікіжыццё/Архіў|архіў выпускаў]], дзе можна знайсці ўсе выпускі Вікіжыцця. Працуючы над праектам, неабходна перад размяшчэннем кожнага новага выпуску захоўваць стары выпуск у архіве. == Апошні выпуск == <onlyinclude>Выпуск № 69 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * [[8 сакавіка]] 2026 пачаўся конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2026 Belarus|WikiGap 2026 Belarus]]», вынікі якога падведзены [[12 красавіка]] * [[15 красавіка]] 2026 агульная колькасць [[Адмысловае:ListUsers|зарэгістраваных удзельнікаў]] дасягнула [[Адмысловае:Statistics|165 000]] '''Статыстыка:''' * У сакавіку створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-04-01|813 артыкулаў]], у красавіку — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01|641 артыкул]] '''Статусы:''' * У красавіку сцяг [[Вікіпедыя:Адміністратары|адміністратара]] атрымаў удзельнік [[user:Plaga med Bot|Plaga med Bot]], удзельнік [[user:MocnyDuham|MocnyDuham]] не атрымаў сцяга [[:ru:Википедия:Ревизоры|схавальніка]] '''Добрыя артыкулы:''' Абраны артыкул [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе]] '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[27 красавіка]] 2026 у Беларускіх Вікікрыніцах агульная колькасць [[:be:s:Катэгорыя:Аўтары|аўтараў]] дасягнула [[:be:s:Адмысловае:Statistics|1000]] * У красавіку сцяг [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт на статус адміністратара Удзельнік:Plaga med|адміністратара інтэрфейсу]] ў Вікіслоўніку атрымаў на 6 месяцаў удзельнік [[user:Plaga med|Plaga med]] ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Статыстыка:''' * У сакавіку створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-04-01|154 артыкулы]], у красавіку — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01|104 артыкулы]] '''Добрыя артыкулы:''' Выстаўлены кандыдатам артыкул [[:be-tarask:Выдрыца (урочышча)|Выдрыца (урочышча)]] </onlyinclude> == Гл. таксама == * [[Вікіпедыя:Супольнасць/Вікіжыццё/Архіў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць| ]] 2036tl4glianzg8eydfu231hh8mie41 0 666126 5135300 5009711 2026-05-03T12:43:19Z ~2026-26782-84 167566 /* Біялогія */ арфаграфія 5135300 wikitext text/x-wiki {{external media |topic = |image1 =[https://s10.stc.yc.kpcdn.net/share/i/4/1662641/wr-750.webp Фотаздымкі, зробленыя фатографам «Камсамольскай праўды» Паўлам Марцінчэкам у сакавіку 2016.] |image2 = [https://ctv.by/sites/default/files/inarticle/loshad_przhevalskogo_28032023_3.jpg Табун, зняты з дрона супрацоўнікамі Палескага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка ў лютым 2023.] }} '''[[Конь Пржавальскага]]''' для [[Беларусь|Беларусі]] — інтрадукаваны від сысуноў, прадстаўнік беларускай фаўны [[Коневыя|коневых]]. == Гісторыя == Гісторыя коней Пржавальскага ў Беларусі пачалася з коней, якія былі выпушчаны заолагамі ў [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|Чарнобыльскай зоне]] на тэрыторыі Украіны<ref name="ЛПВ">Валерий Домбровский: [https://wildlife.by/science/standpoint/valeriy-dombrovskiy-loshadi-przhevalskogo-v-belarusi-sleduet-pridat-okhrannyy-status/ «Лошади Пржевальского в Беларуси следует придать охранный статус»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201126190126/https://www.wildlife.by/science/standpoint/valeriy-dombrovskiy-loshadi-przhevalskogo-v-belarusi-sleduet-pridat-okhrannyy-status/ |date=26 лістапада 2020 }} {{ref-ru}}</ref>. Гэтыя асобіны былі нашчадкамі коней, прывезеных з паўночнага захаду Кітая ў запаведнік «Асканія-Нова» для спробы ўзнавіць гэты від, страчаны ў прыродным асяроддзі. З часам з-за рэгулярных пажараў у Зоне і некантраляванага [[браканьерства]] на тэрыторыі табуны коней усё больш і больш пачалі ссоўвацца ў бок беларускай мяжы, а потым і цераз яе<ref name="ЛПВ"/>. У 2007 годзе дзве самкі з самцом перайшлі на беларускую тэрыторыю<ref name="ІЛП">[https://www.kp.by/daily/26954.7/4006950/ Исчезающие лошади Пржевальского неожиданно обосновались в Беларуси. Только посмотрите на них!]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Тэхнічна называць гэтых коней выключна беларускімі нельга, паколькі перыядычна яны выкарыстоўваюць і ўкраінскую тэрыторыю, з-за гэтага ж нельга і дакладна палічыць іх колькасць і межы выкарыстаных імі ўчасткаў, бо мусіць быць створана міждзяржаўная група для адначасовага і комплекснага вывучэння ўсёй Чарнобыльскай папуляцыі коней<ref name="ЛПВ"/>. У 2023 годзе конь Пржэвальскага быў унесены ў [[Чырвоная кніга Беларусі|Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20230321/1679396009-kanya-przhevalskaga-unesli-u-chyrvonuyu-knigu-belarusi |title=Каня Пржавальскага ўнеслі ў Чырвоную кнігу Беларусі |access-date=13 ліпеня 2024 |archive-date=13 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240713071324/https://zviazda.by/be/news/20230321/1679396009-kanya-przhevalskaga-unesli-u-chyrvonuyu-knigu-belarusi |url-status=dead }}</ref>. == Сучасная папуляцыя == Папуляцыя коней Пржавальскага ў зоне адчужэння Чарнобыльскай АЭС з’яўляецца адной з самых вялікіх у свеце, але пакуль не вядома дакладна, якая яе частка стала жыве на тэрыторыі Беларусі. Акрамя гэтага трэба адзначыць, што толькі ў Манголіі і Чарнобыльскай зоне цяпер існуюць сапраўды «дзікія» папуляцыі гэтых коней. У астатніх месцах яны або ўтрымліваюцца зусім у няволі, або ўвесь ці некаторы час года ўтрымліваюцца ў вальерах рознай плошчы. З іншага боку, вальерызацыя памагае пазбегнуць гібрыдызацыі са свойскімі конямі, чаго не ўдалося выключыць у Чарнобыльскай папуляцыі. Назіранне за чарнобыльскімі конямі дало звесткі, што там прысутнічаюць коні з выразна [[гібрыд]]ным [[фенатып]]ам (адной з прыкмет, напрыклад, з’яўляецца доўгая грыва). Ёсць верагоднасць, што ДНК-даследванні пакажуць, што там не засталося ніводнай асобіны з чыстым [[генатып]]ам, але рэсурсаў на такі аналіз пакуль не выдаткавалі. Тым часам пакуль вучоныя абмяркоўваюць, як захаваць від хоць бы фенатыпічна<ref name="ІЛП"/>. Экалагічна табуны коней Пржавальскага ў Чарнобыльскай зоне адаптаваліся выдатна: яны выкарыстоўваюць напаўразбураныя будынкі выселеных населеных пунктаў для аховы ад непагадзі, распрацавалі ўласную бліскучую тактыку барацьбы супраць буйных драпежнікаў — рысі і ваўка, а таксама добра адчуваюць сябе на травяным рацыёне метлюжковых, якія растуць у зоне<ref name="ЛПВ"/>. Больш-менш стала на беларускай частцы чарнобыльскай зоны жывуць тры невялікіх табуны. Табун звычайна складаецца з невялікай сям’і: 4 — 5 дарослых жарабіц з нашчадкамі і адзін жарабец на чале статка. Жарабцы, якія дасягнулі сталасці, з табуна выганяюцца і жывуць паасобку або фармуюць сваю халасцяцкую групу<ref name="ІЛП"/>. == Біялогія == Цэнтрам актыўнасці гэтых жывёл у Беларусі з’яўляюцца закінутыя вёскі пасярод лесу, вакол якіх размешчаны невялікія зарастаючыя палі. Пры гэтым коні без праблем заходзяць даволі глыбока ў лес. З беларускага боку ёсць вельмі шырокія былыя сельскагаспадарчыя ўгоддзі, якія яшчэ не паспелі зарасці. Аднак коні Пржэвальскага туды не выходзяць. Яны любяць шырокія супрацьпажарныя прасекі ў лесе і ахвотна выкарыстоўваюць чалавечыя пабудовы. Перш за ўсё гэта закінутыя, але яшчэ не цалкам разбурана стайні і кароўнікі, якія служаць жывёлам хованкай ад непагадзі, часцей зімой, але і летам таксама<ref>[https://greenbelarus.info/articles/06-03-2017/loshad-przhevalskogo-obosnovalas-v-chernobylskoy-zone-pochemu-vazhno-vzyat-vid Лошадь Пржевальского обосновалась в Чернобыльской зоне: почему важно взять вид под охрану в Беларуси] {{ref-ru}}</ref>. Ва ўмовах ПДРЭЗ прадстаўнікі віду прыстасаваліся да сілкавання мясцовымі відамі раслін. Выяўлена, што яны ядуць такія віды, як {{bt-bellat|асака ранняя|Carex praecox}}, {{bt-bellat|каласнец безасцюковы|Bromopsis inermis}}, {{bt-bellat|метлюжок вузкалісты|Poa angustifolia}}, {{bt-bellat|аўсяніца палеская|Festuca polesica}}, {{bt-bellat|аўсяніца авечая|Festuca ovina}}, {{bt-bellat|пажарніца наземная|Calamagrostis epigeios}} і {{bt-bellat|пырнік паўзучы|Elytrigia repens}}. У зімовы перыяд адзначана абскубванне галінак яблынь-дзічак, маладых бярозак, вярбы, хвоі, верхавін палыну звычайнага. Коні Пржэвальскага ахвотна ўжываюць у корм апалыя яблыкі ў садах выселеных вёсак, пра што сведчаць густыя ўсходы яблынек у чэрвені на купках конскага гною<ref>[https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5/%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%8B%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%B4%D1%8C-%D0%BF%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE/ ЛОШАДЬ ПРЖЕВАЛЬСКОГО (Equus ferus przewalskii)]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. У зімовы час таксама адзначана {{нп3|цебянёўка||ru|Тебенёвка}}. {{зноскі}} == Літаратура == * Дерябина Т. Г. «С новым видом?» / Родная прырода, 2010, № 7. с. 10-13 * Дерябина Т. Г. «Лошадь Пржевальского в Беларуси» / Лесное и охотничье хозяйство. 2016. № 2. с. 43-47. * Соколов И. И. «Копытные звери» / Фауна СССР. Млекопитающие, т. 1, в. 3. Москва-Ленинград, 1959 с. 52-63 * Bennet D., Hoffmamm R. S. «Equus caballus»/ Mammalian Species. 1999, № 628, pp.&nbsp;1–14 * Knowles J., Wakefield S. «Przewalski’s Horses» / Zebras, Asses, and Horses. An Action Plan for the Conservation of Wild Equids". 1992. pp.&nbsp;21–23 * Дерябина Т. Г. «Лошадь Пржевальского (Equus ferus przewalskii Polj., 1881) в условиях белорусской зоны отчуждения Чернобыльской АЭС» / Вісті Біосферного заповідника «Асканія-Нова», том 17, 2015. С.54-59 {{Капытныя Беларусі}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Коневыя]] [[Катэгорыя:Сысуны Беларусі]] 6tui6s3jlcysrquhzpnkki9xkfi6z8w 0 681731 5135348 4832070 2026-05-03T15:04:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5135348 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Меркулавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Чачэрскі раён]] |Уключае = 13 населеных пунктаў |Сталіца = [[Меркулавічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1060 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = http://www.chechersk.gomel-region.by/ru/merkul-sil/ |Заўвагі = }} '''Ме́ркулавіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Чачэрскі раён|Чачэрскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) [[Меркулавічы]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Гарадзецкі раён|Гарадзецкага раёна]] [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]]. З 4 жніўня 1927 года ў складзе [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Рагачоўскім раёне БССР. З 5 красавіка 1936 года ў складзе Чачэрскага раёна БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 29 кастрычніка 1959 года ў склад сельсавета з [[Глыбочыцкі сельсавет|Глыбочыцкага сельсавета]] перададзены 5 населеных пунктаў ([[Алёс]], [[Батвінава]], [[Ветвіца (Чачэрскі раён)|Ветвіца]], [[Красніца (Чачэрскі раён)|Красніца]] і [[Прычалесня]])<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 кастрычніка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 16.</ref>. З 25 снежня 1962 года сельсавет у складзе [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскага раёна]]. 28 ліпеня 1964 года ў склад [[Прыбарскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)|Прыбарскага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты ([[Выдрыца (Буда-Кашалёўскі раён)|Выдрыца]], [[Зялёны Краж (Буда-Кашалёўскі раён)|Зялёны Краж]], [[Новафундамінка]] і [[Фундамінка]])<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 28 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 31 (1071).</ref>. З 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Чачэрскага раёна. 13 лістапада 1987 года скасаваны пасёлак [[Шэрахаў]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 13 лістапада 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 9 (1923).</ref>, 29 снежня 2018 года — пасёлак [[Алёс]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D919g0093567&p1=1 Решение Чечерского районного Совета депутатов от 29 декабря 2018 г. № 36 Об упразднении сельского населенного пункта Чечерского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (14 населеных пунктаў) — 1372 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 95,8 % — [[беларусы]], 3,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (13 населеных пунктаў) — 1060 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=31 сакавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Меркулавіцкі сельсавет}} {{Чачэрскі раён}} [[Катэгорыя:Меркулавіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Гарадзецкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Буда-Кашалёўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 6yix8pc9dbydqovi5t4443nf6bzikv7 0 691788 5135596 3957052 2026-05-04T08:55:57Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Мультфільмы для дарослых]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135596 wikitext text/x-wiki {{мультфільм |Назва=Я страціла сваё цела |Арыгінал = J'ai perdu mon corps |Час= 81 хв. |Прэм'ера=2019 |Зборы= 1 136 431 [[Долар ЗША|дол.]] }} '''«Я страціла сваё цела»''' ({{lang-fr|J'ai perdu mon corps}}) — [[Францыя|французскі]] анімацыйны фільм для дарослых студыі «[[Xilam Animation]]» [[2019]] года. Пераможца прэміі [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]] (2019) у намінацыі «Найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм». ==Сюжэт== Гісторыя Навуфеля, які закаханы ў Габрыэль. А ў другой частцы горада адсечаная рука ўцякае з лабараторыі, вырашыўшы зноў знайсці сваё цела. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Imdb title|tt9806192}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Navbox |title = Узнагароды мультфільма «Я страціла сваё цела» |list1 = {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія «Эні» за найлепшы незалежны анімацыйны фільм}} }} [[Катэгорыя:Мультфільмы Францыі]] [[Катэгорыя:Мультфільмы 2019 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на французскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Джон Паўэл]] [[Катэгорыя:Мультфільмы для дарослых]] e0f4t1d88fwo6vcapejud3a8jyzaofj 5135621 5135596 2026-05-04T09:40:29Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135621 wikitext text/x-wiki {{мультфільм |Назва=Я страціла сваё цела |Арыгінал = J'ai perdu mon corps |Час= 81 хв. |Прэм'ера=2019 |Зборы= 1 136 431 [[Долар ЗША|дол.]] }} '''«Я страціла сваё цела»''' ({{lang-fr|J'ai perdu mon corps}}) — [[Францыя|французскі]] анімацыйны фільм для дарослых студыі «[[Xilam Animation]]» [[2019]] года. Пераможца прэміі [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]] (2019) у намінацыі «Найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм». ==Сюжэт== Гісторыя Навуфеля, які закаханы ў Габрыэль. А ў другой частцы горада адсечаная рука ўцякае з лабараторыі, вырашыўшы зноў знайсці сваё цела. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Imdb title|tt9806192}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Navbox |title = Узнагароды мультфільма «Я страціла сваё цела» |list1 = {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія «Эні» за найлепшы незалежны анімацыйны фільм}} }} [[Катэгорыя:Мультфільмы Францыі]] [[Катэгорыя:Мультфільмы 2019 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на французскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Джон Паўэл]] [[Катэгорыя:Мультфільмы для дарослых]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] 2sa3upjof4n674yrxkpsv3do6vghdvv 0 696820 5135606 4545035 2026-05-04T09:08:21Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135606 wikitext text/x-wiki {{Фільм|Выява=Grown Ups english logotype.png}} '''«Дарослыя»''' ({{lang-en|Grown Ups}}) — [[Кінакамедыя|камедыйны фільм]] рэжысёра {{не перакладзена 5|Дэніс Дуган|Дэніса Дугана|en|Dennis Dugan}} з [[Адам Сэндлер|Адамам Сэндлерам]] у галоўнай ролі. У жніўні 2013 года выйшаў працяг — «{{не перакладзена 5|Дарослыя 2|Дарослыя 2|en|Grown Ups 2}}». {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}}{{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Кінакамедыі ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2010 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] ds1ylit6yzdivkqd696iyva8yca621p 0 702798 5135568 4561111 2026-05-04T07:24:13Z Rymchonak 22863 5135568 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Андэн}} {{Асоба}} '''Міні Андэн''' ({{lang-sv|Susanna «Mini» Andén}}; нар. {{ДН|7|6|1978}}, {{МН|Стакгольм||}}) — шведская фотамадэль і актрыса. == Біяграфія == Сюзана Андэн нарадзілася 7 чэрвеня 1978 года ў Стакгольме, Швецыя. Мянушку Міні Сюзанна атрымала яшчэ ў дзяцінстве. З 5 да 18 гадоў прафесійна займалася катаннем на каньках. З 15 гадоў працуе ў мадэльным агенцтве Elite. З’яўлялася на вокладцы шматлікіх часопісаў, у тым ліку Vogue, Marie Claire, Cosmopolitan, ELLE, Maxim. Здымалася ў рэкламных кампаніях Calvin Klein, Donna Karan, BCBG, Louis Vuitton, Hugo Boss і Gucci. Таксама некалькі разоў уваходзіла ў каталог Victoria’s Secret. У цяперашні час з’яўляецца асобай духаў [[Джорджа Армані]] «Armani Code для жанчын EDP». У 2001 годзе была суддзёй на конкурсе прыгажосці Міс Сусвет. Здымалася ў рэкламе Clairol’s Natural Instincts Haircolor (2004), Schwarzkopf Soyance (2010). {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-03-14}} {{DEFAULTSORT:Андэн}} m7qql9z4n32zi55ayrlvk9mk6bbmltu 0 709318 5135604 5050534 2026-05-04T09:04:52Z Neptune, the Mystic 76606 /* Дыскаграфія */ New album (https://bravewords.com/news/venom-to-release-into-oblivion-album-in-may-lay-down-your-soul-video-streaming/) 5135604 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = {{flatlist| * 1978–1992 * 1995–2002 * 2005–цяпер}} }} '''Venom''' (з англ. — Яд/злоба) — брытанскі метал-гурт, утвораны ў 1979 годзе. Нараўне з [[Motörhead]], якія аказалі на Venom самы непасрэдны ўплыў, з’яўляюцца адной з прота-трэшавых каманд, але пры гэтым, як і [[Mercyful Fate]], адносіцца да першай хвалі [[блэк-метал]]а. Venom аднымі з першых пачалі выкарыстоўваць сатанінскую тэматыку тэкстаў і сатанінскую сімволіку на сцэне, хаця пазней удзельнікі гурта заяўлялі, што гэта быў камерцыйны ход, і яны не з’яўляюцца прыхільнікамі [[сатанізм]]у. Многія трэш-, блэк- і дэз-метал-гурты, такія як [[Mayhem]], [[Slayer]], [[Anthrax]], [[Testament]], [[Exodus (гурт)|Exodus]], [[Morbid Angel]], [[Sepultura]], [[Celtic Frost]], [[Metallica]], [[Megadeth]] чэрпалі натхненне ў песнях Venom. Песня «Mayhem with Mercy» (з англ. «Міласціва знявечыць») дала назву вядомаму блэк-метал-гурту [[Mayhem]]. == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Welcome to Hell'' (1981) * ''Black Metal'' (1982) * ''At War with Satan'' (1984) * ''Possessed'' (1985) * ''Calm Before the Storm'' (1987) * ''Prime Evil'' (1989) * ''Temples of Ice'' (1991) * ''The Waste Lands'' (1992) * ''Cast in Stone'' (1997) * ''Resurrection'' (2000) * ''Metal Black'' (2006) * ''Hell'' (2008) * ''Fallen Angels'' (2011) * ''From the Very Depths'' (2015) * ''Storm the Gates'' (2018) * ''Into Oblivion'' (2026) {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Блэк-метал-гурты]] [[Катэгорыя:Трэш-метал-гурты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Хэві-метал-гурты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1979 годзе]] 7xn1zna2hnj82b0uigaizp9wmnztymo 0 721130 5135360 4761694 2026-05-03T15:33:46Z JerzyKundrat 174 5135360 wikitext text/x-wiki {{Праваслаўная епархія|Карта=}}'''Галіцкая мітраполія''' — утвораная ў [[1302]] ([[1303]]) мітраполія [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстантынопальскай праваслаўнай царквы]], якой падпарадкоўваліся Галіцкая, Перамыская, [[Уладзімірская і Берасцейская епархія (праваслаўная)|Уладзімірская]], Холмская, Луцкая і Тураўская епархіі. Як мітраполія з перапынкамі праіснавала да [[1347]] г., калі была ператворана ў звычайную епархію Кіеўскай мітраполіі. Адноўлены ў [[1371]] г., а ў [[1401]] г. у трэці раз падпарадкаваны Кіеўскай мітраполіі. == Гісторыя == === У часы Царства Рускага === У канцы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]] ў сувязі з заняпадам [[Кіеў|Кіева кіеўскі]] мітрапаліт Кірыл III і яго наступнік Максім фактычна перайшлі ва [[Вялікае княства Уладзімірскае|Уладзіміра-Суздальскае княства]], якое было галоўным канкурэнтам [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]] за спадчыну [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Таму князі [[Леў Данілавіч]] і яго наступнік [[Юрый Львовіч]] хадайнічалі [[Патрыярх Канстанцінопальскі|перад Канстанцінопальскім патрыярхам аб]] утварэнні новай мітрапаліты для паўднёва-заходніх рускіх княстваў, у прыватнасці, Галіцка-Валынскага. У [[1302|1302-1303 гадах]] Канстанцінопальскі [[1303|патрыярх]] Афанасій I і візантыйскі імператар [[Андронік II Палеалог]] выдалі грамату, паводле якой Галіцкая епархія атрымала статус мітраполіі. Уключала Галіцкую, Пярэмышльскую, [[Уладзімірская і Берасцейская епархія (праваслаўная)|Уладзімірскую]], Холмскую, Луцкую і Тураўскую епархіі. Яна атрымала нумар 81 у дыптыху мітрапалітаў [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстантынопальскай праваслаўнай царквы]] . Першым мітрапалітам Галіцыі быў грэк Ніфант ({{Пам}} 1305 г.), Успенскі сабор у Галічы — галоўны храм. [[Файл:Mitropolit_petr_of_Moscow.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Mitropolit_petr_of_Moscow.jpg/220px-Mitropolit_petr_of_Moscow.jpg|справа|міні|[[Пётр (мітрапаліт Кіеўскі)|Пётр Раценскі]]]] Князь [[Юрый Львовіч]] прапанаваў Пятру, ігумену Раценскага манастыра, заняць галіцкую кафедру, на што той пагадзіўся. Яго адправілі ў [[Канстанцінопаль]]. У гэты час памёр мітрапаліт Кіеўскі Максім, які дэ-факта знаходзіўся ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзіміры-на-Клязьме]]. Таму князь Уладзімірскі Міхаіл Яраслававіч накіраваў да патрыярха свайго кандыдата на кіеўскі прастол — Ігумена Геронція. Пасля доўгіх спрэчак, якія працягваліся да [[1308]] г., патрыярх вырашыў аб'яднаць абедзве мітрапаліты на чале з мітрапалітам Кіеўскім і ўсяе Русі, на якога ён прызначыў Пятра. Сваёй рэзідэнцыяй спачатку абраў [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір-на-Клязьмі]]<ref name="реф">{{Cite web|url=http://referat.atlant.ws/?set=referat&mc=14&cm=1130|title=Галицька митрополія, її історичний шлях творення|accessdate=17 лютого 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626173317/http://referat.atlant.ws/?set=referat|archivedate=26 червня 2012|url-status=dead}}</ref> і папрасіў палітычнага прытулку ў [[Масква|Маскве]]. У [[1331]] г. намаганнямі галіцка-валынскага князя Юрыя II (Баляслава Трайдэнавіча) і яго цесця - вялікі князь літоўскі [[Гедзімін|Гедымін]] — Канстанцінопальскі патрыярх Ісая аднавіў Галіцкую мітраполію, прызначыўшы мітрапалітам Гаўрыіла. У гэты час па заходніх землях Русі падарожнічаў мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі Феагност. Дамогся прызнання свайго першынства большасцю расійскіх епархій; толькі Галіцкая мітраполія засталася непадпарадкаванай Кіеўскай мітраполіі. Таму ў [[1332]] годзе мітрапаліт Феагност наведаў Канстанцінопаль, дзе дамогся ад патрыярха ліквідацыі Галіцкай мітраполіі. Каля [[1337|1337-1338 гадоў]] [[1338|галіцкі]] епіскап Фёдар (Феадор) знаходзіўся ў Канстанцінопалі, дзе дамогся ад патрыярха аднаўлення Галіцкай мітраполіі. Пасля смерці Фёдара ў [[1347]] годзе зноў быў адменены. === У часы Каралеўства Рускага ў саюзе з Польшчай === Пасля [[Галіцка-Валынскае княства|згасання дынастыі Раманавічаў]] у [[1340-я|1340]] -х гадах у выніку [[Вайна за галіцка-валынскую спадчыну|вайны за Галіцка-Валынскую спадчыну]] тэрыторыя Галіцкай епархіі адышла да [[Галіцка-Валынскае княства|Каралеўства Русі]], якое таксама ўзначальваў польскі кароль [[Казімір III Вялікі|Казімір III]]. Ён, не жадаючы, каб яго падданыя падпарадкаваліся залежным ад [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікага княства Маскоўскага]] мітрапалітам, накіраваў ліст Канстантынопальскаму патрыярху Філатэю з просьбай аднавіць Галіцкую мітраполію, у адваротным выпадку абяцаў перавесці ўсіх праваслаўных галічан у каталіцтва:{{Cquote|''Галіч спакон вякоў быў вядомы ўсім краінам як мітраполія, спрадвеку тут была мітрапалічая стала. Першым мітрапалітам быў, з вашага благаславення, Ніфонт, другім мітрапаліт Пётр, трэцім мітрапаліт Гаўрыіл, чацвёртым мітрапаліт Феадор. Усе яны былі на галіцкім стале ... Пастаў Антонія мітрапалітам, каб закон русінаў не прапаў і не прапаў. А калі не будзе блаславення Божага і вашага на гэтага чалавека, то не наракайце на нас: нам давядзецца хрысціць русінаў у лацінскую веру з-за адсутнасці мітрапаліта на Русі.''}} У такой сытуацыі, нягледзячы на пратэсты кіеўскага мітрапаліта [[Аляксей (мітрапаліт Кіеўскі)|Аляксея Бяконты]], які ў той час меў рэзыдэнцыю ў [[Масква|Маскве]], у [[1371]] годзе патрыярх высьвяціў прысланага кандыдата ў мітрапаліты Галіцка-Валынскі і Літоўскі - Антонія. Галіцкі мітрапаліт атрымаў права пасвячэння епіскапаў і юрысдыкцыю над Галіцкай, Перамышльскай, Тураўскай і [[Уладзімірская і Берасцейская епархія (праваслаўная)|Уладзімірскай]] епархіямі. У [[1376]] годзе вяршэнства мітрапаліта Антонія прызнаў епіскап Холмскі і Белзскі Каліст<ref name="з історії">[http://archiv.orthodox.org.ua/page-278.html З історії заснування Галицької і Львівської архієрейських кафедр] {{Архівавана}}.</ref>. У другой палове [[XIV стагоддзе|14]] — у пачатку [[XV стагоддзе|XV ст.]] праваслаўныя епіскапы [[Малдаўскае княства|Малдовы]] прызналі юрысдыкцыю Галіцкага мітрапаліта. У 1371 і 1376 гадах мітрапаліт Антоній рукапалажыў у малдаўскіх епіскапаў Іосіфа і Мялеція. Паралельна з гэтым кіеўскі мітрапаліт [[Кіпрыян (мітрапаліт Кіеўскі)|Кіпрыян]], які раней аб'яднаў Кіеўскую, Літоўскую і Маскоўскую мітраполіі, патрабаваў ад патрыярха падпарадкавання Кіеву і Галіцкай мітраполіі. У [[1391]] г. памёр мітрапаліт Антоній. Пасля яго смерці галіцкая кафедра была вакантнай каля двух гадоў. У гэты час мітрапаліт [[Кіпрыян (мітрапаліт Кіеўскі)|Кіпрыян]] падпарадкаваў Кіеўскай мітраполіі Холмскую і [[Уладзімірская і Берасцейская епархія (праваслаўная)|Ўладзімірскую епархіі]], якія знаходзіліся на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а не [[Галіцка-Валынскае княства|Каралеўства]] Рускага. У той час кароль Русі [[Ягайла|Уладзіслаў II Ягайла]] перадаў епіскапу Луцкаму і Астрожскаму Івану (Іаану) Галіцкую і Перамыскую епархіі, за што заплаціў каралю 200 грыўняў. Цар накіраваў Івана ў [[Канстанцінопаль]] як кандыдата на Галіцкі мітрапалічы прастол, але патрыярх не зацвердзіў яго з-за скаргі мітрапаліта [[Кіпрыян (мітрапаліт Кіеўскі)|Кіпрыяна]] Кіеўскага, у юрысдыкцыі якога знаходзілася Луцкая епархія, кіруючы епіскап якой не мог перайсці ў іншую мітраполію без яго згоды, а тым больш стаць мітрапалітам. Іван вярнуўся дадому і пачаў кіраваць мітраполіяй. Некаторы час Канстанцінопальскі патрыярх не перашкаджаў яму, але пазней прызначыў мітрапалітам Галіцкім Віфлеемскага біскупа Міхаіла, які, прыбыўшы ў [[Галічына|Галічыну]], спрабаваў пазбавіць Івана права кіраваць мітраполіяй <ref name="реф"/><ref name="з історії"/>. У [[1401]] г. Кіеўскі мітрапаліт [[Кіпрыян (мітрапаліт Кіеўскі)|Кіпрыян]] канчаткова дамогся ліквідацыі Галіцкай мітраполіі. Пераемнік непрызнанага мітрапаліта Івана — Сава быў скінуты ў той жа год на саборы ў [[Масква|Маскве]]. З [[1414]] года Галіцкая епархія была ператворана ў намесніцтва, прадстаўніком якога быў не епіскап, а вікарый Кіеўскага мітрапаліта. У [[1458]] годзе, пасля самавольнага падзелу Маскоўскай мітраполіі, Канстанцінопальскі патрыярх рэарганізаваў Кіеўскую мітраполію, у прыватнасці, надаўшы Кіеўскім мітрапалітам тытул «мітрапаліт Кіеўскі, Галіцкі і ўсяе Русі». == Правячыя архірэі == {{Асноўны артыкул|Мітрапаліт Галіцкі}} Мітрапаліты Галіцкія: * Ніфонт (1302 г — 1305) * Пётр (1305 г — 1326), адначасова мітрапаліт кіеўскі * Габрыэль (1326 г — 1329) * Феадор (1331 г — 1347) Мітрапаліты Галіцка-Валынскі і Літоўскі: * Антоній (1370 г — 1391) ** Іван, біскуп луцкі і белжскі (часова кіраваў у 1391 г&nbsp;— 1401 год) * Міхаіл (прызначаны Канстантынопальскім Патрыярхам паміж 1391 і 1401 гадамі, але дэ-факта не кіраваў мітраполіяй з-за супраціўлення біскупа Івана) == Глядзіце таксама == * Мітрапаліты Галіцкія * Галіцкая дыяцэзія * [[Кіеўская мітраполія]] * [[Літоўская мітраполія]] * Галіцкая архідыяцэзія == Заўвагі == <references group=""></references> == Літаратура == * {{Кніга|том=2|isbn=}} * ''[[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі|Грушевський М]]''. Історія України-Руси.&nbsp;— Т. V. * [http://archiv.orthodox.org.ua/page-278.html З історії заснування Галицької і Львівської архієрейських кафедр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090106172245/http://archiv.orthodox.org.ua/page-278.html |date=6 студзеня 2009 }} [Архівовано 6 січня 2009 у Wayback Machine.]. * ''Скочиляс Ігор''. [http://www.inst-ukr.lviv.ua/files/k-doba_4/15-skochylias.pdf Галицька митрополія XIV&nbsp;— першої половини XV століть: особливості еклезіального, правового та суспільного статусу] [Архівовано 29 квітня 2016 у Wayback Machine.]. * [https://books.google.com.ua/books?id=WKBjAAAAcAAJ&pg=PR4&lpg=PR4&dq=Gdaszycki&source=bl&ots=1HRIyF4Fay&sig=Q4ZsDxT5mCUNIsss0KSQEc24_SI&hl=uk&sa=X&ved=0ahUKEwjW7aWPvcLKAhUDtRoKHb8HCeoQ6AEIIzAC#v=onepage&q=Gdaszycki&f=false Schematismus… 1843] [Архівовано 30 січня 2016 у Wayback Machine.] {{Ref-la}} * Митрополія Галицька // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Буенос-Айрес, 1961. — Т. 4, кн. VIII : Літери Ме — На. — С. 986. — 1000 екз. * Митропія Галицька // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Буенос-Айрес, 1961. — Т. 4, кн. VIII : Літери Ме — На. — С. 987-988. — 1000 екз. [[Катэгорыя:Галіцка-Валынскае княства]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1303 годзе]] [[Катэгорыя:1303 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:Гісторыя Украіны]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] buo4v05a917g39j4voojyw1lft5kwrg 5135361 5135360 2026-05-03T15:34:48Z JerzyKundrat 174 5135361 wikitext text/x-wiki {{Праваслаўная епархія|Карта=}}'''Галіцкая мітраполія''' — утвораная ў [[1302]] ([[1303]]) мітраполія [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстантынопальскай праваслаўнай царквы]], якой падпарадкоўваліся Галіцкая, Перамыская, [[Уладзімірская і Берасцейская епархія (праваслаўная)|Уладзімірская]], Холмская, Луцкая і Тураўская епархіі. Як мітраполія з перапынкамі праіснавала да [[1347]] г., калі была ператворана ў звычайную епархію Кіеўскай мітраполіі. Адноўлены ў [[1371]] г., а ў [[1401]] г. у трэці раз падпарадкаваны Кіеўскай мітраполіі. == Гісторыя == === У часы Царства Рускага === У канцы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]] ў сувязі з заняпадам [[Кіеў|Кіева кіеўскі]] мітрапаліт Кірыл III і яго наступнік Максім фактычна перайшлі ва [[Вялікае княства Уладзімірскае|Уладзіміра-Суздальскае княства]], якое было галоўным канкурэнтам [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]] за спадчыну [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Таму князі [[Леў Данілавіч]] і яго наступнік [[Юрый Львовіч]] хадайнічалі [[Патрыярх Канстанцінопальскі|перад Канстанцінопальскім патрыярхам аб]] утварэнні новай мітрапаліты для паўднёва-заходніх рускіх княстваў, у прыватнасці, Галіцка-Валынскага. У [[1302|1302-1303 гадах]] Канстанцінопальскі [[1303|патрыярх]] Афанасій I і візантыйскі імператар [[Андронік II Палеалог]] выдалі грамату, паводле якой Галіцкая епархія атрымала статус мітраполіі. Уключала Галіцкую, Пярэмышльскую, [[Уладзімірская і Берасцейская епархія (праваслаўная)|Уладзімірскую]], Холмскую, Луцкую і Тураўскую епархіі. Яна атрымала нумар 81 у дыптыху мітрапалітаў [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстантынопальскай праваслаўнай царквы]] . Першым мітрапалітам Галіцыі быў грэк Ніфант ({{Пам}} 1305 г.), Успенскі сабор у Галічы — галоўны храм. [[Файл:Mitropolit_petr_of_Moscow.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Mitropolit_petr_of_Moscow.jpg/220px-Mitropolit_petr_of_Moscow.jpg|справа|міні|[[Пётр (мітрапаліт Кіеўскі)|Пётр Раценскі]]]] Князь [[Юрый Львовіч]] прапанаваў Пятру, ігумену Раценскага манастыра, заняць галіцкую кафедру, на што той пагадзіўся. Яго адправілі ў [[Канстанцінопаль]]. У гэты час памёр мітрапаліт Кіеўскі Максім, які дэ-факта знаходзіўся ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзіміры-на-Клязьме]]. Таму князь Уладзімірскі [[Міхаіл Яраслававіч]] накіраваў да патрыярха свайго кандыдата на кіеўскі прастол — Ігумена Геронція. Пасля доўгіх спрэчак, якія працягваліся да [[1308]] г., патрыярх вырашыў аб'яднаць абедзве мітрапаліты на чале з мітрапалітам Кіеўскім і ўсяе Русі, на якога ён прызначыў Пятра. Сваёй рэзідэнцыяй спачатку абраў [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір-на-Клязьмі]]<ref name="реф">{{Cite web|url=http://referat.atlant.ws/?set=referat&mc=14&cm=1130|title=Галицька митрополія, її історичний шлях творення|accessdate=17 лютого 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626173317/http://referat.atlant.ws/?set=referat|archivedate=26 червня 2012|url-status=dead}}</ref> і папрасіў палітычнага прытулку ў [[Масква|Маскве]]. У [[1331]] г. намаганнямі галіцка-валынскага князя Юрыя II (Баляслава Трайдэнавіча) і яго цесця - вялікі князь літоўскі [[Гедзімін|Гедымін]] — Канстанцінопальскі патрыярх Ісая аднавіў Галіцкую мітраполію, прызначыўшы мітрапалітам Гаўрыіла. У гэты час па заходніх землях Русі падарожнічаў мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі Феагност. Дамогся прызнання свайго першынства большасцю расійскіх епархій; толькі Галіцкая мітраполія засталася непадпарадкаванай Кіеўскай мітраполіі. Таму ў [[1332]] годзе мітрапаліт Феагност наведаў Канстанцінопаль, дзе дамогся ад патрыярха ліквідацыі Галіцкай мітраполіі. Каля [[1337|1337-1338 гадоў]] [[1338|галіцкі]] епіскап Фёдар (Феадор) знаходзіўся ў Канстанцінопалі, дзе дамогся ад патрыярха аднаўлення Галіцкай мітраполіі. Пасля смерці Фёдара ў [[1347]] годзе зноў быў адменены. === У часы Каралеўства Рускага ў саюзе з Польшчай === Пасля [[Галіцка-Валынскае княства|згасання дынастыі Раманавічаў]] у [[1340-я|1340]] -х гадах у выніку [[Вайна за галіцка-валынскую спадчыну|вайны за Галіцка-Валынскую спадчыну]] тэрыторыя Галіцкай епархіі адышла да [[Галіцка-Валынскае княства|Каралеўства Русі]], якое таксама ўзначальваў польскі кароль [[Казімір III Вялікі|Казімір III]]. Ён, не жадаючы, каб яго падданыя падпарадкаваліся залежным ад [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікага княства Маскоўскага]] мітрапалітам, накіраваў ліст Канстантынопальскаму патрыярху Філатэю з просьбай аднавіць Галіцкую мітраполію, у адваротным выпадку абяцаў перавесці ўсіх праваслаўных галічан у каталіцтва:{{Cquote|''Галіч спакон вякоў быў вядомы ўсім краінам як мітраполія, спрадвеку тут была мітрапалічая стала. Першым мітрапалітам быў, з вашага благаславення, Ніфонт, другім мітрапаліт Пётр, трэцім мітрапаліт Гаўрыіл, чацвёртым мітрапаліт Феадор. Усе яны былі на галіцкім стале ... Пастаў Антонія мітрапалітам, каб закон русінаў не прапаў і не прапаў. А калі не будзе блаславення Божага і вашага на гэтага чалавека, то не наракайце на нас: нам давядзецца хрысціць русінаў у лацінскую веру з-за адсутнасці мітрапаліта на Русі.''}} У такой сытуацыі, нягледзячы на пратэсты кіеўскага мітрапаліта [[Аляксей (мітрапаліт Кіеўскі)|Аляксея Бяконты]], які ў той час меў рэзыдэнцыю ў [[Масква|Маскве]], у [[1371]] годзе патрыярх высьвяціў прысланага кандыдата ў мітрапаліты Галіцка-Валынскі і Літоўскі - Антонія. Галіцкі мітрапаліт атрымаў права пасвячэння епіскапаў і юрысдыкцыю над Галіцкай, Перамышльскай, Тураўскай і [[Уладзімірская і Берасцейская епархія (праваслаўная)|Уладзімірскай]] епархіямі. У [[1376]] годзе вяршэнства мітрапаліта Антонія прызнаў епіскап Холмскі і Белзскі Каліст<ref name="з історії">[http://archiv.orthodox.org.ua/page-278.html З історії заснування Галицької і Львівської архієрейських кафедр] {{Архівавана}}.</ref>. У другой палове [[XIV стагоддзе|14]] — у пачатку [[XV стагоддзе|XV ст.]] праваслаўныя епіскапы [[Малдаўскае княства|Малдовы]] прызналі юрысдыкцыю Галіцкага мітрапаліта. У 1371 і 1376 гадах мітрапаліт Антоній рукапалажыў у малдаўскіх епіскапаў Іосіфа і Мялеція. Паралельна з гэтым кіеўскі мітрапаліт [[Кіпрыян (мітрапаліт Кіеўскі)|Кіпрыян]], які раней аб'яднаў Кіеўскую, Літоўскую і Маскоўскую мітраполіі, патрабаваў ад патрыярха падпарадкавання Кіеву і Галіцкай мітраполіі. У [[1391]] г. памёр мітрапаліт Антоній. Пасля яго смерці галіцкая кафедра была вакантнай каля двух гадоў. У гэты час мітрапаліт [[Кіпрыян (мітрапаліт Кіеўскі)|Кіпрыян]] падпарадкаваў Кіеўскай мітраполіі Холмскую і [[Уладзімірская і Берасцейская епархія (праваслаўная)|Ўладзімірскую епархіі]], якія знаходзіліся на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а не [[Галіцка-Валынскае княства|Каралеўства]] Рускага. У той час кароль Русі [[Ягайла|Уладзіслаў II Ягайла]] перадаў епіскапу Луцкаму і Астрожскаму Івану (Іаану) Галіцкую і Перамыскую епархіі, за што заплаціў каралю 200 грыўняў. Цар накіраваў Івана ў [[Канстанцінопаль]] як кандыдата на Галіцкі мітрапалічы прастол, але патрыярх не зацвердзіў яго з-за скаргі мітрапаліта [[Кіпрыян (мітрапаліт Кіеўскі)|Кіпрыяна]] Кіеўскага, у юрысдыкцыі якога знаходзілася Луцкая епархія, кіруючы епіскап якой не мог перайсці ў іншую мітраполію без яго згоды, а тым больш стаць мітрапалітам. Іван вярнуўся дадому і пачаў кіраваць мітраполіяй. Некаторы час Канстанцінопальскі патрыярх не перашкаджаў яму, але пазней прызначыў мітрапалітам Галіцкім Віфлеемскага біскупа Міхаіла, які, прыбыўшы ў [[Галічына|Галічыну]], спрабаваў пазбавіць Івана права кіраваць мітраполіяй <ref name="реф"/><ref name="з історії"/>. У [[1401]] г. Кіеўскі мітрапаліт [[Кіпрыян (мітрапаліт Кіеўскі)|Кіпрыян]] канчаткова дамогся ліквідацыі Галіцкай мітраполіі. Пераемнік непрызнанага мітрапаліта Івана — Сава быў скінуты ў той жа год на саборы ў [[Масква|Маскве]]. З [[1414]] года Галіцкая епархія была ператворана ў намесніцтва, прадстаўніком якога быў не епіскап, а вікарый Кіеўскага мітрапаліта. У [[1458]] годзе, пасля самавольнага падзелу Маскоўскай мітраполіі, Канстанцінопальскі патрыярх рэарганізаваў Кіеўскую мітраполію, у прыватнасці, надаўшы Кіеўскім мітрапалітам тытул «мітрапаліт Кіеўскі, Галіцкі і ўсяе Русі». == Правячыя архірэі == {{Асноўны артыкул|Мітрапаліт Галіцкі}} Мітрапаліты Галіцкія: * Ніфонт (1302 г — 1305) * Пётр (1305 г — 1326), адначасова мітрапаліт кіеўскі * Габрыэль (1326 г — 1329) * Феадор (1331 г — 1347) Мітрапаліты Галіцка-Валынскі і Літоўскі: * Антоній (1370 г — 1391) ** Іван, біскуп луцкі і белжскі (часова кіраваў у 1391 г&nbsp;— 1401 год) * Міхаіл (прызначаны Канстантынопальскім Патрыярхам паміж 1391 і 1401 гадамі, але дэ-факта не кіраваў мітраполіяй з-за супраціўлення біскупа Івана) == Глядзіце таксама == * Мітрапаліты Галіцкія * Галіцкая дыяцэзія * [[Кіеўская мітраполія]] * [[Літоўская мітраполія]] * Галіцкая архідыяцэзія == Заўвагі == <references group=""></references> == Літаратура == * {{Кніга|том=2|isbn=}} * ''[[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі|Грушевський М]]''. Історія України-Руси.&nbsp;— Т. V. * [http://archiv.orthodox.org.ua/page-278.html З історії заснування Галицької і Львівської архієрейських кафедр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090106172245/http://archiv.orthodox.org.ua/page-278.html |date=6 студзеня 2009 }} [Архівовано 6 січня 2009 у Wayback Machine.]. * ''Скочиляс Ігор''. [http://www.inst-ukr.lviv.ua/files/k-doba_4/15-skochylias.pdf Галицька митрополія XIV&nbsp;— першої половини XV століть: особливості еклезіального, правового та суспільного статусу] [Архівовано 29 квітня 2016 у Wayback Machine.]. * [https://books.google.com.ua/books?id=WKBjAAAAcAAJ&pg=PR4&lpg=PR4&dq=Gdaszycki&source=bl&ots=1HRIyF4Fay&sig=Q4ZsDxT5mCUNIsss0KSQEc24_SI&hl=uk&sa=X&ved=0ahUKEwjW7aWPvcLKAhUDtRoKHb8HCeoQ6AEIIzAC#v=onepage&q=Gdaszycki&f=false Schematismus… 1843] [Архівовано 30 січня 2016 у Wayback Machine.] {{Ref-la}} * Митрополія Галицька // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Буенос-Айрес, 1961. — Т. 4, кн. VIII : Літери Ме — На. — С. 986. — 1000 екз. * Митропія Галицька // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Буенос-Айрес, 1961. — Т. 4, кн. VIII : Літери Ме — На. — С. 987-988. — 1000 екз. [[Катэгорыя:Галіцка-Валынскае княства]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1303 годзе]] [[Катэгорыя:1303 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:Гісторыя Украіны]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] s2iulewxb4jpngeszrg5oevdvsg8y9b 5135362 5135361 2026-05-03T15:35:18Z JerzyKundrat 174 /* У часы Царства Рускага */ 5135362 wikitext text/x-wiki {{Праваслаўная епархія|Карта=}}'''Галіцкая мітраполія''' — утвораная ў [[1302]] ([[1303]]) мітраполія [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстантынопальскай праваслаўнай царквы]], якой падпарадкоўваліся Галіцкая, Перамыская, [[Уладзімірская і Берасцейская епархія (праваслаўная)|Уладзімірская]], Холмская, Луцкая і Тураўская епархіі. Як мітраполія з перапынкамі праіснавала да [[1347]] г., калі была ператворана ў звычайную епархію Кіеўскай мітраполіі. Адноўлены ў [[1371]] г., а ў [[1401]] г. у трэці раз падпарадкаваны Кіеўскай мітраполіі. == Гісторыя == === У часы Царства Рускага === У канцы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]] ў сувязі з заняпадам [[Кіеў|Кіева кіеўскі]] мітрапаліт Кірыл III і яго наступнік Максім фактычна перайшлі ва [[Вялікае княства Уладзімірскае|Уладзіміра-Суздальскае княства]], якое было галоўным канкурэнтам [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]] за спадчыну [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Таму князі [[Леў Данілавіч]] і яго наступнік [[Юрый Львовіч]] хадайнічалі [[Патрыярх Канстанцінопальскі|перад Канстанцінопальскім патрыярхам аб]] утварэнні новай мітрапаліты для паўднёва-заходніх рускіх княстваў, у прыватнасці, Галіцка-Валынскага. У [[1302|1302-1303 гадах]] Канстанцінопальскі [[1303|патрыярх]] Афанасій I і візантыйскі імператар [[Андронік II Палеалог]] выдалі грамату, паводле якой Галіцкая епархія атрымала статус мітраполіі. Уключала Галіцкую, Пярэмышльскую, [[Уладзімірская і Берасцейская епархія (праваслаўная)|Уладзімірскую]], Холмскую, Луцкую і Тураўскую епархіі. Яна атрымала нумар 81 у дыптыху мітрапалітаў [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстантынопальскай праваслаўнай царквы]] . Першым мітрапалітам Галіцыі быў грэк Ніфант ({{Пам}} 1305 г.), Успенскі сабор у Галічы — галоўны храм. [[Файл:Mitropolit_petr_of_Moscow.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Mitropolit_petr_of_Moscow.jpg/220px-Mitropolit_petr_of_Moscow.jpg|справа|міні|[[Пётр (мітрапаліт Кіеўскі)|Пётр Раценскі]]]] Князь [[Юрый Львовіч]] прапанаваў Пятру, ігумену Раценскага манастыра, заняць галіцкую кафедру, на што той пагадзіўся. Яго адправілі ў [[Канстанцінопаль]]. У гэты час памёр мітрапаліт Кіеўскі Максім, які дэ-факта знаходзіўся ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзіміры-на-Клязьме]]. Таму князь Уладзімірскі [[Міхаіл Яраславіч]] накіраваў да патрыярха свайго кандыдата на кіеўскі прастол — Ігумена Геронція. Пасля доўгіх спрэчак, якія працягваліся да [[1308]] г., патрыярх вырашыў аб'яднаць абедзве мітрапаліты на чале з мітрапалітам Кіеўскім і ўсяе Русі, на якога ён прызначыў Пятра. Сваёй рэзідэнцыяй спачатку абраў [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір-на-Клязьмі]]<ref name="реф">{{Cite web|url=http://referat.atlant.ws/?set=referat&mc=14&cm=1130|title=Галицька митрополія, її історичний шлях творення|accessdate=17 лютого 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626173317/http://referat.atlant.ws/?set=referat|archivedate=26 червня 2012|url-status=dead}}</ref> і папрасіў палітычнага прытулку ў [[Масква|Маскве]]. У [[1331]] г. намаганнямі галіцка-валынскага князя Юрыя II (Баляслава Трайдэнавіча) і яго цесця - вялікі князь літоўскі [[Гедзімін|Гедымін]] — Канстанцінопальскі патрыярх Ісая аднавіў Галіцкую мітраполію, прызначыўшы мітрапалітам Гаўрыіла. У гэты час па заходніх землях Русі падарожнічаў мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі Феагност. Дамогся прызнання свайго першынства большасцю расійскіх епархій; толькі Галіцкая мітраполія засталася непадпарадкаванай Кіеўскай мітраполіі. Таму ў [[1332]] годзе мітрапаліт Феагност наведаў Канстанцінопаль, дзе дамогся ад патрыярха ліквідацыі Галіцкай мітраполіі. Каля [[1337|1337-1338 гадоў]] [[1338|галіцкі]] епіскап Фёдар (Феадор) знаходзіўся ў Канстанцінопалі, дзе дамогся ад патрыярха аднаўлення Галіцкай мітраполіі. Пасля смерці Фёдара ў [[1347]] годзе зноў быў адменены. === У часы Каралеўства Рускага ў саюзе з Польшчай === Пасля [[Галіцка-Валынскае княства|згасання дынастыі Раманавічаў]] у [[1340-я|1340]] -х гадах у выніку [[Вайна за галіцка-валынскую спадчыну|вайны за Галіцка-Валынскую спадчыну]] тэрыторыя Галіцкай епархіі адышла да [[Галіцка-Валынскае княства|Каралеўства Русі]], якое таксама ўзначальваў польскі кароль [[Казімір III Вялікі|Казімір III]]. Ён, не жадаючы, каб яго падданыя падпарадкаваліся залежным ад [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікага княства Маскоўскага]] мітрапалітам, накіраваў ліст Канстантынопальскаму патрыярху Філатэю з просьбай аднавіць Галіцкую мітраполію, у адваротным выпадку абяцаў перавесці ўсіх праваслаўных галічан у каталіцтва:{{Cquote|''Галіч спакон вякоў быў вядомы ўсім краінам як мітраполія, спрадвеку тут была мітрапалічая стала. Першым мітрапалітам быў, з вашага благаславення, Ніфонт, другім мітрапаліт Пётр, трэцім мітрапаліт Гаўрыіл, чацвёртым мітрапаліт Феадор. Усе яны былі на галіцкім стале ... Пастаў Антонія мітрапалітам, каб закон русінаў не прапаў і не прапаў. А калі не будзе блаславення Божага і вашага на гэтага чалавека, то не наракайце на нас: нам давядзецца хрысціць русінаў у лацінскую веру з-за адсутнасці мітрапаліта на Русі.''}} У такой сытуацыі, нягледзячы на пратэсты кіеўскага мітрапаліта [[Аляксей (мітрапаліт Кіеўскі)|Аляксея Бяконты]], які ў той час меў рэзыдэнцыю ў [[Масква|Маскве]], у [[1371]] годзе патрыярх высьвяціў прысланага кандыдата ў мітрапаліты Галіцка-Валынскі і Літоўскі - Антонія. Галіцкі мітрапаліт атрымаў права пасвячэння епіскапаў і юрысдыкцыю над Галіцкай, Перамышльскай, Тураўскай і [[Уладзімірская і Берасцейская епархія (праваслаўная)|Уладзімірскай]] епархіямі. У [[1376]] годзе вяршэнства мітрапаліта Антонія прызнаў епіскап Холмскі і Белзскі Каліст<ref name="з історії">[http://archiv.orthodox.org.ua/page-278.html З історії заснування Галицької і Львівської архієрейських кафедр] {{Архівавана}}.</ref>. У другой палове [[XIV стагоддзе|14]] — у пачатку [[XV стагоддзе|XV ст.]] праваслаўныя епіскапы [[Малдаўскае княства|Малдовы]] прызналі юрысдыкцыю Галіцкага мітрапаліта. У 1371 і 1376 гадах мітрапаліт Антоній рукапалажыў у малдаўскіх епіскапаў Іосіфа і Мялеція. Паралельна з гэтым кіеўскі мітрапаліт [[Кіпрыян (мітрапаліт Кіеўскі)|Кіпрыян]], які раней аб'яднаў Кіеўскую, Літоўскую і Маскоўскую мітраполіі, патрабаваў ад патрыярха падпарадкавання Кіеву і Галіцкай мітраполіі. У [[1391]] г. памёр мітрапаліт Антоній. Пасля яго смерці галіцкая кафедра была вакантнай каля двух гадоў. У гэты час мітрапаліт [[Кіпрыян (мітрапаліт Кіеўскі)|Кіпрыян]] падпарадкаваў Кіеўскай мітраполіі Холмскую і [[Уладзімірская і Берасцейская епархія (праваслаўная)|Ўладзімірскую епархіі]], якія знаходзіліся на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а не [[Галіцка-Валынскае княства|Каралеўства]] Рускага. У той час кароль Русі [[Ягайла|Уладзіслаў II Ягайла]] перадаў епіскапу Луцкаму і Астрожскаму Івану (Іаану) Галіцкую і Перамыскую епархіі, за што заплаціў каралю 200 грыўняў. Цар накіраваў Івана ў [[Канстанцінопаль]] як кандыдата на Галіцкі мітрапалічы прастол, але патрыярх не зацвердзіў яго з-за скаргі мітрапаліта [[Кіпрыян (мітрапаліт Кіеўскі)|Кіпрыяна]] Кіеўскага, у юрысдыкцыі якога знаходзілася Луцкая епархія, кіруючы епіскап якой не мог перайсці ў іншую мітраполію без яго згоды, а тым больш стаць мітрапалітам. Іван вярнуўся дадому і пачаў кіраваць мітраполіяй. Некаторы час Канстанцінопальскі патрыярх не перашкаджаў яму, але пазней прызначыў мітрапалітам Галіцкім Віфлеемскага біскупа Міхаіла, які, прыбыўшы ў [[Галічына|Галічыну]], спрабаваў пазбавіць Івана права кіраваць мітраполіяй <ref name="реф"/><ref name="з історії"/>. У [[1401]] г. Кіеўскі мітрапаліт [[Кіпрыян (мітрапаліт Кіеўскі)|Кіпрыян]] канчаткова дамогся ліквідацыі Галіцкай мітраполіі. Пераемнік непрызнанага мітрапаліта Івана — Сава быў скінуты ў той жа год на саборы ў [[Масква|Маскве]]. З [[1414]] года Галіцкая епархія была ператворана ў намесніцтва, прадстаўніком якога быў не епіскап, а вікарый Кіеўскага мітрапаліта. У [[1458]] годзе, пасля самавольнага падзелу Маскоўскай мітраполіі, Канстанцінопальскі патрыярх рэарганізаваў Кіеўскую мітраполію, у прыватнасці, надаўшы Кіеўскім мітрапалітам тытул «мітрапаліт Кіеўскі, Галіцкі і ўсяе Русі». == Правячыя архірэі == {{Асноўны артыкул|Мітрапаліт Галіцкі}} Мітрапаліты Галіцкія: * Ніфонт (1302 г — 1305) * Пётр (1305 г — 1326), адначасова мітрапаліт кіеўскі * Габрыэль (1326 г — 1329) * Феадор (1331 г — 1347) Мітрапаліты Галіцка-Валынскі і Літоўскі: * Антоній (1370 г — 1391) ** Іван, біскуп луцкі і белжскі (часова кіраваў у 1391 г&nbsp;— 1401 год) * Міхаіл (прызначаны Канстантынопальскім Патрыярхам паміж 1391 і 1401 гадамі, але дэ-факта не кіраваў мітраполіяй з-за супраціўлення біскупа Івана) == Глядзіце таксама == * Мітрапаліты Галіцкія * Галіцкая дыяцэзія * [[Кіеўская мітраполія]] * [[Літоўская мітраполія]] * Галіцкая архідыяцэзія == Заўвагі == <references group=""></references> == Літаратура == * {{Кніга|том=2|isbn=}} * ''[[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі|Грушевський М]]''. Історія України-Руси.&nbsp;— Т. V. * [http://archiv.orthodox.org.ua/page-278.html З історії заснування Галицької і Львівської архієрейських кафедр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090106172245/http://archiv.orthodox.org.ua/page-278.html |date=6 студзеня 2009 }} [Архівовано 6 січня 2009 у Wayback Machine.]. * ''Скочиляс Ігор''. [http://www.inst-ukr.lviv.ua/files/k-doba_4/15-skochylias.pdf Галицька митрополія XIV&nbsp;— першої половини XV століть: особливості еклезіального, правового та суспільного статусу] [Архівовано 29 квітня 2016 у Wayback Machine.]. * [https://books.google.com.ua/books?id=WKBjAAAAcAAJ&pg=PR4&lpg=PR4&dq=Gdaszycki&source=bl&ots=1HRIyF4Fay&sig=Q4ZsDxT5mCUNIsss0KSQEc24_SI&hl=uk&sa=X&ved=0ahUKEwjW7aWPvcLKAhUDtRoKHb8HCeoQ6AEIIzAC#v=onepage&q=Gdaszycki&f=false Schematismus… 1843] [Архівовано 30 січня 2016 у Wayback Machine.] {{Ref-la}} * Митрополія Галицька // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Буенос-Айрес, 1961. — Т. 4, кн. VIII : Літери Ме — На. — С. 986. — 1000 екз. * Митропія Галицька // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Буенос-Айрес, 1961. — Т. 4, кн. VIII : Літери Ме — На. — С. 987-988. — 1000 екз. [[Катэгорыя:Галіцка-Валынскае княства]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1303 годзе]] [[Катэгорыя:1303 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:Гісторыя Украіны]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] hqu8x9zice4ur3tqwclirb0ooof0csn 5135363 5135362 2026-05-03T15:38:31Z JerzyKundrat 174 5135363 wikitext text/x-wiki {{Праваслаўная епархія|Карта=}}'''Галіцкая мітраполія''' — утвораная ў [[1302]] ([[1303]]) мітраполія [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстантынопальскай праваслаўнай царквы]], якой падпарадкоўваліся Галіцкая, Перамыская, [[Уладзімірская і Берасцейская епархія (праваслаўная)|Уладзімірская]], Холмская, Луцкая і Тураўская епархіі. Як мітраполія з перапынкамі праіснавала да [[1347]] г., калі была ператворана ў звычайную епархію Кіеўскай мітраполіі. Адноўлены ў [[1371]] г., а ў [[1401]] г. у трэці раз падпарадкаваны Кіеўскай мітраполіі. == Гісторыя == === У часы Царства Рускага === У канцы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]] ў сувязі з заняпадам [[Кіеў|Кіева кіеўскі]] мітрапаліт Кірыл III і яго наступнік Максім фактычна перайшлі ва [[Вялікае княства Уладзімірскае|Уладзіміра-Суздальскае княства]], якое было галоўным канкурэнтам [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]] за спадчыну [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Таму князі [[Леў Данілавіч]] і яго наступнік [[Юрый Львовіч]] хадайнічалі [[Патрыярх Канстанцінопальскі|перад Канстанцінопальскім патрыярхам]] аб утварэнні новай мітрапаліты для паўднёва-заходніх рускіх княстваў, у прыватнасці, [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага]]. У [[1302|1302-1303 гадах]] Канстанцінопальскі [[1303|патрыярх]] Афанасій I і візантыйскі імператар [[Андронік II Палеалог]] выдалі грамату, паводле якой Галіцкая епархія атрымала статус мітраполіі. Уключала Галіцкую, Пярэмышльскую, [[Уладзімірская і Берасцейская епархія (праваслаўная)|Уладзімірскую]], Холмскую, Луцкую і Тураўскую епархіі. Яна атрымала нумар 81 у дыптыху мітрапалітаў [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстантынопальскай праваслаўнай царквы]] . Першым мітрапалітам Галіцыі быў грэк Ніфант ({{Пам}} 1305 г.), Успенскі сабор у Галічы — галоўны храм. [[Файл:Mitropolit_petr_of_Moscow.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Mitropolit_petr_of_Moscow.jpg/220px-Mitropolit_petr_of_Moscow.jpg|справа|міні|[[Пётр (мітрапаліт Кіеўскі)|Пётр Раценскі]]]] Князь [[Юрый Львовіч]] прапанаваў Пятру, ігумену Раценскага манастыра, заняць галіцкую кафедру, на што той пагадзіўся. Яго адправілі ў [[Канстанцінопаль]]. У гэты час памёр мітрапаліт Кіеўскі Максім, які дэ-факта знаходзіўся ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзіміры-на-Клязьме]]. Таму князь Уладзімірскі [[Міхаіл Яраславіч]] накіраваў да патрыярха свайго кандыдата на кіеўскі прастол — Ігумена Геронція. Пасля доўгіх спрэчак, якія працягваліся да [[1308]] г., патрыярх вырашыў аб’яднаць абедзве мітрапаліты на чале з мітрапалітам Кіеўскім і ўсяе Русі, на якога ён прызначыў Пятра. Сваёй рэзідэнцыяй спачатку абраў [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір-на-Клязьмі]]<ref name="реф">{{Cite web|url=http://referat.atlant.ws/?set=referat&mc=14&cm=1130|title=Галицька митрополія, її історичний шлях творення|accessdate=17 лютого 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626173317/http://referat.atlant.ws/?set=referat|archivedate=26 червня 2012|url-status=dead}}</ref> і папрасіў палітычнага прытулку ў [[Масква|Маскве]]. У [[1331]] г. намаганнямі галіцка-валынскага князя Юрыя II (Баляслава Трайдэнавіча) і яго цесця — вялікі князь літоўскі [[Гедзімін|Гедымін]] — Канстанцінопальскі патрыярх Ісая аднавіў Галіцкую мітраполію, прызначыўшы мітрапалітам Гаўрыіла. У гэты час па заходніх землях Русі падарожнічаў мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі Феагност. Дамогся прызнання свайго першынства большасцю расійскіх епархій; толькі Галіцкая мітраполія засталася непадпарадкаванай Кіеўскай мітраполіі. Таму ў [[1332]] годзе мітрапаліт Феагност наведаў Канстанцінопаль, дзе дамогся ад патрыярха ліквідацыі Галіцкай мітраполіі. Каля [[1337|1337-1338 гадоў]] [[1338|галіцкі]] епіскап Фёдар (Феадор) знаходзіўся ў Канстанцінопалі, дзе дамогся ад патрыярха аднаўлення Галіцкай мітраполіі. Пасля смерці Фёдара ў [[1347]] годзе зноў быў адменены. === У часы Каралеўства Рускага ў саюзе з Польшчай === Пасля [[Галіцка-Валынскае княства|згасання дынастыі Раманавічаў]] у [[1340-я|1340]] -х гадах у выніку [[Вайна за галіцка-валынскую спадчыну|вайны за Галіцка-Валынскую спадчыну]] тэрыторыя Галіцкай епархіі адышла да [[Галіцка-Валынскае княства|Каралеўства Русі]], якое таксама ўзначальваў польскі кароль [[Казімір III Вялікі|Казімір III]]. Ён, не жадаючы, каб яго падданыя падпарадкаваліся залежным ад [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікага княства Маскоўскага]] мітрапалітам, накіраваў ліст Канстантынопальскаму патрыярху Філатэю з просьбай аднавіць Галіцкую мітраполію, у адваротным выпадку абяцаў перавесці ўсіх праваслаўных галічан у каталіцтва:{{Cquote|''Галіч спакон вякоў быў вядомы ўсім краінам як мітраполія, спрадвеку тут была мітрапалічая стала. Першым мітрапалітам быў, з вашага благаславення, Ніфонт, другім мітрапаліт Пётр, трэцім мітрапаліт Гаўрыіл, чацвёртым мітрапаліт Феадор. Усе яны былі на галіцкім стале ... Пастаў Антонія мітрапалітам, каб закон русінаў не прапаў і не прапаў. А калі не будзе блаславення Божага і вашага на гэтага чалавека, то не наракайце на нас: нам давядзецца хрысціць русінаў у лацінскую веру з-за адсутнасці мітрапаліта на Русі.''}} У такой сытуацыі, нягледзячы на пратэсты кіеўскага мітрапаліта [[Аляксей (мітрапаліт Кіеўскі)|Аляксея Бяконты]], які ў той час меў рэзыдэнцыю ў [[Масква|Маскве]], у [[1371]] годзе патрыярх высьвяціў прысланага кандыдата ў мітрапаліты Галіцка-Валынскі і Літоўскі — Антонія. Галіцкі мітрапаліт атрымаў права пасвячэння епіскапаў і юрысдыкцыю над Галіцкай, Перамышльскай, Тураўскай і [[Уладзімірская і Берасцейская епархія (праваслаўная)|Уладзімірскай]] епархіямі. У [[1376]] годзе вяршэнства мітрапаліта Антонія прызнаў епіскап Холмскі і Белзскі Каліст<ref name="з історії">[http://archiv.orthodox.org.ua/page-278.html З історії заснування Галицької і Львівської архієрейських кафедр] {{Архівавана}}.</ref>. У другой палове [[XIV стагоддзе|14]] — у пачатку [[XV стагоддзе|XV ст.]] праваслаўныя епіскапы [[Малдаўскае княства|Малдовы]] прызналі юрысдыкцыю Галіцкага мітрапаліта. У 1371 і 1376 гадах мітрапаліт Антоній рукапалажыў у малдаўскіх епіскапаў Іосіфа і Мялеція. Паралельна з гэтым кіеўскі мітрапаліт [[Кіпрыян (мітрапаліт Кіеўскі)|Кіпрыян]], які раней аб’яднаў Кіеўскую, Літоўскую і Маскоўскую мітраполіі, патрабаваў ад патрыярха падпарадкавання Кіеву і Галіцкай мітраполіі. У [[1391]] г. памёр мітрапаліт Антоній. Пасля яго смерці галіцкая кафедра была вакантнай каля двух гадоў. У гэты час мітрапаліт [[Кіпрыян (мітрапаліт Кіеўскі)|Кіпрыян]] падпарадкаваў Кіеўскай мітраполіі Холмскую і [[Уладзімірская і Берасцейская епархія (праваслаўная)|Ўладзімірскую епархіі]], якія знаходзіліся на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а не [[Галіцка-Валынскае княства|Каралеўства]] Рускага. У той час кароль Русі [[Ягайла|Уладзіслаў II Ягайла]] перадаў епіскапу Луцкаму і Астрожскаму Івану (Іаану) Галіцкую і Перамыскую епархіі, за што заплаціў каралю 200 грыўняў. Цар накіраваў Івана ў [[Канстанцінопаль]] як кандыдата на Галіцкі мітрапалічы прастол, але патрыярх не зацвердзіў яго з-за скаргі мітрапаліта [[Кіпрыян (мітрапаліт Кіеўскі)|Кіпрыяна]] Кіеўскага, у юрысдыкцыі якога знаходзілася Луцкая епархія, кіруючы епіскап якой не мог перайсці ў іншую мітраполію без яго згоды, а тым больш стаць мітрапалітам. Іван вярнуўся дадому і пачаў кіраваць мітраполіяй. Некаторы час Канстанцінопальскі патрыярх не перашкаджаў яму, але пазней прызначыў мітрапалітам Галіцкім Віфлеемскага біскупа Міхаіла, які, прыбыўшы ў [[Галічына|Галічыну]], спрабаваў пазбавіць Івана права кіраваць мітраполіяй <ref name="реф"/><ref name="з історії"/>. У [[1401]] г. Кіеўскі мітрапаліт [[Кіпрыян (мітрапаліт Кіеўскі)|Кіпрыян]] канчаткова дамогся ліквідацыі Галіцкай мітраполіі. Пераемнік непрызнанага мітрапаліта Івана — Сава быў скінуты ў той жа год на саборы ў [[Масква|Маскве]]. З [[1414]] года Галіцкая епархія была ператворана ў намесніцтва, прадстаўніком якога быў не епіскап, а вікарый Кіеўскага мітрапаліта. У [[1458]] годзе, пасля самавольнага падзелу Маскоўскай мітраполіі, Канстанцінопальскі патрыярх рэарганізаваў Кіеўскую мітраполію, у прыватнасці, надаўшы Кіеўскім мітрапалітам тытул «мітрапаліт Кіеўскі, Галіцкі і ўсяе Русі». == Правячыя архірэі == {{Асноўны артыкул|Мітрапаліт Галіцкі}} Мітрапаліты Галіцкія: * Ніфант (1302—1305) * [[Пётр (мітрапаліт Кіеўскі)|Пётр]] (1305—1326), адначасова мітрапаліт кіеўскі * Габрыэль (1326—1329) * Феадор (1331—1347) Мітрапаліты Галіцка-Валынскі і Літоўскі: * Антоній (1370 г — 1391) ** Іван, біскуп луцкі і белжскі (часова кіраваў у 1391 г&nbsp;— 1401 год) * Міхаіл (прызначаны Канстантынопальскім Патрыярхам паміж 1391 і 1401 гадамі, але дэ-факта не кіраваў мітраполіяй з-за супраціўлення біскупа Івана) == Гл. таксама == * Мітрапаліты Галіцкія * Галіцкая дыяцэзія * [[Кіеўская мітраполія]] * [[Літоўская мітраполія]] * Галіцкая архідыяцэзія == Заўвагі == <references group=""></references> == Літаратура == * {{Кніга|том=2|isbn=}} * ''[[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі|Грушевський М]]''. Історія України-Руси.&nbsp;— Т. V. * [http://archiv.orthodox.org.ua/page-278.html З історії заснування Галицької і Львівської архієрейських кафедр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090106172245/http://archiv.orthodox.org.ua/page-278.html |date=6 студзеня 2009 }} [Архівовано 6 січня 2009 у Wayback Machine.]. * ''Скочиляс Ігор''. [http://www.inst-ukr.lviv.ua/files/k-doba_4/15-skochylias.pdf Галицька митрополія XIV&nbsp;— першої половини XV століть: особливості еклезіального, правового та суспільного статусу] [Архівовано 29 квітня 2016 у Wayback Machine.]. * [https://books.google.com.ua/books?id=WKBjAAAAcAAJ&pg=PR4&lpg=PR4&dq=Gdaszycki&source=bl&ots=1HRIyF4Fay&sig=Q4ZsDxT5mCUNIsss0KSQEc24_SI&hl=uk&sa=X&ved=0ahUKEwjW7aWPvcLKAhUDtRoKHb8HCeoQ6AEIIzAC#v=onepage&q=Gdaszycki&f=false Schematismus… 1843] [Архівовано 30 січня 2016 у Wayback Machine.] {{Ref-la}} * Митрополія Галицька // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Буенос-Айрес, 1961. — Т. 4, кн. VIII : Літери Ме — На. — С. 986. — 1000 екз. * Митропія Галицька // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Буенос-Айрес, 1961. — Т. 4, кн. VIII : Літери Ме — На. — С. 987—988. — 1000 екз. [[Катэгорыя:Галіцка-Валынскае княства]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1303 годзе]] [[Катэгорыя:1303 год у Еўропе]] efkj5ins1imw3kr2mnbw42mejn1ppuw 0 721290 5135622 4219503 2026-05-04T09:41:29Z Rymchonak 22863 5135622 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Берынген}} {{НП}} '''Берынген''' ({{lang-de|Behringen}}) — пасёлак у [[Германія|Германіі]], у зямлі [[Цюрынгія]]. Насельніцтва — 3440 чал. Плошча — 78,71 км². Афіцыйны код — 16 0 63 096. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Камуны Цюрынгіі]] n2rlsuo5b9pqkvmz7rcfubqn0g020ir 0 722556 5135541 5042384 2026-05-04T06:21:31Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Blink-182]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135541 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = {{flatlist| * 1992–2005 * 2009–цяпер }} }} '''«Blink-182»''' (чытаецца як «блінк-уан-эйт-ту», стылізавана пад blink-182) — амерыканскі [[панк-рок]]-гурт, заснаваны ў [[1992 год у гісторыі музыкі|1992 годзе]] гітарыстам і вакалістам {{Не перакладзена 5|Том Дэлонг|Томам Дэлонгам|ru|Делонг, Том}}, бас-гітарыстам і вакалістам [[Марк Хопус|Маркам Хопусам]] і бубначом {{Не перакладзена 5|Скот Рэйнар|Скотам Рэйнарам|ru|Рэйнор, Скотт}} у паўночным [[Сан-Дыега]], горадзе Паўэй, [[Каліфорнія]].<ref name=":0">{{Cite web |url = http://www.mtv.com/news/1604639/how-did-blink-182-become-so-influential/ |title = How Did Blink-182 Become So Influential? |author = Montgomery J |date = 2009-09-02 |publisher = MTV. Viacom International Inc |accessdate = 2015-03-08 |archive-date = 2012-10-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121025200846/http://www.mtv.com/news/articles/1604639/how-did-blink-182-become-so-influential.jhtml |url-status = live }}</ref> == Дыскаграфія == ; Студыйныя альбомы * ''Cheshire Cat'' (1995) * ''Dude Ranch'' (1997) * ''Enema of the State'' (1999) * ''Take Off Your Pants and Jacket'' (2001) * ''Blink-182'' (2003) * ''Neighborhoods'' (2011) * ''California'' (2016) * ''Nine'' (2019) * ''One More Time...'' (2023) {{Зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1992 годзе]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы 1990-х]] [[Катэгорыя:Пераможцы MTV Video Music Awards]] [[Катэгорыя:Панк-рок-гурты ЗША]] [[Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard 200]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы 2000-х]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы 2010-х]] [[Катэгорыя:Blink-182]] 029tgxi1tu22nyd8v8to1ad89u1htet 0 725776 5135354 5034034 2026-05-03T15:29:18Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перайменаваў старонку [[Дзмітрый Міхайлавіч]] у [[Дзмітрый Міхайлавіч (князь друцкі)]] па-над перасылкай: Вырашэнне неадназначнасці 5034034 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Дзмітрый Міхайлавіч''' (1-я палова XIV ст. — пасля 1374) — князь друцкі. З роду [[Друцкія|князёў друцкіх]], сын князя [[Міхаіл Міхайлавіч|Міхаіла Міхайлавіча]]. Згаданы без імя па бацьку пад 1372 годам, калі разам з полацкім князем [[Андрэй Альгердавіч|Андрэем Альгердавічам]] удзельнічаў у паходзе на Вялікае Княства Уладзімірскае і Вялікае Княства Маскоўскае.{{sfn|Кузьмин|2007|с=57}} У 1374 годзе, напэўна, разам з малодшым братам князем [[Васіль Міхайлавіч (князь друцкі)|Васілём]] згадваецца [[Герман з Вартберга|Германам з Вартберга]] як «князі одрыскія» (''reges ... de Odriske'') у паходзе полацкага князя Андрэя Альгердавіча на ордэнскі замак [[Дынабургскі замак|Дынабург]].{{sfn|Кузьмин|2007|с=57}} Меў сыноў [[Сямён Дзмітрыевіч (князь друцкі)|Сямёна]], [[Іван Кіндыр|Івана Кіндыра]], а таксама дачку Аляксандру. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кузьмин А. В.|загаловак=Опыт комментария к актам Полоцкой земли второй половины XIII-начала XV в. (окончание)|арыгінал=|спасылка=|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Древняя Русь. Вопросы медиевистики|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2007|выпуск=|том=|нумар=4 (40)|старонкі=50-68|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|ref=Кузьмин|archiveurl=|archivedate=}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Друцкія]] dl812044u7t3glkr0hr6ubbtc23byy7 0 726517 5135396 5135269 2026-05-03T17:22:54Z Pabojnia 135280 афармленне 5135396 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Наёмніцтва ў Афрыцы пасля 1960 года}} '''Найміты ў Анголе''' ({{lang-pt|Mercenários em Angola}}) — замежнікі, якія ўдзельнічалі ў [[Грамадзянская вайна ў Анголе|грамадзянскай вайны ў Анголе]] на баку [[МПЛА]] або паўстанцаў, але не з’яўляліся кадравымі вайскоўцамі дзяржаў-інтэрвентаў ([[СССР]], [[Куба]], [[ПАР]], [[ГДР]]). Сярод наёмных спецыялістаў першапачаткова пераважалі выхадцы з [[заходні свет|заходніх краін]] і дзяржаў {{нп3|Першы свет|«першага свету»|ru|Первый мир}}, такіх як [[ЗША]], [[Вялікабрытанія]], [[Ірландыя]], [[Францыя]], [[Партугалія]] і ПАР. У 1990-я гады іх выціснулі ўраджэнцы [[Постсавецкая прастора|былых савецкіх рэспублік]], галоўным чынам расіяне і ўкраінцы. == Заходнія найміты == Дзейнасць «дзікіх гусей» прама ці ўскосна курыравалі амерыканскія спецслужбы. Пад іх кіраўніцтвам паспяхова сабраны атрад з 250 французскіх, партугальскіх і брытанскіх спецыялістаў<ref name="LIFE"/>. Як правіла заходнія найміты з’яўляліся былымі вайскоўцамі, а часам ветэранамі іншых ваенных канфліктаў (напрыклад, [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай вайны]]). Сярэдні штомесячны аклад мог залежаць ад нацыянальнасці замежніка: па расцэнках на 1976 год, калі брытанцу плацілі па 150 [[Брытанскі фунт|фунтаў]], то амерыканец атрымліваў ад 1200 да 2000 [[Долар ЗША|долараў]]. Вярбоўка праходзіла праз [[Soldier of Fortune (часопіс)|часопіс «Soldier of Fortune»]], дзе байцы альбо самі размяшчалі аб’яву аб жаданні паехаць куды-небудзь, альбо падшуквалі сабе работу з рэкламы вярбоўнікаў<ref name="закон"/>. Вербавальная кампанія праз выданне пачалася ўжо ў 1975 г., калі канфлікт толькі-толькі пачаўся. Яе запусціў брытанец [[Джон Бэнкс]], які заклікаў [[антыкамунізм|антыкамуністаў]] далучыцца да ангольскай апазіцыі, сцвярджаючы, што атрымаў фінансаванне ад [[ЦРУ]] на наёмніцкую місію ў памеры 80 тысяч долараў (як пасля высветлілася, дадзеная інфармацыя была ілжывай<ref name="auto2">{{cite book |last1=Burke |first1=Kyle |title=Revolutionaries for the Right: Anticommunist Internationalism and Paramilitary Warfare in the Cold War |date=2018 |publisher=University of North Carolina Pres |location=Chapel Hill |isbn=978-1469640747 |page=114}}</ref>). Аднак Бэнксу ўдалося перанакіраваць парадку тузіны амерыканцаў у Анголу, дзе некалькі з іх былі забіты ў баі, а астатнія ўзяты ў палон<ref>{{cite book |last1=Burke |first1=Kyle |title=Revolutionaries for the Right: Anticommunist Internationalism and Paramilitary Warfare in the Cold War |date=2018 |publisher=University of North Carolina Press |location=Chapel Hill |isbn=978-1469640747 |page=115}}</ref>. У пачатку 1990-х «дзікія гусі» працаўладкоўваліся праз паўднёваафрыканскіх пасярэднікаў, з якімі заключаліся 30-дзённыя кантракты без медыцынскай страхоўкі або кампенсацыі ў выпадку ранення або смерці. Радавым плацілі 500 [[Паўднёваафрыканскі ранд|рэндаў]] (прыкладна 150 долараў па тых часах) у дзень, капралам — 600 рэндаў, камандзірам аддзяленняў — 750, а камандаванню ўсёй групай — 900. Палову сумы выдавалі адразу, а рэшту атрымлівалі пасля завяршэння кантракту. Далей замежнікаў перакідвалі самалётамі ў зону баявых дзеянняў, часам з перасадкай у [[Намібія|Намібіі]]<ref name="браун"/>. Са слоў аўтара выдання «Soldier of Fortune» Роберта К. Браўна, арганізацыяй, кіраўніцтвам і вярбоўкай займаліся былыя афіцэры {{нп3|Узброеныя сілы ПАР|арміі ПАР|ru|Южно-Африканские национальные силы обороны}}. Ім былі згаданы палкоўнік Лэні Келару, з якім заключаўся кантракт, і капітан [[Спецпрызн|СпП]] Бакс Байз, які ўзначальваў адну з груп, што дзейнічала ў інтарэсах афіцыйнага ўрада. Да іх наймаліся нават іх суайчыннікі. Так, напрыклад, Браўн называў імёны Філа Сміта, [[Радэзійская вайна ў бушы|ветэрана з Радэзіі]] з 4-га разведвальнага палка арміі ПАР, і Фрэнка Тальяарда (абодва былі забіты ў пачатку сакавіка 1993 года ў баі з [[УНІТА]])<ref name="браун">''Роберт К. Браун.'' Хочешь жить — выкручивайся сам: воспоминания наёмника в Анголе // Солдат Удачи : журнал — № 11. — 1994.</ref>. == Супрацоўнікі ПВК == У 1990-я гады ў «гарачай кропцы» з’явіліся байцы паўднёваафрыканскай [[Прыватная ваенная кампанія|ПВК]] «[[Executive Outcomes]]». Першы час яны навучалі вайскоўцаў урадавай арміі, а крыху пазней удзельнічалі ў баявых дзеяннях, але ўжо на баку паўстанцаў, у прыватнасці, групоўкі УНІТА. У 1993 годзе арганізацыя заключыла кантракт з нафтавай кампаніяй «Ranger Oil» на ахову перавозак дарагога абсталявання для бурэння свідравін, якое знаходзілася ў ангольскім порце на паўночным захадзе краіны<ref name="merc-war">{{Cite web |url=http://www.mercenary-wars.net/books/executive-outcomes-review.html |title=Mercenary Wars. Review of 'Executive Outcomes' Against All Odds By Eben Barlow |access-date=1 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013060325/http://www.mercenary-wars.net/books/executive-outcomes-review.html |archive-date=13 кастрычніка 2014 |url-status=dead }}</ref>. == Найміты з былога СССР== {{Main|Найміты з былых савецкіх рэспублік у Афрыцы|Авіяспецыялісты былых савецкіх рэспублік у Афрыцы}} Увосень 1998 года з’явіліся першыя паведамленні аб удзеле грамадзян [[Расія|Расіі]] і [[Украіна|Украіны]] ў вайне ў Анголе. Яны пілатавалі ўдарныя верталёты [[Мі-24]], штурмавікі [[Су-25]], знішчальнікі [[МіГ-21]] і [[МіГ-23]], франтавыя бамбардзіроўшчыкі [[Су-24]] і транспартнікі. Замежнікі таксама ўдзельнічалі ў супрацьпаветранай абароне, збіваючы з [[Пераносны зенітна-ракетны комплекс|ПЗРК]] авіяцыю праціўніка. Спецыялісты з [[СНД]] служылі як ва ўрадавай арміі МПЛА, так і ў паўстанцаў УНІТА<ref name="собеседник"/>. Ангола сярод наймітаў і спецыялістаў на заробках лічылася ў тыя гады самым небяспечным месцам. Паўстанцы ў імкненні дэстабілізаваць сітуацыю і паўплываць на кіруючы рэжым збівалі грамадзянскія і ваенныя самалёты. Выжылых пілотаў альбо расстрэльвалі, альбо бралі ў закладнікі з мэтай абмяняць на сваіх палонных баевікоў або дамагчыся іншых саступак з боку ўладаў<ref name="Ангола">''Павел Мунтян.'' [https://www.kp.md/daily/27230.5/4356499/ Таинственные исчезновения, рабство, богатство, страх и риск: Как молдавские пилоты работают в Африке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220326045411/https://www.kp.md/daily/27230.5/4356499/ |date=26 сакавіка 2022 }} // [[Комсомольская правда]], 24 января 2021.</ref>. Па даных газеты «Собеседник», толькі з восені 1998 года па лета 1999 года было збіта не менш за 8 расійскіх транспартных самалётаў тыпу [[Ан-12]] і [[Ан-26]], ад 24 да 30 авіятараў трапілі ў рукі партызан<ref name="собеседник">''Владимир Воронов, Павел Мороз.'' [https://flb.ru/infoprint/2012.html Слуги смерти: Русские наёмники в Африке] // Собеседник : газета. — 28 мая 2001.</ref>. Усяго ў 90-я гады ў Анголе загінула і прапала без вестак 17 экіпажаў. Сярод іх — малдаўскі {{нп3|Ан-72||ru|Ан-72}} (на борце было шэсць авіятараў), зніклы ў снежні 1997-га<ref name="Ангола"/>. У 2000 годзе [[Служба бяспекі Украіны]] апублікавала дакумент, які сведчыць аб тым, што за год яны як мінімум 150 разоў удзельнічалі ў прамых баявых сутыкненнях, а таксама ў паветраных баях адзін супраць аднаго. Характэрна, што для ваенных лётчыкаў не было сакрэтам, з кім змагаюцца<ref name="versia">''Георгий Филин''. [https://versia.ru/byvshie-rossijskie-voennye-priznany-luchshimi-v-mire-nayomnikami Гусь в лампасах : Бывшие российские военные признаны лучшими в мире наёмниками] // Версия : газета. — 13 декабря 2014.</ref>. Усяго ў канфлікце, паводле інфармацыі выдання «Версия», зафіксаваны ўдзел не менш за 400 наёмных лётчыкаў на баку ўрадавых сіл і амаль столькі ж – на баку паўстанцаў з УНІТА. З іх загінулі не менш за сотню чалавек<ref name="versia"/>. З’яўленне тут выхадцаў былых савецкіх рэспублік, як адзначаў французскі найміт [[Боб Дэнар]], было абумоўлена стратай працоўных месцаў многімі вайскоўцамі пасля падзення [[сацыялістычныя краіны|сацблока]]<ref name="боб">''Георгий Зотов.'' [https://web.archive.org/web/20220314045017/http://africana.ru/konkurs/raboti/Zotov/BobDenar.htm Дикие гуси : Откровения легендарного "солдата удачи" Боба Денара] // Известия : газета. — 3 ноября 2001.</ref> == Крымінальны пераслед == {{main|Луандыйскі працэс}} У 1976 годзе войскам марксісцкай МПЛА і [[Кубінская інтэрвенцыя ў Анголу|саюзным кубінскім сілам]] удалося захапіць у палон 13 заходніх наймітаў, якія ваявалі за [[ФНЛА]] — траіх амерыканцаў, дзевяцярых брытанцаў і ірландца. Над імі зладзілі паказальны працэс у [[Луанда|Луандзе]], на які запрасілі заходніх назіральнікаў і журналістаў. Пасля непрацяглых слуханняў былі вынесены прысуды. Траіх брытанцаў і амерыканца прысудзілі да расстрэлу, астатніх — да доўгіх тэрмінаў пазбаўлення волі<ref name="закон">''Сергей Будылин.'' [https://zakon.ru/blog/2022/08/27/psy_vojny_s_krovavymi_mordami_luandijskij_process_nad_nayomnikami «Псы войны с кровавыми мордами». Луандийский процесс над наёмниками] // Закон.ру : социальная сеть для юристов и студентов юридических вузов. — 27 августа 2022.</ref>. == Аналіз == Чакалася, што «салдаты поспеху» змогуць пераламаць ход вайны, як гэта [[Кангалезскі крызіс|было ў Конга]]<ref name="Brogan, Patrick p. 6">Brogan, Patrick (1989), ''The Fighting Never Stopped'', New York: Vintage Books, p. 6</ref>. [[Дзяржаўны сакратар ЗША|Дзяржсакратар ЗША]] [[Генры Кісінджэр]] даверна паведамляў сваім еўрапейскім калегам: ''«200 наймітаў маглі ўтрымаць усё Бельгійскае Конга. У чэрвені 1976 года ЦРУ сказала нам, што 200 наймітаў змогуць заваяваць для нас усю Анголу»''<ref name="LIFE">''Анна Полонская.'' [https://life.ru/p/959953 Псы войны: как ЦРУ использовало наёмников для своих "грязных операций"] // Life : сетевое издание. — 19 января 2017.</ref>. Аднак надзеі не апраўдаліся<ref name="Brogan, Patrick p. 6"/>. Найміты праславіліся ў большай ступені сваёй несуцішнай жорсткасцю — не раз яны забівалі нават мясцовых саюзнікаў<ref name="LIFE"/>. Амерыканскі гісторык {{нп3|Алан Аксельрод||en|Alan Axelrod}} пісаў, што акрамя адстаўных вайскоўцаў, у Анголу прыехалі ў велізарнай колькасці людзі, далёкія ад ваеннай сферы. Сярод іх былі проста фантазёры, якія выдумалі для сябе гераічную баявую гісторыю. Яны не ведалі, як правільна карыстацца сваёй зброяй, што часта прыводзіла да самастрэлаў<ref name="Axelrod, Alan p. 77">Axelrod, Alan (2013), ''Mercenaries: A Guide to Private Armies and Private Military Companies'', Washington: CQ Press, p. 77</ref>. Называліся яшчэ дзве прычыны фіяска: у адрозненне ад сакрэтнай аперацыі ў Конга ангольскія мерапрыемствы курыравала толькі ЦРУ ([[армія]] і [[авіяцыя]] не дапамагалі з лагістыкай). У дадатак ніхто не сачыў за тым, каб найміты інструктавалі і ўзмацнялі мясцовыя ўзброеныя атрады<ref name="LIFE"/>. Прыток «салдат удачы» з постсавецкай прасторы, як адзначалі Боб Дэнар<ref name="боб"/> і расійская газета «Собеседник»<ref name="собеседник"/>, прывёў да выцяснення заходніх спецыялістаў і падзення цэн на паслугі замежнікаў (былыя савецкія вайскоўцы прасілі за сваю работу ў два разы менш за канкурэнтаў). У інтэрв’ю для журналіста выдання «Известие» Георгія Золатава Дэнар зрабіў акцэнт на змене спецыфікі наёмніцтва на [[Афрыка|афрыканскім кантыненце]]. Са слоў француза, калі''«сорак гадоў таму афрыканцы не ўмелі ваяваць, таму яны мелі патрэбу ў падтрымцы белых наймітаў — цяпер яны навучыліся страляць адзін у аднаго. Але да гэтага часу не ўмеюць кіравацца з тэхнікай. Таму ім патрабуюцца спецыялісты для абслугоўвання гармат і самалётаў: у Афрыцы дагэтуль шмат савецкага і расійскага цяжкага ўзбраення»''<ref name="боб"/>. == Гл. таксама == * [[Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Анголе]] * [[Security Advisory Services]] * [[Найміты ў Радэзіі]] == Публікацыі == * ''Вальдес, Виво Рауль.'' Ангола: крах мифа о наемниках [Текст] : [Пер. с исп.] / [Предисл. О. Игнатьева]. - Москва : Прогресс, 1978. - 93 с., 8 л. ил. : ил.; 16 см. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Найміты з былога СССР у Афрыцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Найміты ў войнах|Ангола]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Анголе]] j2lxwj3qvuxib6j8hioc2y0pobasnle 4 728990 5135494 5133287 2026-05-03T20:15:50Z JerzyKundrat 174 5135494 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} = Запыты = == Каментар == Каментар да [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&diff=5135454&oldid=5134502 гэтай праўкі] мае быць схаваны. Уклад удзельніка Için warum падобнымі каментарамі перапоўнены, гэта цягне на пажыццёвую блакіроўку, па цяперашнім часе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:15, 3 мая 2026 (+03) == Зняццё статуса "Да выдалення" з артыкула == {{закрыта}} Калі ласка, разгледзьце запыт да выдалення гэтага [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)|артыкула]]: [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0% https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%BF%D0%B0_(%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82)] - [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 17:23, 17 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Абмеркаванне трывае. Трэба чакаць вынік. Адміністратары не могуць нікога прыспяшаць і знімаць статусы без вынікаў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16309-44|&#126;2026-16309-44]] == {{закрыта}} Адміністратары, заблакуйце ўдзельніка. Лаянке не месца ў Вікіпедыі. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16262-28|&#126;2026-16262-28]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-16262-28|размова]]) 21:08, 15 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}}. Блакаванне на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:52, 16 сакавіка 2026 (+03) == [[Удзельнік:Кінапошук]] == Гэты ўдзельнік з 6 праўкамі ўжо назваў сябе адміністратарам. Трэба выпісаць яму папярэджанне. --[[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16154-63|&#126;2026-16154-63]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-16154-63|размова]]) 15:40, 14 сакавіка 2026 (+03) :вынесена папярэджанне [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:34, 14 сакавіка 2026 (+03) == Вандалізм з архівамі == Там нешта {{u|Brangiai}} навандаліў з архівамі і быў глабальна заблакаваны. Трэба паглядзець і адкаціць да часоў, як яно выглядала раней. Я пакуль моцна хварэю і мне цяжка канцэнтравацца на Вікі. Кавідагрыпы гэтыя :( --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 24 лютага 2026 (+03) :а ён спрабаваў падзяліць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023—2024|архіў]] па датах, што і зрабіў нібыта. Па сутнасці нам гэта не трэба, але і не ўпэўнены, наколькі гэта заслугоўвае блакіроўкі... Таксама пытанне, ці выдаляць тады створаныя архівы за [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023|23]] і [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2024|24]] год. Тады трэба будзе яшчэ абнавіць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/Шапка|шапку]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 14 сакавіка 2026 (+03) == Абарона старонкі [[Новая зямля (паэма)]] == Папулярная старонка з статусам добрай, ананімы ўносяць толькі вандальныя праўкі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:23, 18 лютага 2026 (+03) :{{зроблена}}, цяпер толькі аўтапацверджаныя толькі могуць правіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 18 лютага 2026 (+03) == Вандал == Серыя вандальных правак ад [[Удзельнік:The Croats]]. Таксама ХВ для створанага ім "[[Асяроддзе]]". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 15 лютага 2026 (+03) :Панове адміністрове, тып вандаліць 24 гадзіны сабе спакойна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:52, 16 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:The Croats]] заблакаваны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:15, 16 лютага 2026 (+03) == Вайна правак [[Алесь Мікус]] == Вайна правак і, здаецца, да кансэнсусу самі удзельнікі не дойдуць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:34, 2 лютага 2026 (+03) :пакуль заблакаваў магчымасць правіць. Калі ўдзельнікам @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і іншым ёсць што сказаць — кажыце, толькі пастарайцеся, калі ласка, без інсінуацый і сцісла, па справе. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 3 лютага 2026 (+03) ::''Вітанні калегам.'' ::А што дадаваць, усё ясна сказана ў абгрунтаванні правак на старонцы, пра якую мова. ::1) Вікіпедыя не месца для спасылак, дзе рэкламуюцца продажы. ::2) Сцвярджэнні павінны быць падмацаваныя, тым больш без спрэчных асабістых ацэначных характарыстык. ::3) Калі музыкнат - або дыскаграфія, або асобныя ("культурна ўплывовыя") трэкі. ::Тым больш гэта падтасоўваецца так, каб з розных бакоў наўмысна дыскрэдытаваць. Тым больш калі робіцца чалавекам прарэжымным пра чалавека, які ў краіне (ну, але гэта ўжо кантэкст). ::Астатняя "лірыка" ад удзельніка Artsiom91 да тэмы не датычыцца і рацыянальнага зерня там няшмат. Па-харошаму гэта трэба вынесці ў асобную галінку. ::Але скажу тут па сутнасці і сцісла: лічу баруканне па назвах паміж намі двума - '''карысным'''. І працу над фармулёўкамі - таксама карыснай. І не толькі для Вікіпедыі, а і ўвогуле. Высвятляюцца слабыя месцы, падкрэсліваюцца моцныя. Некаторыя артыкулы па назвах (як Нёман) робяцца без малога энцыклапедычнымі. Азарт падштурхоўвае да новых '''адкрыццяў '''(гл. Жадзены), якія ніколі б без таго не былі б зробленыя. ::Ці зробіць хто '''афлайн '''такую работу? Перакананы - не. А яна робіцца, не ў малой меры з-за таго напружання, якое (таксама афлайн) мае месца быць. ::Гэта што да ацэнкі '''па вялікім рахунку'''. ::А калі канкрэтна, то ні ў мяне, ні ў майго апанента (якога ўжо я цяпер мушу нібыта бараніць) цяпер бадай ані слоўца адсябяціны, усё абгрунтавана і нярэдка нават вытанчана. ::І не трэба тут "'''шарыкаўшчыны'''", бо маўляў камусь цяжка правяраць і ўвогуле незразумела. Калі цяжка лезці ў крыніцы - сядзіце чытайце або праходзьце міма. Заўсёды хтось кантэнт творыць, а хтось спажывае. ::Апроч таго, рэпрэсіўныя захады (як падкрэсліваў раней JerzyKundrat) не адпавядаюць прынцыпам Вікіпедыі. ::Зараз прапаную вярнуцца да тэмы гэтай галінкі і не расцякацца мысію па дрэве "у агуле". ::''Дзякуй за ўвагу, калегі.'' [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:02, 3 лютага 2026 (+03) Выкажу сваё меркаванне наконт сітуацыі з удзельнікамі. Спачатку коратка пра тое, што адбываецца апошнім часам. Прыведзены ніжэй [[#Праект рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе. Peisatai па факце проста ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча, а Için warum з-за абыякавасці іншых удзельнікаў і бяздзейнасці адміністратараў па рэалізацыі праекта рашэння пайшоў фактычна да асабістых нападак. Па сутнасці, пытанне паходжання назваў хвалюе толькі двух удзельнікаў, Peisatai і Için warum. Астатнія, хоць могуць рабіць дробныя выпраўленні і інтэграваць версіі, у тэматыцы не маюць цікавасці. [[#Адкаты Peisatai|Вялікае абмеркаванне ніжэй]], хоць і прыцягнула многіх удзельнікаў, яны выказвалі меркаванні, аднак па сутнасці іх мэта была прымірыць бакі і навязаць ім нейкае кансэнсуснае рашэнне. Аднак, у першую чаргу, менавіта самі Peisatai і Için warum, як зацікаўленыя, мусяць знайсці згоду паміж сабою і вызначыць кансэнсус. Пасярэднікі з цэлым могуць дапамагчы, аднак калі самі бакі не хочуць мірыцца, то прапановы нейкіх нейтральных версій не маюць сэнсу. Аднак, мірыць бакі мае сэнс у рэальным жыцці. У супольнасці вікіпедыі мусім кіравацца яе прынцыпамі і правіламі. Тут варта памятаць, па-першае, што сама магчымасць правіць без нейкага пацверджання і нават ананімна даецца таму, што мы [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|зыходзім з сумленнасці ўдзельнікаў]] і таго, што яны ставяць за мэту дапамагчы вікіпедыі (а не прасунуць тут свае ўласныя даследаванні, рабіць рэкламу ці падобнае). Калі ж удзельнікі сумленныя, то яны зыходзяць з сумленнасці іншых удзельнікаў, адпаведна пры несупадзенні пунктаў гледжання намагаюцца іх абмеркаваць і знайсці выйсце, якое задаволіць зацікаўленых. Так працуе [[Вікіпедыя:Кансэнсус]]. Трывалае нежаданне шукаць кансэнсус ставіць пад сумнеў сумленнасць і жаданне рэальна дапамагчы вікіпедыі (а не задавіць апанента і прасунуць свой пункт гледжання), адпаведна да такіх удзельнікаў могуць прымацца меры па абмежаванні ўдзелу ў праекце (папярэджанні, блакаванні). Канкрэтна для ўдзельнікаў Peisatai і Için warum мы бачым поўную адсутнасць жадання шукаць кансэнсус. Ніякіх спроб абмеркавання на старонках размоў удзельнікаў, старонках размоў артыкулаў. Яны не лічаць неабходным патраціць час, каб паміж сабою вырашыць якімі крыніцамі варта карыстацца, а якімі не, як лепей афармляць паходжанне назваў у артыкулах. Чаму тады іншыя мусяць траціць свой час і пытацца знайсці гэты кансэнсус за іх, неяк ацэньваць іх аргументы і крыніцы? Маю пэўныя падставы лічыць ([[Special:diff/4995709|запыта да адміністратараў ад Için warum ледзь не першай праўкай]], [[Special:diff/5049888|просьбы ўключыцца з дыскусію]], адсутнасць камунікацыі паміж Için warum і Peisatai у праекце), што асноўную сваю дыскусію ўдзельнікі вядуць па-за межамі вікіпедыі. Не бяруся ацаніць навуковы ўзровень гэтай дыскусіі, але ён відавочна вышэйшы за ўзровень вікіпедыі і яе ўдзельнікаў у гэтым пытанні. У такіх умовах спрэчка Için warum і Peisatai у вікіпедыі выглядае не як спроба палепшыць яе змест, а проста як выкарыстанне праекта як поля бітвы. Скажу пра сваё асабістае стаўленне да тэмы. Мне ад самага пачатку праўкі Peisatai не падабаліся, бо тычыліся вельмі спецыфічнай тэмы, якія цяжка было праверыць. З цягам часу назіраў, як ён часцей стаў зусім не дадаваць крыніц, а праўкі пра паходжанне дадаваць, напрыклад, у артыкулы пра асоб і прозвішчы. Сталі з’яўляцца нейкія аналогіі, падобныя карані. Умяшальніцтва Için warum і іншых удзельнікаў не асабліва палепшыла сітуацыю. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Шынкаўцы_(Гродзенскі_раён) Вось напрыклад артыкул], быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў. Нават калі адзін вучоны яўна сказаў что такая вёска магчыма мае балцкую назву, а іншы што магчыма славянскую — гэта не такая важная інфармацыя пра вёску, а хутчэй пра канцэпцыі паходжання назваў і іх пашыранасць. Трэба прызнаць, што тэма паходжання назваў у цэлым можа мець толькі нейкія гіпотэзы і канцэпцыі, і вельмі багатая на магчымыя ўласныя даследаванні, «прыцягванні за вушы». Падаванне версій паходжання (тым больш не самой назвы, а каранёў і падобных) толькі стварае ўражанне нейкай сур’ёзнасці і навуковасці, што на фоне жахлівага стану артыкулаў пра населеныя пункты быццам выглядае якасна. На мой погляд, трэба пакінуць толькі надзейнае кшталту Полацк ад ракі Палаты, усё астатняе нішчыць. У беларускай вікіпедыі не любяць блакаваць удзельнікаў, звычайна апраўдваюць іх, намагаюцца зыходзіць з сумленнасці і не рэагаваць нават на яўныя парушэнні. Апраўдваюць што вопытныя і карысныя ўдзельнікі, актыўнасць у праекце і так невялікая. Аднак, усё ж трэба мець нейкія межы, і спыняць удзельнікаў калі яны парушаюць правілы — у тым ліку і для таго, каб іншыя разумелі межы дазволенага. Таксама ледзь не агульнапрынятым стала, што любая дададзеная інфармацыя гэта добра, што нельга інфармацыю выдаляць, а толькі перафармуляваць і знайсці ёй месца. Аднак усё ж вікіпедыя гэта энцыклапедыя, якая складаецца з самадастаковых артыкулаў, а не звалка інфрамацыі, дзе трэба нешта размясціць. Зараз інфармацыі ў інтэрнэце шмат, у тым ліку на беларускай мове, і ставіцца да інфармацыі ў вікіпедыі як да нейкай вялікай каштоўнасці — гэта падыход 2000-х гадоў. Нічога страшнага калі выдаліць радок-другі, асабліва калі яны яўна парушаюць [[:ru:Википедия:Взвешенность изложения]]. Мая прапанова па выніку: прызнаць, што ўдзельнікі Peisatai і Için warum выкарыстоўваюць вікіпедыю як поле бітвы, не прымаюць яе прынцыпаў і правілаў (бо ўсяго толькі вядуць навуковую дыскусію, асноўная частка якой па-за межамі вікіпедыі), не жадаюць шукаць кансэнсус паміж сабою і прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў, толькі адцягваюць высілкі іншых і ствараюць таксічную атмасферу. '''Заблакаваць абодвух удзельнікаў бестэрмінова''' ў асноўнай прасторы назваў. Даць магчымасць толькі правіць старонкі размоў. Разглядаць магчымасць разблакавання толькі, калі яны дасягнуць паміж сабою кансэнсусу ў размовах (без аніякага ўмяшання іншых удзельнікаў). Тым часам прыбіраць зусім раздзелы "Назва" з артыкулаў пра вёскі, рэкі і азёры, як апісаў вышэй.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:28, 3 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Artsiom91]], сам сябе заблакуй, тут цішэй стане. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:38, 3 лютага 2026 (+03) ::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], тут не базар і не сценка ў падваротні. Выказвайцеся па тэме размовы і прытрымлівайцеся правіл этычных паводзін у праекце, вам ужо было папярэджанне. Вашыя асабістыя крыўды тут нікога не цікавяць і шкодзяць дыскусіі, прашу вас вынесці гэта за рамкі Вікіпедыі. Калі вы нязгодныя з выказаным вышэй — напішыце па справе. Інакш — прамаўчыце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:22, 3 лютага 2026 (+03) ::: Пра асабістыя крыўды выдумваць не трэба — тут не базар і не падваротня. Спроба распачаць дыскусію пустая, замест буры ў шклянцы вады лепш бы артыкулы правілі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:57, 3 лютага 2026 (+03) : Спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], на дадзены момант мне цалкам не зразумелы прычыны, па якіх Вы прапаноўваеце заблакіраваць удзельніка Için warum. Удзельнік Için warum пагадзіўся з праектам рашэння, прапанаваным MocnyDuham, адпаведна я не згодная з Вашым сцверджаннем, што дадзены ўдзельнік "не жадае прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў". У артыкуле "Алесь Мікус" няма нейкага вандалізма з-за якога варта некага бестэрмінова блакіраваць, акрамя таго праблема з вайной правак у адным артыкуле можа быць цалкам вырашана абмежаваннямі на рэдагаванне дадзенага артыкула. У выпадку, калі Вы бачыце, што ўдзельнік Peisatai "ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча", то можна ўзняць пытанне аб блакіроўцы дадзенага ўдзельніка на нейкі час. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 14:25, 3 лютага 2026 (+03) :пане @[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], дзякуй за меркаванне. Мне здаецца, што ў дадзеным выпадку можна спачатку абысціся пазбаўленнем сцягоў аўтадогляду, каб было прасцей кантраляваць войны правак гэтых двух удзельнікаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:26, 3 лютага 2026 (+03) :: акурат маем размову на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]], трэці месяц ужо. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:09, 3 лютага 2026 (+03) : ''Вось напрыклад артыкул, быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў.'' Тут я з вамі цалкам згодны, у артыкуле "Шынкаўцы" ў раздзеле "Назва" павінна быць толькі інфармацыя з крыніцамі, у якіх гаворка ідзе менавіта аб назве Шынкаўцы. Аднак такую практыку, пісаць усё падрад, завёў не я, а Peisatai. Ён для любога беларускага тапоніма або прозвішча (напрыклад, Маразы, Сабалі) находзіць сугучныя назвы ў Літве, а потым піша: ёсць літоўскае прозвішча такое, ёсць літоўскі тапонім такі... Усё гэта выглядае як нейкая манія. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 3 лютага 2026 (+03) ::Манія - гэта займацца персанальным '''сталкінгам''', калі што. Здаецца, няма яшчэ такога артыкула ў ВП, мо напішаце? А то толькі хвосцікам за мной следуеце, мяцёлачкай падмятаеце :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:02, 4 лютага 2026 (+03) : Artsiom91, а за што мяне блакаваць?! Назавіце хатя б адзін пункт правіл ВП, які я парушыў. Вайна правак пачалася так: Peisatai панапісваў горы ўласных даследванняў аб быццам бы паходжанні тапонімаў і прозвішчаў. Падрабязна, з канкрэтнымі прыкладамі я аб гэтым пісаў яшчэ ў маі летась тут https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Але нажаль, мясцовая супольнасць пераважна абыякава аднеслася да праблемы. Тады я пакрысе стаў выпраўляць ягоныя праўкі, якія не пацвярждаліся паказанымі там крыніцамі або не мелі крыніц увогуле. Аднак Peisatai не супакоіўся і пачаў або адмяняць мае праўкі, або зноў працягваць свае ўласныя даследванне. Я ўжо не раз пісаў і яшчэ паўтаруся: па правілах Вікіпедыі артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі нехта хоча напісаць, што нейкае назва або прозвішча паходзяць ад нейкага слова, хай прывядзе крыніцу, дзе менавіта гэта і будзе напісана. Калі Peisatai будзе трымацца гэтага правіла, вайна правак адразу спыніцца. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:25, 3 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], покуль не дайшло да парушэння правіла трох адкатаў — гэта не вайна правак, а спробы пошуку кансэнсусу. Праўце смела! Але ў каментарах да правак, калі ласка, пазбягайце грубіянства і не пераходзьце на асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:38, 3 лютага 2026 (+03) ::Перакручваеце, калега. ::Не адмяняць, а ўзгадняць, бо Вы разам з вадой у шмат якіх выпадках выплёсквалі і дзіцёнка. А таксама наўмысна згрувашчвалі надзейныя і маланадзейныя крыніцы, каб праз іх няможна было прадзерціся, гэта і ёсць Ваша мэта (вунь, Арцёма заблыталі, і просіць не мучыць яго версіямі ўвогуле). ::Пэўныя Вашы заўвагі, кажу ж, небеспадстаўныя, але цягнеце празмерна ў процілеглы бок, і даводзіцца ўзгадняць, каб не было як у брацкую магілу скінуўшы. ::Вайна правак толькі ў выпадку старонкі, пра якую тут мова, у астатніх выпадках збольшага на залатую сярэдзіну памалу выходзім. ::Не драматызуйце, граючы на публіку, тут Вам не тэлеграм. ::Пра артыкул - аргументы вышэй. Дадумванне і стыгматызацыю пакінь(це) для свайго пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03) ::: Нейкі "поток сознания", які не мае ніякага дачынення да нашай дыскусіі: ''пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант''. Адкуль вы ўсё гэта ўзялі, аб чым вы ўвогуле гаворыце? Які тэлеграм, якая лаянка? Вы сябе добра адчуваеце? Яшчэ ў маі мінулага года я прывёў мноства канкрэтных фактаў вашай хлусні https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Вы дагэтуль '''па сутнасці''' так нічога і не адказалі на гэтыя факты, бо вам няма чаго адказаць па сутнасці, няма чаго запярэчыць, толькі нейкая дэмагогія пра нейкі "тэлеграм", "прарэжымны чалавек" і г. д. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:53, 3 лютага 2026 (+03) ::::З Вашай пасільнай дапамогай памалу выпраўляем, хоць і не без цёрак. Працягваем, калега. ::::А Вы ўжо далі сабе рады размяжоўваць час напісання пастоў у тг і рэдагавання артыкулаў у ВП? :) Крута за руку злавілі ў лістападзе. Таму "праведны гнеў" міма, усе ў курсе, праехалі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:29, 4 лютага 2026 (+03) : > ''Прыведзены ніжэй [[#Праект_рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе''<br>Гэта мая віна, што я не дапрацаваў яго (было некалькі правак) і не зацвердзіў "адміністрацыйна". Калі спрэчка датычна зноў той жа тэмы - зраблю гэта на выходных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:47, 3 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], чакаем рашэнне. Трэба нешта рабіць, зачакаліся ўжо. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 15 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], спрэчка датычна не ''зноў той жа тэмы'', а артыкула [[Алесь Мікус]], так што прыйдзецца табе зусім новыя правілы прыдумляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:59, 3 лютага 2026 (+03) :::Незразумела, якія вікіпедыйныя правілы ўвогуле прапісваюць парадак стварэння такіх "праектаў", іх "адміністрацыйнае" зацвярджэнне і неабходнасць іх трымацца. :::Няхай больш дасведчаныя ўдзельнікі патлумачаць са спасылкамі. :::Здаецца, была мова, што гэта ніяк не рэгламентавана. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:23, 4 лютага 2026 (+03) :::: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. Смела праўце, пераносьце, апрацоўвайце артыкулы, таму што радасць творчасці ў тым, што дасканаласць не патрабуецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:20, 4 лютага 2026 (+03) :::: > ''якія вікіпедыйныя правілы''<br>Прапісвае жаданне не баніць удзельнікаў пасля шматмесячных спрэчак і войн правак. Таму што калі трымацца правіл існуючых - даўно б пайшлі абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:11, 4 лютага 2026 (+03) ::: Калі спрэчка не датычна той тэмы, то ніякіх правіл прыдумляць не трэба. Будзем глядзець хто пачынае вайну правак і рабіць папярэджванні/абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:14, 4 лютага 2026 (+03) :::: Калі не было парушана [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], то радыкальныя абмежавальныя дзееянні адміністратараў не могуць быць прынятыя. А на ўзроўні ''папярэджванні/абмежаванні'' гэта здзейснена ўжо. Не наракайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 4 лютага 2026 (+03) ::::: Я яшчэ не паглыбляўся ў канфлікт, проста вам адказваю на вашыя заўвагі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 4 лютага 2026 (+03) Наконта артыкула Алесь Мікус. Удзельнік Peisatai спрабуе замаўчаць, схаваць інфармацыю, якая менавіта яму не падабаецца. Чаму - здагадайцеся самі. "Аргумент" пра нейкую быццам рэкламу абсурдны: на вокладцы самой кнігі "Вітаўты і Вітарты" напісана, што гэта "Бібліятэка Свайксты". Тое, што ён напісаў гімн батальёна "Данбас" - гэта значны факт і ён можа быць адлюстраваны ў артыкуле. Прынамсі, упартае яго выдаленне з артыкула выглядае як вандалізм або цэнзура. На сайце svajksta.com яшчэ нядаўна большасць артыкулаў была падпісаная іменем Алесь Мікус. Апошнім часам ён сваё імя пад артыкуламі прыбраў. Заява, што я нібы "прарэжымны чалавек" вельмі добра харатарызуе ўдзельніка Peisatai, паказвае, што ён у сваёй дзейнасці ў ВП кіруецца выключна палітычнымі матывамі, у тым ліку і ў сваёй "лінгвістычнай" працы. Я тут яшчэ ні разу нічога не пісаў пра палітыку, а Peisatai ўжо не першы раз аб ёй гаворыць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 3 лютага 2026 (+03) ::: Біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба. Правілы аб гэтым кажуць наўпрост. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 3 лютага 2026 (+03) :::: ''біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба'' У такім выпадку, як быць з тым, што Peisatai піша ўсялякую хрэнь (пардон за маю французскую) пра прозвішчы вядомых людзей? Гэта як, нармальна? Гэта не парушае правілы наконт біяграфій сучаснікаў? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:29, 19 лютага 2026 (+03) :::: Падрабязней гл. [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03) :Гэта ж трэба так маніць. Няма ніякага гімна батальёна Данбас. А на той старонцы - заклікі купляць. Маніпуляцыі як яны ёсць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:56, 3 лютага 2026 (+03) :: <s>гэта частка тэксту схвана</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) Якія яшчэ "заклікі купляць", што за лухта?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 4 лютага 2026 (+03) :: Я не маніў, інфармацыя з украінскай ВП. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:56, 3 лютага 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Için warum]], нагадваю, што Вікіпедыя не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:06, 3 лютага 2026 (+03) :::Паглядзеў, не знайшоў. Скіньце спасылку, бо цікава. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:30, 4 лютага 2026 (+03) Добрага дня ўсім. Па-мойму, праца была ўвайшла ў нармальнае рэчышча, хаця ў апісаннях змен удзельнікі часам рэзка пішуць, але ў межах, як мне здаецца. Палітыкі невыдалення трымаюцца і добра, а рэзка пішуць не адны яны і нічога. Артыкулы дапрацоўваюцца, што толькі пра этымалогію, як заўважае пан Artsiom91, не важна -- вунь belarusenc.by у артыкулы пра вёскі піша толькі пра іх спаленне падчас вайны і фоткі абеліскаў, і нічога. Хто пра што піша, пра тое і добра. Адзінае, як здаецца, месца напружання гэта два артыкулы -- [[Аляксей Валер’евіч Дзермант|Аляксей Дзермант]] і [[Алесь Мікус]] -- чаго раптам, хто іх там ведае, але супольнасці гэта і не важна. Удзельнікаў блакаваць няма за што, але гэтыя артыкулы можна паставіць пад абарону, давесці да стэрыльна нейтральнага стану. Каб следу ідэалагічнага супрацьстаяння там не было, ніякіх тонкіх намёкаў на тоўстыя акалічнасці, ніякіх "Молатаў" і "Данбасаў" -- усё, што можа суб'ектыўна неяк пашкодзіць (бяспецы, рэпутацыі, псіхічнаму здароўю, чаму заўгодна жывога чалавека) парушае [[ВП:Біяграфіі сучаснікаў]]. А іншая праца ўдзельнікаў пазітыўная, што нешта на мяжы народнай этымалогіі, а нешта арыгінальнага даследавання -- выдаткі фармату Вікіпедыі, галоўнае, каб другасныя крыніцы былі і "на мяжы", а не "за мяжой". Часам шыкоўныя падборкі меркаванняў збіраюцца, з іх даволі ясна ўсё робіцца, гэта карысць на маю думку. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 00:19, 4 лютага 2026 (+03) :Па сутнасці '''падтрымліваю''', вышэй у падобным рэчышчы таксама напісаў. :* :Наконт статусаў '''аўтадаглядчыкаў''' - як на мяне, гэта прынцыпова нічога не мяняе, бо абодва, будучы зацікаўленыя, пільнуем, што напісаў другі на старонцы ўкладу, і рэагуем, таму "шыта-крыта" ні ў каго не праканае. :* :Наконт '''суб'ектыўнай шкоды '''рэпутацыі і бяспекі - Вашая рацыя. :Хіба ўздымаю <u>пытанне</u> пра артыкул "'''Дзермант'''", да дасведчаных знаўцаў у галіне вікіпедыйнай тэхнікі. Каб выдаліць пра той "Молат" (рэальнае выданне, калі што), нядаўна там хтось (ну ясна хто, але мова не пра тое) выдаліў а) усе згадкі аўтараў правак і б) змест зробленых імі правак ('''усё выкраслена'''). Як такое магчыма? Што гэта за паўнамоцтвы ў такога рэдагавальніка? :І прычапным вагончыкам пытаннечка - ІчынВарум (ЧамуЧаму - турэцк., нямецк.) у іншай, ранейшай галінцы абмеркавання неяк зрабіў, каб яго '''нік не высвятляўся''', а каментар заставаўся. Таксама, як такое магчыма тэхнічна? Ясна, што чалавек надае значэнне сваёй прысутнасці ў ВП (а з увагі на персаналію, ёсць думкі пра прамы ўдзел у леташняй аблаве на ВП рэдактараў, але гэта без доказу), але цікава - тэхнічная рэалізацыя такога. Прашу патлумачыць (Вас або каго яшчэ). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:46, 4 лютага 2026 (+03) ::Наконт выкрэслення гісторыі, гэта не паўнамоцтвы асобнага ўдзельніка, а статус артыкула -- патэнцыйна небяспечнага для тых, хто рэдагуе. Калісьці яго ў гэты спіс уключылі, да ўсіх халівараў і, здаецца, слушна. Калі ёсць яшчэ такія артыкулы, іх таксама можна ўключыць у спіс (заяўкі на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў|ВП:ЗС]]), гэта незваротна ў сучасных умовах. Як знікаюць подпісы не магу сказаць, трэба бачыць адкуль, можа, проста не націснуў кнопку подпісу, іншых варыянтаў не ведаю. Наконт "Молата", цытаты з яго могуць пагражаць бяспецы Дзерманта, гіпатэтычна? Калі могуць, гэта парушае [[ВП:БС]], да таго ж неправяральна, калі і будзе скан, як яго верыфікаваць, у такім разе таксама глядзіце ВП:БС, нават калі б бяспека была гарантаванай. Таксама з "Данбасам" -- можа пагражаць бяспецы Мікуса, калі, так -- гл.вышэй. У нас тут людзі выдаляюць сваё сяброўства ў [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]], проста бо ліквідаваны, хаця спісы яго адкрытыя. І маюць права. Нават калі перабольшваю, трэба спыніць вось гэта ўсё, мы можам вырашыць гэта па-за ўсімі правіламі, бо пяты слуп -- [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]], якія замінаюць ствараць энцыклапедыю. А звады замінаюць. Для блакіроўкі прычын не бачу, для зняцця сцягоў не бачу. Калі кансэнсус знайсці не выпадае, ніякі стан гэтых двух артыкулаў бакі не задавальняе, можна радыкальна, выдаліць абодва і забараніць стварэнне. Лепей кансэнсус, я супраць радыкалізму. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 4 лютага 2026 (+03) :::<s>тут не поле бітвы, рэпліка схавана</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:55, 4 лютага 2026 (+03) [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:44, 4 лютага 2026 (+03) :::Усё правільна наконт бяспекі. Падтрымліваю, каб без правакацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:55, 16 сакавіка 2026 (+03) Дарэчы, а чаму ў артыкуле "Алесь Мікус" выкарыстаны шаблон "навуковец", гэта што, жарт такі або здзек?! Які яшчэ ён навуковец?! Выпраўце хаця б гэта. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) :Пытанне мабыць да таго, хто гэты '''шаблон''' (адпачатна?) прымяніў? :* :<s>Вікіпедыя не поле бітвы</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:18, 5 лютага 2026 (+03) ::А што перашкаджае зараз гэты шаблон змяніць на адпаведны? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03) ::: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D1%83%D1%81&action=history 2 лютага 2026] [[Удзельнік:Plaga med]] змяніў налады абароны для «Алесь Мікус»: Шкодная вайна правак (Правіць=Толькі для адміністратараў, скончыцца 2 сакавіка 2026) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 5 лютага 2026 (+03) ::::змяніў на {{tl|асоба}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 6 лютага 2026 (+03) :* :Яшчэ, Вы выкарыстоўваеце спасылкі на пастаўскага краязнаўца Пракаповіча, які фінскіх моў (наколькі мне вядома) не ведае і навукоўцам не з'яўляецца, - і не маркіруеце гэтых спасылак як '''Неаўтарытэтная крыніца'''. А кніжку "Вітаўты і Вітарты" так рэгулярна маркіруеце. Вы спецыяліст у тэме антрапаніміі? Калі ласка, прад'явіце рэгаліі. Або гэта толькі прыватная думк? Ёсць крыніца - ёсць спасылка. Няхай мяне іншыя калегі паправяць, калі рацыі ў гэтым не маю. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:05, 5 лютага 2026 (+03) ::Таму што сцвярджаць, што Калачы, Маразы, Сабалі, Мазалі, Караткевіч, Карловіч і да т. п. - гэта ўсё нібыта балцкія назвы - маргінальшчына. Увогуле, упартае жаданне прадставіць, быццам у Беларусі няма іншых тапонімаў і прозвішчаў акрамя балцкіх, выглядае як нейкая неадчэпная ідэя, нейкая манія. Пракаповіч зусім не сцвярджае, што ўсе назвы вакол фінскія (некаторыя фінскія, некаторыя балцкія, большасць славянскіх). P. S. Пракаповіч, прынамсі, хаця б не з'яўляецца неаязычнікам. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03) ::: У БелВікі рады вітаць усіх, у тым ліку неаязычнікаў. [[Удзельнік:Pracar]] з гэтым згодны, так думаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:06, 5 лютага 2026 (+03) :::Карацей, ёсць крыніца - ёсць спасылка. Астатняе Вашыя эмацыйныя ацэнкі і жаданне зменшыць вартасць. Будзьце ласкавыя надалей не распачынаць вайны правак з гэтай маркіроўкай. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 03:21, 6 лютага 2026 (+03) ::::Зменшыць вартасць Мікуса? Проста смешна стала - ну якая там яшчэ можа быць вартасць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:53, 8 лютага 2026 (+03) : Удзельнік, якія дадае сцвярджэнні не падмацаваныя крыніцамі — не мае рацыі. Калі аўтар праекта нідзе не пазначаецца — не трэба гэта дадумляць. Што да тлумачэння тапонімаў, то я цалкам згодны, што часам пошук балцкага кораня пераходзіць межы. Напрыклад, вышукваць славянскія літуанізаваныя прозвішчы і пісаць у артыкулах пра відавочна славянскі тапонім дзеля паказання сувязі з балтамі — лішняе, не трэба так рабіць. Але калі паказваецца на тапонім з сапраўды такім жа коранем – гэта не ўласнае даследаванне, бо ў працах пра тапанімію не прапісваюць кожны населены пункт і гідронім, гэта проста немагчыма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:06, 7 лютага 2026 (+03) Я не зразумеў, на якой падставе [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] двойчы адмяніў маю праўку ў гэтым артыкуле, пасля чаго артыкул зноў быў абаронены?! Я дадаваў інфармацыю са спасылкай на публікацыю на сайце Arche, у чым праблема?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:30, 15 сакавіка 2026 (+03) Выдаленне ўдзельнікам JerzyKundrat двойчы запар маёй праўкі з аўтарытэтнай крыніцай з'яўляецца вандалізмам. Незразумела, чаму [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] перш чым абараняць артыкул, не адмяніў вандальныя дзеянні JerzyKundrat'а і не вярнуў маю праўку? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:34, 17 сакавіка 2026 (+03) :на дадзены момант не маю часу пільна разбірацца, хто мае рацыю, хто не. Вы (кажу пра ўсе бакі канфлікту) не можаце дамовіцца, вытрымліваць нейкі кансэнсус і не зацікаўлены ў гэтым, спробы медыяцыі з боку адміністратараў не дапамаглі. Можаце правіць сваёй падстаронцы пакуль. Гэта ўсё вымагае нямала высілкаў з боку адміністратараў, а мы таксама людзі. Пакуль што прасцей замарозіць канфлікт, каб усе бакі астылі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:55, 18 сакавіка 2026 (+03) == Перанос з выдаленнем і аб'яднаннем версій == {{закрыта}} Калі ласка, перанясіце артыкул [[Оскар Мяшчанінаў]] на [[Оскар Мешчанінаў]], трэба ў працэсе паставіць крыжым на "так, выдаліць". Напісанне праз "я" ў прозвішчы памылковае, у крыніцах не знайшоў такога. У БЭ і БСЭ уласна Оскара няма, у БСЭ ёсць цёзка па прозвішчы і праз "е", у каталогу НББ няма варыянта праз "я", хаця ёсць імя Аскар як варыянт. Варыянт Аскар рэдкі і магчыма паходзіць менавіта з Вікіпедыі, аднак, цяпер ужо яго варта пакінуць перасылкай, што ўжо зрабіў. Пасля пераносу, трэба выдаліць артыкул і потым аднавіць з усімі версіямі, каб унёсак удзельнікаў з 2015 года не быў страчаны. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 31 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 31 студзеня 2026 (+03) == Вандал == {{закрыта}} Выдаленне зместу старонкі ад [[Удзельнік:Руй Пульези]], можа, і назаўсёды варта заблакаваць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 24 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} Зрабілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 24 студзеня 2026 (+03) == proxy == {{закрыта}} Патрэбен дазвол-выключэння для рэдагавання з публічных проксі. Я так разумею, гэта адміны дзесьці такі сцяжок даюць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:11, 12 снежня 2025 (+03) :трэба разабрацца толькі, дзе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:03, 12 снежня 2025 (+03) :: Магчыма гэта сцяг "IP block exempt" у распараджэннях правамі ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:41, 12 снежня 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] , так. І мне таксама, калі ласка. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:39, 12 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} Зрабіў абодвум. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 14:03, 12 снежня 2025 (+03) == Блакіроўка за вандалізм == {{закрыта}} Вось [[Адмысловае:Contributions/Мацвей|гэтага таварыша]] варта блакануць надзейна, каб болей і ананімна не мог са свайго ip правіць і зарэгістравацца таксама. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:24, 10 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Удзельнік заблакаваны на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:03, 10 снежня 2025 (+03) == Старонкі да хуткага выдалення == Спадарства, ёсць прапанова часцей заглядваць на [[:Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення]], дзякуй --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 08:03, 30 лістапада 2025 (+03) : {{Done}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 снежня 2025 (+03) == Абарона [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] == {{закрыта}} Вітаю. Шмат дзе ўжыты [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] і да яго дацягнулася вандальная рука ўжо, напэўна, варта абараніць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:42, 12 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:09, 12 лістапада 2025 (+03) == Меры абароны ад удзельніка Ohlumon: сістэматычны падлог крыніц == У 2023 годзе Расійская вікіпедыя бестэрмінова заблакавала ўдзельніка Ohlumon за сістэматычны падлог крыніц: https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#h-Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2-20230417174100 Ёсць прапанова распаўсюдзіць гэта і на беларускую Вікіпедыю. Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва "Жировичи". Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася "«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви". І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца? Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы. Апрача сістэматычнага падлогу крыніц, за ўдзельнікам Ohlumon заўважана, што беларускай мовы ён не ведае, спасылкі, нават калі яны валідныя, афармляе неахайна, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без пераправеркі, перакладае ў тым ліку і спасылкі (то бок тое, што перакладаць ні ў якім разе не трэба). У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне "Православной энциклопедии" Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 01:58, 10 лістапада 2025 (+01) : Пане @[[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], асабіста я чуў пра сітуацыю ў ру вікі. Але мне здаецца няправільным і нават неадпаведным правілам блакіраваць чалавека за дзейнасць у іншым моўным раздзеле. Было бы нядрэнна прааналізаваць унёсак удзельніка ў гэтым раздзеле, а вы, я так зразумеў, спасылаецеся на адпаведныя артыкулы ў ру вікі. Я асабіста не магу зараз абяцаць, што займуся такім аналізам. Калі нехта можа разабраць, будзе карысна для дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:28, 10 лістапада 2025 (+03) : БелВікі — талерантны праект, няхай усе ахвотныя правяць смела! Блакіроўка — надзвычайная мера, тут падстаў для яе няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 10 лістапада 2025 (+03) ::Апрача блакіроўкі ёсць і іншыя меры. Напрыклад, зняцце сцягу аўтадаглядчыка. Калі аўтар рэгулярна ўпісвае ў Вікіпедыю недаставерную інфармацыю ды яшчэ і распальвае міжнацыянальную варожасць, то варта ягоную творчасць тым ці іншым чынам абмежаваць. Талеранцыя да антыяўрэйскіх стэрэатыпаў - гэта вельмі характэрная для Беларусі рыса. Але хацелася б ствараць іншую Беларусь. Без крывавых наветаў, напрыклад. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:06, 11 лістапада 2025 (+03) :Я спасылаюся на артыкулы ў беларускай вікіпедыі. Усе тыя ж практыкі, за якія ўдзельнік Ohlumon быў забанены ў расійскамоўнай вікіпедыі, ён выкарыстоўвае і ў беларускай. Ён рэгулярна распаўсюджвае антысеміцкую прапаганду: дзесьці пераказвае ці цытуе антысемітаў (без крытычнай дыстанцыі), а дзесьці проста прыдумляе ад сябе нейкую "цытату". Глядзіш у крыніцу - там гэтай цытаты няма. Гэта падлог. І такімі падлогамі Ohlumon займаецца рэгулярна. Што з гэтым рабіць, можна абмяркоўваць. Калі ў адміністратараў і мадэратараў беларускага раздзелу вікі ёсць жаданне і вольны час, каб сядзець і пераправяраць кожны сказ і кожную спасылку ў артыкулах гэтага ўдзельніка, то калі ласка, правярайце, праўце. Але некаторыя "артыкулы" (дэ факта, зборнікі антысеміцкіх стэрэатыпаў, як тая [[Беларуская карчма]]) вісяць гадамі нявыпраўленыя, і гэта, даруйце мне моцны выраз, ганьба для беларускага раздзелу. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:02, 11 лістапада 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], вы ж можаце гэта выправіць і без звароту да адміністратараў. Адміны маюць ужо на вайну правак рэаагаваць, калі такая раптам распачнецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:08, 11 лістапада 2025 (+03) :::згодзен, давайце лепш працаваць з матэрыялам у нашым раздзеле, выпраўляць калі трэба і ўжо па факце зробленага ў белвікі рэагаваць. Калі выявіцца дакладна і абгрунтавана, што сістэматычна адбываецца нейкі падлог у бел вікі, то будзем рэагаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:24, 12 лістапада 2025 (+03) ::::Я магу весці каталог падлогаў. Колькі выпадкаў будзе дастаткова для рэакцыі з боку адміністратараў? Напрыклад, дзесяць ці сто? Ці штосьці пасярэдзіне? Дзесяць ужо набіраецца. Сто трэба пашукаць, але з часам, баюся, набярэцца. А ў якой форме гэта потым прадстаўляць адміністратарам? Падгружаць у выглядзе файла? На які сервер? (Даруйце, не надта разбіраюся ў тэхнічных асаблівасцях Вікіпедыі). Для даведкі: некаторыя артыкулы Ohlumon публікаваў паралельна ў расійскай і ў беларускай вікіпедыях, там аднолькавыя праблемы. То бок той праблемны змест, за які Ohlumon'а забанілі ў расійскай вікіпедыі, у беларускай вікіпедыі таксама ёсць, хутчэй за ўсё. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:31, 13 лістапада 2025 (+03) ::::: Каталг весці не варта, выпраўленні праблемнага зместу будуць вітацца. Праўце смела! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03) :::Шаноўны [[Удзельнік:JerzyKundrat|Jerzy Kundrat]], я магу нешта выправіць і выпраўляю. Але мне не верыцца, што Вы сур'ёзна лічыце, што беларуская вікіпедыя - адпаведнае месца для антысеміцкай прапаганды. Тут не так істотна, супраць каго мова нянавісці. Істотна, што мова нянавісці. І, па-вашаму, адміны з гэтым нічога рабіць не павінны? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:23, 13 лістапада 2025 (+03) :::: Намінацыя была за ''сістэматычны падлог крыніц'', зараз прыцягулі іншыя абвінавачанні, дыскусія дзеля дыскусіі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:29, 13 лістапада 2025 (+03) :::::Намінацыя сапраўды была за сістэматычны падлог крыніц. Вы прапаноўваеце адкрыць асобную намінацыю за мову нянавісці? Вікіпедыя, зразумела, не дзяржаўны апарат, але, напрыклад, у судовых ці адміністрацыйных справах новыя акалічнасці звычайна далучаюцца да ўжо адкрытых спраў. Я прашу даць адказ па сутнасці на пытанне пра стаўленне адмінаў да антысеміцкай прапаганды. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03) :::::: Змешваць усё да кучы дакладна не варта. Да антысеміцкай прапаганды ўсе адэкватныя людзі ставяцца адмоўна. Допыт адмінам тут ладзіць не будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:38, 13 лістапада 2025 (+03) У беларускай і рускай Вікіпедыях ёсць яшчэ адзін удзельнік, які займаецца сістэматычным падлогам крыніц - Peisatai. Зрабіў сотні правак, у якіх ёсць пэўнае сцвярджэнне і стаіць спасылка на кнігу ці артыкул вядомага навукоўца. Глядзім крыніцу - а там такого сцвярджэння няма. І таксама ён не толькі не заблакаваны, а нават проста не пазбаўлены сцягу даглядчыка. Маўляў, пішы й далей у такім жа духу. Дзівосна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:37, 15 лістапада 2025 (+03) : пра пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка можна задумацца ў такім разе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:39, 15 лістапада 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], я звярнуўся з адпаведнымі прапановамі на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:54, 15 лістапада 2025 (+03) == Скарга на адмену праўкі == Артыкул [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій]] мною быў вычышчаны ад паўтораў і «вады», удакладнена інфармацыя пра замахі на яго жыццё, дададзена інфармацыя пра яго пасмяротнае ўзнагароджанне званнем Героя Украіны. Агульны выгляд артыкула стаў прыдатным для чытання. Пасля чаго ўсе мае праўкі былі адменены ўдзельнікам DobryBrat без тлумачэння прычын. У перапісцы (я чакаў тыдзень) ён мне не адказаў. Прашу адміністратараў прыняць рашэнне пра правамернасць адмены маіх правак, якую зрабіў DobryBrat . Калі магчыма, вярніце маю версію артыкула. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:36, 8 лістапада 2025 (+03) : У прэамбуле даецца найважнейшая інфармацыя пра прадмет артыкула. Яна часта дублюе частку інфармацыі, размешчанай у іншых раздзелах артыкула. У артыкуле, які прапануецца абмеркаваць, гэта інфармацыя была цалкам выдалена, пакінута толькі кароткае вызначэнне (два словы). : Раздзел «Уласныя працы» быў выдалены цалкам (а мог быць перанесены, напрыклад, у раздзел «Спасылкі»). : У раздзеле «Біяграфія» выдалена частка важнай інфармацыі пра асобу. У прыватнасці, выдалена інфармацыя пра арышт у 1989 годзе; пра тое, што арганізоўваў першыя ва Украіне пікеты; у якіх экспедыцыях працаваў; пра тое, што ў Львоўскай абласной радзе быў сакратаром пастаяннай дэпутацкай камісіі па пытаннях моладзі і спорту; па якой спецыяльнасці ў 1994 годзе скончыў Львоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Івана Франко; па якой спецыяльнасці скончыў аспірантуру ў 2001 годзе; пра тое, што ён быў намеснікам старшыні Львоўскай абласной рады; пра тое, што падчас аранжавай рэвалюцыі (падзеі лістапада — снежня 2004 года) быў камендантам Украінскага дома ў Кіеве, а таксама іншая інфармацыя. Пры гэтым ў артыкуле «[[:uk:Парубій Андрій Володимирович|Парубій Андрій Володимирович]]» ва Украінскай Вікіпедыі (бясспрэчна, там да гэтага артыкула надаецца значна больш увагі), гэта інфармацыя існуе. : У артыкул «Андрэй Уладзіміравіч Парубій» была дададзена і новая інфармацыя, але яна шматкротна меньшая за тую, што была выдалена. Аднаўляць выдаленую інфармацыю, вычытваючы, што было выдалена і на што заменена, патрабуе шмат часу і высілкаў ад іншых удзельнікаў. Зроблены ўнёсак пагоршыў артыкул, таму было прынята рашэнне аб адкаце двух правак удзельніка. : Удзельніку была дадзена парада больш акуратна рэдагаваць артыкулы. Свае выдаленні ўдзельнік абгрунтоўвае «выдаленем паўтораў» і тым, што пасля яго правак тэкст стаў «прыемным для чытання». : Галоўная мэта Вікіпедыі — стварэнне якаснага энцыклапедычнага зместу, а не прыгожае афармленне. : Удзельнік DenisBorum даволі часта практыкуе выдаленне інфармацыі ў артыкулах, абгрунтоўваючы «абнаўленнем звестак», «выдаленнем дубляў», «выдаленнем вады», «навядзеннем парадку ў артыкуле». Мае сэнс прагледзець іншыя артыкулы, дзе такім макарам было зроблена выдаленне інфармацыі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:04, 9 лістапада 2025 (+03) ::У дачыненні да раздзела артыкула «Уласныя працы» ўдзельнік DobryBrat проста здзекуецца: першая «праца» – гэта проста кароткі артыкул ва ўкраінскай газеце на ўкраінскай мове 2013 года (кожны можа паглядзець і ацаніць «значэнне» гэтай «працы»); другая «праца» прызнана экстрэмісцкай у нашай краіне і доступ да гэтай старонкі заблакіраваны. ::Пра раздзел «Біяграфія». DobryBrat пералічвае менавіта нязначныя факты, гл. крыніцу тут: [https://www.rbc.ru/person/68b309b29a794784b703e240|РБК] ::І дарэчы, маю версію сапраўды прыемна чытаць. Ёсць такое паняцце, як «стыль». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 17:40, 9 лістапада 2025 (+03) == Абарона [[Максім Танк]] == {{закрыта}} Статусны артыкул са школьнай праграмы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:31, 3 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:26, 3 лістапада 2025 (+03) == Пагрозы ад JerzyKundrat == [[Вікіпедыя:Кандыдаты ў выдатныя спісы#Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі|Вось тут]] адбылася незразумелая сітуацыя, пасля якой я атрымаў ад удзельніка {{u|JerzyKundrat}} відавочную [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 пагрозу дэанамізацыяй з наступствам паглядзець які я «моцны»]. Такія паводзіны парушаюць [[ВП:НАПА]]. На маёй памяці гэта ўжо не першы раз, калі ўдзельнік востра рэагуе ў размовах, але вось такія пагрозы, здаецца, упершыню. Варта адрэагаваць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:04, 26 кастрычніка 2025 (+03) : У канфлікце ўдзельнічаюць мінімум два бакі. Важна прыйсці да разумення ўласных памылак у зносінах, старацца з павагай адносіцца адзін да аднаго, не абражаць суразмоўцу і не ігнараваць яго просьбы. Мы ўсе плывём у адной лодцы і жадаючых веславаць няшмат. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, заклікаю вас да ўзаемнай павагі, не трэба пераходзіць на асобы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:41, 27 кастрычніка 2025 (+03) :: Я не пераходзіў на асобы і тым больш не канфліктаваў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:06, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::Гэта нейкія неадэкватныя паводзіны, што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049583 першы флэйм-допіс], што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 апошні]. Не бачу, якія два бакі тут ёсць і якія прэтэнзіі могуць быць да MocnyDuham. Remember [[ВП:СУ]]. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 21:25, 27 кастрычніка 2025 (+03) :::падтрымліваю, сітуацыя неадэкватная і тут не бачна віны @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. Але заклікаю не рабіць паспешных высноў з улікам палітычнай кан’юнктуры. Калі сітуацыя будзе мець працяг, тут, відавочна, прыйдзецца ставіць блакіроўкі на ўл. запіс, на вялікі жаль... [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:06, 1 лістапада 2025 (+03) :::: Спадзяюся, пад працягам не маецца на ўвазе, калі мяне ўсёж здэаноняць і спраўдзяць, які я там моцны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:09, 1 лістапада 2025 (+03) ::::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], не пайму дзеля чаго ты тут лямантуеш каторы дзень. Ад каго і што патрабуецца, каб ты супакоіўся? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:28, 1 лістапада 2025 (+03) :::::: За парушэнне [[ВП:НАПА]] вас можна было б адразу заблакаваць і без абмеркаванняў. Я гэтага, вядома, не хачу. Я толькі не разумею, што я вам зрабіў, каб вы мне такое пісалі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:42, 1 лістапада 2025 (+03) ::::::: Упісваеш мой нікнэйм, дзе папала, але я з гэтым змірыўся ўжо не першы дзень як. Чаго й табе жадаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:23, 1 лістапада 2025 (+03) ::::::::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце без інсінуацый і па факце. Калі вы можаце лепш вытлумачыць сітуацыю, што сапраўды адбываецца, то шчыра просім. З боку выглядае як неабгрунтаваныя нападкі на ўдзельніка, без кантэксту. Толькі можна сказаць, што акрамя відавочных пагроз, таксама жываецца вельмі фамільярны, непаважлівы тон размовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:32, 2 лістапада 2025 (+03) :::::::: Дзе і як я ўпісваю ваш нікнэйм? Вы, можа, скажыце, каб я гэтага больш не рабіў. Бо я вас зусім не разумею. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:57, 2 лістапада 2025 (+03) : Напісанае вышэй дыпламатычна некаторыя не зразумелі, пішу прама. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, тое, што паміж вамі адбывалася і адбываецца – гэта канфлікт. У ім удзельнічаюць абодва бакі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], навошта Вы пісалі ў каментарах да заўваг "Заўвагі: reply to JerzyKundrat"? Гэта удзельнікам JerzyKundrat фактычна было расцэнена як пераход на асобы. Калі Вы гэтага дагэтуль не заўважаеце, то гэта або робіцца наўмысна, або з-за недахопу вопыту. У сваю чаргу, прашу Вас, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], быць больш стрыманым у каментарах. Вы таксама пераходзіце на асобы. “Мы ўсе плывём у адной лодцы”. Тое, што ў канфлікце ўдзельнічаюць новы адміністратар і былы адміністратар – гэта на радасць праціўнікаў беларускай Вікіпедыі. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, я паўторна заклікаю вас да ўзаемнай павагі і прашу спыніць канфлікт. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:13, 3 лістапада 2025 (+03) ::Пане @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], дзякуй, што ўдакладнілі. То бок прэтэнзія да аўтаматычна-згенераванага апісання праўкі пры напісанні каментарыя праз гаджэт? Якім чынам гэта можа апраўдваць паводзіны пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] я ўсё яшчэ не разумею. Мяркую, што пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], як і я, як і многія іншыя не звярталі на такія дробязі ўвагі і толькі зараз штосьці пачало праясняцца. Пры ўсёй павазе, я не разумею рэакцыю пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і падазраю, што тут можа быць нешта яшчэ, таму прашу даць дадатковы каментарый па сітуацыі, ад вас нармальнага тлумачэння сітуацыі так і не было. Хоць мы і знаходзімся ў інтэрнэце, і тут звычайна людзі не крыўдуюць на аўтаматычна-згенераваны тэкст, але ж да пагроз, асабліва ў сітуацыі палітычнага напружання, тут не звыкліся, гэта не ерунда. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 3 лістапада 2025 (+03) :: Мой каментар да праўкі згенераваны аўтаматычна, бо для дыялогаў у Вікіпедыі я ўжо шмат гадоў выкарыстоўваю [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions адмысловы гаджэт]. І кожная мая праўка змяшчая перасылку на гэты факт. Калі мы кажам пра [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049527 тое апісанне], якое стала магчымым трыгерам для ўдзельніка – слова "заўвага" з'яўляецца назвай раздзелу, дзе мы абмяркоўвалі артыкул, а не маёй заўвагай да ўдзельніка. Здаецца гэта зразумела, бо слова змяшчае спасылку, якая і вядзе на раздзел... Я заўсёды ставіўся з павагай да ўдзельніка і, вядома, тут не хацеў аніякіх канфліктаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:01, 3 лістапада 2025 (+03) == Адкаты Peisatai == Адкаты, якія масава робіць [[Удзельнік:Peisatai]], як напр. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D1%96%D0%BD%D0%B0&diff=5048879&oldid=5035460 тут] — вандалізм. На заўвагі не рэагуе. Варта заблакаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:51, 23 кастрычніка 2025 (+03) :вандалізм гэта ў іншага таварыша, чаму не рэагуем [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:53, 23 кастрычніка 2025 (+03) :: сціранне запытаў крыніц — гэта вандалізм, а не наадварот. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:55, 23 кастрычніка 2025 (+03) :::у чалавека бзік супраць балтаў, ён метадычна павыкрыўляў, паперапісваў тое, што мной напісана, гэта не вандалізм, не? праглядаць усе сотні, што псіх нарабіў? можа паспасылацца на шэраг смеццевых, або даўно абвергнутых, крыніцаў, і яны вартыя згадкі? тут сметніца хіба? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:02, 23 кастрычніка 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], не трэба выдаляць са старонак інфармацыю, пацверджаную крыніцамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 23 кастрычніка 2025 (+03) :''Усім прывітанне!'' :'''Перагібы''' відавочна з абодвух бакоў. :Удзельнік Peisatai нярэдка балансуе '''на мяжы з Уласнымі Даследаваннямі'''. Удзельнік Warum нярэдка балансуе '''на мяжы з вандалізмам'''. :<u>'''Прапановы'''</u>: :1) вызначыцца наконт, таго, '''калі тут УД, а калі не УД'''. Падтрымаю ўдзельніка Bot: калі ёсць канкрэтная спасылка на корань і на ўтваральнік пры ім, тады гэта не УД. Без доўгіх ланцужкоў "лагічных сувязяў", але канкрэтная спасылка. :2) Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту. :3) Удзельніку Peisatai прапаную, потым, '''перагледзець '''заўвагі ўдзельніка Warum і або а) наступіць на горла ўласнай песні і '''прыбраць '''тое, што да ступені змяшэння нагадвае УД, або б) '''перафармуляваць''', каб выглядала больш-менш аб'ектыўна. І ўвогуле, занадта вузкія лінгвістычныя тонкасці спрасціць па магчымасці. :4) Вызначыць '''тэрмін '''для абаіх удзельнікаў разабрацца з гэтым усім масівам - напрыклад, тыдзень, два, месяц. Канкрэтны тэрмін, каб не расцягвалася. :5) Да часу вырашэння сітуацыі '''забараніць '''(вусна) абодвум удзельнікам '''правіць новыя артыкулы '''па назвах. :6) Асобна трэба вырашыцца наконт згаданых удзельнікам Bot '''спрэчных спасылак''' тыпу Жучкевіча, Пракаповіча і г.д. Напрыклад, Пракаповіч, калі паглядзець яго старонку, - правінцыйны літаратар і географ, з вялікай доляй верагоднасці не разумее ў фінскіх мовах. А Жучкевіч, як слушна адзначана, хоць і са сферы акадэмічнай навукі, але пераважна (не заўсёды) прапаноўваў вытлумачэнні з галіны "народнай этымалогіі". Прапаную, з мэтай захавання палітры меркаванняў, не прыбіраць, але рабіць нейкія нейтральныя, але ясныя пазнакі, тыпу "пастаўскі літаратар і географ І. Пракаповіч". :''З павагай,'' [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:11, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: > ''Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.''<br>Я шмат разоў бачыў праўкі Варума падчас догляду і не заўважыў там вандалізму. Ён выдаляў інфармацыю без крыніц і ўстаўляў адпаведны шаблон. Можаце паказаць прыклад вандалізму? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:15, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::Перш чым адказваць на пытанне 2, трэба калегіяльна вызначыцца з пытаннем 1, бо ад яго дастаткова залежыць і пытанне 2. Выкажыцеся вы, і няхай выкажуцца іншыя. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:18, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::: Мне, шчыра кажучы, вельмі цяжка зразумець, што ў гэтым пытанні з'яўляецца УД, бо я не разбіраюся ў тэмах. Дакладна павінны быць спасылкі на крыніцы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:22, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::::Найперш трэба вярнуцца да палітыкі невыдалення. Ёсць іншыя меркаванні -- дапаўняць. Не ўпэўнены, што тут ёсць нават самастойнае вылучэнне кораня і ўтваральніка, бо яны вылучаны даследчыкамі і на гэта ёсць спасылкі. У маі сам спасылаўся на "[[:en:Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material|Synthesis of published material]]" ("[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]"), але якая новая думка тут прасоўваецца? Што Беларусь уся з запасам у зоне балцкай гідраніміі і кожная назва можа быць балцкай -- думка не новая і не спрэчная. Адкаты зробленыя Peisatai не адмяняў бы, а з дыфаў дадаў бы ўрыўкі ўнесеныя Için warum. На нейкія ўрыўкі паставіў бы запыты крыніц, як у Сермежы пра ранейшую даўжыню ракі (думаю, там можна знайсці спасылкі на ранейшыя карты). Жучкевіча нам не ўнікнуць, хоць бы мы і вырашылі яго неаўтарытэтнасць як лінгвіста, ён з кожнага праса будзе лезці. Як Вайтовіч у генеалогіі, назбіраў з дубу вецце, але папулярны і яго пхнуць як крыніцу раз за разам. У нас нават кробізы з крывічаў не выдалены, хаця ў гэтай лухты ад Ластоўскага няма ніякага грунту. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 24 кастрычніка 2025 (+03) [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%87%D0%B0_%28%D0%9B%D1%8F%D1%85%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%91%D0%BD%29&diff=5048905&oldid=4826334 Так] можа быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:10, 23 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] заблававаны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 23 кастрычніка 2025 (+03) Не ўсё так адназначна. Напрыклад, у вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B6&diff=prev&oldid=5048829 такіх выпадках]. Удзельнік [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] выдаліў вялікі кавалак і напісаў "у Ванагаса, Покарнага і Скарджуса Сермеж адсутнічае", але там і не сцвярджалася, што ў іх Сермеж ёсць, там пра "корань" і "пашыральнік" было. Безкрынічны быў адзін абзац, але не мовазнаўчага характару, а гісторыка-геаграфічнага і на яго можна было проста паставіць запыт крыніцы. І такіх выпадкаў багата. То, можа, у такім выпадку гэта якраз адкат вандалізму, ну або выдаленага без разбору. І слушна заўважыў калега JerzyKundrat, чаму не можа быць дзве і тры версіі? То гэта тычыцца ўдзельніка Için warum таксама. У маі толькі сварыліся, а не выпрацоўвалі падыходы, як ставіцца да згадкі каранёў, пашыральнікаў і іншага такога ў артыкулах. Згадаць у артыкуле пра Сермеж, што ў літоўскай ёсць корань -серм- гэта арыгінальнае даследаванне пра Сермеж або проста інфармацыя? Таму спачатку пайшла чыстка ў адзін бок, потым пойдзе ў іншы, а затым і яшчэ куды. У тую ж Сермеж думку Пракаповіча можна было проста дадаць, нічога не выдаліўшы. Пра Жучкевіча і такіх паноў як Пракаповіч наогул ёсць пытанні, ці кваліфікаваныя яны як мовазнаўцы, бо іх версіі часта нагадваюць народную этымалогію. Калі ёсць сістэмная крытыка Жучкевіча, ці нешта іншае "даўно абвергнутае", трэба гэта разгледзець і можа вырашыць не карыстацца гэтым у мовазнаўчых пытаннях. Географам -- геаграфічнае, краязнаўцам -- краязнаўчае, а лінгвістычнае ўсё ж лінгвістам. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:03, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Было б добра разабрацца ў аўтарытэтнасці крыніц з двух бакоў. Я дапушчаю выкарыстанне гэтых тэкстаў у этымалогіі, толькі калі ў іх відавочна атрыбутаваная сувязь паміж аб'ектам і назвамі. Арыгінальныя даследаванні недапушчальныя. Аднак для мяне гэтая тэма занадта далёкая і я не маю вольнага часу паглыбляцца ў літаратуру з двух бакоў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:53, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] для мяне, шкада, таксама далёкая, толькі вельмі агульныя ўяўленні. Адносна Сермежы, што прыкладам вышэй, яна і праўда не згадваецца аўтарамі, якія пішуць пра корань і пашыральнік у літоўскай. Але гэта "бяда" такой літаратуры, поўнага спісу гідронімаў з пэўнымі фармантамі не дае ніхто, абмяжоўваюцца двума-пяццю прыкладамі, а далей "і інш.". Жучкевіч шчодры быў, вытлумачыў усё да чаго рукі дацягнуліся, але яго кваліфікацыя на гэта вельмі сумнеўная. Атрымліваецца, цяпер ускосныя сведчанні прафесіяналаў падмяняюцца на простае сведчанне непрафесіяналаў, якія затое яўна згадалі. Да каго толькі не звяртаўся, каб знайсці экспертызу хоць бы агульную для нашай праблемы, але няма такіх спецыялістаў і тэма вельмі хісткая з навуковага пункту гледжання, усё толькі гіпатэтычнае з адноснай ступенню імавернасці. Як разумею, падыходы навукоўцаў у галіне такія, што ў зоне балцкай гідраніміі, усе гідронімы апрыёрна лічацца балцкімі, пакуль іншае не даведзена асобна. Мы ўжо маем прыклад такой падмены ў іншай беларускай вікіпедыі, дзе імёны, якія апрыёрна ў навуцы лічацца балцкімі, хоць часам і няма адзінага меркавання з якіх пэўна фармантаў складаюцца і што значаць, тлумачацца з адзінай крыніцы, дзе даецца альтэрнатыўнае меркаванне, як германскія. Тая крыніца па фармальных прыкметах для Вікіпедыі аўтарытэтная (значна болей за Жучкевіча), але ў навуцы лічыцца "маргінальнай" (у сэнсе, што на ўскрайку навуковага поля, не адпавядае навуковаму кансэнсусу, ніхто на яе сур'ёзна не спасылаецца, хіба ў аглядзе гісторыі навукі). Тое самае можа быць у нас, толькі з рэкамі. Напэўна, трэба рабіць як з імёнамі зроблена, напрыклад, у артыкуле [[Ягайла]], дзе даюцца меркаванні Юргевіча, Чаропкі, Урбана і Галяка таксама, хаця пэўнае значэнне імя Ягайла нават для літоўскіх спецыялістаў застаецца дыскусійным з часоў рэканструкцыі яго Бугой. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:46, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::Аб'яднаў версіі ў артыкуле [[Нача (прыток Бабра)]], напэўна, так рабіць трэба было адразу, замест выдалення і скарачэння. Яно тады можа і ўзяло б меней часу, цяпер возьме болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:31, 25 кастрычніка 2025 (+03) : У сучаснай беларускай мове слова Сермеж мае корань "Сермеж". Сцверджанне, што корань "Сермеж" утвораны ад кораня "Серм" і пашыральніка "еж" - гэта ўжо этымалогія, то бок гэта павінна быць яўна прапісана ў артыкуле ды павінна быць падмацавана аўтарытэтнымі крыніцамі. Пакуль жа мы маем, што ў артыкуле пра слова з адным коранем слова даецца этымалогія іншага кораня. Адпаведна я падтрымліваю Için warum, што падобную інфармацыю можна выдаляць з артыкула. Як альтэрнатыву хуткаму выдаленню звестак можна ўжываць прастаўленне шаблонаў, напрыклад Шаблон:Праверыць факты. Аднак нават калі ў першакрыніцы згадваецца корань самаго слова, але без згадкі пра канкрэтны аб'ект, то я б усё роўна асцерагалася б прапісваць такое напрамую ў артыкул, таму што і аднолькавыя альбо вельмі падобныя назвы могуць мець рознае паходжанне. Напрыклад, назва Ленін можа быць гістарычнай і быць утворанай ад жаночага імя, а можа быць назва Леніна ўтвораная ад мянушкі савецкага дзеяча. Альбо Дзяржынск і Дзяржынава - этымалагічна гэтыя назвы звязаныя, аднак адно з іх утворана ад прозвішча, якое ў сваю чаргу магчыма ўтворана ад назвы другога. То бок мне бліжэй пазіцыя, што ў артыкул варта дадаваць інфармацыю пра паходжанне назвы, толькі калі ў аўтарытэтнай крыніцы ёсць разбор назвы канкрэтна гэтага геаграфічнага аб'екта. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 00:21, 25 кастрычніка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] , адразу сам болей схіляўся да такой думкі. Але з погляду як гэта робіцца, што прасоўваецца фактычна народная этымалогія, ёсць сумненні што на праўдзе лепей. Сама Сермеж можа не згадвацца, але калі ў крыніцы вядзецца менавіта пра гідронімы і даецца шэраг аналогій з такім коранем, а Сермеж якраз у зоне дзе такая аналогія актуальная, што думаць у такім разе? У маі ўжо пісаў, калі ёсць тлумачэнне менавіта для вялікіх Дзвіны, Дняпра або Дуная, ці можна яго ўжываць для дзясяткаў іншых Дзвін, Дзвінас, Днепрыкаў, Дунаяў і Дунайцаў, ці гэта будзе ўласным даследаваннем? Або можна даць спасылку на ўмоўнага "Пракаповіча", што малая Дзвіна ад "дзівіцца" і лічыць, што гэта крыніца і яна прыярытэтная? Па-мойму, адсылка да гіпатэтычнай прафесійнай аналогіі лепей за прыцягнутую за вушы сугучнасць, якая да гідраніміі ніякім бокам (як гэта з Начай, напрыклад). Гэта ж не тое, што наш ананімны валагодскі этымолаг прыцягвае "аналогіі" з мовы хантаў на ўласнае разуменне. Наконт Леніна ўсё ясна, да гэтага яскравым прыкладам кваліфікацыі Жучкевіча будзе Лунін, які ён выводзіць ад прозвішча Лунь, тым часам як Лунін толькі пазнейшае скажэнне Луліна. І даецца ж Жучкевіч як аўтарытэтная крыніца. Пры тым, пададзеная там Peisatai версія таксама прыцягнута за вушы, нават ускоснай згадкі пра яе нідзе няма, грунтавалася таксама на скажонай назве, таму выдаліць яе было слушна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:13, 25 кастрычніка 2025 (+03) ::: @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], калі Пракаповіч і Жучкевіч не з'яўляюцца лінгвістамі і даюць аматарскія трактоўкі паходжання назваў, то можна альбо выдаляць іх версіі, як неаўтарытэтныя крыніцы, альбо асцярожна фармуліраваць спасылкі на іх на ўзор "Географ Жучкевіч выказаў ідэю, што назва X, паходзіць ад Y, аднак яго працы былі абвергнуты Z, як не адпавядаючыя сучасным лінгвістычным уяўленням". У любым разе наколькі я разумею, то на дадзены момант ніхто і не адстойвае аўтарытэтнасць Жучкевіч і неабходнасць прапісвання яго версій у артыкулах. Мне падаецца нармальным, што паходжанне назвы нейкай ракі ці возера можа быць не даследавана прафесійнымі лінгвістамі, у такім разе я лічу, што лепей у артыкуле не падаваць наогул ніякай версіі аб паходжанні назвы ці падаваць толькі народна-этымалагічную, запісаную прафесійным фалькларыстам. Замена адных аматарскіх версій другімі ды яшчэ і з прастаўленнем пры гэтым спасылак на працы прафесійных лінгвістаў, мне не падаецца вырашэннем праблемы.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:07, 25 кастрычніка 2025 (+03) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] таксама зноў пачаў дадаваць у артыкулы пра людзей версіі пра паходжанне іх прозвішчаў, напрыклад [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі]], [[Сяргей Мікалаевіч Румас]], [[Валянцін Акудовіч]]. Прапаную версіі аб паходжанні прозвішчаў дадаваць у артыкулы аб прозвішчах ці ў артыкулы пра роды. У артыкулах жа пра людзей пра прозвішча распісваць толькі ў выпадках, калі сам чалавек ці яго бліжэйшыя продкі змянілі прозвішча.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 23:36, 23 кастрычніка 2025 (+03) :І праўда, напэўна, для Дастаеўскага і іншых варта пісаць, што прозвішча адтапонімнае, а варыянты паходжання тамоніма ў артыкуле пра Дастоева толькі. Пра гэта мы пісалі і быццам вырашылі адносна этымалогіі ў гарадах, назвы якіх паходзяць ад гідронімаў, што пра паходжанне гідроніма пішам толькі ў артыкула пра яго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:14, 24 кастрычніка 2025 (+03) Вітаю! Сваю пазіцыю я патлумачыў яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў. Удзельнік Peisatai зрабіў сотні правак, у якіх напісаў свае ўласныя фантазіі аб паходжанні тапонімаў і прозвішчаў, пры гэтым амаль усе ягоныя праўкі або не маюць крыніц, або гэтыя крыніцы сфальсіфікаваныя. Канкрэтныя прыклады я тады прывёў (прычым гэта была толькі частка з таго, што ён панапісваў), паўтарацца тут не буду, хто жадае, можа паглядзець. Правілы вікіпедыі не дазваляюць займацца ўласнымі даследваннямі і падлогам крыніц, атаксама абражаць іншых удзельнікаў. У іншых моўных раздзелах за падобную "творчасць" удзельнікаў блакуюць назаўсёды. Я ў маі на гэта звярнуў увагу супольнасці, аднак на жаль ніякіх практычных крокаў зроблена не было. Пасля гэтага, як мне тут і параілі, я стаў самастойна выпрауляць гэтыя УД. Ніякіх парушэнняў з майго боку няма, ніводнага правіла вікіпедыі я не парушыў. Я паставіў запыты крыніцы там, дзе крыніца адсутнічае, а таксама часткова выдаліў інфармацыю, калі ў паказанай крыніцы яна адсутнічае. У некаторых выпадках выправіў інфармацыю ў адпаведнасці з тым, што насамрэч напісана ў крыніцы. Зараз вышэй пішуць, што Жучкевіч, маўляў, не аўтарытэтная крыніца. Можа і так, а Peisatai з ягонымі фантазіямі - хіба гэта АК? Потым пішуць, быццам калі ёсць корань - гэта ўжо і не УД. А хто вырашыў дзе які корань? Я ўжо не кажу пра значэнне гэтага кораня. Вось напрыклад Peisatai са спасылкай на Тапарова напісаў, што ў назве Няміга корань nem і пашыральнік g, а па Тапарову атрымліваецца, што ў назве корань mig. У назве Обаль і падобных Peisatai піша пра корань ab "рака", а ў Тапарова - абъл/объл "яблыка". І гэтак далей. Потым, вышэй напісана, што ў літаратуры аўтары не даюць поўнага спісу назваў, а абмяжоўваюцца двума-пяццю. Аднак у таго ж Тапарова часта прыводзяцца даволі доўгія спісы назваў, у тым ліку і тых, што на тэрыторыі Беларусі. Навошта тады выдумляць яшчэ ад сябе? Тым больш, калі гаворка ідзе пра больш-менш значны, вядомы аб'ект (горад ці раку). Навукоўцы ж не дурні і умеюць карыстацца картамі, даведнікамі, працамі сваіх калег (Тапароў многія назвы Беларусі браў са слоўніка Жучкевіча). Калі пра дадзены вядомы аб'ект не напісана ў аўтара, можа ён і не лічыў магчымым падобнае яго тлумачэнне? Гэта вельмі тонкая тэма, якая дае вельмі шырокую прастору для асабістых трактаванняў. Таму ў правілах энцыклапедыі і гаворыцца, што кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:45, 26 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Için warum]], дзякуй за рагорнутае меркаванне, у цэлым згаджаюся з вамі. Хацеў бы ўсё ж, каб мы не сыходзілі тут з таго, што ў Вікіпедыі ''кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК'', бо ёсць і шырока вядомыя факты, і відавочныя паралелі можна дапускаць, калі кансэнсус маецца. У нас ужо назапасілася шмат інфармацыі па гідраніміі/тапаніміцы, давайце супольна прывядзем яе калі не да дасканалага, то хоць бы да прмальнага стану. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:44, 26 кастрычніка 2025 (+03) :Удзельнік Варум, як казаў удзельнік JerzyKundrat, '''кідайце прымяраць ролю паліцэйскага'''. Тут камандна ствараюць, і Ваш праведны гнеў выглядае дзіўна. Calm down, Вы як нацягнутая струна :) Чаму, дарэчы, Вам не падабаецца, што ўдзельнік Peisatai так адстойвае '''балцкія версіі'''? Вы прынцыпова супраць? Хацелася б разабрацца, чаму вы так гарачыцеся, перш чым прадметна пераходзіць да тэмы "карані і ўтваральнікі" :) Бо Вы накідваеце '''відавочна "смеццевых" спасылак''' (тыпу Пракаповіча), і складаецца ўражанне, што толькі каб замыліць тэму. Як любіць казаць руская прапаганда, "не ўсё так адназначна". Хіба не так? Вы ж павінны разумець, што правінцыйны літаратар '''Пракаповіч '''- гэта не крыніца? Або што тлумачэнні '''Жучкевіча '''часта не вытрымліваюць крытыкі. Або што '''Рогалеў '''прыдумшчык яшчэ той? '''Патлумачце, калі ласка, што стаіць за Вашай актыўнасцю'''. Бо акрамя таго каб выпраўляць удзельніка Peisatai, Вы, здаецца, больш нічым у Вікіпедыі не займаецеся, а зарэгістраваліся тут, здаецца, толькі для гэтага. Або Вы проста каб усё было "строга ў духу буквы закону"? Праўда, незразумела пакуль што. (Паўтаруся, што, на маю думку, Вы '''балансуеце на мяжы з вандалізмам''', як удзельнік Peisatai балансуе на мяжы з Уласнымі даследаваннямі, і трэба гэтыя два палюсы ўрэшце '''ўзгадніць''' '''і прымірыць'''). [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:13, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::Здаецца, я зразумела абгрунтаваў свае дзеянні. Справа не ў балцкіх версіях (ці нейкіх яшчэ), а ў тым, што па правілах праэкта артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе уласных "адкрыццяў" усіх жадаючых. Калі нехта хоча дадаць у артыкул, напрыклад, што назва Жлобін паходзіць ад літоўскага globti - калі ласка, хто ж супраць, толькі няхай ён знойдзе АК, дзе гэта чорным па беламу будзе напісана. Гэта не я так вырашыў, гэтага патрабуюць правілы вікіпедыі. А калі ён гэта піша і дае крыніцу, у якой насамрэч гэта было сказана не пра Жлобін, а пра нейкую рачулку ў Літве, то гэта ёсць уласнае даследванне і падлог крыніцы. Вось і усё. Меня проста здзівіла, што чалавек за некалькі гадоў столькі ўсяго панапісваў, дадаў горы інфармацыі, і ніхто нават не пацікавіўся, а ці праўда ўсё тое, што ён так упарта піша? Ніхто не знайшоў у інтэрнэце якую-небудзь з гэтых крыніц, не адкрыў яе і не паглядзеў, а што там на самой справе напісана? Хаця адзін ці два разы гэта было, у прыватнасці ў артыкуле пра Прыпяць. Аднак далей на жаль ніхто высновы з той гісторыі так і не зрабіў. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Беларуская вікіпедыя не такая масавая, як напрыклад англійская ці руская, і тут знайшоўся толькі адзін такі Peisatai, а ўявіце сабе калі б іх было пяць, дзесяць, дваццаць, і яны таксама пачкамі пісалі б тут свае фантазіі? Энцыклапедыя пераўтварылася б у сметнік. Што ж датычыцца неаўтарытэтнасці Жучкевіча, Пракаповіча і Рогалева, то я дадаў тое, што змог знайсці (дарэчы, я яшчэ дадаваў Фасмера, Трубачова, Развадоўскага і іншых аўтараў). Калі яны не з'яўляюцца АК, можна і выдаліць, я не спрачаюся, аднак спачатку трэба выдаліць УД ўдзельніка Peisatai, бо гэта тым больш не АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:10, 26 кастрычніка 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Akijan|Akijan]], захоўвайце, калі ласка, ветлівасць у размовах. Пытанне не ў тым маюць нейкія тапонімы/гідронімы балцкае ці афраамерыканскае паходжанне. Асноўнае пытанне ў тым ці можна дадаваць у артыкулы аб тапонімах, гідронімах, прозвішчах, канкрэтных людзях інфармацыю аб этымалогіі кораня слова падобнага да назвы дадзенага аб'екта. А таксама дадаткова ўзнята пытанне, што рабіць, калі звесткі аб паходжанні назвы ёсць, але аўтарытэтнасць іх крыніцы пад сумневам: такую інфармацыю ў артыкул не дадаваць наогул ці дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 12:55, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], датычна другой вашай рэплікі — відавочна ''дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі''. Мы ж не маем патрэбы ў эканоміі паперы, працэсы і з'явы можам паказваць шырока і рознабакова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:59, 26 кастрычніка 2025 (+03) : {{u|Akijan}}, ці маеце вы дадатковыя ўліковыя запісы ў праэкце і чаму вырашылі напісаць у гэты раздзел з менавіта з новага? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:05, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::Папрасілі ўключыцца з дыскусію. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:09, 26 кастрычніка 2025 (+03) Peisatai пачаў дадаваць у артыкулы свае "этымалогіі" са спасылкай на нейкую кніжку А. Мікуса (<nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>). Зразумела, што гэта не аўтарытэтная крыніца ("смеццевая крыніца", як ён сам тут выказваецца). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:55, 27 кастрычніка 2025 (+03) :[[Алесь Мікус|Мікус]] не горай за Жучкевіча або Пракаповіча, прынамсі, ведае літоўскую мову на высокім узроўні. Калі падсумоўваць. Застаецца пастанавіць, што сведчанні пра этымалогію ад неспецыялістаў не прымаем як крыніцы. Калі нехта вызначае паходжанне гідронімаў, то мае быць не проста лінгвістам-славістам, але і балтыстам, а калі і фінаўгрыстам. І практычна ўсё трэба будзе выдаліць. Таксама, што этымалогію для вялікай Дзвіны і іншага мы не прымаем для малых Дзвін і іншага, калі яны яўна асобна не названы ў крыніцы. Ніякія "імёны рэк з -упа імаверна балцкага паходжання", як любяць мовазнаўцы, нам не прыдатныя. Што найболей непрыемна, калі і праўда сістэматычна пазначаліся крыніцы, дзе нічога з чаканага або хоць блізкага да яго не было. Адзінкавыя выпадкі можна зразумець, асабліва калі пасля пазначэння крыніцы было шмат правак. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::''Мікус не горай за Жучкевіча'' Жучкевіч прызнаны спецыяліст ў навуковым свеце, працаваў у БДУ, аўтар некалькіх кніг, артыкулаў у навуковых часопісах, на яго дагэтуль спасылаюцца іншыя навукоўцы. І не трэба яго папракаць тым, што ён географ, бо тапаніміка - гэта не толькі лінгвістыка, але і геаграфія, і гісторыя, і краязнаўства - усё разам. Сапраўднае тапанімічнае даследванне тады, калі даследчык даследуе канкрэтны аб'ект. Калі гэта горад, ён вывучае ягоную гісторыю, хто і калі яго заснаваў, калі гэта рака ці возера, вывучае іх геаграфічныя, гідралагічныя ўласцівасці - каб паспрабаваць зразумець, чым яны вылучаюцца, чаму людзі маглі іх так назваць. А не проста сядзіць сабе ў кабінеце і жангліруе словамі з розных моваў. Знасці падобныя словы можна, а вось ці будуць яны мець нейкае рэальнае дачыненне да дадзенага горада ці ракі? І Жучкевіч пры падрыхтоўцы свайго слоўніка карыстаўся працамі іншых вядомых навукоўцаў, у тым ліку і лінгвістаў: Фасмер, Тапароў, Буга, Развадоўскі, Машынскі, Лер-Сплавінскі і г. д. (спіс літаратуры ён прыводзіць). А Мікус хто такі? Якое дачыненне ён мае да навуковага света ўвогуле і да тапанімікі ў прыватнасці? І пры чым тут яго веданне літоўскай мовы? Яе ведаюць больш за 3 мільёны чалавек, гэта не значыць, што кожны з іх можа пісаць аб тапаніміцы Беларусі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:11, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] на што толькі не спасылаюцца. Гэта можа быць апраўдана, калі транслюецца меркаванне аўтарытэтных мовазнаўцаў, а сам ты не маеш да іх доступу. Цяпер гэта ўсё даступна ў асноўным і пасрэднік не патрэбны. Што да ўласных распрацовак этымалогіі, не геаграфічная гэта справа, чалавек не падрыхтаваны для гэтага часта не бачыць відавочных рэчаў, які б ні быў паважаны і тытулаваны ў сваёй галіне. Вядома, географ можа мець дадаткова і такую кваліфікацыю, але пра Жучкевіча мы гэтага не ведаем. Наогул мы ж бачым яго версію ў "Начы" і такога шмат, сустракаў калі выводзіў свае этымалогіі ён з позніх, скажоных часамі назваў. Я ж і кажу, што ў плане этымалогіі яны роўныя, у Жучкевіча няма кваліфікацыя для яе, а Мікула "вагі" ў тым самым навуковым свеце, хоць кваліфікацыі яўна болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::Заглянуў у артыкул пра [[Лужаснянка|Лужаснянку]] і [[Бабруйка]]. Я думаю, калі чляненне дастаткова відавочнае (і корань, і ўтваральнік вядомыя ў балцкіх назвах), то можна пакідаць, гэта не УД. ::У менш відавочных выпадках трэба прыбіраць. ::Другое. Калі прыводзяцца аналогіі і прыводзіцца спасылка, дзе яны прапісаныя, але там няма канкрэтна пра назву, да якой яны прыводзяцца, то гэта не падлог, а спасылка на аналогіі. Наколькі гэта УД, трэба глядзець у кожным канкрэтным выпадку. ::Трэцяе. Удзельнікам Warum і Peisatai трэба настойліва параіць прыйсці да супрацоўніцтва, калі ўжо абодва столькі сілаў кладуць на тапанімію. Пакінуць лаяць адзін аднаго і тым больш спрабаваць дэананімізаваць, у цяперашніх палітычных варунках. ::Прапаную на гэтым пакрысе гэтую дыскусію завяршаць. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:34, 27 кастрычніка 2025 (+03) :::Для каго ''чляненне дастаткова відавочнае''? Асабіста для вас відавочнае адно, для другога - другое, для трэцяга - трэцяе. Адну й тую ж назву можна "расчляніць" па-рознаму, і вытлумачэнне гэтых часцін можа быць рознае, нават у адной мове (а тут і з мовамі магчымыя варыянты). Гэтым павінны займацца спецыялісты, а не аматары. І з аналогіямі - тое ж самае. Тое, што адна назва ёсць аналагам іншай назвы - гэта павінна быць напісана ў навуковых працах прызнаных спецыялістаў, а не самі ўдзельнікі праэкта будуць самастойна вырашаць, бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а паркан, на якім кожны піша ўсё што хоча. І з этымалогіяй прозвішчаў - тое ж самае. Уявіце сабе, нехта захоча напісаць, што аналагам назвы Мінск (Менск) з'яўляецца назва вострава Мэн, а аналагам назвы беларускага Брэста - назва французскага Брэста, бо яму гэта відавочна... І ўвогуле, чаму абавязкова ў кожным артыкуле пра нейкі населены пункт ці раку/возера, трэба абавязкова пісаць пра этымалагію назвы?! Калі пра нейкі дадзены аб'ект пакуль няма аўтарытатнай крыніцы на гэтую тэму, то можа будзе лепш увогуле нічога не пісаць, чым нешта там выдумляць ад сябе? Каму і навошта гэта трэба? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:20, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::Калегі, думаю, я '''паспяшаўся прыміраць удзельнікаў Peisatai i Warum'''. Калі апошні стаў завочна нападаць на Мікуса, мне стала пакрысе ўсё станавіцца на свае месцы. ::: <nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>. :::Ва ўсякім разе, удзельнік Warum прарабіў тытанічную працу па перапрацоўцы артыкулаў удзельніка Peisatai, які відавочна даў маху і шмат дзе (не ўсюды) перагнуў. Калі Peisatai пад уплывам спасылак ад Warum праробіць '''работу над памылкамі''' ў артыкулах, то гэта будзе сапраўды выпадак, калі па-марксісцку з Тэзіса і Антытэзіса выйдзе не дрэнны Сінтэз. :::Яшчэ хацелася б больш пачуць '''пра славяна-індыйскую гідранімію''' на быццам бы балцкай тэрыторыі, магчыма, трэба было б асобны артыкул пра гэта напісаць, няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:27, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::''няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў'' Калі вы чакаеце ад мяне ўласных даследванняў у стыле Peisatai, то іх зразумела не будзе. Па-першае, гэта забараняюць правілы праэкта, а па-другое, навошта мне тут нешта выдумляць і пісаць горы нейкага флуда? У меня для гэтага няма ніякай матывацыі. А ў яго, відаць, ёсць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:49, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Калі ласка, давайце больш канструктыўна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:51, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Ніякага дачынення ні да якога Дзермана я не маю. Доказы смешныя: за тэрмін, які больш за 5 месяцаў, вы знайшлі аж цэлых 3 супадзенні па часе)) І ўвогуле, не трэба пастаянна ўводзіць дыскусію ў бок. Спрэчка тут не пра балтаў, славян, індыйцаў, Мікуса, Дзермана і г. д., а пра тое, ці можа ў энцыклапедыі чалавек пісаць свае ўласныя здагадкі і меркаванні? Правілы вікіпедыі гавораць, што не, артыкулы тут пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі вам так хочыцца балцкіх версій тапонімаў, то літаратуры на гэтую тэму хапае, той жа Тапароў пра гэта вельмі шмат напісаў. Дадавайце і ніхто супраць не будзе. Але Peisatai нават і балтыста Тапарова перакручвае, ставіць на яго спасылку, а піша нейкую адсябяціну, чаго ў Тапарова зусім няма (прыклады я прыводзіў яшчэ ў маі). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:24, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Ох ужо гэтыя дэаноны :( А якая розніца? Тут да крыніц фармальны падыход і суб'ектыўныя крытэрыі. Справа толькі як мы будзем рабіць, прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі, тады пойдуць і Жучкевіч з іншымі, і Мікус. Або толькі выключна яўных тэматычных лінгвістаў, тады ні Жучкевіч, ні Мікус не пойдуць. Ачышчаем і жывём спакойна. Калі першы варыянт, паўтаруся, трэба вярнуцца і трымацца палітыкі невыдалення. Калі былі выпадкі ўяўнага ўжывання крыніц, так болей не рабіць ні пад якім соусам. Выпрацаваць нейтральныя формы, які будуць адпавядаць стану крыніц, напрыклад, "у балцкіх гідронімах вылучаюць корань y-[зноска] і пашыральнік -x[зноска], але ці яны ў назве гэтай Yx яўна не адзначана". Спыніць канфрантацыю на балцка-славянскай этымалагічнай глебе, у асноўнай масе гэта пэўна ніколі не вызначаць, будуць толькі болей або меней кваліфікаваныя гіпотэзы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:01, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Пане [[Удзельнік:M.L.Bot|Максіме]], канешне ж будзем ''прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі''. Вікіпедыя для таго й прызначана, каб трансляваць веды з розных галін. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:16, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] , тэарэтычна правілы вымагаюць не хоць якіх, а аўтарытэтных крыніц. Але звычайна так катэгарычна пытанне паўстае ў спрэчных выпадках, што ў нас цяпер і ёсць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::: Маем звычай у БелВікі трактаваць аўтарытэтнасць крыніц таксама шырока, аж да навінных. Узнятая тут бура не нагода для фундаментальных змен. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: {{u|Akijan}}, я выдаліў частку вашай рэплікі, якая была датычна вашых здагадак датычна асобы іншага ўдзельніка. Па-першае гэта парушае [[ВП:ЭП]], а дакладней парушае "прадузятасць, навешванне «цэтлікаў» на апанентаў". Па-другое, у Вікіпедыі нельга займацца [[доксінг]]ам. Таксама чытайте [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikimedia_Foundation_statement_on_paid_editing_and_outing афіцыйную пазіцыю фонду Вікімедыя] датычна аутынгу іншых асоб. Я вас папярэджваю, што наступным разам за парушэнне [[ВП:ЭП]] ваш доступ да рэдагавання Вікіпедыі можа быць заблакаваны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Удзельнік МоцныБрат, патлумачце ласка, на падставе якіх фармальных правілаў Вікіпедыі Вы выдалілі частку майго паста, у якім я параўнаў час напісання ўдзельнікам Варум тут сваіх пастоў з <nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>.? Дэананімізацыя забароненая толькі калі гэта пагражае пераследам па палітычных, рэлігійных падставах, а Дзермана ў Беларусі ніхто пераследваць не будзе, бо ён на баку ўладаў. Калі ласка, дакладную спасылку на рэгуляцыю. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#c-MocnyDuham-20251028124700-Akijan-20251028112700|гэты]] і [[Размовы з удзельнікам:Akijan#c-MocnyDuham-20251028125100-Папярэджанне|гэты]] каментар. І я зноў выдаліў вашу рэпліку з магчымым дэанонам па гэтых прычынах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:01, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::Добра, прачытаў, пагаджуся, быў раманаў. Але ж паведаміць зацікаўленым асобам, думаю, правілы Вікіпедыі не забараняюць. Бо калі ўдумацца, гэта з глузду з'ехаць што робіцца. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:05, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::: Вы не ведаеце, ці з'яўляецца ўдзельнік той асобай, пра якую кажаце. А калі ён ніяк з ёй не звязаны? Зараз вы ствараеце ціск на ўдзельніка тым, што камусьці пра яго штосьці скажаце. Ваша пагроза "паведаміць зацікаўленым асобам" парушае [[ВП:НАПА]]. Калі ласка, не пагражайце тут нікому. [[ВП:СУ|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::Думаю, тады Вам варта з такой жа строгасцю адрэагаваць на спробу дэанону вышэй з боку ўдзельніка Варум ("падазраю, што гэта ён сам і ёсць") і прывесці да балансу. ::::::::Карацей, спадзяюся, нехта ўсё ж возьмецца выпраўляць тое, што тут з ідэалагічных прычын творыць апазнаны ўдзельнік Варум. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:58, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::: Тое самае тычыцца і {{u|Için warum}}, канешне. Не бачыў яго рэпліку. Калі ласка, спыніцеся і пачніце камунікацыю згодна з [[ВП:ВЕТ]]. Галоўнае прыйсці да кансэнсусу і пачаць дапаўняць Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:02, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::::::::: Па-мойму, кансэнсус тут можа быць толькі адзін - выконваць правілы вікіпедыі, там усё прапісана, а не вынаходзіць тут веласіпед. Мне цяжка ўявіць падобную дыскусію ў нейкім іншым моўным раздзеле, напрыклад, у англійскім ці рускім. Дарэчы, Peisatai спрабаваў пісаць свае ўласныя даследванні і ў рускай ВП, аднак відаць не атрымалася, тады ён цалкам пераключыўся на беларускую, і тут, як гаворыцца, "пракаціла". На жаль. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:41, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::::: У іншых моўных раздзелах смецця больш, чым у БелВікі. Не буду тут прыводзіць доказы з уласных даследаванняў на гэты конт. Таксама нагадаю, што Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:46, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::::Чаму Вы не выдалілі ў згаданай рэпліцы спробу дэанону? [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:22, 30 кастрычніка 2025 (+03) :::::::::::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласка, дазачысціце тое, што можа быць дэанонам, можа, і версіі нейкія можна закрыць для прагляду правамі адміна. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:12, 3 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Выдаліў! Зараз паспрабую закрыць версіі [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:06, 3 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Здаецца ўсё прыбраў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:09, 3 лістапада 2025 (+03) === Праект рашэння === Не хочацца, каб тэма заставалася адкрытай, таму я падрыхтаваў праект рашэння. Калі ён не сустрэне вострай крытыкі, то набудзе моц праз тыдзень. Вітаю дапрацоўку з боку дасведчаных удзельнікаў.<br /><br />Звесткі аб этымалогіі дапускаюцца толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. Неправяраемыя крыніцамі сцвярджэнні выключаюцца і не павінны размяшчацца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі (гл. [[ВП:ПРАВ]]). Фармулёўкі ў пытаннях этымалогіі ў «спрэчных артыкулах» павінны быць прыведзены з відавочнай атрыбуцыяй у тэксце: «па меркаванню X», «згодна з Y», і з дакладнай бібліяграфічнай спасылкай. Указваць паходжанне канкрэтнага тапоніма ці гідроніма варта толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект. Перанос агульных мадэляў «корань/фармант» на назвы, не згаданыя ў аўтара, разглядаецца як ўласнае даследаванне і не дапускаецца. Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя (гл. [[ВП:НУДА]]).<br /><br />Дапускаецца прывядзенне розных версій паходжання, у тым ліку балтыйскіх, славянскіх і іншых, але кожная толькі са спасылкай на надзейную крыніцу, з карэктнай атрыбуцыяй аўтара і ўзважанай падачай без катэгарычнасці там, дзе ў літаратуры няма кансэнсусу. Прыярытэт аддаецца профільным лінгвістам і выданням, якія рэцэнзуюцца. Папулярызатарскія і краязнаўчыя артыкулы магчымы толькі з відавочнай маркіроўкай іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні да профільнай літаратуры.<br /><br />Нагадваю аб недапушчальнасці войн правак. Персанальныя выпады і любыя спробы дэананімізацыі будуць выдаляцца. Пры паўтарэнні магчымы блакіроўкі. Па спрэчных пытаннях прашу адкрываць тэму на старонцы абмеркавання артыкула і весці дыялог там.<br /><br />Абмеркаванне носіць метадалагічны характар, гаворка пра правяральнасць і спосаб падачы, а не пра супрацьстаянне балтыйскіх і славянскіх трактовак. Праект адкрыты для розных навуковых версій пры ўмове акуратнай атрыбуцыі, надзейных крыніц і захавання этыкі зносін. Дзякуй усім удзельнікам за ўклад і канструктыў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:20, 15 лістапада 2025 (+03) : Усё ідзе сваім чарадом, [[Удзельнік:MocnyDuham]] не выдумвай усялякія бздуры. Гэта была ''вострая крытыка'', калі ты не зразумеў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 15 лістапада 2025 (+03) :: "Сваім чарадом" усё ідзе з мая. За гэты час ужо былі блакіроўкі і некалькі вялікіх амберкаванняў. Трэба было ўжо нешта прыдумаць, каб удзельнікі маглі мець магчымасць разам правіць Вікі без сварак. На гэта быў выказаны кансэнсус вышэй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:53, 15 лістапада 2025 (+03) ::: Сам па сваіх правілах і жыві. [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] ''звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03) ::::Пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце нейк сур’ёзней. Правілы і парады адносна паводзін і культуры размоў у Вікіпедыі вы ведаеце. Намагайцеся, калі ласка, не даводзіць да абсурду. Пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] паспрабаваў сфармуляваць кансэнсус, каб улагодзіць канфлікт, які цягнецца даўно. У вашых жа каментарыях я бачу спробы накаліць асабісты канфлікт, каб усе ўдзельнікі гэта незразумела што чыталі... Давайце, калі ласка, па справе. Таксама было б нядрэнна вам адрэагаваць у абмеркаванні вышэй пра вашыя нападкі (як мне гэта бачыцца з таго кантэксту, які я маю) на ўдзельніка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:15, 15 лістапада 2025 (+03) ::::Пры ўсёй павазе: ''кансэнсус '''звычайна''' дасягаецца натуральным шляхам''. Па гары тэксту вышэй відаць, што кансэнсусам і не пахне ўжо даволі даўно. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:04, 16 лістапада 2025 (+03) : @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], што думаеце? Гэты праект з большага тычыцца вашай работы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:14, 18 лістапада 2025 (+03) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03) ::::: Нармальна ўсё, кансэнсуса дасягаем не тут, а ў працэсе рэдактарскай працы. Гэта гара тэксту ні аб чым і ні да чаго. [[Удзельнік:IshaBarnes]], давайце лепш будзем артыкулы правіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:32, 16 лістапада 2025 (+03) :::::: А хто супраць? Я толькі за. Але калі ўжо вынесена гэтая вайна на агульнае абмеркаванне, то трэба неяк вырашаць. Адміны на тое і адміны, каб такімі праблемамі займацца. -- [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:57, 16 лістапада 2025 (+03) ::::::: Вайна скончана, прававеды толькі ніяк не супакояцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:00, 16 лістапада 2025 (+03) :::::::: {{u|JerzyKundrat}}, прыпыніце тролінг і выконвайце [[ВП:ЭП]]. Грубы стыль зносін з навешваннем цэтлікаў на ўдзельнікаў ніхто доўга цярпець не будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 16 лістапада 2025 (+03) ::::: Сур'ёзней ужо няма куды — не выдумвайце дурасцей. Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. Кансэнэнсус дасягаецца натуральным чынам. Лепш бы кантэнту ў БелВікі дадалі, чым праўнікаў з сябе строіць. — --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:24, 15 лістапада 2025 (+03) :::::: Адным з галоўных прынцыпаў вікіпедыі з'яўляецца тое, што артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе ўласных меркаванняў усіх жадаючых. Бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а сметнік. Калі хтосьці хоча прасоўваць нейкія свае ўласныя ідэі, то для гэтага існуюць іншыя пляцоўкі (блогі, форумы і г. д.). Энцыклапедыя не для гэтага.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:57, 18 лістапада 2025 (+03) :выглядае лагічна, як і мае быць. Можа не заўсёды будзем прыдзірацца да якасці крыніц, але вядома, што ў розных крыніц розная вага. Калі што, можна ўжо абмяркоўваць удакладненні да правіл аўтарытэтнасці крыніц [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:58, 15 лістапада 2025 (+03) :: на хвіга стока букф, не пайму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:01, 15 лістапада 2025 (+03) :Прапанова вырашэння спрэчкі слушная. Аднак не зразумела, чым павінна стаць гэтая прапанова. Застанецца каментаром на старонцы запытаў да адмінаў? У такім выпадку наўрад ці яна будзе мець нейкую сур'ёзную моц. Трэба было б аформіць як [[Вікіпедыя:Правілы#Прызначэнне|рэкамендацыю]] прынамсі. І ў такім выпадку, было б лепей, каб гэтае абмеркаванне вялося шырэй - не толькі на старонцы запытаў да адмінаў, але і на форуме, напрыклад, ці нейкім іншым чынам пашырыць праект. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:20, 16 лістапада 2025 (+03) : Дзякую, Спадар [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], за прапанаванае рашэнне. З майго боку будуць наступныя заўвагі: :: 1) Я прапаную перафармуляваць сказ "Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя". Падзел слова на корань і суфікс - гэта тое, што вывучаецца ў школе і што з'яўляецца ўсё ж такі базавымі ведамі. Калі раптам у артыкуле спатрэбіцца прапісаць, які ў слове суфікс, то я нават не ўпэўнена, што на такое наогул патрэбны хоць нейкія крыніцы. А вось падзел кораня слова на часткі - гэта ўжо этымалогія і тут я цалкам згодная ў неабходнасці спасылак на профільную літаратуру. :: 2) Прапаную таксама дадаць рашэнне наконт магчымасці ці не магчымасці прапісваць у артыкулах аб адных аб'ектах інфармацыю аб паходжанні назваў іншых аб'ектаў. Напрыклад, у артыкулах аб гарадах інфармацыю аб паходжанні назваў рэк, у артыкулах ад адных рэках інфармацыю аб паходжанні назваў іншых рэк, у артыкулах аб людзях інфармацыю аб паходжанні прозвішчаў.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 02:03, 16 лістапада 2025 (+03) ::: [[Удзельнік:Hanylka]], давайце ва не будзеце навязваць іншым, пра што пісаць, а пра што не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:06, 16 лістапада 2025 (+03) Рэальным кейсам зараз ёсць напр. артыкул [[Мёры]], гл. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%91%D1%80%D1%8B&action=history вайну правак]. Калі знойдуцца адміны, ласкава запрашаю! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 17 лістапада 2025 (+03) Асабіста я цалкам згодны з праектам рашэння ад MocnyDuham. Ён усё слушна растлумачыў, аргументаваў згодна з правіламі вікіпедыі. Запярэчыць ці нешта дадаць мне няма чаго. Усё правільна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:51, 18 лістапада 2025 (+03) == Абарона [[Узброеныя сілы Украіны]] == Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў пакуль трывае канфлікт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:35, 17 кастрычніка 2025 (+03) : {{Done}}. Паставіў абарону на 1 год. Прапанова мае сэнс. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:44, 17 кастрычніка 2025 (+03) == Блакіроўка [[Удзельнік:Jonny Barns]] == Серыя вандальных правак. Зарэгістраваны ажно 14 мая, чагосьці чакаў столькі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) :зрабіў блакіроўку на паўгода ва ўсіх прасторах акрамя размоў з удзельнікам [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:12, 8 кастрычніка 2025 (+03) == Абарона [[Францыск Скарына]] == {{закрыта}} Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў як старонку вялікай наведвальнасці. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03) : Папулярная і статусная старонка. Абарона мае сэнс. {{зроблена}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:21, 30 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Зрабіць перасылку з абароненага шаблона == {{закрыта}} Вітаю. Калі ласка, зрабіце перасылку з {{ш|*}} проста на {{ш|·}}, цяпер яна падвоеная праз {{ш|•}}. Нічога, быццам, зламіцца не мусіць, коды гэтых шаблонаў блізкія да аднолькавасці. Сам не магу, бо {{ш|*}} абаронены ад правак. Два першыя шаблоны самотныя, у іх няма нават элементаў Вікіданых. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:24, 21 верасня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 21 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Парушэнне парадку абмеркаванняў == Адміністратар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] на свой капыл трактуе значнасць артыкулаў у Вікіпедыі ([[Вікіпедыя:Да_выдалення#Яўген_Яўгенавіч_Аснарэўскі]]) і імгненна вырашае, што ёсць значным, а што — не. На ягоную думку, артыкул пра фэйсбук-ваяра, біяграфія і дзейнасць якога грунтуецца на запісах у фэйсбуку самой асобы, аўтаматычны робіць асобу значнай на падставе атрымання перамогі на конркурсе літаратурных пачаткоўцаў. Прашу іншых адміністратараў паўдзельнічаць у абмеркаванні і ацаніць значнасць асобы, якая пад рознымі нікамі ў розных моўных раздзелах піша пра сябе артыкулы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:15, 9 верасня 2025 (+03) : Тут пагаджуся, што тэма была закрыта досыць хутка і можна было бы даць больш часу на яе абмеркаванне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:00, 10 верасня 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], пан JerzyKundrat не адмін, здаецца, з чэрвеня. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 07:37, 10 верасня 2025 (+03) ::То няхай мо @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] здыме шаблон пра сцяг адміністратара ў сябе на старонцы ўдзельніка [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:08, 10 верасня 2025 (+03) ::: Не магу, мая асабістая старонка пад абаронай і правіць яе могуць толькі адміністратары)) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 10 верасня 2025 (+03) :::: Вам змяніць абарону да "ўсіх удзельнікаў"? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:27, 10 верасня 2025 (+03) ::::: Так, дзякуй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:30, 10 верасня 2025 (+03) :::::: Няма за што! Зрабіў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03) :Мяне ўсё больш дзівіць наяўнасць сцяга даглядчыка ў калегі Lš-k. Няма ніякага парушэння правілаў у падвядзенні выніку на падставе наяўнасці ў літаратара значнай прэміі, і ўсё роўна для маладых яна літаратараў ці не, таму што правілы не канкрэтызуюць гэтую дэталь. Затое ў нас у гэтай нязначнай на думку ўдзельніка прэміі ёсць артыкул і нават катэгорыя для лаўрэатаў. Можа, тады і артыкул пра прэмію трэба выдаліць? Артыкулы аб заведама значных дзеячах могуць пакідацца хутка, а пан Ежы даў тыдзень, каб выказацца. Тут няма ніякага парушэньня правілаў. Таксама ігнаруецца факт, што для значнасці дастаткова і некалькіх намінацый на значныя прэміі. У артыкуле ўказана, што Аснарэўскі двойчы намінаваўся на Дэбют (паэзія і проза), намінаваўся на Прэмію Арсенневай і Гедройца. Гэта таксама нязначныя прэміі? Ці ёсць нейкі кансэнсус, што намінацыі не лічацца? Тады чаму ў правілах напісана "Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў". І як новаму ўдзельніку, такому як я, разабрацца і вызначыць значнасць перад напісаннем артыкула, калі правілы не працуюць? Згадкі прозы Аснарэўскага ў навуковых выданнях удзельнік Lš-k нібыта не заўважыў, а публікацыі ў вядучых літаратурных выданнях Беларусі і РФ, такіх як «Дзеяслоў» і «Сібірскія агні» ігнаруюцца. Што трэба, каб калега быў задаволены? Нобелеўка? Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў што Аснарэўскі гэта я, што ўвогуле ненармальна, і, адпаведна, што аўтабіяграфію трэба выдаліць, хаця няма правіла, якое забараняе аўтабіяграфіі, пра што калегу неаднаразова было сказана. І яшчэ ён увесь час паўтарае, што ў артыкуле цытуецца Фэйсбук Аснарэўскага, хоць калегу было працытавана [[ВП:БС]], а паводле гэтых правілаў такое цытаванне дапушчальна. Чым дольш я назіраю дзеянні калегі Lš-k, тым больш мне здаецца, што ён 1. Не разумее правілы праекта. 2. Актыўна парушае іх нягледзячы на ​​заўвагі і мае намер рабіць так і ў будучыні 3. Мае нейкую асабістую непрыязнасць да Аснарэўскага. Таму вынік дасведчанага і паважанага калегі JerzyKundrat я лічу цалкам абгрунтаваным, а дзейнасць калегі Lš-k дыструктыўнай і патрабуючай адміністрацыйных дзеянняў. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 14:49, 10 верасня 2025 (+03) ::не разумею, як сцяг Даглядчыка стасуецца тут да сітуацыі. Лепш разбірайцеся, як дасягнуць кансэнсусу, а не як пакараць іншых удзельнікаў ці як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца. Чалавеку вынеслі папярэджанне за неэтычныя паводзіны, далей будзем глядзець. Абмеркаванне або скончыцца, або працягнецца, будзем рэагаваць адпаведна таму, як удзельнікі размовы будуць сябе паводзіць. З цытатамі з фэйсбука лепш не перабольшваць, калі яны не нясуць энцыклапедычнай значнасці. У [[ВП:БС]] пішацца, што цытаты мусяць быць у АК, у [[ВП:АК]] асобна прапісана, што інфармацыі з сацсетак лепш пазбягаць, тым больш, што гэта першасная крыніца, а лепш карыстацца другаснымі ці трацічнымі неафіляванымі крыніцамі. Я згодны, што правілы адносна значнасці ў беларускай вікі могуць быць недасканалымі, але яны ёсць і іх трэба прытрымлівацца і чытаць уважліва. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:08, 10 верасня 2025 (+03) :::Флаг наглядчыка ва ўдзельніка, які дэманструе неразуменне правілаў, у прыватнасці, відаць, не ведае, што аўтабіяграфіі не забаронены і сац. сеткі сучасніка можна цытаваць, а галоўнае не хоча чуць аргументы калегаў, якія цытуюць яму правілы выклікае ў мяне сумневы. Пытанне праф. прыдатнасці. Я маю на гэтае поўнае права. Рашэнне прымуць адміны, я ім яго не навязваю. Але заўважу, што ў той жа рускай вікіпедыі прэтэндэнтаў на сцяг патрулюючага ганяюць быццам ён хоча стаць адмінам. Хаця я не лічу, што тут трэба браць прыклад. :::У артыкуле пра Аснарэўскага напэўна тры-чатыры цытаты з Фэйсбука, а не палова, як піша калега Lš-k. Як мінімум дзве з іх з крытыкай, якраз, каб пазбегнуць рэкламнасці, для асвятлення розных пунктаў гледжання, гэта тое чаго быццам бы і жадае калега Lš-k. Цытаты можна прыбраць нават цалкам, я асабліва не супраць, проста гэта якраз і зменшыць крытыку ў артыкуле. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:26, 10 верасня 2025 (+03) :::: Пане [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], выказваннем наконт таго, што ''як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца'', таксама не варта падвышаць градус палемікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:41, 10 верасня 2025 (+03) :::::згодзен, можа не самы ўдалы выраз. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:54, 10 верасня 2025 (+03) ::::Адзначу тут, што ўдзельніца Hanylka выдаліла тэкст, заснаваны на Фэйсбуку. Артыкул, як лёгка ўбачыць, не знік. Проста стала менш крытыкі. Калі калезе Lš-k такі менш крытычны варыянт падабаецца больш, то ОК. Калі менш крытыкі ў артыкуле гэта лепш, і тое дапаможа дасягнуць кансэнсу, то няхай будзе так. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:14, 10 верасня 2025 (+03) ::Быць намінантам на прэмію Дэбют і Прэмію Арсенневай можа любы, хто праходзіць паводле сціплых крытэраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:16, 10 верасня 2025 (+03) ::: Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], акурат склалася, што ў БелВікі для артыкулаў пра беларускамоўных творцаў крытэрыі сціплыя, захоўваліся старонкі пра асоб напр. адно пры наяўнасці іх публікацый у агульнанацыянальных літаратурных часопісах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 10 верасня 2025 (+03) ::::Я тут паглядзеў архіў абмеркаванняў на выдаленне, дзе мяне папярэдні раз аўтары абвінавачвалі ў перадузятасці і неэтычнасці (гэта адбываецца амаль штораз, калі чалавек піша сам пра сябе, альбо хтосьці з яго кола). То ў той раз вы пра местачковыя прэміі (цытата) казалі зусім адваротнае ([[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2025#Мікіта_Мікалаевіч_Броўка]]). -- [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:32, 10 верасня 2025 (+03) ::::: І тады я казаў, што ''местачковыя прэміі'' дадаюць значнасці ''грамадскім ініцыятывам'', якія іх атрымалі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:39, 10 верасня 2025 (+03) :::Будзе аўтарытэтная крыніца, якая пацвярджае гэтую выдатную заяву? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:25, 10 верасня 2025 (+03) ::::Паглядзіце ўмовы гэтых прэмій. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:26, 10 верасня 2025 (+03) :::::Я не збіраюся нічога глядзець і здагадвацца, што вы мелі на ўвазе. Вы павінны даказаць свае сцвярджэнні. Самі прыносьце АК і патлумачце, як намінацыя на вядучыя беларускія прэміі можа быць нязначнай. Я гэтага ўвогуле не разумею. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:37, 10 верасня 2025 (+03) ::::::На гэты прэміі намінуюцца ўсе, хто адпавядае крытэрам. Напрыклад, прэмія Арсенневай — трэба проста мець кнігу і падаць заяўку ([https://penbelarus.org/2025/01/22/reglament-pravyadzennya-litaraturnaj-premii-imya-natalli-arsennevaj.html не патрэбна нават друкаваная кніга]). [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:48, 10 верасня 2025 (+03) ::::::Прэмія Гедройца называе «намінантамі» ўсе вылучаныя кнігі, якія проста праходзяць намінальны крытэр. Тое, што звычайныя людзі лічаць «намінацыяй» — гэта доўгі спіс прэміі, куды ён вядома ж не ўвайшоў. Доўгія спісы можна глядзець у артыкуле [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:55, 10 верасня 2025 (+03) :::::::Я бачу толькі адну спасылку на АК і не бачу тамака пацверджання вашых слоў. Прапануюць дасылаць кнігі, а дзе сказана, што яны не праходзяць адбор у спіс намінантаў, які потым публікуецца? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:02, 10 верасня 2025 (+03) ::::::::Чытайце больш уважліва. Калега, гэта вельмі вядомыя беларускія прэміі, і вам як знаўцу літаратурных «рускіх таўстуноў» павінна быць вядома аб літаратурных працэсах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 10 верасня 2025 (+03) :::::::::Я яшчэ раз перачытаў, і бачу толькі розныя ўмовы, суму ўзнагароды, тэрміны. Так, кнігу прапануюць дасылаць самому аўтару. І што? З гэтага вынікае, што тыя, хто трапіў у намінацыю, не праходзяць конкурсны адбор? Дзе пра гэта? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:24, 10 верасня 2025 (+03) ::::::::::Каб трапіць у намінацыю — трэба проста мець кнігу, якая адпавядае ўмовам. Конкурс яна не праходзіць. Конкурсны адбор — гэта доўгі спіс прэміі Гедройца, кнігі якія ўжо прачыталі. У прэміі Арсенневай такога няма, там у конкурс трапляюць проста ўсе, хто адпавядае намінацыі і падаў заяўку, з іх адразу выбіраюць пераможцаў. Такім чынам, значнымі паводле прэміі Гедройца трэба лічыць тых, хто прынамсі трапіў у доўгі спіс, а ў прэміі Арсенневай — прызёраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:58, 10 верасня 2025 (+03) :::::::::::Калі б было так, дык і, напэўна, самі гэтыя прэміі былі б нязначныя. Што гэта за прэмія, дзе не мае значэння намінацыя. Карацей, я зразумеў, што АК Вы даць для гэтага вельмі дзіўнага меркавання не можаце, адпаведна, аргумент нерэлевантны. Пакідаю гэта на разгляд калег адмінаў, мне тут пакуль усё зразумела. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 18:16, 10 верасня 2025 (+03) : Згодна з [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1#%D0%91%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC цяперашнімі правіламі] адным з крытэрыяў значнасці з'яўляецца пункт "Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў". Згодна з артыкулам у Аснарэўскага маецца перамога ў «Экслібрыс» і 4 намінацыі на прэміі (Гедройца, на прэмію імя Арсенневай, 2 разы на Дэбют). Адпаведна я лічу, што артыкул адпавядае наяўным крытэрыям значнасці і можа быць пакінуты. Што да зместу артыкула, то лічу карысным пачысціць яго ад усіх нязначных фактаў і фактаў без аўтарытэтных крыніц у адпаведнасці з [[ВП:БС]]. У выпадку, калі [[Удзельнік:Lš-k.|Спадар Lš-k.]] лічыць наяўныя крытэрыі значнасці недастатковымі, то можна паспрабаваць распрацаваць новыя больш дэталёвыя крытэрыі значнасці для пісьменнікаў. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03) ::Пра «намінаванне» я напісаў крышачку вышэй. У выпадку з Аснарэўскім людзі блытаюць вылучэнне і намінаванне. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:57, 10 верасня 2025 (+03) === Каментарыі аб выдаленні === Яшчэ раз падвяду рысу, чаму артыкул павінен быць выдалены. Бо вышэй больш абмяркоўваюцца прапісаныя правілы значнасці (якія насамрэч не канстытуцыя, а прапісаны даволі ўскосна і маюць сур’ёзную гнуткасць), «этычнасць» паводзін і іншае пустаслоўства. Адкрываем артыкул. Першы ж сказ біяграфіі: «''Паводле слоў Аснарэўскага''», другі сказ — «''Неаднаразова згадваў у Фэйсбуку''». Яшчэ праз адзін сказ — «''паводле слоў Аснарэўскага''». Наступны сказ — «''Паводле слоў Аснарэўскага ён самастойна набыў навыкі кампазітара''». Наступны сказ — «''Таксама паводле яго запісаў у Фэйсбуку''». Потым ідуць сказы пра згадванні ў СМІ (хоць гэта не мае значнасці для біяграфіі, а згадванні ў СМІ павінны быць устаўлены спасылкамі для падмацавання нейкіх фактаў). Апошні абзац — удзел у інтэрнэт-срачы Фэйсбука (для чаго гэта ўвогуле ў бяграфіі?). Усё, гэта ўся «біяграфія». Па факце, біяграфіі няма, яна ўся напісана «паводле слоў Аснарэўскага» і цытат у Фэйсбуку, ніякімі аўтарытэтнымі ці другаснымі крыніцамі тут не пахне. Няма нават аўтарытэтнай крыніцы аб даце нараджэння асобы. Мы не можам сцвярджаць, што асоба з такім імем увогуле існуе. На маю думку, артыкул відавочна рэкламны і не мае значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:43, 10 верасня 2025 (+03) : [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], ну дык праўце смела, можаце напр. выдаліць раздзел Біяграфія, ці то адным сказам паведаміць пра яе "фэйсбучнасць". Потым адміны вырашаць, вандалізм то быў, ці не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 10 верасня 2025 (+03) ::Навошта выдаляць цэлыя раздзелы, калі можна выдаліць артыкул праз нязначнасць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:53, 10 верасня 2025 (+03) ::: Нельга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03) :Мне надакучыла ўвесь час кідаць спасылку на правілы напісання артыкулаў аб сучасніках і тлумачыць, што цытаваць факты біяграфіі сучаснікаў МОЖНА на падставе іх апавяданняў. Калега піша пра класічных дзеячаў і, відаць, не разумее спецыфікі працы з артыкуламі пра сучаснікаў, пра якіх яшчэ не напісалі ў які-небудзь Экадэмічны слоўнік і гэта нармальна. Базавыя рэчы пра Аснарэўскага, а менавіта дата нараджэння і адукацыя, дадзены на падставе аўтарытэтных крыніц, а менавіта біяграфічных даведак у літаратурных часопісах. Можна было б скараціць і да гэтага, і артыкул адпавядаў бы мінімальным патрабаванням. Але навошта, калі ў дадзеных з інтэрв'ю з Аснарэўскім няма парушэння? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:56, 10 верасня 2025 (+03) ::З якога часу местачковыя часопісы Расіі са свастыкай у шапцы сталі аўтарытэтнымі крыніцамі? [https://www.sibogni.ru/content/zolotoy-svet часопіс]. Відавочна, яны публікуюць у сябе на старонках усё, што ім дасылаюць без аніякай праверкі фактаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:00, 10 верасня 2025 (+03) :::Калега, гэта ўвогуле што? Якія свастыкі і местачковыя часопісы? Гэта Сібірскія агні найстарэйшы з дзейных літаратурных часопісаў Расіі, так званы "таўстун", адно з самых прэстыжных рускіх выданняў. Упэўнены, што калі пакапаць, то высветліцца, што рэдактар ​​які-небудзь літаратар, з мноствам прэмій. Там мусіць быць не проста адбор, а кіламетровая чарга. Навошта пісаць, калі вы не ўкурсе. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03) ::::Што такое «таўстун» і «рускія выданні»? Пакапайце і пастаўце крыніцу. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:12, 10 верасня 2025 (+03) :::::Давайце я вам лепш дам вось такі артыкул канкрэтна пра Сібірскія агні, каб не губляць час на пошукі АК пра тое, што такое "таўстун" у расійскай літаратуры (я гэта ведаю са школы, дарэчы), так будзе лепш. Тут паказана якога ўзроўню гэтае выданне. :::::https://litrussia.su/2022/04/30/svet-sibirskih-ognej/ [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:18, 10 верасня 2025 (+03) * 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:06, 13 верасня 2025 (+03) == Парушэнне этычных паводзін == За [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F&diff=5033307&oldid=5033300 гэтую рэпліку] ''пра чарговага інтэрнэт-вар’ята, які піша сам пра сябе артыкулы ва ўсіх Вікіпедыях'' [[Удзельнік:Lš-k.]] мае быць, на мой погляд, заблакаваны, бо пра [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] ён ведае, але гэтым час ад часу займаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:58, 9 верасня 2025 (+03) :Апісанне прадмета па сутнасці — гэта энцыклапедычны стыль, а не абраза. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:06, 9 верасня 2025 (+03) : Цытата персанажа, які піша пра сябе артыкулы ([https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02UPYSYYqfvLpHYBJUbYJk6wp7qB876uHWkmTAmYiFbHtVtagchxyPAbPQePPrsgCal&id=100010783908995 крыніца]): {{цытата|Можа, чарадзейны ФБ, як ужо бывала, данясе мой спіч каму трэба, таму скажу: мяне не спыніць і адмаўляць маю значнасць няма сэнсу. Чулі пра Валан-дэ-Морта, які зрабіў артэфакты-крыстражы і без іх знішчэння нельга было знішчыць яго? Англійскi няўмеха стварыў 7 крыстражаў. У мяне крыстражаў незлічоная колькасць.:)) Энцыклапедычныя артыкулы пра мяне дублююцца на мностве пляцовак, а ёсць яшчэ СМІ, мае біяграфічныя даведкі ў топавых друкаваных літ. выданнях і г.д. Таму, калі які-небудзь грыфендорац, усё ж прыбярэ артыкул пра мяне (адзiн з лепшых у катэгорыі пісьменнікаў), для мяне гэта выдаленне — пстрычка гарошыны па сталёвым шаломе. Цёмнага лорда не адолець з цёмнымі матывамі, як сказаў бы Хлопчык, які выжыў.:)) А я скажу: absit verbo invidia.}}--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:27, 9 верасня 2025 (+03) : Лічу бан крайняй мерай, якой нам трэба ўсемі сіламі пазбягаць, каб не распальваць варожасць у раздзеле. Глянуў абмеркаванні, не хачу судзіць пра значнасць артыкула. Агулам па палаце нашага раздзела, у нас не вельмі прыдзірліва да значнасці. Не маю нічога супраць таго, каб пісалі артыкулы пра жывых людзей і каб жывыя людзі пісалі пра сябе. Прашу @JerzyKundrat у гэтай палкай дыскусіі зыходзіць з добрых памкненняў усіх бакоў канфлікту. Звяртаю пільную ўвагу @Lš-k на тое, што ў дыскусіі шмат перагібаў. На мой погляд, вы ведзяце размову даволі эмацыйна і мабыць вам варта адступіць. Асабліва важна, што вам не раз намякнулі, як вашыя некаторыя інсінуацыі асабіста абражаюць удзельнікаў размовы. Думаю, што ўсе мы хацелі бы, каб нашыя размовы ішлі ў рэчышчы паляпшэння нашага праекта і пошуку кансэнсусу, а не ў пераходзе на асобы, пошуку шкодных элементаў. Нават калі вы ўпэўненыя, што на вашым баку праўда, гэта ні ў якім разе не дазваляе вам абражаць іншых удзельнікаў. Паважайце іншых удзельнікаў і зыходзьце з добрых памкненняў усіх удзельнікаў, нават тых, з кім вы не згодныя. Спадзяюся, што ўсе бакі пастараюцца мінімізаваць канфлікт, каб не прыйшлося прыбягаць да ўмяшання адміністратараў, да чаго і заклікаю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:58, 10 верасня 2025 (+03) :Удзельнік Lš-k тут цытуе самога Аснарэўскага, які як я разумею з'яўляецца ўдзельнікам рускай вікіпедыі. Таму не бачу нічога дзіўнага ў тым, што Аснарэўскі можа глядзець статыстыку артыкула пра сябе ў нашым раздзеле. Мабыць, удзельнік ведае пра дзейнасць Аснарэўскага ў вікіпедыі і таму ўпэўнены, што я гэта ён, хаця сам Аснарэўскі пацвердзіў у цытаванай публікацыі, што не з'яўляецца мной. Аснарэўскі таксама піша, што ўдзельнік Lš-k належыць да групы яго асабістых хейтэраў і хоць гэта недаказальна, паводзіны Lš-k сапраўды здаюцца асабіста мне дзіўнымi, прымушаюць сумнявацца ў яго нейтральнасці. Удзельнік, мяркуючы па дыскусіі ў абмеркаванні артыкула, не разумее, што СМІ могуць з'яўляцца аўтарытэтнай крыніцай, што аўтабіяграфіі пра якія ён крычыць не забаронены, і што цытаванне сац. сетак сучаснікаў дазволена паводле [[ВП:БС]]. Ён не рэагуе на прадстаўленыя спасылкі на правілы, увесь час паводзіць сябе неэтычна, нягледзячы на ​​тое, што яму было паказана на тое, што такія паводзіны закранаюць іншых удзельнікаў і парушаюць правілы, таму, нягледзячы на ​​карысць, якую ён прынёс праекту, ён на мой погляд павінен быць заблакаваны ці сама меней пазбаўлены сцяга даглядчыка, пакуль не вывучыць правілы і не пачне паводзіць сябе ў адпаведнасці з імі. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 07:02, 10 верасня 2025 (+03) :: Выходзіць, што паняцце ''інтэрнэт-вар’ятаў'' у дачыненні да ўдзельнікаў БелВікі блакіроўкі не пацягне, ну няхай грызуцца тады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:41, 10 верасня 2025 (+03) :::Я перад тым як зарэгістравацца ў беларускім раздзеле доўга вывучаў тутэйшыя правілы, глядзеў абмеркаваньні, а яшчэ раней вывучаў ангельскую вікіпэдыю і ў меншым аб'ёме расейскую. Па маіх назіраннях і ў англамоўным, і ў расійскім раздзеле за такое навяшчавае хамства ужо даўно было б строгае папярэджанне, а ў выпадку паўтарэння блакіроўка. Lš-k нават у гэтым абмеркаванні прымудраецца не прасіць прабачэння, а пісаць, што "інтэрнэт-вар'ят" гэта "энцыклапедычны стыль, а не абраза". Гэта значыць, ён высноў не зрабіў і, здаецца, збіраецца працягваць. Чакаю, калі ён ужо пачне слаць адмінаў на тры літары. Я разумею, нам удзельнікі патрэбны, але калі тут вікі-праект, то павінны быць нейкія берагі, таму што гэта ўжо відавочна за ўсе межы выходзіць. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 10:04, 10 верасня 2025 (+03) ::::я лічу, што методыка «хуткі бан за парушэнне правіл» — гэта рудымент з эпохі форумаў. Гэта не тое, што нам трэба слепа капіяваць з іншых раздзелаў ці з папярэдняга вопыту белвікі. Можна спрабаваць думаць у больш канструктыўным рэчышчы. Калі гэтая спрэчка не пяройдзе да нечага канструктыўнага, то будзем прымаць меры, якія могуць не спадабацца ўсім бакам абмеркавання. Таксама прашу ўсіх удзельнікаў размовы прачытаць наступныя артыкулы [[ВП:СУ]], [[ВП:Э]], [[ВП:КС]], [[ВП:НАПА]] (апошняе асабліва тычыцца @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]]). І асобна [[ВП:АЎТА]], [[ВП:Вірт]], [[ВП:БС]], каб разумець пазіцыю @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] і не абясцэньваць яе. Я раблю папярэджанне @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] за паведамленні, напісаныя з мэтай абразіць іншых удзельнікаў. У той жа час заклікаю ўсіх удзельнікаў размовы або адысціся ад размовы і рэдагавання артыкула на пэўны час, каб панізіць эмацыйнасць сітуацыі, або працягнуць абмеркаванне выключна ў канструктыўным рэчышчы без абмеркавання асабістасцей, з павагай да іншых удзельнікаў дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 10 верасня 2025 (+03) :::::Асабіста я даўно ўсе гэтыя правілы вывучыў. Я не з'яўляюся чыім-небудзь віртуалам, пры гэтым аўтабіяграфіі правілы праекту не забараняюць. Гэта значыць, я не бачу наогул ніякай заснаванай на правілах пазіцыі калегі Lš-k і менавіта [[ВП:БС]] і прыбірае адзін з двух яго аргументаў аб праблеме з цытаваннем соц. сеткі Аснарэўскага. Калі ў каго-небудзь ёсць доказы, што Аснарэўскі гэта я, то, калі ласка, дайце іх. З вялікім задавальненнем азнаёмлюся. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:01, 10 верасня 2025 (+03) : Згодна з [https://ru.hrodna.life/articles/evgenij-asnorevskij-7-faktov/ артыкулам] на Гродна Лайф можна даведацца, што Аснарэўскі мае іншы ўліковы запіс і не займаецца беларускай вікіпедыяй. Нават калі удзельнік @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] і з'яўляецца яго фэйкам, у нас недастаткова падстаў, каб правяраць сувязь паміж німі (правіла [[ВП:Вірт]] не парушана). Я магу зразумець чаму ў спадара @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] узніклі падазрэнні, але мы вымушаныя ў гэтым выпадку сыходзіць [[ВП:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|з сумленнасці ўдзельніка]]. Абвінавачванне чалавека ў сувязі с Аснарэўскім дэструктыўна ўплывае на ўвесь дыялог паміж удзельнікамі. Таму я далучаюся да папярэджвання @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] і сардэчна прашу @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] так не рабіць. <br><br/>Таксама я хачу папярэдзіць @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]], што каментары ў стылі "Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў" прыводзяць толькі да эскалацыі сітуацыі і парушаюць [[ВП:ЭП]]. Таму я таксама шчыра прашу вас старацца пазбягаць падобнага тону ў размовах.<br><br/>Зрэшты, датычна намінацыі і падвядзення выніку магу сказаць, што імаверна шаноўнаму і дасведчанаму @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] можна было б пачакаць трошкі больш, але па сутнасці вынік правільны. Нейкая хлюпкая значнасць у гэтай асобы ёсць. Таксама я пагаджуся, што зараз артыкул знаходзіцца не ў лепшым стане (і гэта з тым улікам, што ўжо тры дасведчаных удзельніка падыходзілі да яго з чысткі, за што ўсім вялікі дзякуй). Нейкая значнасць у чалавека ёсць толькі з пісьменніцкай і актывісцкай дзейнасці, таму ўсе гэтыя абзацы пра яго кампазітарскія крокі можна смела выдаляць. Таксама частка крыніц з'яўляецца першаснай, на падставе якіх было зроблена арыгінальнае даследванне. Іх таксама можна смела выдаляць. Дарэчы, калі б спадар @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] мог давесці артыкул да розуму - было б звыш файна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:33, 12 верасня 2025 (+03) ::Удзельнік Lš-k добра папрацаваў з артыкулам, ён проста выкінуў з яго некалькі дзясяткаў спасылак на АК і мне ўчора прыйшлося іх вяртаць. Гэта я лічу вандалізм. А сёння я бачу, што вы выкінулі згадкі пра дызайнерскія працы Аснарэўскага, якія былі пацверджаны АК. Я разумею, што павінны быць прадстаўлены перш за ўсё асноўныя напрамкі дзейнасці. Я згодны са скарачэннем тэксту аб музычнай дзейнасці. Але навошта выкідваць пару радкоў аб іншых занятках? Вы выкінулі спасылку на ЖЖ Аснарэўскага, хаця ў чарговы і апошні раз паўтараю, што спасылкі на публікацыі сучасніка не забароненыя ў артыкуле пра яго. У ЖЖ быў паказаны набор спасылак на публікацыі Onlíner, гэта значыць на АК, каб пацвердзіць сцвярджэнне аб напісанні Аснарэўскім цыкла публікацый для гэтага СМІ. Можа варта ставіцца да працы іншых удзельнікаў з большай павагай? Палова раздзела пра беларускіх пісьменнікаў, гэта артыкулы незразумела пра каго з дзвюма спасылкамі на АК, але праблемы ёсць у артыкула пра Аснарэўскага. Я прыйшоў у беларускую вікіпедыю, каб напісаць пра гарадзенскіх краязнаўцаў, якія зрабілі кнігі, якія мне адкрылі краязнаўства. Захапляюся гісторыяй краязнаўствам, каб адпачыць ад кода. Я баяўся, што мой артыкул пра Госцева выдаляць, але аказваецца, што значнасці не хапае Аснарэўскаму. мяне тут абражаюць, робяць вайну з артыкулам і мною асабіста, а ўдзельніка які даўно і свядома ігнаруе правілы акуратна папярэджваюць і яшчэ мне робяць заўвагі пра тон размовы з чалавекам, які называе Аснарэўскага вар'ятам, разумеючы пры гэтым мяне. Я чытаў Фэйсбук Аснарэўскага і там ён скардзіўся на хэйтараў у белвікі. Думаў ён перабольшвае ці нават хлусіць. Бачу, што не. Мне на працы казалі, што белвікі маргінальная тусня дзе правілы не ведаюць нават адміны і лепей, калі я хачу ў вікіпедыю, пісаць у ангельскую. Але я хацеў пісаць на роднай мове. Аднак бачу, што тут немагчыма працаваць. Таму я сыходжу. Можаце выдаляць мае артыкулы, перапісваць, заблакаваць маю ўлікоўку. Калі ласка. Сцяг у рукі. Можна не адказваць, я не буду чытаць. Прашу прабачэння, калі кагосьці пакрыўдзіў і жадаю супольнасці развіцця, але сам у гэтым удзельнічаць не буду. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 08:25, 12 верасня 2025 (+03) :::прапаную абараніць пакуль артыкул для аўтапацверджаных удзельнікаў, каб было менш спрэчак і спроб "паваяваць" [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:29, 12 верасня 2025 (+03) :::: Здаецца не трэба, бо актыўных войн правак там няма ўжо. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03) ::: Аснарэўскі не дызайнер. АК не пацвердзілі тое, што ён дызайнер. Адзінае што ёсць - фота лагатыпа пад якім падпісаны Аснарэўскі. Пры гэтым ён ідзе пералікам з іншымі канкурсантамі. Калі ваш дзіця прыносіць на конкурс аплікацыю, а затым яе ставяць на веб-старонку школы – гэта яшчэ не падстава несці гэтую інфармацыю ў вікі. ЖЖ Аснарэўскага не з'яўляецца [[ВП:АК]] і не мае патрэбнай нейтральнасці.<br><br/>Я з павагай стаўлюся да вашай дзейнасці і вельмі спадзяюся, што вы яе працягнеце. Вы маеце рацыю, што артыкулы пра беларускіх письменнікаў трэба паляпшаць. Маю надзею, што вы зможаце гэтым заняцца. Прашу прабачэння, калі вас пакрыўдзіў сваім папярэджваннем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03) * 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:44, 13 верасня 2025 (+03) == [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med]] == {{закрыта}} Трэба падвесці вынік па [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med|адмінцы Plaga med]] і зрабіць запыт у Вікімедыя, каб яны надалі сцяг. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:47, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Вынік падведзены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:27, 5 верасня 2025 (+03) == [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F 2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F] == {{закрыта}} Машынны вандал актывізаваўся. Трэба даць часовую блакіроўку на дыяпазон. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:23, 23 жніўня 2025 (+03) : Тое самае да: :* 12.222.18.2 :* 2600:1005:B250:AB28:A441:C477:148A:C5D1 :* 2601:CF:8200:1B90:7433:177A:12D8:D9C :* 2601:CF:8200:1B90:9486:787F:A8C7:A33E : [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:42, 23 жніўня 2025 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 23 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Абнаўленне [[MediaWiki:Edittools]] == Па маім запыце на выпраўленне памылак з цёмнай тэмай адгукнуўся адмін Вікісховішча і ўдзельнік VRT (гл. [[Размовы_пра_MediaWiki:Edittools#Dark mode fix|старонку размоў]]). Ён просіць перанесці змены з пясочніцы, трэба рэакцыя адмінаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 19 жніўня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 5 верасня 2025 (+03) == Адаптаваць [[MediaWiki:Recentchangestext]] пад цёмную тэму == У мяне няма правоў. Трэба абнавіць першы радок з параметрамі табліцы. Там прапісаныя колеры, іх трэба прыбраць, або проста паспрабаваць замяніць радок як у англ вікі: <code>{| class="plainlinks" id="recentchangestext" style="clear:both; font-size: 85%;" role="presentation"</code><br/> [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 30 ліпеня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:11, 5 верасня 2025 (+03) == [[Адмысловае:Contributions/209.206.25.209|209.206.25.209]] == {{закрыта}} Трэба супакоіць вандала. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 20 ліпеня 2025 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 21 ліпеня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Удзельнік Peisatai == Вітаю! Прашу звярнуць увагу на дзейнасць удзельніка Peisatai, які выкарыстоўвае Вікіпедыю для распаўсюджвання сваіх уласных даследванняў. Разгарнуў бурную дзейнасць, пішучы нейкія свае ўласныя здагадкі і фантазіі пра паходжанне геаграфічных назваў і прозвішчаў. Пры гэтым значная частка са зробленых ім правак не утрымоўвае аніякай крыніцы. У многіх з паказаных ім крыніц на самай справе гаворыцца пра сугучныя, але зусім іншыя назвы, а частка са зробленых ім правак увогуле з’яўляецца падманам і фальсіфікацыяй. Вось некаторыя прыклады: * [[Важа]] ''Назва балцкага паходжання. Той жа корань Važ- у літоўскай рачной назве Važ-upė. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць, рухацца» [A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 368—369]'' Рака Важа ў крыніцы не згадваецца. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на працу Ванагаса, аднак у рэчаіснасці гэты "Этымалагічны слоўнік літоўскіх гідронімаў" прысвечаны даследванню паходжання назваў рэк і азёр Літвы. Гідронімы ж Беларусі, хаця і прыводзяцца там падчас (для параўнання), але вельмі рэдка. Таму ў большасці выпадкаў ягоныя спасылкі на Ванагаса з'яўляюцца падманам. * [[Ратамка (рака)]] [[Ратамка (аграгарадок)]] [[Ратамка (вёска)]] ''Назва ракі Ратамкі балцкая, корань Rat- як у літоўскіх гідронімах Rata, Rat-upis, латышскіх Rat-upe, звязваецца з літоўскім ratas "кола, акружнасць, замкнёны шлях колам", а сама назва такім чынам канфігурацыйнага значэння[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 273.]. Да кораня Rat- у назве дададзены вакалізаваны гідранімічны суфікс -m-, які таксама ў назве літоўскай ракі Neremà[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 228.].'' Назвы Ратамка ў Ванагаса няма. * [[Абстэрна]] ''Назва Абстэрна старабалцкага паходжання. Яна ігуруе таксама як «Обста» (на карце 1933 года). Так жа сама, Обстай, называецца рака Абеста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.], яе назву збліжаюць з назвай літоўскай нёманскай ракі Abista[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.]. У аснове гэтых назваў індаеўрапейскае ab-, якім абазначаліся рачныя воды[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1.]. Корань Ab- у азёрнай назве перадаваў значэнне «Цякучае, праточнае (возера)».'' Нідзе ў прыведзеных крыніцах назва возера Абстэрна не сустракаецца. * [[Брэст]] ''Наконт назвы Берасця няма поўнай згоды. Існуюць балцкая і славянская версіі паходжання гэтай назвы. Згоднай з балцкай версіяй, назва звязаная з літоўскім brasta, прускім *brastan «брод»[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 247.].'' Хлусня, Брэст там не згадваецца. * [[Вяркуды]] ''Вядомыя сучасныя літоўскія адыменныя прозвішчы Verkis, Verkas, Verkelis, Verkulis, якія звязваюць з verkti "плакаць" (як прозвішча Плакса[Бiрыла М. В. Беларуская антрапанiмiя. 2: Прозвiшчы, утвораныя ад апелятыўнай лексiкi. — Мінск: Навука i тэхнiка, 1969. — C. 325.])'' Нічога з напісанага ў Бірылы і блізка няма, акрамя беларускага прозвішча Плакса. ''З тым жа фармантам -ud- балцка-літоўскія імёны, ад якіх тапонімы Дакудава, Палуды, Анкуды. Блізкі фармант -id- у імёнах, ад якіх Мілідаўшчына, Вайнідзеняты.'' Няма крыніцы. * [[Мёры]] ''Першапачаткова назва Мёраў адносілася да возера, якое на старых картах называецца «Мёры» (цяпер — возера Мёрскае).'' Няма крыніцы. ''Вядомая з 1514 г. назва Мёраў — маёнтак «Мярэя» (Мерея) перагукаецца з балцкай назвай дняпроўскай рэчкі Мярэя[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 195.]. Корань Mer- / Mor- мае значэнне «стаячая вада» і суадносіцца з літоўскім marios «затока»[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. P. 211, 204.]. У назве Мярэя балцкі гідранімічны пашыральнік -ej-, як у падняпроўскіх балцкіх гідронімах *Vedēja, *Rupēja[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.], літоўскіх Asveja, Roveja[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 280.], у назве возера Асвея. Блізкія яму пашыральнікі -ij-, -uj- у водных назвах тыпу Ілія, Бабруя.'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з прыведзеных крыніц назва горада Мёры не згадваецца. А ў Ванагаса не згадваецца і Мярэя. * [[Набіста]] ''Назва Набіста старабалцкага паходжання. Суседства з возерам Абстэрна (іншая назва Обста, ад *Abista) дае падставы меркаваць, што ў аснове назваў абодвух азёраў мела быць Ab-ist-, як у такіх балцкіх гідронімах, як Abista (у Літве ў басейне Нёмана)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.] і Абеста, або Обста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166].'' Назва Набіста ў крыніцах не згадваецца. Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў. * [[Лошыца]] [[Лошыца (жылы раён)]] [[Лошыцкая сядзіба]] ''Звязана або з літоўскім lašėti «капаць», або з аманімічным яму lašėti «блішчэць», lašis «ласось»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182.] (назва ласося матываваная яго стракатай, блішчастай луской[В. Н. Топоров. Прусский язык. L. Москва, 1990. С. 109.]).'' Назвы Лошыца ў гэтых кнігах няма. * [[Гайголка]] ''Назва літоўскага паходжання, ад gaigalas «вуцяк». Такога ж паходжання літоўскія водныя назвы Gaigalis, Gaigal-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 103.].'' Гайголка там не згадваецца. * [[Маладзечна]] ''Назва Маладзечна ад назвы прытока ракі Уша ракі Маладзечанкі (*Маладзечны, *Маладзечні), на якой адпачатна паселішча паўстала. Адпачатная балцкая назва ракі звязаная з літоўскім maldas, meldas «трыснёг», ад якога літоўскія гідронімы тыпу Mald-upis, Maldenis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Маладзечны ці Маладзечанкі ў Ванагаса няма. * [[Сіпа (рака)]] [[Сіпурка (рака)]] ''Назва Сіпа мае балцка-яцвяжскае паходжанне. Літоўскі гідранімічны аналаг — назва ракі *Šipė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 331.]. У сіпурскай назве корань Sip- пашыраны пашыральнікам -ur-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні: dubti «угінацца» — duburys «вір», у рачных назвах Ind-ura, Vint-ura[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 307—309.].'' Няма там Сіпы і Сіпуркі. * [[Тушчанка]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Ад літоўскага tuščias, tuštas «пусты», адсюль назва тыпу *Tuščia. Найбліжэйшы гідранімічны адпаведнік — літоўская рачная назва Tušt-upis (каля заходнелітоўскага Цяльшэя) таго ж паходжання[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 350.].'' Тушчанка там не згадваецца. * [[Бірвета]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова гідроніма Bir-ṷ-, ад кораня Bir-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 65.]. Назва мае «балотную» семантыку.'' Ванагас супастаўляе назву Бірвета з беларускім берва "кладка з бярвенняў на гразкім месцы". * [[Лужасна]] [[Лужаснянка]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Lūž- у літоўскім гідроніме Lūž-upis, ён звязаны з літоўскім lūžti «ламацца, ірвацца, гнуцца» і мае канфігурацыйнае значэнне[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 200.]. корань пашыраны тыповым балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няма ў гэтых кнігах Лужасны і Лужаснянкі. * [[Лагойск]] [[Лагазінка]] ''старабалцкага паходжання. На гэта паказвае балцкі гідранімічны пашыральнік -(а)z-. Ён вядомы і ў літоўскім словаўтварэнні... [P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 390.] Назва Лагаза ад індаеўрапейскага *leg- / *log- «накропваць, прасочвацца, распускацца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 657.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 99.].'' Лагаза (Лагазінка, Лагойск) нідзе там не згадваецца. * [[Маларыта]] [[Маларыта (рака)]] [[Рыта]] ''старабалцкага паходжання. Узыходзіць да індаеўрапейскага *rī-ti «цячы», якое ад гнязда *rei- / *rī- / *roi- «цячы», адкуль, напрыклад, лацінскае *rei-ṷo-s «ручай» (> rīvum) або кельцкае *rei-no-s «плынь» (> рака Рэйн)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 330—331.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 96.]. Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскай ракі Ryt-upis «Цякучая (або Ранішняя) рака» (каля Марыямпале), латышскай Rīta-strauts «Цякучая (або Ранішняя) плынь»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 279.].'' У прыведзеных крыніцах назваў Маларыта, Рыта няма. * [[Сухадроўка]] ''Назва балцкага паходжання. Поўны аналаг назвы — заходнелітоўскі двухасноўны гідронім Saus-drãv’as. У ім першая аснова — ад літоўскага sausas «сухі», другая ад кораня Drav- / Drev-, які звязаны з індаеўрапейскім *droṷus «плынь», *dreu- «бегчы, імкнуцца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 90—91, 292.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204—205.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 44-45, 55.].'' Сухадроўкі ў гэтых кнігах няма (дарэчы, Ванагас на с. 90 корань drav- супастаўляе са старажытнаіндыйскім dravah, dravati). Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў. * [[Сэрвач (прыток Віліі)]] [[Сэрвач (прыток Нёмана)]] ''Першая аснова Serv- таксама ў назве рэчкі Сярвайкі (правы прыток Ловаці), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.]. Другая аснова назвы Сэрвач тая ж, што і ў назвах Нарач, Іслач і падобных, — Ak-. Яна звязаная з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' Назвы Сэрвач ў пералічаных крыніцах няма. * [[Віхра]] ''Нягледзячы на павярхоўнае падабенства з віхор, назва Віхра балцкага паходжання. Гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Назва Віхра ў Ванагаса не згадваецца. * [[Жыткавічы]] [[Чырвонае (возера)]] ''Назва паселішча пайшла ад назвы ракі Жыдкаўка, што з Жыд-возера цекла ў Прыпяць.'' Няма крыніцы. ''Назва «Жыд» паходзіць ад балцкага кораня *žeid- / *žid- «гарэць; свяціць, ззяць», ад якога літоўскае žydėti «свяціць; цвісці», žaida «агмень (месца для адкрытага агня)». Далей да карацейшага балцкага *žei- / *ži- (з тым жа значэннем), ад якога таксама латышскае zīt «світаць, віднець», zaigs «зіхоткі» (*žei-, -g-), літоўскае žibus «зіхоткі» (*ži-, -b-)[S. Karaliūnas. Iš baltų kalbų puodininkystės terminijos istorijos // Lietuvių kalbotyros klausimai. XVI. 1975. С. 137—141.].'' Няма там ні Жыткавічаў, ні Жыд-возера, ні Жыдаўкі. Сама назва артыкула Каралюнаса ў перакладзе гучыць як "З гісторыі ганчарных тэрмінаў у балцкіх мовах", ён не зусім пра гэта. ''Літоўскія гідранімічныя аналагі — назвы тыпу Žiba, Žiegas, Žied-upė, Žyd-a-upis[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 400, 401.].'' І тут таксама няма Жыткавічаў, Жыд-возера і Жыдаўкі. * [[Нямыльня]] ''Адпачатная балцкая форма аднаўляецца як *Nemilnà (Немілна́).'' Няма крыніцы. ''Корань Nem- ад індаеўрапейскага *nem- «гнуць; гнуцца», ад якога і назва Нёмана[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.].'' Нямыльні ў кнізе няма. ''У назве *Немілны корань пашыраны рэдкім балцкім пашыральнікам -ln-, як і ў назве літоўскага возера Asalnai (As-, -ln-)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981.- С. 48.].'' Няма там гаворкі ні пра Нямыльню, ні пра пашыральнік -ln-. Далей ідуць іншыя ўласныя даследванні. У прыватнасці, у гэтых фантазіях ёсць спасылка і на "Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья". Дык вось, Нямыльня там згадваецца на с. 218 у раздзеле "Славянские названия". * [[Сермеж]] ''Найбліжэйшы гідранімічны аналаг — літоўская рачная назва Serma(s), што лічыцца вельмі архаічнай. Да індаеўрапейскага *sermo- «рака, плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 909—910.] Таксама рачная назва на прыпяцкім правабярэжжы Цэрэм / Сарэмскі, адпачатная форма якой таксама балцкае *Serm-[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 593—594.]. Корань пашыраны такім самым пашыральнікам, як у назве літоўскай падвіленскай ракі Nemėža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 227.]'' Ва ўсіх гэтых крыніцах назва Сермеж не згадваецца. * [[Піктуша]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Звязана з літоўскім piktas "злы; моцны, вялікі". Належыць да шэрагу "злых" гідронімаў, тыпу Pikt-ežeris, Pikt-upė (piktas "злы; моцны", ežeras "возера", upė "рака")[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 258.].'' Піктушы тут няма. * [[Вір (возера)]] [[Чорны Вір]] [[Вір (рака)]] ''Водныя назвы Вір (найменей некаторыя з іх), магчыма, перакладаюць папярэднія балцкія гідронімы тыпу назвы правага дзесенскага прытока (ніжэй Чарнігава) Верапета (руск.: Верепето, Верепета)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейне. С.-Петербург, 1913. С. 211.]'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс назваў рэк у басейне Дняпра, пра паходжанне гэтах назваў у яго не сказана ані слова. ''ад літоўскага verpetas «вір; крыніца», verpti «моцна цячы; віраваць»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 179.].'' Назва Вір тут не згадваецца. * [[Рэпалава]] ''Вядомы літоўскі антрапонім Rėpalis, ён звязаны з літоўскім rėpti "хапаць, грабастаць"[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 598.].'' Рэпалава там не прыгадваецца, ёсць толькі прозвішча Repalis і дарэчы тлумачыцца зусім па-іншаму. * [[Ведрыч (рака)]] ''У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-, якая звязаная з лат. ūdens, пруск. (w)undan, літ. vanduo «вада», яцвяжскім *udā «вада; рака».'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Ведрыч там не прыгадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (> Wadangen), пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]'' Фантазіі. Тапароў супастаўляе Ведрыч толькі з назвамі Ведзерка, Ведра і Ведрыца (ад асновы *veder-), іншыя ж назвы ён тлумачыць па-іншаму. ''У назве Ведрыч корань Ved- пашыраны з дапамогай пашыральніка -r-. Ён шырока прысутны ў літоўскім слова- і назваўтварэнні: kupti «уздымацца» — kupra «горб», liepa «ліпа» — Lieporas «Ліпавы (ручай)»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 298—309.].'' Тут Ведрычы няма. Дарэчы, гэты том выбраных твораў Скарджуса мае назву "Lietuvių kalbos žodžių daryba", г. зн. "Словаўтварэнне літоўскай мовы". Тапанімія Беларусі там не разглядаецца ў прынцыпе, кніга зусім не пра гэта. Таму спасылкі на Скарджуса тут з'яўляюцца падманам. * [[Крэва]] ''Найверагодней тапонім «Крэва» ўтварыўся ад рачной назвы тыпу літоўскага гідроніма Krevė (рака на поўначы ад літоўскіх Кейданаў)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 165.]. Такую назву магла мець крэўская рэчка, цяпер вядомая як «Крэўлянка».'' Назвы мястэчка Крэва там няма. * [[Судабле]] [[Судабоўка]] ''Рачная назва балцкага паходжання, ад першапачатковага *Судаба. Корань Sud- як у літоўскіх гідронімах Sudarvė, Sudota, Sūduonia, якія звязваюцца з літоўскім sūduva "твань у балоце"[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 318-319.].'' Судабле і Судабоўкі ў Ванагаса няма. ''Пашыральнік -b- як у назве рэчкі Налібаўкі (< *Наліба, Nal-ib-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' Насамрэч гаворка ў крыніцы ідзе аб словаўтваральных суфіксах літоўскай мовы, ніякіх гідронімаў там няма. * [[Каспля]] ''Першая аснова Кас- з цягам часу зведала эвалюцыю ад *Kŭs- праз *Къс-. Яна звязаная з прускім kusis, літоўскім kusulas «камар». Гэтая аснова таксама ў назвах ракі Касня (прыток волжскай Вазузы) на Смаленшчыне на ўсходзе ад Касплі, сожскай ракі Касінка (каля Касінкі — рэчка з назвай-перакладам «Камароўка»)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 190.].'' Насамрэч, рака Каспля ў гэтай кнізе сустракаецца толькі на с. 237 і там няма ані слова пра значэнне асновы ў гэтай назве. ''Прамы літоўскі гідранімічны адпаведнік — рачная назва Kus-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 175.].'' А тут увогуле Каспля не згадваецца. * [[Дубасна]] ''Корань Dub- ад літоўскага dubti «ўгінацца», duburys «рачны вір (паглыбленае, „увагнутае“ месца)». З ім літоўскія гідронімы тыпу Dubė, Dubis, Dubija, Dubinga, Dubysa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 93.]. Корань пашыраны гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў назвах задзвінскага возера Мядзесна, дзвінскай ракі Лужасна, дняпроўскіх рэк Опісна (< *Apesna), Нерасна, Турасна[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]. Гэты пашыральнік прысутны і ў літоўскім назва- і словаўтварэнні: upė «рака» — upėsnis «рачулка; месца, дзе цекла рэчка або дзе рэчка ўцякае ў возера»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 291—292.].'' Нідзе з пералічаных крыніц назва ракі Дубасна не прыгадваецца. * [[Налібакі]] [[Налібаўка]] [[Налібоцкая пушча]] ''Звязаная з балцкім гідранімічным коранем Nal-, ад якога назва літоўскага возера Nalija, балота Nal-raistis, балцкай назвай з-пад Ноўгарада *Nolia / Nolė. Далей да індаеўрапейскага *(s)na- «цячы», пашыранага пашыральнікам -l-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 223.].'' Налібак, Налібаўкі, Налібоцкай пушчы ў крыніцы няма. ''Корань Nal- пашыраны пашыральнікам -b-, які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' У кнізе проста гаворыцца пра суфікс -yba і падобныя ў літоўскім словаўтварэнні, пералічаных вышэй тапонімаў там няма. * [[Вацлаў Пануцэвіч]] ''Папуцэвіч — ад балцка-літоўскага аднаасноўнага антрапоніма (колішняга імя) «Папуціс», які даў і сучаснае літоўскае прозвішча Paputis. У ім антрапанімічны суфікс -ut- і корань Pap-, які і ў іншых літоўскіх антрапонімах Papas, Papeika, Papelis, Papšys. Корань звязваецца з літоўскім papas «грудзі; смочка; покаўка, пупышка (на дрэве)»[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 391.]'' Papas, Papeika, Papelis, Papšys у крыніцы ёсць, а Папуцэвіча, Папуціса і Paputis няма. ''з латышскім pāpa, pāpis, pāpulis «покаўка, пупышка». Тыпалагічная паралель — прозвішчы «Цыца», «Цыцка»[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўнай лексікі. Мінск, 1989. С. 441.].'' У Бірылы з пералічанага ёсць толькі Цыца і Цыцка. * [[Убарць]] ''Назва Убарць балцкага паходжання. У аснове назвы Убарць — корань ub-, які таксама ў назве ракі Убедзь (правы прыток Дзясны паміж Чарнігавам і Ноўгарадам-Северскім)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 206.].'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк дняпрўскага басейна, дзе ані слова пра іх паходжанне, пра тое, дзе які корань і г. д. ''Корань ub- у назве Убарць пашыраны з дапамогай пашыральніка -rt-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні (kabti «віснуць» — kabartai «звіслая „бародка“ пад дзюбай пеўня») і ў балцкай гідраніміі: возера Тумерта на Верхнім Падзвінні, рака Уперта на Павоччы, літоўская рака Gomerta[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 119.].'' Адзінае што ёсць у Ванагаса з усяго пералічанага - гэта гідронім Gomerta. Дарэчы там напісана, што ў ім суфікс -erta, а не -rt-. Усё астатняе - прыдумана. ''Ад кораня ab- пайшлі балцкія гідронімы Abista, Абеста, Абстэрна, Обаль, Аболе[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.].'' Насамрэч, на с. 175 у Тапарова напісана, што ў назвах Обаль, Аболе корань *абъл-/*объл-, які ён параўноўвае з літ. obuolys, лтш. abols "яблыка", Абстэрна там увогуле няма. А ў Ванагаса не згадваюцца Абстэрна, Обаль, Аболе. * [[Обаль (рака)]] [[Абалянка (рака)]] [[Аболе]] [[Обаль (возера)]] [[Обалінец]] ''Корань Ab- такі самы, як у латышскіх гідронімах тыпу Abula, Abuls, Abava[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 534—535.]'' Назвы Abava там няма і Буга нічога на піша аб тым, што ў гэтых назвах менавіта корань Ab-, а не нейкі іншы (напрыклад abal). ''у назве ракі Абельна на Верхнім Павоччы. Ад індаеўрапейскага ab-, якім пазначаліся рачныя, цякучыя воды[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 41.].'' А ў Краэ наогул не прыгадваюцца Обаль, Абалянка, Аболе, Обалінец, Абельна. Далей ідзе ўласнае даследванне пра разнастайныя гідронімы. * [[Аткыльня]] ''Першапачатковая форма захавалася ў назве возера Акельня'' Няма крыніцы. ''Корань Ak- звязаны з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' У рэчаіснасці ж, у крыніцы напісана, што назва Аткільня магчыма з балт. at- + kil- "поднимать(ся), происходить". * [[Мокіш]] ''Звязана з літоўскім mokšė «мокрае, вільготнае месца» (ад mokas «густая гразь» з дапамогай пашыральніка -š-)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 315—316.]'' Адзінае што там ёсць - гэта тое, што ў слове mokšė суфікс -š-, пра назву Мокіш ні слова. ''makašyti «брысці па гразі», далей да літоўскага makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскага makņa «балаціна, балоцістае месца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Таксама гідроніма Мокіш няма. Дарэчы няма там і слова makašyti у якасці тлумачэння літоўскіх гідронімаў. * [[Чарэйскае возера]] [[Чаросава (возера)]] ''Назва балцкага паходжання. З шэрагу азёрных назваў Чэрас (каля Мёраў), Чаросава (каля Лепеля), Чэраскія (група азёраў у вярхах ракі Таропы), сюды ж і назвы прыпяцкай ракі Чарэса, дзесенскай ракі Чарэска[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 212.]. Корань Ker- (> Чер-) ад літоўскага keroti «расці, разрастацца» (прыставачнае už-keroti «зарастаць, абрастаць»). Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы *Kerėsa (> Kerės-upis), Kerotis, Kerūlė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Ні там, ні там Чарэйскае і Чаросава возера не згадваецца. Далей таксама ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем розных назваў. * [[Ненач]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Nota, Notė, Notija, Notera[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 231—232.], пруская *Nātangā (ад гэтага гідроніма назва прускага племя натангаў).'' Ненач там не згадваецца. ''Гэтыя назвы ад захаванага ў гідраніміі балцкага *nātā «цячэнне», якое з дапамогай пашыральніка -t- ад індаеўрапейскага *(s)na- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 971—972.].'' А тут няма ані пералічаных вышэй гідронімаў, ані балцкага *nātā. * [[Белагаловае]] ''Першая аснова гэтай назвы — літоўскае balas, baltas «белы» (яно ж і ў балцкай назве ракі Балы на прыпяцкім правабярэжжы[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 497, 594.]).'' Трубачоў гэта пісаў пра гідронім Балы, а не Белагаловае. ''Другая аснова ад літоўскага galva «галава; перад, верх»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.].'' Тапароў пісаў пра раку Бологоловка ў басейне ракі Сож, а не пра возера Белагаловае. * [[Веліж]] ''Назва Веліж (Вялі́ж) паходзіць ад назвы рэчкі Вялі́жкі, ля ўпадзення якой у Дзвіну паселішча знаходзіцца.'' Няма крыніцы. ''Першапачатковая форма гэтага гідроніма — Вялі́жа. На гэта паказвае назва ракі Буліжа, што цячэ недалёка ад Вяліжы (прыток дзвінскай ракі Касплі, што ў Дзвіну ўцякае ніжэй за ўпадзенне Вяліжы). У абодвух гэтых гідронімаў карані пашыраныя пашыральнікам тыпу -iž-, як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabižis, Gumyža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, утвараючы вытворныя формы (varlė «жаба» — varlėža «жабка»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Гідранімічны корань Vel- на Верхнім Падзвінні таксама ў балцкіх назвах возера Веліста, ракі Веляса (Vel- + -st-, -s-). Балцкія гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія Veliuona, Velionė, Vel-upys, Vėlys, латышскія Vel-upīte, Vellezers[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 370.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах Веліж, Вяліжа ці Буліжа не згадваюцца. Суцэльная адсябяціна. * [[Гавязнянка]] ''Корань такі ж, як і ў балцкіх назвах нёманскіх рэк Гаўя, Гуя, ад індаеўрапейскага *gēu- / gū- «гнуць, крывіць». Ад яго таксама літоўскае gau-r-as «волас», gu-r-as «вяршыня пагорка», gu-g-a «пагорак; гузак; горб»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 393—398.].'' Няма ў крыніцы нічога падобнага. ''Корань пашыраны балцкім пашыральнікам -zn-, які таксама ў назвах «лісіных» рэк Лапузна (прыток дзесенскай Наўлі), Лопазна (прыток сожскай Іпуці), ад літоўскага lapė «ліса»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 192, 194.].'' Хлусня, няма там ні Гавязнянкі, ні разважанняў пра тое, які пашыральнік і корань у назвах Лапузна і Лопазна ("форма балт. первоисточника неясна"). * [[Сянно]] [[Сянна (рака)]] [[Сянно (возера)]] [[Жыварэзка]] ''Назва Сянна паходзіць ад аднайменнага возера, на якім паселішча паўстала. Гідронім Сянно балцкага паходжання, ад кораня Sain-[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 47.]. Звязана з літоўскім at-sainus «павольны, неахайны, лянівы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 293—294.]. Далей да аднаго са значэнняў індаеўрапейскага *sei- : si- «слабець; вялы, слабы, лянівы; апускацца, пагружацца» (> «ціхі, спакойны»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 890—891.].'' У ніводнай з пералічаных кніг назва Сянно (Сянна) не сустракаецца. ** {{N}} цалкам выдаліў як безкрынічнае ва ўсіх названых артыкулах. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 09:07, 15 мая 2025 (+03) * [[Усвейка]] [[Усвяты]] [[Ушача]] [[Ушачы]] [[Усвяча]] [[Уша (прыток Віліі)]] [[Уша (прыток Бярэзіны)]] [[Уша (прыток Нёмана)]] ''Гэты корань звязваюць з індаеўрапейскім *aus- / *us- «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае aušra «зара», apy-ūšris «час перад світанкам», латышскае *Ūss (балцкае боства зары)[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 282—283.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 86—87.].'' У гэтых крыніцах пералічаныя тапонімы не згадваюцца. * [[Усяжа (рака)]] Тое ж самае. Далей: ''У назве Усяжа корань Us- пашыраны балцкім пашыральнікам -ing-, як у назве Аражня / Аряжня (< Ar-ing-in-)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' На самой справе, адзінае, што напісана ў крыніцы, так гэта тое, што назву Аражня можна параўнаць з ст.-пруск. Aryngine. Пра пашыральнік -ing- і Усяжу - выдумка. * [[Арыжня (рака)]] ''Назва старабалцкага паходжання. Адпачатная форма была блізкая да прускай азёрнай назвы Aryngine (Ar-, -ng-, -n-), потым дала форму тыпу «Аряжня»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' Пра падзеленне назвы на састаўныя часткі Ar-, -ng-, -n- там няма. ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' У крыніцы няма ні Арыжні, ні балцкага *ar-. ''Ён таксама ў літоўскім гідроніме Arina, латышскім Aruona[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 47.].'' Тут таксама няма Арыжні. Дарэчы, Ванагас не называе гэты корань балцкім, а разглядае яго як агульнаіндаеўрапейскі. * [[Рапуса]] ''У назве Рапусы вылучаецца балцкі гідранімічны пашыральнік -usa, як у назвах дзесенскай ракі Нярусы, прускай ракі Narussa[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няруса і Narussa там ёсць, Рапусы няма. * [[Мядзесна]] ''Найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis «дрэва», medė «гай», ад балцкага *medja(n) «лес». Далей да індаеўрапейскага *medhi̯os- «сярэдні, сярэдзінны» — лес разумеўся як тое, што знаходзіцца паміж паселішчамі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 706—707.].'' Назвы Мядзесна і ўвогуле разважанняў, што "найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis...", там няма. ''Корань Med- пашыраны ў назве Мядзесна балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў дзвінскім гідроніме Лужасна недалёка ад Мядзесны, у дняпроўскіх балцкіх гідронімах Апісна, Нерасна, Турасна і інш.[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]'' На самай справе, гідронім Мядзесна ў гэтай кнізе прыгадваецца толькі на с. 225, дзе гаворыцца, што ён мае фінскае паходжанне. * [[Сярвайка]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова Serv- таксама ў балцкай назве рэчкі Сэрвач (прыток Віліі), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.].'' Ні там, ні там Сярвайка, Сэрвач не сустракаюцца. * [[Свіліца]] [[Падсвілле]] [[Свольна (рака)]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія гідронімы Svilė, Svyla, назва ракі Свілка на Падзвінні (каля Лынтупаў). Роднасны корань у гідронімах Svalė, Svalia, Svolis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.], у прускім тапоніме Swolow, балцкіх назвах рэк Своланка на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 307.]. Звязана з літоўскім svilti «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада». Далей да індаеўрапейскага *sṷel- «тлець, гарэць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1045.].'' Нідзе з паказаных крыніц Свіліца, Падсвілле, Свольна не згадваюцца. * [[Жлобін]] ''Назва Жлобін балцкага паходжання — найімаверней гідранімічнага (адпаведная водная назва да сёння не захавалася). Назоўны адпаведнік на тэрыторыі цяперашняй Беларусі — возера Жлобін каля Баранавічаў (цяпер у складзе горада).'' Няма крыніцы. ''Гідранімічныя аналагі — літоўскае Globys (рака), прускае Globe (возера). Яны звязаныя з літоўскім globti «ахопліваць, ахінаць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.]. Далей да індаеўрапейскага *gleb(h)- «сціскаць» (ад карацейшага *gel- «сціскаць; акруглы»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 357, 359—360.].'' У гэтых крыніцах Жлобін не сустракаецца. ''Назва Жлобін з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія назвы рэк тыпу Горадзен (> Гараднічанка), Гамея (> Гамяюк), якія ўзыходзяць да каранёў *gher(d)- «ахопліваць; агароджваць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' А тут не сустракаюцца Горадзен (Гараднічанка), Гамея (Гамяюк). ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Глоба, Глобус, Жлоба, Жлобіч[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 111, 146.], якія могуць быць варыянтамі кораня *glob-.'' Таксама Жлобіна няма. Суцэльнае арыгінальнае даследванне. * [[Барысаў]] ''На думку Ткачова, гэта сведчыць, што назва Барысава — не адыменная, а паходзіць ад ракі Барысы.'' Няма крыніцы. ''Калі рачная назва Барыса існавала, то яна балцкага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Балцкі гідранімічны пашыральнік -is- у гідронімах тыпу Dubysà, Lavysà, у тапоніме Kilbisai[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T.1. Vilnius, 1996. С. 313—314.]. Адпачатная балцкая форма мусіла быць тыпу Barysà. Корань Bar- у літоўскіх рачных назвах Barys, Bar-upė, якія лічацца вельмі старажытнымі. Той жа корань, з пашыральнікам -t-, і ў літоўскіх гідронімах тыпу Bartuva, у назве прускай ракі *Barta (ад яе мела пайсці назва зямлі прускага народу бартаў), у якіх аснову Bar-t- звязваюць з індаеўрапейскім *bher- «булькатаць; імкліва рухацца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 58, 59.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 71—72.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 132—133.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах горад Барысаў ці меркаваная рэчка Барыса не згадваюцца. Дарэчы, Ванагас пра гідронімы Barys, Bar-upė піша, што іх паходжанне незразумелае і для іх вытлумачэння выкарыстоўвае старажытнарускае, украінскае і ілірыйскае словы. * [[Дрывяты]] ''У назве *Druvintas (> Дрывяты) корань Druv- пашыраны пашыральнікам -nt-, як і ў назве возера Вісяты (ад формы тыпу літоўскай азёрнай назвы Viešintas)[K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. С. 546.].'' Вісяты там ёсць, а вось Дрывят і разважанняў пра пашыральнік у назве Вісяты няма. * [[Нешчарда (возера)]] [[Нешчарда (рака)]] ''Назва Нешчарда — балцкага паходжання. Назву складаюць прыстаўка Ne- і корань skard-. З дапамогай прыстаўкі Ne- аформленыя назвы задзвінскіх азёраў Нявежа, Няклея, Нядружна і інш. Яна ж у літоўскіх гідронімах тыпу Nestrėvis «Нецякучае (возера)» (ад strėvus «плыткі, цякучы»)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 229.]. Корань skard- у літоўскіх гідронімах тыпу Skardis, Skardžius, Skardelis, Skard-upis. Ад літоўскага skardis «круты схіл, бераг», skardyti «адсякаць, адразаць, аддзіраць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 301.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)ker-d-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 940—941.].'' Суцэльныя фантазіі, ва ўсіх крыніцах назва Нешчарда адсутнічае. * [[Лавоша (рака)]] ''Назва Лавоша балцкага паходжання. Гідранімічны корань Lav- таксама ў літоўскай рачной назве Lavysa (рака, з якой выцякае возера Lavysas), якая далей звязаная з гідронімамі Lūvas, Lojis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182, 184.].'' Лавошы тут няма. Дарэчы Ванагас піша, што паходжанне кораня ў назве Lavysa незразумелае і для ягонага тлумачэння прыводзіць славенскае lava, нямецкія, грэцкія і іншыя словы. ''Ад індаеўрапейскага *lou- са значэннем «умываць, мыць, купаць» (> «ліцца», «жолаб, роў»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 692.]. У назве Лавоша корань Lav- пашыраны пашыральнікам -š- (> -oš-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, а таксама прысутны ў гідронімах Nalošas, Gailėšis, Lapišius, Pelyša[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 316—318.].'' У гэтых крыніцах Лавоша таксама адсутнічае. * [[Чавусы]] ''Згодна з антрапанімічнай версіяй, назва «Чаусы» звязаная з зафіксаванымі на Верхнім Падняпроўі прозвішчамі Чаус, Чаусаў. Тая ж будова і ў падняпроўскіх прозвішчах Браусаў, Брэусаў, Леус, Паус, Рэус. У беларускай антрапаніміі такія прозвішчы пакідаюцца без вытлумачэння[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 62, 249, 304, 358, 441.].'' Па-першае, Бірыла нічога не пісаў пра паходжанне назвы города Чавусы, ягоная кніга прысвечаная прозвішчам, а не тапонімам. Па-другое, у Бірылы зусім няма ніякіх разважанняў пра нейкую быццам агульную будову пералічаных вышэй прозвішчаў. Па-трэцяе, на с. 444 ён звязвае прозвішча Чавус з рэг. чавус, чаус "чыгун", тур. чавуш "сяржант, унтэр-афіцэр". ''Паўночнасмаленскі тапонім Чаусава, аднак, гідранімічнага паходжання, стаіць на рацэ Чэусаўка. Той жа корань Чэус- у назвах малых ручаін Чэусен (у вярхоўях ракі Угры), Чэусаўская (прыток ракі Клядзейкі каля Серпухава). У гэтых гідронімах корань Čaus- / Čeus- (можа быць з балцкім пашыральнікам -in-) суадносіцца з балцкімі гідронімамі літ. Čiauša, лат. Čauša (ад *Kiauša). Яны звязаныя з літоўскім kiaušinti «павольна ісці», kiausti «знікаць, спыняцца ў росце» і пазначалі павольную плынь[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 293—294.]'' У крыніцы гаворка ідзе пра гідронімы Чеусен і Чеусовская ў Павоччы, пра горад Чавусы ці Чаусава ані слова. ''далей да індаеўрапейскага *(s)keu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 951—953.].'' Чавусаў і тут таксама няма. * [[Чэрыкаў]] ''Корань Чэр- таксама ў такіх прозвішчах з усходу Беларусі тыпу Чэ́ранда, Чэ́расеў, Чэ́рачэнь. Этымалогія гэтага кораня ў беларускай антрапаніміі недастаткова прасветленая[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 457.].'' З усяго пералічанага ў Бірылы згадваецца толькі прозвішча Чэранда, без указання які ў ім корань. Астатніх прозвішчаў і назвы горада Чэрыкаў там няма. ''Той жа корань у балцкіх азёрных назвах Чэрас (каля Мёраў і ў вярхах ракі Таропы), ад кораня Ker-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Зноў хлусня, няма там згадкі ні пра Чэрыкаў, ні пра Чэрас. * [[Францішак Кушаль]] ''Прозвішча Кушаль балцкага паходжання, звязана з літоўскім kušlys «сляпец» (хто падслепаваты). Ад яго літоўскі антрапонім Kušlys[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.]'' У гэтым слоўніку літоўскіх прозвішчаў згадваецца толькі літоўскае прозвішча Kušlys, беларускага Кушаль - няма. ''тапонімы Кушляны, Кушлі, Кушлікі. Аснова Kušl- сустракаецца ў літоўскай антрапа- і тапаніміі[В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1984. С. 361.].'' А тут ёсць толькі тапонімы Кушлікі і Кушлi без дакладнага вытлумачэння, прозвішча Кушаль таксама няма. * [[Скупа]] ''Корань Skup- звязаны з літоўскім skupstas «куст», латышскім skupsna, skupšķis «малы лясок» (skup- + -st-, -sn-, -šķ-). Далей да індаеўрапейскага *(s)keup- «гронка, чуб, пук»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 956.].'' Хлусня, і блізка нічога падобнага там няма, акрамя існавання індаеўрапейскага *(s)keup. * [[Вялікая Восмата]] ''Корань Asm- у балцкіх рачных назвах, што вар’іруюцца як Осма / Восма / Восьма, на Верхнім Падняпроўі і Верхнім Павоччы. Іх адпачатная форма аднаўляецца як *Asma[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 181, 200.][Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 301—302.][В. Н. Топоров. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. Москва, 1972. С. 255.]. Аснова Asm- з’яўляецца дыялектным варыянтам асновы Ašm- (як Asv- i Ašv- у гідронімах Asveja і Ašva, Ašvija, ад літоўскага ašva «кабыла»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 50.]). Асновы Akm- і Ašm- паходзяць ад варыянтаў індаеўрапейскага *ak- / *ak'- «востры». Ад першага ў літоўскай мове akmen- «камень», ад другога — ašmen- «вастрыё» і (на перыферыі мовы) ašmen- «камень»[Топоров В. Н. Две заметки из области балтийской топонимии (этимологический аспект) [1959] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т.4. Кн. 2. М., 2010. С. 74—77.]. У назве Асмата корань Asm- пашыраны з дапамогай -at-. Той жа пашыральнік у назвах рэчак Гардата, Аката (> Акатаўка, прыток Гардаты) на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.], у літоўскіх гідронімах тыпу Amata, Žlagatas, Kamatis. Ён шырока выкарыстоўваўся ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» — gyvata «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' У ніводнай з паказаных крыніц назва Восмата не сустракаецца. * [[Макоўза]] ''Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Makys (возера), *Makia (рака), Mak-a-raistis (балота), латышскае Maka, назва дняпроўскай ракі Маконя (прыток бярэзінскай Ушы).'' Крыніцы няма. ''Гідранімічны корань Mak- звязаны з літоўскім makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскім makņa «балаціна, балоцістае месца»[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.]. Рэдкі пашыральнік -auz- таксама ў літоўскім мікратапоніме (назва балаціны) Ramaũzė (< Ramaũza «Рамоўза», ад ramus «спакойны»)[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 272.].'' Назва Макоўза ў Ванагаса не сустракаецца. Няма тут і разваг аб тым, які суфікс у назве Ramaũzė. * [[Супрасль]] ''Назва паселішча паходзіць ад рачной назвы балцка-яцвяжскага паходжання. Адпачатна ўяўляла сабой злучэнне кораня Spran(d)- і пашыральніка -sl-[ P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 163—164.].'' У крыніцы ёсць толькі пра суфікс -sla- ў літоўскіх словах, усё астатняе - прыдумана. ''Гэты ж пашыральнік ёсць і ў назве ракі Нерасль, што таксама ўпадае ў Нараў. Корань Spran(d)- звязаны з літоўскім spręsti (spren(d)sti) «уціскаць; выцягваць; крочыць вялікімі крокамі», sprandyti «цягнуць, расцягваць».'' Няма крыніцы. * [[Нясвіж]] ''Назва Нясвіж гідранімічнага паходжання, ад назвы не лакалізаванай на сёння ракі *Нясвіжа.'' Няма крыніцы. ''Тапонім утварыўся так жа сама, як ад назвы дзвінскага прытока ракі Вяліжы (> Вяліжка) утварылася назва горада Веліж.'' Няма крыніцы. ''Корань *Nes-ṷ- (варыянт старой ṷ-асновы ад кораня *Nes-) у назвах *Нясвяча (> Нясвячка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 150.], ад *Nes-v-int-a, злучае Сяргееўскае возера з ракой Пціч) і *Несва (> Несвіца[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 160.], прыток Брагінкі, у міжрэччы Дняпра і Прыпяці перад самымі іх сутокамі).'' Маштакоў у прынцыпе не пісаў зусім нічога пра паходжанне ніякіх гідронімаў, пра іх карані і т. п., ягоная праца - гэта проста спіс назваў рэк і болей нічога! ''Корань *Nes- таксама ў назвах Неса[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.] (у басейне дзесенскай ракі Нярусы), *Несла (< *Nes-l-, тры прыпяцкія ракі, адна верхнедняпроўская), *Нясета (< *Nes-et-, прытокі дняпроўскай Бярэзіны і прыпяцкай Пцічы)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198—199.]. Меркаваная нясвіжская рака мусіла знаходзіцца зусім паблізу пціцка-прыпяцкага агмяня рэк з назвамі ад кораня *Nes- (тры пціцкія, тры прыпяцкія), працягваючы яго на нёманскія вярхі. Пашыральнік тыпу -iž- як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabìžis, Gumýža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.], у назве дзвінскай ракі Буліжа (цячэ побач з Вяліжай)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні для вытворных формаў (varlė «жаба» — varlėža «жабка, жабуля»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Імаверны фанетычны варыянт таго ж кораня *Nas- у назвах літоўскай ракі Nas-upis[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 224.], ракі Насва (у басейне Ловаці, на поўначы старабалцкай тэрыторыі)[Р. А. Агеева. Гидронимия Русского Северо-Запада как источник культурно-исторической информации. Москва, 2004. С. 193.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах пра Нясвіж ці нейкую меркаваную нясвіжскую рэчку няма ані слова. Усё прыцягнута да Нясвіжа за вушы. (а ў Тапарова таксама няма Буліжы). * [[Віхолка (сяло)]] ''Корань Віх- такі ж, што і ў назве Віхра. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай», далей да індаеўрапейскага кораня *ṷeis- / ṷis- «цячы», ад якога таксама назва Вісла (< *ṷeis-tlā)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1134.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 50-51.]. Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Нідзе там назва Віхолка не сустракаецца. А ў Покарнага і Краэ апрача гэтага не сустракаецца і viešmuo. * [[Ловаць]] ''Назва Ловаць балцкага паходжання. Корань Lov- звязаны з літоўскім lovys «рэчышча ракі; пратока, роў»[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 59-60.]'' Тапароў там не такі катэгарычны, гэта толькі адна з прапанаваных гіпотэз: объяснение из финноязычных диалектов кажется предпочтительным.. некоторая возможность объяснения из балт. или через него остается... ''далей да індаеўрапейскага *leu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 681—682.].'' А ў Покарнага ні Ловаці, ні lovys наогул няма. ''Поўны адпаведнік — назва ракі Ловаць на Верхнім Павоччы, пры тамтэйшым густым балцкім гідранімічным фоне. Таго ж кораня назва літоўскай ракі Loviai[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 196.]. Гідранімічны фармант -at- таксама ў такіх балцкіх гідронімах, як літ. Kamatė, Žlagatas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 144, 405.]. Ён шырока прысутны ў літоўскім назва-, імя- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» : gyvatas «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' Таксама ў ніводнай з гэтых крыніц назва Ловаць не сустракаецца. * [[Гарадзейка]] [[Гарадзея]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная форма — *Gardēja.'' Крыніцы няма. ''Канчатак -ейка часта прысутны на месцы ранейшага балцкага -ēja (як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань той жа, што і ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах назва Гарадзея (Гарадзейка) не згадваецца. ''Назвы Гарадзея, Горадзен з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія гідронімы тыпу Жлобін, Гамея (> Гамяюк), якія ўрэшце ўзыходзяць да каранёў *gleb(h)- «сціскаць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' Зноў хлусня. Насамрэч, у крыніцы напісана, што літоўскія гідронімы Glebas, Globys паходзяць ад літоўскага glebti, globti, што звязана з канфігурацыяй. Усё астатняе - выдумка. * [[Гродна]] [[Гараднічанка]] ''«Горадзен» — гідронім балцка-літоўскага паходжання. Такі ж корань таксама ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' У ніводнай з гэтых крыніц Гродна, Гараднічанка ці Горадзен не згадваюцца. * [[Дзікі Нікар]] ''Назва балцкага (магчыма, балцка-яцвяжскага) паходжання. Той жа корань у прускай рачной назве Nyc-ape (пруск. ape "рака").'' Крыніцы няма. ''Корань звязаны з латышскім nikns "злы", naiks "страшны, злы, люты; шпаркі, імклівы, моцны (пра хвалі)"[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97-98.]. Далей да індаеўрапейскага кораня *nēik- : *nīk- : *nik- "нападаць, накідвацца"[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 761.]. Той жа корань так жа сама пашыраны фармантам -r- і ў стараеўрапейскай рачной назве *Nikros (> Neckar). Яна вытлумачваецца як "магутная, злая, шпаркая (рака)"[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97.]. Гідранімічны фармант -(a)r- паказвае на вялікую даўніну гэтага гідроніма. Такі ж фармант і ў старабалцкай рачной назве Matará, якая лічыцца вельмі старажытнай[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 206-207.].'' Нідзе тут назва балота (Дзікі) Нікар не сустракаецца. * [[Дулебка]] ''Назва балцкага паходжання, звязаная з літоўскімі назвамі Dulbis (назва возера і яру), Dulbė (назва сажалкі і поля), з латышскімі назвамі Dulbju acs (назва балота), Dulbi (назва вёскі).'' Няма крыніцы. ''Гэтыя назвы адносяцца да мясцінаў, якія выгнутыя («выдзеўбаныя»), і звязаныя з літоўскім dulbti «дзяўбсці»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 95.]'' Дулебкі ў Ванагаса няма. ''а тое — ад індаеўрапейскага корня *dhelbh- "дзяўбсці", які таксама вядомы ў стараеўрапейскай гідраніміі[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 26-27.].'' А ў Краэ няма ні пералічаных вышэй гідронімаў, ні dulbti. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на Тапарова, дык вось у яго напісана, што назва менавіта гэтай ракі паходзіць ад славянскага этноніма дулебы (Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья, с. 218). * [[Сцвіга]] ''Назва імаверна балцкага паходжання. Тым ці іншым чынам (коранем і пашыральнікам або толькі пашыральнікам) можа быць роднасна літоўскаму гідроніму Šedvygà, у якім вылучаецца корань šedṷ- і пашыральнік -g-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 327—328.]. Той жа пашыральнік у гідронімах балцкага паходжання тыпу Няміга, Vedega[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. — С. 358.].'' Фантазіі, ні там, ні там у Ванагаса пра Сцвігу няма ані слова. * [[Маства]] ''Назва імаверна балцкага паходжання, корань Mast- таксама ў балцкіх гідронімах Mastis (возера), Mast-upis (рака), Masta-purvs (балота), якія звязваюць з лат. masts "тоня (месца, дзе ловяць рыбу)"[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 206.].'' Тое ж самае: не пісаў Ванагас зусім нічога пра Маству. * [[Няміга (рака)]] ''Аснова назвы звязаная з індаеўрапейскім коранем *nem- «гнуць; гнуцца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.]. Балцкі гідранімічны пашыральнік -g- таксама ў гідронімах Vedega, Удага[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 358.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 211.].'' У Покарнага і Ванагаса Няміга не згадваецца ўвогуле, а ў Тапарова на с. 198 гаворыцца, што назва ўтвораная як Ne-mig- і родасная назве Мигото, не пра які пашыральнік -g- у ёй ён не піша. * [[Гамяюк]] [[Гомель]] ''Рачная назва балцкага паходжання. Больш аўтэнтычны варыянт той, што засведчаны найраней, — «Гаме́йка».'' Няма крыніцы. ''Канчатак -ейка часта ўзнікаў на месцы ранейшага балцкага -ēja, як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja, але мог дадавацца і да бессуфіксальнай асновы[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань такі ж, што і ў літоўскіх гідронімах Gamė, Gamenta, Gamena, Gomerta. Ён звязаны з літоўскім gamalas «камяк», gomulti «камячыць» з семантыкай сціскання[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106, 119.][V. Urbutis. Liet. gomus, -i «norus, noringas, linkęs», la. gama «kas pernelyg daug valgo» ir kiti giminiški žodžiai // Baltistica, 1973, t. 9(2). С. 183—188.], далей да індаеўрапейскага *gem- «хапаць, сціскаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 368—369.].'' У ніводнай з крыніц не згадваецца ні Гомель, ні Гамяюк, ні Гамейка. * [[Лунін]] [[Лунінец]] ''Назвы Лунін, Лунінец трэба разглядаць у сувязі з рачной назвай Лунія (адзін з варыянтаў назвы прыпяцкай ракі Лань)[П.Л. Маштаковъ. Списокъ рѣкъ днѣпровскаго бассейна. Санкт-Петербургъ, 1913. С. 144.].'' Няма ў Маштакова такого сцверджання, і ўвогуле, ягоная кніга - гэта толькі спіс рэк басейна Дняпра, пра паходжання назваў рэк ці населеных пунктаў там няма ані слова. ''Форма "Лунія" звязаная з латышскім luns "твань", літоўскім liūnas "твань; покрыва моху над вадой у балоце або ля берага азёраў ці рэк, што зарастаюць". Далей да літоўскага liaunas "гнуткі, слабы" і значэння балотнай паверхні як няўстойлівай, гнуткай[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 194.][V. Urbutis. (rec.:) Этимология, 1968 // Baltistica. 1972. VIII (2). С. 208-209.]. Гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія рачныя і азёрныя назвы тыпу Liūnas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 194.].'' У Тапарова Лунія ёсць (праўда, у тлумачэнні тут даданая адсябяціна), а Лунін і Лунінец адсутнічаюць. А ў Урбуціса і Ванагаса няма ні Луніі, ні Луніна, ні Лунінца. * [[Паўазер’е (возера)]] ''Назва Палазер’е балцкага паходжання, утвораная з дзвюх асноў. Першая аснова Pal- звязаная з латышскім pali «паводка, затапленне вадой прылеглай да ракі мясцовасці», palas «забалочаны бераг возера», літоўскім palios «балаціна на месцы зарослага возера». Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскіх рэк Pala, Palėja, латышскай ракі Pala[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 241.]'' Паўазер’е ці Палазер’е ў Ванагаса не згадваецца. Далей працягваецца ўласнае даследванне. * [[Мінск]] ''З увагі на семантычную «непразрыстасць» назвы рэчкі Мена (Менка), прапаноўвалі шэраг версій, як яе вытлумачваць — з літоўскага menkas «малы, дробны» або menkė «(рыба) мянтуз; (рыба) траска»[Жучкевіч В. Адкуль імя твае, сталіца // Беларусь № 4, 1967. — С. 22.][Роспонд С. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. — М.: Наука, 1972. — С. 22.][Нерознак В. П. Названия древнерусских городов / Под. ред. Д. С. Лихачева. — М.: Наука, 1983. — С. 118.]'' Насамрэч, Роспанд тлумачыць назву ад і.-е *moi-n-//*mei-n- : *min- *mei- "праходзіць міма, ісці". Неразнак паўтарае гэтую версію, дадаўшы, што магчыма і іншае тлумачэнне: ад і.-е. *men- "малы", параўн. ст.-рус., ст.-слав. мьнии, праслав. *mьnjes- "меньшы", параўн. яшчэ літ. menkas "маленькі, дробны", лат. minus "меней". * [[Лучай (возера)]] ''Корань Lauk- звязаны са старалітоўскім laukas «светлы, зіхоткі». Выштурхнутае іншымі словамі, яно засталося ў выглядзе вузкаўжывальнага laukas «хто з белай плямай ці белай пысай (пра жывёлу); лысы». Амонім — літ. laukas «поле» (першапачаткова ў сэнсе светлага месца пасярод леса). Далей вядзе да індаеўрапейскага *leuk- «ззяць, свяціць», *leukos «святло, ззянне»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 183.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 687—689.].'' Назва возера Лучай ні там, ні там не сустракаецца. * [[Аўчоса]] ''Назва балцкага паходжання, пачатковая форма назвы — *Vilkesà (Вількеса́)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 181.].'' Насамрэч, гэта было напісана аб назве Волчас, а пра Аўчосу (Овчеса) гаворыцца на с. 199. ''Поўны гідранімічны адпаведнік — назва літоўскай рэчкі Vilkesà (на поўначы ад Вільні)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' Аўчоса тут адсутнічае. ''Значэнне гэтай назвы — «Ваўчыная (рака)», ад агульнабалцкага *vilkas, якое далей да індаеўрапейскага *u̯l̥ku̯os[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1179.].'' Тут адсутнічае Аўчоса ці якія яшчэ гідронімы. * [[Ваўкавыск]] [[Ваўкавыя]] ''Тапонім «Ваўкавыск» утварыўся ад назвы рэчкі Ваўкавыі, гідроніма балцка-яцвяжскага паходжання, што меў адпачатную форму *Vilkaujà (Вілкаўя) «Воўчая (рака)». Вядомы такі ж самы літоўскі гідронім Vilkauja, ад якога літоўскае мястэчка Вілкавішкіс — яго назва ўтвораная так жа сама, як і назва Ваўкавыска: Vilk-av- дало, з аднаго боку, гідронім Vilk-av-ja (> Vilkauja), а з другога — тут жа тапонім Vilk-av-išk-is[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' У Ванагаса гаворка ідзе пра гідронімы тыпу Vilka і падабныя на тэрыторыі Літвы, ні Ваўкавыск, ні Ваўкавыя ў яго не згадваюцца. ''ад vilkas «воўк» (Vilk-av-ja > Vilkauja)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 88.].'' Зноў няпраўда. Насамрэч там напісана толькі, што ў назве Vilkauja (Літва) суфікс -auja-, болей нічога. * [[Гайна (рака)]] ''Звязана з індаеўрапейскім *gei- «звіваць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 354—355.].'' Няпраўда, няма ў крыніцы ні Гайны, ні яшчэ якіх-небудзь тапонімаў. * [[Вядзета]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная балцкая форма *Vedetà. У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Назва Вядзета там не згадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (> Wadangen), падзвінская Водзьга, пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]. Назва Вядзета ўтвораная з дапамогай пашыральніка -et-, які добра вядомы ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (verpti «віраваць» — verpetas «вір»), з ім гідронімы тыпу Upeta, Nereta, Viešetė[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 338—341.]'' Таксама няма Вядзеты. * [[Індрубка]] ''Назва вёскі — балцка-літоўская, паходзіць ад назвы рэчкі Індрубкі (Індрупкі), на якой вёска знаходзіцца. Утвораная праз складанне дзвюх асноў: літ. indrė «трыснёг» i upė «рака». Найбліжэйшая аналогія — латвійскі тапонiм Indrupene (ад гідронімa Indrupe)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 130.].'' У крынiцы Індрубка не згадваецца. * [[Бася]] ''Корань Bas- у рачных назвах на Падняпроўі і Павоччы: Басенка, Басанка, Бастаўка, Босця (*Bas-t-)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 234.][Г. П. Смолицкая. Гидронимия бассейна Оки. Москва, 1976. С. 297.].'' Кнігі Маштакова і Смаліцкай - гэта проста спісы рэк басейнаў Дняпра і Акі адпаведна, пра паходжанне гэтых назваў там няма ані слова. ''Фанетычны варыянт таго ж кораня Bes- з тым жа значэннем у назве ракі Беседзь. Ад літоўскага besti «ўтыкаць, капаць», bastyti «тыкаць, утыкваць», прускага *bastun «утыкаць», з індаеўрапейскімі паралелямі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 113—114.].'' З усяго пералічанага ў дадзенай крыніцы згадваецца толькі слова besti і ягоныя паралелі ў іншых мовах, аб паходжанні якіх-небудзь тапонімаў, у тым ліку Бася і Беседзь, там ні слова. * [[Піна]] [[Пінск]] ''Звязана з літоўскім pinti «плесці (кош, плот, касу)», pynė «каса», прускім panto «путы». Далей да індаеўрапейскага *(s)pen- «сплятаць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 988.].'' Няма ў крыніцы ні Пінска, ні Піны, ні іншых гідронімаў. **{{N}} прыбраў тое да чаго прэтэнзіі, з Пінска наогул прыбраў усё, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад ракі. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:48, 14 мая 2025 (+03) * [[Дундаўшчына]] ''Назва Дундаўшчына, магчыма, звязаная з мясцовым дыялектным балтызмам дундар, дундаль «пярун» (у праклёнах «каб цябе дундар / дундаль свіснуў»)[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 157.].'' У кнізе апавядаецца толькі пра дундар, дундаль, пра Дундаўшчыну няма ні слова. * [[Дзевінскае]] ''Магчымае балцкае паходжанне назвы, у сувязі з літоўскім dievas «бог»[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 145.]'' Па-першае, гаворка ў кнізе дзе аб узгорках і гарадзішчах з назвай Дзявочая гара, а не аб возеры Дзевінскае. А па-другое, там гаворыцца, што можа быць, што некаторыя са згаданых узгоркаў першапачаткова мелі назвы, якія паходзяць ад балцкага dievas. * [[Сасва]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання, адпачатная форма *Sas(u)vā.'' Няма крыніцы. ''Корань Sas- таксама ў літоўскім гідроніме Sasna (на старой яцвяжскай тэрыторыі, каля літоўскага Марыямпале), у балцкіх гідронімах тыпу Сасна на Верхнім Павоччы і на Верхнім Падонні[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 291.][В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 319.][В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования. 1986. Москва, 1988. С. 168.]. Ад меркаванага прускага гідроніма *Sasna мела пайсці назва адной з прускіх земляў *Sasna (> Sassin, 1263 г.). Яна адбілася ў тапоніме Sassenpile (пазней ням. Haasenberg, цяпер польск. Zajączki[en])[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. С. 118.]. Звязваюць з пруска-яцвяжскім *sasnis «заяц». З індаеўрапейскіх аналагаў найбольш красамоўнае стараіндыйскае śaśáḥ (< šašas) «заяц». Першакрыніцай і для гэтай «заячай» лексікі, і для гідронімаў тыпу Sasna было індаеўрапейскае *ḱas-, *ḱasno- «шэры»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 533.]. Далей да значэння «няярка блішчэць», адсюль таксама літоўскае šašėlis, šešėlis «цень» і гідронімы тыпу Šeš-upė, Šešuva, Šašuola[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 818—819.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 326, 329.]. У назве Сасва корань Sas- пашыраны тым жа балцкім гідранімічным пашыральнікам, што і ў назве засведчанага пад 1516 г. гідроніма з-пад Ліды Ятѳа (< Ятва < яцв. *Jāt(u)vā)[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 126—156.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 286—289.]'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з пералічаных крыніц назва ракі Сасва нават не згадваецца. * [[Мазыр]] ''Назва антрапанімічнага, адыменнага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Як на ўсходзе цяперашняй Беларусі, так і ў суседняй Смаленшчыне корань Маз- дастаткова распаўсюджаны ў антрапаніміі.'' Няма крыніцы. ''Ён прысутны ў прозвішчах тыпу Мазыра, Мазікаў, Мазай, Мазала, Мазітаў (з пашыральнікамі -r-, -k-, -j-, -l-, -t-). Прозвішчы такога тыпу антрапаніміст М. Бірыла звязваў з мазаць (ад праслав. *mazati)[М.В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 266-268.]. Магчымая таксама сувязь з балцкай лексікай тыпу латышскага mazs, літоўскага mažas "малы", якія часам звязваюць з балцкім коранем са значэннем "мазаць" ("намазаны" > "стончаны" > "зменшаны" > "малы")[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 584.]." Арыгінальнае даследванне, горад Мазыр там не прыгадвацца. * [[Гудагай (вёска)]] ''Назва балцкага паходжання, паходзіць ад літоўскага складанага двухасноўнага gùdagojis. Другая частка — ад gojus «гай, пушча», першая — ад gudas[Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. С. 88—89.].'' На самай справе, там напісана, што назва паходзіць ад балцкага гуд (gudas) - беларус. Ніякага gudagojis, gojus, гай - там няма. * [[Скідзель]] [[Скідалька]] ''Гідронім балцкага (літоўскага ці яцвяжскага) паходжання. Найбліжэйшы аналаг — літоўская рачная назва Skidelė. Даследчык літоўскай гідраніміі А. Ванагас лакалізуе гэтую рэчку недалёка ад вытокаў ракі Котры, у якую Скідзель уцякае (не выключана, што маецца на ўвазе менавіта Скідзель, а не іншая рэчка). На ўсходзе ад вытокаў Котры ён жа пазначае мікратапонім (назва поля) Skidulys (каля Радуні). Аналаг гэтым назвам — літоўскі гідронім Skid-upys (у Цэнтральнай Літве, ля Кедайнея)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 303.]. Той жа фармант -el-, што і ў гідроніме Скідзель, таксама ў нёманскай рачной назве Zietela (Зецела) — у такой форме ў аўтахтонным літоўскім маўленні на Верхнім Панямонні засведчаная назва ракі Дзятлаўка. У сваю чаргу, назва Zietela ўтварылася ад назвы возера, якое засведчанае пад 1253 г. як «Зъято» (ад яцвяжскага *Zeitō). Фармант -el-, з дапамогай якога назва ракі ўтварылася ад назвы возера, часта выступае ў такой ролі ў балцкай гідраніміі[А. П. Непокупный. Лингвогеографические связи литовских и белорусских форм названий г. Дятлово и его окрестностей // Балто-славянские исследования. М., 1974. С. 153, 155.]. Гідранімічны корань Skid- звязаны з літоўскім skidyti, skisti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца», kidyti, kedyti, kedėti «абтрэпвацца, ірвацца». Далей да гнязда слоў ад сінанімічных каранёў *kēd- / *kēt-. Водныя назвы, утвораныя ад гэтых каранёў, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)k(h)ed- «расколваць, раскідаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 918—919.].'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з указанных вышэй крыніц назва горада Скідзель або ракі Скідалька не сустракаецца. * [[Шчыба]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання. Звязана з літоўскім skibti «абтрэпвацца; ірвацца». Семантыка такая ж, як і ў назве Скідзель, якая ад skidyti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца». Абедзве паходзяць ад аднаго індаеўрапейскага кораня *skēi- «адразаць, аддзяляць, распорваць» (> *skēi-b-, *skēi-d-)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 919—922.]. Водныя назвы, утвораныя ад каранёў з такой семантыкай, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.].'' Такое ж уласнае даследванне, няма ў прыведзеных крыніцах Шчыбы ці Скідзелі. ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Скіба, Скібар, Скібра (Skib-, -r-)[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 378.].'' І што, якое дачыненне беларускае прозвішча Скіба мае да ўсяго вышэй напісанага? * [[Арэса]] ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' Пра балцкае *ar- у крыніцы няма ані слова. Дарэчы, побач з Арэсай там згадваюцца гідронімы Arize ў паўднёвай Францыі і Arsia ў Істрыі. ''Назва Арэса значыць «Плыткая (рака)».'' Няма крыніцы. ** {{N}} выдаліў, апроч Тапарова-Трубачова, да якіх прэтэнзій няма. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:00, 14 мая 2025 (+03) * [[Слаўгарад]] ''Беларускі географ В. Жучкевіч спрабаваў развязаць гэтую праблему, звярнуўшы ўвагу на супольны пачатны элемент «Про-» у назвах Прапойска і ракі Проні, каля сутокаў якой з Сажом паселішча ўзнікла[Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Издательство Белорусского государственного университета, 1974. — 447 с. — 12 700 экз. С. 310.].'' Цытаваць трэба поўнасцю, а не вырываць з агульнага кантэкста патрэбныя сабе кавалкі. Жучкевіч пісаў (с. 310, 348), што назва Прапойск (Прупой, Прупошаск, Прапошаск) мае сувязь з назвай р. Проня, першапачатковай формай якой была Пропань (прарыў, праём). ''На думку Ул. Тапарова, назву Проні праз ранейшы варыянт «Прёна» трэба ўзводзіць да балцкага кораня Pir-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202—203.].'' Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-. Ён выводзіў назву Проня з *Пьрена (разам з назвамі Перанка, Перенка і т. п.) ці з *Piren- (Pirenai, Piron і т. п.). * [[Кобрын]] ''Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — рэчка з балцкай назвай Недра[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.].'' Кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк, пра паходжанне назваў там ані слова. ''Назва *Kobr-in- ад літоўскага kobrinti, kūbrinti «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся». Корань Kobr- таксама ў прускім тапоніме Kobrun (назва лесу ў прускай Натангіі, засведчаная пад 1354 годзе)[G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.].'' Насамрэч, у крыніцы толькі напісана, што назва прускага леса Kobrun паходзіць ад пр. kaaubri Dorn (калючка) + суф. un. Болей там нічога няма. * [[Вячаслаў Францавіч Кебіч]] ''Прозвішчы тыпу Кеба даследчык беларускай антрапаніміі М. Бірыла параўноўваў з літоўскім антрапонімам Кебас[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. — Мінск: Навука і тэхніка, 1969. — С. 198.].'' Інфармацыя няпоўная, бо яшчэ Бірыла параўноўваў гэтыя прозвішчы з укр. кеба "здольнасць, уменне" і кірг. кебе "худое ягня". ''У сучаснай літоўскай антрапаніміі вядомыя адыменныя прозвішчы тыпу Keba, Kebeikis, Kebelis з коранем Keb-. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. імя тыпу Keba або Kebas у форме імя па-бацьку: "Матеи Кебовичъ"[Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 г.. — Мінск, 2003. — 161 с.].'' Уласнае даследванне, прозвішча Кебіч там няма. * [[Вазуза]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Vaz- у літоўскіх (паміж Рокішкісам і Уцяной) назвах ракі Vazajà і возера Vazajis (з-пад яго рака выцякае)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 368.]. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць; рухацца»[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 390, 942.].'' Вазуза тут не згадваецца. * [[Смаленск]] ''Ул. Тапароў корань "Смол-" у гідронімах тыпу Смолка звязваў, следам за А. Трубачовым, з балцкім *kimal- "чмель" праз прамежкавую форму "Цмол-"[В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 317.].'' Тапароў і Трубачоў пісалі гэта канкрэтна пра гідронім Смолка, а не пра Смаленск, які безумоўна з'яўляецца больш значным аб'ектам, і калі б яны так лічылі адносна яго, то напісалі б гэта непасрэдна. Так Трубачоў вельмі падрабязна даследуе паходжанне назвы Смаленск у сваёй кнізе "В поисках единства", і там і блізка няма нічога таго, што напісана вышэй. * [[Ігаўка]] ''Вядомае літоўскае прозвішча Igilevičius, з якога аднаўляецца аднаасноўнае імя Igila з асновай Ig-, роднаснай аснове Eig-, што звязаная з літоўскім eiti "ісці"[В.Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1980. С. 27.].'' Нічога падобнага ў крыніцы няма, у тым ліку назвы Ігаўка. * [[Докшыцы]] ''Паходзіць ад антрапоніма тыпу літоўскага Dakšas, Dokšas, латышскага Dakša. Корань Dak-, які тут з антрапанімічным фармантам -š-, таксама ў антрапоніме Dakanis. Яны звязаныя з літоўскім dakyti, dakanoti «трапаць, растрэпваць; дзерці, раздзіраць»[Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 447—448, 510.].'' Хлусня, гаворка ў крыніцы ідзе пра літоўскія і латышскія прозвішчы, а не пра горад Докшыцы. Дарэчы, няма там і пра сувязь гэтых прозвішчаў з dakyti і пра формант -š-. Напрыклад гаворыцца, што прозвішча Doks можа быць звязанае з германскім doogs, taacks. ''Докшыцкую назву таксама звязвалі з прускімі тапонімамі Dexiten, Dechsen[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 326.].'' Зноў хлусня, хто звязваў? Гаворка ў крыніцы ідзе толькі пра Dexiten, Dechsen, а не пра Докшыцы. **{{N}} выдаліў усё безкрынічнае, што адзначана тут. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:30, 14 мая 2025 (+03) * [[Кушлі]] ''Назва Кушлі антрапанімічнага (адыменнага) імя. Паходзіць ад антрапоніма Kušlys, які ад літоўскага kušlys «сляпец» (хто падслепаваты)[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.].'' Гаворка ў кнізе (слоўнік літоўскіх прозвішчаў) ідзе толькі пра літоўскія прозвішчы Kušlys, Kušleika і г. д. Назвы вёскі Кушлі там і блізка няма. ''Вакол Пружанаў фіксуецца цэлы шэраг тапонімаў балцкага антрапанімічнага паходжання: Бакуны (двойчы), Барэйшава, Нарутавічы, Роўбіцк, Рэвейкі, Шакуны, Шалтунава (ад антрапонімаў тыпу Bakūnas, Bareiša, Naruta, Rauba, Reveika, Šakūnas, Šaltūnas[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 162, 195, 1140; Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 301, 581, 584, 882.]).'' Тое ж самае. * [[Дэвергі]] ''Назва паходзіць ад балцка-літоўскага імя тыпу De-vergas. У Літве вядомы гідронім Davarg-upis, з якога паўстае падобны антрапонім[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 82.].'' Хлусня. Па-першае, у Ванагаса не згадваецца вёска Дэвергі, а па-другое, ён параўноўвае гідронім Davarg-upis з прозвішчам Davalga. * [[Крычаў]] ''Крычаўская назва магла пайсці ад назвы рачулкі ці ручая, сожскага прытоку. На Падняпроўі, у наваколлі Чарнігава фіксавалася назва не лакалізаванай цяпер рэчкі Крычалка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 229.], з тым жа коранем «Крыч-» і ўтваральнікам -al- («Кры́чала»), які даследчык гідраніміі Ул. Тапароў лічыў уласцівым для балцкіх рачных назваў[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 163, 186.].'' Нейкія фантазіі з перакручанай логікай. Маштакоў абсалютова нічога не пісаў пра Крычаў, а Тапароў - пра Крычаў, корань "крыч" і рэчку Крычалку (якая да таго ж яшчэ і не мае да Крычава ніякага дачынення). Самае цікавае, што гэты ўдзельнік яшчэ і мае права дагледжваць старонкі. Гэта значыць, напісаў нейкую адсябяціну ці нават хлусню і сам жа гэта дагледзіў. І ўсё шыта-крыта. * Дзякуй. Затэгаем удзельніка @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], хоць бы для агульных каментароў, асабліва да таго, што крыніца пазначана, але ў ёй няма пацвярджэння напісанага. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:57, 12 мая 2025 (+03) :У выпадках узору Ратамкі, калі корань Rat- у крыніцы ёсць, а самой Ратамкі няма, то не абавязкова гэта праблема. Усіх прыкладаў ужывання можа і не быць. Добра было б, вядома, каб недзе Ратамка была яўна названа балцкім гідронімам. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 00:05, 13 мая 2025 (+03) ::Праглядзеў увесь спіс, большасць пытанняў якраз узору Ратамкі, што менавіта названы аб'ект не згаданы ў крыніцы. То-бок, калі гэта і ўласнае даследаванне, то яно палягае ў аднясенні кораня Rat- да балцкіх, што можа быць і так, і не практычна з аднолькавай імавернасцю. Магчыма, падбор аналогій/паралеляў таксама вымагаў бы крыніцы, а не самастойных высноў на гэты конт. Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:36, 13 мая 2025 (+03) :::Таксама лічу, што калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца. Але аўтар запраўды часцяком увогуле не ставіць ніякіх крыніц або піша пра нейкія паралельныя тапонімы ў артыкуле пра іншы тапонім. Лічу, што без крыніц — трэба адразу выдаляць. Аўтапацверджанне такіх правак таксама небяспечнае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:00, 13 мая 2025 (+03) ::А адкуль мы ведаем які тут корань (можа не Rat-, а Ra-, Ratam- ці яшчэ які) і з якой мовы ён паходзіць? Напрыклад, на Валыні ёсць пасёлак Ратна - корань таксама Рат-, але звязваюць яго со словам "раць". Наколькі я разумею, то па правілах Вікіпедыі, калі чалавек хоча дадаць інфармацыю, напрыклад, аб паходжанні назвы Ратамка, то ён павінен знайсці аўтарытэтную крыніцу, дзе даследуецца менавіта гэтая назва, а не вырашаць самастойна які тут корань, суфікс і прыцягваць крыніцы, дзе нібы пра тыя ж самыя корань і суфікс напісана, бо гэта будзе ўжо ўласнае даследванне. Не? Дарэчы, Жучкевіч піша пра Ратамку, што гэтая мясцовасць упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах як Радамскае (праз "д"), і назва гэтая патранімічная. Так што не ўсё так відавочна. ::: [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], у асобным выпадку Ратамкі то так. Думаю, такое трэба выдаліць, трапляе пад "[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material Synthesis of published material]" (у нас "[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]"). Ёсць выпадкі пра якія не ўпэўнены, што трапляюць пад гэта правіла. Калі ёсць этымалогія для вялікай Бярэзіны або Дзвіны ці можна яе пераносіць на іншыя Бярэзіны і Дзвіны, калі яны не згаданы ў крыніцы? У літаратуры даюць спісы асноў і фармантаў для гідронімаў, які лічаць балцкімі, а самі імёны не даюць або некалькі прыкладаў, а далей ''і іншыя''. Разлічана на самастойнае вылучэнне асновы або суфікса, такія крыніцы не для Вікіпедыі? Можна напісаць, што суфікс такі, а вось тут пішуць, што з такім суфіксам гідронім магчыма балцкі? Або на вылучэнне суфікса трэба крыніца? Трэба выпрацаваць падыходы, пытанне ўзнята слушнае. Магчыма, нешта можна перафармуляваць, а не выдаляць. Карыстайцеся кнопкай подпісу каментаў, яна на панелі інструментаў справа ад кнопкі курсіва (''К''). --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:17, 13 мая 2025 (+03) :::Таксама хочацца дачакацца рэакцыі @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], перад тым як пачаць нешта рабіць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:00, 14 мая 2025 (+03) ::::прывітанне ўсім. ::::а каму адказваць? як зваць чалавека, які так зацята і метадычна прайшоўся па ўсіх артыкулах, не пашкадаваў часу і сілаў усё праверыць :) ::::Максіма Л. ведаю, Lš-k таксама, сутыкаўся. а ноўнэйм гэта хто? ::::відавочна чапляецца да ўсяго. і не асабліва разбіраецца ў тэме. наўскідку: "Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-" (як жа не пісаў, калі падае паралель у літ тапоніме Pirėnai, дзе корань Pir- і ўтваральнік -ėn-). ::::падтрымліваю заўвагу Lš-k "калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца". калі ёсць Кебейкіс і Кебіч (з балцкім суфіксам -ейк- і славянскім -іч-), дык агульны корань Кеб- відавочны. ::::я б раіў ноўнэйму скіравацца ў тарашкевіцкую Вікі і звярнуць увагу на сапраўднага фантазёра, які піша раздзел "Ліцвінскія імёны", вось там тысячы фантазій, і ноўнэйму будзе дзе разгарнуцца. пакуль гэта выглядае на нейкія асабістыя нападкі. ноўнэйм штось рабіў у Вікі? які яго ўнёсак? ::::Максім, "Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць" - акадэмічных спецыялістаў у краіне няма, калі што. Ад слова зусім. Былі б - былі б публікацыі. проста філолагі і чытачы Жучкевіча не ў лік. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:34, 15 мая 2025 (+03) :::::Выпады з вашага боку на мой адрас пакідаю без каментароў, мне гэта цалкам абыякава, вы меня не пакрыўдзіце (хаця па правілах такія паводзіны забаронены). А калі казаць па сутнасці: чытайце правілы Вікіпедыі, там усё напісана [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]]. Вы нават тут, на старонцы размоў працягваеце свае ўласныя даследванні, вольна інтэрпрэтуючы на свой густ тое, што напісана ў крыніцах. Што там вам "відавочна", гэта вашая асабістая справа, артыкулы ў Вікіпедыі ствараюцца на падставе інфармацыі з АК, а не з асабістых меркаванняў і разважанняў удзельнікаў. Вы пераблыталі энцыклапедыю з уласным блогам ці форумам, дзе кожны піша, што захоча. А што датычыцца Вікіпедыі на тарашкевіцы, вельмі добра, што вы тут прыгадалі дадзены факт. Вы тады спрабавалі разгарнуць там такую ж "працу" як і тут: пісалі свае ўласныя даследванні без крыніц, або спасылался на крыніцы, у якіх гаворка ідзе аб падобных, але зусім іншых словах. Вас тады за гэта назаўсёды заблакавалі. Раю адміністратарам гэтай Вікіпедыі мець гэта на ўвазе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:39, 16 мая 2025 (+03) ::::::ага, чалавек з тарашкевіцкай Вікіпедыі пажалаваў? чарговы "жмудаед" і "вільнянашыст"? не іначай паплечнік нядаўна ўвязненага экстрэміста-літвініста "Казіміра Ляхновіча"? які распальвае на ВікіпЭдыі жудасную літуанафобію, адмаўляе існаванне балтаў далей за Коўна. і такі фанатык, што наствараў тысячу старонак, дзе сам (дзе спасылаючыся на аматара нямецкага неда-філолага, а дзе сам з галавы) прыдумляе нейкія нібыта "германскія" этымалогіі старажытных балцкіх двухасноўных імёнаў, тыпу Вітаўт ці Міндоўг. дзеля даведкі шаноўнага чытацтва: вось туды я і ўставіў быў адэкватнае, агульнапрызнанае гледжанне наконт тых імёнаў, за што экстрэміст "Ляхновіч", карыстаючыся сваёй пазіцыяй, і наклаў бан. ну, што пасеяў, тое і пажаў, распальвальнік нянавісці. ::::::а вы, чалавек з турэцка-нямецкім нэймам, можаце напісаць і другі спіс (час у вас, і зацятасць, ёсць, сядзець тут а 7-й ранку), якраз не так даўно я пачынаў парадкаваць той матэрыял, які ў адпаведных артыкулах быў згрувасціў. так што ваш поштурх на карысць, спадар балтафоб. ::::::дарэчы, тэст - "чыя Вільня?" ну, тыпу, гістарычна, га? пакажы пазіцыю, ананім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:12, 16 мая 2025 (+03) :::::::Вас спаймалі за руку на сістэматычных, шматразовых падманах. А вы замест таго, каб гэта прызнаць і зрабіць высновы, дзейнічаеце па прынцыпе "лепшая абарона - гэта нападзенне". У іншых Вікіпедыях за такія паводзіны (масавае напісанне фэйкаў і грубасць у адрас апанентаў) удзельнікаў баняць. На жаль, у беларускай ВП гэта дазволена. Не разумею, чаму адміністратары не рэагуюць. Спадзяюся, што толькі пакуль.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:42, 16 мая 2025 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Için warum]], цябе тут паліцэйскім ніхто не прызначаў. Кончай болтать, пиши статьи. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:21, 16 мая 2025 (+03) ::::разам з тым ноўнэймам зробленая добрая работа. пачаў па гэтым спісе ісці. ::::ноўнэйм надта эмацыйна ставіць кляймо "няпраўда" там, дзе падаюцца, напрыклад, корані і ўтваральнікі. ::::"уяўных крыніцаў" таксама няма. калі, напрыклад, Ваўкавыя параўноўваецца з літоўскай Ваўкаўёй і ставіцца спасылка, дык у спасылцы - аналіз гідроніма Ваўкаўя. і інш. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:17, 15 мая 2025 (+03) * [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], выдаляць фрагменты без крыніц, або з памылковымі крыніцамі, можна самастойна, для гэтага запыты да адміністратараў не трэба. Хіба каб звярнуць іх увагу на маштаб такой з'явы у дзеяннях удзельніка. Калі гэта адзінкавыя выпадкі, спачатку паставіць {{ш|няма ў крыніцы}} і паведаміць непасрэдна ўдзельніку, або ён выпраўляе, або выдаляеце непацверджаную частку. Калі гэта яўна сістэмны падыход, ставіць ўяўныя крыніцы (вяглядае тут якраз ён), таксама сістэмна можна выдаляць такія фрагменты ўжо без цырымоній. З артыкулаў пра паселішчы шырокую этымалогію рэк трэба наогул выдаліць, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад гідроніма, пакідаць толькі датычнае назвы самога паселішча (як суфікс -ск, напрыклад), у Пінску і Сянне гэта ўжо зрабіў. Паступова, прынамсі я, буду выдаляць паводле вашага спісу, калі ласка, рабіце гэта таксама. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 08:59, 15 мая 2025 **Добра. Але пакуль пачакаю, што будзе далей. Калі не будзе адпаведнай рэакцыі, то буду рабіць як вы гаворыце. Дарэчы, мой спіс, далёка на поўны, гэта толькі частка таго, што панапісваў гэты ўдзельнік.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:48, 16 мая 2025 (+03) *** [[Удзельнік:Için warum]], іншыя ўдзельнікі гэтай дыскусіі цягам яе ўжо зрабілі свой унёсак у згаданыя артыкулы. Давай, уключайся ў супольную працу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:42, 16 мая 2025 (+03) == [[Удзельнік:Хомелка|Хомелка]] - пазбаўленне праў зніклай == {{закрыта}} Тэрмінова. Варта пазбавіць адміністратарскіх праў зніклую адміністратарку для бяспекі нашай Вікіпедыі ды дадзеных удзельнікаў. Лёгка вернем, калі спадарыня Вольга павернецца. Пра гэта [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Запыты_да_адміністратараў#Kazimier_Lachnovič_-_пазбаўленьне_правоў_зьніклага|ў тарашкевічнай Вікі]] (і [https://spring96.org/be/news/117810 навіны] + <small>[[:ru:Википедия:Форум/Новости#Пропажа_администраторов_белвики|абмеркаванне на рускай]]</small>). [[Удзельнік:Maksim L.|Maksim L.]], [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]], [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]], [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], [[Удзельнік:Belarus2578|Belarus2578]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 15:51, 22 красавіка 2025 (+03) : {{За}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:24, 22 красавіка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Shabe|Shabe]], не пазбавіць правоў, а каб сцюарты заблакавалі з адпаведнай прычынай, не як за парушэнне. Наколькі разумею, дастаткова звярнуцца да кагосьці аднаго з іх, з доказамі. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 16:50, 22 красавіка 2025 (+03) ::: Добра, зараз займуся. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 16:59, 22 красавіка 2025 (+03) :::: Запрашаю на [[:ru:Обсуждение_участника:1234qwer1234qwer4#Блокировка_пропавших_администраторов|старонку]] актыўнага рускамоўнага сцюарда 1234qwer1234qwer4. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 17:20, 22 красавіка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} спадаром [[:meta:User:Mykola7|Mykola7]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 19:13, 22 красавіка 2025 (+03) == Удзельнік UnknownChannel352 == {{закрыта}} : Просьба заблакаваць UnknownChannel352 за датэрміновае зняцце артыкула з намінацыі на выдаленне і вайну правак. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:04, 22 студзеня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Больш не актуальна. Меры былі прынятыя. У архіў --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:25, 22 верасня 2025 (+03) = Карысныя спасылкі = * [[Адмысловае:ProtectedPages|Спіс старонак пад аховай]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] q8awf79vqvulxjssej7mqmfry8rprih 5135512 5135494 2026-05-04T00:51:18Z MocnyDuham 99818 /* Каментар */ вынік 5135512 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} = Запыты = == Каментар == {{закрыта}} Каментар да [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&diff=5135454&oldid=5134502 гэтай праўкі] мае быць схаваны. Уклад удзельніка Için warum падобнымі каментарамі перапоўнены, гэта цягне на пажыццёвую блакіроўку, па цяперашнім часе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:15, 3 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дзякуй, што звярнуў увагу. Удзельнік заблакіраваны на тыдзень. Наступнае парушэнне [[ВП:НАПА]] прывядзе да блакіроўкі на месяц. Вяртаемся да старой тэмы, што ўдзельнікі без медыяцыі сумесна працаваць эфектыўна не могуць. Канфлікту хутка год. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:51, 4 мая 2026 (+03) == Зняццё статуса "Да выдалення" з артыкула == {{закрыта}} Калі ласка, разгледзьце запыт да выдалення гэтага [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)|артыкула]]: [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0% https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%BF%D0%B0_(%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82)] - [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 17:23, 17 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Абмеркаванне трывае. Трэба чакаць вынік. Адміністратары не могуць нікога прыспяшаць і знімаць статусы без вынікаў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16309-44|&#126;2026-16309-44]] == {{закрыта}} Адміністратары, заблакуйце ўдзельніка. Лаянке не месца ў Вікіпедыі. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16262-28|&#126;2026-16262-28]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-16262-28|размова]]) 21:08, 15 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}}. Блакаванне на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:52, 16 сакавіка 2026 (+03) == [[Удзельнік:Кінапошук]] == Гэты ўдзельнік з 6 праўкамі ўжо назваў сябе адміністратарам. Трэба выпісаць яму папярэджанне. --[[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16154-63|&#126;2026-16154-63]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-16154-63|размова]]) 15:40, 14 сакавіка 2026 (+03) :вынесена папярэджанне [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:34, 14 сакавіка 2026 (+03) == Вандалізм з архівамі == Там нешта {{u|Brangiai}} навандаліў з архівамі і быў глабальна заблакаваны. Трэба паглядзець і адкаціць да часоў, як яно выглядала раней. Я пакуль моцна хварэю і мне цяжка канцэнтравацца на Вікі. Кавідагрыпы гэтыя :( --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 24 лютага 2026 (+03) :а ён спрабаваў падзяліць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023—2024|архіў]] па датах, што і зрабіў нібыта. Па сутнасці нам гэта не трэба, але і не ўпэўнены, наколькі гэта заслугоўвае блакіроўкі... Таксама пытанне, ці выдаляць тады створаныя архівы за [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023|23]] і [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2024|24]] год. Тады трэба будзе яшчэ абнавіць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/Шапка|шапку]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 14 сакавіка 2026 (+03) == Абарона старонкі [[Новая зямля (паэма)]] == Папулярная старонка з статусам добрай, ананімы ўносяць толькі вандальныя праўкі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:23, 18 лютага 2026 (+03) :{{зроблена}}, цяпер толькі аўтапацверджаныя толькі могуць правіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 18 лютага 2026 (+03) == Вандал == Серыя вандальных правак ад [[Удзельнік:The Croats]]. Таксама ХВ для створанага ім "[[Асяроддзе]]". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 15 лютага 2026 (+03) :Панове адміністрове, тып вандаліць 24 гадзіны сабе спакойна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:52, 16 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:The Croats]] заблакаваны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:15, 16 лютага 2026 (+03) == Вайна правак [[Алесь Мікус]] == Вайна правак і, здаецца, да кансэнсусу самі удзельнікі не дойдуць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:34, 2 лютага 2026 (+03) :пакуль заблакаваў магчымасць правіць. Калі ўдзельнікам @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і іншым ёсць што сказаць — кажыце, толькі пастарайцеся, калі ласка, без інсінуацый і сцісла, па справе. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 3 лютага 2026 (+03) ::''Вітанні калегам.'' ::А што дадаваць, усё ясна сказана ў абгрунтаванні правак на старонцы, пра якую мова. ::1) Вікіпедыя не месца для спасылак, дзе рэкламуюцца продажы. ::2) Сцвярджэнні павінны быць падмацаваныя, тым больш без спрэчных асабістых ацэначных характарыстык. ::3) Калі музыкнат - або дыскаграфія, або асобныя ("культурна ўплывовыя") трэкі. ::Тым больш гэта падтасоўваецца так, каб з розных бакоў наўмысна дыскрэдытаваць. Тым больш калі робіцца чалавекам прарэжымным пра чалавека, які ў краіне (ну, але гэта ўжо кантэкст). ::Астатняя "лірыка" ад удзельніка Artsiom91 да тэмы не датычыцца і рацыянальнага зерня там няшмат. Па-харошаму гэта трэба вынесці ў асобную галінку. ::Але скажу тут па сутнасці і сцісла: лічу баруканне па назвах паміж намі двума - '''карысным'''. І працу над фармулёўкамі - таксама карыснай. І не толькі для Вікіпедыі, а і ўвогуле. Высвятляюцца слабыя месцы, падкрэсліваюцца моцныя. Некаторыя артыкулы па назвах (як Нёман) робяцца без малога энцыклапедычнымі. Азарт падштурхоўвае да новых '''адкрыццяў '''(гл. Жадзены), якія ніколі б без таго не былі б зробленыя. ::Ці зробіць хто '''афлайн '''такую работу? Перакананы - не. А яна робіцца, не ў малой меры з-за таго напружання, якое (таксама афлайн) мае месца быць. ::Гэта што да ацэнкі '''па вялікім рахунку'''. ::А калі канкрэтна, то ні ў мяне, ні ў майго апанента (якога ўжо я цяпер мушу нібыта бараніць) цяпер бадай ані слоўца адсябяціны, усё абгрунтавана і нярэдка нават вытанчана. ::І не трэба тут "'''шарыкаўшчыны'''", бо маўляў камусь цяжка правяраць і ўвогуле незразумела. Калі цяжка лезці ў крыніцы - сядзіце чытайце або праходзьце міма. Заўсёды хтось кантэнт творыць, а хтось спажывае. ::Апроч таго, рэпрэсіўныя захады (як падкрэсліваў раней JerzyKundrat) не адпавядаюць прынцыпам Вікіпедыі. ::Зараз прапаную вярнуцца да тэмы гэтай галінкі і не расцякацца мысію па дрэве "у агуле". ::''Дзякуй за ўвагу, калегі.'' [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:02, 3 лютага 2026 (+03) Выкажу сваё меркаванне наконт сітуацыі з удзельнікамі. Спачатку коратка пра тое, што адбываецца апошнім часам. Прыведзены ніжэй [[#Праект рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе. Peisatai па факце проста ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча, а Için warum з-за абыякавасці іншых удзельнікаў і бяздзейнасці адміністратараў па рэалізацыі праекта рашэння пайшоў фактычна да асабістых нападак. Па сутнасці, пытанне паходжання назваў хвалюе толькі двух удзельнікаў, Peisatai і Için warum. Астатнія, хоць могуць рабіць дробныя выпраўленні і інтэграваць версіі, у тэматыцы не маюць цікавасці. [[#Адкаты Peisatai|Вялікае абмеркаванне ніжэй]], хоць і прыцягнула многіх удзельнікаў, яны выказвалі меркаванні, аднак па сутнасці іх мэта была прымірыць бакі і навязаць ім нейкае кансэнсуснае рашэнне. Аднак, у першую чаргу, менавіта самі Peisatai і Için warum, як зацікаўленыя, мусяць знайсці згоду паміж сабою і вызначыць кансэнсус. Пасярэднікі з цэлым могуць дапамагчы, аднак калі самі бакі не хочуць мірыцца, то прапановы нейкіх нейтральных версій не маюць сэнсу. Аднак, мірыць бакі мае сэнс у рэальным жыцці. У супольнасці вікіпедыі мусім кіравацца яе прынцыпамі і правіламі. Тут варта памятаць, па-першае, што сама магчымасць правіць без нейкага пацверджання і нават ананімна даецца таму, што мы [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|зыходзім з сумленнасці ўдзельнікаў]] і таго, што яны ставяць за мэту дапамагчы вікіпедыі (а не прасунуць тут свае ўласныя даследаванні, рабіць рэкламу ці падобнае). Калі ж удзельнікі сумленныя, то яны зыходзяць з сумленнасці іншых удзельнікаў, адпаведна пры несупадзенні пунктаў гледжання намагаюцца іх абмеркаваць і знайсці выйсце, якое задаволіць зацікаўленых. Так працуе [[Вікіпедыя:Кансэнсус]]. Трывалае нежаданне шукаць кансэнсус ставіць пад сумнеў сумленнасць і жаданне рэальна дапамагчы вікіпедыі (а не задавіць апанента і прасунуць свой пункт гледжання), адпаведна да такіх удзельнікаў могуць прымацца меры па абмежаванні ўдзелу ў праекце (папярэджанні, блакаванні). Канкрэтна для ўдзельнікаў Peisatai і Için warum мы бачым поўную адсутнасць жадання шукаць кансэнсус. Ніякіх спроб абмеркавання на старонках размоў удзельнікаў, старонках размоў артыкулаў. Яны не лічаць неабходным патраціць час, каб паміж сабою вырашыць якімі крыніцамі варта карыстацца, а якімі не, як лепей афармляць паходжанне назваў у артыкулах. Чаму тады іншыя мусяць траціць свой час і пытацца знайсці гэты кансэнсус за іх, неяк ацэньваць іх аргументы і крыніцы? Маю пэўныя падставы лічыць ([[Special:diff/4995709|запыта да адміністратараў ад Için warum ледзь не першай праўкай]], [[Special:diff/5049888|просьбы ўключыцца з дыскусію]], адсутнасць камунікацыі паміж Için warum і Peisatai у праекце), што асноўную сваю дыскусію ўдзельнікі вядуць па-за межамі вікіпедыі. Не бяруся ацаніць навуковы ўзровень гэтай дыскусіі, але ён відавочна вышэйшы за ўзровень вікіпедыі і яе ўдзельнікаў у гэтым пытанні. У такіх умовах спрэчка Için warum і Peisatai у вікіпедыі выглядае не як спроба палепшыць яе змест, а проста як выкарыстанне праекта як поля бітвы. Скажу пра сваё асабістае стаўленне да тэмы. Мне ад самага пачатку праўкі Peisatai не падабаліся, бо тычыліся вельмі спецыфічнай тэмы, якія цяжка было праверыць. З цягам часу назіраў, як ён часцей стаў зусім не дадаваць крыніц, а праўкі пра паходжанне дадаваць, напрыклад, у артыкулы пра асоб і прозвішчы. Сталі з’яўляцца нейкія аналогіі, падобныя карані. Умяшальніцтва Için warum і іншых удзельнікаў не асабліва палепшыла сітуацыю. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Шынкаўцы_(Гродзенскі_раён) Вось напрыклад артыкул], быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў. Нават калі адзін вучоны яўна сказаў что такая вёска магчыма мае балцкую назву, а іншы што магчыма славянскую — гэта не такая важная інфармацыя пра вёску, а хутчэй пра канцэпцыі паходжання назваў і іх пашыранасць. Трэба прызнаць, што тэма паходжання назваў у цэлым можа мець толькі нейкія гіпотэзы і канцэпцыі, і вельмі багатая на магчымыя ўласныя даследаванні, «прыцягванні за вушы». Падаванне версій паходжання (тым больш не самой назвы, а каранёў і падобных) толькі стварае ўражанне нейкай сур’ёзнасці і навуковасці, што на фоне жахлівага стану артыкулаў пра населеныя пункты быццам выглядае якасна. На мой погляд, трэба пакінуць толькі надзейнае кшталту Полацк ад ракі Палаты, усё астатняе нішчыць. У беларускай вікіпедыі не любяць блакаваць удзельнікаў, звычайна апраўдваюць іх, намагаюцца зыходзіць з сумленнасці і не рэагаваць нават на яўныя парушэнні. Апраўдваюць што вопытныя і карысныя ўдзельнікі, актыўнасць у праекце і так невялікая. Аднак, усё ж трэба мець нейкія межы, і спыняць удзельнікаў калі яны парушаюць правілы — у тым ліку і для таго, каб іншыя разумелі межы дазволенага. Таксама ледзь не агульнапрынятым стала, што любая дададзеная інфармацыя гэта добра, што нельга інфармацыю выдаляць, а толькі перафармуляваць і знайсці ёй месца. Аднак усё ж вікіпедыя гэта энцыклапедыя, якая складаецца з самадастаковых артыкулаў, а не звалка інфрамацыі, дзе трэба нешта размясціць. Зараз інфармацыі ў інтэрнэце шмат, у тым ліку на беларускай мове, і ставіцца да інфармацыі ў вікіпедыі як да нейкай вялікай каштоўнасці — гэта падыход 2000-х гадоў. Нічога страшнага калі выдаліць радок-другі, асабліва калі яны яўна парушаюць [[:ru:Википедия:Взвешенность изложения]]. Мая прапанова па выніку: прызнаць, што ўдзельнікі Peisatai і Için warum выкарыстоўваюць вікіпедыю як поле бітвы, не прымаюць яе прынцыпаў і правілаў (бо ўсяго толькі вядуць навуковую дыскусію, асноўная частка якой па-за межамі вікіпедыі), не жадаюць шукаць кансэнсус паміж сабою і прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў, толькі адцягваюць высілкі іншых і ствараюць таксічную атмасферу. '''Заблакаваць абодвух удзельнікаў бестэрмінова''' ў асноўнай прасторы назваў. Даць магчымасць толькі правіць старонкі размоў. Разглядаць магчымасць разблакавання толькі, калі яны дасягнуць паміж сабою кансэнсусу ў размовах (без аніякага ўмяшання іншых удзельнікаў). Тым часам прыбіраць зусім раздзелы "Назва" з артыкулаў пра вёскі, рэкі і азёры, як апісаў вышэй.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:28, 3 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Artsiom91]], сам сябе заблакуй, тут цішэй стане. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:38, 3 лютага 2026 (+03) ::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], тут не базар і не сценка ў падваротні. Выказвайцеся па тэме размовы і прытрымлівайцеся правіл этычных паводзін у праекце, вам ужо было папярэджанне. Вашыя асабістыя крыўды тут нікога не цікавяць і шкодзяць дыскусіі, прашу вас вынесці гэта за рамкі Вікіпедыі. Калі вы нязгодныя з выказаным вышэй — напішыце па справе. Інакш — прамаўчыце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:22, 3 лютага 2026 (+03) ::: Пра асабістыя крыўды выдумваць не трэба — тут не базар і не падваротня. Спроба распачаць дыскусію пустая, замест буры ў шклянцы вады лепш бы артыкулы правілі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:57, 3 лютага 2026 (+03) : Спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], на дадзены момант мне цалкам не зразумелы прычыны, па якіх Вы прапаноўваеце заблакіраваць удзельніка Için warum. Удзельнік Için warum пагадзіўся з праектам рашэння, прапанаваным MocnyDuham, адпаведна я не згодная з Вашым сцверджаннем, што дадзены ўдзельнік "не жадае прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў". У артыкуле "Алесь Мікус" няма нейкага вандалізма з-за якога варта некага бестэрмінова блакіраваць, акрамя таго праблема з вайной правак у адным артыкуле можа быць цалкам вырашана абмежаваннямі на рэдагаванне дадзенага артыкула. У выпадку, калі Вы бачыце, што ўдзельнік Peisatai "ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча", то можна ўзняць пытанне аб блакіроўцы дадзенага ўдзельніка на нейкі час. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 14:25, 3 лютага 2026 (+03) :пане @[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], дзякуй за меркаванне. Мне здаецца, што ў дадзеным выпадку можна спачатку абысціся пазбаўленнем сцягоў аўтадогляду, каб было прасцей кантраляваць войны правак гэтых двух удзельнікаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:26, 3 лютага 2026 (+03) :: акурат маем размову на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]], трэці месяц ужо. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:09, 3 лютага 2026 (+03) : ''Вось напрыклад артыкул, быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў.'' Тут я з вамі цалкам згодны, у артыкуле "Шынкаўцы" ў раздзеле "Назва" павінна быць толькі інфармацыя з крыніцамі, у якіх гаворка ідзе менавіта аб назве Шынкаўцы. Аднак такую практыку, пісаць усё падрад, завёў не я, а Peisatai. Ён для любога беларускага тапоніма або прозвішча (напрыклад, Маразы, Сабалі) находзіць сугучныя назвы ў Літве, а потым піша: ёсць літоўскае прозвішча такое, ёсць літоўскі тапонім такі... Усё гэта выглядае як нейкая манія. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 3 лютага 2026 (+03) ::Манія - гэта займацца персанальным '''сталкінгам''', калі што. Здаецца, няма яшчэ такога артыкула ў ВП, мо напішаце? А то толькі хвосцікам за мной следуеце, мяцёлачкай падмятаеце :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:02, 4 лютага 2026 (+03) : Artsiom91, а за што мяне блакаваць?! Назавіце хатя б адзін пункт правіл ВП, які я парушыў. Вайна правак пачалася так: Peisatai панапісваў горы ўласных даследванняў аб быццам бы паходжанні тапонімаў і прозвішчаў. Падрабязна, з канкрэтнымі прыкладамі я аб гэтым пісаў яшчэ ў маі летась тут https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Але нажаль, мясцовая супольнасць пераважна абыякава аднеслася да праблемы. Тады я пакрысе стаў выпраўляць ягоныя праўкі, якія не пацвярждаліся паказанымі там крыніцамі або не мелі крыніц увогуле. Аднак Peisatai не супакоіўся і пачаў або адмяняць мае праўкі, або зноў працягваць свае ўласныя даследванне. Я ўжо не раз пісаў і яшчэ паўтаруся: па правілах Вікіпедыі артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі нехта хоча напісаць, што нейкае назва або прозвішча паходзяць ад нейкага слова, хай прывядзе крыніцу, дзе менавіта гэта і будзе напісана. Калі Peisatai будзе трымацца гэтага правіла, вайна правак адразу спыніцца. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:25, 3 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], покуль не дайшло да парушэння правіла трох адкатаў — гэта не вайна правак, а спробы пошуку кансэнсусу. Праўце смела! Але ў каментарах да правак, калі ласка, пазбягайце грубіянства і не пераходзьце на асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:38, 3 лютага 2026 (+03) ::Перакручваеце, калега. ::Не адмяняць, а ўзгадняць, бо Вы разам з вадой у шмат якіх выпадках выплёсквалі і дзіцёнка. А таксама наўмысна згрувашчвалі надзейныя і маланадзейныя крыніцы, каб праз іх няможна было прадзерціся, гэта і ёсць Ваша мэта (вунь, Арцёма заблыталі, і просіць не мучыць яго версіямі ўвогуле). ::Пэўныя Вашы заўвагі, кажу ж, небеспадстаўныя, але цягнеце празмерна ў процілеглы бок, і даводзіцца ўзгадняць, каб не было як у брацкую магілу скінуўшы. ::Вайна правак толькі ў выпадку старонкі, пра якую тут мова, у астатніх выпадках збольшага на залатую сярэдзіну памалу выходзім. ::Не драматызуйце, граючы на публіку, тут Вам не тэлеграм. ::Пра артыкул - аргументы вышэй. Дадумванне і стыгматызацыю пакінь(це) для свайго пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03) ::: Нейкі "поток сознания", які не мае ніякага дачынення да нашай дыскусіі: ''пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант''. Адкуль вы ўсё гэта ўзялі, аб чым вы ўвогуле гаворыце? Які тэлеграм, якая лаянка? Вы сябе добра адчуваеце? Яшчэ ў маі мінулага года я прывёў мноства канкрэтных фактаў вашай хлусні https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Вы дагэтуль '''па сутнасці''' так нічога і не адказалі на гэтыя факты, бо вам няма чаго адказаць па сутнасці, няма чаго запярэчыць, толькі нейкая дэмагогія пра нейкі "тэлеграм", "прарэжымны чалавек" і г. д. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:53, 3 лютага 2026 (+03) ::::З Вашай пасільнай дапамогай памалу выпраўляем, хоць і не без цёрак. Працягваем, калега. ::::А Вы ўжо далі сабе рады размяжоўваць час напісання пастоў у тг і рэдагавання артыкулаў у ВП? :) Крута за руку злавілі ў лістападзе. Таму "праведны гнеў" міма, усе ў курсе, праехалі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:29, 4 лютага 2026 (+03) : > ''Прыведзены ніжэй [[#Праект_рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе''<br>Гэта мая віна, што я не дапрацаваў яго (было некалькі правак) і не зацвердзіў "адміністрацыйна". Калі спрэчка датычна зноў той жа тэмы - зраблю гэта на выходных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:47, 3 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], чакаем рашэнне. Трэба нешта рабіць, зачакаліся ўжо. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 15 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], спрэчка датычна не ''зноў той жа тэмы'', а артыкула [[Алесь Мікус]], так што прыйдзецца табе зусім новыя правілы прыдумляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:59, 3 лютага 2026 (+03) :::Незразумела, якія вікіпедыйныя правілы ўвогуле прапісваюць парадак стварэння такіх "праектаў", іх "адміністрацыйнае" зацвярджэнне і неабходнасць іх трымацца. :::Няхай больш дасведчаныя ўдзельнікі патлумачаць са спасылкамі. :::Здаецца, была мова, што гэта ніяк не рэгламентавана. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:23, 4 лютага 2026 (+03) :::: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. Смела праўце, пераносьце, апрацоўвайце артыкулы, таму што радасць творчасці ў тым, што дасканаласць не патрабуецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:20, 4 лютага 2026 (+03) :::: > ''якія вікіпедыйныя правілы''<br>Прапісвае жаданне не баніць удзельнікаў пасля шматмесячных спрэчак і войн правак. Таму што калі трымацца правіл існуючых - даўно б пайшлі абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:11, 4 лютага 2026 (+03) ::: Калі спрэчка не датычна той тэмы, то ніякіх правіл прыдумляць не трэба. Будзем глядзець хто пачынае вайну правак і рабіць папярэджванні/абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:14, 4 лютага 2026 (+03) :::: Калі не было парушана [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], то радыкальныя абмежавальныя дзееянні адміністратараў не могуць быць прынятыя. А на ўзроўні ''папярэджванні/абмежаванні'' гэта здзейснена ўжо. Не наракайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 4 лютага 2026 (+03) ::::: Я яшчэ не паглыбляўся ў канфлікт, проста вам адказваю на вашыя заўвагі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 4 лютага 2026 (+03) Наконта артыкула Алесь Мікус. Удзельнік Peisatai спрабуе замаўчаць, схаваць інфармацыю, якая менавіта яму не падабаецца. Чаму - здагадайцеся самі. "Аргумент" пра нейкую быццам рэкламу абсурдны: на вокладцы самой кнігі "Вітаўты і Вітарты" напісана, што гэта "Бібліятэка Свайксты". Тое, што ён напісаў гімн батальёна "Данбас" - гэта значны факт і ён можа быць адлюстраваны ў артыкуле. Прынамсі, упартае яго выдаленне з артыкула выглядае як вандалізм або цэнзура. На сайце svajksta.com яшчэ нядаўна большасць артыкулаў была падпісаная іменем Алесь Мікус. Апошнім часам ён сваё імя пад артыкуламі прыбраў. Заява, што я нібы "прарэжымны чалавек" вельмі добра харатарызуе ўдзельніка Peisatai, паказвае, што ён у сваёй дзейнасці ў ВП кіруецца выключна палітычнымі матывамі, у тым ліку і ў сваёй "лінгвістычнай" працы. Я тут яшчэ ні разу нічога не пісаў пра палітыку, а Peisatai ўжо не першы раз аб ёй гаворыць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 3 лютага 2026 (+03) ::: Біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба. Правілы аб гэтым кажуць наўпрост. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 3 лютага 2026 (+03) :::: ''біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба'' У такім выпадку, як быць з тым, што Peisatai піша ўсялякую хрэнь (пардон за маю французскую) пра прозвішчы вядомых людзей? Гэта як, нармальна? Гэта не парушае правілы наконт біяграфій сучаснікаў? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:29, 19 лютага 2026 (+03) :::: Падрабязней гл. [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03) :Гэта ж трэба так маніць. Няма ніякага гімна батальёна Данбас. А на той старонцы - заклікі купляць. Маніпуляцыі як яны ёсць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:56, 3 лютага 2026 (+03) :: <s>гэта частка тэксту схвана</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) Якія яшчэ "заклікі купляць", што за лухта?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 4 лютага 2026 (+03) :: Я не маніў, інфармацыя з украінскай ВП. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:56, 3 лютага 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Için warum]], нагадваю, што Вікіпедыя не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:06, 3 лютага 2026 (+03) :::Паглядзеў, не знайшоў. Скіньце спасылку, бо цікава. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:30, 4 лютага 2026 (+03) Добрага дня ўсім. Па-мойму, праца была ўвайшла ў нармальнае рэчышча, хаця ў апісаннях змен удзельнікі часам рэзка пішуць, але ў межах, як мне здаецца. Палітыкі невыдалення трымаюцца і добра, а рэзка пішуць не адны яны і нічога. Артыкулы дапрацоўваюцца, што толькі пра этымалогію, як заўважае пан Artsiom91, не важна -- вунь belarusenc.by у артыкулы пра вёскі піша толькі пра іх спаленне падчас вайны і фоткі абеліскаў, і нічога. Хто пра што піша, пра тое і добра. Адзінае, як здаецца, месца напружання гэта два артыкулы -- [[Аляксей Валер’евіч Дзермант|Аляксей Дзермант]] і [[Алесь Мікус]] -- чаго раптам, хто іх там ведае, але супольнасці гэта і не важна. Удзельнікаў блакаваць няма за што, але гэтыя артыкулы можна паставіць пад абарону, давесці да стэрыльна нейтральнага стану. Каб следу ідэалагічнага супрацьстаяння там не было, ніякіх тонкіх намёкаў на тоўстыя акалічнасці, ніякіх "Молатаў" і "Данбасаў" -- усё, што можа суб'ектыўна неяк пашкодзіць (бяспецы, рэпутацыі, псіхічнаму здароўю, чаму заўгодна жывога чалавека) парушае [[ВП:Біяграфіі сучаснікаў]]. А іншая праца ўдзельнікаў пазітыўная, што нешта на мяжы народнай этымалогіі, а нешта арыгінальнага даследавання -- выдаткі фармату Вікіпедыі, галоўнае, каб другасныя крыніцы былі і "на мяжы", а не "за мяжой". Часам шыкоўныя падборкі меркаванняў збіраюцца, з іх даволі ясна ўсё робіцца, гэта карысць на маю думку. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 00:19, 4 лютага 2026 (+03) :Па сутнасці '''падтрымліваю''', вышэй у падобным рэчышчы таксама напісаў. :* :Наконт статусаў '''аўтадаглядчыкаў''' - як на мяне, гэта прынцыпова нічога не мяняе, бо абодва, будучы зацікаўленыя, пільнуем, што напісаў другі на старонцы ўкладу, і рэагуем, таму "шыта-крыта" ні ў каго не праканае. :* :Наконт '''суб'ектыўнай шкоды '''рэпутацыі і бяспекі - Вашая рацыя. :Хіба ўздымаю <u>пытанне</u> пра артыкул "'''Дзермант'''", да дасведчаных знаўцаў у галіне вікіпедыйнай тэхнікі. Каб выдаліць пра той "Молат" (рэальнае выданне, калі што), нядаўна там хтось (ну ясна хто, але мова не пра тое) выдаліў а) усе згадкі аўтараў правак і б) змест зробленых імі правак ('''усё выкраслена'''). Як такое магчыма? Што гэта за паўнамоцтвы ў такога рэдагавальніка? :І прычапным вагончыкам пытаннечка - ІчынВарум (ЧамуЧаму - турэцк., нямецк.) у іншай, ранейшай галінцы абмеркавання неяк зрабіў, каб яго '''нік не высвятляўся''', а каментар заставаўся. Таксама, як такое магчыма тэхнічна? Ясна, што чалавек надае значэнне сваёй прысутнасці ў ВП (а з увагі на персаналію, ёсць думкі пра прамы ўдзел у леташняй аблаве на ВП рэдактараў, але гэта без доказу), але цікава - тэхнічная рэалізацыя такога. Прашу патлумачыць (Вас або каго яшчэ). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:46, 4 лютага 2026 (+03) ::Наконт выкрэслення гісторыі, гэта не паўнамоцтвы асобнага ўдзельніка, а статус артыкула -- патэнцыйна небяспечнага для тых, хто рэдагуе. Калісьці яго ў гэты спіс уключылі, да ўсіх халівараў і, здаецца, слушна. Калі ёсць яшчэ такія артыкулы, іх таксама можна ўключыць у спіс (заяўкі на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў|ВП:ЗС]]), гэта незваротна ў сучасных умовах. Як знікаюць подпісы не магу сказаць, трэба бачыць адкуль, можа, проста не націснуў кнопку подпісу, іншых варыянтаў не ведаю. Наконт "Молата", цытаты з яго могуць пагражаць бяспецы Дзерманта, гіпатэтычна? Калі могуць, гэта парушае [[ВП:БС]], да таго ж неправяральна, калі і будзе скан, як яго верыфікаваць, у такім разе таксама глядзіце ВП:БС, нават калі б бяспека была гарантаванай. Таксама з "Данбасам" -- можа пагражаць бяспецы Мікуса, калі, так -- гл.вышэй. У нас тут людзі выдаляюць сваё сяброўства ў [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]], проста бо ліквідаваны, хаця спісы яго адкрытыя. І маюць права. Нават калі перабольшваю, трэба спыніць вось гэта ўсё, мы можам вырашыць гэта па-за ўсімі правіламі, бо пяты слуп -- [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]], якія замінаюць ствараць энцыклапедыю. А звады замінаюць. Для блакіроўкі прычын не бачу, для зняцця сцягоў не бачу. Калі кансэнсус знайсці не выпадае, ніякі стан гэтых двух артыкулаў бакі не задавальняе, можна радыкальна, выдаліць абодва і забараніць стварэнне. Лепей кансэнсус, я супраць радыкалізму. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 4 лютага 2026 (+03) :::<s>тут не поле бітвы, рэпліка схавана</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:55, 4 лютага 2026 (+03) [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:44, 4 лютага 2026 (+03) :::Усё правільна наконт бяспекі. Падтрымліваю, каб без правакацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:55, 16 сакавіка 2026 (+03) Дарэчы, а чаму ў артыкуле "Алесь Мікус" выкарыстаны шаблон "навуковец", гэта што, жарт такі або здзек?! Які яшчэ ён навуковец?! Выпраўце хаця б гэта. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) :Пытанне мабыць да таго, хто гэты '''шаблон''' (адпачатна?) прымяніў? :* :<s>Вікіпедыя не поле бітвы</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:18, 5 лютага 2026 (+03) ::А што перашкаджае зараз гэты шаблон змяніць на адпаведны? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03) ::: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D1%83%D1%81&action=history 2 лютага 2026] [[Удзельнік:Plaga med]] змяніў налады абароны для «Алесь Мікус»: Шкодная вайна правак (Правіць=Толькі для адміністратараў, скончыцца 2 сакавіка 2026) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 5 лютага 2026 (+03) ::::змяніў на {{tl|асоба}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 6 лютага 2026 (+03) :* :Яшчэ, Вы выкарыстоўваеце спасылкі на пастаўскага краязнаўца Пракаповіча, які фінскіх моў (наколькі мне вядома) не ведае і навукоўцам не з'яўляецца, - і не маркіруеце гэтых спасылак як '''Неаўтарытэтная крыніца'''. А кніжку "Вітаўты і Вітарты" так рэгулярна маркіруеце. Вы спецыяліст у тэме антрапаніміі? Калі ласка, прад'явіце рэгаліі. Або гэта толькі прыватная думк? Ёсць крыніца - ёсць спасылка. Няхай мяне іншыя калегі паправяць, калі рацыі ў гэтым не маю. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:05, 5 лютага 2026 (+03) ::Таму што сцвярджаць, што Калачы, Маразы, Сабалі, Мазалі, Караткевіч, Карловіч і да т. п. - гэта ўсё нібыта балцкія назвы - маргінальшчына. Увогуле, упартае жаданне прадставіць, быццам у Беларусі няма іншых тапонімаў і прозвішчаў акрамя балцкіх, выглядае як нейкая неадчэпная ідэя, нейкая манія. Пракаповіч зусім не сцвярджае, што ўсе назвы вакол фінскія (некаторыя фінскія, некаторыя балцкія, большасць славянскіх). P. S. Пракаповіч, прынамсі, хаця б не з'яўляецца неаязычнікам. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03) ::: У БелВікі рады вітаць усіх, у тым ліку неаязычнікаў. [[Удзельнік:Pracar]] з гэтым згодны, так думаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:06, 5 лютага 2026 (+03) :::Карацей, ёсць крыніца - ёсць спасылка. Астатняе Вашыя эмацыйныя ацэнкі і жаданне зменшыць вартасць. Будзьце ласкавыя надалей не распачынаць вайны правак з гэтай маркіроўкай. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 03:21, 6 лютага 2026 (+03) ::::Зменшыць вартасць Мікуса? Проста смешна стала - ну якая там яшчэ можа быць вартасць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:53, 8 лютага 2026 (+03) : Удзельнік, якія дадае сцвярджэнні не падмацаваныя крыніцамі — не мае рацыі. Калі аўтар праекта нідзе не пазначаецца — не трэба гэта дадумляць. Што да тлумачэння тапонімаў, то я цалкам згодны, што часам пошук балцкага кораня пераходзіць межы. Напрыклад, вышукваць славянскія літуанізаваныя прозвішчы і пісаць у артыкулах пра відавочна славянскі тапонім дзеля паказання сувязі з балтамі — лішняе, не трэба так рабіць. Але калі паказваецца на тапонім з сапраўды такім жа коранем – гэта не ўласнае даследаванне, бо ў працах пра тапанімію не прапісваюць кожны населены пункт і гідронім, гэта проста немагчыма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:06, 7 лютага 2026 (+03) Я не зразумеў, на якой падставе [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] двойчы адмяніў маю праўку ў гэтым артыкуле, пасля чаго артыкул зноў быў абаронены?! Я дадаваў інфармацыю са спасылкай на публікацыю на сайце Arche, у чым праблема?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:30, 15 сакавіка 2026 (+03) Выдаленне ўдзельнікам JerzyKundrat двойчы запар маёй праўкі з аўтарытэтнай крыніцай з'яўляецца вандалізмам. Незразумела, чаму [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] перш чым абараняць артыкул, не адмяніў вандальныя дзеянні JerzyKundrat'а і не вярнуў маю праўку? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:34, 17 сакавіка 2026 (+03) :на дадзены момант не маю часу пільна разбірацца, хто мае рацыю, хто не. Вы (кажу пра ўсе бакі канфлікту) не можаце дамовіцца, вытрымліваць нейкі кансэнсус і не зацікаўлены ў гэтым, спробы медыяцыі з боку адміністратараў не дапамаглі. Можаце правіць сваёй падстаронцы пакуль. Гэта ўсё вымагае нямала высілкаў з боку адміністратараў, а мы таксама людзі. Пакуль што прасцей замарозіць канфлікт, каб усе бакі астылі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:55, 18 сакавіка 2026 (+03) == Перанос з выдаленнем і аб'яднаннем версій == {{закрыта}} Калі ласка, перанясіце артыкул [[Оскар Мяшчанінаў]] на [[Оскар Мешчанінаў]], трэба ў працэсе паставіць крыжым на "так, выдаліць". Напісанне праз "я" ў прозвішчы памылковае, у крыніцах не знайшоў такога. У БЭ і БСЭ уласна Оскара няма, у БСЭ ёсць цёзка па прозвішчы і праз "е", у каталогу НББ няма варыянта праз "я", хаця ёсць імя Аскар як варыянт. Варыянт Аскар рэдкі і магчыма паходзіць менавіта з Вікіпедыі, аднак, цяпер ужо яго варта пакінуць перасылкай, што ўжо зрабіў. Пасля пераносу, трэба выдаліць артыкул і потым аднавіць з усімі версіямі, каб унёсак удзельнікаў з 2015 года не быў страчаны. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 31 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 31 студзеня 2026 (+03) == Вандал == {{закрыта}} Выдаленне зместу старонкі ад [[Удзельнік:Руй Пульези]], можа, і назаўсёды варта заблакаваць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 24 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} Зрабілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 24 студзеня 2026 (+03) == proxy == {{закрыта}} Патрэбен дазвол-выключэння для рэдагавання з публічных проксі. Я так разумею, гэта адміны дзесьці такі сцяжок даюць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:11, 12 снежня 2025 (+03) :трэба разабрацца толькі, дзе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:03, 12 снежня 2025 (+03) :: Магчыма гэта сцяг "IP block exempt" у распараджэннях правамі ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:41, 12 снежня 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] , так. І мне таксама, калі ласка. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:39, 12 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} Зрабіў абодвум. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 14:03, 12 снежня 2025 (+03) == Блакіроўка за вандалізм == {{закрыта}} Вось [[Адмысловае:Contributions/Мацвей|гэтага таварыша]] варта блакануць надзейна, каб болей і ананімна не мог са свайго ip правіць і зарэгістравацца таксама. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:24, 10 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Удзельнік заблакаваны на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:03, 10 снежня 2025 (+03) == Старонкі да хуткага выдалення == Спадарства, ёсць прапанова часцей заглядваць на [[:Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення]], дзякуй --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 08:03, 30 лістапада 2025 (+03) : {{Done}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 снежня 2025 (+03) == Абарона [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] == {{закрыта}} Вітаю. Шмат дзе ўжыты [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] і да яго дацягнулася вандальная рука ўжо, напэўна, варта абараніць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:42, 12 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:09, 12 лістапада 2025 (+03) == Меры абароны ад удзельніка Ohlumon: сістэматычны падлог крыніц == У 2023 годзе Расійская вікіпедыя бестэрмінова заблакавала ўдзельніка Ohlumon за сістэматычны падлог крыніц: https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#h-Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2-20230417174100 Ёсць прапанова распаўсюдзіць гэта і на беларускую Вікіпедыю. Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва "Жировичи". Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася "«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви". І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца? Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы. Апрача сістэматычнага падлогу крыніц, за ўдзельнікам Ohlumon заўважана, што беларускай мовы ён не ведае, спасылкі, нават калі яны валідныя, афармляе неахайна, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без пераправеркі, перакладае ў тым ліку і спасылкі (то бок тое, што перакладаць ні ў якім разе не трэба). У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне "Православной энциклопедии" Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 01:58, 10 лістапада 2025 (+01) : Пане @[[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], асабіста я чуў пра сітуацыю ў ру вікі. Але мне здаецца няправільным і нават неадпаведным правілам блакіраваць чалавека за дзейнасць у іншым моўным раздзеле. Было бы нядрэнна прааналізаваць унёсак удзельніка ў гэтым раздзеле, а вы, я так зразумеў, спасылаецеся на адпаведныя артыкулы ў ру вікі. Я асабіста не магу зараз абяцаць, што займуся такім аналізам. Калі нехта можа разабраць, будзе карысна для дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:28, 10 лістапада 2025 (+03) : БелВікі — талерантны праект, няхай усе ахвотныя правяць смела! Блакіроўка — надзвычайная мера, тут падстаў для яе няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 10 лістапада 2025 (+03) ::Апрача блакіроўкі ёсць і іншыя меры. Напрыклад, зняцце сцягу аўтадаглядчыка. Калі аўтар рэгулярна ўпісвае ў Вікіпедыю недаставерную інфармацыю ды яшчэ і распальвае міжнацыянальную варожасць, то варта ягоную творчасць тым ці іншым чынам абмежаваць. Талеранцыя да антыяўрэйскіх стэрэатыпаў - гэта вельмі характэрная для Беларусі рыса. Але хацелася б ствараць іншую Беларусь. Без крывавых наветаў, напрыклад. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:06, 11 лістапада 2025 (+03) :Я спасылаюся на артыкулы ў беларускай вікіпедыі. Усе тыя ж практыкі, за якія ўдзельнік Ohlumon быў забанены ў расійскамоўнай вікіпедыі, ён выкарыстоўвае і ў беларускай. Ён рэгулярна распаўсюджвае антысеміцкую прапаганду: дзесьці пераказвае ці цытуе антысемітаў (без крытычнай дыстанцыі), а дзесьці проста прыдумляе ад сябе нейкую "цытату". Глядзіш у крыніцу - там гэтай цытаты няма. Гэта падлог. І такімі падлогамі Ohlumon займаецца рэгулярна. Што з гэтым рабіць, можна абмяркоўваць. Калі ў адміністратараў і мадэратараў беларускага раздзелу вікі ёсць жаданне і вольны час, каб сядзець і пераправяраць кожны сказ і кожную спасылку ў артыкулах гэтага ўдзельніка, то калі ласка, правярайце, праўце. Але некаторыя "артыкулы" (дэ факта, зборнікі антысеміцкіх стэрэатыпаў, як тая [[Беларуская карчма]]) вісяць гадамі нявыпраўленыя, і гэта, даруйце мне моцны выраз, ганьба для беларускага раздзелу. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:02, 11 лістапада 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], вы ж можаце гэта выправіць і без звароту да адміністратараў. Адміны маюць ужо на вайну правак рэаагаваць, калі такая раптам распачнецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:08, 11 лістапада 2025 (+03) :::згодзен, давайце лепш працаваць з матэрыялам у нашым раздзеле, выпраўляць калі трэба і ўжо па факце зробленага ў белвікі рэагаваць. Калі выявіцца дакладна і абгрунтавана, што сістэматычна адбываецца нейкі падлог у бел вікі, то будзем рэагаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:24, 12 лістапада 2025 (+03) ::::Я магу весці каталог падлогаў. Колькі выпадкаў будзе дастаткова для рэакцыі з боку адміністратараў? Напрыклад, дзесяць ці сто? Ці штосьці пасярэдзіне? Дзесяць ужо набіраецца. Сто трэба пашукаць, але з часам, баюся, набярэцца. А ў якой форме гэта потым прадстаўляць адміністратарам? Падгружаць у выглядзе файла? На які сервер? (Даруйце, не надта разбіраюся ў тэхнічных асаблівасцях Вікіпедыі). Для даведкі: некаторыя артыкулы Ohlumon публікаваў паралельна ў расійскай і ў беларускай вікіпедыях, там аднолькавыя праблемы. То бок той праблемны змест, за які Ohlumon'а забанілі ў расійскай вікіпедыі, у беларускай вікіпедыі таксама ёсць, хутчэй за ўсё. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:31, 13 лістапада 2025 (+03) ::::: Каталг весці не варта, выпраўленні праблемнага зместу будуць вітацца. Праўце смела! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03) :::Шаноўны [[Удзельнік:JerzyKundrat|Jerzy Kundrat]], я магу нешта выправіць і выпраўляю. Але мне не верыцца, што Вы сур'ёзна лічыце, што беларуская вікіпедыя - адпаведнае месца для антысеміцкай прапаганды. Тут не так істотна, супраць каго мова нянавісці. Істотна, што мова нянавісці. І, па-вашаму, адміны з гэтым нічога рабіць не павінны? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:23, 13 лістапада 2025 (+03) :::: Намінацыя была за ''сістэматычны падлог крыніц'', зараз прыцягулі іншыя абвінавачанні, дыскусія дзеля дыскусіі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:29, 13 лістапада 2025 (+03) :::::Намінацыя сапраўды была за сістэматычны падлог крыніц. Вы прапаноўваеце адкрыць асобную намінацыю за мову нянавісці? Вікіпедыя, зразумела, не дзяржаўны апарат, але, напрыклад, у судовых ці адміністрацыйных справах новыя акалічнасці звычайна далучаюцца да ўжо адкрытых спраў. Я прашу даць адказ па сутнасці на пытанне пра стаўленне адмінаў да антысеміцкай прапаганды. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03) :::::: Змешваць усё да кучы дакладна не варта. Да антысеміцкай прапаганды ўсе адэкватныя людзі ставяцца адмоўна. Допыт адмінам тут ладзіць не будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:38, 13 лістапада 2025 (+03) У беларускай і рускай Вікіпедыях ёсць яшчэ адзін удзельнік, які займаецца сістэматычным падлогам крыніц - Peisatai. Зрабіў сотні правак, у якіх ёсць пэўнае сцвярджэнне і стаіць спасылка на кнігу ці артыкул вядомага навукоўца. Глядзім крыніцу - а там такого сцвярджэння няма. І таксама ён не толькі не заблакаваны, а нават проста не пазбаўлены сцягу даглядчыка. Маўляў, пішы й далей у такім жа духу. Дзівосна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:37, 15 лістапада 2025 (+03) : пра пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка можна задумацца ў такім разе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:39, 15 лістапада 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], я звярнуўся з адпаведнымі прапановамі на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:54, 15 лістапада 2025 (+03) == Скарга на адмену праўкі == Артыкул [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій]] мною быў вычышчаны ад паўтораў і «вады», удакладнена інфармацыя пра замахі на яго жыццё, дададзена інфармацыя пра яго пасмяротнае ўзнагароджанне званнем Героя Украіны. Агульны выгляд артыкула стаў прыдатным для чытання. Пасля чаго ўсе мае праўкі былі адменены ўдзельнікам DobryBrat без тлумачэння прычын. У перапісцы (я чакаў тыдзень) ён мне не адказаў. Прашу адміністратараў прыняць рашэнне пра правамернасць адмены маіх правак, якую зрабіў DobryBrat . Калі магчыма, вярніце маю версію артыкула. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:36, 8 лістапада 2025 (+03) : У прэамбуле даецца найважнейшая інфармацыя пра прадмет артыкула. Яна часта дублюе частку інфармацыі, размешчанай у іншых раздзелах артыкула. У артыкуле, які прапануецца абмеркаваць, гэта інфармацыя была цалкам выдалена, пакінута толькі кароткае вызначэнне (два словы). : Раздзел «Уласныя працы» быў выдалены цалкам (а мог быць перанесены, напрыклад, у раздзел «Спасылкі»). : У раздзеле «Біяграфія» выдалена частка важнай інфармацыі пра асобу. У прыватнасці, выдалена інфармацыя пра арышт у 1989 годзе; пра тое, што арганізоўваў першыя ва Украіне пікеты; у якіх экспедыцыях працаваў; пра тое, што ў Львоўскай абласной радзе быў сакратаром пастаяннай дэпутацкай камісіі па пытаннях моладзі і спорту; па якой спецыяльнасці ў 1994 годзе скончыў Львоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Івана Франко; па якой спецыяльнасці скончыў аспірантуру ў 2001 годзе; пра тое, што ён быў намеснікам старшыні Львоўскай абласной рады; пра тое, што падчас аранжавай рэвалюцыі (падзеі лістапада — снежня 2004 года) быў камендантам Украінскага дома ў Кіеве, а таксама іншая інфармацыя. Пры гэтым ў артыкуле «[[:uk:Парубій Андрій Володимирович|Парубій Андрій Володимирович]]» ва Украінскай Вікіпедыі (бясспрэчна, там да гэтага артыкула надаецца значна больш увагі), гэта інфармацыя існуе. : У артыкул «Андрэй Уладзіміравіч Парубій» была дададзена і новая інфармацыя, але яна шматкротна меньшая за тую, што была выдалена. Аднаўляць выдаленую інфармацыю, вычытваючы, што было выдалена і на што заменена, патрабуе шмат часу і высілкаў ад іншых удзельнікаў. Зроблены ўнёсак пагоршыў артыкул, таму было прынята рашэнне аб адкаце двух правак удзельніка. : Удзельніку была дадзена парада больш акуратна рэдагаваць артыкулы. Свае выдаленні ўдзельнік абгрунтоўвае «выдаленем паўтораў» і тым, што пасля яго правак тэкст стаў «прыемным для чытання». : Галоўная мэта Вікіпедыі — стварэнне якаснага энцыклапедычнага зместу, а не прыгожае афармленне. : Удзельнік DenisBorum даволі часта практыкуе выдаленне інфармацыі ў артыкулах, абгрунтоўваючы «абнаўленнем звестак», «выдаленнем дубляў», «выдаленнем вады», «навядзеннем парадку ў артыкуле». Мае сэнс прагледзець іншыя артыкулы, дзе такім макарам было зроблена выдаленне інфармацыі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:04, 9 лістапада 2025 (+03) ::У дачыненні да раздзела артыкула «Уласныя працы» ўдзельнік DobryBrat проста здзекуецца: першая «праца» – гэта проста кароткі артыкул ва ўкраінскай газеце на ўкраінскай мове 2013 года (кожны можа паглядзець і ацаніць «значэнне» гэтай «працы»); другая «праца» прызнана экстрэмісцкай у нашай краіне і доступ да гэтай старонкі заблакіраваны. ::Пра раздзел «Біяграфія». DobryBrat пералічвае менавіта нязначныя факты, гл. крыніцу тут: [https://www.rbc.ru/person/68b309b29a794784b703e240|РБК] ::І дарэчы, маю версію сапраўды прыемна чытаць. Ёсць такое паняцце, як «стыль». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 17:40, 9 лістапада 2025 (+03) == Абарона [[Максім Танк]] == {{закрыта}} Статусны артыкул са школьнай праграмы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:31, 3 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:26, 3 лістапада 2025 (+03) == Пагрозы ад JerzyKundrat == [[Вікіпедыя:Кандыдаты ў выдатныя спісы#Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі|Вось тут]] адбылася незразумелая сітуацыя, пасля якой я атрымаў ад удзельніка {{u|JerzyKundrat}} відавочную [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 пагрозу дэанамізацыяй з наступствам паглядзець які я «моцны»]. Такія паводзіны парушаюць [[ВП:НАПА]]. На маёй памяці гэта ўжо не першы раз, калі ўдзельнік востра рэагуе ў размовах, але вось такія пагрозы, здаецца, упершыню. Варта адрэагаваць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:04, 26 кастрычніка 2025 (+03) : У канфлікце ўдзельнічаюць мінімум два бакі. Важна прыйсці да разумення ўласных памылак у зносінах, старацца з павагай адносіцца адзін да аднаго, не абражаць суразмоўцу і не ігнараваць яго просьбы. Мы ўсе плывём у адной лодцы і жадаючых веславаць няшмат. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, заклікаю вас да ўзаемнай павагі, не трэба пераходзіць на асобы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:41, 27 кастрычніка 2025 (+03) :: Я не пераходзіў на асобы і тым больш не канфліктаваў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:06, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::Гэта нейкія неадэкватныя паводзіны, што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049583 першы флэйм-допіс], што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 апошні]. Не бачу, якія два бакі тут ёсць і якія прэтэнзіі могуць быць да MocnyDuham. Remember [[ВП:СУ]]. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 21:25, 27 кастрычніка 2025 (+03) :::падтрымліваю, сітуацыя неадэкватная і тут не бачна віны @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. Але заклікаю не рабіць паспешных высноў з улікам палітычнай кан’юнктуры. Калі сітуацыя будзе мець працяг, тут, відавочна, прыйдзецца ставіць блакіроўкі на ўл. запіс, на вялікі жаль... [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:06, 1 лістапада 2025 (+03) :::: Спадзяюся, пад працягам не маецца на ўвазе, калі мяне ўсёж здэаноняць і спраўдзяць, які я там моцны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:09, 1 лістапада 2025 (+03) ::::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], не пайму дзеля чаго ты тут лямантуеш каторы дзень. Ад каго і што патрабуецца, каб ты супакоіўся? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:28, 1 лістапада 2025 (+03) :::::: За парушэнне [[ВП:НАПА]] вас можна было б адразу заблакаваць і без абмеркаванняў. Я гэтага, вядома, не хачу. Я толькі не разумею, што я вам зрабіў, каб вы мне такое пісалі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:42, 1 лістапада 2025 (+03) ::::::: Упісваеш мой нікнэйм, дзе папала, але я з гэтым змірыўся ўжо не першы дзень як. Чаго й табе жадаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:23, 1 лістапада 2025 (+03) ::::::::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце без інсінуацый і па факце. Калі вы можаце лепш вытлумачыць сітуацыю, што сапраўды адбываецца, то шчыра просім. З боку выглядае як неабгрунтаваныя нападкі на ўдзельніка, без кантэксту. Толькі можна сказаць, што акрамя відавочных пагроз, таксама жываецца вельмі фамільярны, непаважлівы тон размовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:32, 2 лістапада 2025 (+03) :::::::: Дзе і як я ўпісваю ваш нікнэйм? Вы, можа, скажыце, каб я гэтага больш не рабіў. Бо я вас зусім не разумею. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:57, 2 лістапада 2025 (+03) : Напісанае вышэй дыпламатычна некаторыя не зразумелі, пішу прама. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, тое, што паміж вамі адбывалася і адбываецца – гэта канфлікт. У ім удзельнічаюць абодва бакі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], навошта Вы пісалі ў каментарах да заўваг "Заўвагі: reply to JerzyKundrat"? Гэта удзельнікам JerzyKundrat фактычна было расцэнена як пераход на асобы. Калі Вы гэтага дагэтуль не заўважаеце, то гэта або робіцца наўмысна, або з-за недахопу вопыту. У сваю чаргу, прашу Вас, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], быць больш стрыманым у каментарах. Вы таксама пераходзіце на асобы. “Мы ўсе плывём у адной лодцы”. Тое, што ў канфлікце ўдзельнічаюць новы адміністратар і былы адміністратар – гэта на радасць праціўнікаў беларускай Вікіпедыі. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, я паўторна заклікаю вас да ўзаемнай павагі і прашу спыніць канфлікт. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:13, 3 лістапада 2025 (+03) ::Пане @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], дзякуй, што ўдакладнілі. То бок прэтэнзія да аўтаматычна-згенераванага апісання праўкі пры напісанні каментарыя праз гаджэт? Якім чынам гэта можа апраўдваць паводзіны пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] я ўсё яшчэ не разумею. Мяркую, што пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], як і я, як і многія іншыя не звярталі на такія дробязі ўвагі і толькі зараз штосьці пачало праясняцца. Пры ўсёй павазе, я не разумею рэакцыю пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і падазраю, што тут можа быць нешта яшчэ, таму прашу даць дадатковы каментарый па сітуацыі, ад вас нармальнага тлумачэння сітуацыі так і не было. Хоць мы і знаходзімся ў інтэрнэце, і тут звычайна людзі не крыўдуюць на аўтаматычна-згенераваны тэкст, але ж да пагроз, асабліва ў сітуацыі палітычнага напружання, тут не звыкліся, гэта не ерунда. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 3 лістапада 2025 (+03) :: Мой каментар да праўкі згенераваны аўтаматычна, бо для дыялогаў у Вікіпедыі я ўжо шмат гадоў выкарыстоўваю [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions адмысловы гаджэт]. І кожная мая праўка змяшчая перасылку на гэты факт. Калі мы кажам пра [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049527 тое апісанне], якое стала магчымым трыгерам для ўдзельніка – слова "заўвага" з'яўляецца назвай раздзелу, дзе мы абмяркоўвалі артыкул, а не маёй заўвагай да ўдзельніка. Здаецца гэта зразумела, бо слова змяшчае спасылку, якая і вядзе на раздзел... Я заўсёды ставіўся з павагай да ўдзельніка і, вядома, тут не хацеў аніякіх канфліктаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:01, 3 лістапада 2025 (+03) == Адкаты Peisatai == Адкаты, якія масава робіць [[Удзельнік:Peisatai]], як напр. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D1%96%D0%BD%D0%B0&diff=5048879&oldid=5035460 тут] — вандалізм. На заўвагі не рэагуе. Варта заблакаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:51, 23 кастрычніка 2025 (+03) :вандалізм гэта ў іншага таварыша, чаму не рэагуем [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:53, 23 кастрычніка 2025 (+03) :: сціранне запытаў крыніц — гэта вандалізм, а не наадварот. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:55, 23 кастрычніка 2025 (+03) :::у чалавека бзік супраць балтаў, ён метадычна павыкрыўляў, паперапісваў тое, што мной напісана, гэта не вандалізм, не? праглядаць усе сотні, што псіх нарабіў? можа паспасылацца на шэраг смеццевых, або даўно абвергнутых, крыніцаў, і яны вартыя згадкі? тут сметніца хіба? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:02, 23 кастрычніка 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], не трэба выдаляць са старонак інфармацыю, пацверджаную крыніцамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 23 кастрычніка 2025 (+03) :''Усім прывітанне!'' :'''Перагібы''' відавочна з абодвух бакоў. :Удзельнік Peisatai нярэдка балансуе '''на мяжы з Уласнымі Даследаваннямі'''. Удзельнік Warum нярэдка балансуе '''на мяжы з вандалізмам'''. :<u>'''Прапановы'''</u>: :1) вызначыцца наконт, таго, '''калі тут УД, а калі не УД'''. Падтрымаю ўдзельніка Bot: калі ёсць канкрэтная спасылка на корань і на ўтваральнік пры ім, тады гэта не УД. Без доўгіх ланцужкоў "лагічных сувязяў", але канкрэтная спасылка. :2) Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту. :3) Удзельніку Peisatai прапаную, потым, '''перагледзець '''заўвагі ўдзельніка Warum і або а) наступіць на горла ўласнай песні і '''прыбраць '''тое, што да ступені змяшэння нагадвае УД, або б) '''перафармуляваць''', каб выглядала больш-менш аб'ектыўна. І ўвогуле, занадта вузкія лінгвістычныя тонкасці спрасціць па магчымасці. :4) Вызначыць '''тэрмін '''для абаіх удзельнікаў разабрацца з гэтым усім масівам - напрыклад, тыдзень, два, месяц. Канкрэтны тэрмін, каб не расцягвалася. :5) Да часу вырашэння сітуацыі '''забараніць '''(вусна) абодвум удзельнікам '''правіць новыя артыкулы '''па назвах. :6) Асобна трэба вырашыцца наконт згаданых удзельнікам Bot '''спрэчных спасылак''' тыпу Жучкевіча, Пракаповіча і г.д. Напрыклад, Пракаповіч, калі паглядзець яго старонку, - правінцыйны літаратар і географ, з вялікай доляй верагоднасці не разумее ў фінскіх мовах. А Жучкевіч, як слушна адзначана, хоць і са сферы акадэмічнай навукі, але пераважна (не заўсёды) прапаноўваў вытлумачэнні з галіны "народнай этымалогіі". Прапаную, з мэтай захавання палітры меркаванняў, не прыбіраць, але рабіць нейкія нейтральныя, але ясныя пазнакі, тыпу "пастаўскі літаратар і географ І. Пракаповіч". :''З павагай,'' [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:11, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: > ''Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.''<br>Я шмат разоў бачыў праўкі Варума падчас догляду і не заўважыў там вандалізму. Ён выдаляў інфармацыю без крыніц і ўстаўляў адпаведны шаблон. Можаце паказаць прыклад вандалізму? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:15, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::Перш чым адказваць на пытанне 2, трэба калегіяльна вызначыцца з пытаннем 1, бо ад яго дастаткова залежыць і пытанне 2. Выкажыцеся вы, і няхай выкажуцца іншыя. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:18, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::: Мне, шчыра кажучы, вельмі цяжка зразумець, што ў гэтым пытанні з'яўляецца УД, бо я не разбіраюся ў тэмах. Дакладна павінны быць спасылкі на крыніцы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:22, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::::Найперш трэба вярнуцца да палітыкі невыдалення. Ёсць іншыя меркаванні -- дапаўняць. Не ўпэўнены, што тут ёсць нават самастойнае вылучэнне кораня і ўтваральніка, бо яны вылучаны даследчыкамі і на гэта ёсць спасылкі. У маі сам спасылаўся на "[[:en:Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material|Synthesis of published material]]" ("[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]"), але якая новая думка тут прасоўваецца? Што Беларусь уся з запасам у зоне балцкай гідраніміі і кожная назва можа быць балцкай -- думка не новая і не спрэчная. Адкаты зробленыя Peisatai не адмяняў бы, а з дыфаў дадаў бы ўрыўкі ўнесеныя Için warum. На нейкія ўрыўкі паставіў бы запыты крыніц, як у Сермежы пра ранейшую даўжыню ракі (думаю, там можна знайсці спасылкі на ранейшыя карты). Жучкевіча нам не ўнікнуць, хоць бы мы і вырашылі яго неаўтарытэтнасць як лінгвіста, ён з кожнага праса будзе лезці. Як Вайтовіч у генеалогіі, назбіраў з дубу вецце, але папулярны і яго пхнуць як крыніцу раз за разам. У нас нават кробізы з крывічаў не выдалены, хаця ў гэтай лухты ад Ластоўскага няма ніякага грунту. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 24 кастрычніка 2025 (+03) [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%87%D0%B0_%28%D0%9B%D1%8F%D1%85%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%91%D0%BD%29&diff=5048905&oldid=4826334 Так] можа быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:10, 23 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] заблававаны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 23 кастрычніка 2025 (+03) Не ўсё так адназначна. Напрыклад, у вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B6&diff=prev&oldid=5048829 такіх выпадках]. Удзельнік [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] выдаліў вялікі кавалак і напісаў "у Ванагаса, Покарнага і Скарджуса Сермеж адсутнічае", але там і не сцвярджалася, што ў іх Сермеж ёсць, там пра "корань" і "пашыральнік" было. Безкрынічны быў адзін абзац, але не мовазнаўчага характару, а гісторыка-геаграфічнага і на яго можна было проста паставіць запыт крыніцы. І такіх выпадкаў багата. То, можа, у такім выпадку гэта якраз адкат вандалізму, ну або выдаленага без разбору. І слушна заўважыў калега JerzyKundrat, чаму не можа быць дзве і тры версіі? То гэта тычыцца ўдзельніка Için warum таксама. У маі толькі сварыліся, а не выпрацоўвалі падыходы, як ставіцца да згадкі каранёў, пашыральнікаў і іншага такога ў артыкулах. Згадаць у артыкуле пра Сермеж, што ў літоўскай ёсць корань -серм- гэта арыгінальнае даследаванне пра Сермеж або проста інфармацыя? Таму спачатку пайшла чыстка ў адзін бок, потым пойдзе ў іншы, а затым і яшчэ куды. У тую ж Сермеж думку Пракаповіча можна было проста дадаць, нічога не выдаліўшы. Пра Жучкевіча і такіх паноў як Пракаповіч наогул ёсць пытанні, ці кваліфікаваныя яны як мовазнаўцы, бо іх версіі часта нагадваюць народную этымалогію. Калі ёсць сістэмная крытыка Жучкевіча, ці нешта іншае "даўно абвергнутае", трэба гэта разгледзець і можа вырашыць не карыстацца гэтым у мовазнаўчых пытаннях. Географам -- геаграфічнае, краязнаўцам -- краязнаўчае, а лінгвістычнае ўсё ж лінгвістам. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:03, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Было б добра разабрацца ў аўтарытэтнасці крыніц з двух бакоў. Я дапушчаю выкарыстанне гэтых тэкстаў у этымалогіі, толькі калі ў іх відавочна атрыбутаваная сувязь паміж аб'ектам і назвамі. Арыгінальныя даследаванні недапушчальныя. Аднак для мяне гэтая тэма занадта далёкая і я не маю вольнага часу паглыбляцца ў літаратуру з двух бакоў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:53, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] для мяне, шкада, таксама далёкая, толькі вельмі агульныя ўяўленні. Адносна Сермежы, што прыкладам вышэй, яна і праўда не згадваецца аўтарамі, якія пішуць пра корань і пашыральнік у літоўскай. Але гэта "бяда" такой літаратуры, поўнага спісу гідронімаў з пэўнымі фармантамі не дае ніхто, абмяжоўваюцца двума-пяццю прыкладамі, а далей "і інш.". Жучкевіч шчодры быў, вытлумачыў усё да чаго рукі дацягнуліся, але яго кваліфікацыя на гэта вельмі сумнеўная. Атрымліваецца, цяпер ускосныя сведчанні прафесіяналаў падмяняюцца на простае сведчанне непрафесіяналаў, якія затое яўна згадалі. Да каго толькі не звяртаўся, каб знайсці экспертызу хоць бы агульную для нашай праблемы, але няма такіх спецыялістаў і тэма вельмі хісткая з навуковага пункту гледжання, усё толькі гіпатэтычнае з адноснай ступенню імавернасці. Як разумею, падыходы навукоўцаў у галіне такія, што ў зоне балцкай гідраніміі, усе гідронімы апрыёрна лічацца балцкімі, пакуль іншае не даведзена асобна. Мы ўжо маем прыклад такой падмены ў іншай беларускай вікіпедыі, дзе імёны, якія апрыёрна ў навуцы лічацца балцкімі, хоць часам і няма адзінага меркавання з якіх пэўна фармантаў складаюцца і што значаць, тлумачацца з адзінай крыніцы, дзе даецца альтэрнатыўнае меркаванне, як германскія. Тая крыніца па фармальных прыкметах для Вікіпедыі аўтарытэтная (значна болей за Жучкевіча), але ў навуцы лічыцца "маргінальнай" (у сэнсе, што на ўскрайку навуковага поля, не адпавядае навуковаму кансэнсусу, ніхто на яе сур'ёзна не спасылаецца, хіба ў аглядзе гісторыі навукі). Тое самае можа быць у нас, толькі з рэкамі. Напэўна, трэба рабіць як з імёнамі зроблена, напрыклад, у артыкуле [[Ягайла]], дзе даюцца меркаванні Юргевіча, Чаропкі, Урбана і Галяка таксама, хаця пэўнае значэнне імя Ягайла нават для літоўскіх спецыялістаў застаецца дыскусійным з часоў рэканструкцыі яго Бугой. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:46, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::Аб'яднаў версіі ў артыкуле [[Нача (прыток Бабра)]], напэўна, так рабіць трэба было адразу, замест выдалення і скарачэння. Яно тады можа і ўзяло б меней часу, цяпер возьме болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:31, 25 кастрычніка 2025 (+03) : У сучаснай беларускай мове слова Сермеж мае корань "Сермеж". Сцверджанне, што корань "Сермеж" утвораны ад кораня "Серм" і пашыральніка "еж" - гэта ўжо этымалогія, то бок гэта павінна быць яўна прапісана ў артыкуле ды павінна быць падмацавана аўтарытэтнымі крыніцамі. Пакуль жа мы маем, што ў артыкуле пра слова з адным коранем слова даецца этымалогія іншага кораня. Адпаведна я падтрымліваю Için warum, што падобную інфармацыю можна выдаляць з артыкула. Як альтэрнатыву хуткаму выдаленню звестак можна ўжываць прастаўленне шаблонаў, напрыклад Шаблон:Праверыць факты. Аднак нават калі ў першакрыніцы згадваецца корань самаго слова, але без згадкі пра канкрэтны аб'ект, то я б усё роўна асцерагалася б прапісваць такое напрамую ў артыкул, таму што і аднолькавыя альбо вельмі падобныя назвы могуць мець рознае паходжанне. Напрыклад, назва Ленін можа быць гістарычнай і быць утворанай ад жаночага імя, а можа быць назва Леніна ўтвораная ад мянушкі савецкага дзеяча. Альбо Дзяржынск і Дзяржынава - этымалагічна гэтыя назвы звязаныя, аднак адно з іх утворана ад прозвішча, якое ў сваю чаргу магчыма ўтворана ад назвы другога. То бок мне бліжэй пазіцыя, што ў артыкул варта дадаваць інфармацыю пра паходжанне назвы, толькі калі ў аўтарытэтнай крыніцы ёсць разбор назвы канкрэтна гэтага геаграфічнага аб'екта. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 00:21, 25 кастрычніка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] , адразу сам болей схіляўся да такой думкі. Але з погляду як гэта робіцца, што прасоўваецца фактычна народная этымалогія, ёсць сумненні што на праўдзе лепей. Сама Сермеж можа не згадвацца, але калі ў крыніцы вядзецца менавіта пра гідронімы і даецца шэраг аналогій з такім коранем, а Сермеж якраз у зоне дзе такая аналогія актуальная, што думаць у такім разе? У маі ўжо пісаў, калі ёсць тлумачэнне менавіта для вялікіх Дзвіны, Дняпра або Дуная, ці можна яго ўжываць для дзясяткаў іншых Дзвін, Дзвінас, Днепрыкаў, Дунаяў і Дунайцаў, ці гэта будзе ўласным даследаваннем? Або можна даць спасылку на ўмоўнага "Пракаповіча", што малая Дзвіна ад "дзівіцца" і лічыць, што гэта крыніца і яна прыярытэтная? Па-мойму, адсылка да гіпатэтычнай прафесійнай аналогіі лепей за прыцягнутую за вушы сугучнасць, якая да гідраніміі ніякім бокам (як гэта з Начай, напрыклад). Гэта ж не тое, што наш ананімны валагодскі этымолаг прыцягвае "аналогіі" з мовы хантаў на ўласнае разуменне. Наконт Леніна ўсё ясна, да гэтага яскравым прыкладам кваліфікацыі Жучкевіча будзе Лунін, які ён выводзіць ад прозвішча Лунь, тым часам як Лунін толькі пазнейшае скажэнне Луліна. І даецца ж Жучкевіч як аўтарытэтная крыніца. Пры тым, пададзеная там Peisatai версія таксама прыцягнута за вушы, нават ускоснай згадкі пра яе нідзе няма, грунтавалася таксама на скажонай назве, таму выдаліць яе было слушна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:13, 25 кастрычніка 2025 (+03) ::: @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], калі Пракаповіч і Жучкевіч не з'яўляюцца лінгвістамі і даюць аматарскія трактоўкі паходжання назваў, то можна альбо выдаляць іх версіі, як неаўтарытэтныя крыніцы, альбо асцярожна фармуліраваць спасылкі на іх на ўзор "Географ Жучкевіч выказаў ідэю, што назва X, паходзіць ад Y, аднак яго працы былі абвергнуты Z, як не адпавядаючыя сучасным лінгвістычным уяўленням". У любым разе наколькі я разумею, то на дадзены момант ніхто і не адстойвае аўтарытэтнасць Жучкевіч і неабходнасць прапісвання яго версій у артыкулах. Мне падаецца нармальным, што паходжанне назвы нейкай ракі ці возера можа быць не даследавана прафесійнымі лінгвістамі, у такім разе я лічу, што лепей у артыкуле не падаваць наогул ніякай версіі аб паходжанні назвы ці падаваць толькі народна-этымалагічную, запісаную прафесійным фалькларыстам. Замена адных аматарскіх версій другімі ды яшчэ і з прастаўленнем пры гэтым спасылак на працы прафесійных лінгвістаў, мне не падаецца вырашэннем праблемы.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:07, 25 кастрычніка 2025 (+03) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] таксама зноў пачаў дадаваць у артыкулы пра людзей версіі пра паходжанне іх прозвішчаў, напрыклад [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі]], [[Сяргей Мікалаевіч Румас]], [[Валянцін Акудовіч]]. Прапаную версіі аб паходжанні прозвішчаў дадаваць у артыкулы аб прозвішчах ці ў артыкулы пра роды. У артыкулах жа пра людзей пра прозвішча распісваць толькі ў выпадках, калі сам чалавек ці яго бліжэйшыя продкі змянілі прозвішча.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 23:36, 23 кастрычніка 2025 (+03) :І праўда, напэўна, для Дастаеўскага і іншых варта пісаць, што прозвішча адтапонімнае, а варыянты паходжання тамоніма ў артыкуле пра Дастоева толькі. Пра гэта мы пісалі і быццам вырашылі адносна этымалогіі ў гарадах, назвы якіх паходзяць ад гідронімаў, што пра паходжанне гідроніма пішам толькі ў артыкула пра яго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:14, 24 кастрычніка 2025 (+03) Вітаю! Сваю пазіцыю я патлумачыў яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў. Удзельнік Peisatai зрабіў сотні правак, у якіх напісаў свае ўласныя фантазіі аб паходжанні тапонімаў і прозвішчаў, пры гэтым амаль усе ягоныя праўкі або не маюць крыніц, або гэтыя крыніцы сфальсіфікаваныя. Канкрэтныя прыклады я тады прывёў (прычым гэта была толькі частка з таго, што ён панапісваў), паўтарацца тут не буду, хто жадае, можа паглядзець. Правілы вікіпедыі не дазваляюць займацца ўласнымі даследваннямі і падлогам крыніц, атаксама абражаць іншых удзельнікаў. У іншых моўных раздзелах за падобную "творчасць" удзельнікаў блакуюць назаўсёды. Я ў маі на гэта звярнуў увагу супольнасці, аднак на жаль ніякіх практычных крокаў зроблена не было. Пасля гэтага, як мне тут і параілі, я стаў самастойна выпрауляць гэтыя УД. Ніякіх парушэнняў з майго боку няма, ніводнага правіла вікіпедыі я не парушыў. Я паставіў запыты крыніцы там, дзе крыніца адсутнічае, а таксама часткова выдаліў інфармацыю, калі ў паказанай крыніцы яна адсутнічае. У некаторых выпадках выправіў інфармацыю ў адпаведнасці з тым, што насамрэч напісана ў крыніцы. Зараз вышэй пішуць, што Жучкевіч, маўляў, не аўтарытэтная крыніца. Можа і так, а Peisatai з ягонымі фантазіямі - хіба гэта АК? Потым пішуць, быццам калі ёсць корань - гэта ўжо і не УД. А хто вырашыў дзе які корань? Я ўжо не кажу пра значэнне гэтага кораня. Вось напрыклад Peisatai са спасылкай на Тапарова напісаў, што ў назве Няміга корань nem і пашыральнік g, а па Тапарову атрымліваецца, што ў назве корань mig. У назве Обаль і падобных Peisatai піша пра корань ab "рака", а ў Тапарова - абъл/объл "яблыка". І гэтак далей. Потым, вышэй напісана, што ў літаратуры аўтары не даюць поўнага спісу назваў, а абмяжоўваюцца двума-пяццю. Аднак у таго ж Тапарова часта прыводзяцца даволі доўгія спісы назваў, у тым ліку і тых, што на тэрыторыі Беларусі. Навошта тады выдумляць яшчэ ад сябе? Тым больш, калі гаворка ідзе пра больш-менш значны, вядомы аб'ект (горад ці раку). Навукоўцы ж не дурні і умеюць карыстацца картамі, даведнікамі, працамі сваіх калег (Тапароў многія назвы Беларусі браў са слоўніка Жучкевіча). Калі пра дадзены вядомы аб'ект не напісана ў аўтара, можа ён і не лічыў магчымым падобнае яго тлумачэнне? Гэта вельмі тонкая тэма, якая дае вельмі шырокую прастору для асабістых трактаванняў. Таму ў правілах энцыклапедыі і гаворыцца, што кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:45, 26 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Için warum]], дзякуй за рагорнутае меркаванне, у цэлым згаджаюся з вамі. Хацеў бы ўсё ж, каб мы не сыходзілі тут з таго, што ў Вікіпедыі ''кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК'', бо ёсць і шырока вядомыя факты, і відавочныя паралелі можна дапускаць, калі кансэнсус маецца. У нас ужо назапасілася шмат інфармацыі па гідраніміі/тапаніміцы, давайце супольна прывядзем яе калі не да дасканалага, то хоць бы да прмальнага стану. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:44, 26 кастрычніка 2025 (+03) :Удзельнік Варум, як казаў удзельнік JerzyKundrat, '''кідайце прымяраць ролю паліцэйскага'''. Тут камандна ствараюць, і Ваш праведны гнеў выглядае дзіўна. Calm down, Вы як нацягнутая струна :) Чаму, дарэчы, Вам не падабаецца, што ўдзельнік Peisatai так адстойвае '''балцкія версіі'''? Вы прынцыпова супраць? Хацелася б разабрацца, чаму вы так гарачыцеся, перш чым прадметна пераходзіць да тэмы "карані і ўтваральнікі" :) Бо Вы накідваеце '''відавочна "смеццевых" спасылак''' (тыпу Пракаповіча), і складаецца ўражанне, што толькі каб замыліць тэму. Як любіць казаць руская прапаганда, "не ўсё так адназначна". Хіба не так? Вы ж павінны разумець, што правінцыйны літаратар '''Пракаповіч '''- гэта не крыніца? Або што тлумачэнні '''Жучкевіча '''часта не вытрымліваюць крытыкі. Або што '''Рогалеў '''прыдумшчык яшчэ той? '''Патлумачце, калі ласка, што стаіць за Вашай актыўнасцю'''. Бо акрамя таго каб выпраўляць удзельніка Peisatai, Вы, здаецца, больш нічым у Вікіпедыі не займаецеся, а зарэгістраваліся тут, здаецца, толькі для гэтага. Або Вы проста каб усё было "строга ў духу буквы закону"? Праўда, незразумела пакуль што. (Паўтаруся, што, на маю думку, Вы '''балансуеце на мяжы з вандалізмам''', як удзельнік Peisatai балансуе на мяжы з Уласнымі даследаваннямі, і трэба гэтыя два палюсы ўрэшце '''ўзгадніць''' '''і прымірыць'''). [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:13, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::Здаецца, я зразумела абгрунтаваў свае дзеянні. Справа не ў балцкіх версіях (ці нейкіх яшчэ), а ў тым, што па правілах праэкта артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе уласных "адкрыццяў" усіх жадаючых. Калі нехта хоча дадаць у артыкул, напрыклад, што назва Жлобін паходзіць ад літоўскага globti - калі ласка, хто ж супраць, толькі няхай ён знойдзе АК, дзе гэта чорным па беламу будзе напісана. Гэта не я так вырашыў, гэтага патрабуюць правілы вікіпедыі. А калі ён гэта піша і дае крыніцу, у якой насамрэч гэта было сказана не пра Жлобін, а пра нейкую рачулку ў Літве, то гэта ёсць уласнае даследванне і падлог крыніцы. Вось і усё. Меня проста здзівіла, што чалавек за некалькі гадоў столькі ўсяго панапісваў, дадаў горы інфармацыі, і ніхто нават не пацікавіўся, а ці праўда ўсё тое, што ён так упарта піша? Ніхто не знайшоў у інтэрнэце якую-небудзь з гэтых крыніц, не адкрыў яе і не паглядзеў, а што там на самой справе напісана? Хаця адзін ці два разы гэта было, у прыватнасці ў артыкуле пра Прыпяць. Аднак далей на жаль ніхто высновы з той гісторыі так і не зрабіў. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Беларуская вікіпедыя не такая масавая, як напрыклад англійская ці руская, і тут знайшоўся толькі адзін такі Peisatai, а ўявіце сабе калі б іх было пяць, дзесяць, дваццаць, і яны таксама пачкамі пісалі б тут свае фантазіі? Энцыклапедыя пераўтварылася б у сметнік. Што ж датычыцца неаўтарытэтнасці Жучкевіча, Пракаповіча і Рогалева, то я дадаў тое, што змог знайсці (дарэчы, я яшчэ дадаваў Фасмера, Трубачова, Развадоўскага і іншых аўтараў). Калі яны не з'яўляюцца АК, можна і выдаліць, я не спрачаюся, аднак спачатку трэба выдаліць УД ўдзельніка Peisatai, бо гэта тым больш не АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:10, 26 кастрычніка 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Akijan|Akijan]], захоўвайце, калі ласка, ветлівасць у размовах. Пытанне не ў тым маюць нейкія тапонімы/гідронімы балцкае ці афраамерыканскае паходжанне. Асноўнае пытанне ў тым ці можна дадаваць у артыкулы аб тапонімах, гідронімах, прозвішчах, канкрэтных людзях інфармацыю аб этымалогіі кораня слова падобнага да назвы дадзенага аб'екта. А таксама дадаткова ўзнята пытанне, што рабіць, калі звесткі аб паходжанні назвы ёсць, але аўтарытэтнасць іх крыніцы пад сумневам: такую інфармацыю ў артыкул не дадаваць наогул ці дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 12:55, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], датычна другой вашай рэплікі — відавочна ''дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі''. Мы ж не маем патрэбы ў эканоміі паперы, працэсы і з'явы можам паказваць шырока і рознабакова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:59, 26 кастрычніка 2025 (+03) : {{u|Akijan}}, ці маеце вы дадатковыя ўліковыя запісы ў праэкце і чаму вырашылі напісаць у гэты раздзел з менавіта з новага? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:05, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::Папрасілі ўключыцца з дыскусію. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:09, 26 кастрычніка 2025 (+03) Peisatai пачаў дадаваць у артыкулы свае "этымалогіі" са спасылкай на нейкую кніжку А. Мікуса (<nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>). Зразумела, што гэта не аўтарытэтная крыніца ("смеццевая крыніца", як ён сам тут выказваецца). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:55, 27 кастрычніка 2025 (+03) :[[Алесь Мікус|Мікус]] не горай за Жучкевіча або Пракаповіча, прынамсі, ведае літоўскую мову на высокім узроўні. Калі падсумоўваць. Застаецца пастанавіць, што сведчанні пра этымалогію ад неспецыялістаў не прымаем як крыніцы. Калі нехта вызначае паходжанне гідронімаў, то мае быць не проста лінгвістам-славістам, але і балтыстам, а калі і фінаўгрыстам. І практычна ўсё трэба будзе выдаліць. Таксама, што этымалогію для вялікай Дзвіны і іншага мы не прымаем для малых Дзвін і іншага, калі яны яўна асобна не названы ў крыніцы. Ніякія "імёны рэк з -упа імаверна балцкага паходжання", як любяць мовазнаўцы, нам не прыдатныя. Што найболей непрыемна, калі і праўда сістэматычна пазначаліся крыніцы, дзе нічога з чаканага або хоць блізкага да яго не было. Адзінкавыя выпадкі можна зразумець, асабліва калі пасля пазначэння крыніцы было шмат правак. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::''Мікус не горай за Жучкевіча'' Жучкевіч прызнаны спецыяліст ў навуковым свеце, працаваў у БДУ, аўтар некалькіх кніг, артыкулаў у навуковых часопісах, на яго дагэтуль спасылаюцца іншыя навукоўцы. І не трэба яго папракаць тым, што ён географ, бо тапаніміка - гэта не толькі лінгвістыка, але і геаграфія, і гісторыя, і краязнаўства - усё разам. Сапраўднае тапанімічнае даследванне тады, калі даследчык даследуе канкрэтны аб'ект. Калі гэта горад, ён вывучае ягоную гісторыю, хто і калі яго заснаваў, калі гэта рака ці возера, вывучае іх геаграфічныя, гідралагічныя ўласцівасці - каб паспрабаваць зразумець, чым яны вылучаюцца, чаму людзі маглі іх так назваць. А не проста сядзіць сабе ў кабінеце і жангліруе словамі з розных моваў. Знасці падобныя словы можна, а вось ці будуць яны мець нейкае рэальнае дачыненне да дадзенага горада ці ракі? І Жучкевіч пры падрыхтоўцы свайго слоўніка карыстаўся працамі іншых вядомых навукоўцаў, у тым ліку і лінгвістаў: Фасмер, Тапароў, Буга, Развадоўскі, Машынскі, Лер-Сплавінскі і г. д. (спіс літаратуры ён прыводзіць). А Мікус хто такі? Якое дачыненне ён мае да навуковага света ўвогуле і да тапанімікі ў прыватнасці? І пры чым тут яго веданне літоўскай мовы? Яе ведаюць больш за 3 мільёны чалавек, гэта не значыць, што кожны з іх можа пісаць аб тапаніміцы Беларусі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:11, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] на што толькі не спасылаюцца. Гэта можа быць апраўдана, калі транслюецца меркаванне аўтарытэтных мовазнаўцаў, а сам ты не маеш да іх доступу. Цяпер гэта ўсё даступна ў асноўным і пасрэднік не патрэбны. Што да ўласных распрацовак этымалогіі, не геаграфічная гэта справа, чалавек не падрыхтаваны для гэтага часта не бачыць відавочных рэчаў, які б ні быў паважаны і тытулаваны ў сваёй галіне. Вядома, географ можа мець дадаткова і такую кваліфікацыю, але пра Жучкевіча мы гэтага не ведаем. Наогул мы ж бачым яго версію ў "Начы" і такога шмат, сустракаў калі выводзіў свае этымалогіі ён з позніх, скажоных часамі назваў. Я ж і кажу, што ў плане этымалогіі яны роўныя, у Жучкевіча няма кваліфікацыя для яе, а Мікула "вагі" ў тым самым навуковым свеце, хоць кваліфікацыі яўна болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::Заглянуў у артыкул пра [[Лужаснянка|Лужаснянку]] і [[Бабруйка]]. Я думаю, калі чляненне дастаткова відавочнае (і корань, і ўтваральнік вядомыя ў балцкіх назвах), то можна пакідаць, гэта не УД. ::У менш відавочных выпадках трэба прыбіраць. ::Другое. Калі прыводзяцца аналогіі і прыводзіцца спасылка, дзе яны прапісаныя, але там няма канкрэтна пра назву, да якой яны прыводзяцца, то гэта не падлог, а спасылка на аналогіі. Наколькі гэта УД, трэба глядзець у кожным канкрэтным выпадку. ::Трэцяе. Удзельнікам Warum і Peisatai трэба настойліва параіць прыйсці да супрацоўніцтва, калі ўжо абодва столькі сілаў кладуць на тапанімію. Пакінуць лаяць адзін аднаго і тым больш спрабаваць дэананімізаваць, у цяперашніх палітычных варунках. ::Прапаную на гэтым пакрысе гэтую дыскусію завяршаць. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:34, 27 кастрычніка 2025 (+03) :::Для каго ''чляненне дастаткова відавочнае''? Асабіста для вас відавочнае адно, для другога - другое, для трэцяга - трэцяе. Адну й тую ж назву можна "расчляніць" па-рознаму, і вытлумачэнне гэтых часцін можа быць рознае, нават у адной мове (а тут і з мовамі магчымыя варыянты). Гэтым павінны займацца спецыялісты, а не аматары. І з аналогіямі - тое ж самае. Тое, што адна назва ёсць аналагам іншай назвы - гэта павінна быць напісана ў навуковых працах прызнаных спецыялістаў, а не самі ўдзельнікі праэкта будуць самастойна вырашаць, бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а паркан, на якім кожны піша ўсё што хоча. І з этымалогіяй прозвішчаў - тое ж самае. Уявіце сабе, нехта захоча напісаць, што аналагам назвы Мінск (Менск) з'яўляецца назва вострава Мэн, а аналагам назвы беларускага Брэста - назва французскага Брэста, бо яму гэта відавочна... І ўвогуле, чаму абавязкова ў кожным артыкуле пра нейкі населены пункт ці раку/возера, трэба абавязкова пісаць пра этымалагію назвы?! Калі пра нейкі дадзены аб'ект пакуль няма аўтарытатнай крыніцы на гэтую тэму, то можа будзе лепш увогуле нічога не пісаць, чым нешта там выдумляць ад сябе? Каму і навошта гэта трэба? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:20, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::Калегі, думаю, я '''паспяшаўся прыміраць удзельнікаў Peisatai i Warum'''. Калі апошні стаў завочна нападаць на Мікуса, мне стала пакрысе ўсё станавіцца на свае месцы. ::: <nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>. :::Ва ўсякім разе, удзельнік Warum прарабіў тытанічную працу па перапрацоўцы артыкулаў удзельніка Peisatai, які відавочна даў маху і шмат дзе (не ўсюды) перагнуў. Калі Peisatai пад уплывам спасылак ад Warum праробіць '''работу над памылкамі''' ў артыкулах, то гэта будзе сапраўды выпадак, калі па-марксісцку з Тэзіса і Антытэзіса выйдзе не дрэнны Сінтэз. :::Яшчэ хацелася б больш пачуць '''пра славяна-індыйскую гідранімію''' на быццам бы балцкай тэрыторыі, магчыма, трэба было б асобны артыкул пра гэта напісаць, няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:27, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::''няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў'' Калі вы чакаеце ад мяне ўласных даследванняў у стыле Peisatai, то іх зразумела не будзе. Па-першае, гэта забараняюць правілы праэкта, а па-другое, навошта мне тут нешта выдумляць і пісаць горы нейкага флуда? У меня для гэтага няма ніякай матывацыі. А ў яго, відаць, ёсць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:49, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Калі ласка, давайце больш канструктыўна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:51, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Ніякага дачынення ні да якога Дзермана я не маю. Доказы смешныя: за тэрмін, які больш за 5 месяцаў, вы знайшлі аж цэлых 3 супадзенні па часе)) І ўвогуле, не трэба пастаянна ўводзіць дыскусію ў бок. Спрэчка тут не пра балтаў, славян, індыйцаў, Мікуса, Дзермана і г. д., а пра тое, ці можа ў энцыклапедыі чалавек пісаць свае ўласныя здагадкі і меркаванні? Правілы вікіпедыі гавораць, што не, артыкулы тут пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі вам так хочыцца балцкіх версій тапонімаў, то літаратуры на гэтую тэму хапае, той жа Тапароў пра гэта вельмі шмат напісаў. Дадавайце і ніхто супраць не будзе. Але Peisatai нават і балтыста Тапарова перакручвае, ставіць на яго спасылку, а піша нейкую адсябяціну, чаго ў Тапарова зусім няма (прыклады я прыводзіў яшчэ ў маі). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:24, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Ох ужо гэтыя дэаноны :( А якая розніца? Тут да крыніц фармальны падыход і суб'ектыўныя крытэрыі. Справа толькі як мы будзем рабіць, прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі, тады пойдуць і Жучкевіч з іншымі, і Мікус. Або толькі выключна яўных тэматычных лінгвістаў, тады ні Жучкевіч, ні Мікус не пойдуць. Ачышчаем і жывём спакойна. Калі першы варыянт, паўтаруся, трэба вярнуцца і трымацца палітыкі невыдалення. Калі былі выпадкі ўяўнага ўжывання крыніц, так болей не рабіць ні пад якім соусам. Выпрацаваць нейтральныя формы, які будуць адпавядаць стану крыніц, напрыклад, "у балцкіх гідронімах вылучаюць корань y-[зноска] і пашыральнік -x[зноска], але ці яны ў назве гэтай Yx яўна не адзначана". Спыніць канфрантацыю на балцка-славянскай этымалагічнай глебе, у асноўнай масе гэта пэўна ніколі не вызначаць, будуць толькі болей або меней кваліфікаваныя гіпотэзы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:01, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Пане [[Удзельнік:M.L.Bot|Максіме]], канешне ж будзем ''прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі''. Вікіпедыя для таго й прызначана, каб трансляваць веды з розных галін. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:16, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] , тэарэтычна правілы вымагаюць не хоць якіх, а аўтарытэтных крыніц. Але звычайна так катэгарычна пытанне паўстае ў спрэчных выпадках, што ў нас цяпер і ёсць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::: Маем звычай у БелВікі трактаваць аўтарытэтнасць крыніц таксама шырока, аж да навінных. Узнятая тут бура не нагода для фундаментальных змен. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: {{u|Akijan}}, я выдаліў частку вашай рэплікі, якая была датычна вашых здагадак датычна асобы іншага ўдзельніка. Па-першае гэта парушае [[ВП:ЭП]], а дакладней парушае "прадузятасць, навешванне «цэтлікаў» на апанентаў". Па-другое, у Вікіпедыі нельга займацца [[доксінг]]ам. Таксама чытайте [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikimedia_Foundation_statement_on_paid_editing_and_outing афіцыйную пазіцыю фонду Вікімедыя] датычна аутынгу іншых асоб. Я вас папярэджваю, што наступным разам за парушэнне [[ВП:ЭП]] ваш доступ да рэдагавання Вікіпедыі можа быць заблакаваны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Удзельнік МоцныБрат, патлумачце ласка, на падставе якіх фармальных правілаў Вікіпедыі Вы выдалілі частку майго паста, у якім я параўнаў час напісання ўдзельнікам Варум тут сваіх пастоў з <nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>.? Дэананімізацыя забароненая толькі калі гэта пагражае пераследам па палітычных, рэлігійных падставах, а Дзермана ў Беларусі ніхто пераследваць не будзе, бо ён на баку ўладаў. Калі ласка, дакладную спасылку на рэгуляцыю. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#c-MocnyDuham-20251028124700-Akijan-20251028112700|гэты]] і [[Размовы з удзельнікам:Akijan#c-MocnyDuham-20251028125100-Папярэджанне|гэты]] каментар. І я зноў выдаліў вашу рэпліку з магчымым дэанонам па гэтых прычынах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:01, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::Добра, прачытаў, пагаджуся, быў раманаў. Але ж паведаміць зацікаўленым асобам, думаю, правілы Вікіпедыі не забараняюць. Бо калі ўдумацца, гэта з глузду з'ехаць што робіцца. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:05, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::: Вы не ведаеце, ці з'яўляецца ўдзельнік той асобай, пра якую кажаце. А калі ён ніяк з ёй не звязаны? Зараз вы ствараеце ціск на ўдзельніка тым, што камусьці пра яго штосьці скажаце. Ваша пагроза "паведаміць зацікаўленым асобам" парушае [[ВП:НАПА]]. Калі ласка, не пагражайце тут нікому. [[ВП:СУ|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::Думаю, тады Вам варта з такой жа строгасцю адрэагаваць на спробу дэанону вышэй з боку ўдзельніка Варум ("падазраю, што гэта ён сам і ёсць") і прывесці да балансу. ::::::::Карацей, спадзяюся, нехта ўсё ж возьмецца выпраўляць тое, што тут з ідэалагічных прычын творыць апазнаны ўдзельнік Варум. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:58, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::: Тое самае тычыцца і {{u|Için warum}}, канешне. Не бачыў яго рэпліку. Калі ласка, спыніцеся і пачніце камунікацыю згодна з [[ВП:ВЕТ]]. Галоўнае прыйсці да кансэнсусу і пачаць дапаўняць Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:02, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::::::::: Па-мойму, кансэнсус тут можа быць толькі адзін - выконваць правілы вікіпедыі, там усё прапісана, а не вынаходзіць тут веласіпед. Мне цяжка ўявіць падобную дыскусію ў нейкім іншым моўным раздзеле, напрыклад, у англійскім ці рускім. Дарэчы, Peisatai спрабаваў пісаць свае ўласныя даследванні і ў рускай ВП, аднак відаць не атрымалася, тады ён цалкам пераключыўся на беларускую, і тут, як гаворыцца, "пракаціла". На жаль. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:41, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::::: У іншых моўных раздзелах смецця больш, чым у БелВікі. Не буду тут прыводзіць доказы з уласных даследаванняў на гэты конт. Таксама нагадаю, што Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:46, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::::Чаму Вы не выдалілі ў згаданай рэпліцы спробу дэанону? [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:22, 30 кастрычніка 2025 (+03) :::::::::::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласка, дазачысціце тое, што можа быць дэанонам, можа, і версіі нейкія можна закрыць для прагляду правамі адміна. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:12, 3 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Выдаліў! Зараз паспрабую закрыць версіі [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:06, 3 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Здаецца ўсё прыбраў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:09, 3 лістапада 2025 (+03) === Праект рашэння === Не хочацца, каб тэма заставалася адкрытай, таму я падрыхтаваў праект рашэння. Калі ён не сустрэне вострай крытыкі, то набудзе моц праз тыдзень. Вітаю дапрацоўку з боку дасведчаных удзельнікаў.<br /><br />Звесткі аб этымалогіі дапускаюцца толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. Неправяраемыя крыніцамі сцвярджэнні выключаюцца і не павінны размяшчацца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі (гл. [[ВП:ПРАВ]]). Фармулёўкі ў пытаннях этымалогіі ў «спрэчных артыкулах» павінны быць прыведзены з відавочнай атрыбуцыяй у тэксце: «па меркаванню X», «згодна з Y», і з дакладнай бібліяграфічнай спасылкай. Указваць паходжанне канкрэтнага тапоніма ці гідроніма варта толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект. Перанос агульных мадэляў «корань/фармант» на назвы, не згаданыя ў аўтара, разглядаецца як ўласнае даследаванне і не дапускаецца. Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя (гл. [[ВП:НУДА]]).<br /><br />Дапускаецца прывядзенне розных версій паходжання, у тым ліку балтыйскіх, славянскіх і іншых, але кожная толькі са спасылкай на надзейную крыніцу, з карэктнай атрыбуцыяй аўтара і ўзважанай падачай без катэгарычнасці там, дзе ў літаратуры няма кансэнсусу. Прыярытэт аддаецца профільным лінгвістам і выданням, якія рэцэнзуюцца. Папулярызатарскія і краязнаўчыя артыкулы магчымы толькі з відавочнай маркіроўкай іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні да профільнай літаратуры.<br /><br />Нагадваю аб недапушчальнасці войн правак. Персанальныя выпады і любыя спробы дэананімізацыі будуць выдаляцца. Пры паўтарэнні магчымы блакіроўкі. Па спрэчных пытаннях прашу адкрываць тэму на старонцы абмеркавання артыкула і весці дыялог там.<br /><br />Абмеркаванне носіць метадалагічны характар, гаворка пра правяральнасць і спосаб падачы, а не пра супрацьстаянне балтыйскіх і славянскіх трактовак. Праект адкрыты для розных навуковых версій пры ўмове акуратнай атрыбуцыі, надзейных крыніц і захавання этыкі зносін. Дзякуй усім удзельнікам за ўклад і канструктыў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:20, 15 лістапада 2025 (+03) : Усё ідзе сваім чарадом, [[Удзельнік:MocnyDuham]] не выдумвай усялякія бздуры. Гэта была ''вострая крытыка'', калі ты не зразумеў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 15 лістапада 2025 (+03) :: "Сваім чарадом" усё ідзе з мая. За гэты час ужо былі блакіроўкі і некалькі вялікіх амберкаванняў. Трэба было ўжо нешта прыдумаць, каб удзельнікі маглі мець магчымасць разам правіць Вікі без сварак. На гэта быў выказаны кансэнсус вышэй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:53, 15 лістапада 2025 (+03) ::: Сам па сваіх правілах і жыві. [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] ''звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03) ::::Пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце нейк сур’ёзней. Правілы і парады адносна паводзін і культуры размоў у Вікіпедыі вы ведаеце. Намагайцеся, калі ласка, не даводзіць да абсурду. Пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] паспрабаваў сфармуляваць кансэнсус, каб улагодзіць канфлікт, які цягнецца даўно. У вашых жа каментарыях я бачу спробы накаліць асабісты канфлікт, каб усе ўдзельнікі гэта незразумела што чыталі... Давайце, калі ласка, па справе. Таксама было б нядрэнна вам адрэагаваць у абмеркаванні вышэй пра вашыя нападкі (як мне гэта бачыцца з таго кантэксту, які я маю) на ўдзельніка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:15, 15 лістапада 2025 (+03) ::::Пры ўсёй павазе: ''кансэнсус '''звычайна''' дасягаецца натуральным шляхам''. Па гары тэксту вышэй відаць, што кансэнсусам і не пахне ўжо даволі даўно. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:04, 16 лістапада 2025 (+03) : @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], што думаеце? Гэты праект з большага тычыцца вашай работы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:14, 18 лістапада 2025 (+03) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03) ::::: Нармальна ўсё, кансэнсуса дасягаем не тут, а ў працэсе рэдактарскай працы. Гэта гара тэксту ні аб чым і ні да чаго. [[Удзельнік:IshaBarnes]], давайце лепш будзем артыкулы правіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:32, 16 лістапада 2025 (+03) :::::: А хто супраць? Я толькі за. Але калі ўжо вынесена гэтая вайна на агульнае абмеркаванне, то трэба неяк вырашаць. Адміны на тое і адміны, каб такімі праблемамі займацца. -- [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:57, 16 лістапада 2025 (+03) ::::::: Вайна скончана, прававеды толькі ніяк не супакояцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:00, 16 лістапада 2025 (+03) :::::::: {{u|JerzyKundrat}}, прыпыніце тролінг і выконвайце [[ВП:ЭП]]. Грубы стыль зносін з навешваннем цэтлікаў на ўдзельнікаў ніхто доўга цярпець не будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 16 лістапада 2025 (+03) ::::: Сур'ёзней ужо няма куды — не выдумвайце дурасцей. Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. Кансэнэнсус дасягаецца натуральным чынам. Лепш бы кантэнту ў БелВікі дадалі, чым праўнікаў з сябе строіць. — --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:24, 15 лістапада 2025 (+03) :::::: Адным з галоўных прынцыпаў вікіпедыі з'яўляецца тое, што артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе ўласных меркаванняў усіх жадаючых. Бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а сметнік. Калі хтосьці хоча прасоўваць нейкія свае ўласныя ідэі, то для гэтага існуюць іншыя пляцоўкі (блогі, форумы і г. д.). Энцыклапедыя не для гэтага.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:57, 18 лістапада 2025 (+03) :выглядае лагічна, як і мае быць. Можа не заўсёды будзем прыдзірацца да якасці крыніц, але вядома, што ў розных крыніц розная вага. Калі што, можна ўжо абмяркоўваць удакладненні да правіл аўтарытэтнасці крыніц [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:58, 15 лістапада 2025 (+03) :: на хвіга стока букф, не пайму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:01, 15 лістапада 2025 (+03) :Прапанова вырашэння спрэчкі слушная. Аднак не зразумела, чым павінна стаць гэтая прапанова. Застанецца каментаром на старонцы запытаў да адмінаў? У такім выпадку наўрад ці яна будзе мець нейкую сур'ёзную моц. Трэба было б аформіць як [[Вікіпедыя:Правілы#Прызначэнне|рэкамендацыю]] прынамсі. І ў такім выпадку, было б лепей, каб гэтае абмеркаванне вялося шырэй - не толькі на старонцы запытаў да адмінаў, але і на форуме, напрыклад, ці нейкім іншым чынам пашырыць праект. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:20, 16 лістапада 2025 (+03) : Дзякую, Спадар [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], за прапанаванае рашэнне. З майго боку будуць наступныя заўвагі: :: 1) Я прапаную перафармуляваць сказ "Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя". Падзел слова на корань і суфікс - гэта тое, што вывучаецца ў школе і што з'яўляецца ўсё ж такі базавымі ведамі. Калі раптам у артыкуле спатрэбіцца прапісаць, які ў слове суфікс, то я нават не ўпэўнена, што на такое наогул патрэбны хоць нейкія крыніцы. А вось падзел кораня слова на часткі - гэта ўжо этымалогія і тут я цалкам згодная ў неабходнасці спасылак на профільную літаратуру. :: 2) Прапаную таксама дадаць рашэнне наконт магчымасці ці не магчымасці прапісваць у артыкулах аб адных аб'ектах інфармацыю аб паходжанні назваў іншых аб'ектаў. Напрыклад, у артыкулах аб гарадах інфармацыю аб паходжанні назваў рэк, у артыкулах ад адных рэках інфармацыю аб паходжанні назваў іншых рэк, у артыкулах аб людзях інфармацыю аб паходжанні прозвішчаў.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 02:03, 16 лістапада 2025 (+03) ::: [[Удзельнік:Hanylka]], давайце ва не будзеце навязваць іншым, пра што пісаць, а пра што не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:06, 16 лістапада 2025 (+03) Рэальным кейсам зараз ёсць напр. артыкул [[Мёры]], гл. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%91%D1%80%D1%8B&action=history вайну правак]. Калі знойдуцца адміны, ласкава запрашаю! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 17 лістапада 2025 (+03) Асабіста я цалкам згодны з праектам рашэння ад MocnyDuham. Ён усё слушна растлумачыў, аргументаваў згодна з правіламі вікіпедыі. Запярэчыць ці нешта дадаць мне няма чаго. Усё правільна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:51, 18 лістапада 2025 (+03) == Абарона [[Узброеныя сілы Украіны]] == Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў пакуль трывае канфлікт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:35, 17 кастрычніка 2025 (+03) : {{Done}}. Паставіў абарону на 1 год. Прапанова мае сэнс. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:44, 17 кастрычніка 2025 (+03) == Блакіроўка [[Удзельнік:Jonny Barns]] == Серыя вандальных правак. Зарэгістраваны ажно 14 мая, чагосьці чакаў столькі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) :зрабіў блакіроўку на паўгода ва ўсіх прасторах акрамя размоў з удзельнікам [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:12, 8 кастрычніка 2025 (+03) == Абарона [[Францыск Скарына]] == {{закрыта}} Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў як старонку вялікай наведвальнасці. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03) : Папулярная і статусная старонка. Абарона мае сэнс. {{зроблена}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:21, 30 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Зрабіць перасылку з абароненага шаблона == {{закрыта}} Вітаю. Калі ласка, зрабіце перасылку з {{ш|*}} проста на {{ш|·}}, цяпер яна падвоеная праз {{ш|•}}. Нічога, быццам, зламіцца не мусіць, коды гэтых шаблонаў блізкія да аднолькавасці. Сам не магу, бо {{ш|*}} абаронены ад правак. Два першыя шаблоны самотныя, у іх няма нават элементаў Вікіданых. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:24, 21 верасня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 21 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Парушэнне парадку абмеркаванняў == Адміністратар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] на свой капыл трактуе значнасць артыкулаў у Вікіпедыі ([[Вікіпедыя:Да_выдалення#Яўген_Яўгенавіч_Аснарэўскі]]) і імгненна вырашае, што ёсць значным, а што — не. На ягоную думку, артыкул пра фэйсбук-ваяра, біяграфія і дзейнасць якога грунтуецца на запісах у фэйсбуку самой асобы, аўтаматычны робіць асобу значнай на падставе атрымання перамогі на конркурсе літаратурных пачаткоўцаў. Прашу іншых адміністратараў паўдзельнічаць у абмеркаванні і ацаніць значнасць асобы, якая пад рознымі нікамі ў розных моўных раздзелах піша пра сябе артыкулы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:15, 9 верасня 2025 (+03) : Тут пагаджуся, што тэма была закрыта досыць хутка і можна было бы даць больш часу на яе абмеркаванне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:00, 10 верасня 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], пан JerzyKundrat не адмін, здаецца, з чэрвеня. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 07:37, 10 верасня 2025 (+03) ::То няхай мо @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] здыме шаблон пра сцяг адміністратара ў сябе на старонцы ўдзельніка [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:08, 10 верасня 2025 (+03) ::: Не магу, мая асабістая старонка пад абаронай і правіць яе могуць толькі адміністратары)) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 10 верасня 2025 (+03) :::: Вам змяніць абарону да "ўсіх удзельнікаў"? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:27, 10 верасня 2025 (+03) ::::: Так, дзякуй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:30, 10 верасня 2025 (+03) :::::: Няма за што! Зрабіў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03) :Мяне ўсё больш дзівіць наяўнасць сцяга даглядчыка ў калегі Lš-k. Няма ніякага парушэння правілаў у падвядзенні выніку на падставе наяўнасці ў літаратара значнай прэміі, і ўсё роўна для маладых яна літаратараў ці не, таму што правілы не канкрэтызуюць гэтую дэталь. Затое ў нас у гэтай нязначнай на думку ўдзельніка прэміі ёсць артыкул і нават катэгорыя для лаўрэатаў. Можа, тады і артыкул пра прэмію трэба выдаліць? Артыкулы аб заведама значных дзеячах могуць пакідацца хутка, а пан Ежы даў тыдзень, каб выказацца. Тут няма ніякага парушэньня правілаў. Таксама ігнаруецца факт, што для значнасці дастаткова і некалькіх намінацый на значныя прэміі. У артыкуле ўказана, што Аснарэўскі двойчы намінаваўся на Дэбют (паэзія і проза), намінаваўся на Прэмію Арсенневай і Гедройца. Гэта таксама нязначныя прэміі? Ці ёсць нейкі кансэнсус, што намінацыі не лічацца? Тады чаму ў правілах напісана "Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў". І як новаму ўдзельніку, такому як я, разабрацца і вызначыць значнасць перад напісаннем артыкула, калі правілы не працуюць? Згадкі прозы Аснарэўскага ў навуковых выданнях удзельнік Lš-k нібыта не заўважыў, а публікацыі ў вядучых літаратурных выданнях Беларусі і РФ, такіх як «Дзеяслоў» і «Сібірскія агні» ігнаруюцца. Што трэба, каб калега быў задаволены? Нобелеўка? Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў што Аснарэўскі гэта я, што ўвогуле ненармальна, і, адпаведна, што аўтабіяграфію трэба выдаліць, хаця няма правіла, якое забараняе аўтабіяграфіі, пра што калегу неаднаразова было сказана. І яшчэ ён увесь час паўтарае, што ў артыкуле цытуецца Фэйсбук Аснарэўскага, хоць калегу было працытавана [[ВП:БС]], а паводле гэтых правілаў такое цытаванне дапушчальна. Чым дольш я назіраю дзеянні калегі Lš-k, тым больш мне здаецца, што ён 1. Не разумее правілы праекта. 2. Актыўна парушае іх нягледзячы на ​​заўвагі і мае намер рабіць так і ў будучыні 3. Мае нейкую асабістую непрыязнасць да Аснарэўскага. Таму вынік дасведчанага і паважанага калегі JerzyKundrat я лічу цалкам абгрунтаваным, а дзейнасць калегі Lš-k дыструктыўнай і патрабуючай адміністрацыйных дзеянняў. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 14:49, 10 верасня 2025 (+03) ::не разумею, як сцяг Даглядчыка стасуецца тут да сітуацыі. Лепш разбірайцеся, як дасягнуць кансэнсусу, а не як пакараць іншых удзельнікаў ці як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца. Чалавеку вынеслі папярэджанне за неэтычныя паводзіны, далей будзем глядзець. Абмеркаванне або скончыцца, або працягнецца, будзем рэагаваць адпаведна таму, як удзельнікі размовы будуць сябе паводзіць. З цытатамі з фэйсбука лепш не перабольшваць, калі яны не нясуць энцыклапедычнай значнасці. У [[ВП:БС]] пішацца, што цытаты мусяць быць у АК, у [[ВП:АК]] асобна прапісана, што інфармацыі з сацсетак лепш пазбягаць, тым больш, што гэта першасная крыніца, а лепш карыстацца другаснымі ці трацічнымі неафіляванымі крыніцамі. Я згодны, што правілы адносна значнасці ў беларускай вікі могуць быць недасканалымі, але яны ёсць і іх трэба прытрымлівацца і чытаць уважліва. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:08, 10 верасня 2025 (+03) :::Флаг наглядчыка ва ўдзельніка, які дэманструе неразуменне правілаў, у прыватнасці, відаць, не ведае, што аўтабіяграфіі не забаронены і сац. сеткі сучасніка можна цытаваць, а галоўнае не хоча чуць аргументы калегаў, якія цытуюць яму правілы выклікае ў мяне сумневы. Пытанне праф. прыдатнасці. Я маю на гэтае поўнае права. Рашэнне прымуць адміны, я ім яго не навязваю. Але заўважу, што ў той жа рускай вікіпедыі прэтэндэнтаў на сцяг патрулюючага ганяюць быццам ён хоча стаць адмінам. Хаця я не лічу, што тут трэба браць прыклад. :::У артыкуле пра Аснарэўскага напэўна тры-чатыры цытаты з Фэйсбука, а не палова, як піша калега Lš-k. Як мінімум дзве з іх з крытыкай, якраз, каб пазбегнуць рэкламнасці, для асвятлення розных пунктаў гледжання, гэта тое чаго быццам бы і жадае калега Lš-k. Цытаты можна прыбраць нават цалкам, я асабліва не супраць, проста гэта якраз і зменшыць крытыку ў артыкуле. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:26, 10 верасня 2025 (+03) :::: Пане [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], выказваннем наконт таго, што ''як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца'', таксама не варта падвышаць градус палемікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:41, 10 верасня 2025 (+03) :::::згодзен, можа не самы ўдалы выраз. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:54, 10 верасня 2025 (+03) ::::Адзначу тут, што ўдзельніца Hanylka выдаліла тэкст, заснаваны на Фэйсбуку. Артыкул, як лёгка ўбачыць, не знік. Проста стала менш крытыкі. Калі калезе Lš-k такі менш крытычны варыянт падабаецца больш, то ОК. Калі менш крытыкі ў артыкуле гэта лепш, і тое дапаможа дасягнуць кансэнсу, то няхай будзе так. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:14, 10 верасня 2025 (+03) ::Быць намінантам на прэмію Дэбют і Прэмію Арсенневай можа любы, хто праходзіць паводле сціплых крытэраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:16, 10 верасня 2025 (+03) ::: Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], акурат склалася, што ў БелВікі для артыкулаў пра беларускамоўных творцаў крытэрыі сціплыя, захоўваліся старонкі пра асоб напр. адно пры наяўнасці іх публікацый у агульнанацыянальных літаратурных часопісах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 10 верасня 2025 (+03) ::::Я тут паглядзеў архіў абмеркаванняў на выдаленне, дзе мяне папярэдні раз аўтары абвінавачвалі ў перадузятасці і неэтычнасці (гэта адбываецца амаль штораз, калі чалавек піша сам пра сябе, альбо хтосьці з яго кола). То ў той раз вы пра местачковыя прэміі (цытата) казалі зусім адваротнае ([[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2025#Мікіта_Мікалаевіч_Броўка]]). -- [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:32, 10 верасня 2025 (+03) ::::: І тады я казаў, што ''местачковыя прэміі'' дадаюць значнасці ''грамадскім ініцыятывам'', якія іх атрымалі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:39, 10 верасня 2025 (+03) :::Будзе аўтарытэтная крыніца, якая пацвярджае гэтую выдатную заяву? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:25, 10 верасня 2025 (+03) ::::Паглядзіце ўмовы гэтых прэмій. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:26, 10 верасня 2025 (+03) :::::Я не збіраюся нічога глядзець і здагадвацца, што вы мелі на ўвазе. Вы павінны даказаць свае сцвярджэнні. Самі прыносьце АК і патлумачце, як намінацыя на вядучыя беларускія прэміі можа быць нязначнай. Я гэтага ўвогуле не разумею. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:37, 10 верасня 2025 (+03) ::::::На гэты прэміі намінуюцца ўсе, хто адпавядае крытэрам. Напрыклад, прэмія Арсенневай — трэба проста мець кнігу і падаць заяўку ([https://penbelarus.org/2025/01/22/reglament-pravyadzennya-litaraturnaj-premii-imya-natalli-arsennevaj.html не патрэбна нават друкаваная кніга]). [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:48, 10 верасня 2025 (+03) ::::::Прэмія Гедройца называе «намінантамі» ўсе вылучаныя кнігі, якія проста праходзяць намінальны крытэр. Тое, што звычайныя людзі лічаць «намінацыяй» — гэта доўгі спіс прэміі, куды ён вядома ж не ўвайшоў. Доўгія спісы можна глядзець у артыкуле [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:55, 10 верасня 2025 (+03) :::::::Я бачу толькі адну спасылку на АК і не бачу тамака пацверджання вашых слоў. Прапануюць дасылаць кнігі, а дзе сказана, што яны не праходзяць адбор у спіс намінантаў, які потым публікуецца? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:02, 10 верасня 2025 (+03) ::::::::Чытайце больш уважліва. Калега, гэта вельмі вядомыя беларускія прэміі, і вам як знаўцу літаратурных «рускіх таўстуноў» павінна быць вядома аб літаратурных працэсах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 10 верасня 2025 (+03) :::::::::Я яшчэ раз перачытаў, і бачу толькі розныя ўмовы, суму ўзнагароды, тэрміны. Так, кнігу прапануюць дасылаць самому аўтару. І што? З гэтага вынікае, што тыя, хто трапіў у намінацыю, не праходзяць конкурсны адбор? Дзе пра гэта? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:24, 10 верасня 2025 (+03) ::::::::::Каб трапіць у намінацыю — трэба проста мець кнігу, якая адпавядае ўмовам. Конкурс яна не праходзіць. Конкурсны адбор — гэта доўгі спіс прэміі Гедройца, кнігі якія ўжо прачыталі. У прэміі Арсенневай такога няма, там у конкурс трапляюць проста ўсе, хто адпавядае намінацыі і падаў заяўку, з іх адразу выбіраюць пераможцаў. Такім чынам, значнымі паводле прэміі Гедройца трэба лічыць тых, хто прынамсі трапіў у доўгі спіс, а ў прэміі Арсенневай — прызёраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:58, 10 верасня 2025 (+03) :::::::::::Калі б было так, дык і, напэўна, самі гэтыя прэміі былі б нязначныя. Што гэта за прэмія, дзе не мае значэння намінацыя. Карацей, я зразумеў, што АК Вы даць для гэтага вельмі дзіўнага меркавання не можаце, адпаведна, аргумент нерэлевантны. Пакідаю гэта на разгляд калег адмінаў, мне тут пакуль усё зразумела. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 18:16, 10 верасня 2025 (+03) : Згодна з [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1#%D0%91%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC цяперашнімі правіламі] адным з крытэрыяў значнасці з'яўляецца пункт "Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў". Згодна з артыкулам у Аснарэўскага маецца перамога ў «Экслібрыс» і 4 намінацыі на прэміі (Гедройца, на прэмію імя Арсенневай, 2 разы на Дэбют). Адпаведна я лічу, што артыкул адпавядае наяўным крытэрыям значнасці і можа быць пакінуты. Што да зместу артыкула, то лічу карысным пачысціць яго ад усіх нязначных фактаў і фактаў без аўтарытэтных крыніц у адпаведнасці з [[ВП:БС]]. У выпадку, калі [[Удзельнік:Lš-k.|Спадар Lš-k.]] лічыць наяўныя крытэрыі значнасці недастатковымі, то можна паспрабаваць распрацаваць новыя больш дэталёвыя крытэрыі значнасці для пісьменнікаў. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03) ::Пра «намінаванне» я напісаў крышачку вышэй. У выпадку з Аснарэўскім людзі блытаюць вылучэнне і намінаванне. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:57, 10 верасня 2025 (+03) === Каментарыі аб выдаленні === Яшчэ раз падвяду рысу, чаму артыкул павінен быць выдалены. Бо вышэй больш абмяркоўваюцца прапісаныя правілы значнасці (якія насамрэч не канстытуцыя, а прапісаны даволі ўскосна і маюць сур’ёзную гнуткасць), «этычнасць» паводзін і іншае пустаслоўства. Адкрываем артыкул. Першы ж сказ біяграфіі: «''Паводле слоў Аснарэўскага''», другі сказ — «''Неаднаразова згадваў у Фэйсбуку''». Яшчэ праз адзін сказ — «''паводле слоў Аснарэўскага''». Наступны сказ — «''Паводле слоў Аснарэўскага ён самастойна набыў навыкі кампазітара''». Наступны сказ — «''Таксама паводле яго запісаў у Фэйсбуку''». Потым ідуць сказы пра згадванні ў СМІ (хоць гэта не мае значнасці для біяграфіі, а згадванні ў СМІ павінны быць устаўлены спасылкамі для падмацавання нейкіх фактаў). Апошні абзац — удзел у інтэрнэт-срачы Фэйсбука (для чаго гэта ўвогуле ў бяграфіі?). Усё, гэта ўся «біяграфія». Па факце, біяграфіі няма, яна ўся напісана «паводле слоў Аснарэўскага» і цытат у Фэйсбуку, ніякімі аўтарытэтнымі ці другаснымі крыніцамі тут не пахне. Няма нават аўтарытэтнай крыніцы аб даце нараджэння асобы. Мы не можам сцвярджаць, што асоба з такім імем увогуле існуе. На маю думку, артыкул відавочна рэкламны і не мае значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:43, 10 верасня 2025 (+03) : [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], ну дык праўце смела, можаце напр. выдаліць раздзел Біяграфія, ці то адным сказам паведаміць пра яе "фэйсбучнасць". Потым адміны вырашаць, вандалізм то быў, ці не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 10 верасня 2025 (+03) ::Навошта выдаляць цэлыя раздзелы, калі можна выдаліць артыкул праз нязначнасць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:53, 10 верасня 2025 (+03) ::: Нельга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03) :Мне надакучыла ўвесь час кідаць спасылку на правілы напісання артыкулаў аб сучасніках і тлумачыць, што цытаваць факты біяграфіі сучаснікаў МОЖНА на падставе іх апавяданняў. Калега піша пра класічных дзеячаў і, відаць, не разумее спецыфікі працы з артыкуламі пра сучаснікаў, пра якіх яшчэ не напісалі ў які-небудзь Экадэмічны слоўнік і гэта нармальна. Базавыя рэчы пра Аснарэўскага, а менавіта дата нараджэння і адукацыя, дадзены на падставе аўтарытэтных крыніц, а менавіта біяграфічных даведак у літаратурных часопісах. Можна было б скараціць і да гэтага, і артыкул адпавядаў бы мінімальным патрабаванням. Але навошта, калі ў дадзеных з інтэрв'ю з Аснарэўскім няма парушэння? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:56, 10 верасня 2025 (+03) ::З якога часу местачковыя часопісы Расіі са свастыкай у шапцы сталі аўтарытэтнымі крыніцамі? [https://www.sibogni.ru/content/zolotoy-svet часопіс]. Відавочна, яны публікуюць у сябе на старонках усё, што ім дасылаюць без аніякай праверкі фактаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:00, 10 верасня 2025 (+03) :::Калега, гэта ўвогуле што? Якія свастыкі і местачковыя часопісы? Гэта Сібірскія агні найстарэйшы з дзейных літаратурных часопісаў Расіі, так званы "таўстун", адно з самых прэстыжных рускіх выданняў. Упэўнены, што калі пакапаць, то высветліцца, што рэдактар ​​які-небудзь літаратар, з мноствам прэмій. Там мусіць быць не проста адбор, а кіламетровая чарга. Навошта пісаць, калі вы не ўкурсе. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03) ::::Што такое «таўстун» і «рускія выданні»? Пакапайце і пастаўце крыніцу. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:12, 10 верасня 2025 (+03) :::::Давайце я вам лепш дам вось такі артыкул канкрэтна пра Сібірскія агні, каб не губляць час на пошукі АК пра тое, што такое "таўстун" у расійскай літаратуры (я гэта ведаю са школы, дарэчы), так будзе лепш. Тут паказана якога ўзроўню гэтае выданне. :::::https://litrussia.su/2022/04/30/svet-sibirskih-ognej/ [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:18, 10 верасня 2025 (+03) * 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:06, 13 верасня 2025 (+03) == Парушэнне этычных паводзін == За [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F&diff=5033307&oldid=5033300 гэтую рэпліку] ''пра чарговага інтэрнэт-вар’ята, які піша сам пра сябе артыкулы ва ўсіх Вікіпедыях'' [[Удзельнік:Lš-k.]] мае быць, на мой погляд, заблакаваны, бо пра [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] ён ведае, але гэтым час ад часу займаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:58, 9 верасня 2025 (+03) :Апісанне прадмета па сутнасці — гэта энцыклапедычны стыль, а не абраза. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:06, 9 верасня 2025 (+03) : Цытата персанажа, які піша пра сябе артыкулы ([https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02UPYSYYqfvLpHYBJUbYJk6wp7qB876uHWkmTAmYiFbHtVtagchxyPAbPQePPrsgCal&id=100010783908995 крыніца]): {{цытата|Можа, чарадзейны ФБ, як ужо бывала, данясе мой спіч каму трэба, таму скажу: мяне не спыніць і адмаўляць маю значнасць няма сэнсу. Чулі пра Валан-дэ-Морта, які зрабіў артэфакты-крыстражы і без іх знішчэння нельга было знішчыць яго? Англійскi няўмеха стварыў 7 крыстражаў. У мяне крыстражаў незлічоная колькасць.:)) Энцыклапедычныя артыкулы пра мяне дублююцца на мностве пляцовак, а ёсць яшчэ СМІ, мае біяграфічныя даведкі ў топавых друкаваных літ. выданнях і г.д. Таму, калі які-небудзь грыфендорац, усё ж прыбярэ артыкул пра мяне (адзiн з лепшых у катэгорыі пісьменнікаў), для мяне гэта выдаленне — пстрычка гарошыны па сталёвым шаломе. Цёмнага лорда не адолець з цёмнымі матывамі, як сказаў бы Хлопчык, які выжыў.:)) А я скажу: absit verbo invidia.}}--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:27, 9 верасня 2025 (+03) : Лічу бан крайняй мерай, якой нам трэба ўсемі сіламі пазбягаць, каб не распальваць варожасць у раздзеле. Глянуў абмеркаванні, не хачу судзіць пра значнасць артыкула. Агулам па палаце нашага раздзела, у нас не вельмі прыдзірліва да значнасці. Не маю нічога супраць таго, каб пісалі артыкулы пра жывых людзей і каб жывыя людзі пісалі пра сябе. Прашу @JerzyKundrat у гэтай палкай дыскусіі зыходзіць з добрых памкненняў усіх бакоў канфлікту. Звяртаю пільную ўвагу @Lš-k на тое, што ў дыскусіі шмат перагібаў. На мой погляд, вы ведзяце размову даволі эмацыйна і мабыць вам варта адступіць. Асабліва важна, што вам не раз намякнулі, як вашыя некаторыя інсінуацыі асабіста абражаюць удзельнікаў размовы. Думаю, што ўсе мы хацелі бы, каб нашыя размовы ішлі ў рэчышчы паляпшэння нашага праекта і пошуку кансэнсусу, а не ў пераходзе на асобы, пошуку шкодных элементаў. Нават калі вы ўпэўненыя, што на вашым баку праўда, гэта ні ў якім разе не дазваляе вам абражаць іншых удзельнікаў. Паважайце іншых удзельнікаў і зыходзьце з добрых памкненняў усіх удзельнікаў, нават тых, з кім вы не згодныя. Спадзяюся, што ўсе бакі пастараюцца мінімізаваць канфлікт, каб не прыйшлося прыбягаць да ўмяшання адміністратараў, да чаго і заклікаю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:58, 10 верасня 2025 (+03) :Удзельнік Lš-k тут цытуе самога Аснарэўскага, які як я разумею з'яўляецца ўдзельнікам рускай вікіпедыі. Таму не бачу нічога дзіўнага ў тым, што Аснарэўскі можа глядзець статыстыку артыкула пра сябе ў нашым раздзеле. Мабыць, удзельнік ведае пра дзейнасць Аснарэўскага ў вікіпедыі і таму ўпэўнены, што я гэта ён, хаця сам Аснарэўскі пацвердзіў у цытаванай публікацыі, што не з'яўляецца мной. Аснарэўскі таксама піша, што ўдзельнік Lš-k належыць да групы яго асабістых хейтэраў і хоць гэта недаказальна, паводзіны Lš-k сапраўды здаюцца асабіста мне дзіўнымi, прымушаюць сумнявацца ў яго нейтральнасці. Удзельнік, мяркуючы па дыскусіі ў абмеркаванні артыкула, не разумее, што СМІ могуць з'яўляцца аўтарытэтнай крыніцай, што аўтабіяграфіі пра якія ён крычыць не забаронены, і што цытаванне сац. сетак сучаснікаў дазволена паводле [[ВП:БС]]. Ён не рэагуе на прадстаўленыя спасылкі на правілы, увесь час паводзіць сябе неэтычна, нягледзячы на ​​тое, што яму было паказана на тое, што такія паводзіны закранаюць іншых удзельнікаў і парушаюць правілы, таму, нягледзячы на ​​карысць, якую ён прынёс праекту, ён на мой погляд павінен быць заблакаваны ці сама меней пазбаўлены сцяга даглядчыка, пакуль не вывучыць правілы і не пачне паводзіць сябе ў адпаведнасці з імі. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 07:02, 10 верасня 2025 (+03) :: Выходзіць, што паняцце ''інтэрнэт-вар’ятаў'' у дачыненні да ўдзельнікаў БелВікі блакіроўкі не пацягне, ну няхай грызуцца тады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:41, 10 верасня 2025 (+03) :::Я перад тым як зарэгістравацца ў беларускім раздзеле доўга вывучаў тутэйшыя правілы, глядзеў абмеркаваньні, а яшчэ раней вывучаў ангельскую вікіпэдыю і ў меншым аб'ёме расейскую. Па маіх назіраннях і ў англамоўным, і ў расійскім раздзеле за такое навяшчавае хамства ужо даўно было б строгае папярэджанне, а ў выпадку паўтарэння блакіроўка. Lš-k нават у гэтым абмеркаванні прымудраецца не прасіць прабачэння, а пісаць, што "інтэрнэт-вар'ят" гэта "энцыклапедычны стыль, а не абраза". Гэта значыць, ён высноў не зрабіў і, здаецца, збіраецца працягваць. Чакаю, калі ён ужо пачне слаць адмінаў на тры літары. Я разумею, нам удзельнікі патрэбны, але калі тут вікі-праект, то павінны быць нейкія берагі, таму што гэта ўжо відавочна за ўсе межы выходзіць. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 10:04, 10 верасня 2025 (+03) ::::я лічу, што методыка «хуткі бан за парушэнне правіл» — гэта рудымент з эпохі форумаў. Гэта не тое, што нам трэба слепа капіяваць з іншых раздзелаў ці з папярэдняга вопыту белвікі. Можна спрабаваць думаць у больш канструктыўным рэчышчы. Калі гэтая спрэчка не пяройдзе да нечага канструктыўнага, то будзем прымаць меры, якія могуць не спадабацца ўсім бакам абмеркавання. Таксама прашу ўсіх удзельнікаў размовы прачытаць наступныя артыкулы [[ВП:СУ]], [[ВП:Э]], [[ВП:КС]], [[ВП:НАПА]] (апошняе асабліва тычыцца @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]]). І асобна [[ВП:АЎТА]], [[ВП:Вірт]], [[ВП:БС]], каб разумець пазіцыю @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] і не абясцэньваць яе. Я раблю папярэджанне @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] за паведамленні, напісаныя з мэтай абразіць іншых удзельнікаў. У той жа час заклікаю ўсіх удзельнікаў размовы або адысціся ад размовы і рэдагавання артыкула на пэўны час, каб панізіць эмацыйнасць сітуацыі, або працягнуць абмеркаванне выключна ў канструктыўным рэчышчы без абмеркавання асабістасцей, з павагай да іншых удзельнікаў дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 10 верасня 2025 (+03) :::::Асабіста я даўно ўсе гэтыя правілы вывучыў. Я не з'яўляюся чыім-небудзь віртуалам, пры гэтым аўтабіяграфіі правілы праекту не забараняюць. Гэта значыць, я не бачу наогул ніякай заснаванай на правілах пазіцыі калегі Lš-k і менавіта [[ВП:БС]] і прыбірае адзін з двух яго аргументаў аб праблеме з цытаваннем соц. сеткі Аснарэўскага. Калі ў каго-небудзь ёсць доказы, што Аснарэўскі гэта я, то, калі ласка, дайце іх. З вялікім задавальненнем азнаёмлюся. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:01, 10 верасня 2025 (+03) : Згодна з [https://ru.hrodna.life/articles/evgenij-asnorevskij-7-faktov/ артыкулам] на Гродна Лайф можна даведацца, што Аснарэўскі мае іншы ўліковы запіс і не займаецца беларускай вікіпедыяй. Нават калі удзельнік @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] і з'яўляецца яго фэйкам, у нас недастаткова падстаў, каб правяраць сувязь паміж німі (правіла [[ВП:Вірт]] не парушана). Я магу зразумець чаму ў спадара @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] узніклі падазрэнні, але мы вымушаныя ў гэтым выпадку сыходзіць [[ВП:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|з сумленнасці ўдзельніка]]. Абвінавачванне чалавека ў сувязі с Аснарэўскім дэструктыўна ўплывае на ўвесь дыялог паміж удзельнікамі. Таму я далучаюся да папярэджвання @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] і сардэчна прашу @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] так не рабіць. <br><br/>Таксама я хачу папярэдзіць @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]], што каментары ў стылі "Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў" прыводзяць толькі да эскалацыі сітуацыі і парушаюць [[ВП:ЭП]]. Таму я таксама шчыра прашу вас старацца пазбягаць падобнага тону ў размовах.<br><br/>Зрэшты, датычна намінацыі і падвядзення выніку магу сказаць, што імаверна шаноўнаму і дасведчанаму @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] можна было б пачакаць трошкі больш, але па сутнасці вынік правільны. Нейкая хлюпкая значнасць у гэтай асобы ёсць. Таксама я пагаджуся, што зараз артыкул знаходзіцца не ў лепшым стане (і гэта з тым улікам, што ўжо тры дасведчаных удзельніка падыходзілі да яго з чысткі, за што ўсім вялікі дзякуй). Нейкая значнасць у чалавека ёсць толькі з пісьменніцкай і актывісцкай дзейнасці, таму ўсе гэтыя абзацы пра яго кампазітарскія крокі можна смела выдаляць. Таксама частка крыніц з'яўляецца першаснай, на падставе якіх было зроблена арыгінальнае даследванне. Іх таксама можна смела выдаляць. Дарэчы, калі б спадар @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] мог давесці артыкул да розуму - было б звыш файна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:33, 12 верасня 2025 (+03) ::Удзельнік Lš-k добра папрацаваў з артыкулам, ён проста выкінуў з яго некалькі дзясяткаў спасылак на АК і мне ўчора прыйшлося іх вяртаць. Гэта я лічу вандалізм. А сёння я бачу, што вы выкінулі згадкі пра дызайнерскія працы Аснарэўскага, якія былі пацверджаны АК. Я разумею, што павінны быць прадстаўлены перш за ўсё асноўныя напрамкі дзейнасці. Я згодны са скарачэннем тэксту аб музычнай дзейнасці. Але навошта выкідваць пару радкоў аб іншых занятках? Вы выкінулі спасылку на ЖЖ Аснарэўскага, хаця ў чарговы і апошні раз паўтараю, што спасылкі на публікацыі сучасніка не забароненыя ў артыкуле пра яго. У ЖЖ быў паказаны набор спасылак на публікацыі Onlíner, гэта значыць на АК, каб пацвердзіць сцвярджэнне аб напісанні Аснарэўскім цыкла публікацый для гэтага СМІ. Можа варта ставіцца да працы іншых удзельнікаў з большай павагай? Палова раздзела пра беларускіх пісьменнікаў, гэта артыкулы незразумела пра каго з дзвюма спасылкамі на АК, але праблемы ёсць у артыкула пра Аснарэўскага. Я прыйшоў у беларускую вікіпедыю, каб напісаць пра гарадзенскіх краязнаўцаў, якія зрабілі кнігі, якія мне адкрылі краязнаўства. Захапляюся гісторыяй краязнаўствам, каб адпачыць ад кода. Я баяўся, што мой артыкул пра Госцева выдаляць, але аказваецца, што значнасці не хапае Аснарэўскаму. мяне тут абражаюць, робяць вайну з артыкулам і мною асабіста, а ўдзельніка які даўно і свядома ігнаруе правілы акуратна папярэджваюць і яшчэ мне робяць заўвагі пра тон размовы з чалавекам, які называе Аснарэўскага вар'ятам, разумеючы пры гэтым мяне. Я чытаў Фэйсбук Аснарэўскага і там ён скардзіўся на хэйтараў у белвікі. Думаў ён перабольшвае ці нават хлусіць. Бачу, што не. Мне на працы казалі, што белвікі маргінальная тусня дзе правілы не ведаюць нават адміны і лепей, калі я хачу ў вікіпедыю, пісаць у ангельскую. Але я хацеў пісаць на роднай мове. Аднак бачу, што тут немагчыма працаваць. Таму я сыходжу. Можаце выдаляць мае артыкулы, перапісваць, заблакаваць маю ўлікоўку. Калі ласка. Сцяг у рукі. Можна не адказваць, я не буду чытаць. Прашу прабачэння, калі кагосьці пакрыўдзіў і жадаю супольнасці развіцця, але сам у гэтым удзельнічаць не буду. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 08:25, 12 верасня 2025 (+03) :::прапаную абараніць пакуль артыкул для аўтапацверджаных удзельнікаў, каб было менш спрэчак і спроб "паваяваць" [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:29, 12 верасня 2025 (+03) :::: Здаецца не трэба, бо актыўных войн правак там няма ўжо. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03) ::: Аснарэўскі не дызайнер. АК не пацвердзілі тое, што ён дызайнер. Адзінае што ёсць - фота лагатыпа пад якім падпісаны Аснарэўскі. Пры гэтым ён ідзе пералікам з іншымі канкурсантамі. Калі ваш дзіця прыносіць на конкурс аплікацыю, а затым яе ставяць на веб-старонку школы – гэта яшчэ не падстава несці гэтую інфармацыю ў вікі. ЖЖ Аснарэўскага не з'яўляецца [[ВП:АК]] і не мае патрэбнай нейтральнасці.<br><br/>Я з павагай стаўлюся да вашай дзейнасці і вельмі спадзяюся, што вы яе працягнеце. Вы маеце рацыю, што артыкулы пра беларускіх письменнікаў трэба паляпшаць. Маю надзею, што вы зможаце гэтым заняцца. Прашу прабачэння, калі вас пакрыўдзіў сваім папярэджваннем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03) * 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:44, 13 верасня 2025 (+03) == [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med]] == {{закрыта}} Трэба падвесці вынік па [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med|адмінцы Plaga med]] і зрабіць запыт у Вікімедыя, каб яны надалі сцяг. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:47, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Вынік падведзены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:27, 5 верасня 2025 (+03) == [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F 2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F] == {{закрыта}} Машынны вандал актывізаваўся. Трэба даць часовую блакіроўку на дыяпазон. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:23, 23 жніўня 2025 (+03) : Тое самае да: :* 12.222.18.2 :* 2600:1005:B250:AB28:A441:C477:148A:C5D1 :* 2601:CF:8200:1B90:7433:177A:12D8:D9C :* 2601:CF:8200:1B90:9486:787F:A8C7:A33E : [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:42, 23 жніўня 2025 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 23 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Абнаўленне [[MediaWiki:Edittools]] == Па маім запыце на выпраўленне памылак з цёмнай тэмай адгукнуўся адмін Вікісховішча і ўдзельнік VRT (гл. [[Размовы_пра_MediaWiki:Edittools#Dark mode fix|старонку размоў]]). Ён просіць перанесці змены з пясочніцы, трэба рэакцыя адмінаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 19 жніўня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 5 верасня 2025 (+03) == Адаптаваць [[MediaWiki:Recentchangestext]] пад цёмную тэму == У мяне няма правоў. Трэба абнавіць першы радок з параметрамі табліцы. Там прапісаныя колеры, іх трэба прыбраць, або проста паспрабаваць замяніць радок як у англ вікі: <code>{| class="plainlinks" id="recentchangestext" style="clear:both; font-size: 85%;" role="presentation"</code><br/> [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 30 ліпеня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:11, 5 верасня 2025 (+03) == [[Адмысловае:Contributions/209.206.25.209|209.206.25.209]] == {{закрыта}} Трэба супакоіць вандала. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 20 ліпеня 2025 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 21 ліпеня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Удзельнік Peisatai == Вітаю! Прашу звярнуць увагу на дзейнасць удзельніка Peisatai, які выкарыстоўвае Вікіпедыю для распаўсюджвання сваіх уласных даследванняў. Разгарнуў бурную дзейнасць, пішучы нейкія свае ўласныя здагадкі і фантазіі пра паходжанне геаграфічных назваў і прозвішчаў. Пры гэтым значная частка са зробленых ім правак не утрымоўвае аніякай крыніцы. У многіх з паказаных ім крыніц на самай справе гаворыцца пра сугучныя, але зусім іншыя назвы, а частка са зробленых ім правак увогуле з’яўляецца падманам і фальсіфікацыяй. Вось некаторыя прыклады: * [[Важа]] ''Назва балцкага паходжання. Той жа корань Važ- у літоўскай рачной назве Važ-upė. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць, рухацца» [A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 368—369]'' Рака Важа ў крыніцы не згадваецца. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на працу Ванагаса, аднак у рэчаіснасці гэты "Этымалагічны слоўнік літоўскіх гідронімаў" прысвечаны даследванню паходжання назваў рэк і азёр Літвы. Гідронімы ж Беларусі, хаця і прыводзяцца там падчас (для параўнання), але вельмі рэдка. Таму ў большасці выпадкаў ягоныя спасылкі на Ванагаса з'яўляюцца падманам. * [[Ратамка (рака)]] [[Ратамка (аграгарадок)]] [[Ратамка (вёска)]] ''Назва ракі Ратамкі балцкая, корань Rat- як у літоўскіх гідронімах Rata, Rat-upis, латышскіх Rat-upe, звязваецца з літоўскім ratas "кола, акружнасць, замкнёны шлях колам", а сама назва такім чынам канфігурацыйнага значэння[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 273.]. Да кораня Rat- у назве дададзены вакалізаваны гідранімічны суфікс -m-, які таксама ў назве літоўскай ракі Neremà[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 228.].'' Назвы Ратамка ў Ванагаса няма. * [[Абстэрна]] ''Назва Абстэрна старабалцкага паходжання. Яна ігуруе таксама як «Обста» (на карце 1933 года). Так жа сама, Обстай, называецца рака Абеста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.], яе назву збліжаюць з назвай літоўскай нёманскай ракі Abista[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.]. У аснове гэтых назваў індаеўрапейскае ab-, якім абазначаліся рачныя воды[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1.]. Корань Ab- у азёрнай назве перадаваў значэнне «Цякучае, праточнае (возера)».'' Нідзе ў прыведзеных крыніцах назва возера Абстэрна не сустракаецца. * [[Брэст]] ''Наконт назвы Берасця няма поўнай згоды. Існуюць балцкая і славянская версіі паходжання гэтай назвы. Згоднай з балцкай версіяй, назва звязаная з літоўскім brasta, прускім *brastan «брод»[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 247.].'' Хлусня, Брэст там не згадваецца. * [[Вяркуды]] ''Вядомыя сучасныя літоўскія адыменныя прозвішчы Verkis, Verkas, Verkelis, Verkulis, якія звязваюць з verkti "плакаць" (як прозвішча Плакса[Бiрыла М. В. Беларуская антрапанiмiя. 2: Прозвiшчы, утвораныя ад апелятыўнай лексiкi. — Мінск: Навука i тэхнiка, 1969. — C. 325.])'' Нічога з напісанага ў Бірылы і блізка няма, акрамя беларускага прозвішча Плакса. ''З тым жа фармантам -ud- балцка-літоўскія імёны, ад якіх тапонімы Дакудава, Палуды, Анкуды. Блізкі фармант -id- у імёнах, ад якіх Мілідаўшчына, Вайнідзеняты.'' Няма крыніцы. * [[Мёры]] ''Першапачаткова назва Мёраў адносілася да возера, якое на старых картах называецца «Мёры» (цяпер — возера Мёрскае).'' Няма крыніцы. ''Вядомая з 1514 г. назва Мёраў — маёнтак «Мярэя» (Мерея) перагукаецца з балцкай назвай дняпроўскай рэчкі Мярэя[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 195.]. Корань Mer- / Mor- мае значэнне «стаячая вада» і суадносіцца з літоўскім marios «затока»[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. P. 211, 204.]. У назве Мярэя балцкі гідранімічны пашыральнік -ej-, як у падняпроўскіх балцкіх гідронімах *Vedēja, *Rupēja[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.], літоўскіх Asveja, Roveja[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 280.], у назве возера Асвея. Блізкія яму пашыральнікі -ij-, -uj- у водных назвах тыпу Ілія, Бабруя.'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з прыведзеных крыніц назва горада Мёры не згадваецца. А ў Ванагаса не згадваецца і Мярэя. * [[Набіста]] ''Назва Набіста старабалцкага паходжання. Суседства з возерам Абстэрна (іншая назва Обста, ад *Abista) дае падставы меркаваць, што ў аснове назваў абодвух азёраў мела быць Ab-ist-, як у такіх балцкіх гідронімах, як Abista (у Літве ў басейне Нёмана)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.] і Абеста, або Обста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166].'' Назва Набіста ў крыніцах не згадваецца. Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў. * [[Лошыца]] [[Лошыца (жылы раён)]] [[Лошыцкая сядзіба]] ''Звязана або з літоўскім lašėti «капаць», або з аманімічным яму lašėti «блішчэць», lašis «ласось»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182.] (назва ласося матываваная яго стракатай, блішчастай луской[В. Н. Топоров. Прусский язык. L. Москва, 1990. С. 109.]).'' Назвы Лошыца ў гэтых кнігах няма. * [[Гайголка]] ''Назва літоўскага паходжання, ад gaigalas «вуцяк». Такога ж паходжання літоўскія водныя назвы Gaigalis, Gaigal-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 103.].'' Гайголка там не згадваецца. * [[Маладзечна]] ''Назва Маладзечна ад назвы прытока ракі Уша ракі Маладзечанкі (*Маладзечны, *Маладзечні), на якой адпачатна паселішча паўстала. Адпачатная балцкая назва ракі звязаная з літоўскім maldas, meldas «трыснёг», ад якога літоўскія гідронімы тыпу Mald-upis, Maldenis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Маладзечны ці Маладзечанкі ў Ванагаса няма. * [[Сіпа (рака)]] [[Сіпурка (рака)]] ''Назва Сіпа мае балцка-яцвяжскае паходжанне. Літоўскі гідранімічны аналаг — назва ракі *Šipė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 331.]. У сіпурскай назве корань Sip- пашыраны пашыральнікам -ur-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні: dubti «угінацца» — duburys «вір», у рачных назвах Ind-ura, Vint-ura[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 307—309.].'' Няма там Сіпы і Сіпуркі. * [[Тушчанка]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Ад літоўскага tuščias, tuštas «пусты», адсюль назва тыпу *Tuščia. Найбліжэйшы гідранімічны адпаведнік — літоўская рачная назва Tušt-upis (каля заходнелітоўскага Цяльшэя) таго ж паходжання[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 350.].'' Тушчанка там не згадваецца. * [[Бірвета]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова гідроніма Bir-ṷ-, ад кораня Bir-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 65.]. Назва мае «балотную» семантыку.'' Ванагас супастаўляе назву Бірвета з беларускім берва "кладка з бярвенняў на гразкім месцы". * [[Лужасна]] [[Лужаснянка]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Lūž- у літоўскім гідроніме Lūž-upis, ён звязаны з літоўскім lūžti «ламацца, ірвацца, гнуцца» і мае канфігурацыйнае значэнне[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 200.]. корань пашыраны тыповым балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няма ў гэтых кнігах Лужасны і Лужаснянкі. * [[Лагойск]] [[Лагазінка]] ''старабалцкага паходжання. На гэта паказвае балцкі гідранімічны пашыральнік -(а)z-. Ён вядомы і ў літоўскім словаўтварэнні... [P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 390.] Назва Лагаза ад індаеўрапейскага *leg- / *log- «накропваць, прасочвацца, распускацца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 657.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 99.].'' Лагаза (Лагазінка, Лагойск) нідзе там не згадваецца. * [[Маларыта]] [[Маларыта (рака)]] [[Рыта]] ''старабалцкага паходжання. Узыходзіць да індаеўрапейскага *rī-ti «цячы», якое ад гнязда *rei- / *rī- / *roi- «цячы», адкуль, напрыклад, лацінскае *rei-ṷo-s «ручай» (> rīvum) або кельцкае *rei-no-s «плынь» (> рака Рэйн)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 330—331.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 96.]. Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскай ракі Ryt-upis «Цякучая (або Ранішняя) рака» (каля Марыямпале), латышскай Rīta-strauts «Цякучая (або Ранішняя) плынь»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 279.].'' У прыведзеных крыніцах назваў Маларыта, Рыта няма. * [[Сухадроўка]] ''Назва балцкага паходжання. Поўны аналаг назвы — заходнелітоўскі двухасноўны гідронім Saus-drãv’as. У ім першая аснова — ад літоўскага sausas «сухі», другая ад кораня Drav- / Drev-, які звязаны з індаеўрапейскім *droṷus «плынь», *dreu- «бегчы, імкнуцца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 90—91, 292.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204—205.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 44-45, 55.].'' Сухадроўкі ў гэтых кнігах няма (дарэчы, Ванагас на с. 90 корань drav- супастаўляе са старажытнаіндыйскім dravah, dravati). Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў. * [[Сэрвач (прыток Віліі)]] [[Сэрвач (прыток Нёмана)]] ''Першая аснова Serv- таксама ў назве рэчкі Сярвайкі (правы прыток Ловаці), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.]. Другая аснова назвы Сэрвач тая ж, што і ў назвах Нарач, Іслач і падобных, — Ak-. Яна звязаная з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' Назвы Сэрвач ў пералічаных крыніцах няма. * [[Віхра]] ''Нягледзячы на павярхоўнае падабенства з віхор, назва Віхра балцкага паходжання. Гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Назва Віхра ў Ванагаса не згадваецца. * [[Жыткавічы]] [[Чырвонае (возера)]] ''Назва паселішча пайшла ад назвы ракі Жыдкаўка, што з Жыд-возера цекла ў Прыпяць.'' Няма крыніцы. ''Назва «Жыд» паходзіць ад балцкага кораня *žeid- / *žid- «гарэць; свяціць, ззяць», ад якога літоўскае žydėti «свяціць; цвісці», žaida «агмень (месца для адкрытага агня)». Далей да карацейшага балцкага *žei- / *ži- (з тым жа значэннем), ад якога таксама латышскае zīt «світаць, віднець», zaigs «зіхоткі» (*žei-, -g-), літоўскае žibus «зіхоткі» (*ži-, -b-)[S. Karaliūnas. Iš baltų kalbų puodininkystės terminijos istorijos // Lietuvių kalbotyros klausimai. XVI. 1975. С. 137—141.].'' Няма там ні Жыткавічаў, ні Жыд-возера, ні Жыдаўкі. Сама назва артыкула Каралюнаса ў перакладзе гучыць як "З гісторыі ганчарных тэрмінаў у балцкіх мовах", ён не зусім пра гэта. ''Літоўскія гідранімічныя аналагі — назвы тыпу Žiba, Žiegas, Žied-upė, Žyd-a-upis[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 400, 401.].'' І тут таксама няма Жыткавічаў, Жыд-возера і Жыдаўкі. * [[Нямыльня]] ''Адпачатная балцкая форма аднаўляецца як *Nemilnà (Немілна́).'' Няма крыніцы. ''Корань Nem- ад індаеўрапейскага *nem- «гнуць; гнуцца», ад якога і назва Нёмана[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.].'' Нямыльні ў кнізе няма. ''У назве *Немілны корань пашыраны рэдкім балцкім пашыральнікам -ln-, як і ў назве літоўскага возера Asalnai (As-, -ln-)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981.- С. 48.].'' Няма там гаворкі ні пра Нямыльню, ні пра пашыральнік -ln-. Далей ідуць іншыя ўласныя даследванні. У прыватнасці, у гэтых фантазіях ёсць спасылка і на "Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья". Дык вось, Нямыльня там згадваецца на с. 218 у раздзеле "Славянские названия". * [[Сермеж]] ''Найбліжэйшы гідранімічны аналаг — літоўская рачная назва Serma(s), што лічыцца вельмі архаічнай. Да індаеўрапейскага *sermo- «рака, плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 909—910.] Таксама рачная назва на прыпяцкім правабярэжжы Цэрэм / Сарэмскі, адпачатная форма якой таксама балцкае *Serm-[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 593—594.]. Корань пашыраны такім самым пашыральнікам, як у назве літоўскай падвіленскай ракі Nemėža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 227.]'' Ва ўсіх гэтых крыніцах назва Сермеж не згадваецца. * [[Піктуша]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Звязана з літоўскім piktas "злы; моцны, вялікі". Належыць да шэрагу "злых" гідронімаў, тыпу Pikt-ežeris, Pikt-upė (piktas "злы; моцны", ežeras "возера", upė "рака")[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 258.].'' Піктушы тут няма. * [[Вір (возера)]] [[Чорны Вір]] [[Вір (рака)]] ''Водныя назвы Вір (найменей некаторыя з іх), магчыма, перакладаюць папярэднія балцкія гідронімы тыпу назвы правага дзесенскага прытока (ніжэй Чарнігава) Верапета (руск.: Верепето, Верепета)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейне. С.-Петербург, 1913. С. 211.]'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс назваў рэк у басейне Дняпра, пра паходжанне гэтах назваў у яго не сказана ані слова. ''ад літоўскага verpetas «вір; крыніца», verpti «моцна цячы; віраваць»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 179.].'' Назва Вір тут не згадваецца. * [[Рэпалава]] ''Вядомы літоўскі антрапонім Rėpalis, ён звязаны з літоўскім rėpti "хапаць, грабастаць"[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 598.].'' Рэпалава там не прыгадваецца, ёсць толькі прозвішча Repalis і дарэчы тлумачыцца зусім па-іншаму. * [[Ведрыч (рака)]] ''У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-, якая звязаная з лат. ūdens, пруск. (w)undan, літ. vanduo «вада», яцвяжскім *udā «вада; рака».'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Ведрыч там не прыгадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (> Wadangen), пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]'' Фантазіі. Тапароў супастаўляе Ведрыч толькі з назвамі Ведзерка, Ведра і Ведрыца (ад асновы *veder-), іншыя ж назвы ён тлумачыць па-іншаму. ''У назве Ведрыч корань Ved- пашыраны з дапамогай пашыральніка -r-. Ён шырока прысутны ў літоўскім слова- і назваўтварэнні: kupti «уздымацца» — kupra «горб», liepa «ліпа» — Lieporas «Ліпавы (ручай)»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 298—309.].'' Тут Ведрычы няма. Дарэчы, гэты том выбраных твораў Скарджуса мае назву "Lietuvių kalbos žodžių daryba", г. зн. "Словаўтварэнне літоўскай мовы". Тапанімія Беларусі там не разглядаецца ў прынцыпе, кніга зусім не пра гэта. Таму спасылкі на Скарджуса тут з'яўляюцца падманам. * [[Крэва]] ''Найверагодней тапонім «Крэва» ўтварыўся ад рачной назвы тыпу літоўскага гідроніма Krevė (рака на поўначы ад літоўскіх Кейданаў)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 165.]. Такую назву магла мець крэўская рэчка, цяпер вядомая як «Крэўлянка».'' Назвы мястэчка Крэва там няма. * [[Судабле]] [[Судабоўка]] ''Рачная назва балцкага паходжання, ад першапачатковага *Судаба. Корань Sud- як у літоўскіх гідронімах Sudarvė, Sudota, Sūduonia, якія звязваюцца з літоўскім sūduva "твань у балоце"[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 318-319.].'' Судабле і Судабоўкі ў Ванагаса няма. ''Пашыральнік -b- як у назве рэчкі Налібаўкі (< *Наліба, Nal-ib-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' Насамрэч гаворка ў крыніцы ідзе аб словаўтваральных суфіксах літоўскай мовы, ніякіх гідронімаў там няма. * [[Каспля]] ''Першая аснова Кас- з цягам часу зведала эвалюцыю ад *Kŭs- праз *Къс-. Яна звязаная з прускім kusis, літоўскім kusulas «камар». Гэтая аснова таксама ў назвах ракі Касня (прыток волжскай Вазузы) на Смаленшчыне на ўсходзе ад Касплі, сожскай ракі Касінка (каля Касінкі — рэчка з назвай-перакладам «Камароўка»)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 190.].'' Насамрэч, рака Каспля ў гэтай кнізе сустракаецца толькі на с. 237 і там няма ані слова пра значэнне асновы ў гэтай назве. ''Прамы літоўскі гідранімічны адпаведнік — рачная назва Kus-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 175.].'' А тут увогуле Каспля не згадваецца. * [[Дубасна]] ''Корань Dub- ад літоўскага dubti «ўгінацца», duburys «рачны вір (паглыбленае, „увагнутае“ месца)». З ім літоўскія гідронімы тыпу Dubė, Dubis, Dubija, Dubinga, Dubysa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 93.]. Корань пашыраны гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў назвах задзвінскага возера Мядзесна, дзвінскай ракі Лужасна, дняпроўскіх рэк Опісна (< *Apesna), Нерасна, Турасна[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]. Гэты пашыральнік прысутны і ў літоўскім назва- і словаўтварэнні: upė «рака» — upėsnis «рачулка; месца, дзе цекла рэчка або дзе рэчка ўцякае ў возера»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 291—292.].'' Нідзе з пералічаных крыніц назва ракі Дубасна не прыгадваецца. * [[Налібакі]] [[Налібаўка]] [[Налібоцкая пушча]] ''Звязаная з балцкім гідранімічным коранем Nal-, ад якога назва літоўскага возера Nalija, балота Nal-raistis, балцкай назвай з-пад Ноўгарада *Nolia / Nolė. Далей да індаеўрапейскага *(s)na- «цячы», пашыранага пашыральнікам -l-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 223.].'' Налібак, Налібаўкі, Налібоцкай пушчы ў крыніцы няма. ''Корань Nal- пашыраны пашыральнікам -b-, які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' У кнізе проста гаворыцца пра суфікс -yba і падобныя ў літоўскім словаўтварэнні, пералічаных вышэй тапонімаў там няма. * [[Вацлаў Пануцэвіч]] ''Папуцэвіч — ад балцка-літоўскага аднаасноўнага антрапоніма (колішняга імя) «Папуціс», які даў і сучаснае літоўскае прозвішча Paputis. У ім антрапанімічны суфікс -ut- і корань Pap-, які і ў іншых літоўскіх антрапонімах Papas, Papeika, Papelis, Papšys. Корань звязваецца з літоўскім papas «грудзі; смочка; покаўка, пупышка (на дрэве)»[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 391.]'' Papas, Papeika, Papelis, Papšys у крыніцы ёсць, а Папуцэвіча, Папуціса і Paputis няма. ''з латышскім pāpa, pāpis, pāpulis «покаўка, пупышка». Тыпалагічная паралель — прозвішчы «Цыца», «Цыцка»[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўнай лексікі. Мінск, 1989. С. 441.].'' У Бірылы з пералічанага ёсць толькі Цыца і Цыцка. * [[Убарць]] ''Назва Убарць балцкага паходжання. У аснове назвы Убарць — корань ub-, які таксама ў назве ракі Убедзь (правы прыток Дзясны паміж Чарнігавам і Ноўгарадам-Северскім)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 206.].'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк дняпрўскага басейна, дзе ані слова пра іх паходжанне, пра тое, дзе які корань і г. д. ''Корань ub- у назве Убарць пашыраны з дапамогай пашыральніка -rt-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні (kabti «віснуць» — kabartai «звіслая „бародка“ пад дзюбай пеўня») і ў балцкай гідраніміі: возера Тумерта на Верхнім Падзвінні, рака Уперта на Павоччы, літоўская рака Gomerta[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 119.].'' Адзінае што ёсць у Ванагаса з усяго пералічанага - гэта гідронім Gomerta. Дарэчы там напісана, што ў ім суфікс -erta, а не -rt-. Усё астатняе - прыдумана. ''Ад кораня ab- пайшлі балцкія гідронімы Abista, Абеста, Абстэрна, Обаль, Аболе[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.].'' Насамрэч, на с. 175 у Тапарова напісана, што ў назвах Обаль, Аболе корань *абъл-/*объл-, які ён параўноўвае з літ. obuolys, лтш. abols "яблыка", Абстэрна там увогуле няма. А ў Ванагаса не згадваюцца Абстэрна, Обаль, Аболе. * [[Обаль (рака)]] [[Абалянка (рака)]] [[Аболе]] [[Обаль (возера)]] [[Обалінец]] ''Корань Ab- такі самы, як у латышскіх гідронімах тыпу Abula, Abuls, Abava[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 534—535.]'' Назвы Abava там няма і Буга нічога на піша аб тым, што ў гэтых назвах менавіта корань Ab-, а не нейкі іншы (напрыклад abal). ''у назве ракі Абельна на Верхнім Павоччы. Ад індаеўрапейскага ab-, якім пазначаліся рачныя, цякучыя воды[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 41.].'' А ў Краэ наогул не прыгадваюцца Обаль, Абалянка, Аболе, Обалінец, Абельна. Далей ідзе ўласнае даследванне пра разнастайныя гідронімы. * [[Аткыльня]] ''Першапачатковая форма захавалася ў назве возера Акельня'' Няма крыніцы. ''Корань Ak- звязаны з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' У рэчаіснасці ж, у крыніцы напісана, што назва Аткільня магчыма з балт. at- + kil- "поднимать(ся), происходить". * [[Мокіш]] ''Звязана з літоўскім mokšė «мокрае, вільготнае месца» (ад mokas «густая гразь» з дапамогай пашыральніка -š-)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 315—316.]'' Адзінае што там ёсць - гэта тое, што ў слове mokšė суфікс -š-, пра назву Мокіш ні слова. ''makašyti «брысці па гразі», далей да літоўскага makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскага makņa «балаціна, балоцістае месца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Таксама гідроніма Мокіш няма. Дарэчы няма там і слова makašyti у якасці тлумачэння літоўскіх гідронімаў. * [[Чарэйскае возера]] [[Чаросава (возера)]] ''Назва балцкага паходжання. З шэрагу азёрных назваў Чэрас (каля Мёраў), Чаросава (каля Лепеля), Чэраскія (група азёраў у вярхах ракі Таропы), сюды ж і назвы прыпяцкай ракі Чарэса, дзесенскай ракі Чарэска[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 212.]. Корань Ker- (> Чер-) ад літоўскага keroti «расці, разрастацца» (прыставачнае už-keroti «зарастаць, абрастаць»). Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы *Kerėsa (> Kerės-upis), Kerotis, Kerūlė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Ні там, ні там Чарэйскае і Чаросава возера не згадваецца. Далей таксама ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем розных назваў. * [[Ненач]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Nota, Notė, Notija, Notera[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 231—232.], пруская *Nātangā (ад гэтага гідроніма назва прускага племя натангаў).'' Ненач там не згадваецца. ''Гэтыя назвы ад захаванага ў гідраніміі балцкага *nātā «цячэнне», якое з дапамогай пашыральніка -t- ад індаеўрапейскага *(s)na- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 971—972.].'' А тут няма ані пералічаных вышэй гідронімаў, ані балцкага *nātā. * [[Белагаловае]] ''Першая аснова гэтай назвы — літоўскае balas, baltas «белы» (яно ж і ў балцкай назве ракі Балы на прыпяцкім правабярэжжы[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 497, 594.]).'' Трубачоў гэта пісаў пра гідронім Балы, а не Белагаловае. ''Другая аснова ад літоўскага galva «галава; перад, верх»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.].'' Тапароў пісаў пра раку Бологоловка ў басейне ракі Сож, а не пра возера Белагаловае. * [[Веліж]] ''Назва Веліж (Вялі́ж) паходзіць ад назвы рэчкі Вялі́жкі, ля ўпадзення якой у Дзвіну паселішча знаходзіцца.'' Няма крыніцы. ''Першапачатковая форма гэтага гідроніма — Вялі́жа. На гэта паказвае назва ракі Буліжа, што цячэ недалёка ад Вяліжы (прыток дзвінскай ракі Касплі, што ў Дзвіну ўцякае ніжэй за ўпадзенне Вяліжы). У абодвух гэтых гідронімаў карані пашыраныя пашыральнікам тыпу -iž-, як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabižis, Gumyža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, утвараючы вытворныя формы (varlė «жаба» — varlėža «жабка»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Гідранімічны корань Vel- на Верхнім Падзвінні таксама ў балцкіх назвах возера Веліста, ракі Веляса (Vel- + -st-, -s-). Балцкія гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія Veliuona, Velionė, Vel-upys, Vėlys, латышскія Vel-upīte, Vellezers[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 370.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах Веліж, Вяліжа ці Буліжа не згадваюцца. Суцэльная адсябяціна. * [[Гавязнянка]] ''Корань такі ж, як і ў балцкіх назвах нёманскіх рэк Гаўя, Гуя, ад індаеўрапейскага *gēu- / gū- «гнуць, крывіць». Ад яго таксама літоўскае gau-r-as «волас», gu-r-as «вяршыня пагорка», gu-g-a «пагорак; гузак; горб»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 393—398.].'' Няма ў крыніцы нічога падобнага. ''Корань пашыраны балцкім пашыральнікам -zn-, які таксама ў назвах «лісіных» рэк Лапузна (прыток дзесенскай Наўлі), Лопазна (прыток сожскай Іпуці), ад літоўскага lapė «ліса»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 192, 194.].'' Хлусня, няма там ні Гавязнянкі, ні разважанняў пра тое, які пашыральнік і корань у назвах Лапузна і Лопазна ("форма балт. первоисточника неясна"). * [[Сянно]] [[Сянна (рака)]] [[Сянно (возера)]] [[Жыварэзка]] ''Назва Сянна паходзіць ад аднайменнага возера, на якім паселішча паўстала. Гідронім Сянно балцкага паходжання, ад кораня Sain-[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 47.]. Звязана з літоўскім at-sainus «павольны, неахайны, лянівы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 293—294.]. Далей да аднаго са значэнняў індаеўрапейскага *sei- : si- «слабець; вялы, слабы, лянівы; апускацца, пагружацца» (> «ціхі, спакойны»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 890—891.].'' У ніводнай з пералічаных кніг назва Сянно (Сянна) не сустракаецца. ** {{N}} цалкам выдаліў як безкрынічнае ва ўсіх названых артыкулах. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 09:07, 15 мая 2025 (+03) * [[Усвейка]] [[Усвяты]] [[Ушача]] [[Ушачы]] [[Усвяча]] [[Уша (прыток Віліі)]] [[Уша (прыток Бярэзіны)]] [[Уша (прыток Нёмана)]] ''Гэты корань звязваюць з індаеўрапейскім *aus- / *us- «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае aušra «зара», apy-ūšris «час перад світанкам», латышскае *Ūss (балцкае боства зары)[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 282—283.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 86—87.].'' У гэтых крыніцах пералічаныя тапонімы не згадваюцца. * [[Усяжа (рака)]] Тое ж самае. Далей: ''У назве Усяжа корань Us- пашыраны балцкім пашыральнікам -ing-, як у назве Аражня / Аряжня (< Ar-ing-in-)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' На самой справе, адзінае, што напісана ў крыніцы, так гэта тое, што назву Аражня можна параўнаць з ст.-пруск. Aryngine. Пра пашыральнік -ing- і Усяжу - выдумка. * [[Арыжня (рака)]] ''Назва старабалцкага паходжання. Адпачатная форма была блізкая да прускай азёрнай назвы Aryngine (Ar-, -ng-, -n-), потым дала форму тыпу «Аряжня»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' Пра падзеленне назвы на састаўныя часткі Ar-, -ng-, -n- там няма. ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' У крыніцы няма ні Арыжні, ні балцкага *ar-. ''Ён таксама ў літоўскім гідроніме Arina, латышскім Aruona[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 47.].'' Тут таксама няма Арыжні. Дарэчы, Ванагас не называе гэты корань балцкім, а разглядае яго як агульнаіндаеўрапейскі. * [[Рапуса]] ''У назве Рапусы вылучаецца балцкі гідранімічны пашыральнік -usa, як у назвах дзесенскай ракі Нярусы, прускай ракі Narussa[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няруса і Narussa там ёсць, Рапусы няма. * [[Мядзесна]] ''Найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis «дрэва», medė «гай», ад балцкага *medja(n) «лес». Далей да індаеўрапейскага *medhi̯os- «сярэдні, сярэдзінны» — лес разумеўся як тое, што знаходзіцца паміж паселішчамі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 706—707.].'' Назвы Мядзесна і ўвогуле разважанняў, што "найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis...", там няма. ''Корань Med- пашыраны ў назве Мядзесна балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў дзвінскім гідроніме Лужасна недалёка ад Мядзесны, у дняпроўскіх балцкіх гідронімах Апісна, Нерасна, Турасна і інш.[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]'' На самай справе, гідронім Мядзесна ў гэтай кнізе прыгадваецца толькі на с. 225, дзе гаворыцца, што ён мае фінскае паходжанне. * [[Сярвайка]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова Serv- таксама ў балцкай назве рэчкі Сэрвач (прыток Віліі), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.].'' Ні там, ні там Сярвайка, Сэрвач не сустракаюцца. * [[Свіліца]] [[Падсвілле]] [[Свольна (рака)]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія гідронімы Svilė, Svyla, назва ракі Свілка на Падзвінні (каля Лынтупаў). Роднасны корань у гідронімах Svalė, Svalia, Svolis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.], у прускім тапоніме Swolow, балцкіх назвах рэк Своланка на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 307.]. Звязана з літоўскім svilti «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада». Далей да індаеўрапейскага *sṷel- «тлець, гарэць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1045.].'' Нідзе з паказаных крыніц Свіліца, Падсвілле, Свольна не згадваюцца. * [[Жлобін]] ''Назва Жлобін балцкага паходжання — найімаверней гідранімічнага (адпаведная водная назва да сёння не захавалася). Назоўны адпаведнік на тэрыторыі цяперашняй Беларусі — возера Жлобін каля Баранавічаў (цяпер у складзе горада).'' Няма крыніцы. ''Гідранімічныя аналагі — літоўскае Globys (рака), прускае Globe (возера). Яны звязаныя з літоўскім globti «ахопліваць, ахінаць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.]. Далей да індаеўрапейскага *gleb(h)- «сціскаць» (ад карацейшага *gel- «сціскаць; акруглы»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 357, 359—360.].'' У гэтых крыніцах Жлобін не сустракаецца. ''Назва Жлобін з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія назвы рэк тыпу Горадзен (> Гараднічанка), Гамея (> Гамяюк), якія ўзыходзяць да каранёў *gher(d)- «ахопліваць; агароджваць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' А тут не сустракаюцца Горадзен (Гараднічанка), Гамея (Гамяюк). ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Глоба, Глобус, Жлоба, Жлобіч[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 111, 146.], якія могуць быць варыянтамі кораня *glob-.'' Таксама Жлобіна няма. Суцэльнае арыгінальнае даследванне. * [[Барысаў]] ''На думку Ткачова, гэта сведчыць, што назва Барысава — не адыменная, а паходзіць ад ракі Барысы.'' Няма крыніцы. ''Калі рачная назва Барыса існавала, то яна балцкага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Балцкі гідранімічны пашыральнік -is- у гідронімах тыпу Dubysà, Lavysà, у тапоніме Kilbisai[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T.1. Vilnius, 1996. С. 313—314.]. Адпачатная балцкая форма мусіла быць тыпу Barysà. Корань Bar- у літоўскіх рачных назвах Barys, Bar-upė, якія лічацца вельмі старажытнымі. Той жа корань, з пашыральнікам -t-, і ў літоўскіх гідронімах тыпу Bartuva, у назве прускай ракі *Barta (ад яе мела пайсці назва зямлі прускага народу бартаў), у якіх аснову Bar-t- звязваюць з індаеўрапейскім *bher- «булькатаць; імкліва рухацца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 58, 59.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 71—72.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 132—133.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах горад Барысаў ці меркаваная рэчка Барыса не згадваюцца. Дарэчы, Ванагас пра гідронімы Barys, Bar-upė піша, што іх паходжанне незразумелае і для іх вытлумачэння выкарыстоўвае старажытнарускае, украінскае і ілірыйскае словы. * [[Дрывяты]] ''У назве *Druvintas (> Дрывяты) корань Druv- пашыраны пашыральнікам -nt-, як і ў назве возера Вісяты (ад формы тыпу літоўскай азёрнай назвы Viešintas)[K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. С. 546.].'' Вісяты там ёсць, а вось Дрывят і разважанняў пра пашыральнік у назве Вісяты няма. * [[Нешчарда (возера)]] [[Нешчарда (рака)]] ''Назва Нешчарда — балцкага паходжання. Назву складаюць прыстаўка Ne- і корань skard-. З дапамогай прыстаўкі Ne- аформленыя назвы задзвінскіх азёраў Нявежа, Няклея, Нядружна і інш. Яна ж у літоўскіх гідронімах тыпу Nestrėvis «Нецякучае (возера)» (ад strėvus «плыткі, цякучы»)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 229.]. Корань skard- у літоўскіх гідронімах тыпу Skardis, Skardžius, Skardelis, Skard-upis. Ад літоўскага skardis «круты схіл, бераг», skardyti «адсякаць, адразаць, аддзіраць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 301.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)ker-d-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 940—941.].'' Суцэльныя фантазіі, ва ўсіх крыніцах назва Нешчарда адсутнічае. * [[Лавоша (рака)]] ''Назва Лавоша балцкага паходжання. Гідранімічны корань Lav- таксама ў літоўскай рачной назве Lavysa (рака, з якой выцякае возера Lavysas), якая далей звязаная з гідронімамі Lūvas, Lojis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182, 184.].'' Лавошы тут няма. Дарэчы Ванагас піша, што паходжанне кораня ў назве Lavysa незразумелае і для ягонага тлумачэння прыводзіць славенскае lava, нямецкія, грэцкія і іншыя словы. ''Ад індаеўрапейскага *lou- са значэннем «умываць, мыць, купаць» (> «ліцца», «жолаб, роў»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 692.]. У назве Лавоша корань Lav- пашыраны пашыральнікам -š- (> -oš-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, а таксама прысутны ў гідронімах Nalošas, Gailėšis, Lapišius, Pelyša[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 316—318.].'' У гэтых крыніцах Лавоша таксама адсутнічае. * [[Чавусы]] ''Згодна з антрапанімічнай версіяй, назва «Чаусы» звязаная з зафіксаванымі на Верхнім Падняпроўі прозвішчамі Чаус, Чаусаў. Тая ж будова і ў падняпроўскіх прозвішчах Браусаў, Брэусаў, Леус, Паус, Рэус. У беларускай антрапаніміі такія прозвішчы пакідаюцца без вытлумачэння[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 62, 249, 304, 358, 441.].'' Па-першае, Бірыла нічога не пісаў пра паходжанне назвы города Чавусы, ягоная кніга прысвечаная прозвішчам, а не тапонімам. Па-другое, у Бірылы зусім няма ніякіх разважанняў пра нейкую быццам агульную будову пералічаных вышэй прозвішчаў. Па-трэцяе, на с. 444 ён звязвае прозвішча Чавус з рэг. чавус, чаус "чыгун", тур. чавуш "сяржант, унтэр-афіцэр". ''Паўночнасмаленскі тапонім Чаусава, аднак, гідранімічнага паходжання, стаіць на рацэ Чэусаўка. Той жа корань Чэус- у назвах малых ручаін Чэусен (у вярхоўях ракі Угры), Чэусаўская (прыток ракі Клядзейкі каля Серпухава). У гэтых гідронімах корань Čaus- / Čeus- (можа быць з балцкім пашыральнікам -in-) суадносіцца з балцкімі гідронімамі літ. Čiauša, лат. Čauša (ад *Kiauša). Яны звязаныя з літоўскім kiaušinti «павольна ісці», kiausti «знікаць, спыняцца ў росце» і пазначалі павольную плынь[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 293—294.]'' У крыніцы гаворка ідзе пра гідронімы Чеусен і Чеусовская ў Павоччы, пра горад Чавусы ці Чаусава ані слова. ''далей да індаеўрапейскага *(s)keu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 951—953.].'' Чавусаў і тут таксама няма. * [[Чэрыкаў]] ''Корань Чэр- таксама ў такіх прозвішчах з усходу Беларусі тыпу Чэ́ранда, Чэ́расеў, Чэ́рачэнь. Этымалогія гэтага кораня ў беларускай антрапаніміі недастаткова прасветленая[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 457.].'' З усяго пералічанага ў Бірылы згадваецца толькі прозвішча Чэранда, без указання які ў ім корань. Астатніх прозвішчаў і назвы горада Чэрыкаў там няма. ''Той жа корань у балцкіх азёрных назвах Чэрас (каля Мёраў і ў вярхах ракі Таропы), ад кораня Ker-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Зноў хлусня, няма там згадкі ні пра Чэрыкаў, ні пра Чэрас. * [[Францішак Кушаль]] ''Прозвішча Кушаль балцкага паходжання, звязана з літоўскім kušlys «сляпец» (хто падслепаваты). Ад яго літоўскі антрапонім Kušlys[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.]'' У гэтым слоўніку літоўскіх прозвішчаў згадваецца толькі літоўскае прозвішча Kušlys, беларускага Кушаль - няма. ''тапонімы Кушляны, Кушлі, Кушлікі. Аснова Kušl- сустракаецца ў літоўскай антрапа- і тапаніміі[В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1984. С. 361.].'' А тут ёсць толькі тапонімы Кушлікі і Кушлi без дакладнага вытлумачэння, прозвішча Кушаль таксама няма. * [[Скупа]] ''Корань Skup- звязаны з літоўскім skupstas «куст», латышскім skupsna, skupšķis «малы лясок» (skup- + -st-, -sn-, -šķ-). Далей да індаеўрапейскага *(s)keup- «гронка, чуб, пук»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 956.].'' Хлусня, і блізка нічога падобнага там няма, акрамя існавання індаеўрапейскага *(s)keup. * [[Вялікая Восмата]] ''Корань Asm- у балцкіх рачных назвах, што вар’іруюцца як Осма / Восма / Восьма, на Верхнім Падняпроўі і Верхнім Павоччы. Іх адпачатная форма аднаўляецца як *Asma[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 181, 200.][Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 301—302.][В. Н. Топоров. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. Москва, 1972. С. 255.]. Аснова Asm- з’яўляецца дыялектным варыянтам асновы Ašm- (як Asv- i Ašv- у гідронімах Asveja і Ašva, Ašvija, ад літоўскага ašva «кабыла»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 50.]). Асновы Akm- і Ašm- паходзяць ад варыянтаў індаеўрапейскага *ak- / *ak'- «востры». Ад першага ў літоўскай мове akmen- «камень», ад другога — ašmen- «вастрыё» і (на перыферыі мовы) ašmen- «камень»[Топоров В. Н. Две заметки из области балтийской топонимии (этимологический аспект) [1959] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т.4. Кн. 2. М., 2010. С. 74—77.]. У назве Асмата корань Asm- пашыраны з дапамогай -at-. Той жа пашыральнік у назвах рэчак Гардата, Аката (> Акатаўка, прыток Гардаты) на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.], у літоўскіх гідронімах тыпу Amata, Žlagatas, Kamatis. Ён шырока выкарыстоўваўся ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» — gyvata «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' У ніводнай з паказаных крыніц назва Восмата не сустракаецца. * [[Макоўза]] ''Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Makys (возера), *Makia (рака), Mak-a-raistis (балота), латышскае Maka, назва дняпроўскай ракі Маконя (прыток бярэзінскай Ушы).'' Крыніцы няма. ''Гідранімічны корань Mak- звязаны з літоўскім makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскім makņa «балаціна, балоцістае месца»[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.]. Рэдкі пашыральнік -auz- таксама ў літоўскім мікратапоніме (назва балаціны) Ramaũzė (< Ramaũza «Рамоўза», ад ramus «спакойны»)[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 272.].'' Назва Макоўза ў Ванагаса не сустракаецца. Няма тут і разваг аб тым, які суфікс у назве Ramaũzė. * [[Супрасль]] ''Назва паселішча паходзіць ад рачной назвы балцка-яцвяжскага паходжання. Адпачатна ўяўляла сабой злучэнне кораня Spran(d)- і пашыральніка -sl-[ P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 163—164.].'' У крыніцы ёсць толькі пра суфікс -sla- ў літоўскіх словах, усё астатняе - прыдумана. ''Гэты ж пашыральнік ёсць і ў назве ракі Нерасль, што таксама ўпадае ў Нараў. Корань Spran(d)- звязаны з літоўскім spręsti (spren(d)sti) «уціскаць; выцягваць; крочыць вялікімі крокамі», sprandyti «цягнуць, расцягваць».'' Няма крыніцы. * [[Нясвіж]] ''Назва Нясвіж гідранімічнага паходжання, ад назвы не лакалізаванай на сёння ракі *Нясвіжа.'' Няма крыніцы. ''Тапонім утварыўся так жа сама, як ад назвы дзвінскага прытока ракі Вяліжы (> Вяліжка) утварылася назва горада Веліж.'' Няма крыніцы. ''Корань *Nes-ṷ- (варыянт старой ṷ-асновы ад кораня *Nes-) у назвах *Нясвяча (> Нясвячка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 150.], ад *Nes-v-int-a, злучае Сяргееўскае возера з ракой Пціч) і *Несва (> Несвіца[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 160.], прыток Брагінкі, у міжрэччы Дняпра і Прыпяці перад самымі іх сутокамі).'' Маштакоў у прынцыпе не пісаў зусім нічога пра паходжанне ніякіх гідронімаў, пра іх карані і т. п., ягоная праца - гэта проста спіс назваў рэк і болей нічога! ''Корань *Nes- таксама ў назвах Неса[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.] (у басейне дзесенскай ракі Нярусы), *Несла (< *Nes-l-, тры прыпяцкія ракі, адна верхнедняпроўская), *Нясета (< *Nes-et-, прытокі дняпроўскай Бярэзіны і прыпяцкай Пцічы)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198—199.]. Меркаваная нясвіжская рака мусіла знаходзіцца зусім паблізу пціцка-прыпяцкага агмяня рэк з назвамі ад кораня *Nes- (тры пціцкія, тры прыпяцкія), працягваючы яго на нёманскія вярхі. Пашыральнік тыпу -iž- як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabìžis, Gumýža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.], у назве дзвінскай ракі Буліжа (цячэ побач з Вяліжай)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні для вытворных формаў (varlė «жаба» — varlėža «жабка, жабуля»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Імаверны фанетычны варыянт таго ж кораня *Nas- у назвах літоўскай ракі Nas-upis[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 224.], ракі Насва (у басейне Ловаці, на поўначы старабалцкай тэрыторыі)[Р. А. Агеева. Гидронимия Русского Северо-Запада как источник культурно-исторической информации. Москва, 2004. С. 193.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах пра Нясвіж ці нейкую меркаваную нясвіжскую рэчку няма ані слова. Усё прыцягнута да Нясвіжа за вушы. (а ў Тапарова таксама няма Буліжы). * [[Віхолка (сяло)]] ''Корань Віх- такі ж, што і ў назве Віхра. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай», далей да індаеўрапейскага кораня *ṷeis- / ṷis- «цячы», ад якога таксама назва Вісла (< *ṷeis-tlā)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1134.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 50-51.]. Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Нідзе там назва Віхолка не сустракаецца. А ў Покарнага і Краэ апрача гэтага не сустракаецца і viešmuo. * [[Ловаць]] ''Назва Ловаць балцкага паходжання. Корань Lov- звязаны з літоўскім lovys «рэчышча ракі; пратока, роў»[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 59-60.]'' Тапароў там не такі катэгарычны, гэта толькі адна з прапанаваных гіпотэз: объяснение из финноязычных диалектов кажется предпочтительным.. некоторая возможность объяснения из балт. или через него остается... ''далей да індаеўрапейскага *leu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 681—682.].'' А ў Покарнага ні Ловаці, ні lovys наогул няма. ''Поўны адпаведнік — назва ракі Ловаць на Верхнім Павоччы, пры тамтэйшым густым балцкім гідранімічным фоне. Таго ж кораня назва літоўскай ракі Loviai[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 196.]. Гідранімічны фармант -at- таксама ў такіх балцкіх гідронімах, як літ. Kamatė, Žlagatas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 144, 405.]. Ён шырока прысутны ў літоўскім назва-, імя- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» : gyvatas «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' Таксама ў ніводнай з гэтых крыніц назва Ловаць не сустракаецца. * [[Гарадзейка]] [[Гарадзея]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная форма — *Gardēja.'' Крыніцы няма. ''Канчатак -ейка часта прысутны на месцы ранейшага балцкага -ēja (як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань той жа, што і ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах назва Гарадзея (Гарадзейка) не згадваецца. ''Назвы Гарадзея, Горадзен з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія гідронімы тыпу Жлобін, Гамея (> Гамяюк), якія ўрэшце ўзыходзяць да каранёў *gleb(h)- «сціскаць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' Зноў хлусня. Насамрэч, у крыніцы напісана, што літоўскія гідронімы Glebas, Globys паходзяць ад літоўскага glebti, globti, што звязана з канфігурацыяй. Усё астатняе - выдумка. * [[Гродна]] [[Гараднічанка]] ''«Горадзен» — гідронім балцка-літоўскага паходжання. Такі ж корань таксама ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' У ніводнай з гэтых крыніц Гродна, Гараднічанка ці Горадзен не згадваюцца. * [[Дзікі Нікар]] ''Назва балцкага (магчыма, балцка-яцвяжскага) паходжання. Той жа корань у прускай рачной назве Nyc-ape (пруск. ape "рака").'' Крыніцы няма. ''Корань звязаны з латышскім nikns "злы", naiks "страшны, злы, люты; шпаркі, імклівы, моцны (пра хвалі)"[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97-98.]. Далей да індаеўрапейскага кораня *nēik- : *nīk- : *nik- "нападаць, накідвацца"[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 761.]. Той жа корань так жа сама пашыраны фармантам -r- і ў стараеўрапейскай рачной назве *Nikros (> Neckar). Яна вытлумачваецца як "магутная, злая, шпаркая (рака)"[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97.]. Гідранімічны фармант -(a)r- паказвае на вялікую даўніну гэтага гідроніма. Такі ж фармант і ў старабалцкай рачной назве Matará, якая лічыцца вельмі старажытнай[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 206-207.].'' Нідзе тут назва балота (Дзікі) Нікар не сустракаецца. * [[Дулебка]] ''Назва балцкага паходжання, звязаная з літоўскімі назвамі Dulbis (назва возера і яру), Dulbė (назва сажалкі і поля), з латышскімі назвамі Dulbju acs (назва балота), Dulbi (назва вёскі).'' Няма крыніцы. ''Гэтыя назвы адносяцца да мясцінаў, якія выгнутыя («выдзеўбаныя»), і звязаныя з літоўскім dulbti «дзяўбсці»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 95.]'' Дулебкі ў Ванагаса няма. ''а тое — ад індаеўрапейскага корня *dhelbh- "дзяўбсці", які таксама вядомы ў стараеўрапейскай гідраніміі[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 26-27.].'' А ў Краэ няма ні пералічаных вышэй гідронімаў, ні dulbti. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на Тапарова, дык вось у яго напісана, што назва менавіта гэтай ракі паходзіць ад славянскага этноніма дулебы (Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья, с. 218). * [[Сцвіга]] ''Назва імаверна балцкага паходжання. Тым ці іншым чынам (коранем і пашыральнікам або толькі пашыральнікам) можа быць роднасна літоўскаму гідроніму Šedvygà, у якім вылучаецца корань šedṷ- і пашыральнік -g-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 327—328.]. Той жа пашыральнік у гідронімах балцкага паходжання тыпу Няміга, Vedega[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. — С. 358.].'' Фантазіі, ні там, ні там у Ванагаса пра Сцвігу няма ані слова. * [[Маства]] ''Назва імаверна балцкага паходжання, корань Mast- таксама ў балцкіх гідронімах Mastis (возера), Mast-upis (рака), Masta-purvs (балота), якія звязваюць з лат. masts "тоня (месца, дзе ловяць рыбу)"[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 206.].'' Тое ж самае: не пісаў Ванагас зусім нічога пра Маству. * [[Няміга (рака)]] ''Аснова назвы звязаная з індаеўрапейскім коранем *nem- «гнуць; гнуцца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.]. Балцкі гідранімічны пашыральнік -g- таксама ў гідронімах Vedega, Удага[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 358.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 211.].'' У Покарнага і Ванагаса Няміга не згадваецца ўвогуле, а ў Тапарова на с. 198 гаворыцца, што назва ўтвораная як Ne-mig- і родасная назве Мигото, не пра які пашыральнік -g- у ёй ён не піша. * [[Гамяюк]] [[Гомель]] ''Рачная назва балцкага паходжання. Больш аўтэнтычны варыянт той, што засведчаны найраней, — «Гаме́йка».'' Няма крыніцы. ''Канчатак -ейка часта ўзнікаў на месцы ранейшага балцкага -ēja, як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja, але мог дадавацца і да бессуфіксальнай асновы[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань такі ж, што і ў літоўскіх гідронімах Gamė, Gamenta, Gamena, Gomerta. Ён звязаны з літоўскім gamalas «камяк», gomulti «камячыць» з семантыкай сціскання[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106, 119.][V. Urbutis. Liet. gomus, -i «norus, noringas, linkęs», la. gama «kas pernelyg daug valgo» ir kiti giminiški žodžiai // Baltistica, 1973, t. 9(2). С. 183—188.], далей да індаеўрапейскага *gem- «хапаць, сціскаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 368—369.].'' У ніводнай з крыніц не згадваецца ні Гомель, ні Гамяюк, ні Гамейка. * [[Лунін]] [[Лунінец]] ''Назвы Лунін, Лунінец трэба разглядаць у сувязі з рачной назвай Лунія (адзін з варыянтаў назвы прыпяцкай ракі Лань)[П.Л. Маштаковъ. Списокъ рѣкъ днѣпровскаго бассейна. Санкт-Петербургъ, 1913. С. 144.].'' Няма ў Маштакова такого сцверджання, і ўвогуле, ягоная кніга - гэта толькі спіс рэк басейна Дняпра, пра паходжання назваў рэк ці населеных пунктаў там няма ані слова. ''Форма "Лунія" звязаная з латышскім luns "твань", літоўскім liūnas "твань; покрыва моху над вадой у балоце або ля берага азёраў ці рэк, што зарастаюць". Далей да літоўскага liaunas "гнуткі, слабы" і значэння балотнай паверхні як няўстойлівай, гнуткай[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 194.][V. Urbutis. (rec.:) Этимология, 1968 // Baltistica. 1972. VIII (2). С. 208-209.]. Гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія рачныя і азёрныя назвы тыпу Liūnas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 194.].'' У Тапарова Лунія ёсць (праўда, у тлумачэнні тут даданая адсябяціна), а Лунін і Лунінец адсутнічаюць. А ў Урбуціса і Ванагаса няма ні Луніі, ні Луніна, ні Лунінца. * [[Паўазер’е (возера)]] ''Назва Палазер’е балцкага паходжання, утвораная з дзвюх асноў. Першая аснова Pal- звязаная з латышскім pali «паводка, затапленне вадой прылеглай да ракі мясцовасці», palas «забалочаны бераг возера», літоўскім palios «балаціна на месцы зарослага возера». Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскіх рэк Pala, Palėja, латышскай ракі Pala[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 241.]'' Паўазер’е ці Палазер’е ў Ванагаса не згадваецца. Далей працягваецца ўласнае даследванне. * [[Мінск]] ''З увагі на семантычную «непразрыстасць» назвы рэчкі Мена (Менка), прапаноўвалі шэраг версій, як яе вытлумачваць — з літоўскага menkas «малы, дробны» або menkė «(рыба) мянтуз; (рыба) траска»[Жучкевіч В. Адкуль імя твае, сталіца // Беларусь № 4, 1967. — С. 22.][Роспонд С. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. — М.: Наука, 1972. — С. 22.][Нерознак В. П. Названия древнерусских городов / Под. ред. Д. С. Лихачева. — М.: Наука, 1983. — С. 118.]'' Насамрэч, Роспанд тлумачыць назву ад і.-е *moi-n-//*mei-n- : *min- *mei- "праходзіць міма, ісці". Неразнак паўтарае гэтую версію, дадаўшы, што магчыма і іншае тлумачэнне: ад і.-е. *men- "малы", параўн. ст.-рус., ст.-слав. мьнии, праслав. *mьnjes- "меньшы", параўн. яшчэ літ. menkas "маленькі, дробны", лат. minus "меней". * [[Лучай (возера)]] ''Корань Lauk- звязаны са старалітоўскім laukas «светлы, зіхоткі». Выштурхнутае іншымі словамі, яно засталося ў выглядзе вузкаўжывальнага laukas «хто з белай плямай ці белай пысай (пра жывёлу); лысы». Амонім — літ. laukas «поле» (першапачаткова ў сэнсе светлага месца пасярод леса). Далей вядзе да індаеўрапейскага *leuk- «ззяць, свяціць», *leukos «святло, ззянне»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 183.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 687—689.].'' Назва возера Лучай ні там, ні там не сустракаецца. * [[Аўчоса]] ''Назва балцкага паходжання, пачатковая форма назвы — *Vilkesà (Вількеса́)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 181.].'' Насамрэч, гэта было напісана аб назве Волчас, а пра Аўчосу (Овчеса) гаворыцца на с. 199. ''Поўны гідранімічны адпаведнік — назва літоўскай рэчкі Vilkesà (на поўначы ад Вільні)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' Аўчоса тут адсутнічае. ''Значэнне гэтай назвы — «Ваўчыная (рака)», ад агульнабалцкага *vilkas, якое далей да індаеўрапейскага *u̯l̥ku̯os[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1179.].'' Тут адсутнічае Аўчоса ці якія яшчэ гідронімы. * [[Ваўкавыск]] [[Ваўкавыя]] ''Тапонім «Ваўкавыск» утварыўся ад назвы рэчкі Ваўкавыі, гідроніма балцка-яцвяжскага паходжання, што меў адпачатную форму *Vilkaujà (Вілкаўя) «Воўчая (рака)». Вядомы такі ж самы літоўскі гідронім Vilkauja, ад якога літоўскае мястэчка Вілкавішкіс — яго назва ўтвораная так жа сама, як і назва Ваўкавыска: Vilk-av- дало, з аднаго боку, гідронім Vilk-av-ja (> Vilkauja), а з другога — тут жа тапонім Vilk-av-išk-is[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' У Ванагаса гаворка ідзе пра гідронімы тыпу Vilka і падабныя на тэрыторыі Літвы, ні Ваўкавыск, ні Ваўкавыя ў яго не згадваюцца. ''ад vilkas «воўк» (Vilk-av-ja > Vilkauja)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 88.].'' Зноў няпраўда. Насамрэч там напісана толькі, што ў назве Vilkauja (Літва) суфікс -auja-, болей нічога. * [[Гайна (рака)]] ''Звязана з індаеўрапейскім *gei- «звіваць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 354—355.].'' Няпраўда, няма ў крыніцы ні Гайны, ні яшчэ якіх-небудзь тапонімаў. * [[Вядзета]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная балцкая форма *Vedetà. У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Назва Вядзета там не згадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (> Wadangen), падзвінская Водзьга, пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]. Назва Вядзета ўтвораная з дапамогай пашыральніка -et-, які добра вядомы ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (verpti «віраваць» — verpetas «вір»), з ім гідронімы тыпу Upeta, Nereta, Viešetė[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 338—341.]'' Таксама няма Вядзеты. * [[Індрубка]] ''Назва вёскі — балцка-літоўская, паходзіць ад назвы рэчкі Індрубкі (Індрупкі), на якой вёска знаходзіцца. Утвораная праз складанне дзвюх асноў: літ. indrė «трыснёг» i upė «рака». Найбліжэйшая аналогія — латвійскі тапонiм Indrupene (ад гідронімa Indrupe)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 130.].'' У крынiцы Індрубка не згадваецца. * [[Бася]] ''Корань Bas- у рачных назвах на Падняпроўі і Павоччы: Басенка, Басанка, Бастаўка, Босця (*Bas-t-)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 234.][Г. П. Смолицкая. Гидронимия бассейна Оки. Москва, 1976. С. 297.].'' Кнігі Маштакова і Смаліцкай - гэта проста спісы рэк басейнаў Дняпра і Акі адпаведна, пра паходжанне гэтых назваў там няма ані слова. ''Фанетычны варыянт таго ж кораня Bes- з тым жа значэннем у назве ракі Беседзь. Ад літоўскага besti «ўтыкаць, капаць», bastyti «тыкаць, утыкваць», прускага *bastun «утыкаць», з індаеўрапейскімі паралелямі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 113—114.].'' З усяго пералічанага ў дадзенай крыніцы згадваецца толькі слова besti і ягоныя паралелі ў іншых мовах, аб паходжанні якіх-небудзь тапонімаў, у тым ліку Бася і Беседзь, там ні слова. * [[Піна]] [[Пінск]] ''Звязана з літоўскім pinti «плесці (кош, плот, касу)», pynė «каса», прускім panto «путы». Далей да індаеўрапейскага *(s)pen- «сплятаць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 988.].'' Няма ў крыніцы ні Пінска, ні Піны, ні іншых гідронімаў. **{{N}} прыбраў тое да чаго прэтэнзіі, з Пінска наогул прыбраў усё, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад ракі. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:48, 14 мая 2025 (+03) * [[Дундаўшчына]] ''Назва Дундаўшчына, магчыма, звязаная з мясцовым дыялектным балтызмам дундар, дундаль «пярун» (у праклёнах «каб цябе дундар / дундаль свіснуў»)[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 157.].'' У кнізе апавядаецца толькі пра дундар, дундаль, пра Дундаўшчыну няма ні слова. * [[Дзевінскае]] ''Магчымае балцкае паходжанне назвы, у сувязі з літоўскім dievas «бог»[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 145.]'' Па-першае, гаворка ў кнізе дзе аб узгорках і гарадзішчах з назвай Дзявочая гара, а не аб возеры Дзевінскае. А па-другое, там гаворыцца, што можа быць, што некаторыя са згаданых узгоркаў першапачаткова мелі назвы, якія паходзяць ад балцкага dievas. * [[Сасва]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання, адпачатная форма *Sas(u)vā.'' Няма крыніцы. ''Корань Sas- таксама ў літоўскім гідроніме Sasna (на старой яцвяжскай тэрыторыі, каля літоўскага Марыямпале), у балцкіх гідронімах тыпу Сасна на Верхнім Павоччы і на Верхнім Падонні[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 291.][В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 319.][В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования. 1986. Москва, 1988. С. 168.]. Ад меркаванага прускага гідроніма *Sasna мела пайсці назва адной з прускіх земляў *Sasna (> Sassin, 1263 г.). Яна адбілася ў тапоніме Sassenpile (пазней ням. Haasenberg, цяпер польск. Zajączki[en])[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. С. 118.]. Звязваюць з пруска-яцвяжскім *sasnis «заяц». З індаеўрапейскіх аналагаў найбольш красамоўнае стараіндыйскае śaśáḥ (< šašas) «заяц». Першакрыніцай і для гэтай «заячай» лексікі, і для гідронімаў тыпу Sasna было індаеўрапейскае *ḱas-, *ḱasno- «шэры»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 533.]. Далей да значэння «няярка блішчэць», адсюль таксама літоўскае šašėlis, šešėlis «цень» і гідронімы тыпу Šeš-upė, Šešuva, Šašuola[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 818—819.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 326, 329.]. У назве Сасва корань Sas- пашыраны тым жа балцкім гідранімічным пашыральнікам, што і ў назве засведчанага пад 1516 г. гідроніма з-пад Ліды Ятѳа (< Ятва < яцв. *Jāt(u)vā)[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 126—156.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 286—289.]'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з пералічаных крыніц назва ракі Сасва нават не згадваецца. * [[Мазыр]] ''Назва антрапанімічнага, адыменнага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Як на ўсходзе цяперашняй Беларусі, так і ў суседняй Смаленшчыне корань Маз- дастаткова распаўсюджаны ў антрапаніміі.'' Няма крыніцы. ''Ён прысутны ў прозвішчах тыпу Мазыра, Мазікаў, Мазай, Мазала, Мазітаў (з пашыральнікамі -r-, -k-, -j-, -l-, -t-). Прозвішчы такога тыпу антрапаніміст М. Бірыла звязваў з мазаць (ад праслав. *mazati)[М.В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 266-268.]. Магчымая таксама сувязь з балцкай лексікай тыпу латышскага mazs, літоўскага mažas "малы", якія часам звязваюць з балцкім коранем са значэннем "мазаць" ("намазаны" > "стончаны" > "зменшаны" > "малы")[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 584.]." Арыгінальнае даследванне, горад Мазыр там не прыгадвацца. * [[Гудагай (вёска)]] ''Назва балцкага паходжання, паходзіць ад літоўскага складанага двухасноўнага gùdagojis. Другая частка — ад gojus «гай, пушча», першая — ад gudas[Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. С. 88—89.].'' На самай справе, там напісана, што назва паходзіць ад балцкага гуд (gudas) - беларус. Ніякага gudagojis, gojus, гай - там няма. * [[Скідзель]] [[Скідалька]] ''Гідронім балцкага (літоўскага ці яцвяжскага) паходжання. Найбліжэйшы аналаг — літоўская рачная назва Skidelė. Даследчык літоўскай гідраніміі А. Ванагас лакалізуе гэтую рэчку недалёка ад вытокаў ракі Котры, у якую Скідзель уцякае (не выключана, што маецца на ўвазе менавіта Скідзель, а не іншая рэчка). На ўсходзе ад вытокаў Котры ён жа пазначае мікратапонім (назва поля) Skidulys (каля Радуні). Аналаг гэтым назвам — літоўскі гідронім Skid-upys (у Цэнтральнай Літве, ля Кедайнея)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 303.]. Той жа фармант -el-, што і ў гідроніме Скідзель, таксама ў нёманскай рачной назве Zietela (Зецела) — у такой форме ў аўтахтонным літоўскім маўленні на Верхнім Панямонні засведчаная назва ракі Дзятлаўка. У сваю чаргу, назва Zietela ўтварылася ад назвы возера, якое засведчанае пад 1253 г. як «Зъято» (ад яцвяжскага *Zeitō). Фармант -el-, з дапамогай якога назва ракі ўтварылася ад назвы возера, часта выступае ў такой ролі ў балцкай гідраніміі[А. П. Непокупный. Лингвогеографические связи литовских и белорусских форм названий г. Дятлово и его окрестностей // Балто-славянские исследования. М., 1974. С. 153, 155.]. Гідранімічны корань Skid- звязаны з літоўскім skidyti, skisti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца», kidyti, kedyti, kedėti «абтрэпвацца, ірвацца». Далей да гнязда слоў ад сінанімічных каранёў *kēd- / *kēt-. Водныя назвы, утвораныя ад гэтых каранёў, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)k(h)ed- «расколваць, раскідаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 918—919.].'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з указанных вышэй крыніц назва горада Скідзель або ракі Скідалька не сустракаецца. * [[Шчыба]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання. Звязана з літоўскім skibti «абтрэпвацца; ірвацца». Семантыка такая ж, як і ў назве Скідзель, якая ад skidyti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца». Абедзве паходзяць ад аднаго індаеўрапейскага кораня *skēi- «адразаць, аддзяляць, распорваць» (> *skēi-b-, *skēi-d-)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 919—922.]. Водныя назвы, утвораныя ад каранёў з такой семантыкай, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.].'' Такое ж уласнае даследванне, няма ў прыведзеных крыніцах Шчыбы ці Скідзелі. ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Скіба, Скібар, Скібра (Skib-, -r-)[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 378.].'' І што, якое дачыненне беларускае прозвішча Скіба мае да ўсяго вышэй напісанага? * [[Арэса]] ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' Пра балцкае *ar- у крыніцы няма ані слова. Дарэчы, побач з Арэсай там згадваюцца гідронімы Arize ў паўднёвай Францыі і Arsia ў Істрыі. ''Назва Арэса значыць «Плыткая (рака)».'' Няма крыніцы. ** {{N}} выдаліў, апроч Тапарова-Трубачова, да якіх прэтэнзій няма. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:00, 14 мая 2025 (+03) * [[Слаўгарад]] ''Беларускі географ В. Жучкевіч спрабаваў развязаць гэтую праблему, звярнуўшы ўвагу на супольны пачатны элемент «Про-» у назвах Прапойска і ракі Проні, каля сутокаў якой з Сажом паселішча ўзнікла[Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Издательство Белорусского государственного университета, 1974. — 447 с. — 12 700 экз. С. 310.].'' Цытаваць трэба поўнасцю, а не вырываць з агульнага кантэкста патрэбныя сабе кавалкі. Жучкевіч пісаў (с. 310, 348), што назва Прапойск (Прупой, Прупошаск, Прапошаск) мае сувязь з назвай р. Проня, першапачатковай формай якой была Пропань (прарыў, праём). ''На думку Ул. Тапарова, назву Проні праз ранейшы варыянт «Прёна» трэба ўзводзіць да балцкага кораня Pir-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202—203.].'' Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-. Ён выводзіў назву Проня з *Пьрена (разам з назвамі Перанка, Перенка і т. п.) ці з *Piren- (Pirenai, Piron і т. п.). * [[Кобрын]] ''Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — рэчка з балцкай назвай Недра[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.].'' Кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк, пра паходжанне назваў там ані слова. ''Назва *Kobr-in- ад літоўскага kobrinti, kūbrinti «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся». Корань Kobr- таксама ў прускім тапоніме Kobrun (назва лесу ў прускай Натангіі, засведчаная пад 1354 годзе)[G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.].'' Насамрэч, у крыніцы толькі напісана, што назва прускага леса Kobrun паходзіць ад пр. kaaubri Dorn (калючка) + суф. un. Болей там нічога няма. * [[Вячаслаў Францавіч Кебіч]] ''Прозвішчы тыпу Кеба даследчык беларускай антрапаніміі М. Бірыла параўноўваў з літоўскім антрапонімам Кебас[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. — Мінск: Навука і тэхніка, 1969. — С. 198.].'' Інфармацыя няпоўная, бо яшчэ Бірыла параўноўваў гэтыя прозвішчы з укр. кеба "здольнасць, уменне" і кірг. кебе "худое ягня". ''У сучаснай літоўскай антрапаніміі вядомыя адыменныя прозвішчы тыпу Keba, Kebeikis, Kebelis з коранем Keb-. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. імя тыпу Keba або Kebas у форме імя па-бацьку: "Матеи Кебовичъ"[Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 г.. — Мінск, 2003. — 161 с.].'' Уласнае даследванне, прозвішча Кебіч там няма. * [[Вазуза]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Vaz- у літоўскіх (паміж Рокішкісам і Уцяной) назвах ракі Vazajà і возера Vazajis (з-пад яго рака выцякае)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 368.]. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць; рухацца»[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 390, 942.].'' Вазуза тут не згадваецца. * [[Смаленск]] ''Ул. Тапароў корань "Смол-" у гідронімах тыпу Смолка звязваў, следам за А. Трубачовым, з балцкім *kimal- "чмель" праз прамежкавую форму "Цмол-"[В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 317.].'' Тапароў і Трубачоў пісалі гэта канкрэтна пра гідронім Смолка, а не пра Смаленск, які безумоўна з'яўляецца больш значным аб'ектам, і калі б яны так лічылі адносна яго, то напісалі б гэта непасрэдна. Так Трубачоў вельмі падрабязна даследуе паходжанне назвы Смаленск у сваёй кнізе "В поисках единства", і там і блізка няма нічога таго, што напісана вышэй. * [[Ігаўка]] ''Вядомае літоўскае прозвішча Igilevičius, з якога аднаўляецца аднаасноўнае імя Igila з асновай Ig-, роднаснай аснове Eig-, што звязаная з літоўскім eiti "ісці"[В.Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1980. С. 27.].'' Нічога падобнага ў крыніцы няма, у тым ліку назвы Ігаўка. * [[Докшыцы]] ''Паходзіць ад антрапоніма тыпу літоўскага Dakšas, Dokšas, латышскага Dakša. Корань Dak-, які тут з антрапанімічным фармантам -š-, таксама ў антрапоніме Dakanis. Яны звязаныя з літоўскім dakyti, dakanoti «трапаць, растрэпваць; дзерці, раздзіраць»[Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 447—448, 510.].'' Хлусня, гаворка ў крыніцы ідзе пра літоўскія і латышскія прозвішчы, а не пра горад Докшыцы. Дарэчы, няма там і пра сувязь гэтых прозвішчаў з dakyti і пра формант -š-. Напрыклад гаворыцца, што прозвішча Doks можа быць звязанае з германскім doogs, taacks. ''Докшыцкую назву таксама звязвалі з прускімі тапонімамі Dexiten, Dechsen[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 326.].'' Зноў хлусня, хто звязваў? Гаворка ў крыніцы ідзе толькі пра Dexiten, Dechsen, а не пра Докшыцы. **{{N}} выдаліў усё безкрынічнае, што адзначана тут. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:30, 14 мая 2025 (+03) * [[Кушлі]] ''Назва Кушлі антрапанімічнага (адыменнага) імя. Паходзіць ад антрапоніма Kušlys, які ад літоўскага kušlys «сляпец» (хто падслепаваты)[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.].'' Гаворка ў кнізе (слоўнік літоўскіх прозвішчаў) ідзе толькі пра літоўскія прозвішчы Kušlys, Kušleika і г. д. Назвы вёскі Кушлі там і блізка няма. ''Вакол Пружанаў фіксуецца цэлы шэраг тапонімаў балцкага антрапанімічнага паходжання: Бакуны (двойчы), Барэйшава, Нарутавічы, Роўбіцк, Рэвейкі, Шакуны, Шалтунава (ад антрапонімаў тыпу Bakūnas, Bareiša, Naruta, Rauba, Reveika, Šakūnas, Šaltūnas[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 162, 195, 1140; Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 301, 581, 584, 882.]).'' Тое ж самае. * [[Дэвергі]] ''Назва паходзіць ад балцка-літоўскага імя тыпу De-vergas. У Літве вядомы гідронім Davarg-upis, з якога паўстае падобны антрапонім[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 82.].'' Хлусня. Па-першае, у Ванагаса не згадваецца вёска Дэвергі, а па-другое, ён параўноўвае гідронім Davarg-upis з прозвішчам Davalga. * [[Крычаў]] ''Крычаўская назва магла пайсці ад назвы рачулкі ці ручая, сожскага прытоку. На Падняпроўі, у наваколлі Чарнігава фіксавалася назва не лакалізаванай цяпер рэчкі Крычалка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 229.], з тым жа коранем «Крыч-» і ўтваральнікам -al- («Кры́чала»), які даследчык гідраніміі Ул. Тапароў лічыў уласцівым для балцкіх рачных назваў[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 163, 186.].'' Нейкія фантазіі з перакручанай логікай. Маштакоў абсалютова нічога не пісаў пра Крычаў, а Тапароў - пра Крычаў, корань "крыч" і рэчку Крычалку (якая да таго ж яшчэ і не мае да Крычава ніякага дачынення). Самае цікавае, што гэты ўдзельнік яшчэ і мае права дагледжваць старонкі. Гэта значыць, напісаў нейкую адсябяціну ці нават хлусню і сам жа гэта дагледзіў. І ўсё шыта-крыта. * Дзякуй. Затэгаем удзельніка @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], хоць бы для агульных каментароў, асабліва да таго, што крыніца пазначана, але ў ёй няма пацвярджэння напісанага. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:57, 12 мая 2025 (+03) :У выпадках узору Ратамкі, калі корань Rat- у крыніцы ёсць, а самой Ратамкі няма, то не абавязкова гэта праблема. Усіх прыкладаў ужывання можа і не быць. Добра было б, вядома, каб недзе Ратамка была яўна названа балцкім гідронімам. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 00:05, 13 мая 2025 (+03) ::Праглядзеў увесь спіс, большасць пытанняў якраз узору Ратамкі, што менавіта названы аб'ект не згаданы ў крыніцы. То-бок, калі гэта і ўласнае даследаванне, то яно палягае ў аднясенні кораня Rat- да балцкіх, што можа быць і так, і не практычна з аднолькавай імавернасцю. Магчыма, падбор аналогій/паралеляў таксама вымагаў бы крыніцы, а не самастойных высноў на гэты конт. Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:36, 13 мая 2025 (+03) :::Таксама лічу, што калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца. Але аўтар запраўды часцяком увогуле не ставіць ніякіх крыніц або піша пра нейкія паралельныя тапонімы ў артыкуле пра іншы тапонім. Лічу, што без крыніц — трэба адразу выдаляць. Аўтапацверджанне такіх правак таксама небяспечнае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:00, 13 мая 2025 (+03) ::А адкуль мы ведаем які тут корань (можа не Rat-, а Ra-, Ratam- ці яшчэ які) і з якой мовы ён паходзіць? Напрыклад, на Валыні ёсць пасёлак Ратна - корань таксама Рат-, але звязваюць яго со словам "раць". Наколькі я разумею, то па правілах Вікіпедыі, калі чалавек хоча дадаць інфармацыю, напрыклад, аб паходжанні назвы Ратамка, то ён павінен знайсці аўтарытэтную крыніцу, дзе даследуецца менавіта гэтая назва, а не вырашаць самастойна які тут корань, суфікс і прыцягваць крыніцы, дзе нібы пра тыя ж самыя корань і суфікс напісана, бо гэта будзе ўжо ўласнае даследванне. Не? Дарэчы, Жучкевіч піша пра Ратамку, што гэтая мясцовасць упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах як Радамскае (праз "д"), і назва гэтая патранімічная. Так што не ўсё так відавочна. ::: [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], у асобным выпадку Ратамкі то так. Думаю, такое трэба выдаліць, трапляе пад "[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material Synthesis of published material]" (у нас "[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]"). Ёсць выпадкі пра якія не ўпэўнены, што трапляюць пад гэта правіла. Калі ёсць этымалогія для вялікай Бярэзіны або Дзвіны ці можна яе пераносіць на іншыя Бярэзіны і Дзвіны, калі яны не згаданы ў крыніцы? У літаратуры даюць спісы асноў і фармантаў для гідронімаў, які лічаць балцкімі, а самі імёны не даюць або некалькі прыкладаў, а далей ''і іншыя''. Разлічана на самастойнае вылучэнне асновы або суфікса, такія крыніцы не для Вікіпедыі? Можна напісаць, што суфікс такі, а вось тут пішуць, што з такім суфіксам гідронім магчыма балцкі? Або на вылучэнне суфікса трэба крыніца? Трэба выпрацаваць падыходы, пытанне ўзнята слушнае. Магчыма, нешта можна перафармуляваць, а не выдаляць. Карыстайцеся кнопкай подпісу каментаў, яна на панелі інструментаў справа ад кнопкі курсіва (''К''). --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:17, 13 мая 2025 (+03) :::Таксама хочацца дачакацца рэакцыі @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], перад тым як пачаць нешта рабіць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:00, 14 мая 2025 (+03) ::::прывітанне ўсім. ::::а каму адказваць? як зваць чалавека, які так зацята і метадычна прайшоўся па ўсіх артыкулах, не пашкадаваў часу і сілаў усё праверыць :) ::::Максіма Л. ведаю, Lš-k таксама, сутыкаўся. а ноўнэйм гэта хто? ::::відавочна чапляецца да ўсяго. і не асабліва разбіраецца ў тэме. наўскідку: "Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-" (як жа не пісаў, калі падае паралель у літ тапоніме Pirėnai, дзе корань Pir- і ўтваральнік -ėn-). ::::падтрымліваю заўвагу Lš-k "калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца". калі ёсць Кебейкіс і Кебіч (з балцкім суфіксам -ейк- і славянскім -іч-), дык агульны корань Кеб- відавочны. ::::я б раіў ноўнэйму скіравацца ў тарашкевіцкую Вікі і звярнуць увагу на сапраўднага фантазёра, які піша раздзел "Ліцвінскія імёны", вось там тысячы фантазій, і ноўнэйму будзе дзе разгарнуцца. пакуль гэта выглядае на нейкія асабістыя нападкі. ноўнэйм штось рабіў у Вікі? які яго ўнёсак? ::::Максім, "Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць" - акадэмічных спецыялістаў у краіне няма, калі што. Ад слова зусім. Былі б - былі б публікацыі. проста філолагі і чытачы Жучкевіча не ў лік. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:34, 15 мая 2025 (+03) :::::Выпады з вашага боку на мой адрас пакідаю без каментароў, мне гэта цалкам абыякава, вы меня не пакрыўдзіце (хаця па правілах такія паводзіны забаронены). А калі казаць па сутнасці: чытайце правілы Вікіпедыі, там усё напісана [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]]. Вы нават тут, на старонцы размоў працягваеце свае ўласныя даследванні, вольна інтэрпрэтуючы на свой густ тое, што напісана ў крыніцах. Што там вам "відавочна", гэта вашая асабістая справа, артыкулы ў Вікіпедыі ствараюцца на падставе інфармацыі з АК, а не з асабістых меркаванняў і разважанняў удзельнікаў. Вы пераблыталі энцыклапедыю з уласным блогам ці форумам, дзе кожны піша, што захоча. А што датычыцца Вікіпедыі на тарашкевіцы, вельмі добра, што вы тут прыгадалі дадзены факт. Вы тады спрабавалі разгарнуць там такую ж "працу" як і тут: пісалі свае ўласныя даследванні без крыніц, або спасылался на крыніцы, у якіх гаворка ідзе аб падобных, але зусім іншых словах. Вас тады за гэта назаўсёды заблакавалі. Раю адміністратарам гэтай Вікіпедыі мець гэта на ўвазе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:39, 16 мая 2025 (+03) ::::::ага, чалавек з тарашкевіцкай Вікіпедыі пажалаваў? чарговы "жмудаед" і "вільнянашыст"? не іначай паплечнік нядаўна ўвязненага экстрэміста-літвініста "Казіміра Ляхновіча"? які распальвае на ВікіпЭдыі жудасную літуанафобію, адмаўляе існаванне балтаў далей за Коўна. і такі фанатык, што наствараў тысячу старонак, дзе сам (дзе спасылаючыся на аматара нямецкага неда-філолага, а дзе сам з галавы) прыдумляе нейкія нібыта "германскія" этымалогіі старажытных балцкіх двухасноўных імёнаў, тыпу Вітаўт ці Міндоўг. дзеля даведкі шаноўнага чытацтва: вось туды я і ўставіў быў адэкватнае, агульнапрызнанае гледжанне наконт тых імёнаў, за што экстрэміст "Ляхновіч", карыстаючыся сваёй пазіцыяй, і наклаў бан. ну, што пасеяў, тое і пажаў, распальвальнік нянавісці. ::::::а вы, чалавек з турэцка-нямецкім нэймам, можаце напісаць і другі спіс (час у вас, і зацятасць, ёсць, сядзець тут а 7-й ранку), якраз не так даўно я пачынаў парадкаваць той матэрыял, які ў адпаведных артыкулах быў згрувасціў. так што ваш поштурх на карысць, спадар балтафоб. ::::::дарэчы, тэст - "чыя Вільня?" ну, тыпу, гістарычна, га? пакажы пазіцыю, ананім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:12, 16 мая 2025 (+03) :::::::Вас спаймалі за руку на сістэматычных, шматразовых падманах. А вы замест таго, каб гэта прызнаць і зрабіць высновы, дзейнічаеце па прынцыпе "лепшая абарона - гэта нападзенне". У іншых Вікіпедыях за такія паводзіны (масавае напісанне фэйкаў і грубасць у адрас апанентаў) удзельнікаў баняць. На жаль, у беларускай ВП гэта дазволена. Не разумею, чаму адміністратары не рэагуюць. Спадзяюся, што толькі пакуль.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:42, 16 мая 2025 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Için warum]], цябе тут паліцэйскім ніхто не прызначаў. Кончай болтать, пиши статьи. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:21, 16 мая 2025 (+03) ::::разам з тым ноўнэймам зробленая добрая работа. пачаў па гэтым спісе ісці. ::::ноўнэйм надта эмацыйна ставіць кляймо "няпраўда" там, дзе падаюцца, напрыклад, корані і ўтваральнікі. ::::"уяўных крыніцаў" таксама няма. калі, напрыклад, Ваўкавыя параўноўваецца з літоўскай Ваўкаўёй і ставіцца спасылка, дык у спасылцы - аналіз гідроніма Ваўкаўя. і інш. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:17, 15 мая 2025 (+03) * [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], выдаляць фрагменты без крыніц, або з памылковымі крыніцамі, можна самастойна, для гэтага запыты да адміністратараў не трэба. Хіба каб звярнуць іх увагу на маштаб такой з'явы у дзеяннях удзельніка. Калі гэта адзінкавыя выпадкі, спачатку паставіць {{ш|няма ў крыніцы}} і паведаміць непасрэдна ўдзельніку, або ён выпраўляе, або выдаляеце непацверджаную частку. Калі гэта яўна сістэмны падыход, ставіць ўяўныя крыніцы (вяглядае тут якраз ён), таксама сістэмна можна выдаляць такія фрагменты ўжо без цырымоній. З артыкулаў пра паселішчы шырокую этымалогію рэк трэба наогул выдаліць, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад гідроніма, пакідаць толькі датычнае назвы самога паселішча (як суфікс -ск, напрыклад), у Пінску і Сянне гэта ўжо зрабіў. Паступова, прынамсі я, буду выдаляць паводле вашага спісу, калі ласка, рабіце гэта таксама. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 08:59, 15 мая 2025 **Добра. Але пакуль пачакаю, што будзе далей. Калі не будзе адпаведнай рэакцыі, то буду рабіць як вы гаворыце. Дарэчы, мой спіс, далёка на поўны, гэта толькі частка таго, што панапісваў гэты ўдзельнік.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:48, 16 мая 2025 (+03) *** [[Удзельнік:Için warum]], іншыя ўдзельнікі гэтай дыскусіі цягам яе ўжо зрабілі свой унёсак у згаданыя артыкулы. Давай, уключайся ў супольную працу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:42, 16 мая 2025 (+03) == [[Удзельнік:Хомелка|Хомелка]] - пазбаўленне праў зніклай == {{закрыта}} Тэрмінова. Варта пазбавіць адміністратарскіх праў зніклую адміністратарку для бяспекі нашай Вікіпедыі ды дадзеных удзельнікаў. Лёгка вернем, калі спадарыня Вольга павернецца. Пра гэта [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Запыты_да_адміністратараў#Kazimier_Lachnovič_-_пазбаўленьне_правоў_зьніклага|ў тарашкевічнай Вікі]] (і [https://spring96.org/be/news/117810 навіны] + <small>[[:ru:Википедия:Форум/Новости#Пропажа_администраторов_белвики|абмеркаванне на рускай]]</small>). [[Удзельнік:Maksim L.|Maksim L.]], [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]], [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]], [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], [[Удзельнік:Belarus2578|Belarus2578]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 15:51, 22 красавіка 2025 (+03) : {{За}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:24, 22 красавіка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Shabe|Shabe]], не пазбавіць правоў, а каб сцюарты заблакавалі з адпаведнай прычынай, не як за парушэнне. Наколькі разумею, дастаткова звярнуцца да кагосьці аднаго з іх, з доказамі. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 16:50, 22 красавіка 2025 (+03) ::: Добра, зараз займуся. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 16:59, 22 красавіка 2025 (+03) :::: Запрашаю на [[:ru:Обсуждение_участника:1234qwer1234qwer4#Блокировка_пропавших_администраторов|старонку]] актыўнага рускамоўнага сцюарда 1234qwer1234qwer4. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 17:20, 22 красавіка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} спадаром [[:meta:User:Mykola7|Mykola7]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 19:13, 22 красавіка 2025 (+03) == Удзельнік UnknownChannel352 == {{закрыта}} : Просьба заблакаваць UnknownChannel352 за датэрміновае зняцце артыкула з намінацыі на выдаленне і вайну правак. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:04, 22 студзеня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Больш не актуальна. Меры былі прынятыя. У архіў --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:25, 22 верасня 2025 (+03) = Карысныя спасылкі = * [[Адмысловае:ProtectedPages|Спіс старонак пад аховай]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] 6rnqhrpipfqpj3247rtwd96xudnganb 5135603 5135512 2026-05-04T09:04:31Z JerzyKundrat 174 /* Вынік */ меркаванне 5135603 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} = Запыты = == Каментар == {{закрыта}} Каментар да [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&diff=5135454&oldid=5134502 гэтай праўкі] мае быць схаваны. Уклад удзельніка Için warum падобнымі каментарамі перапоўнены, гэта цягне на пажыццёвую блакіроўку, па цяперашнім часе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:15, 3 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дзякуй, што звярнуў увагу. Удзельнік заблакіраваны на тыдзень. Наступнае парушэнне [[ВП:НАПА]] прывядзе да блакіроўкі на месяц. Вяртаемся да старой тэмы, што ўдзельнікі без медыяцыі сумесна працаваць эфектыўна не могуць. Канфлікту хутка год. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:51, 4 мая 2026 (+03) : Удзельнікі за гэты час шмат чаго супольна зрабілі, значыць працаваць могуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:04, 4 мая 2026 (+03) == Зняццё статуса "Да выдалення" з артыкула == {{закрыта}} Калі ласка, разгледзьце запыт да выдалення гэтага [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)|артыкула]]: [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0% https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%BF%D0%B0_(%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82)] - [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 17:23, 17 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Абмеркаванне трывае. Трэба чакаць вынік. Адміністратары не могуць нікога прыспяшаць і знімаць статусы без вынікаў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16309-44|&#126;2026-16309-44]] == {{закрыта}} Адміністратары, заблакуйце ўдзельніка. Лаянке не месца ў Вікіпедыі. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16262-28|&#126;2026-16262-28]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-16262-28|размова]]) 21:08, 15 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}}. Блакаванне на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:52, 16 сакавіка 2026 (+03) == [[Удзельнік:Кінапошук]] == Гэты ўдзельнік з 6 праўкамі ўжо назваў сябе адміністратарам. Трэба выпісаць яму папярэджанне. --[[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16154-63|&#126;2026-16154-63]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-16154-63|размова]]) 15:40, 14 сакавіка 2026 (+03) :вынесена папярэджанне [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:34, 14 сакавіка 2026 (+03) == Вандалізм з архівамі == Там нешта {{u|Brangiai}} навандаліў з архівамі і быў глабальна заблакаваны. Трэба паглядзець і адкаціць да часоў, як яно выглядала раней. Я пакуль моцна хварэю і мне цяжка канцэнтравацца на Вікі. Кавідагрыпы гэтыя :( --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 24 лютага 2026 (+03) :а ён спрабаваў падзяліць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023—2024|архіў]] па датах, што і зрабіў нібыта. Па сутнасці нам гэта не трэба, але і не ўпэўнены, наколькі гэта заслугоўвае блакіроўкі... Таксама пытанне, ці выдаляць тады створаныя архівы за [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023|23]] і [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2024|24]] год. Тады трэба будзе яшчэ абнавіць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/Шапка|шапку]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 14 сакавіка 2026 (+03) == Абарона старонкі [[Новая зямля (паэма)]] == Папулярная старонка з статусам добрай, ананімы ўносяць толькі вандальныя праўкі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:23, 18 лютага 2026 (+03) :{{зроблена}}, цяпер толькі аўтапацверджаныя толькі могуць правіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 18 лютага 2026 (+03) == Вандал == Серыя вандальных правак ад [[Удзельнік:The Croats]]. Таксама ХВ для створанага ім "[[Асяроддзе]]". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 15 лютага 2026 (+03) :Панове адміністрове, тып вандаліць 24 гадзіны сабе спакойна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:52, 16 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:The Croats]] заблакаваны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:15, 16 лютага 2026 (+03) == Вайна правак [[Алесь Мікус]] == Вайна правак і, здаецца, да кансэнсусу самі удзельнікі не дойдуць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:34, 2 лютага 2026 (+03) :пакуль заблакаваў магчымасць правіць. Калі ўдзельнікам @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і іншым ёсць што сказаць — кажыце, толькі пастарайцеся, калі ласка, без інсінуацый і сцісла, па справе. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 3 лютага 2026 (+03) ::''Вітанні калегам.'' ::А што дадаваць, усё ясна сказана ў абгрунтаванні правак на старонцы, пра якую мова. ::1) Вікіпедыя не месца для спасылак, дзе рэкламуюцца продажы. ::2) Сцвярджэнні павінны быць падмацаваныя, тым больш без спрэчных асабістых ацэначных характарыстык. ::3) Калі музыкнат - або дыскаграфія, або асобныя ("культурна ўплывовыя") трэкі. ::Тым больш гэта падтасоўваецца так, каб з розных бакоў наўмысна дыскрэдытаваць. Тым больш калі робіцца чалавекам прарэжымным пра чалавека, які ў краіне (ну, але гэта ўжо кантэкст). ::Астатняя "лірыка" ад удзельніка Artsiom91 да тэмы не датычыцца і рацыянальнага зерня там няшмат. Па-харошаму гэта трэба вынесці ў асобную галінку. ::Але скажу тут па сутнасці і сцісла: лічу баруканне па назвах паміж намі двума - '''карысным'''. І працу над фармулёўкамі - таксама карыснай. І не толькі для Вікіпедыі, а і ўвогуле. Высвятляюцца слабыя месцы, падкрэсліваюцца моцныя. Некаторыя артыкулы па назвах (як Нёман) робяцца без малога энцыклапедычнымі. Азарт падштурхоўвае да новых '''адкрыццяў '''(гл. Жадзены), якія ніколі б без таго не былі б зробленыя. ::Ці зробіць хто '''афлайн '''такую работу? Перакананы - не. А яна робіцца, не ў малой меры з-за таго напружання, якое (таксама афлайн) мае месца быць. ::Гэта што да ацэнкі '''па вялікім рахунку'''. ::А калі канкрэтна, то ні ў мяне, ні ў майго апанента (якога ўжо я цяпер мушу нібыта бараніць) цяпер бадай ані слоўца адсябяціны, усё абгрунтавана і нярэдка нават вытанчана. ::І не трэба тут "'''шарыкаўшчыны'''", бо маўляў камусь цяжка правяраць і ўвогуле незразумела. Калі цяжка лезці ў крыніцы - сядзіце чытайце або праходзьце міма. Заўсёды хтось кантэнт творыць, а хтось спажывае. ::Апроч таго, рэпрэсіўныя захады (як падкрэсліваў раней JerzyKundrat) не адпавядаюць прынцыпам Вікіпедыі. ::Зараз прапаную вярнуцца да тэмы гэтай галінкі і не расцякацца мысію па дрэве "у агуле". ::''Дзякуй за ўвагу, калегі.'' [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:02, 3 лютага 2026 (+03) Выкажу сваё меркаванне наконт сітуацыі з удзельнікамі. Спачатку коратка пра тое, што адбываецца апошнім часам. Прыведзены ніжэй [[#Праект рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе. Peisatai па факце проста ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча, а Için warum з-за абыякавасці іншых удзельнікаў і бяздзейнасці адміністратараў па рэалізацыі праекта рашэння пайшоў фактычна да асабістых нападак. Па сутнасці, пытанне паходжання назваў хвалюе толькі двух удзельнікаў, Peisatai і Için warum. Астатнія, хоць могуць рабіць дробныя выпраўленні і інтэграваць версіі, у тэматыцы не маюць цікавасці. [[#Адкаты Peisatai|Вялікае абмеркаванне ніжэй]], хоць і прыцягнула многіх удзельнікаў, яны выказвалі меркаванні, аднак па сутнасці іх мэта была прымірыць бакі і навязаць ім нейкае кансэнсуснае рашэнне. Аднак, у першую чаргу, менавіта самі Peisatai і Için warum, як зацікаўленыя, мусяць знайсці згоду паміж сабою і вызначыць кансэнсус. Пасярэднікі з цэлым могуць дапамагчы, аднак калі самі бакі не хочуць мірыцца, то прапановы нейкіх нейтральных версій не маюць сэнсу. Аднак, мірыць бакі мае сэнс у рэальным жыцці. У супольнасці вікіпедыі мусім кіравацца яе прынцыпамі і правіламі. Тут варта памятаць, па-першае, што сама магчымасць правіць без нейкага пацверджання і нават ананімна даецца таму, што мы [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|зыходзім з сумленнасці ўдзельнікаў]] і таго, што яны ставяць за мэту дапамагчы вікіпедыі (а не прасунуць тут свае ўласныя даследаванні, рабіць рэкламу ці падобнае). Калі ж удзельнікі сумленныя, то яны зыходзяць з сумленнасці іншых удзельнікаў, адпаведна пры несупадзенні пунктаў гледжання намагаюцца іх абмеркаваць і знайсці выйсце, якое задаволіць зацікаўленых. Так працуе [[Вікіпедыя:Кансэнсус]]. Трывалае нежаданне шукаць кансэнсус ставіць пад сумнеў сумленнасць і жаданне рэальна дапамагчы вікіпедыі (а не задавіць апанента і прасунуць свой пункт гледжання), адпаведна да такіх удзельнікаў могуць прымацца меры па абмежаванні ўдзелу ў праекце (папярэджанні, блакаванні). Канкрэтна для ўдзельнікаў Peisatai і Için warum мы бачым поўную адсутнасць жадання шукаць кансэнсус. Ніякіх спроб абмеркавання на старонках размоў удзельнікаў, старонках размоў артыкулаў. Яны не лічаць неабходным патраціць час, каб паміж сабою вырашыць якімі крыніцамі варта карыстацца, а якімі не, як лепей афармляць паходжанне назваў у артыкулах. Чаму тады іншыя мусяць траціць свой час і пытацца знайсці гэты кансэнсус за іх, неяк ацэньваць іх аргументы і крыніцы? Маю пэўныя падставы лічыць ([[Special:diff/4995709|запыта да адміністратараў ад Için warum ледзь не першай праўкай]], [[Special:diff/5049888|просьбы ўключыцца з дыскусію]], адсутнасць камунікацыі паміж Için warum і Peisatai у праекце), што асноўную сваю дыскусію ўдзельнікі вядуць па-за межамі вікіпедыі. Не бяруся ацаніць навуковы ўзровень гэтай дыскусіі, але ён відавочна вышэйшы за ўзровень вікіпедыі і яе ўдзельнікаў у гэтым пытанні. У такіх умовах спрэчка Için warum і Peisatai у вікіпедыі выглядае не як спроба палепшыць яе змест, а проста як выкарыстанне праекта як поля бітвы. Скажу пра сваё асабістае стаўленне да тэмы. Мне ад самага пачатку праўкі Peisatai не падабаліся, бо тычыліся вельмі спецыфічнай тэмы, якія цяжка было праверыць. З цягам часу назіраў, як ён часцей стаў зусім не дадаваць крыніц, а праўкі пра паходжанне дадаваць, напрыклад, у артыкулы пра асоб і прозвішчы. Сталі з’яўляцца нейкія аналогіі, падобныя карані. Умяшальніцтва Için warum і іншых удзельнікаў не асабліва палепшыла сітуацыю. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Шынкаўцы_(Гродзенскі_раён) Вось напрыклад артыкул], быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў. Нават калі адзін вучоны яўна сказаў что такая вёска магчыма мае балцкую назву, а іншы што магчыма славянскую — гэта не такая важная інфармацыя пра вёску, а хутчэй пра канцэпцыі паходжання назваў і іх пашыранасць. Трэба прызнаць, што тэма паходжання назваў у цэлым можа мець толькі нейкія гіпотэзы і канцэпцыі, і вельмі багатая на магчымыя ўласныя даследаванні, «прыцягванні за вушы». Падаванне версій паходжання (тым больш не самой назвы, а каранёў і падобных) толькі стварае ўражанне нейкай сур’ёзнасці і навуковасці, што на фоне жахлівага стану артыкулаў пра населеныя пункты быццам выглядае якасна. На мой погляд, трэба пакінуць толькі надзейнае кшталту Полацк ад ракі Палаты, усё астатняе нішчыць. У беларускай вікіпедыі не любяць блакаваць удзельнікаў, звычайна апраўдваюць іх, намагаюцца зыходзіць з сумленнасці і не рэагаваць нават на яўныя парушэнні. Апраўдваюць што вопытныя і карысныя ўдзельнікі, актыўнасць у праекце і так невялікая. Аднак, усё ж трэба мець нейкія межы, і спыняць удзельнікаў калі яны парушаюць правілы — у тым ліку і для таго, каб іншыя разумелі межы дазволенага. Таксама ледзь не агульнапрынятым стала, што любая дададзеная інфармацыя гэта добра, што нельга інфармацыю выдаляць, а толькі перафармуляваць і знайсці ёй месца. Аднак усё ж вікіпедыя гэта энцыклапедыя, якая складаецца з самадастаковых артыкулаў, а не звалка інфрамацыі, дзе трэба нешта размясціць. Зараз інфармацыі ў інтэрнэце шмат, у тым ліку на беларускай мове, і ставіцца да інфармацыі ў вікіпедыі як да нейкай вялікай каштоўнасці — гэта падыход 2000-х гадоў. Нічога страшнага калі выдаліць радок-другі, асабліва калі яны яўна парушаюць [[:ru:Википедия:Взвешенность изложения]]. Мая прапанова па выніку: прызнаць, што ўдзельнікі Peisatai і Için warum выкарыстоўваюць вікіпедыю як поле бітвы, не прымаюць яе прынцыпаў і правілаў (бо ўсяго толькі вядуць навуковую дыскусію, асноўная частка якой па-за межамі вікіпедыі), не жадаюць шукаць кансэнсус паміж сабою і прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў, толькі адцягваюць высілкі іншых і ствараюць таксічную атмасферу. '''Заблакаваць абодвух удзельнікаў бестэрмінова''' ў асноўнай прасторы назваў. Даць магчымасць толькі правіць старонкі размоў. Разглядаць магчымасць разблакавання толькі, калі яны дасягнуць паміж сабою кансэнсусу ў размовах (без аніякага ўмяшання іншых удзельнікаў). Тым часам прыбіраць зусім раздзелы "Назва" з артыкулаў пра вёскі, рэкі і азёры, як апісаў вышэй.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:28, 3 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Artsiom91]], сам сябе заблакуй, тут цішэй стане. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:38, 3 лютага 2026 (+03) ::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], тут не базар і не сценка ў падваротні. Выказвайцеся па тэме размовы і прытрымлівайцеся правіл этычных паводзін у праекце, вам ужо было папярэджанне. Вашыя асабістыя крыўды тут нікога не цікавяць і шкодзяць дыскусіі, прашу вас вынесці гэта за рамкі Вікіпедыі. Калі вы нязгодныя з выказаным вышэй — напішыце па справе. Інакш — прамаўчыце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:22, 3 лютага 2026 (+03) ::: Пра асабістыя крыўды выдумваць не трэба — тут не базар і не падваротня. Спроба распачаць дыскусію пустая, замест буры ў шклянцы вады лепш бы артыкулы правілі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:57, 3 лютага 2026 (+03) : Спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], на дадзены момант мне цалкам не зразумелы прычыны, па якіх Вы прапаноўваеце заблакіраваць удзельніка Için warum. Удзельнік Için warum пагадзіўся з праектам рашэння, прапанаваным MocnyDuham, адпаведна я не згодная з Вашым сцверджаннем, што дадзены ўдзельнік "не жадае прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў". У артыкуле "Алесь Мікус" няма нейкага вандалізма з-за якога варта некага бестэрмінова блакіраваць, акрамя таго праблема з вайной правак у адным артыкуле можа быць цалкам вырашана абмежаваннямі на рэдагаванне дадзенага артыкула. У выпадку, калі Вы бачыце, што ўдзельнік Peisatai "ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча", то можна ўзняць пытанне аб блакіроўцы дадзенага ўдзельніка на нейкі час. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 14:25, 3 лютага 2026 (+03) :пане @[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], дзякуй за меркаванне. Мне здаецца, што ў дадзеным выпадку можна спачатку абысціся пазбаўленнем сцягоў аўтадогляду, каб было прасцей кантраляваць войны правак гэтых двух удзельнікаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:26, 3 лютага 2026 (+03) :: акурат маем размову на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]], трэці месяц ужо. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:09, 3 лютага 2026 (+03) : ''Вось напрыклад артыкул, быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў.'' Тут я з вамі цалкам згодны, у артыкуле "Шынкаўцы" ў раздзеле "Назва" павінна быць толькі інфармацыя з крыніцамі, у якіх гаворка ідзе менавіта аб назве Шынкаўцы. Аднак такую практыку, пісаць усё падрад, завёў не я, а Peisatai. Ён для любога беларускага тапоніма або прозвішча (напрыклад, Маразы, Сабалі) находзіць сугучныя назвы ў Літве, а потым піша: ёсць літоўскае прозвішча такое, ёсць літоўскі тапонім такі... Усё гэта выглядае як нейкая манія. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 3 лютага 2026 (+03) ::Манія - гэта займацца персанальным '''сталкінгам''', калі што. Здаецца, няма яшчэ такога артыкула ў ВП, мо напішаце? А то толькі хвосцікам за мной следуеце, мяцёлачкай падмятаеце :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:02, 4 лютага 2026 (+03) : Artsiom91, а за што мяне блакаваць?! Назавіце хатя б адзін пункт правіл ВП, які я парушыў. Вайна правак пачалася так: Peisatai панапісваў горы ўласных даследванняў аб быццам бы паходжанні тапонімаў і прозвішчаў. Падрабязна, з канкрэтнымі прыкладамі я аб гэтым пісаў яшчэ ў маі летась тут https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Але нажаль, мясцовая супольнасць пераважна абыякава аднеслася да праблемы. Тады я пакрысе стаў выпраўляць ягоныя праўкі, якія не пацвярждаліся паказанымі там крыніцамі або не мелі крыніц увогуле. Аднак Peisatai не супакоіўся і пачаў або адмяняць мае праўкі, або зноў працягваць свае ўласныя даследванне. Я ўжо не раз пісаў і яшчэ паўтаруся: па правілах Вікіпедыі артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі нехта хоча напісаць, што нейкае назва або прозвішча паходзяць ад нейкага слова, хай прывядзе крыніцу, дзе менавіта гэта і будзе напісана. Калі Peisatai будзе трымацца гэтага правіла, вайна правак адразу спыніцца. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:25, 3 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], покуль не дайшло да парушэння правіла трох адкатаў — гэта не вайна правак, а спробы пошуку кансэнсусу. Праўце смела! Але ў каментарах да правак, калі ласка, пазбягайце грубіянства і не пераходзьце на асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:38, 3 лютага 2026 (+03) ::Перакручваеце, калега. ::Не адмяняць, а ўзгадняць, бо Вы разам з вадой у шмат якіх выпадках выплёсквалі і дзіцёнка. А таксама наўмысна згрувашчвалі надзейныя і маланадзейныя крыніцы, каб праз іх няможна было прадзерціся, гэта і ёсць Ваша мэта (вунь, Арцёма заблыталі, і просіць не мучыць яго версіямі ўвогуле). ::Пэўныя Вашы заўвагі, кажу ж, небеспадстаўныя, але цягнеце празмерна ў процілеглы бок, і даводзіцца ўзгадняць, каб не было як у брацкую магілу скінуўшы. ::Вайна правак толькі ў выпадку старонкі, пра якую тут мова, у астатніх выпадках збольшага на залатую сярэдзіну памалу выходзім. ::Не драматызуйце, граючы на публіку, тут Вам не тэлеграм. ::Пра артыкул - аргументы вышэй. Дадумванне і стыгматызацыю пакінь(це) для свайго пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03) ::: Нейкі "поток сознания", які не мае ніякага дачынення да нашай дыскусіі: ''пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант''. Адкуль вы ўсё гэта ўзялі, аб чым вы ўвогуле гаворыце? Які тэлеграм, якая лаянка? Вы сябе добра адчуваеце? Яшчэ ў маі мінулага года я прывёў мноства канкрэтных фактаў вашай хлусні https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Вы дагэтуль '''па сутнасці''' так нічога і не адказалі на гэтыя факты, бо вам няма чаго адказаць па сутнасці, няма чаго запярэчыць, толькі нейкая дэмагогія пра нейкі "тэлеграм", "прарэжымны чалавек" і г. д. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:53, 3 лютага 2026 (+03) ::::З Вашай пасільнай дапамогай памалу выпраўляем, хоць і не без цёрак. Працягваем, калега. ::::А Вы ўжо далі сабе рады размяжоўваць час напісання пастоў у тг і рэдагавання артыкулаў у ВП? :) Крута за руку злавілі ў лістападзе. Таму "праведны гнеў" міма, усе ў курсе, праехалі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:29, 4 лютага 2026 (+03) : > ''Прыведзены ніжэй [[#Праект_рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе''<br>Гэта мая віна, што я не дапрацаваў яго (было некалькі правак) і не зацвердзіў "адміністрацыйна". Калі спрэчка датычна зноў той жа тэмы - зраблю гэта на выходных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:47, 3 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], чакаем рашэнне. Трэба нешта рабіць, зачакаліся ўжо. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 15 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], спрэчка датычна не ''зноў той жа тэмы'', а артыкула [[Алесь Мікус]], так што прыйдзецца табе зусім новыя правілы прыдумляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:59, 3 лютага 2026 (+03) :::Незразумела, якія вікіпедыйныя правілы ўвогуле прапісваюць парадак стварэння такіх "праектаў", іх "адміністрацыйнае" зацвярджэнне і неабходнасць іх трымацца. :::Няхай больш дасведчаныя ўдзельнікі патлумачаць са спасылкамі. :::Здаецца, была мова, што гэта ніяк не рэгламентавана. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:23, 4 лютага 2026 (+03) :::: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. Смела праўце, пераносьце, апрацоўвайце артыкулы, таму што радасць творчасці ў тым, што дасканаласць не патрабуецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:20, 4 лютага 2026 (+03) :::: > ''якія вікіпедыйныя правілы''<br>Прапісвае жаданне не баніць удзельнікаў пасля шматмесячных спрэчак і войн правак. Таму што калі трымацца правіл існуючых - даўно б пайшлі абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:11, 4 лютага 2026 (+03) ::: Калі спрэчка не датычна той тэмы, то ніякіх правіл прыдумляць не трэба. Будзем глядзець хто пачынае вайну правак і рабіць папярэджванні/абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:14, 4 лютага 2026 (+03) :::: Калі не было парушана [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], то радыкальныя абмежавальныя дзееянні адміністратараў не могуць быць прынятыя. А на ўзроўні ''папярэджванні/абмежаванні'' гэта здзейснена ўжо. Не наракайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 4 лютага 2026 (+03) ::::: Я яшчэ не паглыбляўся ў канфлікт, проста вам адказваю на вашыя заўвагі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 4 лютага 2026 (+03) Наконта артыкула Алесь Мікус. Удзельнік Peisatai спрабуе замаўчаць, схаваць інфармацыю, якая менавіта яму не падабаецца. Чаму - здагадайцеся самі. "Аргумент" пра нейкую быццам рэкламу абсурдны: на вокладцы самой кнігі "Вітаўты і Вітарты" напісана, што гэта "Бібліятэка Свайксты". Тое, што ён напісаў гімн батальёна "Данбас" - гэта значны факт і ён можа быць адлюстраваны ў артыкуле. Прынамсі, упартае яго выдаленне з артыкула выглядае як вандалізм або цэнзура. На сайце svajksta.com яшчэ нядаўна большасць артыкулаў была падпісаная іменем Алесь Мікус. Апошнім часам ён сваё імя пад артыкуламі прыбраў. Заява, што я нібы "прарэжымны чалавек" вельмі добра харатарызуе ўдзельніка Peisatai, паказвае, што ён у сваёй дзейнасці ў ВП кіруецца выключна палітычнымі матывамі, у тым ліку і ў сваёй "лінгвістычнай" працы. Я тут яшчэ ні разу нічога не пісаў пра палітыку, а Peisatai ўжо не першы раз аб ёй гаворыць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 3 лютага 2026 (+03) ::: Біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба. Правілы аб гэтым кажуць наўпрост. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 3 лютага 2026 (+03) :::: ''біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба'' У такім выпадку, як быць з тым, што Peisatai піша ўсялякую хрэнь (пардон за маю французскую) пра прозвішчы вядомых людзей? Гэта як, нармальна? Гэта не парушае правілы наконт біяграфій сучаснікаў? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:29, 19 лютага 2026 (+03) :::: Падрабязней гл. [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03) :Гэта ж трэба так маніць. Няма ніякага гімна батальёна Данбас. А на той старонцы - заклікі купляць. Маніпуляцыі як яны ёсць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:56, 3 лютага 2026 (+03) :: <s>гэта частка тэксту схвана</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) Якія яшчэ "заклікі купляць", што за лухта?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 4 лютага 2026 (+03) :: Я не маніў, інфармацыя з украінскай ВП. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:56, 3 лютага 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Için warum]], нагадваю, што Вікіпедыя не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:06, 3 лютага 2026 (+03) :::Паглядзеў, не знайшоў. Скіньце спасылку, бо цікава. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:30, 4 лютага 2026 (+03) Добрага дня ўсім. Па-мойму, праца была ўвайшла ў нармальнае рэчышча, хаця ў апісаннях змен удзельнікі часам рэзка пішуць, але ў межах, як мне здаецца. Палітыкі невыдалення трымаюцца і добра, а рэзка пішуць не адны яны і нічога. Артыкулы дапрацоўваюцца, што толькі пра этымалогію, як заўважае пан Artsiom91, не важна -- вунь belarusenc.by у артыкулы пра вёскі піша толькі пра іх спаленне падчас вайны і фоткі абеліскаў, і нічога. Хто пра што піша, пра тое і добра. Адзінае, як здаецца, месца напружання гэта два артыкулы -- [[Аляксей Валер’евіч Дзермант|Аляксей Дзермант]] і [[Алесь Мікус]] -- чаго раптам, хто іх там ведае, але супольнасці гэта і не важна. Удзельнікаў блакаваць няма за што, але гэтыя артыкулы можна паставіць пад абарону, давесці да стэрыльна нейтральнага стану. Каб следу ідэалагічнага супрацьстаяння там не было, ніякіх тонкіх намёкаў на тоўстыя акалічнасці, ніякіх "Молатаў" і "Данбасаў" -- усё, што можа суб'ектыўна неяк пашкодзіць (бяспецы, рэпутацыі, псіхічнаму здароўю, чаму заўгодна жывога чалавека) парушае [[ВП:Біяграфіі сучаснікаў]]. А іншая праца ўдзельнікаў пазітыўная, што нешта на мяжы народнай этымалогіі, а нешта арыгінальнага даследавання -- выдаткі фармату Вікіпедыі, галоўнае, каб другасныя крыніцы былі і "на мяжы", а не "за мяжой". Часам шыкоўныя падборкі меркаванняў збіраюцца, з іх даволі ясна ўсё робіцца, гэта карысць на маю думку. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 00:19, 4 лютага 2026 (+03) :Па сутнасці '''падтрымліваю''', вышэй у падобным рэчышчы таксама напісаў. :* :Наконт статусаў '''аўтадаглядчыкаў''' - як на мяне, гэта прынцыпова нічога не мяняе, бо абодва, будучы зацікаўленыя, пільнуем, што напісаў другі на старонцы ўкладу, і рэагуем, таму "шыта-крыта" ні ў каго не праканае. :* :Наконт '''суб'ектыўнай шкоды '''рэпутацыі і бяспекі - Вашая рацыя. :Хіба ўздымаю <u>пытанне</u> пра артыкул "'''Дзермант'''", да дасведчаных знаўцаў у галіне вікіпедыйнай тэхнікі. Каб выдаліць пра той "Молат" (рэальнае выданне, калі што), нядаўна там хтось (ну ясна хто, але мова не пра тое) выдаліў а) усе згадкі аўтараў правак і б) змест зробленых імі правак ('''усё выкраслена'''). Як такое магчыма? Што гэта за паўнамоцтвы ў такога рэдагавальніка? :І прычапным вагончыкам пытаннечка - ІчынВарум (ЧамуЧаму - турэцк., нямецк.) у іншай, ранейшай галінцы абмеркавання неяк зрабіў, каб яго '''нік не высвятляўся''', а каментар заставаўся. Таксама, як такое магчыма тэхнічна? Ясна, што чалавек надае значэнне сваёй прысутнасці ў ВП (а з увагі на персаналію, ёсць думкі пра прамы ўдзел у леташняй аблаве на ВП рэдактараў, але гэта без доказу), але цікава - тэхнічная рэалізацыя такога. Прашу патлумачыць (Вас або каго яшчэ). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:46, 4 лютага 2026 (+03) ::Наконт выкрэслення гісторыі, гэта не паўнамоцтвы асобнага ўдзельніка, а статус артыкула -- патэнцыйна небяспечнага для тых, хто рэдагуе. Калісьці яго ў гэты спіс уключылі, да ўсіх халівараў і, здаецца, слушна. Калі ёсць яшчэ такія артыкулы, іх таксама можна ўключыць у спіс (заяўкі на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў|ВП:ЗС]]), гэта незваротна ў сучасных умовах. Як знікаюць подпісы не магу сказаць, трэба бачыць адкуль, можа, проста не націснуў кнопку подпісу, іншых варыянтаў не ведаю. Наконт "Молата", цытаты з яго могуць пагражаць бяспецы Дзерманта, гіпатэтычна? Калі могуць, гэта парушае [[ВП:БС]], да таго ж неправяральна, калі і будзе скан, як яго верыфікаваць, у такім разе таксама глядзіце ВП:БС, нават калі б бяспека была гарантаванай. Таксама з "Данбасам" -- можа пагражаць бяспецы Мікуса, калі, так -- гл.вышэй. У нас тут людзі выдаляюць сваё сяброўства ў [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]], проста бо ліквідаваны, хаця спісы яго адкрытыя. І маюць права. Нават калі перабольшваю, трэба спыніць вось гэта ўсё, мы можам вырашыць гэта па-за ўсімі правіламі, бо пяты слуп -- [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]], якія замінаюць ствараць энцыклапедыю. А звады замінаюць. Для блакіроўкі прычын не бачу, для зняцця сцягоў не бачу. Калі кансэнсус знайсці не выпадае, ніякі стан гэтых двух артыкулаў бакі не задавальняе, можна радыкальна, выдаліць абодва і забараніць стварэнне. Лепей кансэнсус, я супраць радыкалізму. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 4 лютага 2026 (+03) :::<s>тут не поле бітвы, рэпліка схавана</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:55, 4 лютага 2026 (+03) [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:44, 4 лютага 2026 (+03) :::Усё правільна наконт бяспекі. Падтрымліваю, каб без правакацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:55, 16 сакавіка 2026 (+03) Дарэчы, а чаму ў артыкуле "Алесь Мікус" выкарыстаны шаблон "навуковец", гэта што, жарт такі або здзек?! Які яшчэ ён навуковец?! Выпраўце хаця б гэта. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) :Пытанне мабыць да таго, хто гэты '''шаблон''' (адпачатна?) прымяніў? :* :<s>Вікіпедыя не поле бітвы</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:18, 5 лютага 2026 (+03) ::А што перашкаджае зараз гэты шаблон змяніць на адпаведны? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03) ::: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D1%83%D1%81&action=history 2 лютага 2026] [[Удзельнік:Plaga med]] змяніў налады абароны для «Алесь Мікус»: Шкодная вайна правак (Правіць=Толькі для адміністратараў, скончыцца 2 сакавіка 2026) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 5 лютага 2026 (+03) ::::змяніў на {{tl|асоба}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 6 лютага 2026 (+03) :* :Яшчэ, Вы выкарыстоўваеце спасылкі на пастаўскага краязнаўца Пракаповіча, які фінскіх моў (наколькі мне вядома) не ведае і навукоўцам не з'яўляецца, - і не маркіруеце гэтых спасылак як '''Неаўтарытэтная крыніца'''. А кніжку "Вітаўты і Вітарты" так рэгулярна маркіруеце. Вы спецыяліст у тэме антрапаніміі? Калі ласка, прад'явіце рэгаліі. Або гэта толькі прыватная думк? Ёсць крыніца - ёсць спасылка. Няхай мяне іншыя калегі паправяць, калі рацыі ў гэтым не маю. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:05, 5 лютага 2026 (+03) ::Таму што сцвярджаць, што Калачы, Маразы, Сабалі, Мазалі, Караткевіч, Карловіч і да т. п. - гэта ўсё нібыта балцкія назвы - маргінальшчына. Увогуле, упартае жаданне прадставіць, быццам у Беларусі няма іншых тапонімаў і прозвішчаў акрамя балцкіх, выглядае як нейкая неадчэпная ідэя, нейкая манія. Пракаповіч зусім не сцвярджае, што ўсе назвы вакол фінскія (некаторыя фінскія, некаторыя балцкія, большасць славянскіх). P. S. Пракаповіч, прынамсі, хаця б не з'яўляецца неаязычнікам. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03) ::: У БелВікі рады вітаць усіх, у тым ліку неаязычнікаў. [[Удзельнік:Pracar]] з гэтым згодны, так думаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:06, 5 лютага 2026 (+03) :::Карацей, ёсць крыніца - ёсць спасылка. Астатняе Вашыя эмацыйныя ацэнкі і жаданне зменшыць вартасць. Будзьце ласкавыя надалей не распачынаць вайны правак з гэтай маркіроўкай. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 03:21, 6 лютага 2026 (+03) ::::Зменшыць вартасць Мікуса? Проста смешна стала - ну якая там яшчэ можа быць вартасць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:53, 8 лютага 2026 (+03) : Удзельнік, якія дадае сцвярджэнні не падмацаваныя крыніцамі — не мае рацыі. Калі аўтар праекта нідзе не пазначаецца — не трэба гэта дадумляць. Што да тлумачэння тапонімаў, то я цалкам згодны, што часам пошук балцкага кораня пераходзіць межы. Напрыклад, вышукваць славянскія літуанізаваныя прозвішчы і пісаць у артыкулах пра відавочна славянскі тапонім дзеля паказання сувязі з балтамі — лішняе, не трэба так рабіць. Але калі паказваецца на тапонім з сапраўды такім жа коранем – гэта не ўласнае даследаванне, бо ў працах пра тапанімію не прапісваюць кожны населены пункт і гідронім, гэта проста немагчыма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:06, 7 лютага 2026 (+03) Я не зразумеў, на якой падставе [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] двойчы адмяніў маю праўку ў гэтым артыкуле, пасля чаго артыкул зноў быў абаронены?! Я дадаваў інфармацыю са спасылкай на публікацыю на сайце Arche, у чым праблема?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:30, 15 сакавіка 2026 (+03) Выдаленне ўдзельнікам JerzyKundrat двойчы запар маёй праўкі з аўтарытэтнай крыніцай з'яўляецца вандалізмам. Незразумела, чаму [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] перш чым абараняць артыкул, не адмяніў вандальныя дзеянні JerzyKundrat'а і не вярнуў маю праўку? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:34, 17 сакавіка 2026 (+03) :на дадзены момант не маю часу пільна разбірацца, хто мае рацыю, хто не. Вы (кажу пра ўсе бакі канфлікту) не можаце дамовіцца, вытрымліваць нейкі кансэнсус і не зацікаўлены ў гэтым, спробы медыяцыі з боку адміністратараў не дапамаглі. Можаце правіць сваёй падстаронцы пакуль. Гэта ўсё вымагае нямала высілкаў з боку адміністратараў, а мы таксама людзі. Пакуль што прасцей замарозіць канфлікт, каб усе бакі астылі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:55, 18 сакавіка 2026 (+03) == Перанос з выдаленнем і аб'яднаннем версій == {{закрыта}} Калі ласка, перанясіце артыкул [[Оскар Мяшчанінаў]] на [[Оскар Мешчанінаў]], трэба ў працэсе паставіць крыжым на "так, выдаліць". Напісанне праз "я" ў прозвішчы памылковае, у крыніцах не знайшоў такога. У БЭ і БСЭ уласна Оскара няма, у БСЭ ёсць цёзка па прозвішчы і праз "е", у каталогу НББ няма варыянта праз "я", хаця ёсць імя Аскар як варыянт. Варыянт Аскар рэдкі і магчыма паходзіць менавіта з Вікіпедыі, аднак, цяпер ужо яго варта пакінуць перасылкай, што ўжо зрабіў. Пасля пераносу, трэба выдаліць артыкул і потым аднавіць з усімі версіямі, каб унёсак удзельнікаў з 2015 года не быў страчаны. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 31 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 31 студзеня 2026 (+03) == Вандал == {{закрыта}} Выдаленне зместу старонкі ад [[Удзельнік:Руй Пульези]], можа, і назаўсёды варта заблакаваць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 24 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} Зрабілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 24 студзеня 2026 (+03) == proxy == {{закрыта}} Патрэбен дазвол-выключэння для рэдагавання з публічных проксі. Я так разумею, гэта адміны дзесьці такі сцяжок даюць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:11, 12 снежня 2025 (+03) :трэба разабрацца толькі, дзе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:03, 12 снежня 2025 (+03) :: Магчыма гэта сцяг "IP block exempt" у распараджэннях правамі ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:41, 12 снежня 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] , так. І мне таксама, калі ласка. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:39, 12 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} Зрабіў абодвум. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 14:03, 12 снежня 2025 (+03) == Блакіроўка за вандалізм == {{закрыта}} Вось [[Адмысловае:Contributions/Мацвей|гэтага таварыша]] варта блакануць надзейна, каб болей і ананімна не мог са свайго ip правіць і зарэгістравацца таксама. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:24, 10 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Удзельнік заблакаваны на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:03, 10 снежня 2025 (+03) == Старонкі да хуткага выдалення == Спадарства, ёсць прапанова часцей заглядваць на [[:Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення]], дзякуй --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 08:03, 30 лістапада 2025 (+03) : {{Done}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 снежня 2025 (+03) == Абарона [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] == {{закрыта}} Вітаю. Шмат дзе ўжыты [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] і да яго дацягнулася вандальная рука ўжо, напэўна, варта абараніць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:42, 12 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:09, 12 лістапада 2025 (+03) == Меры абароны ад удзельніка Ohlumon: сістэматычны падлог крыніц == У 2023 годзе Расійская вікіпедыя бестэрмінова заблакавала ўдзельніка Ohlumon за сістэматычны падлог крыніц: https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#h-Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2-20230417174100 Ёсць прапанова распаўсюдзіць гэта і на беларускую Вікіпедыю. Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва "Жировичи". Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася "«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви". І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца? Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы. Апрача сістэматычнага падлогу крыніц, за ўдзельнікам Ohlumon заўважана, што беларускай мовы ён не ведае, спасылкі, нават калі яны валідныя, афармляе неахайна, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без пераправеркі, перакладае ў тым ліку і спасылкі (то бок тое, што перакладаць ні ў якім разе не трэба). У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне "Православной энциклопедии" Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 01:58, 10 лістапада 2025 (+01) : Пане @[[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], асабіста я чуў пра сітуацыю ў ру вікі. Але мне здаецца няправільным і нават неадпаведным правілам блакіраваць чалавека за дзейнасць у іншым моўным раздзеле. Было бы нядрэнна прааналізаваць унёсак удзельніка ў гэтым раздзеле, а вы, я так зразумеў, спасылаецеся на адпаведныя артыкулы ў ру вікі. Я асабіста не магу зараз абяцаць, што займуся такім аналізам. Калі нехта можа разабраць, будзе карысна для дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:28, 10 лістапада 2025 (+03) : БелВікі — талерантны праект, няхай усе ахвотныя правяць смела! Блакіроўка — надзвычайная мера, тут падстаў для яе няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 10 лістапада 2025 (+03) ::Апрача блакіроўкі ёсць і іншыя меры. Напрыклад, зняцце сцягу аўтадаглядчыка. Калі аўтар рэгулярна ўпісвае ў Вікіпедыю недаставерную інфармацыю ды яшчэ і распальвае міжнацыянальную варожасць, то варта ягоную творчасць тым ці іншым чынам абмежаваць. Талеранцыя да антыяўрэйскіх стэрэатыпаў - гэта вельмі характэрная для Беларусі рыса. Але хацелася б ствараць іншую Беларусь. Без крывавых наветаў, напрыклад. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:06, 11 лістапада 2025 (+03) :Я спасылаюся на артыкулы ў беларускай вікіпедыі. Усе тыя ж практыкі, за якія ўдзельнік Ohlumon быў забанены ў расійскамоўнай вікіпедыі, ён выкарыстоўвае і ў беларускай. Ён рэгулярна распаўсюджвае антысеміцкую прапаганду: дзесьці пераказвае ці цытуе антысемітаў (без крытычнай дыстанцыі), а дзесьці проста прыдумляе ад сябе нейкую "цытату". Глядзіш у крыніцу - там гэтай цытаты няма. Гэта падлог. І такімі падлогамі Ohlumon займаецца рэгулярна. Што з гэтым рабіць, можна абмяркоўваць. Калі ў адміністратараў і мадэратараў беларускага раздзелу вікі ёсць жаданне і вольны час, каб сядзець і пераправяраць кожны сказ і кожную спасылку ў артыкулах гэтага ўдзельніка, то калі ласка, правярайце, праўце. Але некаторыя "артыкулы" (дэ факта, зборнікі антысеміцкіх стэрэатыпаў, як тая [[Беларуская карчма]]) вісяць гадамі нявыпраўленыя, і гэта, даруйце мне моцны выраз, ганьба для беларускага раздзелу. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:02, 11 лістапада 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], вы ж можаце гэта выправіць і без звароту да адміністратараў. Адміны маюць ужо на вайну правак рэаагаваць, калі такая раптам распачнецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:08, 11 лістапада 2025 (+03) :::згодзен, давайце лепш працаваць з матэрыялам у нашым раздзеле, выпраўляць калі трэба і ўжо па факце зробленага ў белвікі рэагаваць. Калі выявіцца дакладна і абгрунтавана, што сістэматычна адбываецца нейкі падлог у бел вікі, то будзем рэагаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:24, 12 лістапада 2025 (+03) ::::Я магу весці каталог падлогаў. Колькі выпадкаў будзе дастаткова для рэакцыі з боку адміністратараў? Напрыклад, дзесяць ці сто? Ці штосьці пасярэдзіне? Дзесяць ужо набіраецца. Сто трэба пашукаць, але з часам, баюся, набярэцца. А ў якой форме гэта потым прадстаўляць адміністратарам? Падгружаць у выглядзе файла? На які сервер? (Даруйце, не надта разбіраюся ў тэхнічных асаблівасцях Вікіпедыі). Для даведкі: некаторыя артыкулы Ohlumon публікаваў паралельна ў расійскай і ў беларускай вікіпедыях, там аднолькавыя праблемы. То бок той праблемны змест, за які Ohlumon'а забанілі ў расійскай вікіпедыі, у беларускай вікіпедыі таксама ёсць, хутчэй за ўсё. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:31, 13 лістапада 2025 (+03) ::::: Каталг весці не варта, выпраўленні праблемнага зместу будуць вітацца. Праўце смела! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03) :::Шаноўны [[Удзельнік:JerzyKundrat|Jerzy Kundrat]], я магу нешта выправіць і выпраўляю. Але мне не верыцца, што Вы сур'ёзна лічыце, што беларуская вікіпедыя - адпаведнае месца для антысеміцкай прапаганды. Тут не так істотна, супраць каго мова нянавісці. Істотна, што мова нянавісці. І, па-вашаму, адміны з гэтым нічога рабіць не павінны? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:23, 13 лістапада 2025 (+03) :::: Намінацыя была за ''сістэматычны падлог крыніц'', зараз прыцягулі іншыя абвінавачанні, дыскусія дзеля дыскусіі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:29, 13 лістапада 2025 (+03) :::::Намінацыя сапраўды была за сістэматычны падлог крыніц. Вы прапаноўваеце адкрыць асобную намінацыю за мову нянавісці? Вікіпедыя, зразумела, не дзяржаўны апарат, але, напрыклад, у судовых ці адміністрацыйных справах новыя акалічнасці звычайна далучаюцца да ўжо адкрытых спраў. Я прашу даць адказ па сутнасці на пытанне пра стаўленне адмінаў да антысеміцкай прапаганды. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03) :::::: Змешваць усё да кучы дакладна не варта. Да антысеміцкай прапаганды ўсе адэкватныя людзі ставяцца адмоўна. Допыт адмінам тут ладзіць не будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:38, 13 лістапада 2025 (+03) У беларускай і рускай Вікіпедыях ёсць яшчэ адзін удзельнік, які займаецца сістэматычным падлогам крыніц - Peisatai. Зрабіў сотні правак, у якіх ёсць пэўнае сцвярджэнне і стаіць спасылка на кнігу ці артыкул вядомага навукоўца. Глядзім крыніцу - а там такого сцвярджэння няма. І таксама ён не толькі не заблакаваны, а нават проста не пазбаўлены сцягу даглядчыка. Маўляў, пішы й далей у такім жа духу. Дзівосна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:37, 15 лістапада 2025 (+03) : пра пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка можна задумацца ў такім разе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:39, 15 лістапада 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], я звярнуўся з адпаведнымі прапановамі на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:54, 15 лістапада 2025 (+03) == Скарга на адмену праўкі == Артыкул [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій]] мною быў вычышчаны ад паўтораў і «вады», удакладнена інфармацыя пра замахі на яго жыццё, дададзена інфармацыя пра яго пасмяротнае ўзнагароджанне званнем Героя Украіны. Агульны выгляд артыкула стаў прыдатным для чытання. Пасля чаго ўсе мае праўкі былі адменены ўдзельнікам DobryBrat без тлумачэння прычын. У перапісцы (я чакаў тыдзень) ён мне не адказаў. Прашу адміністратараў прыняць рашэнне пра правамернасць адмены маіх правак, якую зрабіў DobryBrat . Калі магчыма, вярніце маю версію артыкула. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:36, 8 лістапада 2025 (+03) : У прэамбуле даецца найважнейшая інфармацыя пра прадмет артыкула. Яна часта дублюе частку інфармацыі, размешчанай у іншых раздзелах артыкула. У артыкуле, які прапануецца абмеркаваць, гэта інфармацыя была цалкам выдалена, пакінута толькі кароткае вызначэнне (два словы). : Раздзел «Уласныя працы» быў выдалены цалкам (а мог быць перанесены, напрыклад, у раздзел «Спасылкі»). : У раздзеле «Біяграфія» выдалена частка важнай інфармацыі пра асобу. У прыватнасці, выдалена інфармацыя пра арышт у 1989 годзе; пра тое, што арганізоўваў першыя ва Украіне пікеты; у якіх экспедыцыях працаваў; пра тое, што ў Львоўскай абласной радзе быў сакратаром пастаяннай дэпутацкай камісіі па пытаннях моладзі і спорту; па якой спецыяльнасці ў 1994 годзе скончыў Львоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Івана Франко; па якой спецыяльнасці скончыў аспірантуру ў 2001 годзе; пра тое, што ён быў намеснікам старшыні Львоўскай абласной рады; пра тое, што падчас аранжавай рэвалюцыі (падзеі лістапада — снежня 2004 года) быў камендантам Украінскага дома ў Кіеве, а таксама іншая інфармацыя. Пры гэтым ў артыкуле «[[:uk:Парубій Андрій Володимирович|Парубій Андрій Володимирович]]» ва Украінскай Вікіпедыі (бясспрэчна, там да гэтага артыкула надаецца значна больш увагі), гэта інфармацыя існуе. : У артыкул «Андрэй Уладзіміравіч Парубій» была дададзена і новая інфармацыя, але яна шматкротна меньшая за тую, што была выдалена. Аднаўляць выдаленую інфармацыю, вычытваючы, што было выдалена і на што заменена, патрабуе шмат часу і высілкаў ад іншых удзельнікаў. Зроблены ўнёсак пагоршыў артыкул, таму было прынята рашэнне аб адкаце двух правак удзельніка. : Удзельніку была дадзена парада больш акуратна рэдагаваць артыкулы. Свае выдаленні ўдзельнік абгрунтоўвае «выдаленем паўтораў» і тым, што пасля яго правак тэкст стаў «прыемным для чытання». : Галоўная мэта Вікіпедыі — стварэнне якаснага энцыклапедычнага зместу, а не прыгожае афармленне. : Удзельнік DenisBorum даволі часта практыкуе выдаленне інфармацыі ў артыкулах, абгрунтоўваючы «абнаўленнем звестак», «выдаленнем дубляў», «выдаленнем вады», «навядзеннем парадку ў артыкуле». Мае сэнс прагледзець іншыя артыкулы, дзе такім макарам было зроблена выдаленне інфармацыі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:04, 9 лістапада 2025 (+03) ::У дачыненні да раздзела артыкула «Уласныя працы» ўдзельнік DobryBrat проста здзекуецца: першая «праца» – гэта проста кароткі артыкул ва ўкраінскай газеце на ўкраінскай мове 2013 года (кожны можа паглядзець і ацаніць «значэнне» гэтай «працы»); другая «праца» прызнана экстрэмісцкай у нашай краіне і доступ да гэтай старонкі заблакіраваны. ::Пра раздзел «Біяграфія». DobryBrat пералічвае менавіта нязначныя факты, гл. крыніцу тут: [https://www.rbc.ru/person/68b309b29a794784b703e240|РБК] ::І дарэчы, маю версію сапраўды прыемна чытаць. Ёсць такое паняцце, як «стыль». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 17:40, 9 лістапада 2025 (+03) == Абарона [[Максім Танк]] == {{закрыта}} Статусны артыкул са школьнай праграмы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:31, 3 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:26, 3 лістапада 2025 (+03) == Пагрозы ад JerzyKundrat == [[Вікіпедыя:Кандыдаты ў выдатныя спісы#Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі|Вось тут]] адбылася незразумелая сітуацыя, пасля якой я атрымаў ад удзельніка {{u|JerzyKundrat}} відавочную [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 пагрозу дэанамізацыяй з наступствам паглядзець які я «моцны»]. Такія паводзіны парушаюць [[ВП:НАПА]]. На маёй памяці гэта ўжо не першы раз, калі ўдзельнік востра рэагуе ў размовах, але вось такія пагрозы, здаецца, упершыню. Варта адрэагаваць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:04, 26 кастрычніка 2025 (+03) : У канфлікце ўдзельнічаюць мінімум два бакі. Важна прыйсці да разумення ўласных памылак у зносінах, старацца з павагай адносіцца адзін да аднаго, не абражаць суразмоўцу і не ігнараваць яго просьбы. Мы ўсе плывём у адной лодцы і жадаючых веславаць няшмат. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, заклікаю вас да ўзаемнай павагі, не трэба пераходзіць на асобы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:41, 27 кастрычніка 2025 (+03) :: Я не пераходзіў на асобы і тым больш не канфліктаваў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:06, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::Гэта нейкія неадэкватныя паводзіны, што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049583 першы флэйм-допіс], што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 апошні]. Не бачу, якія два бакі тут ёсць і якія прэтэнзіі могуць быць да MocnyDuham. Remember [[ВП:СУ]]. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 21:25, 27 кастрычніка 2025 (+03) :::падтрымліваю, сітуацыя неадэкватная і тут не бачна віны @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. Але заклікаю не рабіць паспешных высноў з улікам палітычнай кан’юнктуры. Калі сітуацыя будзе мець працяг, тут, відавочна, прыйдзецца ставіць блакіроўкі на ўл. запіс, на вялікі жаль... [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:06, 1 лістапада 2025 (+03) :::: Спадзяюся, пад працягам не маецца на ўвазе, калі мяне ўсёж здэаноняць і спраўдзяць, які я там моцны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:09, 1 лістапада 2025 (+03) ::::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], не пайму дзеля чаго ты тут лямантуеш каторы дзень. Ад каго і што патрабуецца, каб ты супакоіўся? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:28, 1 лістапада 2025 (+03) :::::: За парушэнне [[ВП:НАПА]] вас можна было б адразу заблакаваць і без абмеркаванняў. Я гэтага, вядома, не хачу. Я толькі не разумею, што я вам зрабіў, каб вы мне такое пісалі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:42, 1 лістапада 2025 (+03) ::::::: Упісваеш мой нікнэйм, дзе папала, але я з гэтым змірыўся ўжо не першы дзень як. Чаго й табе жадаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:23, 1 лістапада 2025 (+03) ::::::::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце без інсінуацый і па факце. Калі вы можаце лепш вытлумачыць сітуацыю, што сапраўды адбываецца, то шчыра просім. З боку выглядае як неабгрунтаваныя нападкі на ўдзельніка, без кантэксту. Толькі можна сказаць, што акрамя відавочных пагроз, таксама жываецца вельмі фамільярны, непаважлівы тон размовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:32, 2 лістапада 2025 (+03) :::::::: Дзе і як я ўпісваю ваш нікнэйм? Вы, можа, скажыце, каб я гэтага больш не рабіў. Бо я вас зусім не разумею. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:57, 2 лістапада 2025 (+03) : Напісанае вышэй дыпламатычна некаторыя не зразумелі, пішу прама. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, тое, што паміж вамі адбывалася і адбываецца – гэта канфлікт. У ім удзельнічаюць абодва бакі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], навошта Вы пісалі ў каментарах да заўваг "Заўвагі: reply to JerzyKundrat"? Гэта удзельнікам JerzyKundrat фактычна было расцэнена як пераход на асобы. Калі Вы гэтага дагэтуль не заўважаеце, то гэта або робіцца наўмысна, або з-за недахопу вопыту. У сваю чаргу, прашу Вас, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], быць больш стрыманым у каментарах. Вы таксама пераходзіце на асобы. “Мы ўсе плывём у адной лодцы”. Тое, што ў канфлікце ўдзельнічаюць новы адміністратар і былы адміністратар – гэта на радасць праціўнікаў беларускай Вікіпедыі. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, я паўторна заклікаю вас да ўзаемнай павагі і прашу спыніць канфлікт. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:13, 3 лістапада 2025 (+03) ::Пане @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], дзякуй, што ўдакладнілі. То бок прэтэнзія да аўтаматычна-згенераванага апісання праўкі пры напісанні каментарыя праз гаджэт? Якім чынам гэта можа апраўдваць паводзіны пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] я ўсё яшчэ не разумею. Мяркую, што пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], як і я, як і многія іншыя не звярталі на такія дробязі ўвагі і толькі зараз штосьці пачало праясняцца. Пры ўсёй павазе, я не разумею рэакцыю пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і падазраю, што тут можа быць нешта яшчэ, таму прашу даць дадатковы каментарый па сітуацыі, ад вас нармальнага тлумачэння сітуацыі так і не было. Хоць мы і знаходзімся ў інтэрнэце, і тут звычайна людзі не крыўдуюць на аўтаматычна-згенераваны тэкст, але ж да пагроз, асабліва ў сітуацыі палітычнага напружання, тут не звыкліся, гэта не ерунда. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 3 лістапада 2025 (+03) :: Мой каментар да праўкі згенераваны аўтаматычна, бо для дыялогаў у Вікіпедыі я ўжо шмат гадоў выкарыстоўваю [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions адмысловы гаджэт]. І кожная мая праўка змяшчая перасылку на гэты факт. Калі мы кажам пра [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049527 тое апісанне], якое стала магчымым трыгерам для ўдзельніка – слова "заўвага" з'яўляецца назвай раздзелу, дзе мы абмяркоўвалі артыкул, а не маёй заўвагай да ўдзельніка. Здаецца гэта зразумела, бо слова змяшчае спасылку, якая і вядзе на раздзел... Я заўсёды ставіўся з павагай да ўдзельніка і, вядома, тут не хацеў аніякіх канфліктаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:01, 3 лістапада 2025 (+03) == Адкаты Peisatai == Адкаты, якія масава робіць [[Удзельнік:Peisatai]], як напр. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D1%96%D0%BD%D0%B0&diff=5048879&oldid=5035460 тут] — вандалізм. На заўвагі не рэагуе. Варта заблакаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:51, 23 кастрычніка 2025 (+03) :вандалізм гэта ў іншага таварыша, чаму не рэагуем [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:53, 23 кастрычніка 2025 (+03) :: сціранне запытаў крыніц — гэта вандалізм, а не наадварот. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:55, 23 кастрычніка 2025 (+03) :::у чалавека бзік супраць балтаў, ён метадычна павыкрыўляў, паперапісваў тое, што мной напісана, гэта не вандалізм, не? праглядаць усе сотні, што псіх нарабіў? можа паспасылацца на шэраг смеццевых, або даўно абвергнутых, крыніцаў, і яны вартыя згадкі? тут сметніца хіба? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:02, 23 кастрычніка 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], не трэба выдаляць са старонак інфармацыю, пацверджаную крыніцамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 23 кастрычніка 2025 (+03) :''Усім прывітанне!'' :'''Перагібы''' відавочна з абодвух бакоў. :Удзельнік Peisatai нярэдка балансуе '''на мяжы з Уласнымі Даследаваннямі'''. Удзельнік Warum нярэдка балансуе '''на мяжы з вандалізмам'''. :<u>'''Прапановы'''</u>: :1) вызначыцца наконт, таго, '''калі тут УД, а калі не УД'''. Падтрымаю ўдзельніка Bot: калі ёсць канкрэтная спасылка на корань і на ўтваральнік пры ім, тады гэта не УД. Без доўгіх ланцужкоў "лагічных сувязяў", але канкрэтная спасылка. :2) Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту. :3) Удзельніку Peisatai прапаную, потым, '''перагледзець '''заўвагі ўдзельніка Warum і або а) наступіць на горла ўласнай песні і '''прыбраць '''тое, што да ступені змяшэння нагадвае УД, або б) '''перафармуляваць''', каб выглядала больш-менш аб'ектыўна. І ўвогуле, занадта вузкія лінгвістычныя тонкасці спрасціць па магчымасці. :4) Вызначыць '''тэрмін '''для абаіх удзельнікаў разабрацца з гэтым усім масівам - напрыклад, тыдзень, два, месяц. Канкрэтны тэрмін, каб не расцягвалася. :5) Да часу вырашэння сітуацыі '''забараніць '''(вусна) абодвум удзельнікам '''правіць новыя артыкулы '''па назвах. :6) Асобна трэба вырашыцца наконт згаданых удзельнікам Bot '''спрэчных спасылак''' тыпу Жучкевіча, Пракаповіча і г.д. Напрыклад, Пракаповіч, калі паглядзець яго старонку, - правінцыйны літаратар і географ, з вялікай доляй верагоднасці не разумее ў фінскіх мовах. А Жучкевіч, як слушна адзначана, хоць і са сферы акадэмічнай навукі, але пераважна (не заўсёды) прапаноўваў вытлумачэнні з галіны "народнай этымалогіі". Прапаную, з мэтай захавання палітры меркаванняў, не прыбіраць, але рабіць нейкія нейтральныя, але ясныя пазнакі, тыпу "пастаўскі літаратар і географ І. Пракаповіч". :''З павагай,'' [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:11, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: > ''Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.''<br>Я шмат разоў бачыў праўкі Варума падчас догляду і не заўважыў там вандалізму. Ён выдаляў інфармацыю без крыніц і ўстаўляў адпаведны шаблон. Можаце паказаць прыклад вандалізму? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:15, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::Перш чым адказваць на пытанне 2, трэба калегіяльна вызначыцца з пытаннем 1, бо ад яго дастаткова залежыць і пытанне 2. Выкажыцеся вы, і няхай выкажуцца іншыя. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:18, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::: Мне, шчыра кажучы, вельмі цяжка зразумець, што ў гэтым пытанні з'яўляецца УД, бо я не разбіраюся ў тэмах. Дакладна павінны быць спасылкі на крыніцы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:22, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::::Найперш трэба вярнуцца да палітыкі невыдалення. Ёсць іншыя меркаванні -- дапаўняць. Не ўпэўнены, што тут ёсць нават самастойнае вылучэнне кораня і ўтваральніка, бо яны вылучаны даследчыкамі і на гэта ёсць спасылкі. У маі сам спасылаўся на "[[:en:Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material|Synthesis of published material]]" ("[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]"), але якая новая думка тут прасоўваецца? Што Беларусь уся з запасам у зоне балцкай гідраніміі і кожная назва можа быць балцкай -- думка не новая і не спрэчная. Адкаты зробленыя Peisatai не адмяняў бы, а з дыфаў дадаў бы ўрыўкі ўнесеныя Için warum. На нейкія ўрыўкі паставіў бы запыты крыніц, як у Сермежы пра ранейшую даўжыню ракі (думаю, там можна знайсці спасылкі на ранейшыя карты). Жучкевіча нам не ўнікнуць, хоць бы мы і вырашылі яго неаўтарытэтнасць як лінгвіста, ён з кожнага праса будзе лезці. Як Вайтовіч у генеалогіі, назбіраў з дубу вецце, але папулярны і яго пхнуць як крыніцу раз за разам. У нас нават кробізы з крывічаў не выдалены, хаця ў гэтай лухты ад Ластоўскага няма ніякага грунту. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 24 кастрычніка 2025 (+03) [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%87%D0%B0_%28%D0%9B%D1%8F%D1%85%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%91%D0%BD%29&diff=5048905&oldid=4826334 Так] можа быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:10, 23 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] заблававаны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 23 кастрычніка 2025 (+03) Не ўсё так адназначна. Напрыклад, у вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B6&diff=prev&oldid=5048829 такіх выпадках]. Удзельнік [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] выдаліў вялікі кавалак і напісаў "у Ванагаса, Покарнага і Скарджуса Сермеж адсутнічае", але там і не сцвярджалася, што ў іх Сермеж ёсць, там пра "корань" і "пашыральнік" было. Безкрынічны быў адзін абзац, але не мовазнаўчага характару, а гісторыка-геаграфічнага і на яго можна было проста паставіць запыт крыніцы. І такіх выпадкаў багата. То, можа, у такім выпадку гэта якраз адкат вандалізму, ну або выдаленага без разбору. І слушна заўважыў калега JerzyKundrat, чаму не можа быць дзве і тры версіі? То гэта тычыцца ўдзельніка Için warum таксама. У маі толькі сварыліся, а не выпрацоўвалі падыходы, як ставіцца да згадкі каранёў, пашыральнікаў і іншага такога ў артыкулах. Згадаць у артыкуле пра Сермеж, што ў літоўскай ёсць корань -серм- гэта арыгінальнае даследаванне пра Сермеж або проста інфармацыя? Таму спачатку пайшла чыстка ў адзін бок, потым пойдзе ў іншы, а затым і яшчэ куды. У тую ж Сермеж думку Пракаповіча можна было проста дадаць, нічога не выдаліўшы. Пра Жучкевіча і такіх паноў як Пракаповіч наогул ёсць пытанні, ці кваліфікаваныя яны як мовазнаўцы, бо іх версіі часта нагадваюць народную этымалогію. Калі ёсць сістэмная крытыка Жучкевіча, ці нешта іншае "даўно абвергнутае", трэба гэта разгледзець і можа вырашыць не карыстацца гэтым у мовазнаўчых пытаннях. Географам -- геаграфічнае, краязнаўцам -- краязнаўчае, а лінгвістычнае ўсё ж лінгвістам. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:03, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Было б добра разабрацца ў аўтарытэтнасці крыніц з двух бакоў. Я дапушчаю выкарыстанне гэтых тэкстаў у этымалогіі, толькі калі ў іх відавочна атрыбутаваная сувязь паміж аб'ектам і назвамі. Арыгінальныя даследаванні недапушчальныя. Аднак для мяне гэтая тэма занадта далёкая і я не маю вольнага часу паглыбляцца ў літаратуру з двух бакоў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:53, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] для мяне, шкада, таксама далёкая, толькі вельмі агульныя ўяўленні. Адносна Сермежы, што прыкладам вышэй, яна і праўда не згадваецца аўтарамі, якія пішуць пра корань і пашыральнік у літоўскай. Але гэта "бяда" такой літаратуры, поўнага спісу гідронімаў з пэўнымі фармантамі не дае ніхто, абмяжоўваюцца двума-пяццю прыкладамі, а далей "і інш.". Жучкевіч шчодры быў, вытлумачыў усё да чаго рукі дацягнуліся, але яго кваліфікацыя на гэта вельмі сумнеўная. Атрымліваецца, цяпер ускосныя сведчанні прафесіяналаў падмяняюцца на простае сведчанне непрафесіяналаў, якія затое яўна згадалі. Да каго толькі не звяртаўся, каб знайсці экспертызу хоць бы агульную для нашай праблемы, але няма такіх спецыялістаў і тэма вельмі хісткая з навуковага пункту гледжання, усё толькі гіпатэтычнае з адноснай ступенню імавернасці. Як разумею, падыходы навукоўцаў у галіне такія, што ў зоне балцкай гідраніміі, усе гідронімы апрыёрна лічацца балцкімі, пакуль іншае не даведзена асобна. Мы ўжо маем прыклад такой падмены ў іншай беларускай вікіпедыі, дзе імёны, якія апрыёрна ў навуцы лічацца балцкімі, хоць часам і няма адзінага меркавання з якіх пэўна фармантаў складаюцца і што значаць, тлумачацца з адзінай крыніцы, дзе даецца альтэрнатыўнае меркаванне, як германскія. Тая крыніца па фармальных прыкметах для Вікіпедыі аўтарытэтная (значна болей за Жучкевіча), але ў навуцы лічыцца "маргінальнай" (у сэнсе, што на ўскрайку навуковага поля, не адпавядае навуковаму кансэнсусу, ніхто на яе сур'ёзна не спасылаецца, хіба ў аглядзе гісторыі навукі). Тое самае можа быць у нас, толькі з рэкамі. Напэўна, трэба рабіць як з імёнамі зроблена, напрыклад, у артыкуле [[Ягайла]], дзе даюцца меркаванні Юргевіча, Чаропкі, Урбана і Галяка таксама, хаця пэўнае значэнне імя Ягайла нават для літоўскіх спецыялістаў застаецца дыскусійным з часоў рэканструкцыі яго Бугой. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:46, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::Аб'яднаў версіі ў артыкуле [[Нача (прыток Бабра)]], напэўна, так рабіць трэба было адразу, замест выдалення і скарачэння. Яно тады можа і ўзяло б меней часу, цяпер возьме болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:31, 25 кастрычніка 2025 (+03) : У сучаснай беларускай мове слова Сермеж мае корань "Сермеж". Сцверджанне, што корань "Сермеж" утвораны ад кораня "Серм" і пашыральніка "еж" - гэта ўжо этымалогія, то бок гэта павінна быць яўна прапісана ў артыкуле ды павінна быць падмацавана аўтарытэтнымі крыніцамі. Пакуль жа мы маем, што ў артыкуле пра слова з адным коранем слова даецца этымалогія іншага кораня. Адпаведна я падтрымліваю Için warum, што падобную інфармацыю можна выдаляць з артыкула. Як альтэрнатыву хуткаму выдаленню звестак можна ўжываць прастаўленне шаблонаў, напрыклад Шаблон:Праверыць факты. Аднак нават калі ў першакрыніцы згадваецца корань самаго слова, але без згадкі пра канкрэтны аб'ект, то я б усё роўна асцерагалася б прапісваць такое напрамую ў артыкул, таму што і аднолькавыя альбо вельмі падобныя назвы могуць мець рознае паходжанне. Напрыклад, назва Ленін можа быць гістарычнай і быць утворанай ад жаночага імя, а можа быць назва Леніна ўтвораная ад мянушкі савецкага дзеяча. Альбо Дзяржынск і Дзяржынава - этымалагічна гэтыя назвы звязаныя, аднак адно з іх утворана ад прозвішча, якое ў сваю чаргу магчыма ўтворана ад назвы другога. То бок мне бліжэй пазіцыя, што ў артыкул варта дадаваць інфармацыю пра паходжанне назвы, толькі калі ў аўтарытэтнай крыніцы ёсць разбор назвы канкрэтна гэтага геаграфічнага аб'екта. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 00:21, 25 кастрычніка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] , адразу сам болей схіляўся да такой думкі. Але з погляду як гэта робіцца, што прасоўваецца фактычна народная этымалогія, ёсць сумненні што на праўдзе лепей. Сама Сермеж можа не згадвацца, але калі ў крыніцы вядзецца менавіта пра гідронімы і даецца шэраг аналогій з такім коранем, а Сермеж якраз у зоне дзе такая аналогія актуальная, што думаць у такім разе? У маі ўжо пісаў, калі ёсць тлумачэнне менавіта для вялікіх Дзвіны, Дняпра або Дуная, ці можна яго ўжываць для дзясяткаў іншых Дзвін, Дзвінас, Днепрыкаў, Дунаяў і Дунайцаў, ці гэта будзе ўласным даследаваннем? Або можна даць спасылку на ўмоўнага "Пракаповіча", што малая Дзвіна ад "дзівіцца" і лічыць, што гэта крыніца і яна прыярытэтная? Па-мойму, адсылка да гіпатэтычнай прафесійнай аналогіі лепей за прыцягнутую за вушы сугучнасць, якая да гідраніміі ніякім бокам (як гэта з Начай, напрыклад). Гэта ж не тое, што наш ананімны валагодскі этымолаг прыцягвае "аналогіі" з мовы хантаў на ўласнае разуменне. Наконт Леніна ўсё ясна, да гэтага яскравым прыкладам кваліфікацыі Жучкевіча будзе Лунін, які ён выводзіць ад прозвішча Лунь, тым часам як Лунін толькі пазнейшае скажэнне Луліна. І даецца ж Жучкевіч як аўтарытэтная крыніца. Пры тым, пададзеная там Peisatai версія таксама прыцягнута за вушы, нават ускоснай згадкі пра яе нідзе няма, грунтавалася таксама на скажонай назве, таму выдаліць яе было слушна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:13, 25 кастрычніка 2025 (+03) ::: @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], калі Пракаповіч і Жучкевіч не з'яўляюцца лінгвістамі і даюць аматарскія трактоўкі паходжання назваў, то можна альбо выдаляць іх версіі, як неаўтарытэтныя крыніцы, альбо асцярожна фармуліраваць спасылкі на іх на ўзор "Географ Жучкевіч выказаў ідэю, што назва X, паходзіць ад Y, аднак яго працы былі абвергнуты Z, як не адпавядаючыя сучасным лінгвістычным уяўленням". У любым разе наколькі я разумею, то на дадзены момант ніхто і не адстойвае аўтарытэтнасць Жучкевіч і неабходнасць прапісвання яго версій у артыкулах. Мне падаецца нармальным, што паходжанне назвы нейкай ракі ці возера можа быць не даследавана прафесійнымі лінгвістамі, у такім разе я лічу, што лепей у артыкуле не падаваць наогул ніякай версіі аб паходжанні назвы ці падаваць толькі народна-этымалагічную, запісаную прафесійным фалькларыстам. Замена адных аматарскіх версій другімі ды яшчэ і з прастаўленнем пры гэтым спасылак на працы прафесійных лінгвістаў, мне не падаецца вырашэннем праблемы.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:07, 25 кастрычніка 2025 (+03) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] таксама зноў пачаў дадаваць у артыкулы пра людзей версіі пра паходжанне іх прозвішчаў, напрыклад [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі]], [[Сяргей Мікалаевіч Румас]], [[Валянцін Акудовіч]]. Прапаную версіі аб паходжанні прозвішчаў дадаваць у артыкулы аб прозвішчах ці ў артыкулы пра роды. У артыкулах жа пра людзей пра прозвішча распісваць толькі ў выпадках, калі сам чалавек ці яго бліжэйшыя продкі змянілі прозвішча.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 23:36, 23 кастрычніка 2025 (+03) :І праўда, напэўна, для Дастаеўскага і іншых варта пісаць, што прозвішча адтапонімнае, а варыянты паходжання тамоніма ў артыкуле пра Дастоева толькі. Пра гэта мы пісалі і быццам вырашылі адносна этымалогіі ў гарадах, назвы якіх паходзяць ад гідронімаў, што пра паходжанне гідроніма пішам толькі ў артыкула пра яго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:14, 24 кастрычніка 2025 (+03) Вітаю! Сваю пазіцыю я патлумачыў яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў. Удзельнік Peisatai зрабіў сотні правак, у якіх напісаў свае ўласныя фантазіі аб паходжанні тапонімаў і прозвішчаў, пры гэтым амаль усе ягоныя праўкі або не маюць крыніц, або гэтыя крыніцы сфальсіфікаваныя. Канкрэтныя прыклады я тады прывёў (прычым гэта была толькі частка з таго, што ён панапісваў), паўтарацца тут не буду, хто жадае, можа паглядзець. Правілы вікіпедыі не дазваляюць займацца ўласнымі даследваннямі і падлогам крыніц, атаксама абражаць іншых удзельнікаў. У іншых моўных раздзелах за падобную "творчасць" удзельнікаў блакуюць назаўсёды. Я ў маі на гэта звярнуў увагу супольнасці, аднак на жаль ніякіх практычных крокаў зроблена не было. Пасля гэтага, як мне тут і параілі, я стаў самастойна выпрауляць гэтыя УД. Ніякіх парушэнняў з майго боку няма, ніводнага правіла вікіпедыі я не парушыў. Я паставіў запыты крыніцы там, дзе крыніца адсутнічае, а таксама часткова выдаліў інфармацыю, калі ў паказанай крыніцы яна адсутнічае. У некаторых выпадках выправіў інфармацыю ў адпаведнасці з тым, што насамрэч напісана ў крыніцы. Зараз вышэй пішуць, што Жучкевіч, маўляў, не аўтарытэтная крыніца. Можа і так, а Peisatai з ягонымі фантазіямі - хіба гэта АК? Потым пішуць, быццам калі ёсць корань - гэта ўжо і не УД. А хто вырашыў дзе які корань? Я ўжо не кажу пра значэнне гэтага кораня. Вось напрыклад Peisatai са спасылкай на Тапарова напісаў, што ў назве Няміга корань nem і пашыральнік g, а па Тапарову атрымліваецца, што ў назве корань mig. У назве Обаль і падобных Peisatai піша пра корань ab "рака", а ў Тапарова - абъл/объл "яблыка". І гэтак далей. Потым, вышэй напісана, што ў літаратуры аўтары не даюць поўнага спісу назваў, а абмяжоўваюцца двума-пяццю. Аднак у таго ж Тапарова часта прыводзяцца даволі доўгія спісы назваў, у тым ліку і тых, што на тэрыторыі Беларусі. Навошта тады выдумляць яшчэ ад сябе? Тым больш, калі гаворка ідзе пра больш-менш значны, вядомы аб'ект (горад ці раку). Навукоўцы ж не дурні і умеюць карыстацца картамі, даведнікамі, працамі сваіх калег (Тапароў многія назвы Беларусі браў са слоўніка Жучкевіча). Калі пра дадзены вядомы аб'ект не напісана ў аўтара, можа ён і не лічыў магчымым падобнае яго тлумачэнне? Гэта вельмі тонкая тэма, якая дае вельмі шырокую прастору для асабістых трактаванняў. Таму ў правілах энцыклапедыі і гаворыцца, што кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:45, 26 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Için warum]], дзякуй за рагорнутае меркаванне, у цэлым згаджаюся з вамі. Хацеў бы ўсё ж, каб мы не сыходзілі тут з таго, што ў Вікіпедыі ''кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК'', бо ёсць і шырока вядомыя факты, і відавочныя паралелі можна дапускаць, калі кансэнсус маецца. У нас ужо назапасілася шмат інфармацыі па гідраніміі/тапаніміцы, давайце супольна прывядзем яе калі не да дасканалага, то хоць бы да прмальнага стану. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:44, 26 кастрычніка 2025 (+03) :Удзельнік Варум, як казаў удзельнік JerzyKundrat, '''кідайце прымяраць ролю паліцэйскага'''. Тут камандна ствараюць, і Ваш праведны гнеў выглядае дзіўна. Calm down, Вы як нацягнутая струна :) Чаму, дарэчы, Вам не падабаецца, што ўдзельнік Peisatai так адстойвае '''балцкія версіі'''? Вы прынцыпова супраць? Хацелася б разабрацца, чаму вы так гарачыцеся, перш чым прадметна пераходзіць да тэмы "карані і ўтваральнікі" :) Бо Вы накідваеце '''відавочна "смеццевых" спасылак''' (тыпу Пракаповіча), і складаецца ўражанне, што толькі каб замыліць тэму. Як любіць казаць руская прапаганда, "не ўсё так адназначна". Хіба не так? Вы ж павінны разумець, што правінцыйны літаратар '''Пракаповіч '''- гэта не крыніца? Або што тлумачэнні '''Жучкевіча '''часта не вытрымліваюць крытыкі. Або што '''Рогалеў '''прыдумшчык яшчэ той? '''Патлумачце, калі ласка, што стаіць за Вашай актыўнасцю'''. Бо акрамя таго каб выпраўляць удзельніка Peisatai, Вы, здаецца, больш нічым у Вікіпедыі не займаецеся, а зарэгістраваліся тут, здаецца, толькі для гэтага. Або Вы проста каб усё было "строга ў духу буквы закону"? Праўда, незразумела пакуль што. (Паўтаруся, што, на маю думку, Вы '''балансуеце на мяжы з вандалізмам''', як удзельнік Peisatai балансуе на мяжы з Уласнымі даследаваннямі, і трэба гэтыя два палюсы ўрэшце '''ўзгадніць''' '''і прымірыць'''). [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:13, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::Здаецца, я зразумела абгрунтаваў свае дзеянні. Справа не ў балцкіх версіях (ці нейкіх яшчэ), а ў тым, што па правілах праэкта артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе уласных "адкрыццяў" усіх жадаючых. Калі нехта хоча дадаць у артыкул, напрыклад, што назва Жлобін паходзіць ад літоўскага globti - калі ласка, хто ж супраць, толькі няхай ён знойдзе АК, дзе гэта чорным па беламу будзе напісана. Гэта не я так вырашыў, гэтага патрабуюць правілы вікіпедыі. А калі ён гэта піша і дае крыніцу, у якой насамрэч гэта было сказана не пра Жлобін, а пра нейкую рачулку ў Літве, то гэта ёсць уласнае даследванне і падлог крыніцы. Вось і усё. Меня проста здзівіла, што чалавек за некалькі гадоў столькі ўсяго панапісваў, дадаў горы інфармацыі, і ніхто нават не пацікавіўся, а ці праўда ўсё тое, што ён так упарта піша? Ніхто не знайшоў у інтэрнэце якую-небудзь з гэтых крыніц, не адкрыў яе і не паглядзеў, а што там на самой справе напісана? Хаця адзін ці два разы гэта было, у прыватнасці ў артыкуле пра Прыпяць. Аднак далей на жаль ніхто высновы з той гісторыі так і не зрабіў. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Беларуская вікіпедыя не такая масавая, як напрыклад англійская ці руская, і тут знайшоўся толькі адзін такі Peisatai, а ўявіце сабе калі б іх было пяць, дзесяць, дваццаць, і яны таксама пачкамі пісалі б тут свае фантазіі? Энцыклапедыя пераўтварылася б у сметнік. Што ж датычыцца неаўтарытэтнасці Жучкевіча, Пракаповіча і Рогалева, то я дадаў тое, што змог знайсці (дарэчы, я яшчэ дадаваў Фасмера, Трубачова, Развадоўскага і іншых аўтараў). Калі яны не з'яўляюцца АК, можна і выдаліць, я не спрачаюся, аднак спачатку трэба выдаліць УД ўдзельніка Peisatai, бо гэта тым больш не АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:10, 26 кастрычніка 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Akijan|Akijan]], захоўвайце, калі ласка, ветлівасць у размовах. Пытанне не ў тым маюць нейкія тапонімы/гідронімы балцкае ці афраамерыканскае паходжанне. Асноўнае пытанне ў тым ці можна дадаваць у артыкулы аб тапонімах, гідронімах, прозвішчах, канкрэтных людзях інфармацыю аб этымалогіі кораня слова падобнага да назвы дадзенага аб'екта. А таксама дадаткова ўзнята пытанне, што рабіць, калі звесткі аб паходжанні назвы ёсць, але аўтарытэтнасць іх крыніцы пад сумневам: такую інфармацыю ў артыкул не дадаваць наогул ці дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 12:55, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], датычна другой вашай рэплікі — відавочна ''дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі''. Мы ж не маем патрэбы ў эканоміі паперы, працэсы і з'явы можам паказваць шырока і рознабакова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:59, 26 кастрычніка 2025 (+03) : {{u|Akijan}}, ці маеце вы дадатковыя ўліковыя запісы ў праэкце і чаму вырашылі напісаць у гэты раздзел з менавіта з новага? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:05, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::Папрасілі ўключыцца з дыскусію. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:09, 26 кастрычніка 2025 (+03) Peisatai пачаў дадаваць у артыкулы свае "этымалогіі" са спасылкай на нейкую кніжку А. Мікуса (<nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>). Зразумела, што гэта не аўтарытэтная крыніца ("смеццевая крыніца", як ён сам тут выказваецца). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:55, 27 кастрычніка 2025 (+03) :[[Алесь Мікус|Мікус]] не горай за Жучкевіча або Пракаповіча, прынамсі, ведае літоўскую мову на высокім узроўні. Калі падсумоўваць. Застаецца пастанавіць, што сведчанні пра этымалогію ад неспецыялістаў не прымаем як крыніцы. Калі нехта вызначае паходжанне гідронімаў, то мае быць не проста лінгвістам-славістам, але і балтыстам, а калі і фінаўгрыстам. І практычна ўсё трэба будзе выдаліць. Таксама, што этымалогію для вялікай Дзвіны і іншага мы не прымаем для малых Дзвін і іншага, калі яны яўна асобна не названы ў крыніцы. Ніякія "імёны рэк з -упа імаверна балцкага паходжання", як любяць мовазнаўцы, нам не прыдатныя. Што найболей непрыемна, калі і праўда сістэматычна пазначаліся крыніцы, дзе нічога з чаканага або хоць блізкага да яго не было. Адзінкавыя выпадкі можна зразумець, асабліва калі пасля пазначэння крыніцы было шмат правак. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::''Мікус не горай за Жучкевіча'' Жучкевіч прызнаны спецыяліст ў навуковым свеце, працаваў у БДУ, аўтар некалькіх кніг, артыкулаў у навуковых часопісах, на яго дагэтуль спасылаюцца іншыя навукоўцы. І не трэба яго папракаць тым, што ён географ, бо тапаніміка - гэта не толькі лінгвістыка, але і геаграфія, і гісторыя, і краязнаўства - усё разам. Сапраўднае тапанімічнае даследванне тады, калі даследчык даследуе канкрэтны аб'ект. Калі гэта горад, ён вывучае ягоную гісторыю, хто і калі яго заснаваў, калі гэта рака ці возера, вывучае іх геаграфічныя, гідралагічныя ўласцівасці - каб паспрабаваць зразумець, чым яны вылучаюцца, чаму людзі маглі іх так назваць. А не проста сядзіць сабе ў кабінеце і жангліруе словамі з розных моваў. Знасці падобныя словы можна, а вось ці будуць яны мець нейкае рэальнае дачыненне да дадзенага горада ці ракі? І Жучкевіч пры падрыхтоўцы свайго слоўніка карыстаўся працамі іншых вядомых навукоўцаў, у тым ліку і лінгвістаў: Фасмер, Тапароў, Буга, Развадоўскі, Машынскі, Лер-Сплавінскі і г. д. (спіс літаратуры ён прыводзіць). А Мікус хто такі? Якое дачыненне ён мае да навуковага света ўвогуле і да тапанімікі ў прыватнасці? І пры чым тут яго веданне літоўскай мовы? Яе ведаюць больш за 3 мільёны чалавек, гэта не значыць, што кожны з іх можа пісаць аб тапаніміцы Беларусі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:11, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] на што толькі не спасылаюцца. Гэта можа быць апраўдана, калі транслюецца меркаванне аўтарытэтных мовазнаўцаў, а сам ты не маеш да іх доступу. Цяпер гэта ўсё даступна ў асноўным і пасрэднік не патрэбны. Што да ўласных распрацовак этымалогіі, не геаграфічная гэта справа, чалавек не падрыхтаваны для гэтага часта не бачыць відавочных рэчаў, які б ні быў паважаны і тытулаваны ў сваёй галіне. Вядома, географ можа мець дадаткова і такую кваліфікацыю, але пра Жучкевіча мы гэтага не ведаем. Наогул мы ж бачым яго версію ў "Начы" і такога шмат, сустракаў калі выводзіў свае этымалогіі ён з позніх, скажоных часамі назваў. Я ж і кажу, што ў плане этымалогіі яны роўныя, у Жучкевіча няма кваліфікацыя для яе, а Мікула "вагі" ў тым самым навуковым свеце, хоць кваліфікацыі яўна болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::Заглянуў у артыкул пра [[Лужаснянка|Лужаснянку]] і [[Бабруйка]]. Я думаю, калі чляненне дастаткова відавочнае (і корань, і ўтваральнік вядомыя ў балцкіх назвах), то можна пакідаць, гэта не УД. ::У менш відавочных выпадках трэба прыбіраць. ::Другое. Калі прыводзяцца аналогіі і прыводзіцца спасылка, дзе яны прапісаныя, але там няма канкрэтна пра назву, да якой яны прыводзяцца, то гэта не падлог, а спасылка на аналогіі. Наколькі гэта УД, трэба глядзець у кожным канкрэтным выпадку. ::Трэцяе. Удзельнікам Warum і Peisatai трэба настойліва параіць прыйсці да супрацоўніцтва, калі ўжо абодва столькі сілаў кладуць на тапанімію. Пакінуць лаяць адзін аднаго і тым больш спрабаваць дэананімізаваць, у цяперашніх палітычных варунках. ::Прапаную на гэтым пакрысе гэтую дыскусію завяршаць. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:34, 27 кастрычніка 2025 (+03) :::Для каго ''чляненне дастаткова відавочнае''? Асабіста для вас відавочнае адно, для другога - другое, для трэцяга - трэцяе. Адну й тую ж назву можна "расчляніць" па-рознаму, і вытлумачэнне гэтых часцін можа быць рознае, нават у адной мове (а тут і з мовамі магчымыя варыянты). Гэтым павінны займацца спецыялісты, а не аматары. І з аналогіямі - тое ж самае. Тое, што адна назва ёсць аналагам іншай назвы - гэта павінна быць напісана ў навуковых працах прызнаных спецыялістаў, а не самі ўдзельнікі праэкта будуць самастойна вырашаць, бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а паркан, на якім кожны піша ўсё што хоча. І з этымалогіяй прозвішчаў - тое ж самае. Уявіце сабе, нехта захоча напісаць, што аналагам назвы Мінск (Менск) з'яўляецца назва вострава Мэн, а аналагам назвы беларускага Брэста - назва французскага Брэста, бо яму гэта відавочна... І ўвогуле, чаму абавязкова ў кожным артыкуле пра нейкі населены пункт ці раку/возера, трэба абавязкова пісаць пра этымалагію назвы?! Калі пра нейкі дадзены аб'ект пакуль няма аўтарытатнай крыніцы на гэтую тэму, то можа будзе лепш увогуле нічога не пісаць, чым нешта там выдумляць ад сябе? Каму і навошта гэта трэба? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:20, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::Калегі, думаю, я '''паспяшаўся прыміраць удзельнікаў Peisatai i Warum'''. Калі апошні стаў завочна нападаць на Мікуса, мне стала пакрысе ўсё станавіцца на свае месцы. ::: <nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>. :::Ва ўсякім разе, удзельнік Warum прарабіў тытанічную працу па перапрацоўцы артыкулаў удзельніка Peisatai, які відавочна даў маху і шмат дзе (не ўсюды) перагнуў. Калі Peisatai пад уплывам спасылак ад Warum праробіць '''работу над памылкамі''' ў артыкулах, то гэта будзе сапраўды выпадак, калі па-марксісцку з Тэзіса і Антытэзіса выйдзе не дрэнны Сінтэз. :::Яшчэ хацелася б больш пачуць '''пра славяна-індыйскую гідранімію''' на быццам бы балцкай тэрыторыі, магчыма, трэба было б асобны артыкул пра гэта напісаць, няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:27, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::''няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў'' Калі вы чакаеце ад мяне ўласных даследванняў у стыле Peisatai, то іх зразумела не будзе. Па-першае, гэта забараняюць правілы праэкта, а па-другое, навошта мне тут нешта выдумляць і пісаць горы нейкага флуда? У меня для гэтага няма ніякай матывацыі. А ў яго, відаць, ёсць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:49, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Калі ласка, давайце больш канструктыўна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:51, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Ніякага дачынення ні да якога Дзермана я не маю. Доказы смешныя: за тэрмін, які больш за 5 месяцаў, вы знайшлі аж цэлых 3 супадзенні па часе)) І ўвогуле, не трэба пастаянна ўводзіць дыскусію ў бок. Спрэчка тут не пра балтаў, славян, індыйцаў, Мікуса, Дзермана і г. д., а пра тое, ці можа ў энцыклапедыі чалавек пісаць свае ўласныя здагадкі і меркаванні? Правілы вікіпедыі гавораць, што не, артыкулы тут пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі вам так хочыцца балцкіх версій тапонімаў, то літаратуры на гэтую тэму хапае, той жа Тапароў пра гэта вельмі шмат напісаў. Дадавайце і ніхто супраць не будзе. Але Peisatai нават і балтыста Тапарова перакручвае, ставіць на яго спасылку, а піша нейкую адсябяціну, чаго ў Тапарова зусім няма (прыклады я прыводзіў яшчэ ў маі). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:24, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Ох ужо гэтыя дэаноны :( А якая розніца? Тут да крыніц фармальны падыход і суб'ектыўныя крытэрыі. Справа толькі як мы будзем рабіць, прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі, тады пойдуць і Жучкевіч з іншымі, і Мікус. Або толькі выключна яўных тэматычных лінгвістаў, тады ні Жучкевіч, ні Мікус не пойдуць. Ачышчаем і жывём спакойна. Калі першы варыянт, паўтаруся, трэба вярнуцца і трымацца палітыкі невыдалення. Калі былі выпадкі ўяўнага ўжывання крыніц, так болей не рабіць ні пад якім соусам. Выпрацаваць нейтральныя формы, які будуць адпавядаць стану крыніц, напрыклад, "у балцкіх гідронімах вылучаюць корань y-[зноска] і пашыральнік -x[зноска], але ці яны ў назве гэтай Yx яўна не адзначана". Спыніць канфрантацыю на балцка-славянскай этымалагічнай глебе, у асноўнай масе гэта пэўна ніколі не вызначаць, будуць толькі болей або меней кваліфікаваныя гіпотэзы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:01, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Пане [[Удзельнік:M.L.Bot|Максіме]], канешне ж будзем ''прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі''. Вікіпедыя для таго й прызначана, каб трансляваць веды з розных галін. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:16, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] , тэарэтычна правілы вымагаюць не хоць якіх, а аўтарытэтных крыніц. Але звычайна так катэгарычна пытанне паўстае ў спрэчных выпадках, што ў нас цяпер і ёсць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::: Маем звычай у БелВікі трактаваць аўтарытэтнасць крыніц таксама шырока, аж да навінных. Узнятая тут бура не нагода для фундаментальных змен. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: {{u|Akijan}}, я выдаліў частку вашай рэплікі, якая была датычна вашых здагадак датычна асобы іншага ўдзельніка. Па-першае гэта парушае [[ВП:ЭП]], а дакладней парушае "прадузятасць, навешванне «цэтлікаў» на апанентаў". Па-другое, у Вікіпедыі нельга займацца [[доксінг]]ам. Таксама чытайте [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikimedia_Foundation_statement_on_paid_editing_and_outing афіцыйную пазіцыю фонду Вікімедыя] датычна аутынгу іншых асоб. Я вас папярэджваю, што наступным разам за парушэнне [[ВП:ЭП]] ваш доступ да рэдагавання Вікіпедыі можа быць заблакаваны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Удзельнік МоцныБрат, патлумачце ласка, на падставе якіх фармальных правілаў Вікіпедыі Вы выдалілі частку майго паста, у якім я параўнаў час напісання ўдзельнікам Варум тут сваіх пастоў з <nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>.? Дэананімізацыя забароненая толькі калі гэта пагражае пераследам па палітычных, рэлігійных падставах, а Дзермана ў Беларусі ніхто пераследваць не будзе, бо ён на баку ўладаў. Калі ласка, дакладную спасылку на рэгуляцыю. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#c-MocnyDuham-20251028124700-Akijan-20251028112700|гэты]] і [[Размовы з удзельнікам:Akijan#c-MocnyDuham-20251028125100-Папярэджанне|гэты]] каментар. І я зноў выдаліў вашу рэпліку з магчымым дэанонам па гэтых прычынах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:01, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::Добра, прачытаў, пагаджуся, быў раманаў. Але ж паведаміць зацікаўленым асобам, думаю, правілы Вікіпедыі не забараняюць. Бо калі ўдумацца, гэта з глузду з'ехаць што робіцца. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:05, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::: Вы не ведаеце, ці з'яўляецца ўдзельнік той асобай, пра якую кажаце. А калі ён ніяк з ёй не звязаны? Зараз вы ствараеце ціск на ўдзельніка тым, што камусьці пра яго штосьці скажаце. Ваша пагроза "паведаміць зацікаўленым асобам" парушае [[ВП:НАПА]]. Калі ласка, не пагражайце тут нікому. [[ВП:СУ|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::Думаю, тады Вам варта з такой жа строгасцю адрэагаваць на спробу дэанону вышэй з боку ўдзельніка Варум ("падазраю, што гэта ён сам і ёсць") і прывесці да балансу. ::::::::Карацей, спадзяюся, нехта ўсё ж возьмецца выпраўляць тое, што тут з ідэалагічных прычын творыць апазнаны ўдзельнік Варум. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:58, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::: Тое самае тычыцца і {{u|Için warum}}, канешне. Не бачыў яго рэпліку. Калі ласка, спыніцеся і пачніце камунікацыю згодна з [[ВП:ВЕТ]]. Галоўнае прыйсці да кансэнсусу і пачаць дапаўняць Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:02, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::::::::: Па-мойму, кансэнсус тут можа быць толькі адзін - выконваць правілы вікіпедыі, там усё прапісана, а не вынаходзіць тут веласіпед. Мне цяжка ўявіць падобную дыскусію ў нейкім іншым моўным раздзеле, напрыклад, у англійскім ці рускім. Дарэчы, Peisatai спрабаваў пісаць свае ўласныя даследванні і ў рускай ВП, аднак відаць не атрымалася, тады ён цалкам пераключыўся на беларускую, і тут, як гаворыцца, "пракаціла". На жаль. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:41, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::::: У іншых моўных раздзелах смецця больш, чым у БелВікі. Не буду тут прыводзіць доказы з уласных даследаванняў на гэты конт. Таксама нагадаю, што Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:46, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::::Чаму Вы не выдалілі ў згаданай рэпліцы спробу дэанону? [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:22, 30 кастрычніка 2025 (+03) :::::::::::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласка, дазачысціце тое, што можа быць дэанонам, можа, і версіі нейкія можна закрыць для прагляду правамі адміна. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:12, 3 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Выдаліў! Зараз паспрабую закрыць версіі [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:06, 3 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Здаецца ўсё прыбраў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:09, 3 лістапада 2025 (+03) === Праект рашэння === Не хочацца, каб тэма заставалася адкрытай, таму я падрыхтаваў праект рашэння. Калі ён не сустрэне вострай крытыкі, то набудзе моц праз тыдзень. Вітаю дапрацоўку з боку дасведчаных удзельнікаў.<br /><br />Звесткі аб этымалогіі дапускаюцца толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. Неправяраемыя крыніцамі сцвярджэнні выключаюцца і не павінны размяшчацца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі (гл. [[ВП:ПРАВ]]). Фармулёўкі ў пытаннях этымалогіі ў «спрэчных артыкулах» павінны быць прыведзены з відавочнай атрыбуцыяй у тэксце: «па меркаванню X», «згодна з Y», і з дакладнай бібліяграфічнай спасылкай. Указваць паходжанне канкрэтнага тапоніма ці гідроніма варта толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект. Перанос агульных мадэляў «корань/фармант» на назвы, не згаданыя ў аўтара, разглядаецца як ўласнае даследаванне і не дапускаецца. Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя (гл. [[ВП:НУДА]]).<br /><br />Дапускаецца прывядзенне розных версій паходжання, у тым ліку балтыйскіх, славянскіх і іншых, але кожная толькі са спасылкай на надзейную крыніцу, з карэктнай атрыбуцыяй аўтара і ўзважанай падачай без катэгарычнасці там, дзе ў літаратуры няма кансэнсусу. Прыярытэт аддаецца профільным лінгвістам і выданням, якія рэцэнзуюцца. Папулярызатарскія і краязнаўчыя артыкулы магчымы толькі з відавочнай маркіроўкай іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні да профільнай літаратуры.<br /><br />Нагадваю аб недапушчальнасці войн правак. Персанальныя выпады і любыя спробы дэананімізацыі будуць выдаляцца. Пры паўтарэнні магчымы блакіроўкі. Па спрэчных пытаннях прашу адкрываць тэму на старонцы абмеркавання артыкула і весці дыялог там.<br /><br />Абмеркаванне носіць метадалагічны характар, гаворка пра правяральнасць і спосаб падачы, а не пра супрацьстаянне балтыйскіх і славянскіх трактовак. Праект адкрыты для розных навуковых версій пры ўмове акуратнай атрыбуцыі, надзейных крыніц і захавання этыкі зносін. Дзякуй усім удзельнікам за ўклад і канструктыў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:20, 15 лістапада 2025 (+03) : Усё ідзе сваім чарадом, [[Удзельнік:MocnyDuham]] не выдумвай усялякія бздуры. Гэта была ''вострая крытыка'', калі ты не зразумеў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 15 лістапада 2025 (+03) :: "Сваім чарадом" усё ідзе з мая. За гэты час ужо былі блакіроўкі і некалькі вялікіх амберкаванняў. Трэба было ўжо нешта прыдумаць, каб удзельнікі маглі мець магчымасць разам правіць Вікі без сварак. На гэта быў выказаны кансэнсус вышэй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:53, 15 лістапада 2025 (+03) ::: Сам па сваіх правілах і жыві. [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] ''звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03) ::::Пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце нейк сур’ёзней. Правілы і парады адносна паводзін і культуры размоў у Вікіпедыі вы ведаеце. Намагайцеся, калі ласка, не даводзіць да абсурду. Пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] паспрабаваў сфармуляваць кансэнсус, каб улагодзіць канфлікт, які цягнецца даўно. У вашых жа каментарыях я бачу спробы накаліць асабісты канфлікт, каб усе ўдзельнікі гэта незразумела што чыталі... Давайце, калі ласка, па справе. Таксама было б нядрэнна вам адрэагаваць у абмеркаванні вышэй пра вашыя нападкі (як мне гэта бачыцца з таго кантэксту, які я маю) на ўдзельніка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:15, 15 лістапада 2025 (+03) ::::Пры ўсёй павазе: ''кансэнсус '''звычайна''' дасягаецца натуральным шляхам''. Па гары тэксту вышэй відаць, што кансэнсусам і не пахне ўжо даволі даўно. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:04, 16 лістапада 2025 (+03) : @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], што думаеце? Гэты праект з большага тычыцца вашай работы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:14, 18 лістапада 2025 (+03) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03) ::::: Нармальна ўсё, кансэнсуса дасягаем не тут, а ў працэсе рэдактарскай працы. Гэта гара тэксту ні аб чым і ні да чаго. [[Удзельнік:IshaBarnes]], давайце лепш будзем артыкулы правіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:32, 16 лістапада 2025 (+03) :::::: А хто супраць? Я толькі за. Але калі ўжо вынесена гэтая вайна на агульнае абмеркаванне, то трэба неяк вырашаць. Адміны на тое і адміны, каб такімі праблемамі займацца. -- [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:57, 16 лістапада 2025 (+03) ::::::: Вайна скончана, прававеды толькі ніяк не супакояцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:00, 16 лістапада 2025 (+03) :::::::: {{u|JerzyKundrat}}, прыпыніце тролінг і выконвайце [[ВП:ЭП]]. Грубы стыль зносін з навешваннем цэтлікаў на ўдзельнікаў ніхто доўга цярпець не будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 16 лістапада 2025 (+03) ::::: Сур'ёзней ужо няма куды — не выдумвайце дурасцей. Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. Кансэнэнсус дасягаецца натуральным чынам. Лепш бы кантэнту ў БелВікі дадалі, чым праўнікаў з сябе строіць. — --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:24, 15 лістапада 2025 (+03) :::::: Адным з галоўных прынцыпаў вікіпедыі з'яўляецца тое, што артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе ўласных меркаванняў усіх жадаючых. Бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а сметнік. Калі хтосьці хоча прасоўваць нейкія свае ўласныя ідэі, то для гэтага існуюць іншыя пляцоўкі (блогі, форумы і г. д.). Энцыклапедыя не для гэтага.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:57, 18 лістапада 2025 (+03) :выглядае лагічна, як і мае быць. Можа не заўсёды будзем прыдзірацца да якасці крыніц, але вядома, што ў розных крыніц розная вага. Калі што, можна ўжо абмяркоўваць удакладненні да правіл аўтарытэтнасці крыніц [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:58, 15 лістапада 2025 (+03) :: на хвіга стока букф, не пайму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:01, 15 лістапада 2025 (+03) :Прапанова вырашэння спрэчкі слушная. Аднак не зразумела, чым павінна стаць гэтая прапанова. Застанецца каментаром на старонцы запытаў да адмінаў? У такім выпадку наўрад ці яна будзе мець нейкую сур'ёзную моц. Трэба было б аформіць як [[Вікіпедыя:Правілы#Прызначэнне|рэкамендацыю]] прынамсі. І ў такім выпадку, было б лепей, каб гэтае абмеркаванне вялося шырэй - не толькі на старонцы запытаў да адмінаў, але і на форуме, напрыклад, ці нейкім іншым чынам пашырыць праект. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:20, 16 лістапада 2025 (+03) : Дзякую, Спадар [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], за прапанаванае рашэнне. З майго боку будуць наступныя заўвагі: :: 1) Я прапаную перафармуляваць сказ "Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя". Падзел слова на корань і суфікс - гэта тое, што вывучаецца ў школе і што з'яўляецца ўсё ж такі базавымі ведамі. Калі раптам у артыкуле спатрэбіцца прапісаць, які ў слове суфікс, то я нават не ўпэўнена, што на такое наогул патрэбны хоць нейкія крыніцы. А вось падзел кораня слова на часткі - гэта ўжо этымалогія і тут я цалкам згодная ў неабходнасці спасылак на профільную літаратуру. :: 2) Прапаную таксама дадаць рашэнне наконт магчымасці ці не магчымасці прапісваць у артыкулах аб адных аб'ектах інфармацыю аб паходжанні назваў іншых аб'ектаў. Напрыклад, у артыкулах аб гарадах інфармацыю аб паходжанні назваў рэк, у артыкулах ад адных рэках інфармацыю аб паходжанні назваў іншых рэк, у артыкулах аб людзях інфармацыю аб паходжанні прозвішчаў.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 02:03, 16 лістапада 2025 (+03) ::: [[Удзельнік:Hanylka]], давайце ва не будзеце навязваць іншым, пра што пісаць, а пра што не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:06, 16 лістапада 2025 (+03) Рэальным кейсам зараз ёсць напр. артыкул [[Мёры]], гл. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%91%D1%80%D1%8B&action=history вайну правак]. Калі знойдуцца адміны, ласкава запрашаю! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 17 лістапада 2025 (+03) Асабіста я цалкам згодны з праектам рашэння ад MocnyDuham. Ён усё слушна растлумачыў, аргументаваў згодна з правіламі вікіпедыі. Запярэчыць ці нешта дадаць мне няма чаго. Усё правільна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:51, 18 лістапада 2025 (+03) == Абарона [[Узброеныя сілы Украіны]] == Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў пакуль трывае канфлікт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:35, 17 кастрычніка 2025 (+03) : {{Done}}. Паставіў абарону на 1 год. Прапанова мае сэнс. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:44, 17 кастрычніка 2025 (+03) == Блакіроўка [[Удзельнік:Jonny Barns]] == Серыя вандальных правак. Зарэгістраваны ажно 14 мая, чагосьці чакаў столькі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) :зрабіў блакіроўку на паўгода ва ўсіх прасторах акрамя размоў з удзельнікам [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:12, 8 кастрычніка 2025 (+03) == Абарона [[Францыск Скарына]] == {{закрыта}} Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў як старонку вялікай наведвальнасці. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03) : Папулярная і статусная старонка. Абарона мае сэнс. {{зроблена}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:21, 30 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Зрабіць перасылку з абароненага шаблона == {{закрыта}} Вітаю. Калі ласка, зрабіце перасылку з {{ш|*}} проста на {{ш|·}}, цяпер яна падвоеная праз {{ш|•}}. Нічога, быццам, зламіцца не мусіць, коды гэтых шаблонаў блізкія да аднолькавасці. Сам не магу, бо {{ш|*}} абаронены ад правак. Два першыя шаблоны самотныя, у іх няма нават элементаў Вікіданых. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:24, 21 верасня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 21 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Парушэнне парадку абмеркаванняў == Адміністратар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] на свой капыл трактуе значнасць артыкулаў у Вікіпедыі ([[Вікіпедыя:Да_выдалення#Яўген_Яўгенавіч_Аснарэўскі]]) і імгненна вырашае, што ёсць значным, а што — не. На ягоную думку, артыкул пра фэйсбук-ваяра, біяграфія і дзейнасць якога грунтуецца на запісах у фэйсбуку самой асобы, аўтаматычны робіць асобу значнай на падставе атрымання перамогі на конркурсе літаратурных пачаткоўцаў. Прашу іншых адміністратараў паўдзельнічаць у абмеркаванні і ацаніць значнасць асобы, якая пад рознымі нікамі ў розных моўных раздзелах піша пра сябе артыкулы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:15, 9 верасня 2025 (+03) : Тут пагаджуся, што тэма была закрыта досыць хутка і можна было бы даць больш часу на яе абмеркаванне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:00, 10 верасня 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], пан JerzyKundrat не адмін, здаецца, з чэрвеня. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 07:37, 10 верасня 2025 (+03) ::То няхай мо @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] здыме шаблон пра сцяг адміністратара ў сябе на старонцы ўдзельніка [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:08, 10 верасня 2025 (+03) ::: Не магу, мая асабістая старонка пад абаронай і правіць яе могуць толькі адміністратары)) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 10 верасня 2025 (+03) :::: Вам змяніць абарону да "ўсіх удзельнікаў"? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:27, 10 верасня 2025 (+03) ::::: Так, дзякуй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:30, 10 верасня 2025 (+03) :::::: Няма за што! Зрабіў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03) :Мяне ўсё больш дзівіць наяўнасць сцяга даглядчыка ў калегі Lš-k. Няма ніякага парушэння правілаў у падвядзенні выніку на падставе наяўнасці ў літаратара значнай прэміі, і ўсё роўна для маладых яна літаратараў ці не, таму што правілы не канкрэтызуюць гэтую дэталь. Затое ў нас у гэтай нязначнай на думку ўдзельніка прэміі ёсць артыкул і нават катэгорыя для лаўрэатаў. Можа, тады і артыкул пра прэмію трэба выдаліць? Артыкулы аб заведама значных дзеячах могуць пакідацца хутка, а пан Ежы даў тыдзень, каб выказацца. Тут няма ніякага парушэньня правілаў. Таксама ігнаруецца факт, што для значнасці дастаткова і некалькіх намінацый на значныя прэміі. У артыкуле ўказана, што Аснарэўскі двойчы намінаваўся на Дэбют (паэзія і проза), намінаваўся на Прэмію Арсенневай і Гедройца. Гэта таксама нязначныя прэміі? Ці ёсць нейкі кансэнсус, што намінацыі не лічацца? Тады чаму ў правілах напісана "Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў". І як новаму ўдзельніку, такому як я, разабрацца і вызначыць значнасць перад напісаннем артыкула, калі правілы не працуюць? Згадкі прозы Аснарэўскага ў навуковых выданнях удзельнік Lš-k нібыта не заўважыў, а публікацыі ў вядучых літаратурных выданнях Беларусі і РФ, такіх як «Дзеяслоў» і «Сібірскія агні» ігнаруюцца. Што трэба, каб калега быў задаволены? Нобелеўка? Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў што Аснарэўскі гэта я, што ўвогуле ненармальна, і, адпаведна, што аўтабіяграфію трэба выдаліць, хаця няма правіла, якое забараняе аўтабіяграфіі, пра што калегу неаднаразова было сказана. І яшчэ ён увесь час паўтарае, што ў артыкуле цытуецца Фэйсбук Аснарэўскага, хоць калегу было працытавана [[ВП:БС]], а паводле гэтых правілаў такое цытаванне дапушчальна. Чым дольш я назіраю дзеянні калегі Lš-k, тым больш мне здаецца, што ён 1. Не разумее правілы праекта. 2. Актыўна парушае іх нягледзячы на ​​заўвагі і мае намер рабіць так і ў будучыні 3. Мае нейкую асабістую непрыязнасць да Аснарэўскага. Таму вынік дасведчанага і паважанага калегі JerzyKundrat я лічу цалкам абгрунтаваным, а дзейнасць калегі Lš-k дыструктыўнай і патрабуючай адміністрацыйных дзеянняў. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 14:49, 10 верасня 2025 (+03) ::не разумею, як сцяг Даглядчыка стасуецца тут да сітуацыі. Лепш разбірайцеся, як дасягнуць кансэнсусу, а не як пакараць іншых удзельнікаў ці як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца. Чалавеку вынеслі папярэджанне за неэтычныя паводзіны, далей будзем глядзець. Абмеркаванне або скончыцца, або працягнецца, будзем рэагаваць адпаведна таму, як удзельнікі размовы будуць сябе паводзіць. З цытатамі з фэйсбука лепш не перабольшваць, калі яны не нясуць энцыклапедычнай значнасці. У [[ВП:БС]] пішацца, што цытаты мусяць быць у АК, у [[ВП:АК]] асобна прапісана, што інфармацыі з сацсетак лепш пазбягаць, тым больш, што гэта першасная крыніца, а лепш карыстацца другаснымі ці трацічнымі неафіляванымі крыніцамі. Я згодны, што правілы адносна значнасці ў беларускай вікі могуць быць недасканалымі, але яны ёсць і іх трэба прытрымлівацца і чытаць уважліва. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:08, 10 верасня 2025 (+03) :::Флаг наглядчыка ва ўдзельніка, які дэманструе неразуменне правілаў, у прыватнасці, відаць, не ведае, што аўтабіяграфіі не забаронены і сац. сеткі сучасніка можна цытаваць, а галоўнае не хоча чуць аргументы калегаў, якія цытуюць яму правілы выклікае ў мяне сумневы. Пытанне праф. прыдатнасці. Я маю на гэтае поўнае права. Рашэнне прымуць адміны, я ім яго не навязваю. Але заўважу, што ў той жа рускай вікіпедыі прэтэндэнтаў на сцяг патрулюючага ганяюць быццам ён хоча стаць адмінам. Хаця я не лічу, што тут трэба браць прыклад. :::У артыкуле пра Аснарэўскага напэўна тры-чатыры цытаты з Фэйсбука, а не палова, як піша калега Lš-k. Як мінімум дзве з іх з крытыкай, якраз, каб пазбегнуць рэкламнасці, для асвятлення розных пунктаў гледжання, гэта тое чаго быццам бы і жадае калега Lš-k. Цытаты можна прыбраць нават цалкам, я асабліва не супраць, проста гэта якраз і зменшыць крытыку ў артыкуле. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:26, 10 верасня 2025 (+03) :::: Пане [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], выказваннем наконт таго, што ''як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца'', таксама не варта падвышаць градус палемікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:41, 10 верасня 2025 (+03) :::::згодзен, можа не самы ўдалы выраз. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:54, 10 верасня 2025 (+03) ::::Адзначу тут, што ўдзельніца Hanylka выдаліла тэкст, заснаваны на Фэйсбуку. Артыкул, як лёгка ўбачыць, не знік. Проста стала менш крытыкі. Калі калезе Lš-k такі менш крытычны варыянт падабаецца больш, то ОК. Калі менш крытыкі ў артыкуле гэта лепш, і тое дапаможа дасягнуць кансэнсу, то няхай будзе так. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:14, 10 верасня 2025 (+03) ::Быць намінантам на прэмію Дэбют і Прэмію Арсенневай можа любы, хто праходзіць паводле сціплых крытэраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:16, 10 верасня 2025 (+03) ::: Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], акурат склалася, што ў БелВікі для артыкулаў пра беларускамоўных творцаў крытэрыі сціплыя, захоўваліся старонкі пра асоб напр. адно пры наяўнасці іх публікацый у агульнанацыянальных літаратурных часопісах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 10 верасня 2025 (+03) ::::Я тут паглядзеў архіў абмеркаванняў на выдаленне, дзе мяне папярэдні раз аўтары абвінавачвалі ў перадузятасці і неэтычнасці (гэта адбываецца амаль штораз, калі чалавек піша сам пра сябе, альбо хтосьці з яго кола). То ў той раз вы пра местачковыя прэміі (цытата) казалі зусім адваротнае ([[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2025#Мікіта_Мікалаевіч_Броўка]]). -- [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:32, 10 верасня 2025 (+03) ::::: І тады я казаў, што ''местачковыя прэміі'' дадаюць значнасці ''грамадскім ініцыятывам'', якія іх атрымалі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:39, 10 верасня 2025 (+03) :::Будзе аўтарытэтная крыніца, якая пацвярджае гэтую выдатную заяву? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:25, 10 верасня 2025 (+03) ::::Паглядзіце ўмовы гэтых прэмій. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:26, 10 верасня 2025 (+03) :::::Я не збіраюся нічога глядзець і здагадвацца, што вы мелі на ўвазе. Вы павінны даказаць свае сцвярджэнні. Самі прыносьце АК і патлумачце, як намінацыя на вядучыя беларускія прэміі можа быць нязначнай. Я гэтага ўвогуле не разумею. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:37, 10 верасня 2025 (+03) ::::::На гэты прэміі намінуюцца ўсе, хто адпавядае крытэрам. Напрыклад, прэмія Арсенневай — трэба проста мець кнігу і падаць заяўку ([https://penbelarus.org/2025/01/22/reglament-pravyadzennya-litaraturnaj-premii-imya-natalli-arsennevaj.html не патрэбна нават друкаваная кніга]). [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:48, 10 верасня 2025 (+03) ::::::Прэмія Гедройца называе «намінантамі» ўсе вылучаныя кнігі, якія проста праходзяць намінальны крытэр. Тое, што звычайныя людзі лічаць «намінацыяй» — гэта доўгі спіс прэміі, куды ён вядома ж не ўвайшоў. Доўгія спісы можна глядзець у артыкуле [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:55, 10 верасня 2025 (+03) :::::::Я бачу толькі адну спасылку на АК і не бачу тамака пацверджання вашых слоў. Прапануюць дасылаць кнігі, а дзе сказана, што яны не праходзяць адбор у спіс намінантаў, які потым публікуецца? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:02, 10 верасня 2025 (+03) ::::::::Чытайце больш уважліва. Калега, гэта вельмі вядомыя беларускія прэміі, і вам як знаўцу літаратурных «рускіх таўстуноў» павінна быць вядома аб літаратурных працэсах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 10 верасня 2025 (+03) :::::::::Я яшчэ раз перачытаў, і бачу толькі розныя ўмовы, суму ўзнагароды, тэрміны. Так, кнігу прапануюць дасылаць самому аўтару. І што? З гэтага вынікае, што тыя, хто трапіў у намінацыю, не праходзяць конкурсны адбор? Дзе пра гэта? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:24, 10 верасня 2025 (+03) ::::::::::Каб трапіць у намінацыю — трэба проста мець кнігу, якая адпавядае ўмовам. Конкурс яна не праходзіць. Конкурсны адбор — гэта доўгі спіс прэміі Гедройца, кнігі якія ўжо прачыталі. У прэміі Арсенневай такога няма, там у конкурс трапляюць проста ўсе, хто адпавядае намінацыі і падаў заяўку, з іх адразу выбіраюць пераможцаў. Такім чынам, значнымі паводле прэміі Гедройца трэба лічыць тых, хто прынамсі трапіў у доўгі спіс, а ў прэміі Арсенневай — прызёраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:58, 10 верасня 2025 (+03) :::::::::::Калі б было так, дык і, напэўна, самі гэтыя прэміі былі б нязначныя. Што гэта за прэмія, дзе не мае значэння намінацыя. Карацей, я зразумеў, што АК Вы даць для гэтага вельмі дзіўнага меркавання не можаце, адпаведна, аргумент нерэлевантны. Пакідаю гэта на разгляд калег адмінаў, мне тут пакуль усё зразумела. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 18:16, 10 верасня 2025 (+03) : Згодна з [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1#%D0%91%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC цяперашнімі правіламі] адным з крытэрыяў значнасці з'яўляецца пункт "Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў". Згодна з артыкулам у Аснарэўскага маецца перамога ў «Экслібрыс» і 4 намінацыі на прэміі (Гедройца, на прэмію імя Арсенневай, 2 разы на Дэбют). Адпаведна я лічу, што артыкул адпавядае наяўным крытэрыям значнасці і можа быць пакінуты. Што да зместу артыкула, то лічу карысным пачысціць яго ад усіх нязначных фактаў і фактаў без аўтарытэтных крыніц у адпаведнасці з [[ВП:БС]]. У выпадку, калі [[Удзельнік:Lš-k.|Спадар Lš-k.]] лічыць наяўныя крытэрыі значнасці недастатковымі, то можна паспрабаваць распрацаваць новыя больш дэталёвыя крытэрыі значнасці для пісьменнікаў. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03) ::Пра «намінаванне» я напісаў крышачку вышэй. У выпадку з Аснарэўскім людзі блытаюць вылучэнне і намінаванне. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:57, 10 верасня 2025 (+03) === Каментарыі аб выдаленні === Яшчэ раз падвяду рысу, чаму артыкул павінен быць выдалены. Бо вышэй больш абмяркоўваюцца прапісаныя правілы значнасці (якія насамрэч не канстытуцыя, а прапісаны даволі ўскосна і маюць сур’ёзную гнуткасць), «этычнасць» паводзін і іншае пустаслоўства. Адкрываем артыкул. Першы ж сказ біяграфіі: «''Паводле слоў Аснарэўскага''», другі сказ — «''Неаднаразова згадваў у Фэйсбуку''». Яшчэ праз адзін сказ — «''паводле слоў Аснарэўскага''». Наступны сказ — «''Паводле слоў Аснарэўскага ён самастойна набыў навыкі кампазітара''». Наступны сказ — «''Таксама паводле яго запісаў у Фэйсбуку''». Потым ідуць сказы пра згадванні ў СМІ (хоць гэта не мае значнасці для біяграфіі, а згадванні ў СМІ павінны быць устаўлены спасылкамі для падмацавання нейкіх фактаў). Апошні абзац — удзел у інтэрнэт-срачы Фэйсбука (для чаго гэта ўвогуле ў бяграфіі?). Усё, гэта ўся «біяграфія». Па факце, біяграфіі няма, яна ўся напісана «паводле слоў Аснарэўскага» і цытат у Фэйсбуку, ніякімі аўтарытэтнымі ці другаснымі крыніцамі тут не пахне. Няма нават аўтарытэтнай крыніцы аб даце нараджэння асобы. Мы не можам сцвярджаць, што асоба з такім імем увогуле існуе. На маю думку, артыкул відавочна рэкламны і не мае значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:43, 10 верасня 2025 (+03) : [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], ну дык праўце смела, можаце напр. выдаліць раздзел Біяграфія, ці то адным сказам паведаміць пра яе "фэйсбучнасць". Потым адміны вырашаць, вандалізм то быў, ці не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 10 верасня 2025 (+03) ::Навошта выдаляць цэлыя раздзелы, калі можна выдаліць артыкул праз нязначнасць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:53, 10 верасня 2025 (+03) ::: Нельга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03) :Мне надакучыла ўвесь час кідаць спасылку на правілы напісання артыкулаў аб сучасніках і тлумачыць, што цытаваць факты біяграфіі сучаснікаў МОЖНА на падставе іх апавяданняў. Калега піша пра класічных дзеячаў і, відаць, не разумее спецыфікі працы з артыкуламі пра сучаснікаў, пра якіх яшчэ не напісалі ў які-небудзь Экадэмічны слоўнік і гэта нармальна. Базавыя рэчы пра Аснарэўскага, а менавіта дата нараджэння і адукацыя, дадзены на падставе аўтарытэтных крыніц, а менавіта біяграфічных даведак у літаратурных часопісах. Можна было б скараціць і да гэтага, і артыкул адпавядаў бы мінімальным патрабаванням. Але навошта, калі ў дадзеных з інтэрв'ю з Аснарэўскім няма парушэння? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:56, 10 верасня 2025 (+03) ::З якога часу местачковыя часопісы Расіі са свастыкай у шапцы сталі аўтарытэтнымі крыніцамі? [https://www.sibogni.ru/content/zolotoy-svet часопіс]. Відавочна, яны публікуюць у сябе на старонках усё, што ім дасылаюць без аніякай праверкі фактаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:00, 10 верасня 2025 (+03) :::Калега, гэта ўвогуле што? Якія свастыкі і местачковыя часопісы? Гэта Сібірскія агні найстарэйшы з дзейных літаратурных часопісаў Расіі, так званы "таўстун", адно з самых прэстыжных рускіх выданняў. Упэўнены, што калі пакапаць, то высветліцца, што рэдактар ​​які-небудзь літаратар, з мноствам прэмій. Там мусіць быць не проста адбор, а кіламетровая чарга. Навошта пісаць, калі вы не ўкурсе. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03) ::::Што такое «таўстун» і «рускія выданні»? Пакапайце і пастаўце крыніцу. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:12, 10 верасня 2025 (+03) :::::Давайце я вам лепш дам вось такі артыкул канкрэтна пра Сібірскія агні, каб не губляць час на пошукі АК пра тое, што такое "таўстун" у расійскай літаратуры (я гэта ведаю са школы, дарэчы), так будзе лепш. Тут паказана якога ўзроўню гэтае выданне. :::::https://litrussia.su/2022/04/30/svet-sibirskih-ognej/ [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:18, 10 верасня 2025 (+03) * 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:06, 13 верасня 2025 (+03) == Парушэнне этычных паводзін == За [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F&diff=5033307&oldid=5033300 гэтую рэпліку] ''пра чарговага інтэрнэт-вар’ята, які піша сам пра сябе артыкулы ва ўсіх Вікіпедыях'' [[Удзельнік:Lš-k.]] мае быць, на мой погляд, заблакаваны, бо пра [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] ён ведае, але гэтым час ад часу займаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:58, 9 верасня 2025 (+03) :Апісанне прадмета па сутнасці — гэта энцыклапедычны стыль, а не абраза. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:06, 9 верасня 2025 (+03) : Цытата персанажа, які піша пра сябе артыкулы ([https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02UPYSYYqfvLpHYBJUbYJk6wp7qB876uHWkmTAmYiFbHtVtagchxyPAbPQePPrsgCal&id=100010783908995 крыніца]): {{цытата|Можа, чарадзейны ФБ, як ужо бывала, данясе мой спіч каму трэба, таму скажу: мяне не спыніць і адмаўляць маю значнасць няма сэнсу. Чулі пра Валан-дэ-Морта, які зрабіў артэфакты-крыстражы і без іх знішчэння нельга было знішчыць яго? Англійскi няўмеха стварыў 7 крыстражаў. У мяне крыстражаў незлічоная колькасць.:)) Энцыклапедычныя артыкулы пра мяне дублююцца на мностве пляцовак, а ёсць яшчэ СМІ, мае біяграфічныя даведкі ў топавых друкаваных літ. выданнях і г.д. Таму, калі які-небудзь грыфендорац, усё ж прыбярэ артыкул пра мяне (адзiн з лепшых у катэгорыі пісьменнікаў), для мяне гэта выдаленне — пстрычка гарошыны па сталёвым шаломе. Цёмнага лорда не адолець з цёмнымі матывамі, як сказаў бы Хлопчык, які выжыў.:)) А я скажу: absit verbo invidia.}}--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:27, 9 верасня 2025 (+03) : Лічу бан крайняй мерай, якой нам трэба ўсемі сіламі пазбягаць, каб не распальваць варожасць у раздзеле. Глянуў абмеркаванні, не хачу судзіць пра значнасць артыкула. Агулам па палаце нашага раздзела, у нас не вельмі прыдзірліва да значнасці. Не маю нічога супраць таго, каб пісалі артыкулы пра жывых людзей і каб жывыя людзі пісалі пра сябе. Прашу @JerzyKundrat у гэтай палкай дыскусіі зыходзіць з добрых памкненняў усіх бакоў канфлікту. Звяртаю пільную ўвагу @Lš-k на тое, што ў дыскусіі шмат перагібаў. На мой погляд, вы ведзяце размову даволі эмацыйна і мабыць вам варта адступіць. Асабліва важна, што вам не раз намякнулі, як вашыя некаторыя інсінуацыі асабіста абражаюць удзельнікаў размовы. Думаю, што ўсе мы хацелі бы, каб нашыя размовы ішлі ў рэчышчы паляпшэння нашага праекта і пошуку кансэнсусу, а не ў пераходзе на асобы, пошуку шкодных элементаў. Нават калі вы ўпэўненыя, што на вашым баку праўда, гэта ні ў якім разе не дазваляе вам абражаць іншых удзельнікаў. Паважайце іншых удзельнікаў і зыходзьце з добрых памкненняў усіх удзельнікаў, нават тых, з кім вы не згодныя. Спадзяюся, што ўсе бакі пастараюцца мінімізаваць канфлікт, каб не прыйшлося прыбягаць да ўмяшання адміністратараў, да чаго і заклікаю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:58, 10 верасня 2025 (+03) :Удзельнік Lš-k тут цытуе самога Аснарэўскага, які як я разумею з'яўляецца ўдзельнікам рускай вікіпедыі. Таму не бачу нічога дзіўнага ў тым, што Аснарэўскі можа глядзець статыстыку артыкула пра сябе ў нашым раздзеле. Мабыць, удзельнік ведае пра дзейнасць Аснарэўскага ў вікіпедыі і таму ўпэўнены, што я гэта ён, хаця сам Аснарэўскі пацвердзіў у цытаванай публікацыі, што не з'яўляецца мной. Аснарэўскі таксама піша, што ўдзельнік Lš-k належыць да групы яго асабістых хейтэраў і хоць гэта недаказальна, паводзіны Lš-k сапраўды здаюцца асабіста мне дзіўнымi, прымушаюць сумнявацца ў яго нейтральнасці. Удзельнік, мяркуючы па дыскусіі ў абмеркаванні артыкула, не разумее, што СМІ могуць з'яўляцца аўтарытэтнай крыніцай, што аўтабіяграфіі пра якія ён крычыць не забаронены, і што цытаванне сац. сетак сучаснікаў дазволена паводле [[ВП:БС]]. Ён не рэагуе на прадстаўленыя спасылкі на правілы, увесь час паводзіць сябе неэтычна, нягледзячы на ​​тое, што яму было паказана на тое, што такія паводзіны закранаюць іншых удзельнікаў і парушаюць правілы, таму, нягледзячы на ​​карысць, якую ён прынёс праекту, ён на мой погляд павінен быць заблакаваны ці сама меней пазбаўлены сцяга даглядчыка, пакуль не вывучыць правілы і не пачне паводзіць сябе ў адпаведнасці з імі. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 07:02, 10 верасня 2025 (+03) :: Выходзіць, што паняцце ''інтэрнэт-вар’ятаў'' у дачыненні да ўдзельнікаў БелВікі блакіроўкі не пацягне, ну няхай грызуцца тады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:41, 10 верасня 2025 (+03) :::Я перад тым як зарэгістравацца ў беларускім раздзеле доўга вывучаў тутэйшыя правілы, глядзеў абмеркаваньні, а яшчэ раней вывучаў ангельскую вікіпэдыю і ў меншым аб'ёме расейскую. Па маіх назіраннях і ў англамоўным, і ў расійскім раздзеле за такое навяшчавае хамства ужо даўно было б строгае папярэджанне, а ў выпадку паўтарэння блакіроўка. Lš-k нават у гэтым абмеркаванні прымудраецца не прасіць прабачэння, а пісаць, што "інтэрнэт-вар'ят" гэта "энцыклапедычны стыль, а не абраза". Гэта значыць, ён высноў не зрабіў і, здаецца, збіраецца працягваць. Чакаю, калі ён ужо пачне слаць адмінаў на тры літары. Я разумею, нам удзельнікі патрэбны, але калі тут вікі-праект, то павінны быць нейкія берагі, таму што гэта ўжо відавочна за ўсе межы выходзіць. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 10:04, 10 верасня 2025 (+03) ::::я лічу, што методыка «хуткі бан за парушэнне правіл» — гэта рудымент з эпохі форумаў. Гэта не тое, што нам трэба слепа капіяваць з іншых раздзелаў ці з папярэдняга вопыту белвікі. Можна спрабаваць думаць у больш канструктыўным рэчышчы. Калі гэтая спрэчка не пяройдзе да нечага канструктыўнага, то будзем прымаць меры, якія могуць не спадабацца ўсім бакам абмеркавання. Таксама прашу ўсіх удзельнікаў размовы прачытаць наступныя артыкулы [[ВП:СУ]], [[ВП:Э]], [[ВП:КС]], [[ВП:НАПА]] (апошняе асабліва тычыцца @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]]). І асобна [[ВП:АЎТА]], [[ВП:Вірт]], [[ВП:БС]], каб разумець пазіцыю @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] і не абясцэньваць яе. Я раблю папярэджанне @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] за паведамленні, напісаныя з мэтай абразіць іншых удзельнікаў. У той жа час заклікаю ўсіх удзельнікаў размовы або адысціся ад размовы і рэдагавання артыкула на пэўны час, каб панізіць эмацыйнасць сітуацыі, або працягнуць абмеркаванне выключна ў канструктыўным рэчышчы без абмеркавання асабістасцей, з павагай да іншых удзельнікаў дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 10 верасня 2025 (+03) :::::Асабіста я даўно ўсе гэтыя правілы вывучыў. Я не з'яўляюся чыім-небудзь віртуалам, пры гэтым аўтабіяграфіі правілы праекту не забараняюць. Гэта значыць, я не бачу наогул ніякай заснаванай на правілах пазіцыі калегі Lš-k і менавіта [[ВП:БС]] і прыбірае адзін з двух яго аргументаў аб праблеме з цытаваннем соц. сеткі Аснарэўскага. Калі ў каго-небудзь ёсць доказы, што Аснарэўскі гэта я, то, калі ласка, дайце іх. З вялікім задавальненнем азнаёмлюся. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:01, 10 верасня 2025 (+03) : Згодна з [https://ru.hrodna.life/articles/evgenij-asnorevskij-7-faktov/ артыкулам] на Гродна Лайф можна даведацца, што Аснарэўскі мае іншы ўліковы запіс і не займаецца беларускай вікіпедыяй. Нават калі удзельнік @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] і з'яўляецца яго фэйкам, у нас недастаткова падстаў, каб правяраць сувязь паміж німі (правіла [[ВП:Вірт]] не парушана). Я магу зразумець чаму ў спадара @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] узніклі падазрэнні, але мы вымушаныя ў гэтым выпадку сыходзіць [[ВП:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|з сумленнасці ўдзельніка]]. Абвінавачванне чалавека ў сувязі с Аснарэўскім дэструктыўна ўплывае на ўвесь дыялог паміж удзельнікамі. Таму я далучаюся да папярэджвання @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] і сардэчна прашу @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] так не рабіць. <br><br/>Таксама я хачу папярэдзіць @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]], што каментары ў стылі "Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў" прыводзяць толькі да эскалацыі сітуацыі і парушаюць [[ВП:ЭП]]. Таму я таксама шчыра прашу вас старацца пазбягаць падобнага тону ў размовах.<br><br/>Зрэшты, датычна намінацыі і падвядзення выніку магу сказаць, што імаверна шаноўнаму і дасведчанаму @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] можна было б пачакаць трошкі больш, але па сутнасці вынік правільны. Нейкая хлюпкая значнасць у гэтай асобы ёсць. Таксама я пагаджуся, што зараз артыкул знаходзіцца не ў лепшым стане (і гэта з тым улікам, што ўжо тры дасведчаных удзельніка падыходзілі да яго з чысткі, за што ўсім вялікі дзякуй). Нейкая значнасць у чалавека ёсць толькі з пісьменніцкай і актывісцкай дзейнасці, таму ўсе гэтыя абзацы пра яго кампазітарскія крокі можна смела выдаляць. Таксама частка крыніц з'яўляецца першаснай, на падставе якіх было зроблена арыгінальнае даследванне. Іх таксама можна смела выдаляць. Дарэчы, калі б спадар @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] мог давесці артыкул да розуму - было б звыш файна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:33, 12 верасня 2025 (+03) ::Удзельнік Lš-k добра папрацаваў з артыкулам, ён проста выкінуў з яго некалькі дзясяткаў спасылак на АК і мне ўчора прыйшлося іх вяртаць. Гэта я лічу вандалізм. А сёння я бачу, што вы выкінулі згадкі пра дызайнерскія працы Аснарэўскага, якія былі пацверджаны АК. Я разумею, што павінны быць прадстаўлены перш за ўсё асноўныя напрамкі дзейнасці. Я згодны са скарачэннем тэксту аб музычнай дзейнасці. Але навошта выкідваць пару радкоў аб іншых занятках? Вы выкінулі спасылку на ЖЖ Аснарэўскага, хаця ў чарговы і апошні раз паўтараю, што спасылкі на публікацыі сучасніка не забароненыя ў артыкуле пра яго. У ЖЖ быў паказаны набор спасылак на публікацыі Onlíner, гэта значыць на АК, каб пацвердзіць сцвярджэнне аб напісанні Аснарэўскім цыкла публікацый для гэтага СМІ. Можа варта ставіцца да працы іншых удзельнікаў з большай павагай? Палова раздзела пра беларускіх пісьменнікаў, гэта артыкулы незразумела пра каго з дзвюма спасылкамі на АК, але праблемы ёсць у артыкула пра Аснарэўскага. Я прыйшоў у беларускую вікіпедыю, каб напісаць пра гарадзенскіх краязнаўцаў, якія зрабілі кнігі, якія мне адкрылі краязнаўства. Захапляюся гісторыяй краязнаўствам, каб адпачыць ад кода. Я баяўся, што мой артыкул пра Госцева выдаляць, але аказваецца, што значнасці не хапае Аснарэўскаму. мяне тут абражаюць, робяць вайну з артыкулам і мною асабіста, а ўдзельніка які даўно і свядома ігнаруе правілы акуратна папярэджваюць і яшчэ мне робяць заўвагі пра тон размовы з чалавекам, які называе Аснарэўскага вар'ятам, разумеючы пры гэтым мяне. Я чытаў Фэйсбук Аснарэўскага і там ён скардзіўся на хэйтараў у белвікі. Думаў ён перабольшвае ці нават хлусіць. Бачу, што не. Мне на працы казалі, што белвікі маргінальная тусня дзе правілы не ведаюць нават адміны і лепей, калі я хачу ў вікіпедыю, пісаць у ангельскую. Але я хацеў пісаць на роднай мове. Аднак бачу, што тут немагчыма працаваць. Таму я сыходжу. Можаце выдаляць мае артыкулы, перапісваць, заблакаваць маю ўлікоўку. Калі ласка. Сцяг у рукі. Можна не адказваць, я не буду чытаць. Прашу прабачэння, калі кагосьці пакрыўдзіў і жадаю супольнасці развіцця, але сам у гэтым удзельнічаць не буду. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 08:25, 12 верасня 2025 (+03) :::прапаную абараніць пакуль артыкул для аўтапацверджаных удзельнікаў, каб было менш спрэчак і спроб "паваяваць" [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:29, 12 верасня 2025 (+03) :::: Здаецца не трэба, бо актыўных войн правак там няма ўжо. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03) ::: Аснарэўскі не дызайнер. АК не пацвердзілі тое, што ён дызайнер. Адзінае што ёсць - фота лагатыпа пад якім падпісаны Аснарэўскі. Пры гэтым ён ідзе пералікам з іншымі канкурсантамі. Калі ваш дзіця прыносіць на конкурс аплікацыю, а затым яе ставяць на веб-старонку школы – гэта яшчэ не падстава несці гэтую інфармацыю ў вікі. ЖЖ Аснарэўскага не з'яўляецца [[ВП:АК]] і не мае патрэбнай нейтральнасці.<br><br/>Я з павагай стаўлюся да вашай дзейнасці і вельмі спадзяюся, што вы яе працягнеце. Вы маеце рацыю, што артыкулы пра беларускіх письменнікаў трэба паляпшаць. Маю надзею, што вы зможаце гэтым заняцца. Прашу прабачэння, калі вас пакрыўдзіў сваім папярэджваннем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03) * 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:44, 13 верасня 2025 (+03) == [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med]] == {{закрыта}} Трэба падвесці вынік па [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med|адмінцы Plaga med]] і зрабіць запыт у Вікімедыя, каб яны надалі сцяг. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:47, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Вынік падведзены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:27, 5 верасня 2025 (+03) == [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F 2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F] == {{закрыта}} Машынны вандал актывізаваўся. Трэба даць часовую блакіроўку на дыяпазон. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:23, 23 жніўня 2025 (+03) : Тое самае да: :* 12.222.18.2 :* 2600:1005:B250:AB28:A441:C477:148A:C5D1 :* 2601:CF:8200:1B90:7433:177A:12D8:D9C :* 2601:CF:8200:1B90:9486:787F:A8C7:A33E : [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:42, 23 жніўня 2025 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 23 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Абнаўленне [[MediaWiki:Edittools]] == Па маім запыце на выпраўленне памылак з цёмнай тэмай адгукнуўся адмін Вікісховішча і ўдзельнік VRT (гл. [[Размовы_пра_MediaWiki:Edittools#Dark mode fix|старонку размоў]]). Ён просіць перанесці змены з пясочніцы, трэба рэакцыя адмінаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 19 жніўня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 5 верасня 2025 (+03) == Адаптаваць [[MediaWiki:Recentchangestext]] пад цёмную тэму == У мяне няма правоў. Трэба абнавіць першы радок з параметрамі табліцы. Там прапісаныя колеры, іх трэба прыбраць, або проста паспрабаваць замяніць радок як у англ вікі: <code>{| class="plainlinks" id="recentchangestext" style="clear:both; font-size: 85%;" role="presentation"</code><br/> [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 30 ліпеня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:11, 5 верасня 2025 (+03) == [[Адмысловае:Contributions/209.206.25.209|209.206.25.209]] == {{закрыта}} Трэба супакоіць вандала. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 20 ліпеня 2025 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 21 ліпеня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Удзельнік Peisatai == Вітаю! Прашу звярнуць увагу на дзейнасць удзельніка Peisatai, які выкарыстоўвае Вікіпедыю для распаўсюджвання сваіх уласных даследванняў. Разгарнуў бурную дзейнасць, пішучы нейкія свае ўласныя здагадкі і фантазіі пра паходжанне геаграфічных назваў і прозвішчаў. Пры гэтым значная частка са зробленых ім правак не утрымоўвае аніякай крыніцы. У многіх з паказаных ім крыніц на самай справе гаворыцца пра сугучныя, але зусім іншыя назвы, а частка са зробленых ім правак увогуле з’яўляецца падманам і фальсіфікацыяй. Вось некаторыя прыклады: * [[Важа]] ''Назва балцкага паходжання. Той жа корань Važ- у літоўскай рачной назве Važ-upė. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць, рухацца» [A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 368—369]'' Рака Важа ў крыніцы не згадваецца. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на працу Ванагаса, аднак у рэчаіснасці гэты "Этымалагічны слоўнік літоўскіх гідронімаў" прысвечаны даследванню паходжання назваў рэк і азёр Літвы. Гідронімы ж Беларусі, хаця і прыводзяцца там падчас (для параўнання), але вельмі рэдка. Таму ў большасці выпадкаў ягоныя спасылкі на Ванагаса з'яўляюцца падманам. * [[Ратамка (рака)]] [[Ратамка (аграгарадок)]] [[Ратамка (вёска)]] ''Назва ракі Ратамкі балцкая, корань Rat- як у літоўскіх гідронімах Rata, Rat-upis, латышскіх Rat-upe, звязваецца з літоўскім ratas "кола, акружнасць, замкнёны шлях колам", а сама назва такім чынам канфігурацыйнага значэння[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 273.]. Да кораня Rat- у назве дададзены вакалізаваны гідранімічны суфікс -m-, які таксама ў назве літоўскай ракі Neremà[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 228.].'' Назвы Ратамка ў Ванагаса няма. * [[Абстэрна]] ''Назва Абстэрна старабалцкага паходжання. Яна ігуруе таксама як «Обста» (на карце 1933 года). Так жа сама, Обстай, называецца рака Абеста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.], яе назву збліжаюць з назвай літоўскай нёманскай ракі Abista[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.]. У аснове гэтых назваў індаеўрапейскае ab-, якім абазначаліся рачныя воды[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1.]. Корань Ab- у азёрнай назве перадаваў значэнне «Цякучае, праточнае (возера)».'' Нідзе ў прыведзеных крыніцах назва возера Абстэрна не сустракаецца. * [[Брэст]] ''Наконт назвы Берасця няма поўнай згоды. Існуюць балцкая і славянская версіі паходжання гэтай назвы. Згоднай з балцкай версіяй, назва звязаная з літоўскім brasta, прускім *brastan «брод»[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 247.].'' Хлусня, Брэст там не згадваецца. * [[Вяркуды]] ''Вядомыя сучасныя літоўскія адыменныя прозвішчы Verkis, Verkas, Verkelis, Verkulis, якія звязваюць з verkti "плакаць" (як прозвішча Плакса[Бiрыла М. В. Беларуская антрапанiмiя. 2: Прозвiшчы, утвораныя ад апелятыўнай лексiкi. — Мінск: Навука i тэхнiка, 1969. — C. 325.])'' Нічога з напісанага ў Бірылы і блізка няма, акрамя беларускага прозвішча Плакса. ''З тым жа фармантам -ud- балцка-літоўскія імёны, ад якіх тапонімы Дакудава, Палуды, Анкуды. Блізкі фармант -id- у імёнах, ад якіх Мілідаўшчына, Вайнідзеняты.'' Няма крыніцы. * [[Мёры]] ''Першапачаткова назва Мёраў адносілася да возера, якое на старых картах называецца «Мёры» (цяпер — возера Мёрскае).'' Няма крыніцы. ''Вядомая з 1514 г. назва Мёраў — маёнтак «Мярэя» (Мерея) перагукаецца з балцкай назвай дняпроўскай рэчкі Мярэя[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 195.]. Корань Mer- / Mor- мае значэнне «стаячая вада» і суадносіцца з літоўскім marios «затока»[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. P. 211, 204.]. У назве Мярэя балцкі гідранімічны пашыральнік -ej-, як у падняпроўскіх балцкіх гідронімах *Vedēja, *Rupēja[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.], літоўскіх Asveja, Roveja[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 280.], у назве возера Асвея. Блізкія яму пашыральнікі -ij-, -uj- у водных назвах тыпу Ілія, Бабруя.'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з прыведзеных крыніц назва горада Мёры не згадваецца. А ў Ванагаса не згадваецца і Мярэя. * [[Набіста]] ''Назва Набіста старабалцкага паходжання. Суседства з возерам Абстэрна (іншая назва Обста, ад *Abista) дае падставы меркаваць, што ў аснове назваў абодвух азёраў мела быць Ab-ist-, як у такіх балцкіх гідронімах, як Abista (у Літве ў басейне Нёмана)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.] і Абеста, або Обста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166].'' Назва Набіста ў крыніцах не згадваецца. Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў. * [[Лошыца]] [[Лошыца (жылы раён)]] [[Лошыцкая сядзіба]] ''Звязана або з літоўскім lašėti «капаць», або з аманімічным яму lašėti «блішчэць», lašis «ласось»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182.] (назва ласося матываваная яго стракатай, блішчастай луской[В. Н. Топоров. Прусский язык. L. Москва, 1990. С. 109.]).'' Назвы Лошыца ў гэтых кнігах няма. * [[Гайголка]] ''Назва літоўскага паходжання, ад gaigalas «вуцяк». Такога ж паходжання літоўскія водныя назвы Gaigalis, Gaigal-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 103.].'' Гайголка там не згадваецца. * [[Маладзечна]] ''Назва Маладзечна ад назвы прытока ракі Уша ракі Маладзечанкі (*Маладзечны, *Маладзечні), на якой адпачатна паселішча паўстала. Адпачатная балцкая назва ракі звязаная з літоўскім maldas, meldas «трыснёг», ад якога літоўскія гідронімы тыпу Mald-upis, Maldenis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Маладзечны ці Маладзечанкі ў Ванагаса няма. * [[Сіпа (рака)]] [[Сіпурка (рака)]] ''Назва Сіпа мае балцка-яцвяжскае паходжанне. Літоўскі гідранімічны аналаг — назва ракі *Šipė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 331.]. У сіпурскай назве корань Sip- пашыраны пашыральнікам -ur-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні: dubti «угінацца» — duburys «вір», у рачных назвах Ind-ura, Vint-ura[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 307—309.].'' Няма там Сіпы і Сіпуркі. * [[Тушчанка]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Ад літоўскага tuščias, tuštas «пусты», адсюль назва тыпу *Tuščia. Найбліжэйшы гідранімічны адпаведнік — літоўская рачная назва Tušt-upis (каля заходнелітоўскага Цяльшэя) таго ж паходжання[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 350.].'' Тушчанка там не згадваецца. * [[Бірвета]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова гідроніма Bir-ṷ-, ад кораня Bir-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 65.]. Назва мае «балотную» семантыку.'' Ванагас супастаўляе назву Бірвета з беларускім берва "кладка з бярвенняў на гразкім месцы". * [[Лужасна]] [[Лужаснянка]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Lūž- у літоўскім гідроніме Lūž-upis, ён звязаны з літоўскім lūžti «ламацца, ірвацца, гнуцца» і мае канфігурацыйнае значэнне[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 200.]. корань пашыраны тыповым балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няма ў гэтых кнігах Лужасны і Лужаснянкі. * [[Лагойск]] [[Лагазінка]] ''старабалцкага паходжання. На гэта паказвае балцкі гідранімічны пашыральнік -(а)z-. Ён вядомы і ў літоўскім словаўтварэнні... [P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 390.] Назва Лагаза ад індаеўрапейскага *leg- / *log- «накропваць, прасочвацца, распускацца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 657.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 99.].'' Лагаза (Лагазінка, Лагойск) нідзе там не згадваецца. * [[Маларыта]] [[Маларыта (рака)]] [[Рыта]] ''старабалцкага паходжання. Узыходзіць да індаеўрапейскага *rī-ti «цячы», якое ад гнязда *rei- / *rī- / *roi- «цячы», адкуль, напрыклад, лацінскае *rei-ṷo-s «ручай» (> rīvum) або кельцкае *rei-no-s «плынь» (> рака Рэйн)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 330—331.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 96.]. Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскай ракі Ryt-upis «Цякучая (або Ранішняя) рака» (каля Марыямпале), латышскай Rīta-strauts «Цякучая (або Ранішняя) плынь»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 279.].'' У прыведзеных крыніцах назваў Маларыта, Рыта няма. * [[Сухадроўка]] ''Назва балцкага паходжання. Поўны аналаг назвы — заходнелітоўскі двухасноўны гідронім Saus-drãv’as. У ім першая аснова — ад літоўскага sausas «сухі», другая ад кораня Drav- / Drev-, які звязаны з індаеўрапейскім *droṷus «плынь», *dreu- «бегчы, імкнуцца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 90—91, 292.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204—205.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 44-45, 55.].'' Сухадроўкі ў гэтых кнігах няма (дарэчы, Ванагас на с. 90 корань drav- супастаўляе са старажытнаіндыйскім dravah, dravati). Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў. * [[Сэрвач (прыток Віліі)]] [[Сэрвач (прыток Нёмана)]] ''Першая аснова Serv- таксама ў назве рэчкі Сярвайкі (правы прыток Ловаці), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.]. Другая аснова назвы Сэрвач тая ж, што і ў назвах Нарач, Іслач і падобных, — Ak-. Яна звязаная з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' Назвы Сэрвач ў пералічаных крыніцах няма. * [[Віхра]] ''Нягледзячы на павярхоўнае падабенства з віхор, назва Віхра балцкага паходжання. Гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Назва Віхра ў Ванагаса не згадваецца. * [[Жыткавічы]] [[Чырвонае (возера)]] ''Назва паселішча пайшла ад назвы ракі Жыдкаўка, што з Жыд-возера цекла ў Прыпяць.'' Няма крыніцы. ''Назва «Жыд» паходзіць ад балцкага кораня *žeid- / *žid- «гарэць; свяціць, ззяць», ад якога літоўскае žydėti «свяціць; цвісці», žaida «агмень (месца для адкрытага агня)». Далей да карацейшага балцкага *žei- / *ži- (з тым жа значэннем), ад якога таксама латышскае zīt «світаць, віднець», zaigs «зіхоткі» (*žei-, -g-), літоўскае žibus «зіхоткі» (*ži-, -b-)[S. Karaliūnas. Iš baltų kalbų puodininkystės terminijos istorijos // Lietuvių kalbotyros klausimai. XVI. 1975. С. 137—141.].'' Няма там ні Жыткавічаў, ні Жыд-возера, ні Жыдаўкі. Сама назва артыкула Каралюнаса ў перакладзе гучыць як "З гісторыі ганчарных тэрмінаў у балцкіх мовах", ён не зусім пра гэта. ''Літоўскія гідранімічныя аналагі — назвы тыпу Žiba, Žiegas, Žied-upė, Žyd-a-upis[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 400, 401.].'' І тут таксама няма Жыткавічаў, Жыд-возера і Жыдаўкі. * [[Нямыльня]] ''Адпачатная балцкая форма аднаўляецца як *Nemilnà (Немілна́).'' Няма крыніцы. ''Корань Nem- ад індаеўрапейскага *nem- «гнуць; гнуцца», ад якога і назва Нёмана[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.].'' Нямыльні ў кнізе няма. ''У назве *Немілны корань пашыраны рэдкім балцкім пашыральнікам -ln-, як і ў назве літоўскага возера Asalnai (As-, -ln-)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981.- С. 48.].'' Няма там гаворкі ні пра Нямыльню, ні пра пашыральнік -ln-. Далей ідуць іншыя ўласныя даследванні. У прыватнасці, у гэтых фантазіях ёсць спасылка і на "Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья". Дык вось, Нямыльня там згадваецца на с. 218 у раздзеле "Славянские названия". * [[Сермеж]] ''Найбліжэйшы гідранімічны аналаг — літоўская рачная назва Serma(s), што лічыцца вельмі архаічнай. Да індаеўрапейскага *sermo- «рака, плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 909—910.] Таксама рачная назва на прыпяцкім правабярэжжы Цэрэм / Сарэмскі, адпачатная форма якой таксама балцкае *Serm-[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 593—594.]. Корань пашыраны такім самым пашыральнікам, як у назве літоўскай падвіленскай ракі Nemėža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 227.]'' Ва ўсіх гэтых крыніцах назва Сермеж не згадваецца. * [[Піктуша]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Звязана з літоўскім piktas "злы; моцны, вялікі". Належыць да шэрагу "злых" гідронімаў, тыпу Pikt-ežeris, Pikt-upė (piktas "злы; моцны", ežeras "возера", upė "рака")[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 258.].'' Піктушы тут няма. * [[Вір (возера)]] [[Чорны Вір]] [[Вір (рака)]] ''Водныя назвы Вір (найменей некаторыя з іх), магчыма, перакладаюць папярэднія балцкія гідронімы тыпу назвы правага дзесенскага прытока (ніжэй Чарнігава) Верапета (руск.: Верепето, Верепета)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейне. С.-Петербург, 1913. С. 211.]'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс назваў рэк у басейне Дняпра, пра паходжанне гэтах назваў у яго не сказана ані слова. ''ад літоўскага verpetas «вір; крыніца», verpti «моцна цячы; віраваць»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 179.].'' Назва Вір тут не згадваецца. * [[Рэпалава]] ''Вядомы літоўскі антрапонім Rėpalis, ён звязаны з літоўскім rėpti "хапаць, грабастаць"[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 598.].'' Рэпалава там не прыгадваецца, ёсць толькі прозвішча Repalis і дарэчы тлумачыцца зусім па-іншаму. * [[Ведрыч (рака)]] ''У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-, якая звязаная з лат. ūdens, пруск. (w)undan, літ. vanduo «вада», яцвяжскім *udā «вада; рака».'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Ведрыч там не прыгадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (> Wadangen), пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]'' Фантазіі. Тапароў супастаўляе Ведрыч толькі з назвамі Ведзерка, Ведра і Ведрыца (ад асновы *veder-), іншыя ж назвы ён тлумачыць па-іншаму. ''У назве Ведрыч корань Ved- пашыраны з дапамогай пашыральніка -r-. Ён шырока прысутны ў літоўскім слова- і назваўтварэнні: kupti «уздымацца» — kupra «горб», liepa «ліпа» — Lieporas «Ліпавы (ручай)»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 298—309.].'' Тут Ведрычы няма. Дарэчы, гэты том выбраных твораў Скарджуса мае назву "Lietuvių kalbos žodžių daryba", г. зн. "Словаўтварэнне літоўскай мовы". Тапанімія Беларусі там не разглядаецца ў прынцыпе, кніга зусім не пра гэта. Таму спасылкі на Скарджуса тут з'яўляюцца падманам. * [[Крэва]] ''Найверагодней тапонім «Крэва» ўтварыўся ад рачной назвы тыпу літоўскага гідроніма Krevė (рака на поўначы ад літоўскіх Кейданаў)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 165.]. Такую назву магла мець крэўская рэчка, цяпер вядомая як «Крэўлянка».'' Назвы мястэчка Крэва там няма. * [[Судабле]] [[Судабоўка]] ''Рачная назва балцкага паходжання, ад першапачатковага *Судаба. Корань Sud- як у літоўскіх гідронімах Sudarvė, Sudota, Sūduonia, якія звязваюцца з літоўскім sūduva "твань у балоце"[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 318-319.].'' Судабле і Судабоўкі ў Ванагаса няма. ''Пашыральнік -b- як у назве рэчкі Налібаўкі (< *Наліба, Nal-ib-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' Насамрэч гаворка ў крыніцы ідзе аб словаўтваральных суфіксах літоўскай мовы, ніякіх гідронімаў там няма. * [[Каспля]] ''Першая аснова Кас- з цягам часу зведала эвалюцыю ад *Kŭs- праз *Къс-. Яна звязаная з прускім kusis, літоўскім kusulas «камар». Гэтая аснова таксама ў назвах ракі Касня (прыток волжскай Вазузы) на Смаленшчыне на ўсходзе ад Касплі, сожскай ракі Касінка (каля Касінкі — рэчка з назвай-перакладам «Камароўка»)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 190.].'' Насамрэч, рака Каспля ў гэтай кнізе сустракаецца толькі на с. 237 і там няма ані слова пра значэнне асновы ў гэтай назве. ''Прамы літоўскі гідранімічны адпаведнік — рачная назва Kus-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 175.].'' А тут увогуле Каспля не згадваецца. * [[Дубасна]] ''Корань Dub- ад літоўскага dubti «ўгінацца», duburys «рачны вір (паглыбленае, „увагнутае“ месца)». З ім літоўскія гідронімы тыпу Dubė, Dubis, Dubija, Dubinga, Dubysa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 93.]. Корань пашыраны гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў назвах задзвінскага возера Мядзесна, дзвінскай ракі Лужасна, дняпроўскіх рэк Опісна (< *Apesna), Нерасна, Турасна[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]. Гэты пашыральнік прысутны і ў літоўскім назва- і словаўтварэнні: upė «рака» — upėsnis «рачулка; месца, дзе цекла рэчка або дзе рэчка ўцякае ў возера»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 291—292.].'' Нідзе з пералічаных крыніц назва ракі Дубасна не прыгадваецца. * [[Налібакі]] [[Налібаўка]] [[Налібоцкая пушча]] ''Звязаная з балцкім гідранімічным коранем Nal-, ад якога назва літоўскага возера Nalija, балота Nal-raistis, балцкай назвай з-пад Ноўгарада *Nolia / Nolė. Далей да індаеўрапейскага *(s)na- «цячы», пашыранага пашыральнікам -l-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 223.].'' Налібак, Налібаўкі, Налібоцкай пушчы ў крыніцы няма. ''Корань Nal- пашыраны пашыральнікам -b-, які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' У кнізе проста гаворыцца пра суфікс -yba і падобныя ў літоўскім словаўтварэнні, пералічаных вышэй тапонімаў там няма. * [[Вацлаў Пануцэвіч]] ''Папуцэвіч — ад балцка-літоўскага аднаасноўнага антрапоніма (колішняга імя) «Папуціс», які даў і сучаснае літоўскае прозвішча Paputis. У ім антрапанімічны суфікс -ut- і корань Pap-, які і ў іншых літоўскіх антрапонімах Papas, Papeika, Papelis, Papšys. Корань звязваецца з літоўскім papas «грудзі; смочка; покаўка, пупышка (на дрэве)»[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 391.]'' Papas, Papeika, Papelis, Papšys у крыніцы ёсць, а Папуцэвіча, Папуціса і Paputis няма. ''з латышскім pāpa, pāpis, pāpulis «покаўка, пупышка». Тыпалагічная паралель — прозвішчы «Цыца», «Цыцка»[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўнай лексікі. Мінск, 1989. С. 441.].'' У Бірылы з пералічанага ёсць толькі Цыца і Цыцка. * [[Убарць]] ''Назва Убарць балцкага паходжання. У аснове назвы Убарць — корань ub-, які таксама ў назве ракі Убедзь (правы прыток Дзясны паміж Чарнігавам і Ноўгарадам-Северскім)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 206.].'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк дняпрўскага басейна, дзе ані слова пра іх паходжанне, пра тое, дзе які корань і г. д. ''Корань ub- у назве Убарць пашыраны з дапамогай пашыральніка -rt-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні (kabti «віснуць» — kabartai «звіслая „бародка“ пад дзюбай пеўня») і ў балцкай гідраніміі: возера Тумерта на Верхнім Падзвінні, рака Уперта на Павоччы, літоўская рака Gomerta[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 119.].'' Адзінае што ёсць у Ванагаса з усяго пералічанага - гэта гідронім Gomerta. Дарэчы там напісана, што ў ім суфікс -erta, а не -rt-. Усё астатняе - прыдумана. ''Ад кораня ab- пайшлі балцкія гідронімы Abista, Абеста, Абстэрна, Обаль, Аболе[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.].'' Насамрэч, на с. 175 у Тапарова напісана, што ў назвах Обаль, Аболе корань *абъл-/*объл-, які ён параўноўвае з літ. obuolys, лтш. abols "яблыка", Абстэрна там увогуле няма. А ў Ванагаса не згадваюцца Абстэрна, Обаль, Аболе. * [[Обаль (рака)]] [[Абалянка (рака)]] [[Аболе]] [[Обаль (возера)]] [[Обалінец]] ''Корань Ab- такі самы, як у латышскіх гідронімах тыпу Abula, Abuls, Abava[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 534—535.]'' Назвы Abava там няма і Буга нічога на піша аб тым, што ў гэтых назвах менавіта корань Ab-, а не нейкі іншы (напрыклад abal). ''у назве ракі Абельна на Верхнім Павоччы. Ад індаеўрапейскага ab-, якім пазначаліся рачныя, цякучыя воды[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 41.].'' А ў Краэ наогул не прыгадваюцца Обаль, Абалянка, Аболе, Обалінец, Абельна. Далей ідзе ўласнае даследванне пра разнастайныя гідронімы. * [[Аткыльня]] ''Першапачатковая форма захавалася ў назве возера Акельня'' Няма крыніцы. ''Корань Ak- звязаны з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' У рэчаіснасці ж, у крыніцы напісана, што назва Аткільня магчыма з балт. at- + kil- "поднимать(ся), происходить". * [[Мокіш]] ''Звязана з літоўскім mokšė «мокрае, вільготнае месца» (ад mokas «густая гразь» з дапамогай пашыральніка -š-)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 315—316.]'' Адзінае што там ёсць - гэта тое, што ў слове mokšė суфікс -š-, пра назву Мокіш ні слова. ''makašyti «брысці па гразі», далей да літоўскага makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскага makņa «балаціна, балоцістае месца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Таксама гідроніма Мокіш няма. Дарэчы няма там і слова makašyti у якасці тлумачэння літоўскіх гідронімаў. * [[Чарэйскае возера]] [[Чаросава (возера)]] ''Назва балцкага паходжання. З шэрагу азёрных назваў Чэрас (каля Мёраў), Чаросава (каля Лепеля), Чэраскія (група азёраў у вярхах ракі Таропы), сюды ж і назвы прыпяцкай ракі Чарэса, дзесенскай ракі Чарэска[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 212.]. Корань Ker- (> Чер-) ад літоўскага keroti «расці, разрастацца» (прыставачнае už-keroti «зарастаць, абрастаць»). Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы *Kerėsa (> Kerės-upis), Kerotis, Kerūlė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Ні там, ні там Чарэйскае і Чаросава возера не згадваецца. Далей таксама ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем розных назваў. * [[Ненач]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Nota, Notė, Notija, Notera[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 231—232.], пруская *Nātangā (ад гэтага гідроніма назва прускага племя натангаў).'' Ненач там не згадваецца. ''Гэтыя назвы ад захаванага ў гідраніміі балцкага *nātā «цячэнне», якое з дапамогай пашыральніка -t- ад індаеўрапейскага *(s)na- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 971—972.].'' А тут няма ані пералічаных вышэй гідронімаў, ані балцкага *nātā. * [[Белагаловае]] ''Першая аснова гэтай назвы — літоўскае balas, baltas «белы» (яно ж і ў балцкай назве ракі Балы на прыпяцкім правабярэжжы[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 497, 594.]).'' Трубачоў гэта пісаў пра гідронім Балы, а не Белагаловае. ''Другая аснова ад літоўскага galva «галава; перад, верх»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.].'' Тапароў пісаў пра раку Бологоловка ў басейне ракі Сож, а не пра возера Белагаловае. * [[Веліж]] ''Назва Веліж (Вялі́ж) паходзіць ад назвы рэчкі Вялі́жкі, ля ўпадзення якой у Дзвіну паселішча знаходзіцца.'' Няма крыніцы. ''Першапачатковая форма гэтага гідроніма — Вялі́жа. На гэта паказвае назва ракі Буліжа, што цячэ недалёка ад Вяліжы (прыток дзвінскай ракі Касплі, што ў Дзвіну ўцякае ніжэй за ўпадзенне Вяліжы). У абодвух гэтых гідронімаў карані пашыраныя пашыральнікам тыпу -iž-, як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabižis, Gumyža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, утвараючы вытворныя формы (varlė «жаба» — varlėža «жабка»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Гідранімічны корань Vel- на Верхнім Падзвінні таксама ў балцкіх назвах возера Веліста, ракі Веляса (Vel- + -st-, -s-). Балцкія гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія Veliuona, Velionė, Vel-upys, Vėlys, латышскія Vel-upīte, Vellezers[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 370.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах Веліж, Вяліжа ці Буліжа не згадваюцца. Суцэльная адсябяціна. * [[Гавязнянка]] ''Корань такі ж, як і ў балцкіх назвах нёманскіх рэк Гаўя, Гуя, ад індаеўрапейскага *gēu- / gū- «гнуць, крывіць». Ад яго таксама літоўскае gau-r-as «волас», gu-r-as «вяршыня пагорка», gu-g-a «пагорак; гузак; горб»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 393—398.].'' Няма ў крыніцы нічога падобнага. ''Корань пашыраны балцкім пашыральнікам -zn-, які таксама ў назвах «лісіных» рэк Лапузна (прыток дзесенскай Наўлі), Лопазна (прыток сожскай Іпуці), ад літоўскага lapė «ліса»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 192, 194.].'' Хлусня, няма там ні Гавязнянкі, ні разважанняў пра тое, які пашыральнік і корань у назвах Лапузна і Лопазна ("форма балт. первоисточника неясна"). * [[Сянно]] [[Сянна (рака)]] [[Сянно (возера)]] [[Жыварэзка]] ''Назва Сянна паходзіць ад аднайменнага возера, на якім паселішча паўстала. Гідронім Сянно балцкага паходжання, ад кораня Sain-[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 47.]. Звязана з літоўскім at-sainus «павольны, неахайны, лянівы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 293—294.]. Далей да аднаго са значэнняў індаеўрапейскага *sei- : si- «слабець; вялы, слабы, лянівы; апускацца, пагружацца» (> «ціхі, спакойны»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 890—891.].'' У ніводнай з пералічаных кніг назва Сянно (Сянна) не сустракаецца. ** {{N}} цалкам выдаліў як безкрынічнае ва ўсіх названых артыкулах. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 09:07, 15 мая 2025 (+03) * [[Усвейка]] [[Усвяты]] [[Ушача]] [[Ушачы]] [[Усвяча]] [[Уша (прыток Віліі)]] [[Уша (прыток Бярэзіны)]] [[Уша (прыток Нёмана)]] ''Гэты корань звязваюць з індаеўрапейскім *aus- / *us- «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае aušra «зара», apy-ūšris «час перад світанкам», латышскае *Ūss (балцкае боства зары)[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 282—283.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 86—87.].'' У гэтых крыніцах пералічаныя тапонімы не згадваюцца. * [[Усяжа (рака)]] Тое ж самае. Далей: ''У назве Усяжа корань Us- пашыраны балцкім пашыральнікам -ing-, як у назве Аражня / Аряжня (< Ar-ing-in-)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' На самой справе, адзінае, што напісана ў крыніцы, так гэта тое, што назву Аражня можна параўнаць з ст.-пруск. Aryngine. Пра пашыральнік -ing- і Усяжу - выдумка. * [[Арыжня (рака)]] ''Назва старабалцкага паходжання. Адпачатная форма была блізкая да прускай азёрнай назвы Aryngine (Ar-, -ng-, -n-), потым дала форму тыпу «Аряжня»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' Пра падзеленне назвы на састаўныя часткі Ar-, -ng-, -n- там няма. ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' У крыніцы няма ні Арыжні, ні балцкага *ar-. ''Ён таксама ў літоўскім гідроніме Arina, латышскім Aruona[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 47.].'' Тут таксама няма Арыжні. Дарэчы, Ванагас не называе гэты корань балцкім, а разглядае яго як агульнаіндаеўрапейскі. * [[Рапуса]] ''У назве Рапусы вылучаецца балцкі гідранімічны пашыральнік -usa, як у назвах дзесенскай ракі Нярусы, прускай ракі Narussa[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няруса і Narussa там ёсць, Рапусы няма. * [[Мядзесна]] ''Найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis «дрэва», medė «гай», ад балцкага *medja(n) «лес». Далей да індаеўрапейскага *medhi̯os- «сярэдні, сярэдзінны» — лес разумеўся як тое, што знаходзіцца паміж паселішчамі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 706—707.].'' Назвы Мядзесна і ўвогуле разважанняў, што "найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis...", там няма. ''Корань Med- пашыраны ў назве Мядзесна балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў дзвінскім гідроніме Лужасна недалёка ад Мядзесны, у дняпроўскіх балцкіх гідронімах Апісна, Нерасна, Турасна і інш.[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]'' На самай справе, гідронім Мядзесна ў гэтай кнізе прыгадваецца толькі на с. 225, дзе гаворыцца, што ён мае фінскае паходжанне. * [[Сярвайка]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова Serv- таксама ў балцкай назве рэчкі Сэрвач (прыток Віліі), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.].'' Ні там, ні там Сярвайка, Сэрвач не сустракаюцца. * [[Свіліца]] [[Падсвілле]] [[Свольна (рака)]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія гідронімы Svilė, Svyla, назва ракі Свілка на Падзвінні (каля Лынтупаў). Роднасны корань у гідронімах Svalė, Svalia, Svolis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.], у прускім тапоніме Swolow, балцкіх назвах рэк Своланка на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 307.]. Звязана з літоўскім svilti «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада». Далей да індаеўрапейскага *sṷel- «тлець, гарэць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1045.].'' Нідзе з паказаных крыніц Свіліца, Падсвілле, Свольна не згадваюцца. * [[Жлобін]] ''Назва Жлобін балцкага паходжання — найімаверней гідранімічнага (адпаведная водная назва да сёння не захавалася). Назоўны адпаведнік на тэрыторыі цяперашняй Беларусі — возера Жлобін каля Баранавічаў (цяпер у складзе горада).'' Няма крыніцы. ''Гідранімічныя аналагі — літоўскае Globys (рака), прускае Globe (возера). Яны звязаныя з літоўскім globti «ахопліваць, ахінаць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.]. Далей да індаеўрапейскага *gleb(h)- «сціскаць» (ад карацейшага *gel- «сціскаць; акруглы»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 357, 359—360.].'' У гэтых крыніцах Жлобін не сустракаецца. ''Назва Жлобін з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія назвы рэк тыпу Горадзен (> Гараднічанка), Гамея (> Гамяюк), якія ўзыходзяць да каранёў *gher(d)- «ахопліваць; агароджваць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' А тут не сустракаюцца Горадзен (Гараднічанка), Гамея (Гамяюк). ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Глоба, Глобус, Жлоба, Жлобіч[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 111, 146.], якія могуць быць варыянтамі кораня *glob-.'' Таксама Жлобіна няма. Суцэльнае арыгінальнае даследванне. * [[Барысаў]] ''На думку Ткачова, гэта сведчыць, што назва Барысава — не адыменная, а паходзіць ад ракі Барысы.'' Няма крыніцы. ''Калі рачная назва Барыса існавала, то яна балцкага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Балцкі гідранімічны пашыральнік -is- у гідронімах тыпу Dubysà, Lavysà, у тапоніме Kilbisai[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T.1. Vilnius, 1996. С. 313—314.]. Адпачатная балцкая форма мусіла быць тыпу Barysà. Корань Bar- у літоўскіх рачных назвах Barys, Bar-upė, якія лічацца вельмі старажытнымі. Той жа корань, з пашыральнікам -t-, і ў літоўскіх гідронімах тыпу Bartuva, у назве прускай ракі *Barta (ад яе мела пайсці назва зямлі прускага народу бартаў), у якіх аснову Bar-t- звязваюць з індаеўрапейскім *bher- «булькатаць; імкліва рухацца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 58, 59.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 71—72.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 132—133.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах горад Барысаў ці меркаваная рэчка Барыса не згадваюцца. Дарэчы, Ванагас пра гідронімы Barys, Bar-upė піша, што іх паходжанне незразумелае і для іх вытлумачэння выкарыстоўвае старажытнарускае, украінскае і ілірыйскае словы. * [[Дрывяты]] ''У назве *Druvintas (> Дрывяты) корань Druv- пашыраны пашыральнікам -nt-, як і ў назве возера Вісяты (ад формы тыпу літоўскай азёрнай назвы Viešintas)[K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. С. 546.].'' Вісяты там ёсць, а вось Дрывят і разважанняў пра пашыральнік у назве Вісяты няма. * [[Нешчарда (возера)]] [[Нешчарда (рака)]] ''Назва Нешчарда — балцкага паходжання. Назву складаюць прыстаўка Ne- і корань skard-. З дапамогай прыстаўкі Ne- аформленыя назвы задзвінскіх азёраў Нявежа, Няклея, Нядружна і інш. Яна ж у літоўскіх гідронімах тыпу Nestrėvis «Нецякучае (возера)» (ад strėvus «плыткі, цякучы»)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 229.]. Корань skard- у літоўскіх гідронімах тыпу Skardis, Skardžius, Skardelis, Skard-upis. Ад літоўскага skardis «круты схіл, бераг», skardyti «адсякаць, адразаць, аддзіраць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 301.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)ker-d-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 940—941.].'' Суцэльныя фантазіі, ва ўсіх крыніцах назва Нешчарда адсутнічае. * [[Лавоша (рака)]] ''Назва Лавоша балцкага паходжання. Гідранімічны корань Lav- таксама ў літоўскай рачной назве Lavysa (рака, з якой выцякае возера Lavysas), якая далей звязаная з гідронімамі Lūvas, Lojis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182, 184.].'' Лавошы тут няма. Дарэчы Ванагас піша, што паходжанне кораня ў назве Lavysa незразумелае і для ягонага тлумачэння прыводзіць славенскае lava, нямецкія, грэцкія і іншыя словы. ''Ад індаеўрапейскага *lou- са значэннем «умываць, мыць, купаць» (> «ліцца», «жолаб, роў»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 692.]. У назве Лавоша корань Lav- пашыраны пашыральнікам -š- (> -oš-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, а таксама прысутны ў гідронімах Nalošas, Gailėšis, Lapišius, Pelyša[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 316—318.].'' У гэтых крыніцах Лавоша таксама адсутнічае. * [[Чавусы]] ''Згодна з антрапанімічнай версіяй, назва «Чаусы» звязаная з зафіксаванымі на Верхнім Падняпроўі прозвішчамі Чаус, Чаусаў. Тая ж будова і ў падняпроўскіх прозвішчах Браусаў, Брэусаў, Леус, Паус, Рэус. У беларускай антрапаніміі такія прозвішчы пакідаюцца без вытлумачэння[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 62, 249, 304, 358, 441.].'' Па-першае, Бірыла нічога не пісаў пра паходжанне назвы города Чавусы, ягоная кніга прысвечаная прозвішчам, а не тапонімам. Па-другое, у Бірылы зусім няма ніякіх разважанняў пра нейкую быццам агульную будову пералічаных вышэй прозвішчаў. Па-трэцяе, на с. 444 ён звязвае прозвішча Чавус з рэг. чавус, чаус "чыгун", тур. чавуш "сяржант, унтэр-афіцэр". ''Паўночнасмаленскі тапонім Чаусава, аднак, гідранімічнага паходжання, стаіць на рацэ Чэусаўка. Той жа корань Чэус- у назвах малых ручаін Чэусен (у вярхоўях ракі Угры), Чэусаўская (прыток ракі Клядзейкі каля Серпухава). У гэтых гідронімах корань Čaus- / Čeus- (можа быць з балцкім пашыральнікам -in-) суадносіцца з балцкімі гідронімамі літ. Čiauša, лат. Čauša (ад *Kiauša). Яны звязаныя з літоўскім kiaušinti «павольна ісці», kiausti «знікаць, спыняцца ў росце» і пазначалі павольную плынь[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 293—294.]'' У крыніцы гаворка ідзе пра гідронімы Чеусен і Чеусовская ў Павоччы, пра горад Чавусы ці Чаусава ані слова. ''далей да індаеўрапейскага *(s)keu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 951—953.].'' Чавусаў і тут таксама няма. * [[Чэрыкаў]] ''Корань Чэр- таксама ў такіх прозвішчах з усходу Беларусі тыпу Чэ́ранда, Чэ́расеў, Чэ́рачэнь. Этымалогія гэтага кораня ў беларускай антрапаніміі недастаткова прасветленая[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 457.].'' З усяго пералічанага ў Бірылы згадваецца толькі прозвішча Чэранда, без указання які ў ім корань. Астатніх прозвішчаў і назвы горада Чэрыкаў там няма. ''Той жа корань у балцкіх азёрных назвах Чэрас (каля Мёраў і ў вярхах ракі Таропы), ад кораня Ker-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Зноў хлусня, няма там згадкі ні пра Чэрыкаў, ні пра Чэрас. * [[Францішак Кушаль]] ''Прозвішча Кушаль балцкага паходжання, звязана з літоўскім kušlys «сляпец» (хто падслепаваты). Ад яго літоўскі антрапонім Kušlys[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.]'' У гэтым слоўніку літоўскіх прозвішчаў згадваецца толькі літоўскае прозвішча Kušlys, беларускага Кушаль - няма. ''тапонімы Кушляны, Кушлі, Кушлікі. Аснова Kušl- сустракаецца ў літоўскай антрапа- і тапаніміі[В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1984. С. 361.].'' А тут ёсць толькі тапонімы Кушлікі і Кушлi без дакладнага вытлумачэння, прозвішча Кушаль таксама няма. * [[Скупа]] ''Корань Skup- звязаны з літоўскім skupstas «куст», латышскім skupsna, skupšķis «малы лясок» (skup- + -st-, -sn-, -šķ-). Далей да індаеўрапейскага *(s)keup- «гронка, чуб, пук»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 956.].'' Хлусня, і блізка нічога падобнага там няма, акрамя існавання індаеўрапейскага *(s)keup. * [[Вялікая Восмата]] ''Корань Asm- у балцкіх рачных назвах, што вар’іруюцца як Осма / Восма / Восьма, на Верхнім Падняпроўі і Верхнім Павоччы. Іх адпачатная форма аднаўляецца як *Asma[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 181, 200.][Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 301—302.][В. Н. Топоров. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. Москва, 1972. С. 255.]. Аснова Asm- з’яўляецца дыялектным варыянтам асновы Ašm- (як Asv- i Ašv- у гідронімах Asveja і Ašva, Ašvija, ад літоўскага ašva «кабыла»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 50.]). Асновы Akm- і Ašm- паходзяць ад варыянтаў індаеўрапейскага *ak- / *ak'- «востры». Ад першага ў літоўскай мове akmen- «камень», ад другога — ašmen- «вастрыё» і (на перыферыі мовы) ašmen- «камень»[Топоров В. Н. Две заметки из области балтийской топонимии (этимологический аспект) [1959] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т.4. Кн. 2. М., 2010. С. 74—77.]. У назве Асмата корань Asm- пашыраны з дапамогай -at-. Той жа пашыральнік у назвах рэчак Гардата, Аката (> Акатаўка, прыток Гардаты) на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.], у літоўскіх гідронімах тыпу Amata, Žlagatas, Kamatis. Ён шырока выкарыстоўваўся ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» — gyvata «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' У ніводнай з паказаных крыніц назва Восмата не сустракаецца. * [[Макоўза]] ''Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Makys (возера), *Makia (рака), Mak-a-raistis (балота), латышскае Maka, назва дняпроўскай ракі Маконя (прыток бярэзінскай Ушы).'' Крыніцы няма. ''Гідранімічны корань Mak- звязаны з літоўскім makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскім makņa «балаціна, балоцістае месца»[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.]. Рэдкі пашыральнік -auz- таксама ў літоўскім мікратапоніме (назва балаціны) Ramaũzė (< Ramaũza «Рамоўза», ад ramus «спакойны»)[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 272.].'' Назва Макоўза ў Ванагаса не сустракаецца. Няма тут і разваг аб тым, які суфікс у назве Ramaũzė. * [[Супрасль]] ''Назва паселішча паходзіць ад рачной назвы балцка-яцвяжскага паходжання. Адпачатна ўяўляла сабой злучэнне кораня Spran(d)- і пашыральніка -sl-[ P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 163—164.].'' У крыніцы ёсць толькі пра суфікс -sla- ў літоўскіх словах, усё астатняе - прыдумана. ''Гэты ж пашыральнік ёсць і ў назве ракі Нерасль, што таксама ўпадае ў Нараў. Корань Spran(d)- звязаны з літоўскім spręsti (spren(d)sti) «уціскаць; выцягваць; крочыць вялікімі крокамі», sprandyti «цягнуць, расцягваць».'' Няма крыніцы. * [[Нясвіж]] ''Назва Нясвіж гідранімічнага паходжання, ад назвы не лакалізаванай на сёння ракі *Нясвіжа.'' Няма крыніцы. ''Тапонім утварыўся так жа сама, як ад назвы дзвінскага прытока ракі Вяліжы (> Вяліжка) утварылася назва горада Веліж.'' Няма крыніцы. ''Корань *Nes-ṷ- (варыянт старой ṷ-асновы ад кораня *Nes-) у назвах *Нясвяча (> Нясвячка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 150.], ад *Nes-v-int-a, злучае Сяргееўскае возера з ракой Пціч) і *Несва (> Несвіца[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 160.], прыток Брагінкі, у міжрэччы Дняпра і Прыпяці перад самымі іх сутокамі).'' Маштакоў у прынцыпе не пісаў зусім нічога пра паходжанне ніякіх гідронімаў, пра іх карані і т. п., ягоная праца - гэта проста спіс назваў рэк і болей нічога! ''Корань *Nes- таксама ў назвах Неса[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.] (у басейне дзесенскай ракі Нярусы), *Несла (< *Nes-l-, тры прыпяцкія ракі, адна верхнедняпроўская), *Нясета (< *Nes-et-, прытокі дняпроўскай Бярэзіны і прыпяцкай Пцічы)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198—199.]. Меркаваная нясвіжская рака мусіла знаходзіцца зусім паблізу пціцка-прыпяцкага агмяня рэк з назвамі ад кораня *Nes- (тры пціцкія, тры прыпяцкія), працягваючы яго на нёманскія вярхі. Пашыральнік тыпу -iž- як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabìžis, Gumýža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.], у назве дзвінскай ракі Буліжа (цячэ побач з Вяліжай)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні для вытворных формаў (varlė «жаба» — varlėža «жабка, жабуля»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Імаверны фанетычны варыянт таго ж кораня *Nas- у назвах літоўскай ракі Nas-upis[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 224.], ракі Насва (у басейне Ловаці, на поўначы старабалцкай тэрыторыі)[Р. А. Агеева. Гидронимия Русского Северо-Запада как источник культурно-исторической информации. Москва, 2004. С. 193.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах пра Нясвіж ці нейкую меркаваную нясвіжскую рэчку няма ані слова. Усё прыцягнута да Нясвіжа за вушы. (а ў Тапарова таксама няма Буліжы). * [[Віхолка (сяло)]] ''Корань Віх- такі ж, што і ў назве Віхра. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай», далей да індаеўрапейскага кораня *ṷeis- / ṷis- «цячы», ад якога таксама назва Вісла (< *ṷeis-tlā)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1134.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 50-51.]. Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Нідзе там назва Віхолка не сустракаецца. А ў Покарнага і Краэ апрача гэтага не сустракаецца і viešmuo. * [[Ловаць]] ''Назва Ловаць балцкага паходжання. Корань Lov- звязаны з літоўскім lovys «рэчышча ракі; пратока, роў»[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 59-60.]'' Тапароў там не такі катэгарычны, гэта толькі адна з прапанаваных гіпотэз: объяснение из финноязычных диалектов кажется предпочтительным.. некоторая возможность объяснения из балт. или через него остается... ''далей да індаеўрапейскага *leu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 681—682.].'' А ў Покарнага ні Ловаці, ні lovys наогул няма. ''Поўны адпаведнік — назва ракі Ловаць на Верхнім Павоччы, пры тамтэйшым густым балцкім гідранімічным фоне. Таго ж кораня назва літоўскай ракі Loviai[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 196.]. Гідранімічны фармант -at- таксама ў такіх балцкіх гідронімах, як літ. Kamatė, Žlagatas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 144, 405.]. Ён шырока прысутны ў літоўскім назва-, імя- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» : gyvatas «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' Таксама ў ніводнай з гэтых крыніц назва Ловаць не сустракаецца. * [[Гарадзейка]] [[Гарадзея]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная форма — *Gardēja.'' Крыніцы няма. ''Канчатак -ейка часта прысутны на месцы ранейшага балцкага -ēja (як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань той жа, што і ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах назва Гарадзея (Гарадзейка) не згадваецца. ''Назвы Гарадзея, Горадзен з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія гідронімы тыпу Жлобін, Гамея (> Гамяюк), якія ўрэшце ўзыходзяць да каранёў *gleb(h)- «сціскаць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' Зноў хлусня. Насамрэч, у крыніцы напісана, што літоўскія гідронімы Glebas, Globys паходзяць ад літоўскага glebti, globti, што звязана з канфігурацыяй. Усё астатняе - выдумка. * [[Гродна]] [[Гараднічанка]] ''«Горадзен» — гідронім балцка-літоўскага паходжання. Такі ж корань таксама ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' У ніводнай з гэтых крыніц Гродна, Гараднічанка ці Горадзен не згадваюцца. * [[Дзікі Нікар]] ''Назва балцкага (магчыма, балцка-яцвяжскага) паходжання. Той жа корань у прускай рачной назве Nyc-ape (пруск. ape "рака").'' Крыніцы няма. ''Корань звязаны з латышскім nikns "злы", naiks "страшны, злы, люты; шпаркі, імклівы, моцны (пра хвалі)"[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97-98.]. Далей да індаеўрапейскага кораня *nēik- : *nīk- : *nik- "нападаць, накідвацца"[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 761.]. Той жа корань так жа сама пашыраны фармантам -r- і ў стараеўрапейскай рачной назве *Nikros (> Neckar). Яна вытлумачваецца як "магутная, злая, шпаркая (рака)"[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97.]. Гідранімічны фармант -(a)r- паказвае на вялікую даўніну гэтага гідроніма. Такі ж фармант і ў старабалцкай рачной назве Matará, якая лічыцца вельмі старажытнай[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 206-207.].'' Нідзе тут назва балота (Дзікі) Нікар не сустракаецца. * [[Дулебка]] ''Назва балцкага паходжання, звязаная з літоўскімі назвамі Dulbis (назва возера і яру), Dulbė (назва сажалкі і поля), з латышскімі назвамі Dulbju acs (назва балота), Dulbi (назва вёскі).'' Няма крыніцы. ''Гэтыя назвы адносяцца да мясцінаў, якія выгнутыя («выдзеўбаныя»), і звязаныя з літоўскім dulbti «дзяўбсці»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 95.]'' Дулебкі ў Ванагаса няма. ''а тое — ад індаеўрапейскага корня *dhelbh- "дзяўбсці", які таксама вядомы ў стараеўрапейскай гідраніміі[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 26-27.].'' А ў Краэ няма ні пералічаных вышэй гідронімаў, ні dulbti. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на Тапарова, дык вось у яго напісана, што назва менавіта гэтай ракі паходзіць ад славянскага этноніма дулебы (Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья, с. 218). * [[Сцвіга]] ''Назва імаверна балцкага паходжання. Тым ці іншым чынам (коранем і пашыральнікам або толькі пашыральнікам) можа быць роднасна літоўскаму гідроніму Šedvygà, у якім вылучаецца корань šedṷ- і пашыральнік -g-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 327—328.]. Той жа пашыральнік у гідронімах балцкага паходжання тыпу Няміга, Vedega[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. — С. 358.].'' Фантазіі, ні там, ні там у Ванагаса пра Сцвігу няма ані слова. * [[Маства]] ''Назва імаверна балцкага паходжання, корань Mast- таксама ў балцкіх гідронімах Mastis (возера), Mast-upis (рака), Masta-purvs (балота), якія звязваюць з лат. masts "тоня (месца, дзе ловяць рыбу)"[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 206.].'' Тое ж самае: не пісаў Ванагас зусім нічога пра Маству. * [[Няміга (рака)]] ''Аснова назвы звязаная з індаеўрапейскім коранем *nem- «гнуць; гнуцца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.]. Балцкі гідранімічны пашыральнік -g- таксама ў гідронімах Vedega, Удага[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 358.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 211.].'' У Покарнага і Ванагаса Няміга не згадваецца ўвогуле, а ў Тапарова на с. 198 гаворыцца, што назва ўтвораная як Ne-mig- і родасная назве Мигото, не пра які пашыральнік -g- у ёй ён не піша. * [[Гамяюк]] [[Гомель]] ''Рачная назва балцкага паходжання. Больш аўтэнтычны варыянт той, што засведчаны найраней, — «Гаме́йка».'' Няма крыніцы. ''Канчатак -ейка часта ўзнікаў на месцы ранейшага балцкага -ēja, як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja, але мог дадавацца і да бессуфіксальнай асновы[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань такі ж, што і ў літоўскіх гідронімах Gamė, Gamenta, Gamena, Gomerta. Ён звязаны з літоўскім gamalas «камяк», gomulti «камячыць» з семантыкай сціскання[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106, 119.][V. Urbutis. Liet. gomus, -i «norus, noringas, linkęs», la. gama «kas pernelyg daug valgo» ir kiti giminiški žodžiai // Baltistica, 1973, t. 9(2). С. 183—188.], далей да індаеўрапейскага *gem- «хапаць, сціскаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 368—369.].'' У ніводнай з крыніц не згадваецца ні Гомель, ні Гамяюк, ні Гамейка. * [[Лунін]] [[Лунінец]] ''Назвы Лунін, Лунінец трэба разглядаць у сувязі з рачной назвай Лунія (адзін з варыянтаў назвы прыпяцкай ракі Лань)[П.Л. Маштаковъ. Списокъ рѣкъ днѣпровскаго бассейна. Санкт-Петербургъ, 1913. С. 144.].'' Няма ў Маштакова такого сцверджання, і ўвогуле, ягоная кніга - гэта толькі спіс рэк басейна Дняпра, пра паходжання назваў рэк ці населеных пунктаў там няма ані слова. ''Форма "Лунія" звязаная з латышскім luns "твань", літоўскім liūnas "твань; покрыва моху над вадой у балоце або ля берага азёраў ці рэк, што зарастаюць". Далей да літоўскага liaunas "гнуткі, слабы" і значэння балотнай паверхні як няўстойлівай, гнуткай[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 194.][V. Urbutis. (rec.:) Этимология, 1968 // Baltistica. 1972. VIII (2). С. 208-209.]. Гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія рачныя і азёрныя назвы тыпу Liūnas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 194.].'' У Тапарова Лунія ёсць (праўда, у тлумачэнні тут даданая адсябяціна), а Лунін і Лунінец адсутнічаюць. А ў Урбуціса і Ванагаса няма ні Луніі, ні Луніна, ні Лунінца. * [[Паўазер’е (возера)]] ''Назва Палазер’е балцкага паходжання, утвораная з дзвюх асноў. Першая аснова Pal- звязаная з латышскім pali «паводка, затапленне вадой прылеглай да ракі мясцовасці», palas «забалочаны бераг возера», літоўскім palios «балаціна на месцы зарослага возера». Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскіх рэк Pala, Palėja, латышскай ракі Pala[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 241.]'' Паўазер’е ці Палазер’е ў Ванагаса не згадваецца. Далей працягваецца ўласнае даследванне. * [[Мінск]] ''З увагі на семантычную «непразрыстасць» назвы рэчкі Мена (Менка), прапаноўвалі шэраг версій, як яе вытлумачваць — з літоўскага menkas «малы, дробны» або menkė «(рыба) мянтуз; (рыба) траска»[Жучкевіч В. Адкуль імя твае, сталіца // Беларусь № 4, 1967. — С. 22.][Роспонд С. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. — М.: Наука, 1972. — С. 22.][Нерознак В. П. Названия древнерусских городов / Под. ред. Д. С. Лихачева. — М.: Наука, 1983. — С. 118.]'' Насамрэч, Роспанд тлумачыць назву ад і.-е *moi-n-//*mei-n- : *min- *mei- "праходзіць міма, ісці". Неразнак паўтарае гэтую версію, дадаўшы, што магчыма і іншае тлумачэнне: ад і.-е. *men- "малы", параўн. ст.-рус., ст.-слав. мьнии, праслав. *mьnjes- "меньшы", параўн. яшчэ літ. menkas "маленькі, дробны", лат. minus "меней". * [[Лучай (возера)]] ''Корань Lauk- звязаны са старалітоўскім laukas «светлы, зіхоткі». Выштурхнутае іншымі словамі, яно засталося ў выглядзе вузкаўжывальнага laukas «хто з белай плямай ці белай пысай (пра жывёлу); лысы». Амонім — літ. laukas «поле» (першапачаткова ў сэнсе светлага месца пасярод леса). Далей вядзе да індаеўрапейскага *leuk- «ззяць, свяціць», *leukos «святло, ззянне»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 183.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 687—689.].'' Назва возера Лучай ні там, ні там не сустракаецца. * [[Аўчоса]] ''Назва балцкага паходжання, пачатковая форма назвы — *Vilkesà (Вількеса́)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 181.].'' Насамрэч, гэта было напісана аб назве Волчас, а пра Аўчосу (Овчеса) гаворыцца на с. 199. ''Поўны гідранімічны адпаведнік — назва літоўскай рэчкі Vilkesà (на поўначы ад Вільні)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' Аўчоса тут адсутнічае. ''Значэнне гэтай назвы — «Ваўчыная (рака)», ад агульнабалцкага *vilkas, якое далей да індаеўрапейскага *u̯l̥ku̯os[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1179.].'' Тут адсутнічае Аўчоса ці якія яшчэ гідронімы. * [[Ваўкавыск]] [[Ваўкавыя]] ''Тапонім «Ваўкавыск» утварыўся ад назвы рэчкі Ваўкавыі, гідроніма балцка-яцвяжскага паходжання, што меў адпачатную форму *Vilkaujà (Вілкаўя) «Воўчая (рака)». Вядомы такі ж самы літоўскі гідронім Vilkauja, ад якога літоўскае мястэчка Вілкавішкіс — яго назва ўтвораная так жа сама, як і назва Ваўкавыска: Vilk-av- дало, з аднаго боку, гідронім Vilk-av-ja (> Vilkauja), а з другога — тут жа тапонім Vilk-av-išk-is[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' У Ванагаса гаворка ідзе пра гідронімы тыпу Vilka і падабныя на тэрыторыі Літвы, ні Ваўкавыск, ні Ваўкавыя ў яго не згадваюцца. ''ад vilkas «воўк» (Vilk-av-ja > Vilkauja)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 88.].'' Зноў няпраўда. Насамрэч там напісана толькі, што ў назве Vilkauja (Літва) суфікс -auja-, болей нічога. * [[Гайна (рака)]] ''Звязана з індаеўрапейскім *gei- «звіваць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 354—355.].'' Няпраўда, няма ў крыніцы ні Гайны, ні яшчэ якіх-небудзь тапонімаў. * [[Вядзета]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная балцкая форма *Vedetà. У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Назва Вядзета там не згадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (> Wadangen), падзвінская Водзьга, пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]. Назва Вядзета ўтвораная з дапамогай пашыральніка -et-, які добра вядомы ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (verpti «віраваць» — verpetas «вір»), з ім гідронімы тыпу Upeta, Nereta, Viešetė[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 338—341.]'' Таксама няма Вядзеты. * [[Індрубка]] ''Назва вёскі — балцка-літоўская, паходзіць ад назвы рэчкі Індрубкі (Індрупкі), на якой вёска знаходзіцца. Утвораная праз складанне дзвюх асноў: літ. indrė «трыснёг» i upė «рака». Найбліжэйшая аналогія — латвійскі тапонiм Indrupene (ад гідронімa Indrupe)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 130.].'' У крынiцы Індрубка не згадваецца. * [[Бася]] ''Корань Bas- у рачных назвах на Падняпроўі і Павоччы: Басенка, Басанка, Бастаўка, Босця (*Bas-t-)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 234.][Г. П. Смолицкая. Гидронимия бассейна Оки. Москва, 1976. С. 297.].'' Кнігі Маштакова і Смаліцкай - гэта проста спісы рэк басейнаў Дняпра і Акі адпаведна, пра паходжанне гэтых назваў там няма ані слова. ''Фанетычны варыянт таго ж кораня Bes- з тым жа значэннем у назве ракі Беседзь. Ад літоўскага besti «ўтыкаць, капаць», bastyti «тыкаць, утыкваць», прускага *bastun «утыкаць», з індаеўрапейскімі паралелямі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 113—114.].'' З усяго пералічанага ў дадзенай крыніцы згадваецца толькі слова besti і ягоныя паралелі ў іншых мовах, аб паходжанні якіх-небудзь тапонімаў, у тым ліку Бася і Беседзь, там ні слова. * [[Піна]] [[Пінск]] ''Звязана з літоўскім pinti «плесці (кош, плот, касу)», pynė «каса», прускім panto «путы». Далей да індаеўрапейскага *(s)pen- «сплятаць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 988.].'' Няма ў крыніцы ні Пінска, ні Піны, ні іншых гідронімаў. **{{N}} прыбраў тое да чаго прэтэнзіі, з Пінска наогул прыбраў усё, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад ракі. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:48, 14 мая 2025 (+03) * [[Дундаўшчына]] ''Назва Дундаўшчына, магчыма, звязаная з мясцовым дыялектным балтызмам дундар, дундаль «пярун» (у праклёнах «каб цябе дундар / дундаль свіснуў»)[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 157.].'' У кнізе апавядаецца толькі пра дундар, дундаль, пра Дундаўшчыну няма ні слова. * [[Дзевінскае]] ''Магчымае балцкае паходжанне назвы, у сувязі з літоўскім dievas «бог»[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 145.]'' Па-першае, гаворка ў кнізе дзе аб узгорках і гарадзішчах з назвай Дзявочая гара, а не аб возеры Дзевінскае. А па-другое, там гаворыцца, што можа быць, што некаторыя са згаданых узгоркаў першапачаткова мелі назвы, якія паходзяць ад балцкага dievas. * [[Сасва]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання, адпачатная форма *Sas(u)vā.'' Няма крыніцы. ''Корань Sas- таксама ў літоўскім гідроніме Sasna (на старой яцвяжскай тэрыторыі, каля літоўскага Марыямпале), у балцкіх гідронімах тыпу Сасна на Верхнім Павоччы і на Верхнім Падонні[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 291.][В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 319.][В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования. 1986. Москва, 1988. С. 168.]. Ад меркаванага прускага гідроніма *Sasna мела пайсці назва адной з прускіх земляў *Sasna (> Sassin, 1263 г.). Яна адбілася ў тапоніме Sassenpile (пазней ням. Haasenberg, цяпер польск. Zajączki[en])[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. С. 118.]. Звязваюць з пруска-яцвяжскім *sasnis «заяц». З індаеўрапейскіх аналагаў найбольш красамоўнае стараіндыйскае śaśáḥ (< šašas) «заяц». Першакрыніцай і для гэтай «заячай» лексікі, і для гідронімаў тыпу Sasna было індаеўрапейскае *ḱas-, *ḱasno- «шэры»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 533.]. Далей да значэння «няярка блішчэць», адсюль таксама літоўскае šašėlis, šešėlis «цень» і гідронімы тыпу Šeš-upė, Šešuva, Šašuola[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 818—819.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 326, 329.]. У назве Сасва корань Sas- пашыраны тым жа балцкім гідранімічным пашыральнікам, што і ў назве засведчанага пад 1516 г. гідроніма з-пад Ліды Ятѳа (< Ятва < яцв. *Jāt(u)vā)[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 126—156.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 286—289.]'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з пералічаных крыніц назва ракі Сасва нават не згадваецца. * [[Мазыр]] ''Назва антрапанімічнага, адыменнага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Як на ўсходзе цяперашняй Беларусі, так і ў суседняй Смаленшчыне корань Маз- дастаткова распаўсюджаны ў антрапаніміі.'' Няма крыніцы. ''Ён прысутны ў прозвішчах тыпу Мазыра, Мазікаў, Мазай, Мазала, Мазітаў (з пашыральнікамі -r-, -k-, -j-, -l-, -t-). Прозвішчы такога тыпу антрапаніміст М. Бірыла звязваў з мазаць (ад праслав. *mazati)[М.В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 266-268.]. Магчымая таксама сувязь з балцкай лексікай тыпу латышскага mazs, літоўскага mažas "малы", якія часам звязваюць з балцкім коранем са значэннем "мазаць" ("намазаны" > "стончаны" > "зменшаны" > "малы")[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 584.]." Арыгінальнае даследванне, горад Мазыр там не прыгадвацца. * [[Гудагай (вёска)]] ''Назва балцкага паходжання, паходзіць ад літоўскага складанага двухасноўнага gùdagojis. Другая частка — ад gojus «гай, пушча», першая — ад gudas[Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. С. 88—89.].'' На самай справе, там напісана, што назва паходзіць ад балцкага гуд (gudas) - беларус. Ніякага gudagojis, gojus, гай - там няма. * [[Скідзель]] [[Скідалька]] ''Гідронім балцкага (літоўскага ці яцвяжскага) паходжання. Найбліжэйшы аналаг — літоўская рачная назва Skidelė. Даследчык літоўскай гідраніміі А. Ванагас лакалізуе гэтую рэчку недалёка ад вытокаў ракі Котры, у якую Скідзель уцякае (не выключана, што маецца на ўвазе менавіта Скідзель, а не іншая рэчка). На ўсходзе ад вытокаў Котры ён жа пазначае мікратапонім (назва поля) Skidulys (каля Радуні). Аналаг гэтым назвам — літоўскі гідронім Skid-upys (у Цэнтральнай Літве, ля Кедайнея)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 303.]. Той жа фармант -el-, што і ў гідроніме Скідзель, таксама ў нёманскай рачной назве Zietela (Зецела) — у такой форме ў аўтахтонным літоўскім маўленні на Верхнім Панямонні засведчаная назва ракі Дзятлаўка. У сваю чаргу, назва Zietela ўтварылася ад назвы возера, якое засведчанае пад 1253 г. як «Зъято» (ад яцвяжскага *Zeitō). Фармант -el-, з дапамогай якога назва ракі ўтварылася ад назвы возера, часта выступае ў такой ролі ў балцкай гідраніміі[А. П. Непокупный. Лингвогеографические связи литовских и белорусских форм названий г. Дятлово и его окрестностей // Балто-славянские исследования. М., 1974. С. 153, 155.]. Гідранімічны корань Skid- звязаны з літоўскім skidyti, skisti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца», kidyti, kedyti, kedėti «абтрэпвацца, ірвацца». Далей да гнязда слоў ад сінанімічных каранёў *kēd- / *kēt-. Водныя назвы, утвораныя ад гэтых каранёў, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)k(h)ed- «расколваць, раскідаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 918—919.].'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з указанных вышэй крыніц назва горада Скідзель або ракі Скідалька не сустракаецца. * [[Шчыба]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання. Звязана з літоўскім skibti «абтрэпвацца; ірвацца». Семантыка такая ж, як і ў назве Скідзель, якая ад skidyti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца». Абедзве паходзяць ад аднаго індаеўрапейскага кораня *skēi- «адразаць, аддзяляць, распорваць» (> *skēi-b-, *skēi-d-)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 919—922.]. Водныя назвы, утвораныя ад каранёў з такой семантыкай, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.].'' Такое ж уласнае даследванне, няма ў прыведзеных крыніцах Шчыбы ці Скідзелі. ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Скіба, Скібар, Скібра (Skib-, -r-)[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 378.].'' І што, якое дачыненне беларускае прозвішча Скіба мае да ўсяго вышэй напісанага? * [[Арэса]] ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' Пра балцкае *ar- у крыніцы няма ані слова. Дарэчы, побач з Арэсай там згадваюцца гідронімы Arize ў паўднёвай Францыі і Arsia ў Істрыі. ''Назва Арэса значыць «Плыткая (рака)».'' Няма крыніцы. ** {{N}} выдаліў, апроч Тапарова-Трубачова, да якіх прэтэнзій няма. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:00, 14 мая 2025 (+03) * [[Слаўгарад]] ''Беларускі географ В. Жучкевіч спрабаваў развязаць гэтую праблему, звярнуўшы ўвагу на супольны пачатны элемент «Про-» у назвах Прапойска і ракі Проні, каля сутокаў якой з Сажом паселішча ўзнікла[Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Издательство Белорусского государственного университета, 1974. — 447 с. — 12 700 экз. С. 310.].'' Цытаваць трэба поўнасцю, а не вырываць з агульнага кантэкста патрэбныя сабе кавалкі. Жучкевіч пісаў (с. 310, 348), што назва Прапойск (Прупой, Прупошаск, Прапошаск) мае сувязь з назвай р. Проня, першапачатковай формай якой была Пропань (прарыў, праём). ''На думку Ул. Тапарова, назву Проні праз ранейшы варыянт «Прёна» трэба ўзводзіць да балцкага кораня Pir-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202—203.].'' Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-. Ён выводзіў назву Проня з *Пьрена (разам з назвамі Перанка, Перенка і т. п.) ці з *Piren- (Pirenai, Piron і т. п.). * [[Кобрын]] ''Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — рэчка з балцкай назвай Недра[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.].'' Кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк, пра паходжанне назваў там ані слова. ''Назва *Kobr-in- ад літоўскага kobrinti, kūbrinti «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся». Корань Kobr- таксама ў прускім тапоніме Kobrun (назва лесу ў прускай Натангіі, засведчаная пад 1354 годзе)[G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.].'' Насамрэч, у крыніцы толькі напісана, што назва прускага леса Kobrun паходзіць ад пр. kaaubri Dorn (калючка) + суф. un. Болей там нічога няма. * [[Вячаслаў Францавіч Кебіч]] ''Прозвішчы тыпу Кеба даследчык беларускай антрапаніміі М. Бірыла параўноўваў з літоўскім антрапонімам Кебас[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. — Мінск: Навука і тэхніка, 1969. — С. 198.].'' Інфармацыя няпоўная, бо яшчэ Бірыла параўноўваў гэтыя прозвішчы з укр. кеба "здольнасць, уменне" і кірг. кебе "худое ягня". ''У сучаснай літоўскай антрапаніміі вядомыя адыменныя прозвішчы тыпу Keba, Kebeikis, Kebelis з коранем Keb-. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. імя тыпу Keba або Kebas у форме імя па-бацьку: "Матеи Кебовичъ"[Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 г.. — Мінск, 2003. — 161 с.].'' Уласнае даследванне, прозвішча Кебіч там няма. * [[Вазуза]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Vaz- у літоўскіх (паміж Рокішкісам і Уцяной) назвах ракі Vazajà і возера Vazajis (з-пад яго рака выцякае)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 368.]. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць; рухацца»[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 390, 942.].'' Вазуза тут не згадваецца. * [[Смаленск]] ''Ул. Тапароў корань "Смол-" у гідронімах тыпу Смолка звязваў, следам за А. Трубачовым, з балцкім *kimal- "чмель" праз прамежкавую форму "Цмол-"[В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 317.].'' Тапароў і Трубачоў пісалі гэта канкрэтна пра гідронім Смолка, а не пра Смаленск, які безумоўна з'яўляецца больш значным аб'ектам, і калі б яны так лічылі адносна яго, то напісалі б гэта непасрэдна. Так Трубачоў вельмі падрабязна даследуе паходжанне назвы Смаленск у сваёй кнізе "В поисках единства", і там і блізка няма нічога таго, што напісана вышэй. * [[Ігаўка]] ''Вядомае літоўскае прозвішча Igilevičius, з якога аднаўляецца аднаасноўнае імя Igila з асновай Ig-, роднаснай аснове Eig-, што звязаная з літоўскім eiti "ісці"[В.Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1980. С. 27.].'' Нічога падобнага ў крыніцы няма, у тым ліку назвы Ігаўка. * [[Докшыцы]] ''Паходзіць ад антрапоніма тыпу літоўскага Dakšas, Dokšas, латышскага Dakša. Корань Dak-, які тут з антрапанімічным фармантам -š-, таксама ў антрапоніме Dakanis. Яны звязаныя з літоўскім dakyti, dakanoti «трапаць, растрэпваць; дзерці, раздзіраць»[Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 447—448, 510.].'' Хлусня, гаворка ў крыніцы ідзе пра літоўскія і латышскія прозвішчы, а не пра горад Докшыцы. Дарэчы, няма там і пра сувязь гэтых прозвішчаў з dakyti і пра формант -š-. Напрыклад гаворыцца, што прозвішча Doks можа быць звязанае з германскім doogs, taacks. ''Докшыцкую назву таксама звязвалі з прускімі тапонімамі Dexiten, Dechsen[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 326.].'' Зноў хлусня, хто звязваў? Гаворка ў крыніцы ідзе толькі пра Dexiten, Dechsen, а не пра Докшыцы. **{{N}} выдаліў усё безкрынічнае, што адзначана тут. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:30, 14 мая 2025 (+03) * [[Кушлі]] ''Назва Кушлі антрапанімічнага (адыменнага) імя. Паходзіць ад антрапоніма Kušlys, які ад літоўскага kušlys «сляпец» (хто падслепаваты)[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.].'' Гаворка ў кнізе (слоўнік літоўскіх прозвішчаў) ідзе толькі пра літоўскія прозвішчы Kušlys, Kušleika і г. д. Назвы вёскі Кушлі там і блізка няма. ''Вакол Пружанаў фіксуецца цэлы шэраг тапонімаў балцкага антрапанімічнага паходжання: Бакуны (двойчы), Барэйшава, Нарутавічы, Роўбіцк, Рэвейкі, Шакуны, Шалтунава (ад антрапонімаў тыпу Bakūnas, Bareiša, Naruta, Rauba, Reveika, Šakūnas, Šaltūnas[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 162, 195, 1140; Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 301, 581, 584, 882.]).'' Тое ж самае. * [[Дэвергі]] ''Назва паходзіць ад балцка-літоўскага імя тыпу De-vergas. У Літве вядомы гідронім Davarg-upis, з якога паўстае падобны антрапонім[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 82.].'' Хлусня. Па-першае, у Ванагаса не згадваецца вёска Дэвергі, а па-другое, ён параўноўвае гідронім Davarg-upis з прозвішчам Davalga. * [[Крычаў]] ''Крычаўская назва магла пайсці ад назвы рачулкі ці ручая, сожскага прытоку. На Падняпроўі, у наваколлі Чарнігава фіксавалася назва не лакалізаванай цяпер рэчкі Крычалка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 229.], з тым жа коранем «Крыч-» і ўтваральнікам -al- («Кры́чала»), які даследчык гідраніміі Ул. Тапароў лічыў уласцівым для балцкіх рачных назваў[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 163, 186.].'' Нейкія фантазіі з перакручанай логікай. Маштакоў абсалютова нічога не пісаў пра Крычаў, а Тапароў - пра Крычаў, корань "крыч" і рэчку Крычалку (якая да таго ж яшчэ і не мае да Крычава ніякага дачынення). Самае цікавае, што гэты ўдзельнік яшчэ і мае права дагледжваць старонкі. Гэта значыць, напісаў нейкую адсябяціну ці нават хлусню і сам жа гэта дагледзіў. І ўсё шыта-крыта. * Дзякуй. Затэгаем удзельніка @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], хоць бы для агульных каментароў, асабліва да таго, што крыніца пазначана, але ў ёй няма пацвярджэння напісанага. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:57, 12 мая 2025 (+03) :У выпадках узору Ратамкі, калі корань Rat- у крыніцы ёсць, а самой Ратамкі няма, то не абавязкова гэта праблема. Усіх прыкладаў ужывання можа і не быць. Добра было б, вядома, каб недзе Ратамка была яўна названа балцкім гідронімам. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 00:05, 13 мая 2025 (+03) ::Праглядзеў увесь спіс, большасць пытанняў якраз узору Ратамкі, што менавіта названы аб'ект не згаданы ў крыніцы. То-бок, калі гэта і ўласнае даследаванне, то яно палягае ў аднясенні кораня Rat- да балцкіх, што можа быць і так, і не практычна з аднолькавай імавернасцю. Магчыма, падбор аналогій/паралеляў таксама вымагаў бы крыніцы, а не самастойных высноў на гэты конт. Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:36, 13 мая 2025 (+03) :::Таксама лічу, што калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца. Але аўтар запраўды часцяком увогуле не ставіць ніякіх крыніц або піша пра нейкія паралельныя тапонімы ў артыкуле пра іншы тапонім. Лічу, што без крыніц — трэба адразу выдаляць. Аўтапацверджанне такіх правак таксама небяспечнае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:00, 13 мая 2025 (+03) ::А адкуль мы ведаем які тут корань (можа не Rat-, а Ra-, Ratam- ці яшчэ які) і з якой мовы ён паходзіць? Напрыклад, на Валыні ёсць пасёлак Ратна - корань таксама Рат-, але звязваюць яго со словам "раць". Наколькі я разумею, то па правілах Вікіпедыі, калі чалавек хоча дадаць інфармацыю, напрыклад, аб паходжанні назвы Ратамка, то ён павінен знайсці аўтарытэтную крыніцу, дзе даследуецца менавіта гэтая назва, а не вырашаць самастойна які тут корань, суфікс і прыцягваць крыніцы, дзе нібы пра тыя ж самыя корань і суфікс напісана, бо гэта будзе ўжо ўласнае даследванне. Не? Дарэчы, Жучкевіч піша пра Ратамку, што гэтая мясцовасць упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах як Радамскае (праз "д"), і назва гэтая патранімічная. Так што не ўсё так відавочна. ::: [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], у асобным выпадку Ратамкі то так. Думаю, такое трэба выдаліць, трапляе пад "[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material Synthesis of published material]" (у нас "[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]"). Ёсць выпадкі пра якія не ўпэўнены, што трапляюць пад гэта правіла. Калі ёсць этымалогія для вялікай Бярэзіны або Дзвіны ці можна яе пераносіць на іншыя Бярэзіны і Дзвіны, калі яны не згаданы ў крыніцы? У літаратуры даюць спісы асноў і фармантаў для гідронімаў, які лічаць балцкімі, а самі імёны не даюць або некалькі прыкладаў, а далей ''і іншыя''. Разлічана на самастойнае вылучэнне асновы або суфікса, такія крыніцы не для Вікіпедыі? Можна напісаць, што суфікс такі, а вось тут пішуць, што з такім суфіксам гідронім магчыма балцкі? Або на вылучэнне суфікса трэба крыніца? Трэба выпрацаваць падыходы, пытанне ўзнята слушнае. Магчыма, нешта можна перафармуляваць, а не выдаляць. Карыстайцеся кнопкай подпісу каментаў, яна на панелі інструментаў справа ад кнопкі курсіва (''К''). --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:17, 13 мая 2025 (+03) :::Таксама хочацца дачакацца рэакцыі @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], перад тым як пачаць нешта рабіць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:00, 14 мая 2025 (+03) ::::прывітанне ўсім. ::::а каму адказваць? як зваць чалавека, які так зацята і метадычна прайшоўся па ўсіх артыкулах, не пашкадаваў часу і сілаў усё праверыць :) ::::Максіма Л. ведаю, Lš-k таксама, сутыкаўся. а ноўнэйм гэта хто? ::::відавочна чапляецца да ўсяго. і не асабліва разбіраецца ў тэме. наўскідку: "Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-" (як жа не пісаў, калі падае паралель у літ тапоніме Pirėnai, дзе корань Pir- і ўтваральнік -ėn-). ::::падтрымліваю заўвагу Lš-k "калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца". калі ёсць Кебейкіс і Кебіч (з балцкім суфіксам -ейк- і славянскім -іч-), дык агульны корань Кеб- відавочны. ::::я б раіў ноўнэйму скіравацца ў тарашкевіцкую Вікі і звярнуць увагу на сапраўднага фантазёра, які піша раздзел "Ліцвінскія імёны", вось там тысячы фантазій, і ноўнэйму будзе дзе разгарнуцца. пакуль гэта выглядае на нейкія асабістыя нападкі. ноўнэйм штось рабіў у Вікі? які яго ўнёсак? ::::Максім, "Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць" - акадэмічных спецыялістаў у краіне няма, калі што. Ад слова зусім. Былі б - былі б публікацыі. проста філолагі і чытачы Жучкевіча не ў лік. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:34, 15 мая 2025 (+03) :::::Выпады з вашага боку на мой адрас пакідаю без каментароў, мне гэта цалкам абыякава, вы меня не пакрыўдзіце (хаця па правілах такія паводзіны забаронены). А калі казаць па сутнасці: чытайце правілы Вікіпедыі, там усё напісана [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]]. Вы нават тут, на старонцы размоў працягваеце свае ўласныя даследванні, вольна інтэрпрэтуючы на свой густ тое, што напісана ў крыніцах. Што там вам "відавочна", гэта вашая асабістая справа, артыкулы ў Вікіпедыі ствараюцца на падставе інфармацыі з АК, а не з асабістых меркаванняў і разважанняў удзельнікаў. Вы пераблыталі энцыклапедыю з уласным блогам ці форумам, дзе кожны піша, што захоча. А што датычыцца Вікіпедыі на тарашкевіцы, вельмі добра, што вы тут прыгадалі дадзены факт. Вы тады спрабавалі разгарнуць там такую ж "працу" як і тут: пісалі свае ўласныя даследванні без крыніц, або спасылался на крыніцы, у якіх гаворка ідзе аб падобных, але зусім іншых словах. Вас тады за гэта назаўсёды заблакавалі. Раю адміністратарам гэтай Вікіпедыі мець гэта на ўвазе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:39, 16 мая 2025 (+03) ::::::ага, чалавек з тарашкевіцкай Вікіпедыі пажалаваў? чарговы "жмудаед" і "вільнянашыст"? не іначай паплечнік нядаўна ўвязненага экстрэміста-літвініста "Казіміра Ляхновіча"? які распальвае на ВікіпЭдыі жудасную літуанафобію, адмаўляе існаванне балтаў далей за Коўна. і такі фанатык, што наствараў тысячу старонак, дзе сам (дзе спасылаючыся на аматара нямецкага неда-філолага, а дзе сам з галавы) прыдумляе нейкія нібыта "германскія" этымалогіі старажытных балцкіх двухасноўных імёнаў, тыпу Вітаўт ці Міндоўг. дзеля даведкі шаноўнага чытацтва: вось туды я і ўставіў быў адэкватнае, агульнапрызнанае гледжанне наконт тых імёнаў, за што экстрэміст "Ляхновіч", карыстаючыся сваёй пазіцыяй, і наклаў бан. ну, што пасеяў, тое і пажаў, распальвальнік нянавісці. ::::::а вы, чалавек з турэцка-нямецкім нэймам, можаце напісаць і другі спіс (час у вас, і зацятасць, ёсць, сядзець тут а 7-й ранку), якраз не так даўно я пачынаў парадкаваць той матэрыял, які ў адпаведных артыкулах быў згрувасціў. так што ваш поштурх на карысць, спадар балтафоб. ::::::дарэчы, тэст - "чыя Вільня?" ну, тыпу, гістарычна, га? пакажы пазіцыю, ананім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:12, 16 мая 2025 (+03) :::::::Вас спаймалі за руку на сістэматычных, шматразовых падманах. А вы замест таго, каб гэта прызнаць і зрабіць высновы, дзейнічаеце па прынцыпе "лепшая абарона - гэта нападзенне". У іншых Вікіпедыях за такія паводзіны (масавае напісанне фэйкаў і грубасць у адрас апанентаў) удзельнікаў баняць. На жаль, у беларускай ВП гэта дазволена. Не разумею, чаму адміністратары не рэагуюць. Спадзяюся, што толькі пакуль.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:42, 16 мая 2025 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Için warum]], цябе тут паліцэйскім ніхто не прызначаў. Кончай болтать, пиши статьи. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:21, 16 мая 2025 (+03) ::::разам з тым ноўнэймам зробленая добрая работа. пачаў па гэтым спісе ісці. ::::ноўнэйм надта эмацыйна ставіць кляймо "няпраўда" там, дзе падаюцца, напрыклад, корані і ўтваральнікі. ::::"уяўных крыніцаў" таксама няма. калі, напрыклад, Ваўкавыя параўноўваецца з літоўскай Ваўкаўёй і ставіцца спасылка, дык у спасылцы - аналіз гідроніма Ваўкаўя. і інш. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:17, 15 мая 2025 (+03) * [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], выдаляць фрагменты без крыніц, або з памылковымі крыніцамі, можна самастойна, для гэтага запыты да адміністратараў не трэба. Хіба каб звярнуць іх увагу на маштаб такой з'явы у дзеяннях удзельніка. Калі гэта адзінкавыя выпадкі, спачатку паставіць {{ш|няма ў крыніцы}} і паведаміць непасрэдна ўдзельніку, або ён выпраўляе, або выдаляеце непацверджаную частку. Калі гэта яўна сістэмны падыход, ставіць ўяўныя крыніцы (вяглядае тут якраз ён), таксама сістэмна можна выдаляць такія фрагменты ўжо без цырымоній. З артыкулаў пра паселішчы шырокую этымалогію рэк трэба наогул выдаліць, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад гідроніма, пакідаць толькі датычнае назвы самога паселішча (як суфікс -ск, напрыклад), у Пінску і Сянне гэта ўжо зрабіў. Паступова, прынамсі я, буду выдаляць паводле вашага спісу, калі ласка, рабіце гэта таксама. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 08:59, 15 мая 2025 **Добра. Але пакуль пачакаю, што будзе далей. Калі не будзе адпаведнай рэакцыі, то буду рабіць як вы гаворыце. Дарэчы, мой спіс, далёка на поўны, гэта толькі частка таго, што панапісваў гэты ўдзельнік.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:48, 16 мая 2025 (+03) *** [[Удзельнік:Için warum]], іншыя ўдзельнікі гэтай дыскусіі цягам яе ўжо зрабілі свой унёсак у згаданыя артыкулы. Давай, уключайся ў супольную працу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:42, 16 мая 2025 (+03) == [[Удзельнік:Хомелка|Хомелка]] - пазбаўленне праў зніклай == {{закрыта}} Тэрмінова. Варта пазбавіць адміністратарскіх праў зніклую адміністратарку для бяспекі нашай Вікіпедыі ды дадзеных удзельнікаў. Лёгка вернем, калі спадарыня Вольга павернецца. Пра гэта [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Запыты_да_адміністратараў#Kazimier_Lachnovič_-_пазбаўленьне_правоў_зьніклага|ў тарашкевічнай Вікі]] (і [https://spring96.org/be/news/117810 навіны] + <small>[[:ru:Википедия:Форум/Новости#Пропажа_администраторов_белвики|абмеркаванне на рускай]]</small>). [[Удзельнік:Maksim L.|Maksim L.]], [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]], [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]], [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], [[Удзельнік:Belarus2578|Belarus2578]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 15:51, 22 красавіка 2025 (+03) : {{За}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:24, 22 красавіка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Shabe|Shabe]], не пазбавіць правоў, а каб сцюарты заблакавалі з адпаведнай прычынай, не як за парушэнне. Наколькі разумею, дастаткова звярнуцца да кагосьці аднаго з іх, з доказамі. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 16:50, 22 красавіка 2025 (+03) ::: Добра, зараз займуся. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 16:59, 22 красавіка 2025 (+03) :::: Запрашаю на [[:ru:Обсуждение_участника:1234qwer1234qwer4#Блокировка_пропавших_администраторов|старонку]] актыўнага рускамоўнага сцюарда 1234qwer1234qwer4. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 17:20, 22 красавіка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} спадаром [[:meta:User:Mykola7|Mykola7]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 19:13, 22 красавіка 2025 (+03) == Удзельнік UnknownChannel352 == {{закрыта}} : Просьба заблакаваць UnknownChannel352 за датэрміновае зняцце артыкула з намінацыі на выдаленне і вайну правак. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:04, 22 студзеня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Больш не актуальна. Меры былі прынятыя. У архіў --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:25, 22 верасня 2025 (+03) = Карысныя спасылкі = * [[Адмысловае:ProtectedPages|Спіс старонак пад аховай]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] 0dyn9lbxgiipkyacjdz3febbcufvtle 5135630 5135603 2026-05-04T10:23:08Z MocnyDuham 99818 /* Вынік */ reply to JerzyKundrat ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]]) 5135630 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} = Запыты = == Каментар == {{закрыта}} Каментар да [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&diff=5135454&oldid=5134502 гэтай праўкі] мае быць схаваны. Уклад удзельніка Için warum падобнымі каментарамі перапоўнены, гэта цягне на пажыццёвую блакіроўку, па цяперашнім часе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:15, 3 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дзякуй, што звярнуў увагу. Удзельнік заблакіраваны на тыдзень. Наступнае парушэнне [[ВП:НАПА]] прывядзе да блакіроўкі на месяц. Вяртаемся да старой тэмы, што ўдзельнікі без медыяцыі сумесна працаваць эфектыўна не могуць. Канфлікту хутка год. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:51, 4 мая 2026 (+03) : Удзельнікі за гэты час шмат чаго супольна зрабілі, значыць працаваць могуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:04, 4 мая 2026 (+03) :: Каб яны яшчэ прытрымліваліся культуры і не адбіралі энергію ў іншых удзельнікаў – ім цаны бы не было. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:23, 4 мая 2026 (+03) == Зняццё статуса "Да выдалення" з артыкула == {{закрыта}} Калі ласка, разгледзьце запыт да выдалення гэтага [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)|артыкула]]: [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0% https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%BF%D0%B0_(%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82)] - [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 17:23, 17 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Абмеркаванне трывае. Трэба чакаць вынік. Адміністратары не могуць нікога прыспяшаць і знімаць статусы без вынікаў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16309-44|&#126;2026-16309-44]] == {{закрыта}} Адміністратары, заблакуйце ўдзельніка. Лаянке не месца ў Вікіпедыі. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16262-28|&#126;2026-16262-28]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-16262-28|размова]]) 21:08, 15 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}}. Блакаванне на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:52, 16 сакавіка 2026 (+03) == [[Удзельнік:Кінапошук]] == Гэты ўдзельнік з 6 праўкамі ўжо назваў сябе адміністратарам. Трэба выпісаць яму папярэджанне. --[[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16154-63|&#126;2026-16154-63]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-16154-63|размова]]) 15:40, 14 сакавіка 2026 (+03) :вынесена папярэджанне [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:34, 14 сакавіка 2026 (+03) == Вандалізм з архівамі == Там нешта {{u|Brangiai}} навандаліў з архівамі і быў глабальна заблакаваны. Трэба паглядзець і адкаціць да часоў, як яно выглядала раней. Я пакуль моцна хварэю і мне цяжка канцэнтравацца на Вікі. Кавідагрыпы гэтыя :( --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 24 лютага 2026 (+03) :а ён спрабаваў падзяліць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023—2024|архіў]] па датах, што і зрабіў нібыта. Па сутнасці нам гэта не трэба, але і не ўпэўнены, наколькі гэта заслугоўвае блакіроўкі... Таксама пытанне, ці выдаляць тады створаныя архівы за [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023|23]] і [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2024|24]] год. Тады трэба будзе яшчэ абнавіць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/Шапка|шапку]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 14 сакавіка 2026 (+03) == Абарона старонкі [[Новая зямля (паэма)]] == Папулярная старонка з статусам добрай, ананімы ўносяць толькі вандальныя праўкі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:23, 18 лютага 2026 (+03) :{{зроблена}}, цяпер толькі аўтапацверджаныя толькі могуць правіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 18 лютага 2026 (+03) == Вандал == Серыя вандальных правак ад [[Удзельнік:The Croats]]. Таксама ХВ для створанага ім "[[Асяроддзе]]". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 15 лютага 2026 (+03) :Панове адміністрове, тып вандаліць 24 гадзіны сабе спакойна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:52, 16 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:The Croats]] заблакаваны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:15, 16 лютага 2026 (+03) == Вайна правак [[Алесь Мікус]] == Вайна правак і, здаецца, да кансэнсусу самі удзельнікі не дойдуць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:34, 2 лютага 2026 (+03) :пакуль заблакаваў магчымасць правіць. Калі ўдзельнікам @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і іншым ёсць што сказаць — кажыце, толькі пастарайцеся, калі ласка, без інсінуацый і сцісла, па справе. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 3 лютага 2026 (+03) ::''Вітанні калегам.'' ::А што дадаваць, усё ясна сказана ў абгрунтаванні правак на старонцы, пра якую мова. ::1) Вікіпедыя не месца для спасылак, дзе рэкламуюцца продажы. ::2) Сцвярджэнні павінны быць падмацаваныя, тым больш без спрэчных асабістых ацэначных характарыстык. ::3) Калі музыкнат - або дыскаграфія, або асобныя ("культурна ўплывовыя") трэкі. ::Тым больш гэта падтасоўваецца так, каб з розных бакоў наўмысна дыскрэдытаваць. Тым больш калі робіцца чалавекам прарэжымным пра чалавека, які ў краіне (ну, але гэта ўжо кантэкст). ::Астатняя "лірыка" ад удзельніка Artsiom91 да тэмы не датычыцца і рацыянальнага зерня там няшмат. Па-харошаму гэта трэба вынесці ў асобную галінку. ::Але скажу тут па сутнасці і сцісла: лічу баруканне па назвах паміж намі двума - '''карысным'''. І працу над фармулёўкамі - таксама карыснай. І не толькі для Вікіпедыі, а і ўвогуле. Высвятляюцца слабыя месцы, падкрэсліваюцца моцныя. Некаторыя артыкулы па назвах (як Нёман) робяцца без малога энцыклапедычнымі. Азарт падштурхоўвае да новых '''адкрыццяў '''(гл. Жадзены), якія ніколі б без таго не былі б зробленыя. ::Ці зробіць хто '''афлайн '''такую работу? Перакананы - не. А яна робіцца, не ў малой меры з-за таго напружання, якое (таксама афлайн) мае месца быць. ::Гэта што да ацэнкі '''па вялікім рахунку'''. ::А калі канкрэтна, то ні ў мяне, ні ў майго апанента (якога ўжо я цяпер мушу нібыта бараніць) цяпер бадай ані слоўца адсябяціны, усё абгрунтавана і нярэдка нават вытанчана. ::І не трэба тут "'''шарыкаўшчыны'''", бо маўляў камусь цяжка правяраць і ўвогуле незразумела. Калі цяжка лезці ў крыніцы - сядзіце чытайце або праходзьце міма. Заўсёды хтось кантэнт творыць, а хтось спажывае. ::Апроч таго, рэпрэсіўныя захады (як падкрэсліваў раней JerzyKundrat) не адпавядаюць прынцыпам Вікіпедыі. ::Зараз прапаную вярнуцца да тэмы гэтай галінкі і не расцякацца мысію па дрэве "у агуле". ::''Дзякуй за ўвагу, калегі.'' [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:02, 3 лютага 2026 (+03) Выкажу сваё меркаванне наконт сітуацыі з удзельнікамі. Спачатку коратка пра тое, што адбываецца апошнім часам. Прыведзены ніжэй [[#Праект рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе. Peisatai па факце проста ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча, а Için warum з-за абыякавасці іншых удзельнікаў і бяздзейнасці адміністратараў па рэалізацыі праекта рашэння пайшоў фактычна да асабістых нападак. Па сутнасці, пытанне паходжання назваў хвалюе толькі двух удзельнікаў, Peisatai і Için warum. Астатнія, хоць могуць рабіць дробныя выпраўленні і інтэграваць версіі, у тэматыцы не маюць цікавасці. [[#Адкаты Peisatai|Вялікае абмеркаванне ніжэй]], хоць і прыцягнула многіх удзельнікаў, яны выказвалі меркаванні, аднак па сутнасці іх мэта была прымірыць бакі і навязаць ім нейкае кансэнсуснае рашэнне. Аднак, у першую чаргу, менавіта самі Peisatai і Için warum, як зацікаўленыя, мусяць знайсці згоду паміж сабою і вызначыць кансэнсус. Пасярэднікі з цэлым могуць дапамагчы, аднак калі самі бакі не хочуць мірыцца, то прапановы нейкіх нейтральных версій не маюць сэнсу. Аднак, мірыць бакі мае сэнс у рэальным жыцці. У супольнасці вікіпедыі мусім кіравацца яе прынцыпамі і правіламі. Тут варта памятаць, па-першае, што сама магчымасць правіць без нейкага пацверджання і нават ананімна даецца таму, што мы [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|зыходзім з сумленнасці ўдзельнікаў]] і таго, што яны ставяць за мэту дапамагчы вікіпедыі (а не прасунуць тут свае ўласныя даследаванні, рабіць рэкламу ці падобнае). Калі ж удзельнікі сумленныя, то яны зыходзяць з сумленнасці іншых удзельнікаў, адпаведна пры несупадзенні пунктаў гледжання намагаюцца іх абмеркаваць і знайсці выйсце, якое задаволіць зацікаўленых. Так працуе [[Вікіпедыя:Кансэнсус]]. Трывалае нежаданне шукаць кансэнсус ставіць пад сумнеў сумленнасць і жаданне рэальна дапамагчы вікіпедыі (а не задавіць апанента і прасунуць свой пункт гледжання), адпаведна да такіх удзельнікаў могуць прымацца меры па абмежаванні ўдзелу ў праекце (папярэджанні, блакаванні). Канкрэтна для ўдзельнікаў Peisatai і Için warum мы бачым поўную адсутнасць жадання шукаць кансэнсус. Ніякіх спроб абмеркавання на старонках размоў удзельнікаў, старонках размоў артыкулаў. Яны не лічаць неабходным патраціць час, каб паміж сабою вырашыць якімі крыніцамі варта карыстацца, а якімі не, як лепей афармляць паходжанне назваў у артыкулах. Чаму тады іншыя мусяць траціць свой час і пытацца знайсці гэты кансэнсус за іх, неяк ацэньваць іх аргументы і крыніцы? Маю пэўныя падставы лічыць ([[Special:diff/4995709|запыта да адміністратараў ад Için warum ледзь не першай праўкай]], [[Special:diff/5049888|просьбы ўключыцца з дыскусію]], адсутнасць камунікацыі паміж Için warum і Peisatai у праекце), што асноўную сваю дыскусію ўдзельнікі вядуць па-за межамі вікіпедыі. Не бяруся ацаніць навуковы ўзровень гэтай дыскусіі, але ён відавочна вышэйшы за ўзровень вікіпедыі і яе ўдзельнікаў у гэтым пытанні. У такіх умовах спрэчка Için warum і Peisatai у вікіпедыі выглядае не як спроба палепшыць яе змест, а проста як выкарыстанне праекта як поля бітвы. Скажу пра сваё асабістае стаўленне да тэмы. Мне ад самага пачатку праўкі Peisatai не падабаліся, бо тычыліся вельмі спецыфічнай тэмы, якія цяжка было праверыць. З цягам часу назіраў, як ён часцей стаў зусім не дадаваць крыніц, а праўкі пра паходжанне дадаваць, напрыклад, у артыкулы пра асоб і прозвішчы. Сталі з’яўляцца нейкія аналогіі, падобныя карані. Умяшальніцтва Için warum і іншых удзельнікаў не асабліва палепшыла сітуацыю. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Шынкаўцы_(Гродзенскі_раён) Вось напрыклад артыкул], быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў. Нават калі адзін вучоны яўна сказаў что такая вёска магчыма мае балцкую назву, а іншы што магчыма славянскую — гэта не такая важная інфармацыя пра вёску, а хутчэй пра канцэпцыі паходжання назваў і іх пашыранасць. Трэба прызнаць, што тэма паходжання назваў у цэлым можа мець толькі нейкія гіпотэзы і канцэпцыі, і вельмі багатая на магчымыя ўласныя даследаванні, «прыцягванні за вушы». Падаванне версій паходжання (тым больш не самой назвы, а каранёў і падобных) толькі стварае ўражанне нейкай сур’ёзнасці і навуковасці, што на фоне жахлівага стану артыкулаў пра населеныя пункты быццам выглядае якасна. На мой погляд, трэба пакінуць толькі надзейнае кшталту Полацк ад ракі Палаты, усё астатняе нішчыць. У беларускай вікіпедыі не любяць блакаваць удзельнікаў, звычайна апраўдваюць іх, намагаюцца зыходзіць з сумленнасці і не рэагаваць нават на яўныя парушэнні. Апраўдваюць што вопытныя і карысныя ўдзельнікі, актыўнасць у праекце і так невялікая. Аднак, усё ж трэба мець нейкія межы, і спыняць удзельнікаў калі яны парушаюць правілы — у тым ліку і для таго, каб іншыя разумелі межы дазволенага. Таксама ледзь не агульнапрынятым стала, што любая дададзеная інфармацыя гэта добра, што нельга інфармацыю выдаляць, а толькі перафармуляваць і знайсці ёй месца. Аднак усё ж вікіпедыя гэта энцыклапедыя, якая складаецца з самадастаковых артыкулаў, а не звалка інфрамацыі, дзе трэба нешта размясціць. Зараз інфармацыі ў інтэрнэце шмат, у тым ліку на беларускай мове, і ставіцца да інфармацыі ў вікіпедыі як да нейкай вялікай каштоўнасці — гэта падыход 2000-х гадоў. Нічога страшнага калі выдаліць радок-другі, асабліва калі яны яўна парушаюць [[:ru:Википедия:Взвешенность изложения]]. Мая прапанова па выніку: прызнаць, што ўдзельнікі Peisatai і Için warum выкарыстоўваюць вікіпедыю як поле бітвы, не прымаюць яе прынцыпаў і правілаў (бо ўсяго толькі вядуць навуковую дыскусію, асноўная частка якой па-за межамі вікіпедыі), не жадаюць шукаць кансэнсус паміж сабою і прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў, толькі адцягваюць высілкі іншых і ствараюць таксічную атмасферу. '''Заблакаваць абодвух удзельнікаў бестэрмінова''' ў асноўнай прасторы назваў. Даць магчымасць толькі правіць старонкі размоў. Разглядаць магчымасць разблакавання толькі, калі яны дасягнуць паміж сабою кансэнсусу ў размовах (без аніякага ўмяшання іншых удзельнікаў). Тым часам прыбіраць зусім раздзелы "Назва" з артыкулаў пра вёскі, рэкі і азёры, як апісаў вышэй.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:28, 3 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Artsiom91]], сам сябе заблакуй, тут цішэй стане. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:38, 3 лютага 2026 (+03) ::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], тут не базар і не сценка ў падваротні. Выказвайцеся па тэме размовы і прытрымлівайцеся правіл этычных паводзін у праекце, вам ужо было папярэджанне. Вашыя асабістыя крыўды тут нікога не цікавяць і шкодзяць дыскусіі, прашу вас вынесці гэта за рамкі Вікіпедыі. Калі вы нязгодныя з выказаным вышэй — напішыце па справе. Інакш — прамаўчыце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:22, 3 лютага 2026 (+03) ::: Пра асабістыя крыўды выдумваць не трэба — тут не базар і не падваротня. Спроба распачаць дыскусію пустая, замест буры ў шклянцы вады лепш бы артыкулы правілі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:57, 3 лютага 2026 (+03) : Спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], на дадзены момант мне цалкам не зразумелы прычыны, па якіх Вы прапаноўваеце заблакіраваць удзельніка Için warum. Удзельнік Için warum пагадзіўся з праектам рашэння, прапанаваным MocnyDuham, адпаведна я не згодная з Вашым сцверджаннем, што дадзены ўдзельнік "не жадае прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў". У артыкуле "Алесь Мікус" няма нейкага вандалізма з-за якога варта некага бестэрмінова блакіраваць, акрамя таго праблема з вайной правак у адным артыкуле можа быць цалкам вырашана абмежаваннямі на рэдагаванне дадзенага артыкула. У выпадку, калі Вы бачыце, што ўдзельнік Peisatai "ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча", то можна ўзняць пытанне аб блакіроўцы дадзенага ўдзельніка на нейкі час. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 14:25, 3 лютага 2026 (+03) :пане @[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], дзякуй за меркаванне. Мне здаецца, што ў дадзеным выпадку можна спачатку абысціся пазбаўленнем сцягоў аўтадогляду, каб было прасцей кантраляваць войны правак гэтых двух удзельнікаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:26, 3 лютага 2026 (+03) :: акурат маем размову на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]], трэці месяц ужо. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:09, 3 лютага 2026 (+03) : ''Вось напрыклад артыкул, быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў.'' Тут я з вамі цалкам згодны, у артыкуле "Шынкаўцы" ў раздзеле "Назва" павінна быць толькі інфармацыя з крыніцамі, у якіх гаворка ідзе менавіта аб назве Шынкаўцы. Аднак такую практыку, пісаць усё падрад, завёў не я, а Peisatai. Ён для любога беларускага тапоніма або прозвішча (напрыклад, Маразы, Сабалі) находзіць сугучныя назвы ў Літве, а потым піша: ёсць літоўскае прозвішча такое, ёсць літоўскі тапонім такі... Усё гэта выглядае як нейкая манія. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 3 лютага 2026 (+03) ::Манія - гэта займацца персанальным '''сталкінгам''', калі што. Здаецца, няма яшчэ такога артыкула ў ВП, мо напішаце? А то толькі хвосцікам за мной следуеце, мяцёлачкай падмятаеце :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:02, 4 лютага 2026 (+03) : Artsiom91, а за што мяне блакаваць?! Назавіце хатя б адзін пункт правіл ВП, які я парушыў. Вайна правак пачалася так: Peisatai панапісваў горы ўласных даследванняў аб быццам бы паходжанні тапонімаў і прозвішчаў. Падрабязна, з канкрэтнымі прыкладамі я аб гэтым пісаў яшчэ ў маі летась тут https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Але нажаль, мясцовая супольнасць пераважна абыякава аднеслася да праблемы. Тады я пакрысе стаў выпраўляць ягоныя праўкі, якія не пацвярждаліся паказанымі там крыніцамі або не мелі крыніц увогуле. Аднак Peisatai не супакоіўся і пачаў або адмяняць мае праўкі, або зноў працягваць свае ўласныя даследванне. Я ўжо не раз пісаў і яшчэ паўтаруся: па правілах Вікіпедыі артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі нехта хоча напісаць, што нейкае назва або прозвішча паходзяць ад нейкага слова, хай прывядзе крыніцу, дзе менавіта гэта і будзе напісана. Калі Peisatai будзе трымацца гэтага правіла, вайна правак адразу спыніцца. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:25, 3 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], покуль не дайшло да парушэння правіла трох адкатаў — гэта не вайна правак, а спробы пошуку кансэнсусу. Праўце смела! Але ў каментарах да правак, калі ласка, пазбягайце грубіянства і не пераходзьце на асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:38, 3 лютага 2026 (+03) ::Перакручваеце, калега. ::Не адмяняць, а ўзгадняць, бо Вы разам з вадой у шмат якіх выпадках выплёсквалі і дзіцёнка. А таксама наўмысна згрувашчвалі надзейныя і маланадзейныя крыніцы, каб праз іх няможна было прадзерціся, гэта і ёсць Ваша мэта (вунь, Арцёма заблыталі, і просіць не мучыць яго версіямі ўвогуле). ::Пэўныя Вашы заўвагі, кажу ж, небеспадстаўныя, але цягнеце празмерна ў процілеглы бок, і даводзіцца ўзгадняць, каб не было як у брацкую магілу скінуўшы. ::Вайна правак толькі ў выпадку старонкі, пра якую тут мова, у астатніх выпадках збольшага на залатую сярэдзіну памалу выходзім. ::Не драматызуйце, граючы на публіку, тут Вам не тэлеграм. ::Пра артыкул - аргументы вышэй. Дадумванне і стыгматызацыю пакінь(це) для свайго пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03) ::: Нейкі "поток сознания", які не мае ніякага дачынення да нашай дыскусіі: ''пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант''. Адкуль вы ўсё гэта ўзялі, аб чым вы ўвогуле гаворыце? Які тэлеграм, якая лаянка? Вы сябе добра адчуваеце? Яшчэ ў маі мінулага года я прывёў мноства канкрэтных фактаў вашай хлусні https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Вы дагэтуль '''па сутнасці''' так нічога і не адказалі на гэтыя факты, бо вам няма чаго адказаць па сутнасці, няма чаго запярэчыць, толькі нейкая дэмагогія пра нейкі "тэлеграм", "прарэжымны чалавек" і г. д. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:53, 3 лютага 2026 (+03) ::::З Вашай пасільнай дапамогай памалу выпраўляем, хоць і не без цёрак. Працягваем, калега. ::::А Вы ўжо далі сабе рады размяжоўваць час напісання пастоў у тг і рэдагавання артыкулаў у ВП? :) Крута за руку злавілі ў лістападзе. Таму "праведны гнеў" міма, усе ў курсе, праехалі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:29, 4 лютага 2026 (+03) : > ''Прыведзены ніжэй [[#Праект_рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе''<br>Гэта мая віна, што я не дапрацаваў яго (было некалькі правак) і не зацвердзіў "адміністрацыйна". Калі спрэчка датычна зноў той жа тэмы - зраблю гэта на выходных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:47, 3 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], чакаем рашэнне. Трэба нешта рабіць, зачакаліся ўжо. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 15 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], спрэчка датычна не ''зноў той жа тэмы'', а артыкула [[Алесь Мікус]], так што прыйдзецца табе зусім новыя правілы прыдумляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:59, 3 лютага 2026 (+03) :::Незразумела, якія вікіпедыйныя правілы ўвогуле прапісваюць парадак стварэння такіх "праектаў", іх "адміністрацыйнае" зацвярджэнне і неабходнасць іх трымацца. :::Няхай больш дасведчаныя ўдзельнікі патлумачаць са спасылкамі. :::Здаецца, была мова, што гэта ніяк не рэгламентавана. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:23, 4 лютага 2026 (+03) :::: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. Смела праўце, пераносьце, апрацоўвайце артыкулы, таму што радасць творчасці ў тым, што дасканаласць не патрабуецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:20, 4 лютага 2026 (+03) :::: > ''якія вікіпедыйныя правілы''<br>Прапісвае жаданне не баніць удзельнікаў пасля шматмесячных спрэчак і войн правак. Таму што калі трымацца правіл існуючых - даўно б пайшлі абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:11, 4 лютага 2026 (+03) ::: Калі спрэчка не датычна той тэмы, то ніякіх правіл прыдумляць не трэба. Будзем глядзець хто пачынае вайну правак і рабіць папярэджванні/абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:14, 4 лютага 2026 (+03) :::: Калі не было парушана [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], то радыкальныя абмежавальныя дзееянні адміністратараў не могуць быць прынятыя. А на ўзроўні ''папярэджванні/абмежаванні'' гэта здзейснена ўжо. Не наракайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 4 лютага 2026 (+03) ::::: Я яшчэ не паглыбляўся ў канфлікт, проста вам адказваю на вашыя заўвагі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 4 лютага 2026 (+03) Наконта артыкула Алесь Мікус. Удзельнік Peisatai спрабуе замаўчаць, схаваць інфармацыю, якая менавіта яму не падабаецца. Чаму - здагадайцеся самі. "Аргумент" пра нейкую быццам рэкламу абсурдны: на вокладцы самой кнігі "Вітаўты і Вітарты" напісана, што гэта "Бібліятэка Свайксты". Тое, што ён напісаў гімн батальёна "Данбас" - гэта значны факт і ён можа быць адлюстраваны ў артыкуле. Прынамсі, упартае яго выдаленне з артыкула выглядае як вандалізм або цэнзура. На сайце svajksta.com яшчэ нядаўна большасць артыкулаў была падпісаная іменем Алесь Мікус. Апошнім часам ён сваё імя пад артыкуламі прыбраў. Заява, што я нібы "прарэжымны чалавек" вельмі добра харатарызуе ўдзельніка Peisatai, паказвае, што ён у сваёй дзейнасці ў ВП кіруецца выключна палітычнымі матывамі, у тым ліку і ў сваёй "лінгвістычнай" працы. Я тут яшчэ ні разу нічога не пісаў пра палітыку, а Peisatai ўжо не першы раз аб ёй гаворыць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 3 лютага 2026 (+03) ::: Біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба. Правілы аб гэтым кажуць наўпрост. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 3 лютага 2026 (+03) :::: ''біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба'' У такім выпадку, як быць з тым, што Peisatai піша ўсялякую хрэнь (пардон за маю французскую) пра прозвішчы вядомых людзей? Гэта як, нармальна? Гэта не парушае правілы наконт біяграфій сучаснікаў? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:29, 19 лютага 2026 (+03) :::: Падрабязней гл. [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03) :Гэта ж трэба так маніць. Няма ніякага гімна батальёна Данбас. А на той старонцы - заклікі купляць. Маніпуляцыі як яны ёсць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:56, 3 лютага 2026 (+03) :: <s>гэта частка тэксту схвана</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) Якія яшчэ "заклікі купляць", што за лухта?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 4 лютага 2026 (+03) :: Я не маніў, інфармацыя з украінскай ВП. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:56, 3 лютага 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Için warum]], нагадваю, што Вікіпедыя не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:06, 3 лютага 2026 (+03) :::Паглядзеў, не знайшоў. Скіньце спасылку, бо цікава. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:30, 4 лютага 2026 (+03) Добрага дня ўсім. Па-мойму, праца была ўвайшла ў нармальнае рэчышча, хаця ў апісаннях змен удзельнікі часам рэзка пішуць, але ў межах, як мне здаецца. Палітыкі невыдалення трымаюцца і добра, а рэзка пішуць не адны яны і нічога. Артыкулы дапрацоўваюцца, што толькі пра этымалогію, як заўважае пан Artsiom91, не важна -- вунь belarusenc.by у артыкулы пра вёскі піша толькі пра іх спаленне падчас вайны і фоткі абеліскаў, і нічога. Хто пра што піша, пра тое і добра. Адзінае, як здаецца, месца напружання гэта два артыкулы -- [[Аляксей Валер’евіч Дзермант|Аляксей Дзермант]] і [[Алесь Мікус]] -- чаго раптам, хто іх там ведае, але супольнасці гэта і не важна. Удзельнікаў блакаваць няма за што, але гэтыя артыкулы можна паставіць пад абарону, давесці да стэрыльна нейтральнага стану. Каб следу ідэалагічнага супрацьстаяння там не было, ніякіх тонкіх намёкаў на тоўстыя акалічнасці, ніякіх "Молатаў" і "Данбасаў" -- усё, што можа суб'ектыўна неяк пашкодзіць (бяспецы, рэпутацыі, псіхічнаму здароўю, чаму заўгодна жывога чалавека) парушае [[ВП:Біяграфіі сучаснікаў]]. А іншая праца ўдзельнікаў пазітыўная, што нешта на мяжы народнай этымалогіі, а нешта арыгінальнага даследавання -- выдаткі фармату Вікіпедыі, галоўнае, каб другасныя крыніцы былі і "на мяжы", а не "за мяжой". Часам шыкоўныя падборкі меркаванняў збіраюцца, з іх даволі ясна ўсё робіцца, гэта карысць на маю думку. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 00:19, 4 лютага 2026 (+03) :Па сутнасці '''падтрымліваю''', вышэй у падобным рэчышчы таксама напісаў. :* :Наконт статусаў '''аўтадаглядчыкаў''' - як на мяне, гэта прынцыпова нічога не мяняе, бо абодва, будучы зацікаўленыя, пільнуем, што напісаў другі на старонцы ўкладу, і рэагуем, таму "шыта-крыта" ні ў каго не праканае. :* :Наконт '''суб'ектыўнай шкоды '''рэпутацыі і бяспекі - Вашая рацыя. :Хіба ўздымаю <u>пытанне</u> пра артыкул "'''Дзермант'''", да дасведчаных знаўцаў у галіне вікіпедыйнай тэхнікі. Каб выдаліць пра той "Молат" (рэальнае выданне, калі што), нядаўна там хтось (ну ясна хто, але мова не пра тое) выдаліў а) усе згадкі аўтараў правак і б) змест зробленых імі правак ('''усё выкраслена'''). Як такое магчыма? Што гэта за паўнамоцтвы ў такога рэдагавальніка? :І прычапным вагончыкам пытаннечка - ІчынВарум (ЧамуЧаму - турэцк., нямецк.) у іншай, ранейшай галінцы абмеркавання неяк зрабіў, каб яго '''нік не высвятляўся''', а каментар заставаўся. Таксама, як такое магчыма тэхнічна? Ясна, што чалавек надае значэнне сваёй прысутнасці ў ВП (а з увагі на персаналію, ёсць думкі пра прамы ўдзел у леташняй аблаве на ВП рэдактараў, але гэта без доказу), але цікава - тэхнічная рэалізацыя такога. Прашу патлумачыць (Вас або каго яшчэ). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:46, 4 лютага 2026 (+03) ::Наконт выкрэслення гісторыі, гэта не паўнамоцтвы асобнага ўдзельніка, а статус артыкула -- патэнцыйна небяспечнага для тых, хто рэдагуе. Калісьці яго ў гэты спіс уключылі, да ўсіх халівараў і, здаецца, слушна. Калі ёсць яшчэ такія артыкулы, іх таксама можна ўключыць у спіс (заяўкі на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў|ВП:ЗС]]), гэта незваротна ў сучасных умовах. Як знікаюць подпісы не магу сказаць, трэба бачыць адкуль, можа, проста не націснуў кнопку подпісу, іншых варыянтаў не ведаю. Наконт "Молата", цытаты з яго могуць пагражаць бяспецы Дзерманта, гіпатэтычна? Калі могуць, гэта парушае [[ВП:БС]], да таго ж неправяральна, калі і будзе скан, як яго верыфікаваць, у такім разе таксама глядзіце ВП:БС, нават калі б бяспека была гарантаванай. Таксама з "Данбасам" -- можа пагражаць бяспецы Мікуса, калі, так -- гл.вышэй. У нас тут людзі выдаляюць сваё сяброўства ў [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]], проста бо ліквідаваны, хаця спісы яго адкрытыя. І маюць права. Нават калі перабольшваю, трэба спыніць вось гэта ўсё, мы можам вырашыць гэта па-за ўсімі правіламі, бо пяты слуп -- [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]], якія замінаюць ствараць энцыклапедыю. А звады замінаюць. Для блакіроўкі прычын не бачу, для зняцця сцягоў не бачу. Калі кансэнсус знайсці не выпадае, ніякі стан гэтых двух артыкулаў бакі не задавальняе, можна радыкальна, выдаліць абодва і забараніць стварэнне. Лепей кансэнсус, я супраць радыкалізму. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 4 лютага 2026 (+03) :::<s>тут не поле бітвы, рэпліка схавана</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:55, 4 лютага 2026 (+03) [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:44, 4 лютага 2026 (+03) :::Усё правільна наконт бяспекі. Падтрымліваю, каб без правакацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:55, 16 сакавіка 2026 (+03) Дарэчы, а чаму ў артыкуле "Алесь Мікус" выкарыстаны шаблон "навуковец", гэта што, жарт такі або здзек?! Які яшчэ ён навуковец?! Выпраўце хаця б гэта. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) :Пытанне мабыць да таго, хто гэты '''шаблон''' (адпачатна?) прымяніў? :* :<s>Вікіпедыя не поле бітвы</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:18, 5 лютага 2026 (+03) ::А што перашкаджае зараз гэты шаблон змяніць на адпаведны? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03) ::: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D1%83%D1%81&action=history 2 лютага 2026] [[Удзельнік:Plaga med]] змяніў налады абароны для «Алесь Мікус»: Шкодная вайна правак (Правіць=Толькі для адміністратараў, скончыцца 2 сакавіка 2026) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 5 лютага 2026 (+03) ::::змяніў на {{tl|асоба}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 6 лютага 2026 (+03) :* :Яшчэ, Вы выкарыстоўваеце спасылкі на пастаўскага краязнаўца Пракаповіча, які фінскіх моў (наколькі мне вядома) не ведае і навукоўцам не з'яўляецца, - і не маркіруеце гэтых спасылак як '''Неаўтарытэтная крыніца'''. А кніжку "Вітаўты і Вітарты" так рэгулярна маркіруеце. Вы спецыяліст у тэме антрапаніміі? Калі ласка, прад'явіце рэгаліі. Або гэта толькі прыватная думк? Ёсць крыніца - ёсць спасылка. Няхай мяне іншыя калегі паправяць, калі рацыі ў гэтым не маю. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:05, 5 лютага 2026 (+03) ::Таму што сцвярджаць, што Калачы, Маразы, Сабалі, Мазалі, Караткевіч, Карловіч і да т. п. - гэта ўсё нібыта балцкія назвы - маргінальшчына. Увогуле, упартае жаданне прадставіць, быццам у Беларусі няма іншых тапонімаў і прозвішчаў акрамя балцкіх, выглядае як нейкая неадчэпная ідэя, нейкая манія. Пракаповіч зусім не сцвярджае, што ўсе назвы вакол фінскія (некаторыя фінскія, некаторыя балцкія, большасць славянскіх). P. S. Пракаповіч, прынамсі, хаця б не з'яўляецца неаязычнікам. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03) ::: У БелВікі рады вітаць усіх, у тым ліку неаязычнікаў. [[Удзельнік:Pracar]] з гэтым згодны, так думаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:06, 5 лютага 2026 (+03) :::Карацей, ёсць крыніца - ёсць спасылка. Астатняе Вашыя эмацыйныя ацэнкі і жаданне зменшыць вартасць. Будзьце ласкавыя надалей не распачынаць вайны правак з гэтай маркіроўкай. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 03:21, 6 лютага 2026 (+03) ::::Зменшыць вартасць Мікуса? Проста смешна стала - ну якая там яшчэ можа быць вартасць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:53, 8 лютага 2026 (+03) : Удзельнік, якія дадае сцвярджэнні не падмацаваныя крыніцамі — не мае рацыі. Калі аўтар праекта нідзе не пазначаецца — не трэба гэта дадумляць. Што да тлумачэння тапонімаў, то я цалкам згодны, што часам пошук балцкага кораня пераходзіць межы. Напрыклад, вышукваць славянскія літуанізаваныя прозвішчы і пісаць у артыкулах пра відавочна славянскі тапонім дзеля паказання сувязі з балтамі — лішняе, не трэба так рабіць. Але калі паказваецца на тапонім з сапраўды такім жа коранем – гэта не ўласнае даследаванне, бо ў працах пра тапанімію не прапісваюць кожны населены пункт і гідронім, гэта проста немагчыма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:06, 7 лютага 2026 (+03) Я не зразумеў, на якой падставе [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] двойчы адмяніў маю праўку ў гэтым артыкуле, пасля чаго артыкул зноў быў абаронены?! Я дадаваў інфармацыю са спасылкай на публікацыю на сайце Arche, у чым праблема?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:30, 15 сакавіка 2026 (+03) Выдаленне ўдзельнікам JerzyKundrat двойчы запар маёй праўкі з аўтарытэтнай крыніцай з'яўляецца вандалізмам. Незразумела, чаму [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] перш чым абараняць артыкул, не адмяніў вандальныя дзеянні JerzyKundrat'а і не вярнуў маю праўку? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:34, 17 сакавіка 2026 (+03) :на дадзены момант не маю часу пільна разбірацца, хто мае рацыю, хто не. Вы (кажу пра ўсе бакі канфлікту) не можаце дамовіцца, вытрымліваць нейкі кансэнсус і не зацікаўлены ў гэтым, спробы медыяцыі з боку адміністратараў не дапамаглі. Можаце правіць сваёй падстаронцы пакуль. Гэта ўсё вымагае нямала высілкаў з боку адміністратараў, а мы таксама людзі. Пакуль што прасцей замарозіць канфлікт, каб усе бакі астылі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:55, 18 сакавіка 2026 (+03) == Перанос з выдаленнем і аб'яднаннем версій == {{закрыта}} Калі ласка, перанясіце артыкул [[Оскар Мяшчанінаў]] на [[Оскар Мешчанінаў]], трэба ў працэсе паставіць крыжым на "так, выдаліць". Напісанне праз "я" ў прозвішчы памылковае, у крыніцах не знайшоў такога. У БЭ і БСЭ уласна Оскара няма, у БСЭ ёсць цёзка па прозвішчы і праз "е", у каталогу НББ няма варыянта праз "я", хаця ёсць імя Аскар як варыянт. Варыянт Аскар рэдкі і магчыма паходзіць менавіта з Вікіпедыі, аднак, цяпер ужо яго варта пакінуць перасылкай, што ўжо зрабіў. Пасля пераносу, трэба выдаліць артыкул і потым аднавіць з усімі версіямі, каб унёсак удзельнікаў з 2015 года не быў страчаны. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 31 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 31 студзеня 2026 (+03) == Вандал == {{закрыта}} Выдаленне зместу старонкі ад [[Удзельнік:Руй Пульези]], можа, і назаўсёды варта заблакаваць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 24 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} Зрабілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 24 студзеня 2026 (+03) == proxy == {{закрыта}} Патрэбен дазвол-выключэння для рэдагавання з публічных проксі. Я так разумею, гэта адміны дзесьці такі сцяжок даюць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:11, 12 снежня 2025 (+03) :трэба разабрацца толькі, дзе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:03, 12 снежня 2025 (+03) :: Магчыма гэта сцяг "IP block exempt" у распараджэннях правамі ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:41, 12 снежня 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] , так. І мне таксама, калі ласка. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:39, 12 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} Зрабіў абодвум. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 14:03, 12 снежня 2025 (+03) == Блакіроўка за вандалізм == {{закрыта}} Вось [[Адмысловае:Contributions/Мацвей|гэтага таварыша]] варта блакануць надзейна, каб болей і ананімна не мог са свайго ip правіць і зарэгістравацца таксама. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:24, 10 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Удзельнік заблакаваны на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:03, 10 снежня 2025 (+03) == Старонкі да хуткага выдалення == Спадарства, ёсць прапанова часцей заглядваць на [[:Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення]], дзякуй --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 08:03, 30 лістапада 2025 (+03) : {{Done}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 снежня 2025 (+03) == Абарона [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] == {{закрыта}} Вітаю. Шмат дзе ўжыты [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] і да яго дацягнулася вандальная рука ўжо, напэўна, варта абараніць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:42, 12 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:09, 12 лістапада 2025 (+03) == Меры абароны ад удзельніка Ohlumon: сістэматычны падлог крыніц == У 2023 годзе Расійская вікіпедыя бестэрмінова заблакавала ўдзельніка Ohlumon за сістэматычны падлог крыніц: https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#h-Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2-20230417174100 Ёсць прапанова распаўсюдзіць гэта і на беларускую Вікіпедыю. Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва "Жировичи". Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася "«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви". І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца? Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы. Апрача сістэматычнага падлогу крыніц, за ўдзельнікам Ohlumon заўважана, што беларускай мовы ён не ведае, спасылкі, нават калі яны валідныя, афармляе неахайна, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без пераправеркі, перакладае ў тым ліку і спасылкі (то бок тое, што перакладаць ні ў якім разе не трэба). У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне "Православной энциклопедии" Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 01:58, 10 лістапада 2025 (+01) : Пане @[[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], асабіста я чуў пра сітуацыю ў ру вікі. Але мне здаецца няправільным і нават неадпаведным правілам блакіраваць чалавека за дзейнасць у іншым моўным раздзеле. Было бы нядрэнна прааналізаваць унёсак удзельніка ў гэтым раздзеле, а вы, я так зразумеў, спасылаецеся на адпаведныя артыкулы ў ру вікі. Я асабіста не магу зараз абяцаць, што займуся такім аналізам. Калі нехта можа разабраць, будзе карысна для дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:28, 10 лістапада 2025 (+03) : БелВікі — талерантны праект, няхай усе ахвотныя правяць смела! Блакіроўка — надзвычайная мера, тут падстаў для яе няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 10 лістапада 2025 (+03) ::Апрача блакіроўкі ёсць і іншыя меры. Напрыклад, зняцце сцягу аўтадаглядчыка. Калі аўтар рэгулярна ўпісвае ў Вікіпедыю недаставерную інфармацыю ды яшчэ і распальвае міжнацыянальную варожасць, то варта ягоную творчасць тым ці іншым чынам абмежаваць. Талеранцыя да антыяўрэйскіх стэрэатыпаў - гэта вельмі характэрная для Беларусі рыса. Але хацелася б ствараць іншую Беларусь. Без крывавых наветаў, напрыклад. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:06, 11 лістапада 2025 (+03) :Я спасылаюся на артыкулы ў беларускай вікіпедыі. Усе тыя ж практыкі, за якія ўдзельнік Ohlumon быў забанены ў расійскамоўнай вікіпедыі, ён выкарыстоўвае і ў беларускай. Ён рэгулярна распаўсюджвае антысеміцкую прапаганду: дзесьці пераказвае ці цытуе антысемітаў (без крытычнай дыстанцыі), а дзесьці проста прыдумляе ад сябе нейкую "цытату". Глядзіш у крыніцу - там гэтай цытаты няма. Гэта падлог. І такімі падлогамі Ohlumon займаецца рэгулярна. Што з гэтым рабіць, можна абмяркоўваць. Калі ў адміністратараў і мадэратараў беларускага раздзелу вікі ёсць жаданне і вольны час, каб сядзець і пераправяраць кожны сказ і кожную спасылку ў артыкулах гэтага ўдзельніка, то калі ласка, правярайце, праўце. Але некаторыя "артыкулы" (дэ факта, зборнікі антысеміцкіх стэрэатыпаў, як тая [[Беларуская карчма]]) вісяць гадамі нявыпраўленыя, і гэта, даруйце мне моцны выраз, ганьба для беларускага раздзелу. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:02, 11 лістапада 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], вы ж можаце гэта выправіць і без звароту да адміністратараў. Адміны маюць ужо на вайну правак рэаагаваць, калі такая раптам распачнецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:08, 11 лістапада 2025 (+03) :::згодзен, давайце лепш працаваць з матэрыялам у нашым раздзеле, выпраўляць калі трэба і ўжо па факце зробленага ў белвікі рэагаваць. Калі выявіцца дакладна і абгрунтавана, што сістэматычна адбываецца нейкі падлог у бел вікі, то будзем рэагаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:24, 12 лістапада 2025 (+03) ::::Я магу весці каталог падлогаў. Колькі выпадкаў будзе дастаткова для рэакцыі з боку адміністратараў? Напрыклад, дзесяць ці сто? Ці штосьці пасярэдзіне? Дзесяць ужо набіраецца. Сто трэба пашукаць, але з часам, баюся, набярэцца. А ў якой форме гэта потым прадстаўляць адміністратарам? Падгружаць у выглядзе файла? На які сервер? (Даруйце, не надта разбіраюся ў тэхнічных асаблівасцях Вікіпедыі). Для даведкі: некаторыя артыкулы Ohlumon публікаваў паралельна ў расійскай і ў беларускай вікіпедыях, там аднолькавыя праблемы. То бок той праблемны змест, за які Ohlumon'а забанілі ў расійскай вікіпедыі, у беларускай вікіпедыі таксама ёсць, хутчэй за ўсё. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:31, 13 лістапада 2025 (+03) ::::: Каталг весці не варта, выпраўленні праблемнага зместу будуць вітацца. Праўце смела! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03) :::Шаноўны [[Удзельнік:JerzyKundrat|Jerzy Kundrat]], я магу нешта выправіць і выпраўляю. Але мне не верыцца, што Вы сур'ёзна лічыце, што беларуская вікіпедыя - адпаведнае месца для антысеміцкай прапаганды. Тут не так істотна, супраць каго мова нянавісці. Істотна, што мова нянавісці. І, па-вашаму, адміны з гэтым нічога рабіць не павінны? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:23, 13 лістапада 2025 (+03) :::: Намінацыя была за ''сістэматычны падлог крыніц'', зараз прыцягулі іншыя абвінавачанні, дыскусія дзеля дыскусіі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:29, 13 лістапада 2025 (+03) :::::Намінацыя сапраўды была за сістэматычны падлог крыніц. Вы прапаноўваеце адкрыць асобную намінацыю за мову нянавісці? Вікіпедыя, зразумела, не дзяржаўны апарат, але, напрыклад, у судовых ці адміністрацыйных справах новыя акалічнасці звычайна далучаюцца да ўжо адкрытых спраў. Я прашу даць адказ па сутнасці на пытанне пра стаўленне адмінаў да антысеміцкай прапаганды. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03) :::::: Змешваць усё да кучы дакладна не варта. Да антысеміцкай прапаганды ўсе адэкватныя людзі ставяцца адмоўна. Допыт адмінам тут ладзіць не будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:38, 13 лістапада 2025 (+03) У беларускай і рускай Вікіпедыях ёсць яшчэ адзін удзельнік, які займаецца сістэматычным падлогам крыніц - Peisatai. Зрабіў сотні правак, у якіх ёсць пэўнае сцвярджэнне і стаіць спасылка на кнігу ці артыкул вядомага навукоўца. Глядзім крыніцу - а там такого сцвярджэння няма. І таксама ён не толькі не заблакаваны, а нават проста не пазбаўлены сцягу даглядчыка. Маўляў, пішы й далей у такім жа духу. Дзівосна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:37, 15 лістапада 2025 (+03) : пра пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка можна задумацца ў такім разе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:39, 15 лістапада 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], я звярнуўся з адпаведнымі прапановамі на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:54, 15 лістапада 2025 (+03) == Скарга на адмену праўкі == Артыкул [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій]] мною быў вычышчаны ад паўтораў і «вады», удакладнена інфармацыя пра замахі на яго жыццё, дададзена інфармацыя пра яго пасмяротнае ўзнагароджанне званнем Героя Украіны. Агульны выгляд артыкула стаў прыдатным для чытання. Пасля чаго ўсе мае праўкі былі адменены ўдзельнікам DobryBrat без тлумачэння прычын. У перапісцы (я чакаў тыдзень) ён мне не адказаў. Прашу адміністратараў прыняць рашэнне пра правамернасць адмены маіх правак, якую зрабіў DobryBrat . Калі магчыма, вярніце маю версію артыкула. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:36, 8 лістапада 2025 (+03) : У прэамбуле даецца найважнейшая інфармацыя пра прадмет артыкула. Яна часта дублюе частку інфармацыі, размешчанай у іншых раздзелах артыкула. У артыкуле, які прапануецца абмеркаваць, гэта інфармацыя была цалкам выдалена, пакінута толькі кароткае вызначэнне (два словы). : Раздзел «Уласныя працы» быў выдалены цалкам (а мог быць перанесены, напрыклад, у раздзел «Спасылкі»). : У раздзеле «Біяграфія» выдалена частка важнай інфармацыі пра асобу. У прыватнасці, выдалена інфармацыя пра арышт у 1989 годзе; пра тое, што арганізоўваў першыя ва Украіне пікеты; у якіх экспедыцыях працаваў; пра тое, што ў Львоўскай абласной радзе быў сакратаром пастаяннай дэпутацкай камісіі па пытаннях моладзі і спорту; па якой спецыяльнасці ў 1994 годзе скончыў Львоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Івана Франко; па якой спецыяльнасці скончыў аспірантуру ў 2001 годзе; пра тое, што ён быў намеснікам старшыні Львоўскай абласной рады; пра тое, што падчас аранжавай рэвалюцыі (падзеі лістапада — снежня 2004 года) быў камендантам Украінскага дома ў Кіеве, а таксама іншая інфармацыя. Пры гэтым ў артыкуле «[[:uk:Парубій Андрій Володимирович|Парубій Андрій Володимирович]]» ва Украінскай Вікіпедыі (бясспрэчна, там да гэтага артыкула надаецца значна больш увагі), гэта інфармацыя існуе. : У артыкул «Андрэй Уладзіміравіч Парубій» была дададзена і новая інфармацыя, але яна шматкротна меньшая за тую, што была выдалена. Аднаўляць выдаленую інфармацыю, вычытваючы, што было выдалена і на што заменена, патрабуе шмат часу і высілкаў ад іншых удзельнікаў. Зроблены ўнёсак пагоршыў артыкул, таму было прынята рашэнне аб адкаце двух правак удзельніка. : Удзельніку была дадзена парада больш акуратна рэдагаваць артыкулы. Свае выдаленні ўдзельнік абгрунтоўвае «выдаленем паўтораў» і тым, што пасля яго правак тэкст стаў «прыемным для чытання». : Галоўная мэта Вікіпедыі — стварэнне якаснага энцыклапедычнага зместу, а не прыгожае афармленне. : Удзельнік DenisBorum даволі часта практыкуе выдаленне інфармацыі ў артыкулах, абгрунтоўваючы «абнаўленнем звестак», «выдаленнем дубляў», «выдаленнем вады», «навядзеннем парадку ў артыкуле». Мае сэнс прагледзець іншыя артыкулы, дзе такім макарам было зроблена выдаленне інфармацыі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:04, 9 лістапада 2025 (+03) ::У дачыненні да раздзела артыкула «Уласныя працы» ўдзельнік DobryBrat проста здзекуецца: першая «праца» – гэта проста кароткі артыкул ва ўкраінскай газеце на ўкраінскай мове 2013 года (кожны можа паглядзець і ацаніць «значэнне» гэтай «працы»); другая «праца» прызнана экстрэмісцкай у нашай краіне і доступ да гэтай старонкі заблакіраваны. ::Пра раздзел «Біяграфія». DobryBrat пералічвае менавіта нязначныя факты, гл. крыніцу тут: [https://www.rbc.ru/person/68b309b29a794784b703e240|РБК] ::І дарэчы, маю версію сапраўды прыемна чытаць. Ёсць такое паняцце, як «стыль». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 17:40, 9 лістапада 2025 (+03) == Абарона [[Максім Танк]] == {{закрыта}} Статусны артыкул са школьнай праграмы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:31, 3 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:26, 3 лістапада 2025 (+03) == Пагрозы ад JerzyKundrat == [[Вікіпедыя:Кандыдаты ў выдатныя спісы#Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі|Вось тут]] адбылася незразумелая сітуацыя, пасля якой я атрымаў ад удзельніка {{u|JerzyKundrat}} відавочную [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 пагрозу дэанамізацыяй з наступствам паглядзець які я «моцны»]. Такія паводзіны парушаюць [[ВП:НАПА]]. На маёй памяці гэта ўжо не першы раз, калі ўдзельнік востра рэагуе ў размовах, але вось такія пагрозы, здаецца, упершыню. Варта адрэагаваць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:04, 26 кастрычніка 2025 (+03) : У канфлікце ўдзельнічаюць мінімум два бакі. Важна прыйсці да разумення ўласных памылак у зносінах, старацца з павагай адносіцца адзін да аднаго, не абражаць суразмоўцу і не ігнараваць яго просьбы. Мы ўсе плывём у адной лодцы і жадаючых веславаць няшмат. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, заклікаю вас да ўзаемнай павагі, не трэба пераходзіць на асобы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:41, 27 кастрычніка 2025 (+03) :: Я не пераходзіў на асобы і тым больш не канфліктаваў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:06, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::Гэта нейкія неадэкватныя паводзіны, што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049583 першы флэйм-допіс], што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 апошні]. Не бачу, якія два бакі тут ёсць і якія прэтэнзіі могуць быць да MocnyDuham. Remember [[ВП:СУ]]. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 21:25, 27 кастрычніка 2025 (+03) :::падтрымліваю, сітуацыя неадэкватная і тут не бачна віны @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. Але заклікаю не рабіць паспешных высноў з улікам палітычнай кан’юнктуры. Калі сітуацыя будзе мець працяг, тут, відавочна, прыйдзецца ставіць блакіроўкі на ўл. запіс, на вялікі жаль... [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:06, 1 лістапада 2025 (+03) :::: Спадзяюся, пад працягам не маецца на ўвазе, калі мяне ўсёж здэаноняць і спраўдзяць, які я там моцны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:09, 1 лістапада 2025 (+03) ::::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], не пайму дзеля чаго ты тут лямантуеш каторы дзень. Ад каго і што патрабуецца, каб ты супакоіўся? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:28, 1 лістапада 2025 (+03) :::::: За парушэнне [[ВП:НАПА]] вас можна было б адразу заблакаваць і без абмеркаванняў. Я гэтага, вядома, не хачу. Я толькі не разумею, што я вам зрабіў, каб вы мне такое пісалі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:42, 1 лістапада 2025 (+03) ::::::: Упісваеш мой нікнэйм, дзе папала, але я з гэтым змірыўся ўжо не першы дзень як. Чаго й табе жадаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:23, 1 лістапада 2025 (+03) ::::::::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце без інсінуацый і па факце. Калі вы можаце лепш вытлумачыць сітуацыю, што сапраўды адбываецца, то шчыра просім. З боку выглядае як неабгрунтаваныя нападкі на ўдзельніка, без кантэксту. Толькі можна сказаць, што акрамя відавочных пагроз, таксама жываецца вельмі фамільярны, непаважлівы тон размовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:32, 2 лістапада 2025 (+03) :::::::: Дзе і як я ўпісваю ваш нікнэйм? Вы, можа, скажыце, каб я гэтага больш не рабіў. Бо я вас зусім не разумею. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:57, 2 лістапада 2025 (+03) : Напісанае вышэй дыпламатычна некаторыя не зразумелі, пішу прама. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, тое, што паміж вамі адбывалася і адбываецца – гэта канфлікт. У ім удзельнічаюць абодва бакі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], навошта Вы пісалі ў каментарах да заўваг "Заўвагі: reply to JerzyKundrat"? Гэта удзельнікам JerzyKundrat фактычна было расцэнена як пераход на асобы. Калі Вы гэтага дагэтуль не заўважаеце, то гэта або робіцца наўмысна, або з-за недахопу вопыту. У сваю чаргу, прашу Вас, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], быць больш стрыманым у каментарах. Вы таксама пераходзіце на асобы. “Мы ўсе плывём у адной лодцы”. Тое, што ў канфлікце ўдзельнічаюць новы адміністратар і былы адміністратар – гэта на радасць праціўнікаў беларускай Вікіпедыі. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, я паўторна заклікаю вас да ўзаемнай павагі і прашу спыніць канфлікт. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:13, 3 лістапада 2025 (+03) ::Пане @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], дзякуй, што ўдакладнілі. То бок прэтэнзія да аўтаматычна-згенераванага апісання праўкі пры напісанні каментарыя праз гаджэт? Якім чынам гэта можа апраўдваць паводзіны пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] я ўсё яшчэ не разумею. Мяркую, што пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], як і я, як і многія іншыя не звярталі на такія дробязі ўвагі і толькі зараз штосьці пачало праясняцца. Пры ўсёй павазе, я не разумею рэакцыю пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і падазраю, што тут можа быць нешта яшчэ, таму прашу даць дадатковы каментарый па сітуацыі, ад вас нармальнага тлумачэння сітуацыі так і не было. Хоць мы і знаходзімся ў інтэрнэце, і тут звычайна людзі не крыўдуюць на аўтаматычна-згенераваны тэкст, але ж да пагроз, асабліва ў сітуацыі палітычнага напружання, тут не звыкліся, гэта не ерунда. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 3 лістапада 2025 (+03) :: Мой каментар да праўкі згенераваны аўтаматычна, бо для дыялогаў у Вікіпедыі я ўжо шмат гадоў выкарыстоўваю [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions адмысловы гаджэт]. І кожная мая праўка змяшчая перасылку на гэты факт. Калі мы кажам пра [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049527 тое апісанне], якое стала магчымым трыгерам для ўдзельніка – слова "заўвага" з'яўляецца назвай раздзелу, дзе мы абмяркоўвалі артыкул, а не маёй заўвагай да ўдзельніка. Здаецца гэта зразумела, бо слова змяшчае спасылку, якая і вядзе на раздзел... Я заўсёды ставіўся з павагай да ўдзельніка і, вядома, тут не хацеў аніякіх канфліктаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:01, 3 лістапада 2025 (+03) == Адкаты Peisatai == Адкаты, якія масава робіць [[Удзельнік:Peisatai]], як напр. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D1%96%D0%BD%D0%B0&diff=5048879&oldid=5035460 тут] — вандалізм. На заўвагі не рэагуе. Варта заблакаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:51, 23 кастрычніка 2025 (+03) :вандалізм гэта ў іншага таварыша, чаму не рэагуем [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:53, 23 кастрычніка 2025 (+03) :: сціранне запытаў крыніц — гэта вандалізм, а не наадварот. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:55, 23 кастрычніка 2025 (+03) :::у чалавека бзік супраць балтаў, ён метадычна павыкрыўляў, паперапісваў тое, што мной напісана, гэта не вандалізм, не? праглядаць усе сотні, што псіх нарабіў? можа паспасылацца на шэраг смеццевых, або даўно абвергнутых, крыніцаў, і яны вартыя згадкі? тут сметніца хіба? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:02, 23 кастрычніка 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], не трэба выдаляць са старонак інфармацыю, пацверджаную крыніцамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 23 кастрычніка 2025 (+03) :''Усім прывітанне!'' :'''Перагібы''' відавочна з абодвух бакоў. :Удзельнік Peisatai нярэдка балансуе '''на мяжы з Уласнымі Даследаваннямі'''. Удзельнік Warum нярэдка балансуе '''на мяжы з вандалізмам'''. :<u>'''Прапановы'''</u>: :1) вызначыцца наконт, таго, '''калі тут УД, а калі не УД'''. Падтрымаю ўдзельніка Bot: калі ёсць канкрэтная спасылка на корань і на ўтваральнік пры ім, тады гэта не УД. Без доўгіх ланцужкоў "лагічных сувязяў", але канкрэтная спасылка. :2) Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту. :3) Удзельніку Peisatai прапаную, потым, '''перагледзець '''заўвагі ўдзельніка Warum і або а) наступіць на горла ўласнай песні і '''прыбраць '''тое, што да ступені змяшэння нагадвае УД, або б) '''перафармуляваць''', каб выглядала больш-менш аб'ектыўна. І ўвогуле, занадта вузкія лінгвістычныя тонкасці спрасціць па магчымасці. :4) Вызначыць '''тэрмін '''для абаіх удзельнікаў разабрацца з гэтым усім масівам - напрыклад, тыдзень, два, месяц. Канкрэтны тэрмін, каб не расцягвалася. :5) Да часу вырашэння сітуацыі '''забараніць '''(вусна) абодвум удзельнікам '''правіць новыя артыкулы '''па назвах. :6) Асобна трэба вырашыцца наконт згаданых удзельнікам Bot '''спрэчных спасылак''' тыпу Жучкевіча, Пракаповіча і г.д. Напрыклад, Пракаповіч, калі паглядзець яго старонку, - правінцыйны літаратар і географ, з вялікай доляй верагоднасці не разумее ў фінскіх мовах. А Жучкевіч, як слушна адзначана, хоць і са сферы акадэмічнай навукі, але пераважна (не заўсёды) прапаноўваў вытлумачэнні з галіны "народнай этымалогіі". Прапаную, з мэтай захавання палітры меркаванняў, не прыбіраць, але рабіць нейкія нейтральныя, але ясныя пазнакі, тыпу "пастаўскі літаратар і географ І. Пракаповіч". :''З павагай,'' [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:11, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: > ''Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.''<br>Я шмат разоў бачыў праўкі Варума падчас догляду і не заўважыў там вандалізму. Ён выдаляў інфармацыю без крыніц і ўстаўляў адпаведны шаблон. Можаце паказаць прыклад вандалізму? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:15, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::Перш чым адказваць на пытанне 2, трэба калегіяльна вызначыцца з пытаннем 1, бо ад яго дастаткова залежыць і пытанне 2. Выкажыцеся вы, і няхай выкажуцца іншыя. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:18, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::: Мне, шчыра кажучы, вельмі цяжка зразумець, што ў гэтым пытанні з'яўляецца УД, бо я не разбіраюся ў тэмах. Дакладна павінны быць спасылкі на крыніцы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:22, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::::Найперш трэба вярнуцца да палітыкі невыдалення. Ёсць іншыя меркаванні -- дапаўняць. Не ўпэўнены, што тут ёсць нават самастойнае вылучэнне кораня і ўтваральніка, бо яны вылучаны даследчыкамі і на гэта ёсць спасылкі. У маі сам спасылаўся на "[[:en:Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material|Synthesis of published material]]" ("[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]"), але якая новая думка тут прасоўваецца? Што Беларусь уся з запасам у зоне балцкай гідраніміі і кожная назва можа быць балцкай -- думка не новая і не спрэчная. Адкаты зробленыя Peisatai не адмяняў бы, а з дыфаў дадаў бы ўрыўкі ўнесеныя Için warum. На нейкія ўрыўкі паставіў бы запыты крыніц, як у Сермежы пра ранейшую даўжыню ракі (думаю, там можна знайсці спасылкі на ранейшыя карты). Жучкевіча нам не ўнікнуць, хоць бы мы і вырашылі яго неаўтарытэтнасць як лінгвіста, ён з кожнага праса будзе лезці. Як Вайтовіч у генеалогіі, назбіраў з дубу вецце, але папулярны і яго пхнуць як крыніцу раз за разам. У нас нават кробізы з крывічаў не выдалены, хаця ў гэтай лухты ад Ластоўскага няма ніякага грунту. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 24 кастрычніка 2025 (+03) [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%87%D0%B0_%28%D0%9B%D1%8F%D1%85%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%91%D0%BD%29&diff=5048905&oldid=4826334 Так] можа быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:10, 23 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] заблававаны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 23 кастрычніка 2025 (+03) Не ўсё так адназначна. Напрыклад, у вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B6&diff=prev&oldid=5048829 такіх выпадках]. Удзельнік [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] выдаліў вялікі кавалак і напісаў "у Ванагаса, Покарнага і Скарджуса Сермеж адсутнічае", але там і не сцвярджалася, што ў іх Сермеж ёсць, там пра "корань" і "пашыральнік" было. Безкрынічны быў адзін абзац, але не мовазнаўчага характару, а гісторыка-геаграфічнага і на яго можна было проста паставіць запыт крыніцы. І такіх выпадкаў багата. То, можа, у такім выпадку гэта якраз адкат вандалізму, ну або выдаленага без разбору. І слушна заўважыў калега JerzyKundrat, чаму не можа быць дзве і тры версіі? То гэта тычыцца ўдзельніка Için warum таксама. У маі толькі сварыліся, а не выпрацоўвалі падыходы, як ставіцца да згадкі каранёў, пашыральнікаў і іншага такога ў артыкулах. Згадаць у артыкуле пра Сермеж, што ў літоўскай ёсць корань -серм- гэта арыгінальнае даследаванне пра Сермеж або проста інфармацыя? Таму спачатку пайшла чыстка ў адзін бок, потым пойдзе ў іншы, а затым і яшчэ куды. У тую ж Сермеж думку Пракаповіча можна было проста дадаць, нічога не выдаліўшы. Пра Жучкевіча і такіх паноў як Пракаповіч наогул ёсць пытанні, ці кваліфікаваныя яны як мовазнаўцы, бо іх версіі часта нагадваюць народную этымалогію. Калі ёсць сістэмная крытыка Жучкевіча, ці нешта іншае "даўно абвергнутае", трэба гэта разгледзець і можа вырашыць не карыстацца гэтым у мовазнаўчых пытаннях. Географам -- геаграфічнае, краязнаўцам -- краязнаўчае, а лінгвістычнае ўсё ж лінгвістам. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:03, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Было б добра разабрацца ў аўтарытэтнасці крыніц з двух бакоў. Я дапушчаю выкарыстанне гэтых тэкстаў у этымалогіі, толькі калі ў іх відавочна атрыбутаваная сувязь паміж аб'ектам і назвамі. Арыгінальныя даследаванні недапушчальныя. Аднак для мяне гэтая тэма занадта далёкая і я не маю вольнага часу паглыбляцца ў літаратуру з двух бакоў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:53, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] для мяне, шкада, таксама далёкая, толькі вельмі агульныя ўяўленні. Адносна Сермежы, што прыкладам вышэй, яна і праўда не згадваецца аўтарамі, якія пішуць пра корань і пашыральнік у літоўскай. Але гэта "бяда" такой літаратуры, поўнага спісу гідронімаў з пэўнымі фармантамі не дае ніхто, абмяжоўваюцца двума-пяццю прыкладамі, а далей "і інш.". Жучкевіч шчодры быў, вытлумачыў усё да чаго рукі дацягнуліся, але яго кваліфікацыя на гэта вельмі сумнеўная. Атрымліваецца, цяпер ускосныя сведчанні прафесіяналаў падмяняюцца на простае сведчанне непрафесіяналаў, якія затое яўна згадалі. Да каго толькі не звяртаўся, каб знайсці экспертызу хоць бы агульную для нашай праблемы, але няма такіх спецыялістаў і тэма вельмі хісткая з навуковага пункту гледжання, усё толькі гіпатэтычнае з адноснай ступенню імавернасці. Як разумею, падыходы навукоўцаў у галіне такія, што ў зоне балцкай гідраніміі, усе гідронімы апрыёрна лічацца балцкімі, пакуль іншае не даведзена асобна. Мы ўжо маем прыклад такой падмены ў іншай беларускай вікіпедыі, дзе імёны, якія апрыёрна ў навуцы лічацца балцкімі, хоць часам і няма адзінага меркавання з якіх пэўна фармантаў складаюцца і што значаць, тлумачацца з адзінай крыніцы, дзе даецца альтэрнатыўнае меркаванне, як германскія. Тая крыніца па фармальных прыкметах для Вікіпедыі аўтарытэтная (значна болей за Жучкевіча), але ў навуцы лічыцца "маргінальнай" (у сэнсе, што на ўскрайку навуковага поля, не адпавядае навуковаму кансэнсусу, ніхто на яе сур'ёзна не спасылаецца, хіба ў аглядзе гісторыі навукі). Тое самае можа быць у нас, толькі з рэкамі. Напэўна, трэба рабіць як з імёнамі зроблена, напрыклад, у артыкуле [[Ягайла]], дзе даюцца меркаванні Юргевіча, Чаропкі, Урбана і Галяка таксама, хаця пэўнае значэнне імя Ягайла нават для літоўскіх спецыялістаў застаецца дыскусійным з часоў рэканструкцыі яго Бугой. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:46, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::Аб'яднаў версіі ў артыкуле [[Нача (прыток Бабра)]], напэўна, так рабіць трэба было адразу, замест выдалення і скарачэння. Яно тады можа і ўзяло б меней часу, цяпер возьме болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:31, 25 кастрычніка 2025 (+03) : У сучаснай беларускай мове слова Сермеж мае корань "Сермеж". Сцверджанне, што корань "Сермеж" утвораны ад кораня "Серм" і пашыральніка "еж" - гэта ўжо этымалогія, то бок гэта павінна быць яўна прапісана ў артыкуле ды павінна быць падмацавана аўтарытэтнымі крыніцамі. Пакуль жа мы маем, што ў артыкуле пра слова з адным коранем слова даецца этымалогія іншага кораня. Адпаведна я падтрымліваю Için warum, што падобную інфармацыю можна выдаляць з артыкула. Як альтэрнатыву хуткаму выдаленню звестак можна ўжываць прастаўленне шаблонаў, напрыклад Шаблон:Праверыць факты. Аднак нават калі ў першакрыніцы згадваецца корань самаго слова, але без згадкі пра канкрэтны аб'ект, то я б усё роўна асцерагалася б прапісваць такое напрамую ў артыкул, таму што і аднолькавыя альбо вельмі падобныя назвы могуць мець рознае паходжанне. Напрыклад, назва Ленін можа быць гістарычнай і быць утворанай ад жаночага імя, а можа быць назва Леніна ўтвораная ад мянушкі савецкага дзеяча. Альбо Дзяржынск і Дзяржынава - этымалагічна гэтыя назвы звязаныя, аднак адно з іх утворана ад прозвішча, якое ў сваю чаргу магчыма ўтворана ад назвы другога. То бок мне бліжэй пазіцыя, што ў артыкул варта дадаваць інфармацыю пра паходжанне назвы, толькі калі ў аўтарытэтнай крыніцы ёсць разбор назвы канкрэтна гэтага геаграфічнага аб'екта. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 00:21, 25 кастрычніка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] , адразу сам болей схіляўся да такой думкі. Але з погляду як гэта робіцца, што прасоўваецца фактычна народная этымалогія, ёсць сумненні што на праўдзе лепей. Сама Сермеж можа не згадвацца, але калі ў крыніцы вядзецца менавіта пра гідронімы і даецца шэраг аналогій з такім коранем, а Сермеж якраз у зоне дзе такая аналогія актуальная, што думаць у такім разе? У маі ўжо пісаў, калі ёсць тлумачэнне менавіта для вялікіх Дзвіны, Дняпра або Дуная, ці можна яго ўжываць для дзясяткаў іншых Дзвін, Дзвінас, Днепрыкаў, Дунаяў і Дунайцаў, ці гэта будзе ўласным даследаваннем? Або можна даць спасылку на ўмоўнага "Пракаповіча", што малая Дзвіна ад "дзівіцца" і лічыць, што гэта крыніца і яна прыярытэтная? Па-мойму, адсылка да гіпатэтычнай прафесійнай аналогіі лепей за прыцягнутую за вушы сугучнасць, якая да гідраніміі ніякім бокам (як гэта з Начай, напрыклад). Гэта ж не тое, што наш ананімны валагодскі этымолаг прыцягвае "аналогіі" з мовы хантаў на ўласнае разуменне. Наконт Леніна ўсё ясна, да гэтага яскравым прыкладам кваліфікацыі Жучкевіча будзе Лунін, які ён выводзіць ад прозвішча Лунь, тым часам як Лунін толькі пазнейшае скажэнне Луліна. І даецца ж Жучкевіч як аўтарытэтная крыніца. Пры тым, пададзеная там Peisatai версія таксама прыцягнута за вушы, нават ускоснай згадкі пра яе нідзе няма, грунтавалася таксама на скажонай назве, таму выдаліць яе было слушна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:13, 25 кастрычніка 2025 (+03) ::: @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], калі Пракаповіч і Жучкевіч не з'яўляюцца лінгвістамі і даюць аматарскія трактоўкі паходжання назваў, то можна альбо выдаляць іх версіі, як неаўтарытэтныя крыніцы, альбо асцярожна фармуліраваць спасылкі на іх на ўзор "Географ Жучкевіч выказаў ідэю, што назва X, паходзіць ад Y, аднак яго працы былі абвергнуты Z, як не адпавядаючыя сучасным лінгвістычным уяўленням". У любым разе наколькі я разумею, то на дадзены момант ніхто і не адстойвае аўтарытэтнасць Жучкевіч і неабходнасць прапісвання яго версій у артыкулах. Мне падаецца нармальным, што паходжанне назвы нейкай ракі ці возера можа быць не даследавана прафесійнымі лінгвістамі, у такім разе я лічу, што лепей у артыкуле не падаваць наогул ніякай версіі аб паходжанні назвы ці падаваць толькі народна-этымалагічную, запісаную прафесійным фалькларыстам. Замена адных аматарскіх версій другімі ды яшчэ і з прастаўленнем пры гэтым спасылак на працы прафесійных лінгвістаў, мне не падаецца вырашэннем праблемы.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:07, 25 кастрычніка 2025 (+03) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] таксама зноў пачаў дадаваць у артыкулы пра людзей версіі пра паходжанне іх прозвішчаў, напрыклад [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі]], [[Сяргей Мікалаевіч Румас]], [[Валянцін Акудовіч]]. Прапаную версіі аб паходжанні прозвішчаў дадаваць у артыкулы аб прозвішчах ці ў артыкулы пра роды. У артыкулах жа пра людзей пра прозвішча распісваць толькі ў выпадках, калі сам чалавек ці яго бліжэйшыя продкі змянілі прозвішча.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 23:36, 23 кастрычніка 2025 (+03) :І праўда, напэўна, для Дастаеўскага і іншых варта пісаць, што прозвішча адтапонімнае, а варыянты паходжання тамоніма ў артыкуле пра Дастоева толькі. Пра гэта мы пісалі і быццам вырашылі адносна этымалогіі ў гарадах, назвы якіх паходзяць ад гідронімаў, што пра паходжанне гідроніма пішам толькі ў артыкула пра яго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:14, 24 кастрычніка 2025 (+03) Вітаю! Сваю пазіцыю я патлумачыў яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў. Удзельнік Peisatai зрабіў сотні правак, у якіх напісаў свае ўласныя фантазіі аб паходжанні тапонімаў і прозвішчаў, пры гэтым амаль усе ягоныя праўкі або не маюць крыніц, або гэтыя крыніцы сфальсіфікаваныя. Канкрэтныя прыклады я тады прывёў (прычым гэта была толькі частка з таго, што ён панапісваў), паўтарацца тут не буду, хто жадае, можа паглядзець. Правілы вікіпедыі не дазваляюць займацца ўласнымі даследваннямі і падлогам крыніц, атаксама абражаць іншых удзельнікаў. У іншых моўных раздзелах за падобную "творчасць" удзельнікаў блакуюць назаўсёды. Я ў маі на гэта звярнуў увагу супольнасці, аднак на жаль ніякіх практычных крокаў зроблена не было. Пасля гэтага, як мне тут і параілі, я стаў самастойна выпрауляць гэтыя УД. Ніякіх парушэнняў з майго боку няма, ніводнага правіла вікіпедыі я не парушыў. Я паставіў запыты крыніцы там, дзе крыніца адсутнічае, а таксама часткова выдаліў інфармацыю, калі ў паказанай крыніцы яна адсутнічае. У некаторых выпадках выправіў інфармацыю ў адпаведнасці з тым, што насамрэч напісана ў крыніцы. Зараз вышэй пішуць, што Жучкевіч, маўляў, не аўтарытэтная крыніца. Можа і так, а Peisatai з ягонымі фантазіямі - хіба гэта АК? Потым пішуць, быццам калі ёсць корань - гэта ўжо і не УД. А хто вырашыў дзе які корань? Я ўжо не кажу пра значэнне гэтага кораня. Вось напрыклад Peisatai са спасылкай на Тапарова напісаў, што ў назве Няміга корань nem і пашыральнік g, а па Тапарову атрымліваецца, што ў назве корань mig. У назве Обаль і падобных Peisatai піша пра корань ab "рака", а ў Тапарова - абъл/объл "яблыка". І гэтак далей. Потым, вышэй напісана, што ў літаратуры аўтары не даюць поўнага спісу назваў, а абмяжоўваюцца двума-пяццю. Аднак у таго ж Тапарова часта прыводзяцца даволі доўгія спісы назваў, у тым ліку і тых, што на тэрыторыі Беларусі. Навошта тады выдумляць яшчэ ад сябе? Тым больш, калі гаворка ідзе пра больш-менш значны, вядомы аб'ект (горад ці раку). Навукоўцы ж не дурні і умеюць карыстацца картамі, даведнікамі, працамі сваіх калег (Тапароў многія назвы Беларусі браў са слоўніка Жучкевіча). Калі пра дадзены вядомы аб'ект не напісана ў аўтара, можа ён і не лічыў магчымым падобнае яго тлумачэнне? Гэта вельмі тонкая тэма, якая дае вельмі шырокую прастору для асабістых трактаванняў. Таму ў правілах энцыклапедыі і гаворыцца, што кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:45, 26 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Için warum]], дзякуй за рагорнутае меркаванне, у цэлым згаджаюся з вамі. Хацеў бы ўсё ж, каб мы не сыходзілі тут з таго, што ў Вікіпедыі ''кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК'', бо ёсць і шырока вядомыя факты, і відавочныя паралелі можна дапускаць, калі кансэнсус маецца. У нас ужо назапасілася шмат інфармацыі па гідраніміі/тапаніміцы, давайце супольна прывядзем яе калі не да дасканалага, то хоць бы да прмальнага стану. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:44, 26 кастрычніка 2025 (+03) :Удзельнік Варум, як казаў удзельнік JerzyKundrat, '''кідайце прымяраць ролю паліцэйскага'''. Тут камандна ствараюць, і Ваш праведны гнеў выглядае дзіўна. Calm down, Вы як нацягнутая струна :) Чаму, дарэчы, Вам не падабаецца, што ўдзельнік Peisatai так адстойвае '''балцкія версіі'''? Вы прынцыпова супраць? Хацелася б разабрацца, чаму вы так гарачыцеся, перш чым прадметна пераходзіць да тэмы "карані і ўтваральнікі" :) Бо Вы накідваеце '''відавочна "смеццевых" спасылак''' (тыпу Пракаповіча), і складаецца ўражанне, што толькі каб замыліць тэму. Як любіць казаць руская прапаганда, "не ўсё так адназначна". Хіба не так? Вы ж павінны разумець, што правінцыйны літаратар '''Пракаповіч '''- гэта не крыніца? Або што тлумачэнні '''Жучкевіча '''часта не вытрымліваюць крытыкі. Або што '''Рогалеў '''прыдумшчык яшчэ той? '''Патлумачце, калі ласка, што стаіць за Вашай актыўнасцю'''. Бо акрамя таго каб выпраўляць удзельніка Peisatai, Вы, здаецца, больш нічым у Вікіпедыі не займаецеся, а зарэгістраваліся тут, здаецца, толькі для гэтага. Або Вы проста каб усё было "строга ў духу буквы закону"? Праўда, незразумела пакуль што. (Паўтаруся, што, на маю думку, Вы '''балансуеце на мяжы з вандалізмам''', як удзельнік Peisatai балансуе на мяжы з Уласнымі даследаваннямі, і трэба гэтыя два палюсы ўрэшце '''ўзгадніць''' '''і прымірыць'''). [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:13, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::Здаецца, я зразумела абгрунтаваў свае дзеянні. Справа не ў балцкіх версіях (ці нейкіх яшчэ), а ў тым, што па правілах праэкта артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе уласных "адкрыццяў" усіх жадаючых. Калі нехта хоча дадаць у артыкул, напрыклад, што назва Жлобін паходзіць ад літоўскага globti - калі ласка, хто ж супраць, толькі няхай ён знойдзе АК, дзе гэта чорным па беламу будзе напісана. Гэта не я так вырашыў, гэтага патрабуюць правілы вікіпедыі. А калі ён гэта піша і дае крыніцу, у якой насамрэч гэта было сказана не пра Жлобін, а пра нейкую рачулку ў Літве, то гэта ёсць уласнае даследванне і падлог крыніцы. Вось і усё. Меня проста здзівіла, што чалавек за некалькі гадоў столькі ўсяго панапісваў, дадаў горы інфармацыі, і ніхто нават не пацікавіўся, а ці праўда ўсё тое, што ён так упарта піша? Ніхто не знайшоў у інтэрнэце якую-небудзь з гэтых крыніц, не адкрыў яе і не паглядзеў, а што там на самой справе напісана? Хаця адзін ці два разы гэта было, у прыватнасці ў артыкуле пра Прыпяць. Аднак далей на жаль ніхто высновы з той гісторыі так і не зрабіў. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Беларуская вікіпедыя не такая масавая, як напрыклад англійская ці руская, і тут знайшоўся толькі адзін такі Peisatai, а ўявіце сабе калі б іх было пяць, дзесяць, дваццаць, і яны таксама пачкамі пісалі б тут свае фантазіі? Энцыклапедыя пераўтварылася б у сметнік. Што ж датычыцца неаўтарытэтнасці Жучкевіча, Пракаповіча і Рогалева, то я дадаў тое, што змог знайсці (дарэчы, я яшчэ дадаваў Фасмера, Трубачова, Развадоўскага і іншых аўтараў). Калі яны не з'яўляюцца АК, можна і выдаліць, я не спрачаюся, аднак спачатку трэба выдаліць УД ўдзельніка Peisatai, бо гэта тым больш не АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:10, 26 кастрычніка 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Akijan|Akijan]], захоўвайце, калі ласка, ветлівасць у размовах. Пытанне не ў тым маюць нейкія тапонімы/гідронімы балцкае ці афраамерыканскае паходжанне. Асноўнае пытанне ў тым ці можна дадаваць у артыкулы аб тапонімах, гідронімах, прозвішчах, канкрэтных людзях інфармацыю аб этымалогіі кораня слова падобнага да назвы дадзенага аб'екта. А таксама дадаткова ўзнята пытанне, што рабіць, калі звесткі аб паходжанні назвы ёсць, але аўтарытэтнасць іх крыніцы пад сумневам: такую інфармацыю ў артыкул не дадаваць наогул ці дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 12:55, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], датычна другой вашай рэплікі — відавочна ''дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі''. Мы ж не маем патрэбы ў эканоміі паперы, працэсы і з'явы можам паказваць шырока і рознабакова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:59, 26 кастрычніка 2025 (+03) : {{u|Akijan}}, ці маеце вы дадатковыя ўліковыя запісы ў праэкце і чаму вырашылі напісаць у гэты раздзел з менавіта з новага? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:05, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::Папрасілі ўключыцца з дыскусію. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:09, 26 кастрычніка 2025 (+03) Peisatai пачаў дадаваць у артыкулы свае "этымалогіі" са спасылкай на нейкую кніжку А. Мікуса (<nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>). Зразумела, што гэта не аўтарытэтная крыніца ("смеццевая крыніца", як ён сам тут выказваецца). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:55, 27 кастрычніка 2025 (+03) :[[Алесь Мікус|Мікус]] не горай за Жучкевіча або Пракаповіча, прынамсі, ведае літоўскую мову на высокім узроўні. Калі падсумоўваць. Застаецца пастанавіць, што сведчанні пра этымалогію ад неспецыялістаў не прымаем як крыніцы. Калі нехта вызначае паходжанне гідронімаў, то мае быць не проста лінгвістам-славістам, але і балтыстам, а калі і фінаўгрыстам. І практычна ўсё трэба будзе выдаліць. Таксама, што этымалогію для вялікай Дзвіны і іншага мы не прымаем для малых Дзвін і іншага, калі яны яўна асобна не названы ў крыніцы. Ніякія "імёны рэк з -упа імаверна балцкага паходжання", як любяць мовазнаўцы, нам не прыдатныя. Што найболей непрыемна, калі і праўда сістэматычна пазначаліся крыніцы, дзе нічога з чаканага або хоць блізкага да яго не было. Адзінкавыя выпадкі можна зразумець, асабліва калі пасля пазначэння крыніцы было шмат правак. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::''Мікус не горай за Жучкевіча'' Жучкевіч прызнаны спецыяліст ў навуковым свеце, працаваў у БДУ, аўтар некалькіх кніг, артыкулаў у навуковых часопісах, на яго дагэтуль спасылаюцца іншыя навукоўцы. І не трэба яго папракаць тым, што ён географ, бо тапаніміка - гэта не толькі лінгвістыка, але і геаграфія, і гісторыя, і краязнаўства - усё разам. Сапраўднае тапанімічнае даследванне тады, калі даследчык даследуе канкрэтны аб'ект. Калі гэта горад, ён вывучае ягоную гісторыю, хто і калі яго заснаваў, калі гэта рака ці возера, вывучае іх геаграфічныя, гідралагічныя ўласцівасці - каб паспрабаваць зразумець, чым яны вылучаюцца, чаму людзі маглі іх так назваць. А не проста сядзіць сабе ў кабінеце і жангліруе словамі з розных моваў. Знасці падобныя словы можна, а вось ці будуць яны мець нейкае рэальнае дачыненне да дадзенага горада ці ракі? І Жучкевіч пры падрыхтоўцы свайго слоўніка карыстаўся працамі іншых вядомых навукоўцаў, у тым ліку і лінгвістаў: Фасмер, Тапароў, Буга, Развадоўскі, Машынскі, Лер-Сплавінскі і г. д. (спіс літаратуры ён прыводзіць). А Мікус хто такі? Якое дачыненне ён мае да навуковага света ўвогуле і да тапанімікі ў прыватнасці? І пры чым тут яго веданне літоўскай мовы? Яе ведаюць больш за 3 мільёны чалавек, гэта не значыць, што кожны з іх можа пісаць аб тапаніміцы Беларусі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:11, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] на што толькі не спасылаюцца. Гэта можа быць апраўдана, калі транслюецца меркаванне аўтарытэтных мовазнаўцаў, а сам ты не маеш да іх доступу. Цяпер гэта ўсё даступна ў асноўным і пасрэднік не патрэбны. Што да ўласных распрацовак этымалогіі, не геаграфічная гэта справа, чалавек не падрыхтаваны для гэтага часта не бачыць відавочных рэчаў, які б ні быў паважаны і тытулаваны ў сваёй галіне. Вядома, географ можа мець дадаткова і такую кваліфікацыю, але пра Жучкевіча мы гэтага не ведаем. Наогул мы ж бачым яго версію ў "Начы" і такога шмат, сустракаў калі выводзіў свае этымалогіі ён з позніх, скажоных часамі назваў. Я ж і кажу, што ў плане этымалогіі яны роўныя, у Жучкевіча няма кваліфікацыя для яе, а Мікула "вагі" ў тым самым навуковым свеце, хоць кваліфікацыі яўна болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::Заглянуў у артыкул пра [[Лужаснянка|Лужаснянку]] і [[Бабруйка]]. Я думаю, калі чляненне дастаткова відавочнае (і корань, і ўтваральнік вядомыя ў балцкіх назвах), то можна пакідаць, гэта не УД. ::У менш відавочных выпадках трэба прыбіраць. ::Другое. Калі прыводзяцца аналогіі і прыводзіцца спасылка, дзе яны прапісаныя, але там няма канкрэтна пра назву, да якой яны прыводзяцца, то гэта не падлог, а спасылка на аналогіі. Наколькі гэта УД, трэба глядзець у кожным канкрэтным выпадку. ::Трэцяе. Удзельнікам Warum і Peisatai трэба настойліва параіць прыйсці да супрацоўніцтва, калі ўжо абодва столькі сілаў кладуць на тапанімію. Пакінуць лаяць адзін аднаго і тым больш спрабаваць дэананімізаваць, у цяперашніх палітычных варунках. ::Прапаную на гэтым пакрысе гэтую дыскусію завяршаць. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:34, 27 кастрычніка 2025 (+03) :::Для каго ''чляненне дастаткова відавочнае''? Асабіста для вас відавочнае адно, для другога - другое, для трэцяга - трэцяе. Адну й тую ж назву можна "расчляніць" па-рознаму, і вытлумачэнне гэтых часцін можа быць рознае, нават у адной мове (а тут і з мовамі магчымыя варыянты). Гэтым павінны займацца спецыялісты, а не аматары. І з аналогіямі - тое ж самае. Тое, што адна назва ёсць аналагам іншай назвы - гэта павінна быць напісана ў навуковых працах прызнаных спецыялістаў, а не самі ўдзельнікі праэкта будуць самастойна вырашаць, бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а паркан, на якім кожны піша ўсё што хоча. І з этымалогіяй прозвішчаў - тое ж самае. Уявіце сабе, нехта захоча напісаць, што аналагам назвы Мінск (Менск) з'яўляецца назва вострава Мэн, а аналагам назвы беларускага Брэста - назва французскага Брэста, бо яму гэта відавочна... І ўвогуле, чаму абавязкова ў кожным артыкуле пра нейкі населены пункт ці раку/возера, трэба абавязкова пісаць пра этымалагію назвы?! Калі пра нейкі дадзены аб'ект пакуль няма аўтарытатнай крыніцы на гэтую тэму, то можа будзе лепш увогуле нічога не пісаць, чым нешта там выдумляць ад сябе? Каму і навошта гэта трэба? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:20, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::Калегі, думаю, я '''паспяшаўся прыміраць удзельнікаў Peisatai i Warum'''. Калі апошні стаў завочна нападаць на Мікуса, мне стала пакрысе ўсё станавіцца на свае месцы. ::: <nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>. :::Ва ўсякім разе, удзельнік Warum прарабіў тытанічную працу па перапрацоўцы артыкулаў удзельніка Peisatai, які відавочна даў маху і шмат дзе (не ўсюды) перагнуў. Калі Peisatai пад уплывам спасылак ад Warum праробіць '''работу над памылкамі''' ў артыкулах, то гэта будзе сапраўды выпадак, калі па-марксісцку з Тэзіса і Антытэзіса выйдзе не дрэнны Сінтэз. :::Яшчэ хацелася б больш пачуць '''пра славяна-індыйскую гідранімію''' на быццам бы балцкай тэрыторыі, магчыма, трэба было б асобны артыкул пра гэта напісаць, няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:27, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::''няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў'' Калі вы чакаеце ад мяне ўласных даследванняў у стыле Peisatai, то іх зразумела не будзе. Па-першае, гэта забараняюць правілы праэкта, а па-другое, навошта мне тут нешта выдумляць і пісаць горы нейкага флуда? У меня для гэтага няма ніякай матывацыі. А ў яго, відаць, ёсць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:49, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Калі ласка, давайце больш канструктыўна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:51, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Ніякага дачынення ні да якога Дзермана я не маю. Доказы смешныя: за тэрмін, які больш за 5 месяцаў, вы знайшлі аж цэлых 3 супадзенні па часе)) І ўвогуле, не трэба пастаянна ўводзіць дыскусію ў бок. Спрэчка тут не пра балтаў, славян, індыйцаў, Мікуса, Дзермана і г. д., а пра тое, ці можа ў энцыклапедыі чалавек пісаць свае ўласныя здагадкі і меркаванні? Правілы вікіпедыі гавораць, што не, артыкулы тут пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі вам так хочыцца балцкіх версій тапонімаў, то літаратуры на гэтую тэму хапае, той жа Тапароў пра гэта вельмі шмат напісаў. Дадавайце і ніхто супраць не будзе. Але Peisatai нават і балтыста Тапарова перакручвае, ставіць на яго спасылку, а піша нейкую адсябяціну, чаго ў Тапарова зусім няма (прыклады я прыводзіў яшчэ ў маі). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:24, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Ох ужо гэтыя дэаноны :( А якая розніца? Тут да крыніц фармальны падыход і суб'ектыўныя крытэрыі. Справа толькі як мы будзем рабіць, прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі, тады пойдуць і Жучкевіч з іншымі, і Мікус. Або толькі выключна яўных тэматычных лінгвістаў, тады ні Жучкевіч, ні Мікус не пойдуць. Ачышчаем і жывём спакойна. Калі першы варыянт, паўтаруся, трэба вярнуцца і трымацца палітыкі невыдалення. Калі былі выпадкі ўяўнага ўжывання крыніц, так болей не рабіць ні пад якім соусам. Выпрацаваць нейтральныя формы, які будуць адпавядаць стану крыніц, напрыклад, "у балцкіх гідронімах вылучаюць корань y-[зноска] і пашыральнік -x[зноска], але ці яны ў назве гэтай Yx яўна не адзначана". Спыніць канфрантацыю на балцка-славянскай этымалагічнай глебе, у асноўнай масе гэта пэўна ніколі не вызначаць, будуць толькі болей або меней кваліфікаваныя гіпотэзы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:01, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Пане [[Удзельнік:M.L.Bot|Максіме]], канешне ж будзем ''прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі''. Вікіпедыя для таго й прызначана, каб трансляваць веды з розных галін. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:16, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] , тэарэтычна правілы вымагаюць не хоць якіх, а аўтарытэтных крыніц. Але звычайна так катэгарычна пытанне паўстае ў спрэчных выпадках, што ў нас цяпер і ёсць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::: Маем звычай у БелВікі трактаваць аўтарытэтнасць крыніц таксама шырока, аж да навінных. Узнятая тут бура не нагода для фундаментальных змен. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: {{u|Akijan}}, я выдаліў частку вашай рэплікі, якая была датычна вашых здагадак датычна асобы іншага ўдзельніка. Па-першае гэта парушае [[ВП:ЭП]], а дакладней парушае "прадузятасць, навешванне «цэтлікаў» на апанентаў". Па-другое, у Вікіпедыі нельга займацца [[доксінг]]ам. Таксама чытайте [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikimedia_Foundation_statement_on_paid_editing_and_outing афіцыйную пазіцыю фонду Вікімедыя] датычна аутынгу іншых асоб. Я вас папярэджваю, што наступным разам за парушэнне [[ВП:ЭП]] ваш доступ да рэдагавання Вікіпедыі можа быць заблакаваны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Удзельнік МоцныБрат, патлумачце ласка, на падставе якіх фармальных правілаў Вікіпедыі Вы выдалілі частку майго паста, у якім я параўнаў час напісання ўдзельнікам Варум тут сваіх пастоў з <nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>.? Дэананімізацыя забароненая толькі калі гэта пагражае пераследам па палітычных, рэлігійных падставах, а Дзермана ў Беларусі ніхто пераследваць не будзе, бо ён на баку ўладаў. Калі ласка, дакладную спасылку на рэгуляцыю. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#c-MocnyDuham-20251028124700-Akijan-20251028112700|гэты]] і [[Размовы з удзельнікам:Akijan#c-MocnyDuham-20251028125100-Папярэджанне|гэты]] каментар. І я зноў выдаліў вашу рэпліку з магчымым дэанонам па гэтых прычынах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:01, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::Добра, прачытаў, пагаджуся, быў раманаў. Але ж паведаміць зацікаўленым асобам, думаю, правілы Вікіпедыі не забараняюць. Бо калі ўдумацца, гэта з глузду з'ехаць што робіцца. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:05, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::: Вы не ведаеце, ці з'яўляецца ўдзельнік той асобай, пра якую кажаце. А калі ён ніяк з ёй не звязаны? Зараз вы ствараеце ціск на ўдзельніка тым, што камусьці пра яго штосьці скажаце. Ваша пагроза "паведаміць зацікаўленым асобам" парушае [[ВП:НАПА]]. Калі ласка, не пагражайце тут нікому. [[ВП:СУ|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::Думаю, тады Вам варта з такой жа строгасцю адрэагаваць на спробу дэанону вышэй з боку ўдзельніка Варум ("падазраю, што гэта ён сам і ёсць") і прывесці да балансу. ::::::::Карацей, спадзяюся, нехта ўсё ж возьмецца выпраўляць тое, што тут з ідэалагічных прычын творыць апазнаны ўдзельнік Варум. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:58, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::: Тое самае тычыцца і {{u|Için warum}}, канешне. Не бачыў яго рэпліку. Калі ласка, спыніцеся і пачніце камунікацыю згодна з [[ВП:ВЕТ]]. Галоўнае прыйсці да кансэнсусу і пачаць дапаўняць Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:02, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::::::::: Па-мойму, кансэнсус тут можа быць толькі адзін - выконваць правілы вікіпедыі, там усё прапісана, а не вынаходзіць тут веласіпед. Мне цяжка ўявіць падобную дыскусію ў нейкім іншым моўным раздзеле, напрыклад, у англійскім ці рускім. Дарэчы, Peisatai спрабаваў пісаць свае ўласныя даследванні і ў рускай ВП, аднак відаць не атрымалася, тады ён цалкам пераключыўся на беларускую, і тут, як гаворыцца, "пракаціла". На жаль. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:41, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::::: У іншых моўных раздзелах смецця больш, чым у БелВікі. Не буду тут прыводзіць доказы з уласных даследаванняў на гэты конт. Таксама нагадаю, што Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:46, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::::Чаму Вы не выдалілі ў згаданай рэпліцы спробу дэанону? [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:22, 30 кастрычніка 2025 (+03) :::::::::::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласка, дазачысціце тое, што можа быць дэанонам, можа, і версіі нейкія можна закрыць для прагляду правамі адміна. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:12, 3 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Выдаліў! Зараз паспрабую закрыць версіі [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:06, 3 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Здаецца ўсё прыбраў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:09, 3 лістапада 2025 (+03) === Праект рашэння === Не хочацца, каб тэма заставалася адкрытай, таму я падрыхтаваў праект рашэння. Калі ён не сустрэне вострай крытыкі, то набудзе моц праз тыдзень. Вітаю дапрацоўку з боку дасведчаных удзельнікаў.<br /><br />Звесткі аб этымалогіі дапускаюцца толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. Неправяраемыя крыніцамі сцвярджэнні выключаюцца і не павінны размяшчацца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі (гл. [[ВП:ПРАВ]]). Фармулёўкі ў пытаннях этымалогіі ў «спрэчных артыкулах» павінны быць прыведзены з відавочнай атрыбуцыяй у тэксце: «па меркаванню X», «згодна з Y», і з дакладнай бібліяграфічнай спасылкай. Указваць паходжанне канкрэтнага тапоніма ці гідроніма варта толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект. Перанос агульных мадэляў «корань/фармант» на назвы, не згаданыя ў аўтара, разглядаецца як ўласнае даследаванне і не дапускаецца. Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя (гл. [[ВП:НУДА]]).<br /><br />Дапускаецца прывядзенне розных версій паходжання, у тым ліку балтыйскіх, славянскіх і іншых, але кожная толькі са спасылкай на надзейную крыніцу, з карэктнай атрыбуцыяй аўтара і ўзважанай падачай без катэгарычнасці там, дзе ў літаратуры няма кансэнсусу. Прыярытэт аддаецца профільным лінгвістам і выданням, якія рэцэнзуюцца. Папулярызатарскія і краязнаўчыя артыкулы магчымы толькі з відавочнай маркіроўкай іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні да профільнай літаратуры.<br /><br />Нагадваю аб недапушчальнасці войн правак. Персанальныя выпады і любыя спробы дэананімізацыі будуць выдаляцца. Пры паўтарэнні магчымы блакіроўкі. Па спрэчных пытаннях прашу адкрываць тэму на старонцы абмеркавання артыкула і весці дыялог там.<br /><br />Абмеркаванне носіць метадалагічны характар, гаворка пра правяральнасць і спосаб падачы, а не пра супрацьстаянне балтыйскіх і славянскіх трактовак. Праект адкрыты для розных навуковых версій пры ўмове акуратнай атрыбуцыі, надзейных крыніц і захавання этыкі зносін. Дзякуй усім удзельнікам за ўклад і канструктыў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:20, 15 лістапада 2025 (+03) : Усё ідзе сваім чарадом, [[Удзельнік:MocnyDuham]] не выдумвай усялякія бздуры. Гэта была ''вострая крытыка'', калі ты не зразумеў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 15 лістапада 2025 (+03) :: "Сваім чарадом" усё ідзе з мая. За гэты час ужо былі блакіроўкі і некалькі вялікіх амберкаванняў. Трэба было ўжо нешта прыдумаць, каб удзельнікі маглі мець магчымасць разам правіць Вікі без сварак. На гэта быў выказаны кансэнсус вышэй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:53, 15 лістапада 2025 (+03) ::: Сам па сваіх правілах і жыві. [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] ''звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03) ::::Пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце нейк сур’ёзней. Правілы і парады адносна паводзін і культуры размоў у Вікіпедыі вы ведаеце. Намагайцеся, калі ласка, не даводзіць да абсурду. Пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] паспрабаваў сфармуляваць кансэнсус, каб улагодзіць канфлікт, які цягнецца даўно. У вашых жа каментарыях я бачу спробы накаліць асабісты канфлікт, каб усе ўдзельнікі гэта незразумела што чыталі... Давайце, калі ласка, па справе. Таксама было б нядрэнна вам адрэагаваць у абмеркаванні вышэй пра вашыя нападкі (як мне гэта бачыцца з таго кантэксту, які я маю) на ўдзельніка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:15, 15 лістапада 2025 (+03) ::::Пры ўсёй павазе: ''кансэнсус '''звычайна''' дасягаецца натуральным шляхам''. Па гары тэксту вышэй відаць, што кансэнсусам і не пахне ўжо даволі даўно. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:04, 16 лістапада 2025 (+03) : @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], што думаеце? Гэты праект з большага тычыцца вашай работы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:14, 18 лістапада 2025 (+03) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03) ::::: Нармальна ўсё, кансэнсуса дасягаем не тут, а ў працэсе рэдактарскай працы. Гэта гара тэксту ні аб чым і ні да чаго. [[Удзельнік:IshaBarnes]], давайце лепш будзем артыкулы правіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:32, 16 лістапада 2025 (+03) :::::: А хто супраць? Я толькі за. Але калі ўжо вынесена гэтая вайна на агульнае абмеркаванне, то трэба неяк вырашаць. Адміны на тое і адміны, каб такімі праблемамі займацца. -- [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:57, 16 лістапада 2025 (+03) ::::::: Вайна скончана, прававеды толькі ніяк не супакояцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:00, 16 лістапада 2025 (+03) :::::::: {{u|JerzyKundrat}}, прыпыніце тролінг і выконвайце [[ВП:ЭП]]. Грубы стыль зносін з навешваннем цэтлікаў на ўдзельнікаў ніхто доўга цярпець не будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 16 лістапада 2025 (+03) ::::: Сур'ёзней ужо няма куды — не выдумвайце дурасцей. Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. Кансэнэнсус дасягаецца натуральным чынам. Лепш бы кантэнту ў БелВікі дадалі, чым праўнікаў з сябе строіць. — --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:24, 15 лістапада 2025 (+03) :::::: Адным з галоўных прынцыпаў вікіпедыі з'яўляецца тое, што артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе ўласных меркаванняў усіх жадаючых. Бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а сметнік. Калі хтосьці хоча прасоўваць нейкія свае ўласныя ідэі, то для гэтага існуюць іншыя пляцоўкі (блогі, форумы і г. д.). Энцыклапедыя не для гэтага.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:57, 18 лістапада 2025 (+03) :выглядае лагічна, як і мае быць. Можа не заўсёды будзем прыдзірацца да якасці крыніц, але вядома, што ў розных крыніц розная вага. Калі што, можна ўжо абмяркоўваць удакладненні да правіл аўтарытэтнасці крыніц [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:58, 15 лістапада 2025 (+03) :: на хвіга стока букф, не пайму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:01, 15 лістапада 2025 (+03) :Прапанова вырашэння спрэчкі слушная. Аднак не зразумела, чым павінна стаць гэтая прапанова. Застанецца каментаром на старонцы запытаў да адмінаў? У такім выпадку наўрад ці яна будзе мець нейкую сур'ёзную моц. Трэба было б аформіць як [[Вікіпедыя:Правілы#Прызначэнне|рэкамендацыю]] прынамсі. І ў такім выпадку, было б лепей, каб гэтае абмеркаванне вялося шырэй - не толькі на старонцы запытаў да адмінаў, але і на форуме, напрыклад, ці нейкім іншым чынам пашырыць праект. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:20, 16 лістапада 2025 (+03) : Дзякую, Спадар [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], за прапанаванае рашэнне. З майго боку будуць наступныя заўвагі: :: 1) Я прапаную перафармуляваць сказ "Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя". Падзел слова на корань і суфікс - гэта тое, што вывучаецца ў школе і што з'яўляецца ўсё ж такі базавымі ведамі. Калі раптам у артыкуле спатрэбіцца прапісаць, які ў слове суфікс, то я нават не ўпэўнена, што на такое наогул патрэбны хоць нейкія крыніцы. А вось падзел кораня слова на часткі - гэта ўжо этымалогія і тут я цалкам згодная ў неабходнасці спасылак на профільную літаратуру. :: 2) Прапаную таксама дадаць рашэнне наконт магчымасці ці не магчымасці прапісваць у артыкулах аб адных аб'ектах інфармацыю аб паходжанні назваў іншых аб'ектаў. Напрыклад, у артыкулах аб гарадах інфармацыю аб паходжанні назваў рэк, у артыкулах ад адных рэках інфармацыю аб паходжанні назваў іншых рэк, у артыкулах аб людзях інфармацыю аб паходжанні прозвішчаў.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 02:03, 16 лістапада 2025 (+03) ::: [[Удзельнік:Hanylka]], давайце ва не будзеце навязваць іншым, пра што пісаць, а пра што не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:06, 16 лістапада 2025 (+03) Рэальным кейсам зараз ёсць напр. артыкул [[Мёры]], гл. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%91%D1%80%D1%8B&action=history вайну правак]. Калі знойдуцца адміны, ласкава запрашаю! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 17 лістапада 2025 (+03) Асабіста я цалкам згодны з праектам рашэння ад MocnyDuham. Ён усё слушна растлумачыў, аргументаваў згодна з правіламі вікіпедыі. Запярэчыць ці нешта дадаць мне няма чаго. Усё правільна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:51, 18 лістапада 2025 (+03) == Абарона [[Узброеныя сілы Украіны]] == Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў пакуль трывае канфлікт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:35, 17 кастрычніка 2025 (+03) : {{Done}}. Паставіў абарону на 1 год. Прапанова мае сэнс. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:44, 17 кастрычніка 2025 (+03) == Блакіроўка [[Удзельнік:Jonny Barns]] == Серыя вандальных правак. Зарэгістраваны ажно 14 мая, чагосьці чакаў столькі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) :зрабіў блакіроўку на паўгода ва ўсіх прасторах акрамя размоў з удзельнікам [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:12, 8 кастрычніка 2025 (+03) == Абарона [[Францыск Скарына]] == {{закрыта}} Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў як старонку вялікай наведвальнасці. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03) : Папулярная і статусная старонка. Абарона мае сэнс. {{зроблена}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:21, 30 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Зрабіць перасылку з абароненага шаблона == {{закрыта}} Вітаю. Калі ласка, зрабіце перасылку з {{ш|*}} проста на {{ш|·}}, цяпер яна падвоеная праз {{ш|•}}. Нічога, быццам, зламіцца не мусіць, коды гэтых шаблонаў блізкія да аднолькавасці. Сам не магу, бо {{ш|*}} абаронены ад правак. Два першыя шаблоны самотныя, у іх няма нават элементаў Вікіданых. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:24, 21 верасня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 21 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Парушэнне парадку абмеркаванняў == Адміністратар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] на свой капыл трактуе значнасць артыкулаў у Вікіпедыі ([[Вікіпедыя:Да_выдалення#Яўген_Яўгенавіч_Аснарэўскі]]) і імгненна вырашае, што ёсць значным, а што — не. На ягоную думку, артыкул пра фэйсбук-ваяра, біяграфія і дзейнасць якога грунтуецца на запісах у фэйсбуку самой асобы, аўтаматычны робіць асобу значнай на падставе атрымання перамогі на конркурсе літаратурных пачаткоўцаў. Прашу іншых адміністратараў паўдзельнічаць у абмеркаванні і ацаніць значнасць асобы, якая пад рознымі нікамі ў розных моўных раздзелах піша пра сябе артыкулы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:15, 9 верасня 2025 (+03) : Тут пагаджуся, што тэма была закрыта досыць хутка і можна было бы даць больш часу на яе абмеркаванне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:00, 10 верасня 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], пан JerzyKundrat не адмін, здаецца, з чэрвеня. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 07:37, 10 верасня 2025 (+03) ::То няхай мо @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] здыме шаблон пра сцяг адміністратара ў сябе на старонцы ўдзельніка [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:08, 10 верасня 2025 (+03) ::: Не магу, мая асабістая старонка пад абаронай і правіць яе могуць толькі адміністратары)) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 10 верасня 2025 (+03) :::: Вам змяніць абарону да "ўсіх удзельнікаў"? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:27, 10 верасня 2025 (+03) ::::: Так, дзякуй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:30, 10 верасня 2025 (+03) :::::: Няма за што! Зрабіў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03) :Мяне ўсё больш дзівіць наяўнасць сцяга даглядчыка ў калегі Lš-k. Няма ніякага парушэння правілаў у падвядзенні выніку на падставе наяўнасці ў літаратара значнай прэміі, і ўсё роўна для маладых яна літаратараў ці не, таму што правілы не канкрэтызуюць гэтую дэталь. Затое ў нас у гэтай нязначнай на думку ўдзельніка прэміі ёсць артыкул і нават катэгорыя для лаўрэатаў. Можа, тады і артыкул пра прэмію трэба выдаліць? Артыкулы аб заведама значных дзеячах могуць пакідацца хутка, а пан Ежы даў тыдзень, каб выказацца. Тут няма ніякага парушэньня правілаў. Таксама ігнаруецца факт, што для значнасці дастаткова і некалькіх намінацый на значныя прэміі. У артыкуле ўказана, што Аснарэўскі двойчы намінаваўся на Дэбют (паэзія і проза), намінаваўся на Прэмію Арсенневай і Гедройца. Гэта таксама нязначныя прэміі? Ці ёсць нейкі кансэнсус, што намінацыі не лічацца? Тады чаму ў правілах напісана "Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў". І як новаму ўдзельніку, такому як я, разабрацца і вызначыць значнасць перад напісаннем артыкула, калі правілы не працуюць? Згадкі прозы Аснарэўскага ў навуковых выданнях удзельнік Lš-k нібыта не заўважыў, а публікацыі ў вядучых літаратурных выданнях Беларусі і РФ, такіх як «Дзеяслоў» і «Сібірскія агні» ігнаруюцца. Што трэба, каб калега быў задаволены? Нобелеўка? Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў што Аснарэўскі гэта я, што ўвогуле ненармальна, і, адпаведна, што аўтабіяграфію трэба выдаліць, хаця няма правіла, якое забараняе аўтабіяграфіі, пра што калегу неаднаразова было сказана. І яшчэ ён увесь час паўтарае, што ў артыкуле цытуецца Фэйсбук Аснарэўскага, хоць калегу было працытавана [[ВП:БС]], а паводле гэтых правілаў такое цытаванне дапушчальна. Чым дольш я назіраю дзеянні калегі Lš-k, тым больш мне здаецца, што ён 1. Не разумее правілы праекта. 2. Актыўна парушае іх нягледзячы на ​​заўвагі і мае намер рабіць так і ў будучыні 3. Мае нейкую асабістую непрыязнасць да Аснарэўскага. Таму вынік дасведчанага і паважанага калегі JerzyKundrat я лічу цалкам абгрунтаваным, а дзейнасць калегі Lš-k дыструктыўнай і патрабуючай адміністрацыйных дзеянняў. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 14:49, 10 верасня 2025 (+03) ::не разумею, як сцяг Даглядчыка стасуецца тут да сітуацыі. Лепш разбірайцеся, як дасягнуць кансэнсусу, а не як пакараць іншых удзельнікаў ці як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца. Чалавеку вынеслі папярэджанне за неэтычныя паводзіны, далей будзем глядзець. Абмеркаванне або скончыцца, або працягнецца, будзем рэагаваць адпаведна таму, як удзельнікі размовы будуць сябе паводзіць. З цытатамі з фэйсбука лепш не перабольшваць, калі яны не нясуць энцыклапедычнай значнасці. У [[ВП:БС]] пішацца, што цытаты мусяць быць у АК, у [[ВП:АК]] асобна прапісана, што інфармацыі з сацсетак лепш пазбягаць, тым больш, што гэта першасная крыніца, а лепш карыстацца другаснымі ці трацічнымі неафіляванымі крыніцамі. Я згодны, што правілы адносна значнасці ў беларускай вікі могуць быць недасканалымі, але яны ёсць і іх трэба прытрымлівацца і чытаць уважліва. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:08, 10 верасня 2025 (+03) :::Флаг наглядчыка ва ўдзельніка, які дэманструе неразуменне правілаў, у прыватнасці, відаць, не ведае, што аўтабіяграфіі не забаронены і сац. сеткі сучасніка можна цытаваць, а галоўнае не хоча чуць аргументы калегаў, якія цытуюць яму правілы выклікае ў мяне сумневы. Пытанне праф. прыдатнасці. Я маю на гэтае поўнае права. Рашэнне прымуць адміны, я ім яго не навязваю. Але заўважу, што ў той жа рускай вікіпедыі прэтэндэнтаў на сцяг патрулюючага ганяюць быццам ён хоча стаць адмінам. Хаця я не лічу, што тут трэба браць прыклад. :::У артыкуле пра Аснарэўскага напэўна тры-чатыры цытаты з Фэйсбука, а не палова, як піша калега Lš-k. Як мінімум дзве з іх з крытыкай, якраз, каб пазбегнуць рэкламнасці, для асвятлення розных пунктаў гледжання, гэта тое чаго быццам бы і жадае калега Lš-k. Цытаты можна прыбраць нават цалкам, я асабліва не супраць, проста гэта якраз і зменшыць крытыку ў артыкуле. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:26, 10 верасня 2025 (+03) :::: Пане [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], выказваннем наконт таго, што ''як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца'', таксама не варта падвышаць градус палемікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:41, 10 верасня 2025 (+03) :::::згодзен, можа не самы ўдалы выраз. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:54, 10 верасня 2025 (+03) ::::Адзначу тут, што ўдзельніца Hanylka выдаліла тэкст, заснаваны на Фэйсбуку. Артыкул, як лёгка ўбачыць, не знік. Проста стала менш крытыкі. Калі калезе Lš-k такі менш крытычны варыянт падабаецца больш, то ОК. Калі менш крытыкі ў артыкуле гэта лепш, і тое дапаможа дасягнуць кансэнсу, то няхай будзе так. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:14, 10 верасня 2025 (+03) ::Быць намінантам на прэмію Дэбют і Прэмію Арсенневай можа любы, хто праходзіць паводле сціплых крытэраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:16, 10 верасня 2025 (+03) ::: Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], акурат склалася, што ў БелВікі для артыкулаў пра беларускамоўных творцаў крытэрыі сціплыя, захоўваліся старонкі пра асоб напр. адно пры наяўнасці іх публікацый у агульнанацыянальных літаратурных часопісах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 10 верасня 2025 (+03) ::::Я тут паглядзеў архіў абмеркаванняў на выдаленне, дзе мяне папярэдні раз аўтары абвінавачвалі ў перадузятасці і неэтычнасці (гэта адбываецца амаль штораз, калі чалавек піша сам пра сябе, альбо хтосьці з яго кола). То ў той раз вы пра местачковыя прэміі (цытата) казалі зусім адваротнае ([[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2025#Мікіта_Мікалаевіч_Броўка]]). -- [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:32, 10 верасня 2025 (+03) ::::: І тады я казаў, што ''местачковыя прэміі'' дадаюць значнасці ''грамадскім ініцыятывам'', якія іх атрымалі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:39, 10 верасня 2025 (+03) :::Будзе аўтарытэтная крыніца, якая пацвярджае гэтую выдатную заяву? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:25, 10 верасня 2025 (+03) ::::Паглядзіце ўмовы гэтых прэмій. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:26, 10 верасня 2025 (+03) :::::Я не збіраюся нічога глядзець і здагадвацца, што вы мелі на ўвазе. Вы павінны даказаць свае сцвярджэнні. Самі прыносьце АК і патлумачце, як намінацыя на вядучыя беларускія прэміі можа быць нязначнай. Я гэтага ўвогуле не разумею. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:37, 10 верасня 2025 (+03) ::::::На гэты прэміі намінуюцца ўсе, хто адпавядае крытэрам. Напрыклад, прэмія Арсенневай — трэба проста мець кнігу і падаць заяўку ([https://penbelarus.org/2025/01/22/reglament-pravyadzennya-litaraturnaj-premii-imya-natalli-arsennevaj.html не патрэбна нават друкаваная кніга]). [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:48, 10 верасня 2025 (+03) ::::::Прэмія Гедройца называе «намінантамі» ўсе вылучаныя кнігі, якія проста праходзяць намінальны крытэр. Тое, што звычайныя людзі лічаць «намінацыяй» — гэта доўгі спіс прэміі, куды ён вядома ж не ўвайшоў. Доўгія спісы можна глядзець у артыкуле [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:55, 10 верасня 2025 (+03) :::::::Я бачу толькі адну спасылку на АК і не бачу тамака пацверджання вашых слоў. Прапануюць дасылаць кнігі, а дзе сказана, што яны не праходзяць адбор у спіс намінантаў, які потым публікуецца? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:02, 10 верасня 2025 (+03) ::::::::Чытайце больш уважліва. Калега, гэта вельмі вядомыя беларускія прэміі, і вам як знаўцу літаратурных «рускіх таўстуноў» павінна быць вядома аб літаратурных працэсах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 10 верасня 2025 (+03) :::::::::Я яшчэ раз перачытаў, і бачу толькі розныя ўмовы, суму ўзнагароды, тэрміны. Так, кнігу прапануюць дасылаць самому аўтару. І што? З гэтага вынікае, што тыя, хто трапіў у намінацыю, не праходзяць конкурсны адбор? Дзе пра гэта? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:24, 10 верасня 2025 (+03) ::::::::::Каб трапіць у намінацыю — трэба проста мець кнігу, якая адпавядае ўмовам. Конкурс яна не праходзіць. Конкурсны адбор — гэта доўгі спіс прэміі Гедройца, кнігі якія ўжо прачыталі. У прэміі Арсенневай такога няма, там у конкурс трапляюць проста ўсе, хто адпавядае намінацыі і падаў заяўку, з іх адразу выбіраюць пераможцаў. Такім чынам, значнымі паводле прэміі Гедройца трэба лічыць тых, хто прынамсі трапіў у доўгі спіс, а ў прэміі Арсенневай — прызёраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:58, 10 верасня 2025 (+03) :::::::::::Калі б было так, дык і, напэўна, самі гэтыя прэміі былі б нязначныя. Што гэта за прэмія, дзе не мае значэння намінацыя. Карацей, я зразумеў, што АК Вы даць для гэтага вельмі дзіўнага меркавання не можаце, адпаведна, аргумент нерэлевантны. Пакідаю гэта на разгляд калег адмінаў, мне тут пакуль усё зразумела. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 18:16, 10 верасня 2025 (+03) : Згодна з [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1#%D0%91%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC цяперашнімі правіламі] адным з крытэрыяў значнасці з'яўляецца пункт "Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў". Згодна з артыкулам у Аснарэўскага маецца перамога ў «Экслібрыс» і 4 намінацыі на прэміі (Гедройца, на прэмію імя Арсенневай, 2 разы на Дэбют). Адпаведна я лічу, што артыкул адпавядае наяўным крытэрыям значнасці і можа быць пакінуты. Што да зместу артыкула, то лічу карысным пачысціць яго ад усіх нязначных фактаў і фактаў без аўтарытэтных крыніц у адпаведнасці з [[ВП:БС]]. У выпадку, калі [[Удзельнік:Lš-k.|Спадар Lš-k.]] лічыць наяўныя крытэрыі значнасці недастатковымі, то можна паспрабаваць распрацаваць новыя больш дэталёвыя крытэрыі значнасці для пісьменнікаў. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03) ::Пра «намінаванне» я напісаў крышачку вышэй. У выпадку з Аснарэўскім людзі блытаюць вылучэнне і намінаванне. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:57, 10 верасня 2025 (+03) === Каментарыі аб выдаленні === Яшчэ раз падвяду рысу, чаму артыкул павінен быць выдалены. Бо вышэй больш абмяркоўваюцца прапісаныя правілы значнасці (якія насамрэч не канстытуцыя, а прапісаны даволі ўскосна і маюць сур’ёзную гнуткасць), «этычнасць» паводзін і іншае пустаслоўства. Адкрываем артыкул. Першы ж сказ біяграфіі: «''Паводле слоў Аснарэўскага''», другі сказ — «''Неаднаразова згадваў у Фэйсбуку''». Яшчэ праз адзін сказ — «''паводле слоў Аснарэўскага''». Наступны сказ — «''Паводле слоў Аснарэўскага ён самастойна набыў навыкі кампазітара''». Наступны сказ — «''Таксама паводле яго запісаў у Фэйсбуку''». Потым ідуць сказы пра згадванні ў СМІ (хоць гэта не мае значнасці для біяграфіі, а згадванні ў СМІ павінны быць устаўлены спасылкамі для падмацавання нейкіх фактаў). Апошні абзац — удзел у інтэрнэт-срачы Фэйсбука (для чаго гэта ўвогуле ў бяграфіі?). Усё, гэта ўся «біяграфія». Па факце, біяграфіі няма, яна ўся напісана «паводле слоў Аснарэўскага» і цытат у Фэйсбуку, ніякімі аўтарытэтнымі ці другаснымі крыніцамі тут не пахне. Няма нават аўтарытэтнай крыніцы аб даце нараджэння асобы. Мы не можам сцвярджаць, што асоба з такім імем увогуле існуе. На маю думку, артыкул відавочна рэкламны і не мае значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:43, 10 верасня 2025 (+03) : [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], ну дык праўце смела, можаце напр. выдаліць раздзел Біяграфія, ці то адным сказам паведаміць пра яе "фэйсбучнасць". Потым адміны вырашаць, вандалізм то быў, ці не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 10 верасня 2025 (+03) ::Навошта выдаляць цэлыя раздзелы, калі можна выдаліць артыкул праз нязначнасць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:53, 10 верасня 2025 (+03) ::: Нельга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03) :Мне надакучыла ўвесь час кідаць спасылку на правілы напісання артыкулаў аб сучасніках і тлумачыць, што цытаваць факты біяграфіі сучаснікаў МОЖНА на падставе іх апавяданняў. Калега піша пра класічных дзеячаў і, відаць, не разумее спецыфікі працы з артыкуламі пра сучаснікаў, пра якіх яшчэ не напісалі ў які-небудзь Экадэмічны слоўнік і гэта нармальна. Базавыя рэчы пра Аснарэўскага, а менавіта дата нараджэння і адукацыя, дадзены на падставе аўтарытэтных крыніц, а менавіта біяграфічных даведак у літаратурных часопісах. Можна было б скараціць і да гэтага, і артыкул адпавядаў бы мінімальным патрабаванням. Але навошта, калі ў дадзеных з інтэрв'ю з Аснарэўскім няма парушэння? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:56, 10 верасня 2025 (+03) ::З якога часу местачковыя часопісы Расіі са свастыкай у шапцы сталі аўтарытэтнымі крыніцамі? [https://www.sibogni.ru/content/zolotoy-svet часопіс]. Відавочна, яны публікуюць у сябе на старонках усё, што ім дасылаюць без аніякай праверкі фактаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:00, 10 верасня 2025 (+03) :::Калега, гэта ўвогуле што? Якія свастыкі і местачковыя часопісы? Гэта Сібірскія агні найстарэйшы з дзейных літаратурных часопісаў Расіі, так званы "таўстун", адно з самых прэстыжных рускіх выданняў. Упэўнены, што калі пакапаць, то высветліцца, што рэдактар ​​які-небудзь літаратар, з мноствам прэмій. Там мусіць быць не проста адбор, а кіламетровая чарга. Навошта пісаць, калі вы не ўкурсе. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03) ::::Што такое «таўстун» і «рускія выданні»? Пакапайце і пастаўце крыніцу. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:12, 10 верасня 2025 (+03) :::::Давайце я вам лепш дам вось такі артыкул канкрэтна пра Сібірскія агні, каб не губляць час на пошукі АК пра тое, што такое "таўстун" у расійскай літаратуры (я гэта ведаю са школы, дарэчы), так будзе лепш. Тут паказана якога ўзроўню гэтае выданне. :::::https://litrussia.su/2022/04/30/svet-sibirskih-ognej/ [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:18, 10 верасня 2025 (+03) * 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:06, 13 верасня 2025 (+03) == Парушэнне этычных паводзін == За [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F&diff=5033307&oldid=5033300 гэтую рэпліку] ''пра чарговага інтэрнэт-вар’ята, які піша сам пра сябе артыкулы ва ўсіх Вікіпедыях'' [[Удзельнік:Lš-k.]] мае быць, на мой погляд, заблакаваны, бо пра [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] ён ведае, але гэтым час ад часу займаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:58, 9 верасня 2025 (+03) :Апісанне прадмета па сутнасці — гэта энцыклапедычны стыль, а не абраза. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:06, 9 верасня 2025 (+03) : Цытата персанажа, які піша пра сябе артыкулы ([https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02UPYSYYqfvLpHYBJUbYJk6wp7qB876uHWkmTAmYiFbHtVtagchxyPAbPQePPrsgCal&id=100010783908995 крыніца]): {{цытата|Можа, чарадзейны ФБ, як ужо бывала, данясе мой спіч каму трэба, таму скажу: мяне не спыніць і адмаўляць маю значнасць няма сэнсу. Чулі пра Валан-дэ-Морта, які зрабіў артэфакты-крыстражы і без іх знішчэння нельга было знішчыць яго? Англійскi няўмеха стварыў 7 крыстражаў. У мяне крыстражаў незлічоная колькасць.:)) Энцыклапедычныя артыкулы пра мяне дублююцца на мностве пляцовак, а ёсць яшчэ СМІ, мае біяграфічныя даведкі ў топавых друкаваных літ. выданнях і г.д. Таму, калі які-небудзь грыфендорац, усё ж прыбярэ артыкул пра мяне (адзiн з лепшых у катэгорыі пісьменнікаў), для мяне гэта выдаленне — пстрычка гарошыны па сталёвым шаломе. Цёмнага лорда не адолець з цёмнымі матывамі, як сказаў бы Хлопчык, які выжыў.:)) А я скажу: absit verbo invidia.}}--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:27, 9 верасня 2025 (+03) : Лічу бан крайняй мерай, якой нам трэба ўсемі сіламі пазбягаць, каб не распальваць варожасць у раздзеле. Глянуў абмеркаванні, не хачу судзіць пра значнасць артыкула. Агулам па палаце нашага раздзела, у нас не вельмі прыдзірліва да значнасці. Не маю нічога супраць таго, каб пісалі артыкулы пра жывых людзей і каб жывыя людзі пісалі пра сябе. Прашу @JerzyKundrat у гэтай палкай дыскусіі зыходзіць з добрых памкненняў усіх бакоў канфлікту. Звяртаю пільную ўвагу @Lš-k на тое, што ў дыскусіі шмат перагібаў. На мой погляд, вы ведзяце размову даволі эмацыйна і мабыць вам варта адступіць. Асабліва важна, што вам не раз намякнулі, як вашыя некаторыя інсінуацыі асабіста абражаюць удзельнікаў размовы. Думаю, што ўсе мы хацелі бы, каб нашыя размовы ішлі ў рэчышчы паляпшэння нашага праекта і пошуку кансэнсусу, а не ў пераходзе на асобы, пошуку шкодных элементаў. Нават калі вы ўпэўненыя, што на вашым баку праўда, гэта ні ў якім разе не дазваляе вам абражаць іншых удзельнікаў. Паважайце іншых удзельнікаў і зыходзьце з добрых памкненняў усіх удзельнікаў, нават тых, з кім вы не згодныя. Спадзяюся, што ўсе бакі пастараюцца мінімізаваць канфлікт, каб не прыйшлося прыбягаць да ўмяшання адміністратараў, да чаго і заклікаю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:58, 10 верасня 2025 (+03) :Удзельнік Lš-k тут цытуе самога Аснарэўскага, які як я разумею з'яўляецца ўдзельнікам рускай вікіпедыі. Таму не бачу нічога дзіўнага ў тым, што Аснарэўскі можа глядзець статыстыку артыкула пра сябе ў нашым раздзеле. Мабыць, удзельнік ведае пра дзейнасць Аснарэўскага ў вікіпедыі і таму ўпэўнены, што я гэта ён, хаця сам Аснарэўскі пацвердзіў у цытаванай публікацыі, што не з'яўляецца мной. Аснарэўскі таксама піша, што ўдзельнік Lš-k належыць да групы яго асабістых хейтэраў і хоць гэта недаказальна, паводзіны Lš-k сапраўды здаюцца асабіста мне дзіўнымi, прымушаюць сумнявацца ў яго нейтральнасці. Удзельнік, мяркуючы па дыскусіі ў абмеркаванні артыкула, не разумее, што СМІ могуць з'яўляцца аўтарытэтнай крыніцай, што аўтабіяграфіі пра якія ён крычыць не забаронены, і што цытаванне сац. сетак сучаснікаў дазволена паводле [[ВП:БС]]. Ён не рэагуе на прадстаўленыя спасылкі на правілы, увесь час паводзіць сябе неэтычна, нягледзячы на ​​тое, што яму было паказана на тое, што такія паводзіны закранаюць іншых удзельнікаў і парушаюць правілы, таму, нягледзячы на ​​карысць, якую ён прынёс праекту, ён на мой погляд павінен быць заблакаваны ці сама меней пазбаўлены сцяга даглядчыка, пакуль не вывучыць правілы і не пачне паводзіць сябе ў адпаведнасці з імі. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 07:02, 10 верасня 2025 (+03) :: Выходзіць, што паняцце ''інтэрнэт-вар’ятаў'' у дачыненні да ўдзельнікаў БелВікі блакіроўкі не пацягне, ну няхай грызуцца тады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:41, 10 верасня 2025 (+03) :::Я перад тым як зарэгістравацца ў беларускім раздзеле доўга вывучаў тутэйшыя правілы, глядзеў абмеркаваньні, а яшчэ раней вывучаў ангельскую вікіпэдыю і ў меншым аб'ёме расейскую. Па маіх назіраннях і ў англамоўным, і ў расійскім раздзеле за такое навяшчавае хамства ужо даўно было б строгае папярэджанне, а ў выпадку паўтарэння блакіроўка. Lš-k нават у гэтым абмеркаванні прымудраецца не прасіць прабачэння, а пісаць, што "інтэрнэт-вар'ят" гэта "энцыклапедычны стыль, а не абраза". Гэта значыць, ён высноў не зрабіў і, здаецца, збіраецца працягваць. Чакаю, калі ён ужо пачне слаць адмінаў на тры літары. Я разумею, нам удзельнікі патрэбны, але калі тут вікі-праект, то павінны быць нейкія берагі, таму што гэта ўжо відавочна за ўсе межы выходзіць. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 10:04, 10 верасня 2025 (+03) ::::я лічу, што методыка «хуткі бан за парушэнне правіл» — гэта рудымент з эпохі форумаў. Гэта не тое, што нам трэба слепа капіяваць з іншых раздзелаў ці з папярэдняга вопыту белвікі. Можна спрабаваць думаць у больш канструктыўным рэчышчы. Калі гэтая спрэчка не пяройдзе да нечага канструктыўнага, то будзем прымаць меры, якія могуць не спадабацца ўсім бакам абмеркавання. Таксама прашу ўсіх удзельнікаў размовы прачытаць наступныя артыкулы [[ВП:СУ]], [[ВП:Э]], [[ВП:КС]], [[ВП:НАПА]] (апошняе асабліва тычыцца @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]]). І асобна [[ВП:АЎТА]], [[ВП:Вірт]], [[ВП:БС]], каб разумець пазіцыю @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] і не абясцэньваць яе. Я раблю папярэджанне @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] за паведамленні, напісаныя з мэтай абразіць іншых удзельнікаў. У той жа час заклікаю ўсіх удзельнікаў размовы або адысціся ад размовы і рэдагавання артыкула на пэўны час, каб панізіць эмацыйнасць сітуацыі, або працягнуць абмеркаванне выключна ў канструктыўным рэчышчы без абмеркавання асабістасцей, з павагай да іншых удзельнікаў дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 10 верасня 2025 (+03) :::::Асабіста я даўно ўсе гэтыя правілы вывучыў. Я не з'яўляюся чыім-небудзь віртуалам, пры гэтым аўтабіяграфіі правілы праекту не забараняюць. Гэта значыць, я не бачу наогул ніякай заснаванай на правілах пазіцыі калегі Lš-k і менавіта [[ВП:БС]] і прыбірае адзін з двух яго аргументаў аб праблеме з цытаваннем соц. сеткі Аснарэўскага. Калі ў каго-небудзь ёсць доказы, што Аснарэўскі гэта я, то, калі ласка, дайце іх. З вялікім задавальненнем азнаёмлюся. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:01, 10 верасня 2025 (+03) : Згодна з [https://ru.hrodna.life/articles/evgenij-asnorevskij-7-faktov/ артыкулам] на Гродна Лайф можна даведацца, што Аснарэўскі мае іншы ўліковы запіс і не займаецца беларускай вікіпедыяй. Нават калі удзельнік @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] і з'яўляецца яго фэйкам, у нас недастаткова падстаў, каб правяраць сувязь паміж німі (правіла [[ВП:Вірт]] не парушана). Я магу зразумець чаму ў спадара @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] узніклі падазрэнні, але мы вымушаныя ў гэтым выпадку сыходзіць [[ВП:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|з сумленнасці ўдзельніка]]. Абвінавачванне чалавека ў сувязі с Аснарэўскім дэструктыўна ўплывае на ўвесь дыялог паміж удзельнікамі. Таму я далучаюся да папярэджвання @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] і сардэчна прашу @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] так не рабіць. <br><br/>Таксама я хачу папярэдзіць @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]], што каментары ў стылі "Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў" прыводзяць толькі да эскалацыі сітуацыі і парушаюць [[ВП:ЭП]]. Таму я таксама шчыра прашу вас старацца пазбягаць падобнага тону ў размовах.<br><br/>Зрэшты, датычна намінацыі і падвядзення выніку магу сказаць, што імаверна шаноўнаму і дасведчанаму @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] можна было б пачакаць трошкі больш, але па сутнасці вынік правільны. Нейкая хлюпкая значнасць у гэтай асобы ёсць. Таксама я пагаджуся, што зараз артыкул знаходзіцца не ў лепшым стане (і гэта з тым улікам, што ўжо тры дасведчаных удзельніка падыходзілі да яго з чысткі, за што ўсім вялікі дзякуй). Нейкая значнасць у чалавека ёсць толькі з пісьменніцкай і актывісцкай дзейнасці, таму ўсе гэтыя абзацы пра яго кампазітарскія крокі можна смела выдаляць. Таксама частка крыніц з'яўляецца першаснай, на падставе якіх было зроблена арыгінальнае даследванне. Іх таксама можна смела выдаляць. Дарэчы, калі б спадар @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] мог давесці артыкул да розуму - было б звыш файна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:33, 12 верасня 2025 (+03) ::Удзельнік Lš-k добра папрацаваў з артыкулам, ён проста выкінуў з яго некалькі дзясяткаў спасылак на АК і мне ўчора прыйшлося іх вяртаць. Гэта я лічу вандалізм. А сёння я бачу, што вы выкінулі згадкі пра дызайнерскія працы Аснарэўскага, якія былі пацверджаны АК. Я разумею, што павінны быць прадстаўлены перш за ўсё асноўныя напрамкі дзейнасці. Я згодны са скарачэннем тэксту аб музычнай дзейнасці. Але навошта выкідваць пару радкоў аб іншых занятках? Вы выкінулі спасылку на ЖЖ Аснарэўскага, хаця ў чарговы і апошні раз паўтараю, што спасылкі на публікацыі сучасніка не забароненыя ў артыкуле пра яго. У ЖЖ быў паказаны набор спасылак на публікацыі Onlíner, гэта значыць на АК, каб пацвердзіць сцвярджэнне аб напісанні Аснарэўскім цыкла публікацый для гэтага СМІ. Можа варта ставіцца да працы іншых удзельнікаў з большай павагай? Палова раздзела пра беларускіх пісьменнікаў, гэта артыкулы незразумела пра каго з дзвюма спасылкамі на АК, але праблемы ёсць у артыкула пра Аснарэўскага. Я прыйшоў у беларускую вікіпедыю, каб напісаць пра гарадзенскіх краязнаўцаў, якія зрабілі кнігі, якія мне адкрылі краязнаўства. Захапляюся гісторыяй краязнаўствам, каб адпачыць ад кода. Я баяўся, што мой артыкул пра Госцева выдаляць, але аказваецца, што значнасці не хапае Аснарэўскаму. мяне тут абражаюць, робяць вайну з артыкулам і мною асабіста, а ўдзельніка які даўно і свядома ігнаруе правілы акуратна папярэджваюць і яшчэ мне робяць заўвагі пра тон размовы з чалавекам, які называе Аснарэўскага вар'ятам, разумеючы пры гэтым мяне. Я чытаў Фэйсбук Аснарэўскага і там ён скардзіўся на хэйтараў у белвікі. Думаў ён перабольшвае ці нават хлусіць. Бачу, што не. Мне на працы казалі, што белвікі маргінальная тусня дзе правілы не ведаюць нават адміны і лепей, калі я хачу ў вікіпедыю, пісаць у ангельскую. Але я хацеў пісаць на роднай мове. Аднак бачу, што тут немагчыма працаваць. Таму я сыходжу. Можаце выдаляць мае артыкулы, перапісваць, заблакаваць маю ўлікоўку. Калі ласка. Сцяг у рукі. Можна не адказваць, я не буду чытаць. Прашу прабачэння, калі кагосьці пакрыўдзіў і жадаю супольнасці развіцця, але сам у гэтым удзельнічаць не буду. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 08:25, 12 верасня 2025 (+03) :::прапаную абараніць пакуль артыкул для аўтапацверджаных удзельнікаў, каб было менш спрэчак і спроб "паваяваць" [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:29, 12 верасня 2025 (+03) :::: Здаецца не трэба, бо актыўных войн правак там няма ўжо. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03) ::: Аснарэўскі не дызайнер. АК не пацвердзілі тое, што ён дызайнер. Адзінае што ёсць - фота лагатыпа пад якім падпісаны Аснарэўскі. Пры гэтым ён ідзе пералікам з іншымі канкурсантамі. Калі ваш дзіця прыносіць на конкурс аплікацыю, а затым яе ставяць на веб-старонку школы – гэта яшчэ не падстава несці гэтую інфармацыю ў вікі. ЖЖ Аснарэўскага не з'яўляецца [[ВП:АК]] і не мае патрэбнай нейтральнасці.<br><br/>Я з павагай стаўлюся да вашай дзейнасці і вельмі спадзяюся, што вы яе працягнеце. Вы маеце рацыю, што артыкулы пра беларускіх письменнікаў трэба паляпшаць. Маю надзею, што вы зможаце гэтым заняцца. Прашу прабачэння, калі вас пакрыўдзіў сваім папярэджваннем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03) * 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:44, 13 верасня 2025 (+03) == [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med]] == {{закрыта}} Трэба падвесці вынік па [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med|адмінцы Plaga med]] і зрабіць запыт у Вікімедыя, каб яны надалі сцяг. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:47, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Вынік падведзены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:27, 5 верасня 2025 (+03) == [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F 2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F] == {{закрыта}} Машынны вандал актывізаваўся. Трэба даць часовую блакіроўку на дыяпазон. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:23, 23 жніўня 2025 (+03) : Тое самае да: :* 12.222.18.2 :* 2600:1005:B250:AB28:A441:C477:148A:C5D1 :* 2601:CF:8200:1B90:7433:177A:12D8:D9C :* 2601:CF:8200:1B90:9486:787F:A8C7:A33E : [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:42, 23 жніўня 2025 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 23 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Абнаўленне [[MediaWiki:Edittools]] == Па маім запыце на выпраўленне памылак з цёмнай тэмай адгукнуўся адмін Вікісховішча і ўдзельнік VRT (гл. [[Размовы_пра_MediaWiki:Edittools#Dark mode fix|старонку размоў]]). Ён просіць перанесці змены з пясочніцы, трэба рэакцыя адмінаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 19 жніўня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 5 верасня 2025 (+03) == Адаптаваць [[MediaWiki:Recentchangestext]] пад цёмную тэму == У мяне няма правоў. Трэба абнавіць першы радок з параметрамі табліцы. Там прапісаныя колеры, іх трэба прыбраць, або проста паспрабаваць замяніць радок як у англ вікі: <code>{| class="plainlinks" id="recentchangestext" style="clear:both; font-size: 85%;" role="presentation"</code><br/> [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 30 ліпеня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:11, 5 верасня 2025 (+03) == [[Адмысловае:Contributions/209.206.25.209|209.206.25.209]] == {{закрыта}} Трэба супакоіць вандала. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 20 ліпеня 2025 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 21 ліпеня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Удзельнік Peisatai == Вітаю! Прашу звярнуць увагу на дзейнасць удзельніка Peisatai, які выкарыстоўвае Вікіпедыю для распаўсюджвання сваіх уласных даследванняў. Разгарнуў бурную дзейнасць, пішучы нейкія свае ўласныя здагадкі і фантазіі пра паходжанне геаграфічных назваў і прозвішчаў. Пры гэтым значная частка са зробленых ім правак не утрымоўвае аніякай крыніцы. У многіх з паказаных ім крыніц на самай справе гаворыцца пра сугучныя, але зусім іншыя назвы, а частка са зробленых ім правак увогуле з’яўляецца падманам і фальсіфікацыяй. Вось некаторыя прыклады: * [[Важа]] ''Назва балцкага паходжання. Той жа корань Važ- у літоўскай рачной назве Važ-upė. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць, рухацца» [A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 368—369]'' Рака Важа ў крыніцы не згадваецца. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на працу Ванагаса, аднак у рэчаіснасці гэты "Этымалагічны слоўнік літоўскіх гідронімаў" прысвечаны даследванню паходжання назваў рэк і азёр Літвы. Гідронімы ж Беларусі, хаця і прыводзяцца там падчас (для параўнання), але вельмі рэдка. Таму ў большасці выпадкаў ягоныя спасылкі на Ванагаса з'яўляюцца падманам. * [[Ратамка (рака)]] [[Ратамка (аграгарадок)]] [[Ратамка (вёска)]] ''Назва ракі Ратамкі балцкая, корань Rat- як у літоўскіх гідронімах Rata, Rat-upis, латышскіх Rat-upe, звязваецца з літоўскім ratas "кола, акружнасць, замкнёны шлях колам", а сама назва такім чынам канфігурацыйнага значэння[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 273.]. Да кораня Rat- у назве дададзены вакалізаваны гідранімічны суфікс -m-, які таксама ў назве літоўскай ракі Neremà[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 228.].'' Назвы Ратамка ў Ванагаса няма. * [[Абстэрна]] ''Назва Абстэрна старабалцкага паходжання. Яна ігуруе таксама як «Обста» (на карце 1933 года). Так жа сама, Обстай, называецца рака Абеста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.], яе назву збліжаюць з назвай літоўскай нёманскай ракі Abista[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.]. У аснове гэтых назваў індаеўрапейскае ab-, якім абазначаліся рачныя воды[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1.]. Корань Ab- у азёрнай назве перадаваў значэнне «Цякучае, праточнае (возера)».'' Нідзе ў прыведзеных крыніцах назва возера Абстэрна не сустракаецца. * [[Брэст]] ''Наконт назвы Берасця няма поўнай згоды. Існуюць балцкая і славянская версіі паходжання гэтай назвы. Згоднай з балцкай версіяй, назва звязаная з літоўскім brasta, прускім *brastan «брод»[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 247.].'' Хлусня, Брэст там не згадваецца. * [[Вяркуды]] ''Вядомыя сучасныя літоўскія адыменныя прозвішчы Verkis, Verkas, Verkelis, Verkulis, якія звязваюць з verkti "плакаць" (як прозвішча Плакса[Бiрыла М. В. Беларуская антрапанiмiя. 2: Прозвiшчы, утвораныя ад апелятыўнай лексiкi. — Мінск: Навука i тэхнiка, 1969. — C. 325.])'' Нічога з напісанага ў Бірылы і блізка няма, акрамя беларускага прозвішча Плакса. ''З тым жа фармантам -ud- балцка-літоўскія імёны, ад якіх тапонімы Дакудава, Палуды, Анкуды. Блізкі фармант -id- у імёнах, ад якіх Мілідаўшчына, Вайнідзеняты.'' Няма крыніцы. * [[Мёры]] ''Першапачаткова назва Мёраў адносілася да возера, якое на старых картах называецца «Мёры» (цяпер — возера Мёрскае).'' Няма крыніцы. ''Вядомая з 1514 г. назва Мёраў — маёнтак «Мярэя» (Мерея) перагукаецца з балцкай назвай дняпроўскай рэчкі Мярэя[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 195.]. Корань Mer- / Mor- мае значэнне «стаячая вада» і суадносіцца з літоўскім marios «затока»[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. P. 211, 204.]. У назве Мярэя балцкі гідранімічны пашыральнік -ej-, як у падняпроўскіх балцкіх гідронімах *Vedēja, *Rupēja[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.], літоўскіх Asveja, Roveja[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 280.], у назве возера Асвея. Блізкія яму пашыральнікі -ij-, -uj- у водных назвах тыпу Ілія, Бабруя.'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з прыведзеных крыніц назва горада Мёры не згадваецца. А ў Ванагаса не згадваецца і Мярэя. * [[Набіста]] ''Назва Набіста старабалцкага паходжання. Суседства з возерам Абстэрна (іншая назва Обста, ад *Abista) дае падставы меркаваць, што ў аснове назваў абодвух азёраў мела быць Ab-ist-, як у такіх балцкіх гідронімах, як Abista (у Літве ў басейне Нёмана)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.] і Абеста, або Обста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166].'' Назва Набіста ў крыніцах не згадваецца. Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў. * [[Лошыца]] [[Лошыца (жылы раён)]] [[Лошыцкая сядзіба]] ''Звязана або з літоўскім lašėti «капаць», або з аманімічным яму lašėti «блішчэць», lašis «ласось»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182.] (назва ласося матываваная яго стракатай, блішчастай луской[В. Н. Топоров. Прусский язык. L. Москва, 1990. С. 109.]).'' Назвы Лошыца ў гэтых кнігах няма. * [[Гайголка]] ''Назва літоўскага паходжання, ад gaigalas «вуцяк». Такога ж паходжання літоўскія водныя назвы Gaigalis, Gaigal-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 103.].'' Гайголка там не згадваецца. * [[Маладзечна]] ''Назва Маладзечна ад назвы прытока ракі Уша ракі Маладзечанкі (*Маладзечны, *Маладзечні), на якой адпачатна паселішча паўстала. Адпачатная балцкая назва ракі звязаная з літоўскім maldas, meldas «трыснёг», ад якога літоўскія гідронімы тыпу Mald-upis, Maldenis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Маладзечны ці Маладзечанкі ў Ванагаса няма. * [[Сіпа (рака)]] [[Сіпурка (рака)]] ''Назва Сіпа мае балцка-яцвяжскае паходжанне. Літоўскі гідранімічны аналаг — назва ракі *Šipė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 331.]. У сіпурскай назве корань Sip- пашыраны пашыральнікам -ur-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні: dubti «угінацца» — duburys «вір», у рачных назвах Ind-ura, Vint-ura[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 307—309.].'' Няма там Сіпы і Сіпуркі. * [[Тушчанка]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Ад літоўскага tuščias, tuštas «пусты», адсюль назва тыпу *Tuščia. Найбліжэйшы гідранімічны адпаведнік — літоўская рачная назва Tušt-upis (каля заходнелітоўскага Цяльшэя) таго ж паходжання[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 350.].'' Тушчанка там не згадваецца. * [[Бірвета]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова гідроніма Bir-ṷ-, ад кораня Bir-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 65.]. Назва мае «балотную» семантыку.'' Ванагас супастаўляе назву Бірвета з беларускім берва "кладка з бярвенняў на гразкім месцы". * [[Лужасна]] [[Лужаснянка]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Lūž- у літоўскім гідроніме Lūž-upis, ён звязаны з літоўскім lūžti «ламацца, ірвацца, гнуцца» і мае канфігурацыйнае значэнне[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 200.]. корань пашыраны тыповым балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няма ў гэтых кнігах Лужасны і Лужаснянкі. * [[Лагойск]] [[Лагазінка]] ''старабалцкага паходжання. На гэта паказвае балцкі гідранімічны пашыральнік -(а)z-. Ён вядомы і ў літоўскім словаўтварэнні... [P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 390.] Назва Лагаза ад індаеўрапейскага *leg- / *log- «накропваць, прасочвацца, распускацца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 657.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 99.].'' Лагаза (Лагазінка, Лагойск) нідзе там не згадваецца. * [[Маларыта]] [[Маларыта (рака)]] [[Рыта]] ''старабалцкага паходжання. Узыходзіць да індаеўрапейскага *rī-ti «цячы», якое ад гнязда *rei- / *rī- / *roi- «цячы», адкуль, напрыклад, лацінскае *rei-ṷo-s «ручай» (> rīvum) або кельцкае *rei-no-s «плынь» (> рака Рэйн)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 330—331.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 96.]. Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскай ракі Ryt-upis «Цякучая (або Ранішняя) рака» (каля Марыямпале), латышскай Rīta-strauts «Цякучая (або Ранішняя) плынь»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 279.].'' У прыведзеных крыніцах назваў Маларыта, Рыта няма. * [[Сухадроўка]] ''Назва балцкага паходжання. Поўны аналаг назвы — заходнелітоўскі двухасноўны гідронім Saus-drãv’as. У ім першая аснова — ад літоўскага sausas «сухі», другая ад кораня Drav- / Drev-, які звязаны з індаеўрапейскім *droṷus «плынь», *dreu- «бегчы, імкнуцца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 90—91, 292.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204—205.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 44-45, 55.].'' Сухадроўкі ў гэтых кнігах няма (дарэчы, Ванагас на с. 90 корань drav- супастаўляе са старажытнаіндыйскім dravah, dravati). Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў. * [[Сэрвач (прыток Віліі)]] [[Сэрвач (прыток Нёмана)]] ''Першая аснова Serv- таксама ў назве рэчкі Сярвайкі (правы прыток Ловаці), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.]. Другая аснова назвы Сэрвач тая ж, што і ў назвах Нарач, Іслач і падобных, — Ak-. Яна звязаная з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' Назвы Сэрвач ў пералічаных крыніцах няма. * [[Віхра]] ''Нягледзячы на павярхоўнае падабенства з віхор, назва Віхра балцкага паходжання. Гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Назва Віхра ў Ванагаса не згадваецца. * [[Жыткавічы]] [[Чырвонае (возера)]] ''Назва паселішча пайшла ад назвы ракі Жыдкаўка, што з Жыд-возера цекла ў Прыпяць.'' Няма крыніцы. ''Назва «Жыд» паходзіць ад балцкага кораня *žeid- / *žid- «гарэць; свяціць, ззяць», ад якога літоўскае žydėti «свяціць; цвісці», žaida «агмень (месца для адкрытага агня)». Далей да карацейшага балцкага *žei- / *ži- (з тым жа значэннем), ад якога таксама латышскае zīt «світаць, віднець», zaigs «зіхоткі» (*žei-, -g-), літоўскае žibus «зіхоткі» (*ži-, -b-)[S. Karaliūnas. Iš baltų kalbų puodininkystės terminijos istorijos // Lietuvių kalbotyros klausimai. XVI. 1975. С. 137—141.].'' Няма там ні Жыткавічаў, ні Жыд-возера, ні Жыдаўкі. Сама назва артыкула Каралюнаса ў перакладзе гучыць як "З гісторыі ганчарных тэрмінаў у балцкіх мовах", ён не зусім пра гэта. ''Літоўскія гідранімічныя аналагі — назвы тыпу Žiba, Žiegas, Žied-upė, Žyd-a-upis[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 400, 401.].'' І тут таксама няма Жыткавічаў, Жыд-возера і Жыдаўкі. * [[Нямыльня]] ''Адпачатная балцкая форма аднаўляецца як *Nemilnà (Немілна́).'' Няма крыніцы. ''Корань Nem- ад індаеўрапейскага *nem- «гнуць; гнуцца», ад якога і назва Нёмана[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.].'' Нямыльні ў кнізе няма. ''У назве *Немілны корань пашыраны рэдкім балцкім пашыральнікам -ln-, як і ў назве літоўскага возера Asalnai (As-, -ln-)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981.- С. 48.].'' Няма там гаворкі ні пра Нямыльню, ні пра пашыральнік -ln-. Далей ідуць іншыя ўласныя даследванні. У прыватнасці, у гэтых фантазіях ёсць спасылка і на "Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья". Дык вось, Нямыльня там згадваецца на с. 218 у раздзеле "Славянские названия". * [[Сермеж]] ''Найбліжэйшы гідранімічны аналаг — літоўская рачная назва Serma(s), што лічыцца вельмі архаічнай. Да індаеўрапейскага *sermo- «рака, плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 909—910.] Таксама рачная назва на прыпяцкім правабярэжжы Цэрэм / Сарэмскі, адпачатная форма якой таксама балцкае *Serm-[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 593—594.]. Корань пашыраны такім самым пашыральнікам, як у назве літоўскай падвіленскай ракі Nemėža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 227.]'' Ва ўсіх гэтых крыніцах назва Сермеж не згадваецца. * [[Піктуша]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Звязана з літоўскім piktas "злы; моцны, вялікі". Належыць да шэрагу "злых" гідронімаў, тыпу Pikt-ežeris, Pikt-upė (piktas "злы; моцны", ežeras "возера", upė "рака")[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 258.].'' Піктушы тут няма. * [[Вір (возера)]] [[Чорны Вір]] [[Вір (рака)]] ''Водныя назвы Вір (найменей некаторыя з іх), магчыма, перакладаюць папярэднія балцкія гідронімы тыпу назвы правага дзесенскага прытока (ніжэй Чарнігава) Верапета (руск.: Верепето, Верепета)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейне. С.-Петербург, 1913. С. 211.]'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс назваў рэк у басейне Дняпра, пра паходжанне гэтах назваў у яго не сказана ані слова. ''ад літоўскага verpetas «вір; крыніца», verpti «моцна цячы; віраваць»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 179.].'' Назва Вір тут не згадваецца. * [[Рэпалава]] ''Вядомы літоўскі антрапонім Rėpalis, ён звязаны з літоўскім rėpti "хапаць, грабастаць"[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 598.].'' Рэпалава там не прыгадваецца, ёсць толькі прозвішча Repalis і дарэчы тлумачыцца зусім па-іншаму. * [[Ведрыч (рака)]] ''У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-, якая звязаная з лат. ūdens, пруск. (w)undan, літ. vanduo «вада», яцвяжскім *udā «вада; рака».'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Ведрыч там не прыгадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (> Wadangen), пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]'' Фантазіі. Тапароў супастаўляе Ведрыч толькі з назвамі Ведзерка, Ведра і Ведрыца (ад асновы *veder-), іншыя ж назвы ён тлумачыць па-іншаму. ''У назве Ведрыч корань Ved- пашыраны з дапамогай пашыральніка -r-. Ён шырока прысутны ў літоўскім слова- і назваўтварэнні: kupti «уздымацца» — kupra «горб», liepa «ліпа» — Lieporas «Ліпавы (ручай)»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 298—309.].'' Тут Ведрычы няма. Дарэчы, гэты том выбраных твораў Скарджуса мае назву "Lietuvių kalbos žodžių daryba", г. зн. "Словаўтварэнне літоўскай мовы". Тапанімія Беларусі там не разглядаецца ў прынцыпе, кніга зусім не пра гэта. Таму спасылкі на Скарджуса тут з'яўляюцца падманам. * [[Крэва]] ''Найверагодней тапонім «Крэва» ўтварыўся ад рачной назвы тыпу літоўскага гідроніма Krevė (рака на поўначы ад літоўскіх Кейданаў)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 165.]. Такую назву магла мець крэўская рэчка, цяпер вядомая як «Крэўлянка».'' Назвы мястэчка Крэва там няма. * [[Судабле]] [[Судабоўка]] ''Рачная назва балцкага паходжання, ад першапачатковага *Судаба. Корань Sud- як у літоўскіх гідронімах Sudarvė, Sudota, Sūduonia, якія звязваюцца з літоўскім sūduva "твань у балоце"[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 318-319.].'' Судабле і Судабоўкі ў Ванагаса няма. ''Пашыральнік -b- як у назве рэчкі Налібаўкі (< *Наліба, Nal-ib-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' Насамрэч гаворка ў крыніцы ідзе аб словаўтваральных суфіксах літоўскай мовы, ніякіх гідронімаў там няма. * [[Каспля]] ''Першая аснова Кас- з цягам часу зведала эвалюцыю ад *Kŭs- праз *Къс-. Яна звязаная з прускім kusis, літоўскім kusulas «камар». Гэтая аснова таксама ў назвах ракі Касня (прыток волжскай Вазузы) на Смаленшчыне на ўсходзе ад Касплі, сожскай ракі Касінка (каля Касінкі — рэчка з назвай-перакладам «Камароўка»)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 190.].'' Насамрэч, рака Каспля ў гэтай кнізе сустракаецца толькі на с. 237 і там няма ані слова пра значэнне асновы ў гэтай назве. ''Прамы літоўскі гідранімічны адпаведнік — рачная назва Kus-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 175.].'' А тут увогуле Каспля не згадваецца. * [[Дубасна]] ''Корань Dub- ад літоўскага dubti «ўгінацца», duburys «рачны вір (паглыбленае, „увагнутае“ месца)». З ім літоўскія гідронімы тыпу Dubė, Dubis, Dubija, Dubinga, Dubysa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 93.]. Корань пашыраны гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў назвах задзвінскага возера Мядзесна, дзвінскай ракі Лужасна, дняпроўскіх рэк Опісна (< *Apesna), Нерасна, Турасна[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]. Гэты пашыральнік прысутны і ў літоўскім назва- і словаўтварэнні: upė «рака» — upėsnis «рачулка; месца, дзе цекла рэчка або дзе рэчка ўцякае ў возера»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 291—292.].'' Нідзе з пералічаных крыніц назва ракі Дубасна не прыгадваецца. * [[Налібакі]] [[Налібаўка]] [[Налібоцкая пушча]] ''Звязаная з балцкім гідранімічным коранем Nal-, ад якога назва літоўскага возера Nalija, балота Nal-raistis, балцкай назвай з-пад Ноўгарада *Nolia / Nolė. Далей да індаеўрапейскага *(s)na- «цячы», пашыранага пашыральнікам -l-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 223.].'' Налібак, Налібаўкі, Налібоцкай пушчы ў крыніцы няма. ''Корань Nal- пашыраны пашыральнікам -b-, які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' У кнізе проста гаворыцца пра суфікс -yba і падобныя ў літоўскім словаўтварэнні, пералічаных вышэй тапонімаў там няма. * [[Вацлаў Пануцэвіч]] ''Папуцэвіч — ад балцка-літоўскага аднаасноўнага антрапоніма (колішняга імя) «Папуціс», які даў і сучаснае літоўскае прозвішча Paputis. У ім антрапанімічны суфікс -ut- і корань Pap-, які і ў іншых літоўскіх антрапонімах Papas, Papeika, Papelis, Papšys. Корань звязваецца з літоўскім papas «грудзі; смочка; покаўка, пупышка (на дрэве)»[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 391.]'' Papas, Papeika, Papelis, Papšys у крыніцы ёсць, а Папуцэвіча, Папуціса і Paputis няма. ''з латышскім pāpa, pāpis, pāpulis «покаўка, пупышка». Тыпалагічная паралель — прозвішчы «Цыца», «Цыцка»[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўнай лексікі. Мінск, 1989. С. 441.].'' У Бірылы з пералічанага ёсць толькі Цыца і Цыцка. * [[Убарць]] ''Назва Убарць балцкага паходжання. У аснове назвы Убарць — корань ub-, які таксама ў назве ракі Убедзь (правы прыток Дзясны паміж Чарнігавам і Ноўгарадам-Северскім)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 206.].'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк дняпрўскага басейна, дзе ані слова пра іх паходжанне, пра тое, дзе які корань і г. д. ''Корань ub- у назве Убарць пашыраны з дапамогай пашыральніка -rt-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні (kabti «віснуць» — kabartai «звіслая „бародка“ пад дзюбай пеўня») і ў балцкай гідраніміі: возера Тумерта на Верхнім Падзвінні, рака Уперта на Павоччы, літоўская рака Gomerta[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 119.].'' Адзінае што ёсць у Ванагаса з усяго пералічанага - гэта гідронім Gomerta. Дарэчы там напісана, што ў ім суфікс -erta, а не -rt-. Усё астатняе - прыдумана. ''Ад кораня ab- пайшлі балцкія гідронімы Abista, Абеста, Абстэрна, Обаль, Аболе[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.].'' Насамрэч, на с. 175 у Тапарова напісана, што ў назвах Обаль, Аболе корань *абъл-/*объл-, які ён параўноўвае з літ. obuolys, лтш. abols "яблыка", Абстэрна там увогуле няма. А ў Ванагаса не згадваюцца Абстэрна, Обаль, Аболе. * [[Обаль (рака)]] [[Абалянка (рака)]] [[Аболе]] [[Обаль (возера)]] [[Обалінец]] ''Корань Ab- такі самы, як у латышскіх гідронімах тыпу Abula, Abuls, Abava[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 534—535.]'' Назвы Abava там няма і Буга нічога на піша аб тым, што ў гэтых назвах менавіта корань Ab-, а не нейкі іншы (напрыклад abal). ''у назве ракі Абельна на Верхнім Павоччы. Ад індаеўрапейскага ab-, якім пазначаліся рачныя, цякучыя воды[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 41.].'' А ў Краэ наогул не прыгадваюцца Обаль, Абалянка, Аболе, Обалінец, Абельна. Далей ідзе ўласнае даследванне пра разнастайныя гідронімы. * [[Аткыльня]] ''Першапачатковая форма захавалася ў назве возера Акельня'' Няма крыніцы. ''Корань Ak- звязаны з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' У рэчаіснасці ж, у крыніцы напісана, што назва Аткільня магчыма з балт. at- + kil- "поднимать(ся), происходить". * [[Мокіш]] ''Звязана з літоўскім mokšė «мокрае, вільготнае месца» (ад mokas «густая гразь» з дапамогай пашыральніка -š-)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 315—316.]'' Адзінае што там ёсць - гэта тое, што ў слове mokšė суфікс -š-, пра назву Мокіш ні слова. ''makašyti «брысці па гразі», далей да літоўскага makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскага makņa «балаціна, балоцістае месца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Таксама гідроніма Мокіш няма. Дарэчы няма там і слова makašyti у якасці тлумачэння літоўскіх гідронімаў. * [[Чарэйскае возера]] [[Чаросава (возера)]] ''Назва балцкага паходжання. З шэрагу азёрных назваў Чэрас (каля Мёраў), Чаросава (каля Лепеля), Чэраскія (група азёраў у вярхах ракі Таропы), сюды ж і назвы прыпяцкай ракі Чарэса, дзесенскай ракі Чарэска[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 212.]. Корань Ker- (> Чер-) ад літоўскага keroti «расці, разрастацца» (прыставачнае už-keroti «зарастаць, абрастаць»). Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы *Kerėsa (> Kerės-upis), Kerotis, Kerūlė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Ні там, ні там Чарэйскае і Чаросава возера не згадваецца. Далей таксама ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем розных назваў. * [[Ненач]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Nota, Notė, Notija, Notera[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 231—232.], пруская *Nātangā (ад гэтага гідроніма назва прускага племя натангаў).'' Ненач там не згадваецца. ''Гэтыя назвы ад захаванага ў гідраніміі балцкага *nātā «цячэнне», якое з дапамогай пашыральніка -t- ад індаеўрапейскага *(s)na- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 971—972.].'' А тут няма ані пералічаных вышэй гідронімаў, ані балцкага *nātā. * [[Белагаловае]] ''Першая аснова гэтай назвы — літоўскае balas, baltas «белы» (яно ж і ў балцкай назве ракі Балы на прыпяцкім правабярэжжы[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 497, 594.]).'' Трубачоў гэта пісаў пра гідронім Балы, а не Белагаловае. ''Другая аснова ад літоўскага galva «галава; перад, верх»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.].'' Тапароў пісаў пра раку Бологоловка ў басейне ракі Сож, а не пра возера Белагаловае. * [[Веліж]] ''Назва Веліж (Вялі́ж) паходзіць ад назвы рэчкі Вялі́жкі, ля ўпадзення якой у Дзвіну паселішча знаходзіцца.'' Няма крыніцы. ''Першапачатковая форма гэтага гідроніма — Вялі́жа. На гэта паказвае назва ракі Буліжа, што цячэ недалёка ад Вяліжы (прыток дзвінскай ракі Касплі, што ў Дзвіну ўцякае ніжэй за ўпадзенне Вяліжы). У абодвух гэтых гідронімаў карані пашыраныя пашыральнікам тыпу -iž-, як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabižis, Gumyža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, утвараючы вытворныя формы (varlė «жаба» — varlėža «жабка»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Гідранімічны корань Vel- на Верхнім Падзвінні таксама ў балцкіх назвах возера Веліста, ракі Веляса (Vel- + -st-, -s-). Балцкія гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія Veliuona, Velionė, Vel-upys, Vėlys, латышскія Vel-upīte, Vellezers[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 370.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах Веліж, Вяліжа ці Буліжа не згадваюцца. Суцэльная адсябяціна. * [[Гавязнянка]] ''Корань такі ж, як і ў балцкіх назвах нёманскіх рэк Гаўя, Гуя, ад індаеўрапейскага *gēu- / gū- «гнуць, крывіць». Ад яго таксама літоўскае gau-r-as «волас», gu-r-as «вяршыня пагорка», gu-g-a «пагорак; гузак; горб»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 393—398.].'' Няма ў крыніцы нічога падобнага. ''Корань пашыраны балцкім пашыральнікам -zn-, які таксама ў назвах «лісіных» рэк Лапузна (прыток дзесенскай Наўлі), Лопазна (прыток сожскай Іпуці), ад літоўскага lapė «ліса»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 192, 194.].'' Хлусня, няма там ні Гавязнянкі, ні разважанняў пра тое, які пашыральнік і корань у назвах Лапузна і Лопазна ("форма балт. первоисточника неясна"). * [[Сянно]] [[Сянна (рака)]] [[Сянно (возера)]] [[Жыварэзка]] ''Назва Сянна паходзіць ад аднайменнага возера, на якім паселішча паўстала. Гідронім Сянно балцкага паходжання, ад кораня Sain-[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 47.]. Звязана з літоўскім at-sainus «павольны, неахайны, лянівы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 293—294.]. Далей да аднаго са значэнняў індаеўрапейскага *sei- : si- «слабець; вялы, слабы, лянівы; апускацца, пагружацца» (> «ціхі, спакойны»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 890—891.].'' У ніводнай з пералічаных кніг назва Сянно (Сянна) не сустракаецца. ** {{N}} цалкам выдаліў як безкрынічнае ва ўсіх названых артыкулах. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 09:07, 15 мая 2025 (+03) * [[Усвейка]] [[Усвяты]] [[Ушача]] [[Ушачы]] [[Усвяча]] [[Уша (прыток Віліі)]] [[Уша (прыток Бярэзіны)]] [[Уша (прыток Нёмана)]] ''Гэты корань звязваюць з індаеўрапейскім *aus- / *us- «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае aušra «зара», apy-ūšris «час перад світанкам», латышскае *Ūss (балцкае боства зары)[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 282—283.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 86—87.].'' У гэтых крыніцах пералічаныя тапонімы не згадваюцца. * [[Усяжа (рака)]] Тое ж самае. Далей: ''У назве Усяжа корань Us- пашыраны балцкім пашыральнікам -ing-, як у назве Аражня / Аряжня (< Ar-ing-in-)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' На самой справе, адзінае, што напісана ў крыніцы, так гэта тое, што назву Аражня можна параўнаць з ст.-пруск. Aryngine. Пра пашыральнік -ing- і Усяжу - выдумка. * [[Арыжня (рака)]] ''Назва старабалцкага паходжання. Адпачатная форма была блізкая да прускай азёрнай назвы Aryngine (Ar-, -ng-, -n-), потым дала форму тыпу «Аряжня»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' Пра падзеленне назвы на састаўныя часткі Ar-, -ng-, -n- там няма. ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' У крыніцы няма ні Арыжні, ні балцкага *ar-. ''Ён таксама ў літоўскім гідроніме Arina, латышскім Aruona[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 47.].'' Тут таксама няма Арыжні. Дарэчы, Ванагас не называе гэты корань балцкім, а разглядае яго як агульнаіндаеўрапейскі. * [[Рапуса]] ''У назве Рапусы вылучаецца балцкі гідранімічны пашыральнік -usa, як у назвах дзесенскай ракі Нярусы, прускай ракі Narussa[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няруса і Narussa там ёсць, Рапусы няма. * [[Мядзесна]] ''Найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis «дрэва», medė «гай», ад балцкага *medja(n) «лес». Далей да індаеўрапейскага *medhi̯os- «сярэдні, сярэдзінны» — лес разумеўся як тое, што знаходзіцца паміж паселішчамі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 706—707.].'' Назвы Мядзесна і ўвогуле разважанняў, што "найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis...", там няма. ''Корань Med- пашыраны ў назве Мядзесна балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў дзвінскім гідроніме Лужасна недалёка ад Мядзесны, у дняпроўскіх балцкіх гідронімах Апісна, Нерасна, Турасна і інш.[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]'' На самай справе, гідронім Мядзесна ў гэтай кнізе прыгадваецца толькі на с. 225, дзе гаворыцца, што ён мае фінскае паходжанне. * [[Сярвайка]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова Serv- таксама ў балцкай назве рэчкі Сэрвач (прыток Віліі), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.].'' Ні там, ні там Сярвайка, Сэрвач не сустракаюцца. * [[Свіліца]] [[Падсвілле]] [[Свольна (рака)]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія гідронімы Svilė, Svyla, назва ракі Свілка на Падзвінні (каля Лынтупаў). Роднасны корань у гідронімах Svalė, Svalia, Svolis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.], у прускім тапоніме Swolow, балцкіх назвах рэк Своланка на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 307.]. Звязана з літоўскім svilti «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада». Далей да індаеўрапейскага *sṷel- «тлець, гарэць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1045.].'' Нідзе з паказаных крыніц Свіліца, Падсвілле, Свольна не згадваюцца. * [[Жлобін]] ''Назва Жлобін балцкага паходжання — найімаверней гідранімічнага (адпаведная водная назва да сёння не захавалася). Назоўны адпаведнік на тэрыторыі цяперашняй Беларусі — возера Жлобін каля Баранавічаў (цяпер у складзе горада).'' Няма крыніцы. ''Гідранімічныя аналагі — літоўскае Globys (рака), прускае Globe (возера). Яны звязаныя з літоўскім globti «ахопліваць, ахінаць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.]. Далей да індаеўрапейскага *gleb(h)- «сціскаць» (ад карацейшага *gel- «сціскаць; акруглы»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 357, 359—360.].'' У гэтых крыніцах Жлобін не сустракаецца. ''Назва Жлобін з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія назвы рэк тыпу Горадзен (> Гараднічанка), Гамея (> Гамяюк), якія ўзыходзяць да каранёў *gher(d)- «ахопліваць; агароджваць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' А тут не сустракаюцца Горадзен (Гараднічанка), Гамея (Гамяюк). ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Глоба, Глобус, Жлоба, Жлобіч[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 111, 146.], якія могуць быць варыянтамі кораня *glob-.'' Таксама Жлобіна няма. Суцэльнае арыгінальнае даследванне. * [[Барысаў]] ''На думку Ткачова, гэта сведчыць, што назва Барысава — не адыменная, а паходзіць ад ракі Барысы.'' Няма крыніцы. ''Калі рачная назва Барыса існавала, то яна балцкага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Балцкі гідранімічны пашыральнік -is- у гідронімах тыпу Dubysà, Lavysà, у тапоніме Kilbisai[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T.1. Vilnius, 1996. С. 313—314.]. Адпачатная балцкая форма мусіла быць тыпу Barysà. Корань Bar- у літоўскіх рачных назвах Barys, Bar-upė, якія лічацца вельмі старажытнымі. Той жа корань, з пашыральнікам -t-, і ў літоўскіх гідронімах тыпу Bartuva, у назве прускай ракі *Barta (ад яе мела пайсці назва зямлі прускага народу бартаў), у якіх аснову Bar-t- звязваюць з індаеўрапейскім *bher- «булькатаць; імкліва рухацца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 58, 59.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 71—72.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 132—133.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах горад Барысаў ці меркаваная рэчка Барыса не згадваюцца. Дарэчы, Ванагас пра гідронімы Barys, Bar-upė піша, што іх паходжанне незразумелае і для іх вытлумачэння выкарыстоўвае старажытнарускае, украінскае і ілірыйскае словы. * [[Дрывяты]] ''У назве *Druvintas (> Дрывяты) корань Druv- пашыраны пашыральнікам -nt-, як і ў назве возера Вісяты (ад формы тыпу літоўскай азёрнай назвы Viešintas)[K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. С. 546.].'' Вісяты там ёсць, а вось Дрывят і разважанняў пра пашыральнік у назве Вісяты няма. * [[Нешчарда (возера)]] [[Нешчарда (рака)]] ''Назва Нешчарда — балцкага паходжання. Назву складаюць прыстаўка Ne- і корань skard-. З дапамогай прыстаўкі Ne- аформленыя назвы задзвінскіх азёраў Нявежа, Няклея, Нядружна і інш. Яна ж у літоўскіх гідронімах тыпу Nestrėvis «Нецякучае (возера)» (ад strėvus «плыткі, цякучы»)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 229.]. Корань skard- у літоўскіх гідронімах тыпу Skardis, Skardžius, Skardelis, Skard-upis. Ад літоўскага skardis «круты схіл, бераг», skardyti «адсякаць, адразаць, аддзіраць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 301.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)ker-d-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 940—941.].'' Суцэльныя фантазіі, ва ўсіх крыніцах назва Нешчарда адсутнічае. * [[Лавоша (рака)]] ''Назва Лавоша балцкага паходжання. Гідранімічны корань Lav- таксама ў літоўскай рачной назве Lavysa (рака, з якой выцякае возера Lavysas), якая далей звязаная з гідронімамі Lūvas, Lojis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182, 184.].'' Лавошы тут няма. Дарэчы Ванагас піша, што паходжанне кораня ў назве Lavysa незразумелае і для ягонага тлумачэння прыводзіць славенскае lava, нямецкія, грэцкія і іншыя словы. ''Ад індаеўрапейскага *lou- са значэннем «умываць, мыць, купаць» (> «ліцца», «жолаб, роў»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 692.]. У назве Лавоша корань Lav- пашыраны пашыральнікам -š- (> -oš-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, а таксама прысутны ў гідронімах Nalošas, Gailėšis, Lapišius, Pelyša[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 316—318.].'' У гэтых крыніцах Лавоша таксама адсутнічае. * [[Чавусы]] ''Згодна з антрапанімічнай версіяй, назва «Чаусы» звязаная з зафіксаванымі на Верхнім Падняпроўі прозвішчамі Чаус, Чаусаў. Тая ж будова і ў падняпроўскіх прозвішчах Браусаў, Брэусаў, Леус, Паус, Рэус. У беларускай антрапаніміі такія прозвішчы пакідаюцца без вытлумачэння[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 62, 249, 304, 358, 441.].'' Па-першае, Бірыла нічога не пісаў пра паходжанне назвы города Чавусы, ягоная кніга прысвечаная прозвішчам, а не тапонімам. Па-другое, у Бірылы зусім няма ніякіх разважанняў пра нейкую быццам агульную будову пералічаных вышэй прозвішчаў. Па-трэцяе, на с. 444 ён звязвае прозвішча Чавус з рэг. чавус, чаус "чыгун", тур. чавуш "сяржант, унтэр-афіцэр". ''Паўночнасмаленскі тапонім Чаусава, аднак, гідранімічнага паходжання, стаіць на рацэ Чэусаўка. Той жа корань Чэус- у назвах малых ручаін Чэусен (у вярхоўях ракі Угры), Чэусаўская (прыток ракі Клядзейкі каля Серпухава). У гэтых гідронімах корань Čaus- / Čeus- (можа быць з балцкім пашыральнікам -in-) суадносіцца з балцкімі гідронімамі літ. Čiauša, лат. Čauša (ад *Kiauša). Яны звязаныя з літоўскім kiaušinti «павольна ісці», kiausti «знікаць, спыняцца ў росце» і пазначалі павольную плынь[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 293—294.]'' У крыніцы гаворка ідзе пра гідронімы Чеусен і Чеусовская ў Павоччы, пра горад Чавусы ці Чаусава ані слова. ''далей да індаеўрапейскага *(s)keu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 951—953.].'' Чавусаў і тут таксама няма. * [[Чэрыкаў]] ''Корань Чэр- таксама ў такіх прозвішчах з усходу Беларусі тыпу Чэ́ранда, Чэ́расеў, Чэ́рачэнь. Этымалогія гэтага кораня ў беларускай антрапаніміі недастаткова прасветленая[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 457.].'' З усяго пералічанага ў Бірылы згадваецца толькі прозвішча Чэранда, без указання які ў ім корань. Астатніх прозвішчаў і назвы горада Чэрыкаў там няма. ''Той жа корань у балцкіх азёрных назвах Чэрас (каля Мёраў і ў вярхах ракі Таропы), ад кораня Ker-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Зноў хлусня, няма там згадкі ні пра Чэрыкаў, ні пра Чэрас. * [[Францішак Кушаль]] ''Прозвішча Кушаль балцкага паходжання, звязана з літоўскім kušlys «сляпец» (хто падслепаваты). Ад яго літоўскі антрапонім Kušlys[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.]'' У гэтым слоўніку літоўскіх прозвішчаў згадваецца толькі літоўскае прозвішча Kušlys, беларускага Кушаль - няма. ''тапонімы Кушляны, Кушлі, Кушлікі. Аснова Kušl- сустракаецца ў літоўскай антрапа- і тапаніміі[В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1984. С. 361.].'' А тут ёсць толькі тапонімы Кушлікі і Кушлi без дакладнага вытлумачэння, прозвішча Кушаль таксама няма. * [[Скупа]] ''Корань Skup- звязаны з літоўскім skupstas «куст», латышскім skupsna, skupšķis «малы лясок» (skup- + -st-, -sn-, -šķ-). Далей да індаеўрапейскага *(s)keup- «гронка, чуб, пук»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 956.].'' Хлусня, і блізка нічога падобнага там няма, акрамя існавання індаеўрапейскага *(s)keup. * [[Вялікая Восмата]] ''Корань Asm- у балцкіх рачных назвах, што вар’іруюцца як Осма / Восма / Восьма, на Верхнім Падняпроўі і Верхнім Павоччы. Іх адпачатная форма аднаўляецца як *Asma[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 181, 200.][Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 301—302.][В. Н. Топоров. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. Москва, 1972. С. 255.]. Аснова Asm- з’яўляецца дыялектным варыянтам асновы Ašm- (як Asv- i Ašv- у гідронімах Asveja і Ašva, Ašvija, ад літоўскага ašva «кабыла»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 50.]). Асновы Akm- і Ašm- паходзяць ад варыянтаў індаеўрапейскага *ak- / *ak'- «востры». Ад першага ў літоўскай мове akmen- «камень», ад другога — ašmen- «вастрыё» і (на перыферыі мовы) ašmen- «камень»[Топоров В. Н. Две заметки из области балтийской топонимии (этимологический аспект) [1959] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т.4. Кн. 2. М., 2010. С. 74—77.]. У назве Асмата корань Asm- пашыраны з дапамогай -at-. Той жа пашыральнік у назвах рэчак Гардата, Аката (> Акатаўка, прыток Гардаты) на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.], у літоўскіх гідронімах тыпу Amata, Žlagatas, Kamatis. Ён шырока выкарыстоўваўся ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» — gyvata «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' У ніводнай з паказаных крыніц назва Восмата не сустракаецца. * [[Макоўза]] ''Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Makys (возера), *Makia (рака), Mak-a-raistis (балота), латышскае Maka, назва дняпроўскай ракі Маконя (прыток бярэзінскай Ушы).'' Крыніцы няма. ''Гідранімічны корань Mak- звязаны з літоўскім makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскім makņa «балаціна, балоцістае месца»[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.]. Рэдкі пашыральнік -auz- таксама ў літоўскім мікратапоніме (назва балаціны) Ramaũzė (< Ramaũza «Рамоўза», ад ramus «спакойны»)[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 272.].'' Назва Макоўза ў Ванагаса не сустракаецца. Няма тут і разваг аб тым, які суфікс у назве Ramaũzė. * [[Супрасль]] ''Назва паселішча паходзіць ад рачной назвы балцка-яцвяжскага паходжання. Адпачатна ўяўляла сабой злучэнне кораня Spran(d)- і пашыральніка -sl-[ P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 163—164.].'' У крыніцы ёсць толькі пра суфікс -sla- ў літоўскіх словах, усё астатняе - прыдумана. ''Гэты ж пашыральнік ёсць і ў назве ракі Нерасль, што таксама ўпадае ў Нараў. Корань Spran(d)- звязаны з літоўскім spręsti (spren(d)sti) «уціскаць; выцягваць; крочыць вялікімі крокамі», sprandyti «цягнуць, расцягваць».'' Няма крыніцы. * [[Нясвіж]] ''Назва Нясвіж гідранімічнага паходжання, ад назвы не лакалізаванай на сёння ракі *Нясвіжа.'' Няма крыніцы. ''Тапонім утварыўся так жа сама, як ад назвы дзвінскага прытока ракі Вяліжы (> Вяліжка) утварылася назва горада Веліж.'' Няма крыніцы. ''Корань *Nes-ṷ- (варыянт старой ṷ-асновы ад кораня *Nes-) у назвах *Нясвяча (> Нясвячка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 150.], ад *Nes-v-int-a, злучае Сяргееўскае возера з ракой Пціч) і *Несва (> Несвіца[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 160.], прыток Брагінкі, у міжрэччы Дняпра і Прыпяці перад самымі іх сутокамі).'' Маштакоў у прынцыпе не пісаў зусім нічога пра паходжанне ніякіх гідронімаў, пра іх карані і т. п., ягоная праца - гэта проста спіс назваў рэк і болей нічога! ''Корань *Nes- таксама ў назвах Неса[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.] (у басейне дзесенскай ракі Нярусы), *Несла (< *Nes-l-, тры прыпяцкія ракі, адна верхнедняпроўская), *Нясета (< *Nes-et-, прытокі дняпроўскай Бярэзіны і прыпяцкай Пцічы)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198—199.]. Меркаваная нясвіжская рака мусіла знаходзіцца зусім паблізу пціцка-прыпяцкага агмяня рэк з назвамі ад кораня *Nes- (тры пціцкія, тры прыпяцкія), працягваючы яго на нёманскія вярхі. Пашыральнік тыпу -iž- як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabìžis, Gumýža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.], у назве дзвінскай ракі Буліжа (цячэ побач з Вяліжай)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні для вытворных формаў (varlė «жаба» — varlėža «жабка, жабуля»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Імаверны фанетычны варыянт таго ж кораня *Nas- у назвах літоўскай ракі Nas-upis[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 224.], ракі Насва (у басейне Ловаці, на поўначы старабалцкай тэрыторыі)[Р. А. Агеева. Гидронимия Русского Северо-Запада как источник культурно-исторической информации. Москва, 2004. С. 193.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах пра Нясвіж ці нейкую меркаваную нясвіжскую рэчку няма ані слова. Усё прыцягнута да Нясвіжа за вушы. (а ў Тапарова таксама няма Буліжы). * [[Віхолка (сяло)]] ''Корань Віх- такі ж, што і ў назве Віхра. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай», далей да індаеўрапейскага кораня *ṷeis- / ṷis- «цячы», ад якога таксама назва Вісла (< *ṷeis-tlā)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1134.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 50-51.]. Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Нідзе там назва Віхолка не сустракаецца. А ў Покарнага і Краэ апрача гэтага не сустракаецца і viešmuo. * [[Ловаць]] ''Назва Ловаць балцкага паходжання. Корань Lov- звязаны з літоўскім lovys «рэчышча ракі; пратока, роў»[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 59-60.]'' Тапароў там не такі катэгарычны, гэта толькі адна з прапанаваных гіпотэз: объяснение из финноязычных диалектов кажется предпочтительным.. некоторая возможность объяснения из балт. или через него остается... ''далей да індаеўрапейскага *leu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 681—682.].'' А ў Покарнага ні Ловаці, ні lovys наогул няма. ''Поўны адпаведнік — назва ракі Ловаць на Верхнім Павоччы, пры тамтэйшым густым балцкім гідранімічным фоне. Таго ж кораня назва літоўскай ракі Loviai[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 196.]. Гідранімічны фармант -at- таксама ў такіх балцкіх гідронімах, як літ. Kamatė, Žlagatas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 144, 405.]. Ён шырока прысутны ў літоўскім назва-, імя- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» : gyvatas «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' Таксама ў ніводнай з гэтых крыніц назва Ловаць не сустракаецца. * [[Гарадзейка]] [[Гарадзея]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная форма — *Gardēja.'' Крыніцы няма. ''Канчатак -ейка часта прысутны на месцы ранейшага балцкага -ēja (як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань той жа, што і ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах назва Гарадзея (Гарадзейка) не згадваецца. ''Назвы Гарадзея, Горадзен з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія гідронімы тыпу Жлобін, Гамея (> Гамяюк), якія ўрэшце ўзыходзяць да каранёў *gleb(h)- «сціскаць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' Зноў хлусня. Насамрэч, у крыніцы напісана, што літоўскія гідронімы Glebas, Globys паходзяць ад літоўскага glebti, globti, што звязана з канфігурацыяй. Усё астатняе - выдумка. * [[Гродна]] [[Гараднічанка]] ''«Горадзен» — гідронім балцка-літоўскага паходжання. Такі ж корань таксама ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' У ніводнай з гэтых крыніц Гродна, Гараднічанка ці Горадзен не згадваюцца. * [[Дзікі Нікар]] ''Назва балцкага (магчыма, балцка-яцвяжскага) паходжання. Той жа корань у прускай рачной назве Nyc-ape (пруск. ape "рака").'' Крыніцы няма. ''Корань звязаны з латышскім nikns "злы", naiks "страшны, злы, люты; шпаркі, імклівы, моцны (пра хвалі)"[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97-98.]. Далей да індаеўрапейскага кораня *nēik- : *nīk- : *nik- "нападаць, накідвацца"[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 761.]. Той жа корань так жа сама пашыраны фармантам -r- і ў стараеўрапейскай рачной назве *Nikros (> Neckar). Яна вытлумачваецца як "магутная, злая, шпаркая (рака)"[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97.]. Гідранімічны фармант -(a)r- паказвае на вялікую даўніну гэтага гідроніма. Такі ж фармант і ў старабалцкай рачной назве Matará, якая лічыцца вельмі старажытнай[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 206-207.].'' Нідзе тут назва балота (Дзікі) Нікар не сустракаецца. * [[Дулебка]] ''Назва балцкага паходжання, звязаная з літоўскімі назвамі Dulbis (назва возера і яру), Dulbė (назва сажалкі і поля), з латышскімі назвамі Dulbju acs (назва балота), Dulbi (назва вёскі).'' Няма крыніцы. ''Гэтыя назвы адносяцца да мясцінаў, якія выгнутыя («выдзеўбаныя»), і звязаныя з літоўскім dulbti «дзяўбсці»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 95.]'' Дулебкі ў Ванагаса няма. ''а тое — ад індаеўрапейскага корня *dhelbh- "дзяўбсці", які таксама вядомы ў стараеўрапейскай гідраніміі[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 26-27.].'' А ў Краэ няма ні пералічаных вышэй гідронімаў, ні dulbti. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на Тапарова, дык вось у яго напісана, што назва менавіта гэтай ракі паходзіць ад славянскага этноніма дулебы (Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья, с. 218). * [[Сцвіга]] ''Назва імаверна балцкага паходжання. Тым ці іншым чынам (коранем і пашыральнікам або толькі пашыральнікам) можа быць роднасна літоўскаму гідроніму Šedvygà, у якім вылучаецца корань šedṷ- і пашыральнік -g-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 327—328.]. Той жа пашыральнік у гідронімах балцкага паходжання тыпу Няміга, Vedega[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. — С. 358.].'' Фантазіі, ні там, ні там у Ванагаса пра Сцвігу няма ані слова. * [[Маства]] ''Назва імаверна балцкага паходжання, корань Mast- таксама ў балцкіх гідронімах Mastis (возера), Mast-upis (рака), Masta-purvs (балота), якія звязваюць з лат. masts "тоня (месца, дзе ловяць рыбу)"[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 206.].'' Тое ж самае: не пісаў Ванагас зусім нічога пра Маству. * [[Няміга (рака)]] ''Аснова назвы звязаная з індаеўрапейскім коранем *nem- «гнуць; гнуцца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.]. Балцкі гідранімічны пашыральнік -g- таксама ў гідронімах Vedega, Удага[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 358.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 211.].'' У Покарнага і Ванагаса Няміга не згадваецца ўвогуле, а ў Тапарова на с. 198 гаворыцца, што назва ўтвораная як Ne-mig- і родасная назве Мигото, не пра які пашыральнік -g- у ёй ён не піша. * [[Гамяюк]] [[Гомель]] ''Рачная назва балцкага паходжання. Больш аўтэнтычны варыянт той, што засведчаны найраней, — «Гаме́йка».'' Няма крыніцы. ''Канчатак -ейка часта ўзнікаў на месцы ранейшага балцкага -ēja, як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja, але мог дадавацца і да бессуфіксальнай асновы[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань такі ж, што і ў літоўскіх гідронімах Gamė, Gamenta, Gamena, Gomerta. Ён звязаны з літоўскім gamalas «камяк», gomulti «камячыць» з семантыкай сціскання[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106, 119.][V. Urbutis. Liet. gomus, -i «norus, noringas, linkęs», la. gama «kas pernelyg daug valgo» ir kiti giminiški žodžiai // Baltistica, 1973, t. 9(2). С. 183—188.], далей да індаеўрапейскага *gem- «хапаць, сціскаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 368—369.].'' У ніводнай з крыніц не згадваецца ні Гомель, ні Гамяюк, ні Гамейка. * [[Лунін]] [[Лунінец]] ''Назвы Лунін, Лунінец трэба разглядаць у сувязі з рачной назвай Лунія (адзін з варыянтаў назвы прыпяцкай ракі Лань)[П.Л. Маштаковъ. Списокъ рѣкъ днѣпровскаго бассейна. Санкт-Петербургъ, 1913. С. 144.].'' Няма ў Маштакова такого сцверджання, і ўвогуле, ягоная кніга - гэта толькі спіс рэк басейна Дняпра, пра паходжання назваў рэк ці населеных пунктаў там няма ані слова. ''Форма "Лунія" звязаная з латышскім luns "твань", літоўскім liūnas "твань; покрыва моху над вадой у балоце або ля берага азёраў ці рэк, што зарастаюць". Далей да літоўскага liaunas "гнуткі, слабы" і значэння балотнай паверхні як няўстойлівай, гнуткай[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 194.][V. Urbutis. (rec.:) Этимология, 1968 // Baltistica. 1972. VIII (2). С. 208-209.]. Гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія рачныя і азёрныя назвы тыпу Liūnas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 194.].'' У Тапарова Лунія ёсць (праўда, у тлумачэнні тут даданая адсябяціна), а Лунін і Лунінец адсутнічаюць. А ў Урбуціса і Ванагаса няма ні Луніі, ні Луніна, ні Лунінца. * [[Паўазер’е (возера)]] ''Назва Палазер’е балцкага паходжання, утвораная з дзвюх асноў. Першая аснова Pal- звязаная з латышскім pali «паводка, затапленне вадой прылеглай да ракі мясцовасці», palas «забалочаны бераг возера», літоўскім palios «балаціна на месцы зарослага возера». Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскіх рэк Pala, Palėja, латышскай ракі Pala[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 241.]'' Паўазер’е ці Палазер’е ў Ванагаса не згадваецца. Далей працягваецца ўласнае даследванне. * [[Мінск]] ''З увагі на семантычную «непразрыстасць» назвы рэчкі Мена (Менка), прапаноўвалі шэраг версій, як яе вытлумачваць — з літоўскага menkas «малы, дробны» або menkė «(рыба) мянтуз; (рыба) траска»[Жучкевіч В. Адкуль імя твае, сталіца // Беларусь № 4, 1967. — С. 22.][Роспонд С. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. — М.: Наука, 1972. — С. 22.][Нерознак В. П. Названия древнерусских городов / Под. ред. Д. С. Лихачева. — М.: Наука, 1983. — С. 118.]'' Насамрэч, Роспанд тлумачыць назву ад і.-е *moi-n-//*mei-n- : *min- *mei- "праходзіць міма, ісці". Неразнак паўтарае гэтую версію, дадаўшы, што магчыма і іншае тлумачэнне: ад і.-е. *men- "малы", параўн. ст.-рус., ст.-слав. мьнии, праслав. *mьnjes- "меньшы", параўн. яшчэ літ. menkas "маленькі, дробны", лат. minus "меней". * [[Лучай (возера)]] ''Корань Lauk- звязаны са старалітоўскім laukas «светлы, зіхоткі». Выштурхнутае іншымі словамі, яно засталося ў выглядзе вузкаўжывальнага laukas «хто з белай плямай ці белай пысай (пра жывёлу); лысы». Амонім — літ. laukas «поле» (першапачаткова ў сэнсе светлага месца пасярод леса). Далей вядзе да індаеўрапейскага *leuk- «ззяць, свяціць», *leukos «святло, ззянне»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 183.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 687—689.].'' Назва возера Лучай ні там, ні там не сустракаецца. * [[Аўчоса]] ''Назва балцкага паходжання, пачатковая форма назвы — *Vilkesà (Вількеса́)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 181.].'' Насамрэч, гэта было напісана аб назве Волчас, а пра Аўчосу (Овчеса) гаворыцца на с. 199. ''Поўны гідранімічны адпаведнік — назва літоўскай рэчкі Vilkesà (на поўначы ад Вільні)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' Аўчоса тут адсутнічае. ''Значэнне гэтай назвы — «Ваўчыная (рака)», ад агульнабалцкага *vilkas, якое далей да індаеўрапейскага *u̯l̥ku̯os[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1179.].'' Тут адсутнічае Аўчоса ці якія яшчэ гідронімы. * [[Ваўкавыск]] [[Ваўкавыя]] ''Тапонім «Ваўкавыск» утварыўся ад назвы рэчкі Ваўкавыі, гідроніма балцка-яцвяжскага паходжання, што меў адпачатную форму *Vilkaujà (Вілкаўя) «Воўчая (рака)». Вядомы такі ж самы літоўскі гідронім Vilkauja, ад якога літоўскае мястэчка Вілкавішкіс — яго назва ўтвораная так жа сама, як і назва Ваўкавыска: Vilk-av- дало, з аднаго боку, гідронім Vilk-av-ja (> Vilkauja), а з другога — тут жа тапонім Vilk-av-išk-is[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' У Ванагаса гаворка ідзе пра гідронімы тыпу Vilka і падабныя на тэрыторыі Літвы, ні Ваўкавыск, ні Ваўкавыя ў яго не згадваюцца. ''ад vilkas «воўк» (Vilk-av-ja > Vilkauja)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 88.].'' Зноў няпраўда. Насамрэч там напісана толькі, што ў назве Vilkauja (Літва) суфікс -auja-, болей нічога. * [[Гайна (рака)]] ''Звязана з індаеўрапейскім *gei- «звіваць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 354—355.].'' Няпраўда, няма ў крыніцы ні Гайны, ні яшчэ якіх-небудзь тапонімаў. * [[Вядзета]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная балцкая форма *Vedetà. У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Назва Вядзета там не згадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (> Wadangen), падзвінская Водзьга, пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]. Назва Вядзета ўтвораная з дапамогай пашыральніка -et-, які добра вядомы ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (verpti «віраваць» — verpetas «вір»), з ім гідронімы тыпу Upeta, Nereta, Viešetė[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 338—341.]'' Таксама няма Вядзеты. * [[Індрубка]] ''Назва вёскі — балцка-літоўская, паходзіць ад назвы рэчкі Індрубкі (Індрупкі), на якой вёска знаходзіцца. Утвораная праз складанне дзвюх асноў: літ. indrė «трыснёг» i upė «рака». Найбліжэйшая аналогія — латвійскі тапонiм Indrupene (ад гідронімa Indrupe)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 130.].'' У крынiцы Індрубка не згадваецца. * [[Бася]] ''Корань Bas- у рачных назвах на Падняпроўі і Павоччы: Басенка, Басанка, Бастаўка, Босця (*Bas-t-)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 234.][Г. П. Смолицкая. Гидронимия бассейна Оки. Москва, 1976. С. 297.].'' Кнігі Маштакова і Смаліцкай - гэта проста спісы рэк басейнаў Дняпра і Акі адпаведна, пра паходжанне гэтых назваў там няма ані слова. ''Фанетычны варыянт таго ж кораня Bes- з тым жа значэннем у назве ракі Беседзь. Ад літоўскага besti «ўтыкаць, капаць», bastyti «тыкаць, утыкваць», прускага *bastun «утыкаць», з індаеўрапейскімі паралелямі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 113—114.].'' З усяго пералічанага ў дадзенай крыніцы згадваецца толькі слова besti і ягоныя паралелі ў іншых мовах, аб паходжанні якіх-небудзь тапонімаў, у тым ліку Бася і Беседзь, там ні слова. * [[Піна]] [[Пінск]] ''Звязана з літоўскім pinti «плесці (кош, плот, касу)», pynė «каса», прускім panto «путы». Далей да індаеўрапейскага *(s)pen- «сплятаць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 988.].'' Няма ў крыніцы ні Пінска, ні Піны, ні іншых гідронімаў. **{{N}} прыбраў тое да чаго прэтэнзіі, з Пінска наогул прыбраў усё, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад ракі. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:48, 14 мая 2025 (+03) * [[Дундаўшчына]] ''Назва Дундаўшчына, магчыма, звязаная з мясцовым дыялектным балтызмам дундар, дундаль «пярун» (у праклёнах «каб цябе дундар / дундаль свіснуў»)[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 157.].'' У кнізе апавядаецца толькі пра дундар, дундаль, пра Дундаўшчыну няма ні слова. * [[Дзевінскае]] ''Магчымае балцкае паходжанне назвы, у сувязі з літоўскім dievas «бог»[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 145.]'' Па-першае, гаворка ў кнізе дзе аб узгорках і гарадзішчах з назвай Дзявочая гара, а не аб возеры Дзевінскае. А па-другое, там гаворыцца, што можа быць, што некаторыя са згаданых узгоркаў першапачаткова мелі назвы, якія паходзяць ад балцкага dievas. * [[Сасва]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання, адпачатная форма *Sas(u)vā.'' Няма крыніцы. ''Корань Sas- таксама ў літоўскім гідроніме Sasna (на старой яцвяжскай тэрыторыі, каля літоўскага Марыямпале), у балцкіх гідронімах тыпу Сасна на Верхнім Павоччы і на Верхнім Падонні[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 291.][В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 319.][В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования. 1986. Москва, 1988. С. 168.]. Ад меркаванага прускага гідроніма *Sasna мела пайсці назва адной з прускіх земляў *Sasna (> Sassin, 1263 г.). Яна адбілася ў тапоніме Sassenpile (пазней ням. Haasenberg, цяпер польск. Zajączki[en])[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. С. 118.]. Звязваюць з пруска-яцвяжскім *sasnis «заяц». З індаеўрапейскіх аналагаў найбольш красамоўнае стараіндыйскае śaśáḥ (< šašas) «заяц». Першакрыніцай і для гэтай «заячай» лексікі, і для гідронімаў тыпу Sasna было індаеўрапейскае *ḱas-, *ḱasno- «шэры»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 533.]. Далей да значэння «няярка блішчэць», адсюль таксама літоўскае šašėlis, šešėlis «цень» і гідронімы тыпу Šeš-upė, Šešuva, Šašuola[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 818—819.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 326, 329.]. У назве Сасва корань Sas- пашыраны тым жа балцкім гідранімічным пашыральнікам, што і ў назве засведчанага пад 1516 г. гідроніма з-пад Ліды Ятѳа (< Ятва < яцв. *Jāt(u)vā)[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 126—156.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 286—289.]'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з пералічаных крыніц назва ракі Сасва нават не згадваецца. * [[Мазыр]] ''Назва антрапанімічнага, адыменнага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Як на ўсходзе цяперашняй Беларусі, так і ў суседняй Смаленшчыне корань Маз- дастаткова распаўсюджаны ў антрапаніміі.'' Няма крыніцы. ''Ён прысутны ў прозвішчах тыпу Мазыра, Мазікаў, Мазай, Мазала, Мазітаў (з пашыральнікамі -r-, -k-, -j-, -l-, -t-). Прозвішчы такога тыпу антрапаніміст М. Бірыла звязваў з мазаць (ад праслав. *mazati)[М.В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 266-268.]. Магчымая таксама сувязь з балцкай лексікай тыпу латышскага mazs, літоўскага mažas "малы", якія часам звязваюць з балцкім коранем са значэннем "мазаць" ("намазаны" > "стончаны" > "зменшаны" > "малы")[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 584.]." Арыгінальнае даследванне, горад Мазыр там не прыгадвацца. * [[Гудагай (вёска)]] ''Назва балцкага паходжання, паходзіць ад літоўскага складанага двухасноўнага gùdagojis. Другая частка — ад gojus «гай, пушча», першая — ад gudas[Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. С. 88—89.].'' На самай справе, там напісана, што назва паходзіць ад балцкага гуд (gudas) - беларус. Ніякага gudagojis, gojus, гай - там няма. * [[Скідзель]] [[Скідалька]] ''Гідронім балцкага (літоўскага ці яцвяжскага) паходжання. Найбліжэйшы аналаг — літоўская рачная назва Skidelė. Даследчык літоўскай гідраніміі А. Ванагас лакалізуе гэтую рэчку недалёка ад вытокаў ракі Котры, у якую Скідзель уцякае (не выключана, што маецца на ўвазе менавіта Скідзель, а не іншая рэчка). На ўсходзе ад вытокаў Котры ён жа пазначае мікратапонім (назва поля) Skidulys (каля Радуні). Аналаг гэтым назвам — літоўскі гідронім Skid-upys (у Цэнтральнай Літве, ля Кедайнея)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 303.]. Той жа фармант -el-, што і ў гідроніме Скідзель, таксама ў нёманскай рачной назве Zietela (Зецела) — у такой форме ў аўтахтонным літоўскім маўленні на Верхнім Панямонні засведчаная назва ракі Дзятлаўка. У сваю чаргу, назва Zietela ўтварылася ад назвы возера, якое засведчанае пад 1253 г. як «Зъято» (ад яцвяжскага *Zeitō). Фармант -el-, з дапамогай якога назва ракі ўтварылася ад назвы возера, часта выступае ў такой ролі ў балцкай гідраніміі[А. П. Непокупный. Лингвогеографические связи литовских и белорусских форм названий г. Дятлово и его окрестностей // Балто-славянские исследования. М., 1974. С. 153, 155.]. Гідранімічны корань Skid- звязаны з літоўскім skidyti, skisti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца», kidyti, kedyti, kedėti «абтрэпвацца, ірвацца». Далей да гнязда слоў ад сінанімічных каранёў *kēd- / *kēt-. Водныя назвы, утвораныя ад гэтых каранёў, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)k(h)ed- «расколваць, раскідаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 918—919.].'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з указанных вышэй крыніц назва горада Скідзель або ракі Скідалька не сустракаецца. * [[Шчыба]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання. Звязана з літоўскім skibti «абтрэпвацца; ірвацца». Семантыка такая ж, як і ў назве Скідзель, якая ад skidyti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца». Абедзве паходзяць ад аднаго індаеўрапейскага кораня *skēi- «адразаць, аддзяляць, распорваць» (> *skēi-b-, *skēi-d-)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 919—922.]. Водныя назвы, утвораныя ад каранёў з такой семантыкай, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.].'' Такое ж уласнае даследванне, няма ў прыведзеных крыніцах Шчыбы ці Скідзелі. ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Скіба, Скібар, Скібра (Skib-, -r-)[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 378.].'' І што, якое дачыненне беларускае прозвішча Скіба мае да ўсяго вышэй напісанага? * [[Арэса]] ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' Пра балцкае *ar- у крыніцы няма ані слова. Дарэчы, побач з Арэсай там згадваюцца гідронімы Arize ў паўднёвай Францыі і Arsia ў Істрыі. ''Назва Арэса значыць «Плыткая (рака)».'' Няма крыніцы. ** {{N}} выдаліў, апроч Тапарова-Трубачова, да якіх прэтэнзій няма. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:00, 14 мая 2025 (+03) * [[Слаўгарад]] ''Беларускі географ В. Жучкевіч спрабаваў развязаць гэтую праблему, звярнуўшы ўвагу на супольны пачатны элемент «Про-» у назвах Прапойска і ракі Проні, каля сутокаў якой з Сажом паселішча ўзнікла[Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Издательство Белорусского государственного университета, 1974. — 447 с. — 12 700 экз. С. 310.].'' Цытаваць трэба поўнасцю, а не вырываць з агульнага кантэкста патрэбныя сабе кавалкі. Жучкевіч пісаў (с. 310, 348), што назва Прапойск (Прупой, Прупошаск, Прапошаск) мае сувязь з назвай р. Проня, першапачатковай формай якой была Пропань (прарыў, праём). ''На думку Ул. Тапарова, назву Проні праз ранейшы варыянт «Прёна» трэба ўзводзіць да балцкага кораня Pir-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202—203.].'' Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-. Ён выводзіў назву Проня з *Пьрена (разам з назвамі Перанка, Перенка і т. п.) ці з *Piren- (Pirenai, Piron і т. п.). * [[Кобрын]] ''Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — рэчка з балцкай назвай Недра[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.].'' Кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк, пра паходжанне назваў там ані слова. ''Назва *Kobr-in- ад літоўскага kobrinti, kūbrinti «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся». Корань Kobr- таксама ў прускім тапоніме Kobrun (назва лесу ў прускай Натангіі, засведчаная пад 1354 годзе)[G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.].'' Насамрэч, у крыніцы толькі напісана, што назва прускага леса Kobrun паходзіць ад пр. kaaubri Dorn (калючка) + суф. un. Болей там нічога няма. * [[Вячаслаў Францавіч Кебіч]] ''Прозвішчы тыпу Кеба даследчык беларускай антрапаніміі М. Бірыла параўноўваў з літоўскім антрапонімам Кебас[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. — Мінск: Навука і тэхніка, 1969. — С. 198.].'' Інфармацыя няпоўная, бо яшчэ Бірыла параўноўваў гэтыя прозвішчы з укр. кеба "здольнасць, уменне" і кірг. кебе "худое ягня". ''У сучаснай літоўскай антрапаніміі вядомыя адыменныя прозвішчы тыпу Keba, Kebeikis, Kebelis з коранем Keb-. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. імя тыпу Keba або Kebas у форме імя па-бацьку: "Матеи Кебовичъ"[Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 г.. — Мінск, 2003. — 161 с.].'' Уласнае даследванне, прозвішча Кебіч там няма. * [[Вазуза]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Vaz- у літоўскіх (паміж Рокішкісам і Уцяной) назвах ракі Vazajà і возера Vazajis (з-пад яго рака выцякае)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 368.]. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць; рухацца»[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 390, 942.].'' Вазуза тут не згадваецца. * [[Смаленск]] ''Ул. Тапароў корань "Смол-" у гідронімах тыпу Смолка звязваў, следам за А. Трубачовым, з балцкім *kimal- "чмель" праз прамежкавую форму "Цмол-"[В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 317.].'' Тапароў і Трубачоў пісалі гэта канкрэтна пра гідронім Смолка, а не пра Смаленск, які безумоўна з'яўляецца больш значным аб'ектам, і калі б яны так лічылі адносна яго, то напісалі б гэта непасрэдна. Так Трубачоў вельмі падрабязна даследуе паходжанне назвы Смаленск у сваёй кнізе "В поисках единства", і там і блізка няма нічога таго, што напісана вышэй. * [[Ігаўка]] ''Вядомае літоўскае прозвішча Igilevičius, з якога аднаўляецца аднаасноўнае імя Igila з асновай Ig-, роднаснай аснове Eig-, што звязаная з літоўскім eiti "ісці"[В.Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1980. С. 27.].'' Нічога падобнага ў крыніцы няма, у тым ліку назвы Ігаўка. * [[Докшыцы]] ''Паходзіць ад антрапоніма тыпу літоўскага Dakšas, Dokšas, латышскага Dakša. Корань Dak-, які тут з антрапанімічным фармантам -š-, таксама ў антрапоніме Dakanis. Яны звязаныя з літоўскім dakyti, dakanoti «трапаць, растрэпваць; дзерці, раздзіраць»[Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 447—448, 510.].'' Хлусня, гаворка ў крыніцы ідзе пра літоўскія і латышскія прозвішчы, а не пра горад Докшыцы. Дарэчы, няма там і пра сувязь гэтых прозвішчаў з dakyti і пра формант -š-. Напрыклад гаворыцца, што прозвішча Doks можа быць звязанае з германскім doogs, taacks. ''Докшыцкую назву таксама звязвалі з прускімі тапонімамі Dexiten, Dechsen[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 326.].'' Зноў хлусня, хто звязваў? Гаворка ў крыніцы ідзе толькі пра Dexiten, Dechsen, а не пра Докшыцы. **{{N}} выдаліў усё безкрынічнае, што адзначана тут. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:30, 14 мая 2025 (+03) * [[Кушлі]] ''Назва Кушлі антрапанімічнага (адыменнага) імя. Паходзіць ад антрапоніма Kušlys, які ад літоўскага kušlys «сляпец» (хто падслепаваты)[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.].'' Гаворка ў кнізе (слоўнік літоўскіх прозвішчаў) ідзе толькі пра літоўскія прозвішчы Kušlys, Kušleika і г. д. Назвы вёскі Кушлі там і блізка няма. ''Вакол Пружанаў фіксуецца цэлы шэраг тапонімаў балцкага антрапанімічнага паходжання: Бакуны (двойчы), Барэйшава, Нарутавічы, Роўбіцк, Рэвейкі, Шакуны, Шалтунава (ад антрапонімаў тыпу Bakūnas, Bareiša, Naruta, Rauba, Reveika, Šakūnas, Šaltūnas[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 162, 195, 1140; Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 301, 581, 584, 882.]).'' Тое ж самае. * [[Дэвергі]] ''Назва паходзіць ад балцка-літоўскага імя тыпу De-vergas. У Літве вядомы гідронім Davarg-upis, з якога паўстае падобны антрапонім[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 82.].'' Хлусня. Па-першае, у Ванагаса не згадваецца вёска Дэвергі, а па-другое, ён параўноўвае гідронім Davarg-upis з прозвішчам Davalga. * [[Крычаў]] ''Крычаўская назва магла пайсці ад назвы рачулкі ці ручая, сожскага прытоку. На Падняпроўі, у наваколлі Чарнігава фіксавалася назва не лакалізаванай цяпер рэчкі Крычалка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 229.], з тым жа коранем «Крыч-» і ўтваральнікам -al- («Кры́чала»), які даследчык гідраніміі Ул. Тапароў лічыў уласцівым для балцкіх рачных назваў[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 163, 186.].'' Нейкія фантазіі з перакручанай логікай. Маштакоў абсалютова нічога не пісаў пра Крычаў, а Тапароў - пра Крычаў, корань "крыч" і рэчку Крычалку (якая да таго ж яшчэ і не мае да Крычава ніякага дачынення). Самае цікавае, што гэты ўдзельнік яшчэ і мае права дагледжваць старонкі. Гэта значыць, напісаў нейкую адсябяціну ці нават хлусню і сам жа гэта дагледзіў. І ўсё шыта-крыта. * Дзякуй. Затэгаем удзельніка @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], хоць бы для агульных каментароў, асабліва да таго, што крыніца пазначана, але ў ёй няма пацвярджэння напісанага. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:57, 12 мая 2025 (+03) :У выпадках узору Ратамкі, калі корань Rat- у крыніцы ёсць, а самой Ратамкі няма, то не абавязкова гэта праблема. Усіх прыкладаў ужывання можа і не быць. Добра было б, вядома, каб недзе Ратамка была яўна названа балцкім гідронімам. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 00:05, 13 мая 2025 (+03) ::Праглядзеў увесь спіс, большасць пытанняў якраз узору Ратамкі, што менавіта названы аб'ект не згаданы ў крыніцы. То-бок, калі гэта і ўласнае даследаванне, то яно палягае ў аднясенні кораня Rat- да балцкіх, што можа быць і так, і не практычна з аднолькавай імавернасцю. Магчыма, падбор аналогій/паралеляў таксама вымагаў бы крыніцы, а не самастойных высноў на гэты конт. Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:36, 13 мая 2025 (+03) :::Таксама лічу, што калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца. Але аўтар запраўды часцяком увогуле не ставіць ніякіх крыніц або піша пра нейкія паралельныя тапонімы ў артыкуле пра іншы тапонім. Лічу, што без крыніц — трэба адразу выдаляць. Аўтапацверджанне такіх правак таксама небяспечнае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:00, 13 мая 2025 (+03) ::А адкуль мы ведаем які тут корань (можа не Rat-, а Ra-, Ratam- ці яшчэ які) і з якой мовы ён паходзіць? Напрыклад, на Валыні ёсць пасёлак Ратна - корань таксама Рат-, але звязваюць яго со словам "раць". Наколькі я разумею, то па правілах Вікіпедыі, калі чалавек хоча дадаць інфармацыю, напрыклад, аб паходжанні назвы Ратамка, то ён павінен знайсці аўтарытэтную крыніцу, дзе даследуецца менавіта гэтая назва, а не вырашаць самастойна які тут корань, суфікс і прыцягваць крыніцы, дзе нібы пра тыя ж самыя корань і суфікс напісана, бо гэта будзе ўжо ўласнае даследванне. Не? Дарэчы, Жучкевіч піша пра Ратамку, што гэтая мясцовасць упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах як Радамскае (праз "д"), і назва гэтая патранімічная. Так што не ўсё так відавочна. ::: [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], у асобным выпадку Ратамкі то так. Думаю, такое трэба выдаліць, трапляе пад "[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material Synthesis of published material]" (у нас "[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]"). Ёсць выпадкі пра якія не ўпэўнены, што трапляюць пад гэта правіла. Калі ёсць этымалогія для вялікай Бярэзіны або Дзвіны ці можна яе пераносіць на іншыя Бярэзіны і Дзвіны, калі яны не згаданы ў крыніцы? У літаратуры даюць спісы асноў і фармантаў для гідронімаў, які лічаць балцкімі, а самі імёны не даюць або некалькі прыкладаў, а далей ''і іншыя''. Разлічана на самастойнае вылучэнне асновы або суфікса, такія крыніцы не для Вікіпедыі? Можна напісаць, што суфікс такі, а вось тут пішуць, што з такім суфіксам гідронім магчыма балцкі? Або на вылучэнне суфікса трэба крыніца? Трэба выпрацаваць падыходы, пытанне ўзнята слушнае. Магчыма, нешта можна перафармуляваць, а не выдаляць. Карыстайцеся кнопкай подпісу каментаў, яна на панелі інструментаў справа ад кнопкі курсіва (''К''). --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:17, 13 мая 2025 (+03) :::Таксама хочацца дачакацца рэакцыі @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], перад тым як пачаць нешта рабіць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:00, 14 мая 2025 (+03) ::::прывітанне ўсім. ::::а каму адказваць? як зваць чалавека, які так зацята і метадычна прайшоўся па ўсіх артыкулах, не пашкадаваў часу і сілаў усё праверыць :) ::::Максіма Л. ведаю, Lš-k таксама, сутыкаўся. а ноўнэйм гэта хто? ::::відавочна чапляецца да ўсяго. і не асабліва разбіраецца ў тэме. наўскідку: "Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-" (як жа не пісаў, калі падае паралель у літ тапоніме Pirėnai, дзе корань Pir- і ўтваральнік -ėn-). ::::падтрымліваю заўвагу Lš-k "калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца". калі ёсць Кебейкіс і Кебіч (з балцкім суфіксам -ейк- і славянскім -іч-), дык агульны корань Кеб- відавочны. ::::я б раіў ноўнэйму скіравацца ў тарашкевіцкую Вікі і звярнуць увагу на сапраўднага фантазёра, які піша раздзел "Ліцвінскія імёны", вось там тысячы фантазій, і ноўнэйму будзе дзе разгарнуцца. пакуль гэта выглядае на нейкія асабістыя нападкі. ноўнэйм штось рабіў у Вікі? які яго ўнёсак? ::::Максім, "Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць" - акадэмічных спецыялістаў у краіне няма, калі што. Ад слова зусім. Былі б - былі б публікацыі. проста філолагі і чытачы Жучкевіча не ў лік. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:34, 15 мая 2025 (+03) :::::Выпады з вашага боку на мой адрас пакідаю без каментароў, мне гэта цалкам абыякава, вы меня не пакрыўдзіце (хаця па правілах такія паводзіны забаронены). А калі казаць па сутнасці: чытайце правілы Вікіпедыі, там усё напісана [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]]. Вы нават тут, на старонцы размоў працягваеце свае ўласныя даследванні, вольна інтэрпрэтуючы на свой густ тое, што напісана ў крыніцах. Што там вам "відавочна", гэта вашая асабістая справа, артыкулы ў Вікіпедыі ствараюцца на падставе інфармацыі з АК, а не з асабістых меркаванняў і разважанняў удзельнікаў. Вы пераблыталі энцыклапедыю з уласным блогам ці форумам, дзе кожны піша, што захоча. А што датычыцца Вікіпедыі на тарашкевіцы, вельмі добра, што вы тут прыгадалі дадзены факт. Вы тады спрабавалі разгарнуць там такую ж "працу" як і тут: пісалі свае ўласныя даследванні без крыніц, або спасылался на крыніцы, у якіх гаворка ідзе аб падобных, але зусім іншых словах. Вас тады за гэта назаўсёды заблакавалі. Раю адміністратарам гэтай Вікіпедыі мець гэта на ўвазе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:39, 16 мая 2025 (+03) ::::::ага, чалавек з тарашкевіцкай Вікіпедыі пажалаваў? чарговы "жмудаед" і "вільнянашыст"? не іначай паплечнік нядаўна ўвязненага экстрэміста-літвініста "Казіміра Ляхновіча"? які распальвае на ВікіпЭдыі жудасную літуанафобію, адмаўляе існаванне балтаў далей за Коўна. і такі фанатык, што наствараў тысячу старонак, дзе сам (дзе спасылаючыся на аматара нямецкага неда-філолага, а дзе сам з галавы) прыдумляе нейкія нібыта "германскія" этымалогіі старажытных балцкіх двухасноўных імёнаў, тыпу Вітаўт ці Міндоўг. дзеля даведкі шаноўнага чытацтва: вось туды я і ўставіў быў адэкватнае, агульнапрызнанае гледжанне наконт тых імёнаў, за што экстрэміст "Ляхновіч", карыстаючыся сваёй пазіцыяй, і наклаў бан. ну, што пасеяў, тое і пажаў, распальвальнік нянавісці. ::::::а вы, чалавек з турэцка-нямецкім нэймам, можаце напісаць і другі спіс (час у вас, і зацятасць, ёсць, сядзець тут а 7-й ранку), якраз не так даўно я пачынаў парадкаваць той матэрыял, які ў адпаведных артыкулах быў згрувасціў. так што ваш поштурх на карысць, спадар балтафоб. ::::::дарэчы, тэст - "чыя Вільня?" ну, тыпу, гістарычна, га? пакажы пазіцыю, ананім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:12, 16 мая 2025 (+03) :::::::Вас спаймалі за руку на сістэматычных, шматразовых падманах. А вы замест таго, каб гэта прызнаць і зрабіць высновы, дзейнічаеце па прынцыпе "лепшая абарона - гэта нападзенне". У іншых Вікіпедыях за такія паводзіны (масавае напісанне фэйкаў і грубасць у адрас апанентаў) удзельнікаў баняць. На жаль, у беларускай ВП гэта дазволена. Не разумею, чаму адміністратары не рэагуюць. Спадзяюся, што толькі пакуль.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:42, 16 мая 2025 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Için warum]], цябе тут паліцэйскім ніхто не прызначаў. Кончай болтать, пиши статьи. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:21, 16 мая 2025 (+03) ::::разам з тым ноўнэймам зробленая добрая работа. пачаў па гэтым спісе ісці. ::::ноўнэйм надта эмацыйна ставіць кляймо "няпраўда" там, дзе падаюцца, напрыклад, корані і ўтваральнікі. ::::"уяўных крыніцаў" таксама няма. калі, напрыклад, Ваўкавыя параўноўваецца з літоўскай Ваўкаўёй і ставіцца спасылка, дык у спасылцы - аналіз гідроніма Ваўкаўя. і інш. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:17, 15 мая 2025 (+03) * [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], выдаляць фрагменты без крыніц, або з памылковымі крыніцамі, можна самастойна, для гэтага запыты да адміністратараў не трэба. Хіба каб звярнуць іх увагу на маштаб такой з'явы у дзеяннях удзельніка. Калі гэта адзінкавыя выпадкі, спачатку паставіць {{ш|няма ў крыніцы}} і паведаміць непасрэдна ўдзельніку, або ён выпраўляе, або выдаляеце непацверджаную частку. Калі гэта яўна сістэмны падыход, ставіць ўяўныя крыніцы (вяглядае тут якраз ён), таксама сістэмна можна выдаляць такія фрагменты ўжо без цырымоній. З артыкулаў пра паселішчы шырокую этымалогію рэк трэба наогул выдаліць, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад гідроніма, пакідаць толькі датычнае назвы самога паселішча (як суфікс -ск, напрыклад), у Пінску і Сянне гэта ўжо зрабіў. Паступова, прынамсі я, буду выдаляць паводле вашага спісу, калі ласка, рабіце гэта таксама. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 08:59, 15 мая 2025 **Добра. Але пакуль пачакаю, што будзе далей. Калі не будзе адпаведнай рэакцыі, то буду рабіць як вы гаворыце. Дарэчы, мой спіс, далёка на поўны, гэта толькі частка таго, што панапісваў гэты ўдзельнік.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:48, 16 мая 2025 (+03) *** [[Удзельнік:Için warum]], іншыя ўдзельнікі гэтай дыскусіі цягам яе ўжо зрабілі свой унёсак у згаданыя артыкулы. Давай, уключайся ў супольную працу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:42, 16 мая 2025 (+03) == [[Удзельнік:Хомелка|Хомелка]] - пазбаўленне праў зніклай == {{закрыта}} Тэрмінова. Варта пазбавіць адміністратарскіх праў зніклую адміністратарку для бяспекі нашай Вікіпедыі ды дадзеных удзельнікаў. Лёгка вернем, калі спадарыня Вольга павернецца. Пра гэта [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Запыты_да_адміністратараў#Kazimier_Lachnovič_-_пазбаўленьне_правоў_зьніклага|ў тарашкевічнай Вікі]] (і [https://spring96.org/be/news/117810 навіны] + <small>[[:ru:Википедия:Форум/Новости#Пропажа_администраторов_белвики|абмеркаванне на рускай]]</small>). [[Удзельнік:Maksim L.|Maksim L.]], [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]], [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]], [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], [[Удзельнік:Belarus2578|Belarus2578]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 15:51, 22 красавіка 2025 (+03) : {{За}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:24, 22 красавіка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Shabe|Shabe]], не пазбавіць правоў, а каб сцюарты заблакавалі з адпаведнай прычынай, не як за парушэнне. Наколькі разумею, дастаткова звярнуцца да кагосьці аднаго з іх, з доказамі. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 16:50, 22 красавіка 2025 (+03) ::: Добра, зараз займуся. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 16:59, 22 красавіка 2025 (+03) :::: Запрашаю на [[:ru:Обсуждение_участника:1234qwer1234qwer4#Блокировка_пропавших_администраторов|старонку]] актыўнага рускамоўнага сцюарда 1234qwer1234qwer4. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 17:20, 22 красавіка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} спадаром [[:meta:User:Mykola7|Mykola7]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 19:13, 22 красавіка 2025 (+03) == Удзельнік UnknownChannel352 == {{закрыта}} : Просьба заблакаваць UnknownChannel352 за датэрміновае зняцце артыкула з намінацыі на выдаленне і вайну правак. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:04, 22 студзеня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Больш не актуальна. Меры былі прынятыя. У архіў --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:25, 22 верасня 2025 (+03) = Карысныя спасылкі = * [[Адмысловае:ProtectedPages|Спіс старонак пад аховай]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] dkmmka3wqdrhc9sck11mv82qxe8s8cj 5135633 5135630 2026-05-04T11:03:32Z JerzyKundrat 174 /* Каментар */ 5135633 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} = Запыты = == Каментар == {{закрыта}} Каментар да [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&diff=5135454&oldid=5134502 гэтай праўкі] мае быць схаваны. Уклад удзельніка Için warum падобнымі каментарамі перапоўнены, гэта цягне на пажыццёвую блакіроўку, па цяперашнім часе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:15, 3 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дзякуй, што звярнуў увагу. Удзельнік заблакіраваны на тыдзень. Наступнае парушэнне [[ВП:НАПА]] прывядзе да блакіроўкі на месяц. Вяртаемся да старой тэмы, што ўдзельнікі без медыяцыі сумесна працаваць эфектыўна не могуць. Канфлікту хутка год. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:51, 4 мая 2026 (+03) : Удзельнікі за гэты час шмат чаго супольна зрабілі, значыць працаваць могуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:04, 4 мая 2026 (+03) :: Каб яны яшчэ прытрымліваліся культуры і не адбіралі энергію ў іншых удзельнікаў – ім цаны бы не было. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:23, 4 мая 2026 (+03) ::: Не наша задача ацэньваць іншых. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:03, 4 мая 2026 (+03) == Зняццё статуса "Да выдалення" з артыкула == {{закрыта}} Калі ласка, разгледзьце запыт да выдалення гэтага [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)|артыкула]]: [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0% https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%BF%D0%B0_(%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82)] - [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 17:23, 17 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Абмеркаванне трывае. Трэба чакаць вынік. Адміністратары не могуць нікога прыспяшаць і знімаць статусы без вынікаў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16309-44|&#126;2026-16309-44]] == {{закрыта}} Адміністратары, заблакуйце ўдзельніка. Лаянке не месца ў Вікіпедыі. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16262-28|&#126;2026-16262-28]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-16262-28|размова]]) 21:08, 15 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}}. Блакаванне на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:52, 16 сакавіка 2026 (+03) == [[Удзельнік:Кінапошук]] == Гэты ўдзельнік з 6 праўкамі ўжо назваў сябе адміністратарам. Трэба выпісаць яму папярэджанне. --[[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16154-63|&#126;2026-16154-63]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-16154-63|размова]]) 15:40, 14 сакавіка 2026 (+03) :вынесена папярэджанне [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:34, 14 сакавіка 2026 (+03) == Вандалізм з архівамі == Там нешта {{u|Brangiai}} навандаліў з архівамі і быў глабальна заблакаваны. Трэба паглядзець і адкаціць да часоў, як яно выглядала раней. Я пакуль моцна хварэю і мне цяжка канцэнтравацца на Вікі. Кавідагрыпы гэтыя :( --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 24 лютага 2026 (+03) :а ён спрабаваў падзяліць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023—2024|архіў]] па датах, што і зрабіў нібыта. Па сутнасці нам гэта не трэба, але і не ўпэўнены, наколькі гэта заслугоўвае блакіроўкі... Таксама пытанне, ці выдаляць тады створаныя архівы за [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023|23]] і [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2024|24]] год. Тады трэба будзе яшчэ абнавіць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/Шапка|шапку]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 14 сакавіка 2026 (+03) == Абарона старонкі [[Новая зямля (паэма)]] == Папулярная старонка з статусам добрай, ананімы ўносяць толькі вандальныя праўкі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:23, 18 лютага 2026 (+03) :{{зроблена}}, цяпер толькі аўтапацверджаныя толькі могуць правіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 18 лютага 2026 (+03) == Вандал == Серыя вандальных правак ад [[Удзельнік:The Croats]]. Таксама ХВ для створанага ім "[[Асяроддзе]]". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 15 лютага 2026 (+03) :Панове адміністрове, тып вандаліць 24 гадзіны сабе спакойна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:52, 16 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:The Croats]] заблакаваны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:15, 16 лютага 2026 (+03) == Вайна правак [[Алесь Мікус]] == Вайна правак і, здаецца, да кансэнсусу самі удзельнікі не дойдуць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:34, 2 лютага 2026 (+03) :пакуль заблакаваў магчымасць правіць. Калі ўдзельнікам @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і іншым ёсць што сказаць — кажыце, толькі пастарайцеся, калі ласка, без інсінуацый і сцісла, па справе. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 3 лютага 2026 (+03) ::''Вітанні калегам.'' ::А што дадаваць, усё ясна сказана ў абгрунтаванні правак на старонцы, пра якую мова. ::1) Вікіпедыя не месца для спасылак, дзе рэкламуюцца продажы. ::2) Сцвярджэнні павінны быць падмацаваныя, тым больш без спрэчных асабістых ацэначных характарыстык. ::3) Калі музыкнат - або дыскаграфія, або асобныя ("культурна ўплывовыя") трэкі. ::Тым больш гэта падтасоўваецца так, каб з розных бакоў наўмысна дыскрэдытаваць. Тым больш калі робіцца чалавекам прарэжымным пра чалавека, які ў краіне (ну, але гэта ўжо кантэкст). ::Астатняя "лірыка" ад удзельніка Artsiom91 да тэмы не датычыцца і рацыянальнага зерня там няшмат. Па-харошаму гэта трэба вынесці ў асобную галінку. ::Але скажу тут па сутнасці і сцісла: лічу баруканне па назвах паміж намі двума - '''карысным'''. І працу над фармулёўкамі - таксама карыснай. І не толькі для Вікіпедыі, а і ўвогуле. Высвятляюцца слабыя месцы, падкрэсліваюцца моцныя. Некаторыя артыкулы па назвах (як Нёман) робяцца без малога энцыклапедычнымі. Азарт падштурхоўвае да новых '''адкрыццяў '''(гл. Жадзены), якія ніколі б без таго не былі б зробленыя. ::Ці зробіць хто '''афлайн '''такую работу? Перакананы - не. А яна робіцца, не ў малой меры з-за таго напружання, якое (таксама афлайн) мае месца быць. ::Гэта што да ацэнкі '''па вялікім рахунку'''. ::А калі канкрэтна, то ні ў мяне, ні ў майго апанента (якога ўжо я цяпер мушу нібыта бараніць) цяпер бадай ані слоўца адсябяціны, усё абгрунтавана і нярэдка нават вытанчана. ::І не трэба тут "'''шарыкаўшчыны'''", бо маўляў камусь цяжка правяраць і ўвогуле незразумела. Калі цяжка лезці ў крыніцы - сядзіце чытайце або праходзьце міма. Заўсёды хтось кантэнт творыць, а хтось спажывае. ::Апроч таго, рэпрэсіўныя захады (як падкрэсліваў раней JerzyKundrat) не адпавядаюць прынцыпам Вікіпедыі. ::Зараз прапаную вярнуцца да тэмы гэтай галінкі і не расцякацца мысію па дрэве "у агуле". ::''Дзякуй за ўвагу, калегі.'' [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:02, 3 лютага 2026 (+03) Выкажу сваё меркаванне наконт сітуацыі з удзельнікамі. Спачатку коратка пра тое, што адбываецца апошнім часам. Прыведзены ніжэй [[#Праект рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе. Peisatai па факце проста ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча, а Için warum з-за абыякавасці іншых удзельнікаў і бяздзейнасці адміністратараў па рэалізацыі праекта рашэння пайшоў фактычна да асабістых нападак. Па сутнасці, пытанне паходжання назваў хвалюе толькі двух удзельнікаў, Peisatai і Için warum. Астатнія, хоць могуць рабіць дробныя выпраўленні і інтэграваць версіі, у тэматыцы не маюць цікавасці. [[#Адкаты Peisatai|Вялікае абмеркаванне ніжэй]], хоць і прыцягнула многіх удзельнікаў, яны выказвалі меркаванні, аднак па сутнасці іх мэта была прымірыць бакі і навязаць ім нейкае кансэнсуснае рашэнне. Аднак, у першую чаргу, менавіта самі Peisatai і Için warum, як зацікаўленыя, мусяць знайсці згоду паміж сабою і вызначыць кансэнсус. Пасярэднікі з цэлым могуць дапамагчы, аднак калі самі бакі не хочуць мірыцца, то прапановы нейкіх нейтральных версій не маюць сэнсу. Аднак, мірыць бакі мае сэнс у рэальным жыцці. У супольнасці вікіпедыі мусім кіравацца яе прынцыпамі і правіламі. Тут варта памятаць, па-першае, што сама магчымасць правіць без нейкага пацверджання і нават ананімна даецца таму, што мы [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|зыходзім з сумленнасці ўдзельнікаў]] і таго, што яны ставяць за мэту дапамагчы вікіпедыі (а не прасунуць тут свае ўласныя даследаванні, рабіць рэкламу ці падобнае). Калі ж удзельнікі сумленныя, то яны зыходзяць з сумленнасці іншых удзельнікаў, адпаведна пры несупадзенні пунктаў гледжання намагаюцца іх абмеркаваць і знайсці выйсце, якое задаволіць зацікаўленых. Так працуе [[Вікіпедыя:Кансэнсус]]. Трывалае нежаданне шукаць кансэнсус ставіць пад сумнеў сумленнасць і жаданне рэальна дапамагчы вікіпедыі (а не задавіць апанента і прасунуць свой пункт гледжання), адпаведна да такіх удзельнікаў могуць прымацца меры па абмежаванні ўдзелу ў праекце (папярэджанні, блакаванні). Канкрэтна для ўдзельнікаў Peisatai і Için warum мы бачым поўную адсутнасць жадання шукаць кансэнсус. Ніякіх спроб абмеркавання на старонках размоў удзельнікаў, старонках размоў артыкулаў. Яны не лічаць неабходным патраціць час, каб паміж сабою вырашыць якімі крыніцамі варта карыстацца, а якімі не, як лепей афармляць паходжанне назваў у артыкулах. Чаму тады іншыя мусяць траціць свой час і пытацца знайсці гэты кансэнсус за іх, неяк ацэньваць іх аргументы і крыніцы? Маю пэўныя падставы лічыць ([[Special:diff/4995709|запыта да адміністратараў ад Için warum ледзь не першай праўкай]], [[Special:diff/5049888|просьбы ўключыцца з дыскусію]], адсутнасць камунікацыі паміж Için warum і Peisatai у праекце), што асноўную сваю дыскусію ўдзельнікі вядуць па-за межамі вікіпедыі. Не бяруся ацаніць навуковы ўзровень гэтай дыскусіі, але ён відавочна вышэйшы за ўзровень вікіпедыі і яе ўдзельнікаў у гэтым пытанні. У такіх умовах спрэчка Için warum і Peisatai у вікіпедыі выглядае не як спроба палепшыць яе змест, а проста як выкарыстанне праекта як поля бітвы. Скажу пра сваё асабістае стаўленне да тэмы. Мне ад самага пачатку праўкі Peisatai не падабаліся, бо тычыліся вельмі спецыфічнай тэмы, якія цяжка было праверыць. З цягам часу назіраў, як ён часцей стаў зусім не дадаваць крыніц, а праўкі пра паходжанне дадаваць, напрыклад, у артыкулы пра асоб і прозвішчы. Сталі з’яўляцца нейкія аналогіі, падобныя карані. Умяшальніцтва Için warum і іншых удзельнікаў не асабліва палепшыла сітуацыю. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Шынкаўцы_(Гродзенскі_раён) Вось напрыклад артыкул], быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў. Нават калі адзін вучоны яўна сказаў что такая вёска магчыма мае балцкую назву, а іншы што магчыма славянскую — гэта не такая важная інфармацыя пра вёску, а хутчэй пра канцэпцыі паходжання назваў і іх пашыранасць. Трэба прызнаць, што тэма паходжання назваў у цэлым можа мець толькі нейкія гіпотэзы і канцэпцыі, і вельмі багатая на магчымыя ўласныя даследаванні, «прыцягванні за вушы». Падаванне версій паходжання (тым больш не самой назвы, а каранёў і падобных) толькі стварае ўражанне нейкай сур’ёзнасці і навуковасці, што на фоне жахлівага стану артыкулаў пра населеныя пункты быццам выглядае якасна. На мой погляд, трэба пакінуць толькі надзейнае кшталту Полацк ад ракі Палаты, усё астатняе нішчыць. У беларускай вікіпедыі не любяць блакаваць удзельнікаў, звычайна апраўдваюць іх, намагаюцца зыходзіць з сумленнасці і не рэагаваць нават на яўныя парушэнні. Апраўдваюць што вопытныя і карысныя ўдзельнікі, актыўнасць у праекце і так невялікая. Аднак, усё ж трэба мець нейкія межы, і спыняць удзельнікаў калі яны парушаюць правілы — у тым ліку і для таго, каб іншыя разумелі межы дазволенага. Таксама ледзь не агульнапрынятым стала, што любая дададзеная інфармацыя гэта добра, што нельга інфармацыю выдаляць, а толькі перафармуляваць і знайсці ёй месца. Аднак усё ж вікіпедыя гэта энцыклапедыя, якая складаецца з самадастаковых артыкулаў, а не звалка інфрамацыі, дзе трэба нешта размясціць. Зараз інфармацыі ў інтэрнэце шмат, у тым ліку на беларускай мове, і ставіцца да інфармацыі ў вікіпедыі як да нейкай вялікай каштоўнасці — гэта падыход 2000-х гадоў. Нічога страшнага калі выдаліць радок-другі, асабліва калі яны яўна парушаюць [[:ru:Википедия:Взвешенность изложения]]. Мая прапанова па выніку: прызнаць, што ўдзельнікі Peisatai і Için warum выкарыстоўваюць вікіпедыю як поле бітвы, не прымаюць яе прынцыпаў і правілаў (бо ўсяго толькі вядуць навуковую дыскусію, асноўная частка якой па-за межамі вікіпедыі), не жадаюць шукаць кансэнсус паміж сабою і прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў, толькі адцягваюць высілкі іншых і ствараюць таксічную атмасферу. '''Заблакаваць абодвух удзельнікаў бестэрмінова''' ў асноўнай прасторы назваў. Даць магчымасць толькі правіць старонкі размоў. Разглядаць магчымасць разблакавання толькі, калі яны дасягнуць паміж сабою кансэнсусу ў размовах (без аніякага ўмяшання іншых удзельнікаў). Тым часам прыбіраць зусім раздзелы "Назва" з артыкулаў пра вёскі, рэкі і азёры, як апісаў вышэй.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:28, 3 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Artsiom91]], сам сябе заблакуй, тут цішэй стане. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:38, 3 лютага 2026 (+03) ::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], тут не базар і не сценка ў падваротні. Выказвайцеся па тэме размовы і прытрымлівайцеся правіл этычных паводзін у праекце, вам ужо было папярэджанне. Вашыя асабістыя крыўды тут нікога не цікавяць і шкодзяць дыскусіі, прашу вас вынесці гэта за рамкі Вікіпедыі. Калі вы нязгодныя з выказаным вышэй — напішыце па справе. Інакш — прамаўчыце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:22, 3 лютага 2026 (+03) ::: Пра асабістыя крыўды выдумваць не трэба — тут не базар і не падваротня. Спроба распачаць дыскусію пустая, замест буры ў шклянцы вады лепш бы артыкулы правілі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:57, 3 лютага 2026 (+03) : Спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], на дадзены момант мне цалкам не зразумелы прычыны, па якіх Вы прапаноўваеце заблакіраваць удзельніка Için warum. Удзельнік Için warum пагадзіўся з праектам рашэння, прапанаваным MocnyDuham, адпаведна я не згодная з Вашым сцверджаннем, што дадзены ўдзельнік "не жадае прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў". У артыкуле "Алесь Мікус" няма нейкага вандалізма з-за якога варта некага бестэрмінова блакіраваць, акрамя таго праблема з вайной правак у адным артыкуле можа быць цалкам вырашана абмежаваннямі на рэдагаванне дадзенага артыкула. У выпадку, калі Вы бачыце, што ўдзельнік Peisatai "ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча", то можна ўзняць пытанне аб блакіроўцы дадзенага ўдзельніка на нейкі час. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 14:25, 3 лютага 2026 (+03) :пане @[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], дзякуй за меркаванне. Мне здаецца, што ў дадзеным выпадку можна спачатку абысціся пазбаўленнем сцягоў аўтадогляду, каб было прасцей кантраляваць войны правак гэтых двух удзельнікаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:26, 3 лютага 2026 (+03) :: акурат маем размову на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]], трэці месяц ужо. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:09, 3 лютага 2026 (+03) : ''Вось напрыклад артыкул, быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў.'' Тут я з вамі цалкам згодны, у артыкуле "Шынкаўцы" ў раздзеле "Назва" павінна быць толькі інфармацыя з крыніцамі, у якіх гаворка ідзе менавіта аб назве Шынкаўцы. Аднак такую практыку, пісаць усё падрад, завёў не я, а Peisatai. Ён для любога беларускага тапоніма або прозвішча (напрыклад, Маразы, Сабалі) находзіць сугучныя назвы ў Літве, а потым піша: ёсць літоўскае прозвішча такое, ёсць літоўскі тапонім такі... Усё гэта выглядае як нейкая манія. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 3 лютага 2026 (+03) ::Манія - гэта займацца персанальным '''сталкінгам''', калі што. Здаецца, няма яшчэ такога артыкула ў ВП, мо напішаце? А то толькі хвосцікам за мной следуеце, мяцёлачкай падмятаеце :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:02, 4 лютага 2026 (+03) : Artsiom91, а за што мяне блакаваць?! Назавіце хатя б адзін пункт правіл ВП, які я парушыў. Вайна правак пачалася так: Peisatai панапісваў горы ўласных даследванняў аб быццам бы паходжанні тапонімаў і прозвішчаў. Падрабязна, з канкрэтнымі прыкладамі я аб гэтым пісаў яшчэ ў маі летась тут https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Але нажаль, мясцовая супольнасць пераважна абыякава аднеслася да праблемы. Тады я пакрысе стаў выпраўляць ягоныя праўкі, якія не пацвярждаліся паказанымі там крыніцамі або не мелі крыніц увогуле. Аднак Peisatai не супакоіўся і пачаў або адмяняць мае праўкі, або зноў працягваць свае ўласныя даследванне. Я ўжо не раз пісаў і яшчэ паўтаруся: па правілах Вікіпедыі артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі нехта хоча напісаць, што нейкае назва або прозвішча паходзяць ад нейкага слова, хай прывядзе крыніцу, дзе менавіта гэта і будзе напісана. Калі Peisatai будзе трымацца гэтага правіла, вайна правак адразу спыніцца. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:25, 3 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], покуль не дайшло да парушэння правіла трох адкатаў — гэта не вайна правак, а спробы пошуку кансэнсусу. Праўце смела! Але ў каментарах да правак, калі ласка, пазбягайце грубіянства і не пераходзьце на асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:38, 3 лютага 2026 (+03) ::Перакручваеце, калега. ::Не адмяняць, а ўзгадняць, бо Вы разам з вадой у шмат якіх выпадках выплёсквалі і дзіцёнка. А таксама наўмысна згрувашчвалі надзейныя і маланадзейныя крыніцы, каб праз іх няможна было прадзерціся, гэта і ёсць Ваша мэта (вунь, Арцёма заблыталі, і просіць не мучыць яго версіямі ўвогуле). ::Пэўныя Вашы заўвагі, кажу ж, небеспадстаўныя, але цягнеце празмерна ў процілеглы бок, і даводзіцца ўзгадняць, каб не было як у брацкую магілу скінуўшы. ::Вайна правак толькі ў выпадку старонкі, пра якую тут мова, у астатніх выпадках збольшага на залатую сярэдзіну памалу выходзім. ::Не драматызуйце, граючы на публіку, тут Вам не тэлеграм. ::Пра артыкул - аргументы вышэй. Дадумванне і стыгматызацыю пакінь(це) для свайго пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03) ::: Нейкі "поток сознания", які не мае ніякага дачынення да нашай дыскусіі: ''пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант''. Адкуль вы ўсё гэта ўзялі, аб чым вы ўвогуле гаворыце? Які тэлеграм, якая лаянка? Вы сябе добра адчуваеце? Яшчэ ў маі мінулага года я прывёў мноства канкрэтных фактаў вашай хлусні https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Вы дагэтуль '''па сутнасці''' так нічога і не адказалі на гэтыя факты, бо вам няма чаго адказаць па сутнасці, няма чаго запярэчыць, толькі нейкая дэмагогія пра нейкі "тэлеграм", "прарэжымны чалавек" і г. д. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:53, 3 лютага 2026 (+03) ::::З Вашай пасільнай дапамогай памалу выпраўляем, хоць і не без цёрак. Працягваем, калега. ::::А Вы ўжо далі сабе рады размяжоўваць час напісання пастоў у тг і рэдагавання артыкулаў у ВП? :) Крута за руку злавілі ў лістападзе. Таму "праведны гнеў" міма, усе ў курсе, праехалі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:29, 4 лютага 2026 (+03) : > ''Прыведзены ніжэй [[#Праект_рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе''<br>Гэта мая віна, што я не дапрацаваў яго (было некалькі правак) і не зацвердзіў "адміністрацыйна". Калі спрэчка датычна зноў той жа тэмы - зраблю гэта на выходных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:47, 3 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], чакаем рашэнне. Трэба нешта рабіць, зачакаліся ўжо. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 15 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], спрэчка датычна не ''зноў той жа тэмы'', а артыкула [[Алесь Мікус]], так што прыйдзецца табе зусім новыя правілы прыдумляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:59, 3 лютага 2026 (+03) :::Незразумела, якія вікіпедыйныя правілы ўвогуле прапісваюць парадак стварэння такіх "праектаў", іх "адміністрацыйнае" зацвярджэнне і неабходнасць іх трымацца. :::Няхай больш дасведчаныя ўдзельнікі патлумачаць са спасылкамі. :::Здаецца, была мова, што гэта ніяк не рэгламентавана. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:23, 4 лютага 2026 (+03) :::: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. Смела праўце, пераносьце, апрацоўвайце артыкулы, таму што радасць творчасці ў тым, што дасканаласць не патрабуецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:20, 4 лютага 2026 (+03) :::: > ''якія вікіпедыйныя правілы''<br>Прапісвае жаданне не баніць удзельнікаў пасля шматмесячных спрэчак і войн правак. Таму што калі трымацца правіл існуючых - даўно б пайшлі абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:11, 4 лютага 2026 (+03) ::: Калі спрэчка не датычна той тэмы, то ніякіх правіл прыдумляць не трэба. Будзем глядзець хто пачынае вайну правак і рабіць папярэджванні/абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:14, 4 лютага 2026 (+03) :::: Калі не было парушана [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], то радыкальныя абмежавальныя дзееянні адміністратараў не могуць быць прынятыя. А на ўзроўні ''папярэджванні/абмежаванні'' гэта здзейснена ўжо. Не наракайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 4 лютага 2026 (+03) ::::: Я яшчэ не паглыбляўся ў канфлікт, проста вам адказваю на вашыя заўвагі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 4 лютага 2026 (+03) Наконта артыкула Алесь Мікус. Удзельнік Peisatai спрабуе замаўчаць, схаваць інфармацыю, якая менавіта яму не падабаецца. Чаму - здагадайцеся самі. "Аргумент" пра нейкую быццам рэкламу абсурдны: на вокладцы самой кнігі "Вітаўты і Вітарты" напісана, што гэта "Бібліятэка Свайксты". Тое, што ён напісаў гімн батальёна "Данбас" - гэта значны факт і ён можа быць адлюстраваны ў артыкуле. Прынамсі, упартае яго выдаленне з артыкула выглядае як вандалізм або цэнзура. На сайце svajksta.com яшчэ нядаўна большасць артыкулаў была падпісаная іменем Алесь Мікус. Апошнім часам ён сваё імя пад артыкуламі прыбраў. Заява, што я нібы "прарэжымны чалавек" вельмі добра харатарызуе ўдзельніка Peisatai, паказвае, што ён у сваёй дзейнасці ў ВП кіруецца выключна палітычнымі матывамі, у тым ліку і ў сваёй "лінгвістычнай" працы. Я тут яшчэ ні разу нічога не пісаў пра палітыку, а Peisatai ўжо не першы раз аб ёй гаворыць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 3 лютага 2026 (+03) ::: Біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба. Правілы аб гэтым кажуць наўпрост. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 3 лютага 2026 (+03) :::: ''біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба'' У такім выпадку, як быць з тым, што Peisatai піша ўсялякую хрэнь (пардон за маю французскую) пра прозвішчы вядомых людзей? Гэта як, нармальна? Гэта не парушае правілы наконт біяграфій сучаснікаў? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:29, 19 лютага 2026 (+03) :::: Падрабязней гл. [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03) :Гэта ж трэба так маніць. Няма ніякага гімна батальёна Данбас. А на той старонцы - заклікі купляць. Маніпуляцыі як яны ёсць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:56, 3 лютага 2026 (+03) :: <s>гэта частка тэксту схвана</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) Якія яшчэ "заклікі купляць", што за лухта?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 4 лютага 2026 (+03) :: Я не маніў, інфармацыя з украінскай ВП. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:56, 3 лютага 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Için warum]], нагадваю, што Вікіпедыя не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:06, 3 лютага 2026 (+03) :::Паглядзеў, не знайшоў. Скіньце спасылку, бо цікава. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:30, 4 лютага 2026 (+03) Добрага дня ўсім. Па-мойму, праца была ўвайшла ў нармальнае рэчышча, хаця ў апісаннях змен удзельнікі часам рэзка пішуць, але ў межах, як мне здаецца. Палітыкі невыдалення трымаюцца і добра, а рэзка пішуць не адны яны і нічога. Артыкулы дапрацоўваюцца, што толькі пра этымалогію, як заўважае пан Artsiom91, не важна -- вунь belarusenc.by у артыкулы пра вёскі піша толькі пра іх спаленне падчас вайны і фоткі абеліскаў, і нічога. Хто пра што піша, пра тое і добра. Адзінае, як здаецца, месца напружання гэта два артыкулы -- [[Аляксей Валер’евіч Дзермант|Аляксей Дзермант]] і [[Алесь Мікус]] -- чаго раптам, хто іх там ведае, але супольнасці гэта і не важна. Удзельнікаў блакаваць няма за што, але гэтыя артыкулы можна паставіць пад абарону, давесці да стэрыльна нейтральнага стану. Каб следу ідэалагічнага супрацьстаяння там не было, ніякіх тонкіх намёкаў на тоўстыя акалічнасці, ніякіх "Молатаў" і "Данбасаў" -- усё, што можа суб'ектыўна неяк пашкодзіць (бяспецы, рэпутацыі, псіхічнаму здароўю, чаму заўгодна жывога чалавека) парушае [[ВП:Біяграфіі сучаснікаў]]. А іншая праца ўдзельнікаў пазітыўная, што нешта на мяжы народнай этымалогіі, а нешта арыгінальнага даследавання -- выдаткі фармату Вікіпедыі, галоўнае, каб другасныя крыніцы былі і "на мяжы", а не "за мяжой". Часам шыкоўныя падборкі меркаванняў збіраюцца, з іх даволі ясна ўсё робіцца, гэта карысць на маю думку. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 00:19, 4 лютага 2026 (+03) :Па сутнасці '''падтрымліваю''', вышэй у падобным рэчышчы таксама напісаў. :* :Наконт статусаў '''аўтадаглядчыкаў''' - як на мяне, гэта прынцыпова нічога не мяняе, бо абодва, будучы зацікаўленыя, пільнуем, што напісаў другі на старонцы ўкладу, і рэагуем, таму "шыта-крыта" ні ў каго не праканае. :* :Наконт '''суб'ектыўнай шкоды '''рэпутацыі і бяспекі - Вашая рацыя. :Хіба ўздымаю <u>пытанне</u> пра артыкул "'''Дзермант'''", да дасведчаных знаўцаў у галіне вікіпедыйнай тэхнікі. Каб выдаліць пра той "Молат" (рэальнае выданне, калі што), нядаўна там хтось (ну ясна хто, але мова не пра тое) выдаліў а) усе згадкі аўтараў правак і б) змест зробленых імі правак ('''усё выкраслена'''). Як такое магчыма? Што гэта за паўнамоцтвы ў такога рэдагавальніка? :І прычапным вагончыкам пытаннечка - ІчынВарум (ЧамуЧаму - турэцк., нямецк.) у іншай, ранейшай галінцы абмеркавання неяк зрабіў, каб яго '''нік не высвятляўся''', а каментар заставаўся. Таксама, як такое магчыма тэхнічна? Ясна, што чалавек надае значэнне сваёй прысутнасці ў ВП (а з увагі на персаналію, ёсць думкі пра прамы ўдзел у леташняй аблаве на ВП рэдактараў, але гэта без доказу), але цікава - тэхнічная рэалізацыя такога. Прашу патлумачыць (Вас або каго яшчэ). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:46, 4 лютага 2026 (+03) ::Наконт выкрэслення гісторыі, гэта не паўнамоцтвы асобнага ўдзельніка, а статус артыкула -- патэнцыйна небяспечнага для тых, хто рэдагуе. Калісьці яго ў гэты спіс уключылі, да ўсіх халівараў і, здаецца, слушна. Калі ёсць яшчэ такія артыкулы, іх таксама можна ўключыць у спіс (заяўкі на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў|ВП:ЗС]]), гэта незваротна ў сучасных умовах. Як знікаюць подпісы не магу сказаць, трэба бачыць адкуль, можа, проста не націснуў кнопку подпісу, іншых варыянтаў не ведаю. Наконт "Молата", цытаты з яго могуць пагражаць бяспецы Дзерманта, гіпатэтычна? Калі могуць, гэта парушае [[ВП:БС]], да таго ж неправяральна, калі і будзе скан, як яго верыфікаваць, у такім разе таксама глядзіце ВП:БС, нават калі б бяспека была гарантаванай. Таксама з "Данбасам" -- можа пагражаць бяспецы Мікуса, калі, так -- гл.вышэй. У нас тут людзі выдаляюць сваё сяброўства ў [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]], проста бо ліквідаваны, хаця спісы яго адкрытыя. І маюць права. Нават калі перабольшваю, трэба спыніць вось гэта ўсё, мы можам вырашыць гэта па-за ўсімі правіламі, бо пяты слуп -- [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]], якія замінаюць ствараць энцыклапедыю. А звады замінаюць. Для блакіроўкі прычын не бачу, для зняцця сцягоў не бачу. Калі кансэнсус знайсці не выпадае, ніякі стан гэтых двух артыкулаў бакі не задавальняе, можна радыкальна, выдаліць абодва і забараніць стварэнне. Лепей кансэнсус, я супраць радыкалізму. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 4 лютага 2026 (+03) :::<s>тут не поле бітвы, рэпліка схавана</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:55, 4 лютага 2026 (+03) [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:44, 4 лютага 2026 (+03) :::Усё правільна наконт бяспекі. Падтрымліваю, каб без правакацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:55, 16 сакавіка 2026 (+03) Дарэчы, а чаму ў артыкуле "Алесь Мікус" выкарыстаны шаблон "навуковец", гэта што, жарт такі або здзек?! Які яшчэ ён навуковец?! Выпраўце хаця б гэта. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) :Пытанне мабыць да таго, хто гэты '''шаблон''' (адпачатна?) прымяніў? :* :<s>Вікіпедыя не поле бітвы</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:18, 5 лютага 2026 (+03) ::А што перашкаджае зараз гэты шаблон змяніць на адпаведны? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03) ::: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D1%83%D1%81&action=history 2 лютага 2026] [[Удзельнік:Plaga med]] змяніў налады абароны для «Алесь Мікус»: Шкодная вайна правак (Правіць=Толькі для адміністратараў, скончыцца 2 сакавіка 2026) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 5 лютага 2026 (+03) ::::змяніў на {{tl|асоба}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 6 лютага 2026 (+03) :* :Яшчэ, Вы выкарыстоўваеце спасылкі на пастаўскага краязнаўца Пракаповіча, які фінскіх моў (наколькі мне вядома) не ведае і навукоўцам не з'яўляецца, - і не маркіруеце гэтых спасылак як '''Неаўтарытэтная крыніца'''. А кніжку "Вітаўты і Вітарты" так рэгулярна маркіруеце. Вы спецыяліст у тэме антрапаніміі? Калі ласка, прад'явіце рэгаліі. Або гэта толькі прыватная думк? Ёсць крыніца - ёсць спасылка. Няхай мяне іншыя калегі паправяць, калі рацыі ў гэтым не маю. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:05, 5 лютага 2026 (+03) ::Таму што сцвярджаць, што Калачы, Маразы, Сабалі, Мазалі, Караткевіч, Карловіч і да т. п. - гэта ўсё нібыта балцкія назвы - маргінальшчына. Увогуле, упартае жаданне прадставіць, быццам у Беларусі няма іншых тапонімаў і прозвішчаў акрамя балцкіх, выглядае як нейкая неадчэпная ідэя, нейкая манія. Пракаповіч зусім не сцвярджае, што ўсе назвы вакол фінскія (некаторыя фінскія, некаторыя балцкія, большасць славянскіх). P. S. Пракаповіч, прынамсі, хаця б не з'яўляецца неаязычнікам. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03) ::: У БелВікі рады вітаць усіх, у тым ліку неаязычнікаў. [[Удзельнік:Pracar]] з гэтым згодны, так думаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:06, 5 лютага 2026 (+03) :::Карацей, ёсць крыніца - ёсць спасылка. Астатняе Вашыя эмацыйныя ацэнкі і жаданне зменшыць вартасць. Будзьце ласкавыя надалей не распачынаць вайны правак з гэтай маркіроўкай. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 03:21, 6 лютага 2026 (+03) ::::Зменшыць вартасць Мікуса? Проста смешна стала - ну якая там яшчэ можа быць вартасць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:53, 8 лютага 2026 (+03) : Удзельнік, якія дадае сцвярджэнні не падмацаваныя крыніцамі — не мае рацыі. Калі аўтар праекта нідзе не пазначаецца — не трэба гэта дадумляць. Што да тлумачэння тапонімаў, то я цалкам згодны, што часам пошук балцкага кораня пераходзіць межы. Напрыклад, вышукваць славянскія літуанізаваныя прозвішчы і пісаць у артыкулах пра відавочна славянскі тапонім дзеля паказання сувязі з балтамі — лішняе, не трэба так рабіць. Але калі паказваецца на тапонім з сапраўды такім жа коранем – гэта не ўласнае даследаванне, бо ў працах пра тапанімію не прапісваюць кожны населены пункт і гідронім, гэта проста немагчыма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:06, 7 лютага 2026 (+03) Я не зразумеў, на якой падставе [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] двойчы адмяніў маю праўку ў гэтым артыкуле, пасля чаго артыкул зноў быў абаронены?! Я дадаваў інфармацыю са спасылкай на публікацыю на сайце Arche, у чым праблема?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:30, 15 сакавіка 2026 (+03) Выдаленне ўдзельнікам JerzyKundrat двойчы запар маёй праўкі з аўтарытэтнай крыніцай з'яўляецца вандалізмам. Незразумела, чаму [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] перш чым абараняць артыкул, не адмяніў вандальныя дзеянні JerzyKundrat'а і не вярнуў маю праўку? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:34, 17 сакавіка 2026 (+03) :на дадзены момант не маю часу пільна разбірацца, хто мае рацыю, хто не. Вы (кажу пра ўсе бакі канфлікту) не можаце дамовіцца, вытрымліваць нейкі кансэнсус і не зацікаўлены ў гэтым, спробы медыяцыі з боку адміністратараў не дапамаглі. Можаце правіць сваёй падстаронцы пакуль. Гэта ўсё вымагае нямала высілкаў з боку адміністратараў, а мы таксама людзі. Пакуль што прасцей замарозіць канфлікт, каб усе бакі астылі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:55, 18 сакавіка 2026 (+03) == Перанос з выдаленнем і аб'яднаннем версій == {{закрыта}} Калі ласка, перанясіце артыкул [[Оскар Мяшчанінаў]] на [[Оскар Мешчанінаў]], трэба ў працэсе паставіць крыжым на "так, выдаліць". Напісанне праз "я" ў прозвішчы памылковае, у крыніцах не знайшоў такога. У БЭ і БСЭ уласна Оскара няма, у БСЭ ёсць цёзка па прозвішчы і праз "е", у каталогу НББ няма варыянта праз "я", хаця ёсць імя Аскар як варыянт. Варыянт Аскар рэдкі і магчыма паходзіць менавіта з Вікіпедыі, аднак, цяпер ужо яго варта пакінуць перасылкай, што ўжо зрабіў. Пасля пераносу, трэба выдаліць артыкул і потым аднавіць з усімі версіямі, каб унёсак удзельнікаў з 2015 года не быў страчаны. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 31 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 31 студзеня 2026 (+03) == Вандал == {{закрыта}} Выдаленне зместу старонкі ад [[Удзельнік:Руй Пульези]], можа, і назаўсёды варта заблакаваць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 24 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} Зрабілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 24 студзеня 2026 (+03) == proxy == {{закрыта}} Патрэбен дазвол-выключэння для рэдагавання з публічных проксі. Я так разумею, гэта адміны дзесьці такі сцяжок даюць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:11, 12 снежня 2025 (+03) :трэба разабрацца толькі, дзе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:03, 12 снежня 2025 (+03) :: Магчыма гэта сцяг "IP block exempt" у распараджэннях правамі ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:41, 12 снежня 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] , так. І мне таксама, калі ласка. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:39, 12 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} Зрабіў абодвум. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 14:03, 12 снежня 2025 (+03) == Блакіроўка за вандалізм == {{закрыта}} Вось [[Адмысловае:Contributions/Мацвей|гэтага таварыша]] варта блакануць надзейна, каб болей і ананімна не мог са свайго ip правіць і зарэгістравацца таксама. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:24, 10 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Удзельнік заблакаваны на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:03, 10 снежня 2025 (+03) == Старонкі да хуткага выдалення == Спадарства, ёсць прапанова часцей заглядваць на [[:Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення]], дзякуй --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 08:03, 30 лістапада 2025 (+03) : {{Done}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 снежня 2025 (+03) == Абарона [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] == {{закрыта}} Вітаю. Шмат дзе ўжыты [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] і да яго дацягнулася вандальная рука ўжо, напэўна, варта абараніць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:42, 12 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:09, 12 лістапада 2025 (+03) == Меры абароны ад удзельніка Ohlumon: сістэматычны падлог крыніц == У 2023 годзе Расійская вікіпедыя бестэрмінова заблакавала ўдзельніка Ohlumon за сістэматычны падлог крыніц: https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#h-Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2-20230417174100 Ёсць прапанова распаўсюдзіць гэта і на беларускую Вікіпедыю. Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва "Жировичи". Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася "«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви". І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца? Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы. Апрача сістэматычнага падлогу крыніц, за ўдзельнікам Ohlumon заўважана, што беларускай мовы ён не ведае, спасылкі, нават калі яны валідныя, афармляе неахайна, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без пераправеркі, перакладае ў тым ліку і спасылкі (то бок тое, што перакладаць ні ў якім разе не трэба). У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне "Православной энциклопедии" Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 01:58, 10 лістапада 2025 (+01) : Пане @[[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], асабіста я чуў пра сітуацыю ў ру вікі. Але мне здаецца няправільным і нават неадпаведным правілам блакіраваць чалавека за дзейнасць у іншым моўным раздзеле. Было бы нядрэнна прааналізаваць унёсак удзельніка ў гэтым раздзеле, а вы, я так зразумеў, спасылаецеся на адпаведныя артыкулы ў ру вікі. Я асабіста не магу зараз абяцаць, што займуся такім аналізам. Калі нехта можа разабраць, будзе карысна для дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:28, 10 лістапада 2025 (+03) : БелВікі — талерантны праект, няхай усе ахвотныя правяць смела! Блакіроўка — надзвычайная мера, тут падстаў для яе няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 10 лістапада 2025 (+03) ::Апрача блакіроўкі ёсць і іншыя меры. Напрыклад, зняцце сцягу аўтадаглядчыка. Калі аўтар рэгулярна ўпісвае ў Вікіпедыю недаставерную інфармацыю ды яшчэ і распальвае міжнацыянальную варожасць, то варта ягоную творчасць тым ці іншым чынам абмежаваць. Талеранцыя да антыяўрэйскіх стэрэатыпаў - гэта вельмі характэрная для Беларусі рыса. Але хацелася б ствараць іншую Беларусь. Без крывавых наветаў, напрыклад. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:06, 11 лістапада 2025 (+03) :Я спасылаюся на артыкулы ў беларускай вікіпедыі. Усе тыя ж практыкі, за якія ўдзельнік Ohlumon быў забанены ў расійскамоўнай вікіпедыі, ён выкарыстоўвае і ў беларускай. Ён рэгулярна распаўсюджвае антысеміцкую прапаганду: дзесьці пераказвае ці цытуе антысемітаў (без крытычнай дыстанцыі), а дзесьці проста прыдумляе ад сябе нейкую "цытату". Глядзіш у крыніцу - там гэтай цытаты няма. Гэта падлог. І такімі падлогамі Ohlumon займаецца рэгулярна. Што з гэтым рабіць, можна абмяркоўваць. Калі ў адміністратараў і мадэратараў беларускага раздзелу вікі ёсць жаданне і вольны час, каб сядзець і пераправяраць кожны сказ і кожную спасылку ў артыкулах гэтага ўдзельніка, то калі ласка, правярайце, праўце. Але некаторыя "артыкулы" (дэ факта, зборнікі антысеміцкіх стэрэатыпаў, як тая [[Беларуская карчма]]) вісяць гадамі нявыпраўленыя, і гэта, даруйце мне моцны выраз, ганьба для беларускага раздзелу. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:02, 11 лістапада 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], вы ж можаце гэта выправіць і без звароту да адміністратараў. Адміны маюць ужо на вайну правак рэаагаваць, калі такая раптам распачнецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:08, 11 лістапада 2025 (+03) :::згодзен, давайце лепш працаваць з матэрыялам у нашым раздзеле, выпраўляць калі трэба і ўжо па факце зробленага ў белвікі рэагаваць. Калі выявіцца дакладна і абгрунтавана, што сістэматычна адбываецца нейкі падлог у бел вікі, то будзем рэагаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:24, 12 лістапада 2025 (+03) ::::Я магу весці каталог падлогаў. Колькі выпадкаў будзе дастаткова для рэакцыі з боку адміністратараў? Напрыклад, дзесяць ці сто? Ці штосьці пасярэдзіне? Дзесяць ужо набіраецца. Сто трэба пашукаць, але з часам, баюся, набярэцца. А ў якой форме гэта потым прадстаўляць адміністратарам? Падгружаць у выглядзе файла? На які сервер? (Даруйце, не надта разбіраюся ў тэхнічных асаблівасцях Вікіпедыі). Для даведкі: некаторыя артыкулы Ohlumon публікаваў паралельна ў расійскай і ў беларускай вікіпедыях, там аднолькавыя праблемы. То бок той праблемны змест, за які Ohlumon'а забанілі ў расійскай вікіпедыі, у беларускай вікіпедыі таксама ёсць, хутчэй за ўсё. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:31, 13 лістапада 2025 (+03) ::::: Каталг весці не варта, выпраўленні праблемнага зместу будуць вітацца. Праўце смела! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03) :::Шаноўны [[Удзельнік:JerzyKundrat|Jerzy Kundrat]], я магу нешта выправіць і выпраўляю. Але мне не верыцца, што Вы сур'ёзна лічыце, што беларуская вікіпедыя - адпаведнае месца для антысеміцкай прапаганды. Тут не так істотна, супраць каго мова нянавісці. Істотна, што мова нянавісці. І, па-вашаму, адміны з гэтым нічога рабіць не павінны? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:23, 13 лістапада 2025 (+03) :::: Намінацыя была за ''сістэматычны падлог крыніц'', зараз прыцягулі іншыя абвінавачанні, дыскусія дзеля дыскусіі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:29, 13 лістапада 2025 (+03) :::::Намінацыя сапраўды была за сістэматычны падлог крыніц. Вы прапаноўваеце адкрыць асобную намінацыю за мову нянавісці? Вікіпедыя, зразумела, не дзяржаўны апарат, але, напрыклад, у судовых ці адміністрацыйных справах новыя акалічнасці звычайна далучаюцца да ўжо адкрытых спраў. Я прашу даць адказ па сутнасці на пытанне пра стаўленне адмінаў да антысеміцкай прапаганды. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03) :::::: Змешваць усё да кучы дакладна не варта. Да антысеміцкай прапаганды ўсе адэкватныя людзі ставяцца адмоўна. Допыт адмінам тут ладзіць не будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:38, 13 лістапада 2025 (+03) У беларускай і рускай Вікіпедыях ёсць яшчэ адзін удзельнік, які займаецца сістэматычным падлогам крыніц - Peisatai. Зрабіў сотні правак, у якіх ёсць пэўнае сцвярджэнне і стаіць спасылка на кнігу ці артыкул вядомага навукоўца. Глядзім крыніцу - а там такого сцвярджэння няма. І таксама ён не толькі не заблакаваны, а нават проста не пазбаўлены сцягу даглядчыка. Маўляў, пішы й далей у такім жа духу. Дзівосна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:37, 15 лістапада 2025 (+03) : пра пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка можна задумацца ў такім разе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:39, 15 лістапада 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], я звярнуўся з адпаведнымі прапановамі на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:54, 15 лістапада 2025 (+03) == Скарга на адмену праўкі == Артыкул [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій]] мною быў вычышчаны ад паўтораў і «вады», удакладнена інфармацыя пра замахі на яго жыццё, дададзена інфармацыя пра яго пасмяротнае ўзнагароджанне званнем Героя Украіны. Агульны выгляд артыкула стаў прыдатным для чытання. Пасля чаго ўсе мае праўкі былі адменены ўдзельнікам DobryBrat без тлумачэння прычын. У перапісцы (я чакаў тыдзень) ён мне не адказаў. Прашу адміністратараў прыняць рашэнне пра правамернасць адмены маіх правак, якую зрабіў DobryBrat . Калі магчыма, вярніце маю версію артыкула. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:36, 8 лістапада 2025 (+03) : У прэамбуле даецца найважнейшая інфармацыя пра прадмет артыкула. Яна часта дублюе частку інфармацыі, размешчанай у іншых раздзелах артыкула. У артыкуле, які прапануецца абмеркаваць, гэта інфармацыя была цалкам выдалена, пакінута толькі кароткае вызначэнне (два словы). : Раздзел «Уласныя працы» быў выдалены цалкам (а мог быць перанесены, напрыклад, у раздзел «Спасылкі»). : У раздзеле «Біяграфія» выдалена частка важнай інфармацыі пра асобу. У прыватнасці, выдалена інфармацыя пра арышт у 1989 годзе; пра тое, што арганізоўваў першыя ва Украіне пікеты; у якіх экспедыцыях працаваў; пра тое, што ў Львоўскай абласной радзе быў сакратаром пастаяннай дэпутацкай камісіі па пытаннях моладзі і спорту; па якой спецыяльнасці ў 1994 годзе скончыў Львоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Івана Франко; па якой спецыяльнасці скончыў аспірантуру ў 2001 годзе; пра тое, што ён быў намеснікам старшыні Львоўскай абласной рады; пра тое, што падчас аранжавай рэвалюцыі (падзеі лістапада — снежня 2004 года) быў камендантам Украінскага дома ў Кіеве, а таксама іншая інфармацыя. Пры гэтым ў артыкуле «[[:uk:Парубій Андрій Володимирович|Парубій Андрій Володимирович]]» ва Украінскай Вікіпедыі (бясспрэчна, там да гэтага артыкула надаецца значна больш увагі), гэта інфармацыя існуе. : У артыкул «Андрэй Уладзіміравіч Парубій» была дададзена і новая інфармацыя, але яна шматкротна меньшая за тую, што была выдалена. Аднаўляць выдаленую інфармацыю, вычытваючы, што было выдалена і на што заменена, патрабуе шмат часу і высілкаў ад іншых удзельнікаў. Зроблены ўнёсак пагоршыў артыкул, таму было прынята рашэнне аб адкаце двух правак удзельніка. : Удзельніку была дадзена парада больш акуратна рэдагаваць артыкулы. Свае выдаленні ўдзельнік абгрунтоўвае «выдаленем паўтораў» і тым, што пасля яго правак тэкст стаў «прыемным для чытання». : Галоўная мэта Вікіпедыі — стварэнне якаснага энцыклапедычнага зместу, а не прыгожае афармленне. : Удзельнік DenisBorum даволі часта практыкуе выдаленне інфармацыі ў артыкулах, абгрунтоўваючы «абнаўленнем звестак», «выдаленнем дубляў», «выдаленнем вады», «навядзеннем парадку ў артыкуле». Мае сэнс прагледзець іншыя артыкулы, дзе такім макарам было зроблена выдаленне інфармацыі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:04, 9 лістапада 2025 (+03) ::У дачыненні да раздзела артыкула «Уласныя працы» ўдзельнік DobryBrat проста здзекуецца: першая «праца» – гэта проста кароткі артыкул ва ўкраінскай газеце на ўкраінскай мове 2013 года (кожны можа паглядзець і ацаніць «значэнне» гэтай «працы»); другая «праца» прызнана экстрэмісцкай у нашай краіне і доступ да гэтай старонкі заблакіраваны. ::Пра раздзел «Біяграфія». DobryBrat пералічвае менавіта нязначныя факты, гл. крыніцу тут: [https://www.rbc.ru/person/68b309b29a794784b703e240|РБК] ::І дарэчы, маю версію сапраўды прыемна чытаць. Ёсць такое паняцце, як «стыль». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 17:40, 9 лістапада 2025 (+03) == Абарона [[Максім Танк]] == {{закрыта}} Статусны артыкул са школьнай праграмы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:31, 3 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:26, 3 лістапада 2025 (+03) == Пагрозы ад JerzyKundrat == [[Вікіпедыя:Кандыдаты ў выдатныя спісы#Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі|Вось тут]] адбылася незразумелая сітуацыя, пасля якой я атрымаў ад удзельніка {{u|JerzyKundrat}} відавочную [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 пагрозу дэанамізацыяй з наступствам паглядзець які я «моцны»]. Такія паводзіны парушаюць [[ВП:НАПА]]. На маёй памяці гэта ўжо не першы раз, калі ўдзельнік востра рэагуе ў размовах, але вось такія пагрозы, здаецца, упершыню. Варта адрэагаваць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:04, 26 кастрычніка 2025 (+03) : У канфлікце ўдзельнічаюць мінімум два бакі. Важна прыйсці да разумення ўласных памылак у зносінах, старацца з павагай адносіцца адзін да аднаго, не абражаць суразмоўцу і не ігнараваць яго просьбы. Мы ўсе плывём у адной лодцы і жадаючых веславаць няшмат. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, заклікаю вас да ўзаемнай павагі, не трэба пераходзіць на асобы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:41, 27 кастрычніка 2025 (+03) :: Я не пераходзіў на асобы і тым больш не канфліктаваў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:06, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::Гэта нейкія неадэкватныя паводзіны, што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049583 першы флэйм-допіс], што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 апошні]. Не бачу, якія два бакі тут ёсць і якія прэтэнзіі могуць быць да MocnyDuham. Remember [[ВП:СУ]]. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 21:25, 27 кастрычніка 2025 (+03) :::падтрымліваю, сітуацыя неадэкватная і тут не бачна віны @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. Але заклікаю не рабіць паспешных высноў з улікам палітычнай кан’юнктуры. Калі сітуацыя будзе мець працяг, тут, відавочна, прыйдзецца ставіць блакіроўкі на ўл. запіс, на вялікі жаль... [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:06, 1 лістапада 2025 (+03) :::: Спадзяюся, пад працягам не маецца на ўвазе, калі мяне ўсёж здэаноняць і спраўдзяць, які я там моцны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:09, 1 лістапада 2025 (+03) ::::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], не пайму дзеля чаго ты тут лямантуеш каторы дзень. Ад каго і што патрабуецца, каб ты супакоіўся? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:28, 1 лістапада 2025 (+03) :::::: За парушэнне [[ВП:НАПА]] вас можна было б адразу заблакаваць і без абмеркаванняў. Я гэтага, вядома, не хачу. Я толькі не разумею, што я вам зрабіў, каб вы мне такое пісалі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:42, 1 лістапада 2025 (+03) ::::::: Упісваеш мой нікнэйм, дзе папала, але я з гэтым змірыўся ўжо не першы дзень як. Чаго й табе жадаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:23, 1 лістапада 2025 (+03) ::::::::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце без інсінуацый і па факце. Калі вы можаце лепш вытлумачыць сітуацыю, што сапраўды адбываецца, то шчыра просім. З боку выглядае як неабгрунтаваныя нападкі на ўдзельніка, без кантэксту. Толькі можна сказаць, што акрамя відавочных пагроз, таксама жываецца вельмі фамільярны, непаважлівы тон размовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:32, 2 лістапада 2025 (+03) :::::::: Дзе і як я ўпісваю ваш нікнэйм? Вы, можа, скажыце, каб я гэтага больш не рабіў. Бо я вас зусім не разумею. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:57, 2 лістапада 2025 (+03) : Напісанае вышэй дыпламатычна некаторыя не зразумелі, пішу прама. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, тое, што паміж вамі адбывалася і адбываецца – гэта канфлікт. У ім удзельнічаюць абодва бакі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], навошта Вы пісалі ў каментарах да заўваг "Заўвагі: reply to JerzyKundrat"? Гэта удзельнікам JerzyKundrat фактычна было расцэнена як пераход на асобы. Калі Вы гэтага дагэтуль не заўважаеце, то гэта або робіцца наўмысна, або з-за недахопу вопыту. У сваю чаргу, прашу Вас, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], быць больш стрыманым у каментарах. Вы таксама пераходзіце на асобы. “Мы ўсе плывём у адной лодцы”. Тое, што ў канфлікце ўдзельнічаюць новы адміністратар і былы адміністратар – гэта на радасць праціўнікаў беларускай Вікіпедыі. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, я паўторна заклікаю вас да ўзаемнай павагі і прашу спыніць канфлікт. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:13, 3 лістапада 2025 (+03) ::Пане @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], дзякуй, што ўдакладнілі. То бок прэтэнзія да аўтаматычна-згенераванага апісання праўкі пры напісанні каментарыя праз гаджэт? Якім чынам гэта можа апраўдваць паводзіны пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] я ўсё яшчэ не разумею. Мяркую, што пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], як і я, як і многія іншыя не звярталі на такія дробязі ўвагі і толькі зараз штосьці пачало праясняцца. Пры ўсёй павазе, я не разумею рэакцыю пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і падазраю, што тут можа быць нешта яшчэ, таму прашу даць дадатковы каментарый па сітуацыі, ад вас нармальнага тлумачэння сітуацыі так і не было. Хоць мы і знаходзімся ў інтэрнэце, і тут звычайна людзі не крыўдуюць на аўтаматычна-згенераваны тэкст, але ж да пагроз, асабліва ў сітуацыі палітычнага напружання, тут не звыкліся, гэта не ерунда. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 3 лістапада 2025 (+03) :: Мой каментар да праўкі згенераваны аўтаматычна, бо для дыялогаў у Вікіпедыі я ўжо шмат гадоў выкарыстоўваю [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions адмысловы гаджэт]. І кожная мая праўка змяшчая перасылку на гэты факт. Калі мы кажам пра [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049527 тое апісанне], якое стала магчымым трыгерам для ўдзельніка – слова "заўвага" з'яўляецца назвай раздзелу, дзе мы абмяркоўвалі артыкул, а не маёй заўвагай да ўдзельніка. Здаецца гэта зразумела, бо слова змяшчае спасылку, якая і вядзе на раздзел... Я заўсёды ставіўся з павагай да ўдзельніка і, вядома, тут не хацеў аніякіх канфліктаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:01, 3 лістапада 2025 (+03) == Адкаты Peisatai == Адкаты, якія масава робіць [[Удзельнік:Peisatai]], як напр. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D1%96%D0%BD%D0%B0&diff=5048879&oldid=5035460 тут] — вандалізм. На заўвагі не рэагуе. Варта заблакаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:51, 23 кастрычніка 2025 (+03) :вандалізм гэта ў іншага таварыша, чаму не рэагуем [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:53, 23 кастрычніка 2025 (+03) :: сціранне запытаў крыніц — гэта вандалізм, а не наадварот. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:55, 23 кастрычніка 2025 (+03) :::у чалавека бзік супраць балтаў, ён метадычна павыкрыўляў, паперапісваў тое, што мной напісана, гэта не вандалізм, не? праглядаць усе сотні, што псіх нарабіў? можа паспасылацца на шэраг смеццевых, або даўно абвергнутых, крыніцаў, і яны вартыя згадкі? тут сметніца хіба? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:02, 23 кастрычніка 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], не трэба выдаляць са старонак інфармацыю, пацверджаную крыніцамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 23 кастрычніка 2025 (+03) :''Усім прывітанне!'' :'''Перагібы''' відавочна з абодвух бакоў. :Удзельнік Peisatai нярэдка балансуе '''на мяжы з Уласнымі Даследаваннямі'''. Удзельнік Warum нярэдка балансуе '''на мяжы з вандалізмам'''. :<u>'''Прапановы'''</u>: :1) вызначыцца наконт, таго, '''калі тут УД, а калі не УД'''. Падтрымаю ўдзельніка Bot: калі ёсць канкрэтная спасылка на корань і на ўтваральнік пры ім, тады гэта не УД. Без доўгіх ланцужкоў "лагічных сувязяў", але канкрэтная спасылка. :2) Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту. :3) Удзельніку Peisatai прапаную, потым, '''перагледзець '''заўвагі ўдзельніка Warum і або а) наступіць на горла ўласнай песні і '''прыбраць '''тое, што да ступені змяшэння нагадвае УД, або б) '''перафармуляваць''', каб выглядала больш-менш аб'ектыўна. І ўвогуле, занадта вузкія лінгвістычныя тонкасці спрасціць па магчымасці. :4) Вызначыць '''тэрмін '''для абаіх удзельнікаў разабрацца з гэтым усім масівам - напрыклад, тыдзень, два, месяц. Канкрэтны тэрмін, каб не расцягвалася. :5) Да часу вырашэння сітуацыі '''забараніць '''(вусна) абодвум удзельнікам '''правіць новыя артыкулы '''па назвах. :6) Асобна трэба вырашыцца наконт згаданых удзельнікам Bot '''спрэчных спасылак''' тыпу Жучкевіча, Пракаповіча і г.д. Напрыклад, Пракаповіч, калі паглядзець яго старонку, - правінцыйны літаратар і географ, з вялікай доляй верагоднасці не разумее ў фінскіх мовах. А Жучкевіч, як слушна адзначана, хоць і са сферы акадэмічнай навукі, але пераважна (не заўсёды) прапаноўваў вытлумачэнні з галіны "народнай этымалогіі". Прапаную, з мэтай захавання палітры меркаванняў, не прыбіраць, але рабіць нейкія нейтральныя, але ясныя пазнакі, тыпу "пастаўскі літаратар і географ І. Пракаповіч". :''З павагай,'' [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:11, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: > ''Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.''<br>Я шмат разоў бачыў праўкі Варума падчас догляду і не заўважыў там вандалізму. Ён выдаляў інфармацыю без крыніц і ўстаўляў адпаведны шаблон. Можаце паказаць прыклад вандалізму? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:15, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::Перш чым адказваць на пытанне 2, трэба калегіяльна вызначыцца з пытаннем 1, бо ад яго дастаткова залежыць і пытанне 2. Выкажыцеся вы, і няхай выкажуцца іншыя. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:18, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::: Мне, шчыра кажучы, вельмі цяжка зразумець, што ў гэтым пытанні з'яўляецца УД, бо я не разбіраюся ў тэмах. Дакладна павінны быць спасылкі на крыніцы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:22, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::::Найперш трэба вярнуцца да палітыкі невыдалення. Ёсць іншыя меркаванні -- дапаўняць. Не ўпэўнены, што тут ёсць нават самастойнае вылучэнне кораня і ўтваральніка, бо яны вылучаны даследчыкамі і на гэта ёсць спасылкі. У маі сам спасылаўся на "[[:en:Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material|Synthesis of published material]]" ("[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]"), але якая новая думка тут прасоўваецца? Што Беларусь уся з запасам у зоне балцкай гідраніміі і кожная назва можа быць балцкай -- думка не новая і не спрэчная. Адкаты зробленыя Peisatai не адмяняў бы, а з дыфаў дадаў бы ўрыўкі ўнесеныя Için warum. На нейкія ўрыўкі паставіў бы запыты крыніц, як у Сермежы пра ранейшую даўжыню ракі (думаю, там можна знайсці спасылкі на ранейшыя карты). Жучкевіча нам не ўнікнуць, хоць бы мы і вырашылі яго неаўтарытэтнасць як лінгвіста, ён з кожнага праса будзе лезці. Як Вайтовіч у генеалогіі, назбіраў з дубу вецце, але папулярны і яго пхнуць як крыніцу раз за разам. У нас нават кробізы з крывічаў не выдалены, хаця ў гэтай лухты ад Ластоўскага няма ніякага грунту. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 24 кастрычніка 2025 (+03) [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%87%D0%B0_%28%D0%9B%D1%8F%D1%85%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%91%D0%BD%29&diff=5048905&oldid=4826334 Так] можа быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:10, 23 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] заблававаны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 23 кастрычніка 2025 (+03) Не ўсё так адназначна. Напрыклад, у вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B6&diff=prev&oldid=5048829 такіх выпадках]. Удзельнік [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] выдаліў вялікі кавалак і напісаў "у Ванагаса, Покарнага і Скарджуса Сермеж адсутнічае", але там і не сцвярджалася, што ў іх Сермеж ёсць, там пра "корань" і "пашыральнік" было. Безкрынічны быў адзін абзац, але не мовазнаўчага характару, а гісторыка-геаграфічнага і на яго можна было проста паставіць запыт крыніцы. І такіх выпадкаў багата. То, можа, у такім выпадку гэта якраз адкат вандалізму, ну або выдаленага без разбору. І слушна заўважыў калега JerzyKundrat, чаму не можа быць дзве і тры версіі? То гэта тычыцца ўдзельніка Için warum таксама. У маі толькі сварыліся, а не выпрацоўвалі падыходы, як ставіцца да згадкі каранёў, пашыральнікаў і іншага такога ў артыкулах. Згадаць у артыкуле пра Сермеж, што ў літоўскай ёсць корань -серм- гэта арыгінальнае даследаванне пра Сермеж або проста інфармацыя? Таму спачатку пайшла чыстка ў адзін бок, потым пойдзе ў іншы, а затым і яшчэ куды. У тую ж Сермеж думку Пракаповіча можна было проста дадаць, нічога не выдаліўшы. Пра Жучкевіча і такіх паноў як Пракаповіч наогул ёсць пытанні, ці кваліфікаваныя яны як мовазнаўцы, бо іх версіі часта нагадваюць народную этымалогію. Калі ёсць сістэмная крытыка Жучкевіча, ці нешта іншае "даўно абвергнутае", трэба гэта разгледзець і можа вырашыць не карыстацца гэтым у мовазнаўчых пытаннях. Географам -- геаграфічнае, краязнаўцам -- краязнаўчае, а лінгвістычнае ўсё ж лінгвістам. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:03, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Было б добра разабрацца ў аўтарытэтнасці крыніц з двух бакоў. Я дапушчаю выкарыстанне гэтых тэкстаў у этымалогіі, толькі калі ў іх відавочна атрыбутаваная сувязь паміж аб'ектам і назвамі. Арыгінальныя даследаванні недапушчальныя. Аднак для мяне гэтая тэма занадта далёкая і я не маю вольнага часу паглыбляцца ў літаратуру з двух бакоў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:53, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] для мяне, шкада, таксама далёкая, толькі вельмі агульныя ўяўленні. Адносна Сермежы, што прыкладам вышэй, яна і праўда не згадваецца аўтарамі, якія пішуць пра корань і пашыральнік у літоўскай. Але гэта "бяда" такой літаратуры, поўнага спісу гідронімаў з пэўнымі фармантамі не дае ніхто, абмяжоўваюцца двума-пяццю прыкладамі, а далей "і інш.". Жучкевіч шчодры быў, вытлумачыў усё да чаго рукі дацягнуліся, але яго кваліфікацыя на гэта вельмі сумнеўная. Атрымліваецца, цяпер ускосныя сведчанні прафесіяналаў падмяняюцца на простае сведчанне непрафесіяналаў, якія затое яўна згадалі. Да каго толькі не звяртаўся, каб знайсці экспертызу хоць бы агульную для нашай праблемы, але няма такіх спецыялістаў і тэма вельмі хісткая з навуковага пункту гледжання, усё толькі гіпатэтычнае з адноснай ступенню імавернасці. Як разумею, падыходы навукоўцаў у галіне такія, што ў зоне балцкай гідраніміі, усе гідронімы апрыёрна лічацца балцкімі, пакуль іншае не даведзена асобна. Мы ўжо маем прыклад такой падмены ў іншай беларускай вікіпедыі, дзе імёны, якія апрыёрна ў навуцы лічацца балцкімі, хоць часам і няма адзінага меркавання з якіх пэўна фармантаў складаюцца і што значаць, тлумачацца з адзінай крыніцы, дзе даецца альтэрнатыўнае меркаванне, як германскія. Тая крыніца па фармальных прыкметах для Вікіпедыі аўтарытэтная (значна болей за Жучкевіча), але ў навуцы лічыцца "маргінальнай" (у сэнсе, што на ўскрайку навуковага поля, не адпавядае навуковаму кансэнсусу, ніхто на яе сур'ёзна не спасылаецца, хіба ў аглядзе гісторыі навукі). Тое самае можа быць у нас, толькі з рэкамі. Напэўна, трэба рабіць як з імёнамі зроблена, напрыклад, у артыкуле [[Ягайла]], дзе даюцца меркаванні Юргевіча, Чаропкі, Урбана і Галяка таксама, хаця пэўнае значэнне імя Ягайла нават для літоўскіх спецыялістаў застаецца дыскусійным з часоў рэканструкцыі яго Бугой. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:46, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::Аб'яднаў версіі ў артыкуле [[Нача (прыток Бабра)]], напэўна, так рабіць трэба было адразу, замест выдалення і скарачэння. Яно тады можа і ўзяло б меней часу, цяпер возьме болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:31, 25 кастрычніка 2025 (+03) : У сучаснай беларускай мове слова Сермеж мае корань "Сермеж". Сцверджанне, што корань "Сермеж" утвораны ад кораня "Серм" і пашыральніка "еж" - гэта ўжо этымалогія, то бок гэта павінна быць яўна прапісана ў артыкуле ды павінна быць падмацавана аўтарытэтнымі крыніцамі. Пакуль жа мы маем, што ў артыкуле пра слова з адным коранем слова даецца этымалогія іншага кораня. Адпаведна я падтрымліваю Için warum, што падобную інфармацыю можна выдаляць з артыкула. Як альтэрнатыву хуткаму выдаленню звестак можна ўжываць прастаўленне шаблонаў, напрыклад Шаблон:Праверыць факты. Аднак нават калі ў першакрыніцы згадваецца корань самаго слова, але без згадкі пра канкрэтны аб'ект, то я б усё роўна асцерагалася б прапісваць такое напрамую ў артыкул, таму што і аднолькавыя альбо вельмі падобныя назвы могуць мець рознае паходжанне. Напрыклад, назва Ленін можа быць гістарычнай і быць утворанай ад жаночага імя, а можа быць назва Леніна ўтвораная ад мянушкі савецкага дзеяча. Альбо Дзяржынск і Дзяржынава - этымалагічна гэтыя назвы звязаныя, аднак адно з іх утворана ад прозвішча, якое ў сваю чаргу магчыма ўтворана ад назвы другога. То бок мне бліжэй пазіцыя, што ў артыкул варта дадаваць інфармацыю пра паходжанне назвы, толькі калі ў аўтарытэтнай крыніцы ёсць разбор назвы канкрэтна гэтага геаграфічнага аб'екта. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 00:21, 25 кастрычніка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] , адразу сам болей схіляўся да такой думкі. Але з погляду як гэта робіцца, што прасоўваецца фактычна народная этымалогія, ёсць сумненні што на праўдзе лепей. Сама Сермеж можа не згадвацца, але калі ў крыніцы вядзецца менавіта пра гідронімы і даецца шэраг аналогій з такім коранем, а Сермеж якраз у зоне дзе такая аналогія актуальная, што думаць у такім разе? У маі ўжо пісаў, калі ёсць тлумачэнне менавіта для вялікіх Дзвіны, Дняпра або Дуная, ці можна яго ўжываць для дзясяткаў іншых Дзвін, Дзвінас, Днепрыкаў, Дунаяў і Дунайцаў, ці гэта будзе ўласным даследаваннем? Або можна даць спасылку на ўмоўнага "Пракаповіча", што малая Дзвіна ад "дзівіцца" і лічыць, што гэта крыніца і яна прыярытэтная? Па-мойму, адсылка да гіпатэтычнай прафесійнай аналогіі лепей за прыцягнутую за вушы сугучнасць, якая да гідраніміі ніякім бокам (як гэта з Начай, напрыклад). Гэта ж не тое, што наш ананімны валагодскі этымолаг прыцягвае "аналогіі" з мовы хантаў на ўласнае разуменне. Наконт Леніна ўсё ясна, да гэтага яскравым прыкладам кваліфікацыі Жучкевіча будзе Лунін, які ён выводзіць ад прозвішча Лунь, тым часам як Лунін толькі пазнейшае скажэнне Луліна. І даецца ж Жучкевіч як аўтарытэтная крыніца. Пры тым, пададзеная там Peisatai версія таксама прыцягнута за вушы, нават ускоснай згадкі пра яе нідзе няма, грунтавалася таксама на скажонай назве, таму выдаліць яе было слушна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:13, 25 кастрычніка 2025 (+03) ::: @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], калі Пракаповіч і Жучкевіч не з'яўляюцца лінгвістамі і даюць аматарскія трактоўкі паходжання назваў, то можна альбо выдаляць іх версіі, як неаўтарытэтныя крыніцы, альбо асцярожна фармуліраваць спасылкі на іх на ўзор "Географ Жучкевіч выказаў ідэю, што назва X, паходзіць ад Y, аднак яго працы былі абвергнуты Z, як не адпавядаючыя сучасным лінгвістычным уяўленням". У любым разе наколькі я разумею, то на дадзены момант ніхто і не адстойвае аўтарытэтнасць Жучкевіч і неабходнасць прапісвання яго версій у артыкулах. Мне падаецца нармальным, што паходжанне назвы нейкай ракі ці возера можа быць не даследавана прафесійнымі лінгвістамі, у такім разе я лічу, што лепей у артыкуле не падаваць наогул ніякай версіі аб паходжанні назвы ці падаваць толькі народна-этымалагічную, запісаную прафесійным фалькларыстам. Замена адных аматарскіх версій другімі ды яшчэ і з прастаўленнем пры гэтым спасылак на працы прафесійных лінгвістаў, мне не падаецца вырашэннем праблемы.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:07, 25 кастрычніка 2025 (+03) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] таксама зноў пачаў дадаваць у артыкулы пра людзей версіі пра паходжанне іх прозвішчаў, напрыклад [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі]], [[Сяргей Мікалаевіч Румас]], [[Валянцін Акудовіч]]. Прапаную версіі аб паходжанні прозвішчаў дадаваць у артыкулы аб прозвішчах ці ў артыкулы пра роды. У артыкулах жа пра людзей пра прозвішча распісваць толькі ў выпадках, калі сам чалавек ці яго бліжэйшыя продкі змянілі прозвішча.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 23:36, 23 кастрычніка 2025 (+03) :І праўда, напэўна, для Дастаеўскага і іншых варта пісаць, што прозвішча адтапонімнае, а варыянты паходжання тамоніма ў артыкуле пра Дастоева толькі. Пра гэта мы пісалі і быццам вырашылі адносна этымалогіі ў гарадах, назвы якіх паходзяць ад гідронімаў, што пра паходжанне гідроніма пішам толькі ў артыкула пра яго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:14, 24 кастрычніка 2025 (+03) Вітаю! Сваю пазіцыю я патлумачыў яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў. Удзельнік Peisatai зрабіў сотні правак, у якіх напісаў свае ўласныя фантазіі аб паходжанні тапонімаў і прозвішчаў, пры гэтым амаль усе ягоныя праўкі або не маюць крыніц, або гэтыя крыніцы сфальсіфікаваныя. Канкрэтныя прыклады я тады прывёў (прычым гэта была толькі частка з таго, што ён панапісваў), паўтарацца тут не буду, хто жадае, можа паглядзець. Правілы вікіпедыі не дазваляюць займацца ўласнымі даследваннямі і падлогам крыніц, атаксама абражаць іншых удзельнікаў. У іншых моўных раздзелах за падобную "творчасць" удзельнікаў блакуюць назаўсёды. Я ў маі на гэта звярнуў увагу супольнасці, аднак на жаль ніякіх практычных крокаў зроблена не было. Пасля гэтага, як мне тут і параілі, я стаў самастойна выпрауляць гэтыя УД. Ніякіх парушэнняў з майго боку няма, ніводнага правіла вікіпедыі я не парушыў. Я паставіў запыты крыніцы там, дзе крыніца адсутнічае, а таксама часткова выдаліў інфармацыю, калі ў паказанай крыніцы яна адсутнічае. У некаторых выпадках выправіў інфармацыю ў адпаведнасці з тым, што насамрэч напісана ў крыніцы. Зараз вышэй пішуць, што Жучкевіч, маўляў, не аўтарытэтная крыніца. Можа і так, а Peisatai з ягонымі фантазіямі - хіба гэта АК? Потым пішуць, быццам калі ёсць корань - гэта ўжо і не УД. А хто вырашыў дзе які корань? Я ўжо не кажу пра значэнне гэтага кораня. Вось напрыклад Peisatai са спасылкай на Тапарова напісаў, што ў назве Няміга корань nem і пашыральнік g, а па Тапарову атрымліваецца, што ў назве корань mig. У назве Обаль і падобных Peisatai піша пра корань ab "рака", а ў Тапарова - абъл/объл "яблыка". І гэтак далей. Потым, вышэй напісана, што ў літаратуры аўтары не даюць поўнага спісу назваў, а абмяжоўваюцца двума-пяццю. Аднак у таго ж Тапарова часта прыводзяцца даволі доўгія спісы назваў, у тым ліку і тых, што на тэрыторыі Беларусі. Навошта тады выдумляць яшчэ ад сябе? Тым больш, калі гаворка ідзе пра больш-менш значны, вядомы аб'ект (горад ці раку). Навукоўцы ж не дурні і умеюць карыстацца картамі, даведнікамі, працамі сваіх калег (Тапароў многія назвы Беларусі браў са слоўніка Жучкевіча). Калі пра дадзены вядомы аб'ект не напісана ў аўтара, можа ён і не лічыў магчымым падобнае яго тлумачэнне? Гэта вельмі тонкая тэма, якая дае вельмі шырокую прастору для асабістых трактаванняў. Таму ў правілах энцыклапедыі і гаворыцца, што кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:45, 26 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Için warum]], дзякуй за рагорнутае меркаванне, у цэлым згаджаюся з вамі. Хацеў бы ўсё ж, каб мы не сыходзілі тут з таго, што ў Вікіпедыі ''кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК'', бо ёсць і шырока вядомыя факты, і відавочныя паралелі можна дапускаць, калі кансэнсус маецца. У нас ужо назапасілася шмат інфармацыі па гідраніміі/тапаніміцы, давайце супольна прывядзем яе калі не да дасканалага, то хоць бы да прмальнага стану. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:44, 26 кастрычніка 2025 (+03) :Удзельнік Варум, як казаў удзельнік JerzyKundrat, '''кідайце прымяраць ролю паліцэйскага'''. Тут камандна ствараюць, і Ваш праведны гнеў выглядае дзіўна. Calm down, Вы як нацягнутая струна :) Чаму, дарэчы, Вам не падабаецца, што ўдзельнік Peisatai так адстойвае '''балцкія версіі'''? Вы прынцыпова супраць? Хацелася б разабрацца, чаму вы так гарачыцеся, перш чым прадметна пераходзіць да тэмы "карані і ўтваральнікі" :) Бо Вы накідваеце '''відавочна "смеццевых" спасылак''' (тыпу Пракаповіча), і складаецца ўражанне, што толькі каб замыліць тэму. Як любіць казаць руская прапаганда, "не ўсё так адназначна". Хіба не так? Вы ж павінны разумець, што правінцыйны літаратар '''Пракаповіч '''- гэта не крыніца? Або што тлумачэнні '''Жучкевіча '''часта не вытрымліваюць крытыкі. Або што '''Рогалеў '''прыдумшчык яшчэ той? '''Патлумачце, калі ласка, што стаіць за Вашай актыўнасцю'''. Бо акрамя таго каб выпраўляць удзельніка Peisatai, Вы, здаецца, больш нічым у Вікіпедыі не займаецеся, а зарэгістраваліся тут, здаецца, толькі для гэтага. Або Вы проста каб усё было "строга ў духу буквы закону"? Праўда, незразумела пакуль што. (Паўтаруся, што, на маю думку, Вы '''балансуеце на мяжы з вандалізмам''', як удзельнік Peisatai балансуе на мяжы з Уласнымі даследаваннямі, і трэба гэтыя два палюсы ўрэшце '''ўзгадніць''' '''і прымірыць'''). [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:13, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::Здаецца, я зразумела абгрунтаваў свае дзеянні. Справа не ў балцкіх версіях (ці нейкіх яшчэ), а ў тым, што па правілах праэкта артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе уласных "адкрыццяў" усіх жадаючых. Калі нехта хоча дадаць у артыкул, напрыклад, што назва Жлобін паходзіць ад літоўскага globti - калі ласка, хто ж супраць, толькі няхай ён знойдзе АК, дзе гэта чорным па беламу будзе напісана. Гэта не я так вырашыў, гэтага патрабуюць правілы вікіпедыі. А калі ён гэта піша і дае крыніцу, у якой насамрэч гэта было сказана не пра Жлобін, а пра нейкую рачулку ў Літве, то гэта ёсць уласнае даследванне і падлог крыніцы. Вось і усё. Меня проста здзівіла, што чалавек за некалькі гадоў столькі ўсяго панапісваў, дадаў горы інфармацыі, і ніхто нават не пацікавіўся, а ці праўда ўсё тое, што ён так упарта піша? Ніхто не знайшоў у інтэрнэце якую-небудзь з гэтых крыніц, не адкрыў яе і не паглядзеў, а што там на самой справе напісана? Хаця адзін ці два разы гэта было, у прыватнасці ў артыкуле пра Прыпяць. Аднак далей на жаль ніхто высновы з той гісторыі так і не зрабіў. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Беларуская вікіпедыя не такая масавая, як напрыклад англійская ці руская, і тут знайшоўся толькі адзін такі Peisatai, а ўявіце сабе калі б іх было пяць, дзесяць, дваццаць, і яны таксама пачкамі пісалі б тут свае фантазіі? Энцыклапедыя пераўтварылася б у сметнік. Што ж датычыцца неаўтарытэтнасці Жучкевіча, Пракаповіча і Рогалева, то я дадаў тое, што змог знайсці (дарэчы, я яшчэ дадаваў Фасмера, Трубачова, Развадоўскага і іншых аўтараў). Калі яны не з'яўляюцца АК, можна і выдаліць, я не спрачаюся, аднак спачатку трэба выдаліць УД ўдзельніка Peisatai, бо гэта тым больш не АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:10, 26 кастрычніка 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Akijan|Akijan]], захоўвайце, калі ласка, ветлівасць у размовах. Пытанне не ў тым маюць нейкія тапонімы/гідронімы балцкае ці афраамерыканскае паходжанне. Асноўнае пытанне ў тым ці можна дадаваць у артыкулы аб тапонімах, гідронімах, прозвішчах, канкрэтных людзях інфармацыю аб этымалогіі кораня слова падобнага да назвы дадзенага аб'екта. А таксама дадаткова ўзнята пытанне, што рабіць, калі звесткі аб паходжанні назвы ёсць, але аўтарытэтнасць іх крыніцы пад сумневам: такую інфармацыю ў артыкул не дадаваць наогул ці дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 12:55, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], датычна другой вашай рэплікі — відавочна ''дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі''. Мы ж не маем патрэбы ў эканоміі паперы, працэсы і з'явы можам паказваць шырока і рознабакова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:59, 26 кастрычніка 2025 (+03) : {{u|Akijan}}, ці маеце вы дадатковыя ўліковыя запісы ў праэкце і чаму вырашылі напісаць у гэты раздзел з менавіта з новага? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:05, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::Папрасілі ўключыцца з дыскусію. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:09, 26 кастрычніка 2025 (+03) Peisatai пачаў дадаваць у артыкулы свае "этымалогіі" са спасылкай на нейкую кніжку А. Мікуса (<nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>). Зразумела, што гэта не аўтарытэтная крыніца ("смеццевая крыніца", як ён сам тут выказваецца). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:55, 27 кастрычніка 2025 (+03) :[[Алесь Мікус|Мікус]] не горай за Жучкевіча або Пракаповіча, прынамсі, ведае літоўскую мову на высокім узроўні. Калі падсумоўваць. Застаецца пастанавіць, што сведчанні пра этымалогію ад неспецыялістаў не прымаем як крыніцы. Калі нехта вызначае паходжанне гідронімаў, то мае быць не проста лінгвістам-славістам, але і балтыстам, а калі і фінаўгрыстам. І практычна ўсё трэба будзе выдаліць. Таксама, што этымалогію для вялікай Дзвіны і іншага мы не прымаем для малых Дзвін і іншага, калі яны яўна асобна не названы ў крыніцы. Ніякія "імёны рэк з -упа імаверна балцкага паходжання", як любяць мовазнаўцы, нам не прыдатныя. Што найболей непрыемна, калі і праўда сістэматычна пазначаліся крыніцы, дзе нічога з чаканага або хоць блізкага да яго не было. Адзінкавыя выпадкі можна зразумець, асабліва калі пасля пазначэння крыніцы было шмат правак. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::''Мікус не горай за Жучкевіча'' Жучкевіч прызнаны спецыяліст ў навуковым свеце, працаваў у БДУ, аўтар некалькіх кніг, артыкулаў у навуковых часопісах, на яго дагэтуль спасылаюцца іншыя навукоўцы. І не трэба яго папракаць тым, што ён географ, бо тапаніміка - гэта не толькі лінгвістыка, але і геаграфія, і гісторыя, і краязнаўства - усё разам. Сапраўднае тапанімічнае даследванне тады, калі даследчык даследуе канкрэтны аб'ект. Калі гэта горад, ён вывучае ягоную гісторыю, хто і калі яго заснаваў, калі гэта рака ці возера, вывучае іх геаграфічныя, гідралагічныя ўласцівасці - каб паспрабаваць зразумець, чым яны вылучаюцца, чаму людзі маглі іх так назваць. А не проста сядзіць сабе ў кабінеце і жангліруе словамі з розных моваў. Знасці падобныя словы можна, а вось ці будуць яны мець нейкае рэальнае дачыненне да дадзенага горада ці ракі? І Жучкевіч пры падрыхтоўцы свайго слоўніка карыстаўся працамі іншых вядомых навукоўцаў, у тым ліку і лінгвістаў: Фасмер, Тапароў, Буга, Развадоўскі, Машынскі, Лер-Сплавінскі і г. д. (спіс літаратуры ён прыводзіць). А Мікус хто такі? Якое дачыненне ён мае да навуковага света ўвогуле і да тапанімікі ў прыватнасці? І пры чым тут яго веданне літоўскай мовы? Яе ведаюць больш за 3 мільёны чалавек, гэта не значыць, што кожны з іх можа пісаць аб тапаніміцы Беларусі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:11, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] на што толькі не спасылаюцца. Гэта можа быць апраўдана, калі транслюецца меркаванне аўтарытэтных мовазнаўцаў, а сам ты не маеш да іх доступу. Цяпер гэта ўсё даступна ў асноўным і пасрэднік не патрэбны. Што да ўласных распрацовак этымалогіі, не геаграфічная гэта справа, чалавек не падрыхтаваны для гэтага часта не бачыць відавочных рэчаў, які б ні быў паважаны і тытулаваны ў сваёй галіне. Вядома, географ можа мець дадаткова і такую кваліфікацыю, але пра Жучкевіча мы гэтага не ведаем. Наогул мы ж бачым яго версію ў "Начы" і такога шмат, сустракаў калі выводзіў свае этымалогіі ён з позніх, скажоных часамі назваў. Я ж і кажу, што ў плане этымалогіі яны роўныя, у Жучкевіча няма кваліфікацыя для яе, а Мікула "вагі" ў тым самым навуковым свеце, хоць кваліфікацыі яўна болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::Заглянуў у артыкул пра [[Лужаснянка|Лужаснянку]] і [[Бабруйка]]. Я думаю, калі чляненне дастаткова відавочнае (і корань, і ўтваральнік вядомыя ў балцкіх назвах), то можна пакідаць, гэта не УД. ::У менш відавочных выпадках трэба прыбіраць. ::Другое. Калі прыводзяцца аналогіі і прыводзіцца спасылка, дзе яны прапісаныя, але там няма канкрэтна пра назву, да якой яны прыводзяцца, то гэта не падлог, а спасылка на аналогіі. Наколькі гэта УД, трэба глядзець у кожным канкрэтным выпадку. ::Трэцяе. Удзельнікам Warum і Peisatai трэба настойліва параіць прыйсці да супрацоўніцтва, калі ўжо абодва столькі сілаў кладуць на тапанімію. Пакінуць лаяць адзін аднаго і тым больш спрабаваць дэананімізаваць, у цяперашніх палітычных варунках. ::Прапаную на гэтым пакрысе гэтую дыскусію завяршаць. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:34, 27 кастрычніка 2025 (+03) :::Для каго ''чляненне дастаткова відавочнае''? Асабіста для вас відавочнае адно, для другога - другое, для трэцяга - трэцяе. Адну й тую ж назву можна "расчляніць" па-рознаму, і вытлумачэнне гэтых часцін можа быць рознае, нават у адной мове (а тут і з мовамі магчымыя варыянты). Гэтым павінны займацца спецыялісты, а не аматары. І з аналогіямі - тое ж самае. Тое, што адна назва ёсць аналагам іншай назвы - гэта павінна быць напісана ў навуковых працах прызнаных спецыялістаў, а не самі ўдзельнікі праэкта будуць самастойна вырашаць, бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а паркан, на якім кожны піша ўсё што хоча. І з этымалогіяй прозвішчаў - тое ж самае. Уявіце сабе, нехта захоча напісаць, што аналагам назвы Мінск (Менск) з'яўляецца назва вострава Мэн, а аналагам назвы беларускага Брэста - назва французскага Брэста, бо яму гэта відавочна... І ўвогуле, чаму абавязкова ў кожным артыкуле пра нейкі населены пункт ці раку/возера, трэба абавязкова пісаць пра этымалагію назвы?! Калі пра нейкі дадзены аб'ект пакуль няма аўтарытатнай крыніцы на гэтую тэму, то можа будзе лепш увогуле нічога не пісаць, чым нешта там выдумляць ад сябе? Каму і навошта гэта трэба? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:20, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::Калегі, думаю, я '''паспяшаўся прыміраць удзельнікаў Peisatai i Warum'''. Калі апошні стаў завочна нападаць на Мікуса, мне стала пакрысе ўсё станавіцца на свае месцы. ::: <nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>. :::Ва ўсякім разе, удзельнік Warum прарабіў тытанічную працу па перапрацоўцы артыкулаў удзельніка Peisatai, які відавочна даў маху і шмат дзе (не ўсюды) перагнуў. Калі Peisatai пад уплывам спасылак ад Warum праробіць '''работу над памылкамі''' ў артыкулах, то гэта будзе сапраўды выпадак, калі па-марксісцку з Тэзіса і Антытэзіса выйдзе не дрэнны Сінтэз. :::Яшчэ хацелася б больш пачуць '''пра славяна-індыйскую гідранімію''' на быццам бы балцкай тэрыторыі, магчыма, трэба было б асобны артыкул пра гэта напісаць, няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:27, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::''няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў'' Калі вы чакаеце ад мяне ўласных даследванняў у стыле Peisatai, то іх зразумела не будзе. Па-першае, гэта забараняюць правілы праэкта, а па-другое, навошта мне тут нешта выдумляць і пісаць горы нейкага флуда? У меня для гэтага няма ніякай матывацыі. А ў яго, відаць, ёсць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:49, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Калі ласка, давайце больш канструктыўна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:51, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Ніякага дачынення ні да якога Дзермана я не маю. Доказы смешныя: за тэрмін, які больш за 5 месяцаў, вы знайшлі аж цэлых 3 супадзенні па часе)) І ўвогуле, не трэба пастаянна ўводзіць дыскусію ў бок. Спрэчка тут не пра балтаў, славян, індыйцаў, Мікуса, Дзермана і г. д., а пра тое, ці можа ў энцыклапедыі чалавек пісаць свае ўласныя здагадкі і меркаванні? Правілы вікіпедыі гавораць, што не, артыкулы тут пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі вам так хочыцца балцкіх версій тапонімаў, то літаратуры на гэтую тэму хапае, той жа Тапароў пра гэта вельмі шмат напісаў. Дадавайце і ніхто супраць не будзе. Але Peisatai нават і балтыста Тапарова перакручвае, ставіць на яго спасылку, а піша нейкую адсябяціну, чаго ў Тапарова зусім няма (прыклады я прыводзіў яшчэ ў маі). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:24, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Ох ужо гэтыя дэаноны :( А якая розніца? Тут да крыніц фармальны падыход і суб'ектыўныя крытэрыі. Справа толькі як мы будзем рабіць, прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі, тады пойдуць і Жучкевіч з іншымі, і Мікус. Або толькі выключна яўных тэматычных лінгвістаў, тады ні Жучкевіч, ні Мікус не пойдуць. Ачышчаем і жывём спакойна. Калі першы варыянт, паўтаруся, трэба вярнуцца і трымацца палітыкі невыдалення. Калі былі выпадкі ўяўнага ўжывання крыніц, так болей не рабіць ні пад якім соусам. Выпрацаваць нейтральныя формы, які будуць адпавядаць стану крыніц, напрыклад, "у балцкіх гідронімах вылучаюць корань y-[зноска] і пашыральнік -x[зноска], але ці яны ў назве гэтай Yx яўна не адзначана". Спыніць канфрантацыю на балцка-славянскай этымалагічнай глебе, у асноўнай масе гэта пэўна ніколі не вызначаць, будуць толькі болей або меней кваліфікаваныя гіпотэзы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:01, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Пане [[Удзельнік:M.L.Bot|Максіме]], канешне ж будзем ''прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі''. Вікіпедыя для таго й прызначана, каб трансляваць веды з розных галін. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:16, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] , тэарэтычна правілы вымагаюць не хоць якіх, а аўтарытэтных крыніц. Але звычайна так катэгарычна пытанне паўстае ў спрэчных выпадках, што ў нас цяпер і ёсць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::: Маем звычай у БелВікі трактаваць аўтарытэтнасць крыніц таксама шырока, аж да навінных. Узнятая тут бура не нагода для фундаментальных змен. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: {{u|Akijan}}, я выдаліў частку вашай рэплікі, якая была датычна вашых здагадак датычна асобы іншага ўдзельніка. Па-першае гэта парушае [[ВП:ЭП]], а дакладней парушае "прадузятасць, навешванне «цэтлікаў» на апанентаў". Па-другое, у Вікіпедыі нельга займацца [[доксінг]]ам. Таксама чытайте [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikimedia_Foundation_statement_on_paid_editing_and_outing афіцыйную пазіцыю фонду Вікімедыя] датычна аутынгу іншых асоб. Я вас папярэджваю, што наступным разам за парушэнне [[ВП:ЭП]] ваш доступ да рэдагавання Вікіпедыі можа быць заблакаваны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Удзельнік МоцныБрат, патлумачце ласка, на падставе якіх фармальных правілаў Вікіпедыі Вы выдалілі частку майго паста, у якім я параўнаў час напісання ўдзельнікам Варум тут сваіх пастоў з <nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>.? Дэананімізацыя забароненая толькі калі гэта пагражае пераследам па палітычных, рэлігійных падставах, а Дзермана ў Беларусі ніхто пераследваць не будзе, бо ён на баку ўладаў. Калі ласка, дакладную спасылку на рэгуляцыю. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#c-MocnyDuham-20251028124700-Akijan-20251028112700|гэты]] і [[Размовы з удзельнікам:Akijan#c-MocnyDuham-20251028125100-Папярэджанне|гэты]] каментар. І я зноў выдаліў вашу рэпліку з магчымым дэанонам па гэтых прычынах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:01, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::Добра, прачытаў, пагаджуся, быў раманаў. Але ж паведаміць зацікаўленым асобам, думаю, правілы Вікіпедыі не забараняюць. Бо калі ўдумацца, гэта з глузду з'ехаць што робіцца. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:05, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::: Вы не ведаеце, ці з'яўляецца ўдзельнік той асобай, пра якую кажаце. А калі ён ніяк з ёй не звязаны? Зараз вы ствараеце ціск на ўдзельніка тым, што камусьці пра яго штосьці скажаце. Ваша пагроза "паведаміць зацікаўленым асобам" парушае [[ВП:НАПА]]. Калі ласка, не пагражайце тут нікому. [[ВП:СУ|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::Думаю, тады Вам варта з такой жа строгасцю адрэагаваць на спробу дэанону вышэй з боку ўдзельніка Варум ("падазраю, што гэта ён сам і ёсць") і прывесці да балансу. ::::::::Карацей, спадзяюся, нехта ўсё ж возьмецца выпраўляць тое, што тут з ідэалагічных прычын творыць апазнаны ўдзельнік Варум. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:58, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::: Тое самае тычыцца і {{u|Için warum}}, канешне. Не бачыў яго рэпліку. Калі ласка, спыніцеся і пачніце камунікацыю згодна з [[ВП:ВЕТ]]. Галоўнае прыйсці да кансэнсусу і пачаць дапаўняць Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:02, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::::::::: Па-мойму, кансэнсус тут можа быць толькі адзін - выконваць правілы вікіпедыі, там усё прапісана, а не вынаходзіць тут веласіпед. Мне цяжка ўявіць падобную дыскусію ў нейкім іншым моўным раздзеле, напрыклад, у англійскім ці рускім. Дарэчы, Peisatai спрабаваў пісаць свае ўласныя даследванні і ў рускай ВП, аднак відаць не атрымалася, тады ён цалкам пераключыўся на беларускую, і тут, як гаворыцца, "пракаціла". На жаль. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:41, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::::: У іншых моўных раздзелах смецця больш, чым у БелВікі. Не буду тут прыводзіць доказы з уласных даследаванняў на гэты конт. Таксама нагадаю, што Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:46, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::::Чаму Вы не выдалілі ў згаданай рэпліцы спробу дэанону? [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:22, 30 кастрычніка 2025 (+03) :::::::::::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласка, дазачысціце тое, што можа быць дэанонам, можа, і версіі нейкія можна закрыць для прагляду правамі адміна. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:12, 3 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Выдаліў! Зараз паспрабую закрыць версіі [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:06, 3 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Здаецца ўсё прыбраў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:09, 3 лістапада 2025 (+03) === Праект рашэння === Не хочацца, каб тэма заставалася адкрытай, таму я падрыхтаваў праект рашэння. Калі ён не сустрэне вострай крытыкі, то набудзе моц праз тыдзень. Вітаю дапрацоўку з боку дасведчаных удзельнікаў.<br /><br />Звесткі аб этымалогіі дапускаюцца толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. Неправяраемыя крыніцамі сцвярджэнні выключаюцца і не павінны размяшчацца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі (гл. [[ВП:ПРАВ]]). Фармулёўкі ў пытаннях этымалогіі ў «спрэчных артыкулах» павінны быць прыведзены з відавочнай атрыбуцыяй у тэксце: «па меркаванню X», «згодна з Y», і з дакладнай бібліяграфічнай спасылкай. Указваць паходжанне канкрэтнага тапоніма ці гідроніма варта толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект. Перанос агульных мадэляў «корань/фармант» на назвы, не згаданыя ў аўтара, разглядаецца як ўласнае даследаванне і не дапускаецца. Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя (гл. [[ВП:НУДА]]).<br /><br />Дапускаецца прывядзенне розных версій паходжання, у тым ліку балтыйскіх, славянскіх і іншых, але кожная толькі са спасылкай на надзейную крыніцу, з карэктнай атрыбуцыяй аўтара і ўзважанай падачай без катэгарычнасці там, дзе ў літаратуры няма кансэнсусу. Прыярытэт аддаецца профільным лінгвістам і выданням, якія рэцэнзуюцца. Папулярызатарскія і краязнаўчыя артыкулы магчымы толькі з відавочнай маркіроўкай іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні да профільнай літаратуры.<br /><br />Нагадваю аб недапушчальнасці войн правак. Персанальныя выпады і любыя спробы дэананімізацыі будуць выдаляцца. Пры паўтарэнні магчымы блакіроўкі. Па спрэчных пытаннях прашу адкрываць тэму на старонцы абмеркавання артыкула і весці дыялог там.<br /><br />Абмеркаванне носіць метадалагічны характар, гаворка пра правяральнасць і спосаб падачы, а не пра супрацьстаянне балтыйскіх і славянскіх трактовак. Праект адкрыты для розных навуковых версій пры ўмове акуратнай атрыбуцыі, надзейных крыніц і захавання этыкі зносін. Дзякуй усім удзельнікам за ўклад і канструктыў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:20, 15 лістапада 2025 (+03) : Усё ідзе сваім чарадом, [[Удзельнік:MocnyDuham]] не выдумвай усялякія бздуры. Гэта была ''вострая крытыка'', калі ты не зразумеў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 15 лістапада 2025 (+03) :: "Сваім чарадом" усё ідзе з мая. За гэты час ужо былі блакіроўкі і некалькі вялікіх амберкаванняў. Трэба было ўжо нешта прыдумаць, каб удзельнікі маглі мець магчымасць разам правіць Вікі без сварак. На гэта быў выказаны кансэнсус вышэй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:53, 15 лістапада 2025 (+03) ::: Сам па сваіх правілах і жыві. [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] ''звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03) ::::Пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце нейк сур’ёзней. Правілы і парады адносна паводзін і культуры размоў у Вікіпедыі вы ведаеце. Намагайцеся, калі ласка, не даводзіць да абсурду. Пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] паспрабаваў сфармуляваць кансэнсус, каб улагодзіць канфлікт, які цягнецца даўно. У вашых жа каментарыях я бачу спробы накаліць асабісты канфлікт, каб усе ўдзельнікі гэта незразумела што чыталі... Давайце, калі ласка, па справе. Таксама было б нядрэнна вам адрэагаваць у абмеркаванні вышэй пра вашыя нападкі (як мне гэта бачыцца з таго кантэксту, які я маю) на ўдзельніка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:15, 15 лістапада 2025 (+03) ::::Пры ўсёй павазе: ''кансэнсус '''звычайна''' дасягаецца натуральным шляхам''. Па гары тэксту вышэй відаць, што кансэнсусам і не пахне ўжо даволі даўно. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:04, 16 лістапада 2025 (+03) : @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], што думаеце? Гэты праект з большага тычыцца вашай работы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:14, 18 лістапада 2025 (+03) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03) ::::: Нармальна ўсё, кансэнсуса дасягаем не тут, а ў працэсе рэдактарскай працы. Гэта гара тэксту ні аб чым і ні да чаго. [[Удзельнік:IshaBarnes]], давайце лепш будзем артыкулы правіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:32, 16 лістапада 2025 (+03) :::::: А хто супраць? Я толькі за. Але калі ўжо вынесена гэтая вайна на агульнае абмеркаванне, то трэба неяк вырашаць. Адміны на тое і адміны, каб такімі праблемамі займацца. -- [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:57, 16 лістапада 2025 (+03) ::::::: Вайна скончана, прававеды толькі ніяк не супакояцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:00, 16 лістапада 2025 (+03) :::::::: {{u|JerzyKundrat}}, прыпыніце тролінг і выконвайце [[ВП:ЭП]]. Грубы стыль зносін з навешваннем цэтлікаў на ўдзельнікаў ніхто доўга цярпець не будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 16 лістапада 2025 (+03) ::::: Сур'ёзней ужо няма куды — не выдумвайце дурасцей. Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. Кансэнэнсус дасягаецца натуральным чынам. Лепш бы кантэнту ў БелВікі дадалі, чым праўнікаў з сябе строіць. — --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:24, 15 лістапада 2025 (+03) :::::: Адным з галоўных прынцыпаў вікіпедыі з'яўляецца тое, што артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе ўласных меркаванняў усіх жадаючых. Бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а сметнік. Калі хтосьці хоча прасоўваць нейкія свае ўласныя ідэі, то для гэтага існуюць іншыя пляцоўкі (блогі, форумы і г. д.). Энцыклапедыя не для гэтага.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:57, 18 лістапада 2025 (+03) :выглядае лагічна, як і мае быць. Можа не заўсёды будзем прыдзірацца да якасці крыніц, але вядома, што ў розных крыніц розная вага. Калі што, можна ўжо абмяркоўваць удакладненні да правіл аўтарытэтнасці крыніц [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:58, 15 лістапада 2025 (+03) :: на хвіга стока букф, не пайму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:01, 15 лістапада 2025 (+03) :Прапанова вырашэння спрэчкі слушная. Аднак не зразумела, чым павінна стаць гэтая прапанова. Застанецца каментаром на старонцы запытаў да адмінаў? У такім выпадку наўрад ці яна будзе мець нейкую сур'ёзную моц. Трэба было б аформіць як [[Вікіпедыя:Правілы#Прызначэнне|рэкамендацыю]] прынамсі. І ў такім выпадку, было б лепей, каб гэтае абмеркаванне вялося шырэй - не толькі на старонцы запытаў да адмінаў, але і на форуме, напрыклад, ці нейкім іншым чынам пашырыць праект. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:20, 16 лістапада 2025 (+03) : Дзякую, Спадар [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], за прапанаванае рашэнне. З майго боку будуць наступныя заўвагі: :: 1) Я прапаную перафармуляваць сказ "Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя". Падзел слова на корань і суфікс - гэта тое, што вывучаецца ў школе і што з'яўляецца ўсё ж такі базавымі ведамі. Калі раптам у артыкуле спатрэбіцца прапісаць, які ў слове суфікс, то я нават не ўпэўнена, што на такое наогул патрэбны хоць нейкія крыніцы. А вось падзел кораня слова на часткі - гэта ўжо этымалогія і тут я цалкам згодная ў неабходнасці спасылак на профільную літаратуру. :: 2) Прапаную таксама дадаць рашэнне наконт магчымасці ці не магчымасці прапісваць у артыкулах аб адных аб'ектах інфармацыю аб паходжанні назваў іншых аб'ектаў. Напрыклад, у артыкулах аб гарадах інфармацыю аб паходжанні назваў рэк, у артыкулах ад адных рэках інфармацыю аб паходжанні назваў іншых рэк, у артыкулах аб людзях інфармацыю аб паходжанні прозвішчаў.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 02:03, 16 лістапада 2025 (+03) ::: [[Удзельнік:Hanylka]], давайце ва не будзеце навязваць іншым, пра што пісаць, а пра што не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:06, 16 лістапада 2025 (+03) Рэальным кейсам зараз ёсць напр. артыкул [[Мёры]], гл. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%91%D1%80%D1%8B&action=history вайну правак]. Калі знойдуцца адміны, ласкава запрашаю! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 17 лістапада 2025 (+03) Асабіста я цалкам згодны з праектам рашэння ад MocnyDuham. Ён усё слушна растлумачыў, аргументаваў згодна з правіламі вікіпедыі. Запярэчыць ці нешта дадаць мне няма чаго. Усё правільна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:51, 18 лістапада 2025 (+03) == Абарона [[Узброеныя сілы Украіны]] == Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў пакуль трывае канфлікт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:35, 17 кастрычніка 2025 (+03) : {{Done}}. Паставіў абарону на 1 год. Прапанова мае сэнс. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:44, 17 кастрычніка 2025 (+03) == Блакіроўка [[Удзельнік:Jonny Barns]] == Серыя вандальных правак. Зарэгістраваны ажно 14 мая, чагосьці чакаў столькі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) :зрабіў блакіроўку на паўгода ва ўсіх прасторах акрамя размоў з удзельнікам [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:12, 8 кастрычніка 2025 (+03) == Абарона [[Францыск Скарына]] == {{закрыта}} Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў як старонку вялікай наведвальнасці. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03) : Папулярная і статусная старонка. Абарона мае сэнс. {{зроблена}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:21, 30 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Зрабіць перасылку з абароненага шаблона == {{закрыта}} Вітаю. Калі ласка, зрабіце перасылку з {{ш|*}} проста на {{ш|·}}, цяпер яна падвоеная праз {{ш|•}}. Нічога, быццам, зламіцца не мусіць, коды гэтых шаблонаў блізкія да аднолькавасці. Сам не магу, бо {{ш|*}} абаронены ад правак. Два першыя шаблоны самотныя, у іх няма нават элементаў Вікіданых. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:24, 21 верасня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 21 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Парушэнне парадку абмеркаванняў == Адміністратар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] на свой капыл трактуе значнасць артыкулаў у Вікіпедыі ([[Вікіпедыя:Да_выдалення#Яўген_Яўгенавіч_Аснарэўскі]]) і імгненна вырашае, што ёсць значным, а што — не. На ягоную думку, артыкул пра фэйсбук-ваяра, біяграфія і дзейнасць якога грунтуецца на запісах у фэйсбуку самой асобы, аўтаматычны робіць асобу значнай на падставе атрымання перамогі на конркурсе літаратурных пачаткоўцаў. Прашу іншых адміністратараў паўдзельнічаць у абмеркаванні і ацаніць значнасць асобы, якая пад рознымі нікамі ў розных моўных раздзелах піша пра сябе артыкулы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:15, 9 верасня 2025 (+03) : Тут пагаджуся, што тэма была закрыта досыць хутка і можна было бы даць больш часу на яе абмеркаванне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:00, 10 верасня 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], пан JerzyKundrat не адмін, здаецца, з чэрвеня. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 07:37, 10 верасня 2025 (+03) ::То няхай мо @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] здыме шаблон пра сцяг адміністратара ў сябе на старонцы ўдзельніка [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:08, 10 верасня 2025 (+03) ::: Не магу, мая асабістая старонка пад абаронай і правіць яе могуць толькі адміністратары)) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 10 верасня 2025 (+03) :::: Вам змяніць абарону да "ўсіх удзельнікаў"? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:27, 10 верасня 2025 (+03) ::::: Так, дзякуй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:30, 10 верасня 2025 (+03) :::::: Няма за што! Зрабіў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03) :Мяне ўсё больш дзівіць наяўнасць сцяга даглядчыка ў калегі Lš-k. Няма ніякага парушэння правілаў у падвядзенні выніку на падставе наяўнасці ў літаратара значнай прэміі, і ўсё роўна для маладых яна літаратараў ці не, таму што правілы не канкрэтызуюць гэтую дэталь. Затое ў нас у гэтай нязначнай на думку ўдзельніка прэміі ёсць артыкул і нават катэгорыя для лаўрэатаў. Можа, тады і артыкул пра прэмію трэба выдаліць? Артыкулы аб заведама значных дзеячах могуць пакідацца хутка, а пан Ежы даў тыдзень, каб выказацца. Тут няма ніякага парушэньня правілаў. Таксама ігнаруецца факт, што для значнасці дастаткова і некалькіх намінацый на значныя прэміі. У артыкуле ўказана, што Аснарэўскі двойчы намінаваўся на Дэбют (паэзія і проза), намінаваўся на Прэмію Арсенневай і Гедройца. Гэта таксама нязначныя прэміі? Ці ёсць нейкі кансэнсус, што намінацыі не лічацца? Тады чаму ў правілах напісана "Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў". І як новаму ўдзельніку, такому як я, разабрацца і вызначыць значнасць перад напісаннем артыкула, калі правілы не працуюць? Згадкі прозы Аснарэўскага ў навуковых выданнях удзельнік Lš-k нібыта не заўважыў, а публікацыі ў вядучых літаратурных выданнях Беларусі і РФ, такіх як «Дзеяслоў» і «Сібірскія агні» ігнаруюцца. Што трэба, каб калега быў задаволены? Нобелеўка? Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў што Аснарэўскі гэта я, што ўвогуле ненармальна, і, адпаведна, што аўтабіяграфію трэба выдаліць, хаця няма правіла, якое забараняе аўтабіяграфіі, пра што калегу неаднаразова было сказана. І яшчэ ён увесь час паўтарае, што ў артыкуле цытуецца Фэйсбук Аснарэўскага, хоць калегу было працытавана [[ВП:БС]], а паводле гэтых правілаў такое цытаванне дапушчальна. Чым дольш я назіраю дзеянні калегі Lš-k, тым больш мне здаецца, што ён 1. Не разумее правілы праекта. 2. Актыўна парушае іх нягледзячы на ​​заўвагі і мае намер рабіць так і ў будучыні 3. Мае нейкую асабістую непрыязнасць да Аснарэўскага. Таму вынік дасведчанага і паважанага калегі JerzyKundrat я лічу цалкам абгрунтаваным, а дзейнасць калегі Lš-k дыструктыўнай і патрабуючай адміністрацыйных дзеянняў. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 14:49, 10 верасня 2025 (+03) ::не разумею, як сцяг Даглядчыка стасуецца тут да сітуацыі. Лепш разбірайцеся, як дасягнуць кансэнсусу, а не як пакараць іншых удзельнікаў ці як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца. Чалавеку вынеслі папярэджанне за неэтычныя паводзіны, далей будзем глядзець. Абмеркаванне або скончыцца, або працягнецца, будзем рэагаваць адпаведна таму, як удзельнікі размовы будуць сябе паводзіць. З цытатамі з фэйсбука лепш не перабольшваць, калі яны не нясуць энцыклапедычнай значнасці. У [[ВП:БС]] пішацца, што цытаты мусяць быць у АК, у [[ВП:АК]] асобна прапісана, што інфармацыі з сацсетак лепш пазбягаць, тым больш, што гэта першасная крыніца, а лепш карыстацца другаснымі ці трацічнымі неафіляванымі крыніцамі. Я згодны, што правілы адносна значнасці ў беларускай вікі могуць быць недасканалымі, але яны ёсць і іх трэба прытрымлівацца і чытаць уважліва. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:08, 10 верасня 2025 (+03) :::Флаг наглядчыка ва ўдзельніка, які дэманструе неразуменне правілаў, у прыватнасці, відаць, не ведае, што аўтабіяграфіі не забаронены і сац. сеткі сучасніка можна цытаваць, а галоўнае не хоча чуць аргументы калегаў, якія цытуюць яму правілы выклікае ў мяне сумневы. Пытанне праф. прыдатнасці. Я маю на гэтае поўнае права. Рашэнне прымуць адміны, я ім яго не навязваю. Але заўважу, што ў той жа рускай вікіпедыі прэтэндэнтаў на сцяг патрулюючага ганяюць быццам ён хоча стаць адмінам. Хаця я не лічу, што тут трэба браць прыклад. :::У артыкуле пра Аснарэўскага напэўна тры-чатыры цытаты з Фэйсбука, а не палова, як піша калега Lš-k. Як мінімум дзве з іх з крытыкай, якраз, каб пазбегнуць рэкламнасці, для асвятлення розных пунктаў гледжання, гэта тое чаго быццам бы і жадае калега Lš-k. Цытаты можна прыбраць нават цалкам, я асабліва не супраць, проста гэта якраз і зменшыць крытыку ў артыкуле. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:26, 10 верасня 2025 (+03) :::: Пане [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], выказваннем наконт таго, што ''як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца'', таксама не варта падвышаць градус палемікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:41, 10 верасня 2025 (+03) :::::згодзен, можа не самы ўдалы выраз. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:54, 10 верасня 2025 (+03) ::::Адзначу тут, што ўдзельніца Hanylka выдаліла тэкст, заснаваны на Фэйсбуку. Артыкул, як лёгка ўбачыць, не знік. Проста стала менш крытыкі. Калі калезе Lš-k такі менш крытычны варыянт падабаецца больш, то ОК. Калі менш крытыкі ў артыкуле гэта лепш, і тое дапаможа дасягнуць кансэнсу, то няхай будзе так. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:14, 10 верасня 2025 (+03) ::Быць намінантам на прэмію Дэбют і Прэмію Арсенневай можа любы, хто праходзіць паводле сціплых крытэраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:16, 10 верасня 2025 (+03) ::: Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], акурат склалася, што ў БелВікі для артыкулаў пра беларускамоўных творцаў крытэрыі сціплыя, захоўваліся старонкі пра асоб напр. адно пры наяўнасці іх публікацый у агульнанацыянальных літаратурных часопісах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 10 верасня 2025 (+03) ::::Я тут паглядзеў архіў абмеркаванняў на выдаленне, дзе мяне папярэдні раз аўтары абвінавачвалі ў перадузятасці і неэтычнасці (гэта адбываецца амаль штораз, калі чалавек піша сам пра сябе, альбо хтосьці з яго кола). То ў той раз вы пра местачковыя прэміі (цытата) казалі зусім адваротнае ([[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2025#Мікіта_Мікалаевіч_Броўка]]). -- [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:32, 10 верасня 2025 (+03) ::::: І тады я казаў, што ''местачковыя прэміі'' дадаюць значнасці ''грамадскім ініцыятывам'', якія іх атрымалі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:39, 10 верасня 2025 (+03) :::Будзе аўтарытэтная крыніца, якая пацвярджае гэтую выдатную заяву? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:25, 10 верасня 2025 (+03) ::::Паглядзіце ўмовы гэтых прэмій. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:26, 10 верасня 2025 (+03) :::::Я не збіраюся нічога глядзець і здагадвацца, што вы мелі на ўвазе. Вы павінны даказаць свае сцвярджэнні. Самі прыносьце АК і патлумачце, як намінацыя на вядучыя беларускія прэміі можа быць нязначнай. Я гэтага ўвогуле не разумею. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:37, 10 верасня 2025 (+03) ::::::На гэты прэміі намінуюцца ўсе, хто адпавядае крытэрам. Напрыклад, прэмія Арсенневай — трэба проста мець кнігу і падаць заяўку ([https://penbelarus.org/2025/01/22/reglament-pravyadzennya-litaraturnaj-premii-imya-natalli-arsennevaj.html не патрэбна нават друкаваная кніга]). [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:48, 10 верасня 2025 (+03) ::::::Прэмія Гедройца называе «намінантамі» ўсе вылучаныя кнігі, якія проста праходзяць намінальны крытэр. Тое, што звычайныя людзі лічаць «намінацыяй» — гэта доўгі спіс прэміі, куды ён вядома ж не ўвайшоў. Доўгія спісы можна глядзець у артыкуле [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:55, 10 верасня 2025 (+03) :::::::Я бачу толькі адну спасылку на АК і не бачу тамака пацверджання вашых слоў. Прапануюць дасылаць кнігі, а дзе сказана, што яны не праходзяць адбор у спіс намінантаў, які потым публікуецца? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:02, 10 верасня 2025 (+03) ::::::::Чытайце больш уважліва. Калега, гэта вельмі вядомыя беларускія прэміі, і вам як знаўцу літаратурных «рускіх таўстуноў» павінна быць вядома аб літаратурных працэсах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 10 верасня 2025 (+03) :::::::::Я яшчэ раз перачытаў, і бачу толькі розныя ўмовы, суму ўзнагароды, тэрміны. Так, кнігу прапануюць дасылаць самому аўтару. І што? З гэтага вынікае, што тыя, хто трапіў у намінацыю, не праходзяць конкурсны адбор? Дзе пра гэта? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:24, 10 верасня 2025 (+03) ::::::::::Каб трапіць у намінацыю — трэба проста мець кнігу, якая адпавядае ўмовам. Конкурс яна не праходзіць. Конкурсны адбор — гэта доўгі спіс прэміі Гедройца, кнігі якія ўжо прачыталі. У прэміі Арсенневай такога няма, там у конкурс трапляюць проста ўсе, хто адпавядае намінацыі і падаў заяўку, з іх адразу выбіраюць пераможцаў. Такім чынам, значнымі паводле прэміі Гедройца трэба лічыць тых, хто прынамсі трапіў у доўгі спіс, а ў прэміі Арсенневай — прызёраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:58, 10 верасня 2025 (+03) :::::::::::Калі б было так, дык і, напэўна, самі гэтыя прэміі былі б нязначныя. Што гэта за прэмія, дзе не мае значэння намінацыя. Карацей, я зразумеў, што АК Вы даць для гэтага вельмі дзіўнага меркавання не можаце, адпаведна, аргумент нерэлевантны. Пакідаю гэта на разгляд калег адмінаў, мне тут пакуль усё зразумела. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 18:16, 10 верасня 2025 (+03) : Згодна з [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1#%D0%91%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC цяперашнімі правіламі] адным з крытэрыяў значнасці з'яўляецца пункт "Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў". Згодна з артыкулам у Аснарэўскага маецца перамога ў «Экслібрыс» і 4 намінацыі на прэміі (Гедройца, на прэмію імя Арсенневай, 2 разы на Дэбют). Адпаведна я лічу, што артыкул адпавядае наяўным крытэрыям значнасці і можа быць пакінуты. Што да зместу артыкула, то лічу карысным пачысціць яго ад усіх нязначных фактаў і фактаў без аўтарытэтных крыніц у адпаведнасці з [[ВП:БС]]. У выпадку, калі [[Удзельнік:Lš-k.|Спадар Lš-k.]] лічыць наяўныя крытэрыі значнасці недастатковымі, то можна паспрабаваць распрацаваць новыя больш дэталёвыя крытэрыі значнасці для пісьменнікаў. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03) ::Пра «намінаванне» я напісаў крышачку вышэй. У выпадку з Аснарэўскім людзі блытаюць вылучэнне і намінаванне. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:57, 10 верасня 2025 (+03) === Каментарыі аб выдаленні === Яшчэ раз падвяду рысу, чаму артыкул павінен быць выдалены. Бо вышэй больш абмяркоўваюцца прапісаныя правілы значнасці (якія насамрэч не канстытуцыя, а прапісаны даволі ўскосна і маюць сур’ёзную гнуткасць), «этычнасць» паводзін і іншае пустаслоўства. Адкрываем артыкул. Першы ж сказ біяграфіі: «''Паводле слоў Аснарэўскага''», другі сказ — «''Неаднаразова згадваў у Фэйсбуку''». Яшчэ праз адзін сказ — «''паводле слоў Аснарэўскага''». Наступны сказ — «''Паводле слоў Аснарэўскага ён самастойна набыў навыкі кампазітара''». Наступны сказ — «''Таксама паводле яго запісаў у Фэйсбуку''». Потым ідуць сказы пра згадванні ў СМІ (хоць гэта не мае значнасці для біяграфіі, а згадванні ў СМІ павінны быць устаўлены спасылкамі для падмацавання нейкіх фактаў). Апошні абзац — удзел у інтэрнэт-срачы Фэйсбука (для чаго гэта ўвогуле ў бяграфіі?). Усё, гэта ўся «біяграфія». Па факце, біяграфіі няма, яна ўся напісана «паводле слоў Аснарэўскага» і цытат у Фэйсбуку, ніякімі аўтарытэтнымі ці другаснымі крыніцамі тут не пахне. Няма нават аўтарытэтнай крыніцы аб даце нараджэння асобы. Мы не можам сцвярджаць, што асоба з такім імем увогуле існуе. На маю думку, артыкул відавочна рэкламны і не мае значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:43, 10 верасня 2025 (+03) : [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], ну дык праўце смела, можаце напр. выдаліць раздзел Біяграфія, ці то адным сказам паведаміць пра яе "фэйсбучнасць". Потым адміны вырашаць, вандалізм то быў, ці не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 10 верасня 2025 (+03) ::Навошта выдаляць цэлыя раздзелы, калі можна выдаліць артыкул праз нязначнасць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:53, 10 верасня 2025 (+03) ::: Нельга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03) :Мне надакучыла ўвесь час кідаць спасылку на правілы напісання артыкулаў аб сучасніках і тлумачыць, што цытаваць факты біяграфіі сучаснікаў МОЖНА на падставе іх апавяданняў. Калега піша пра класічных дзеячаў і, відаць, не разумее спецыфікі працы з артыкуламі пра сучаснікаў, пра якіх яшчэ не напісалі ў які-небудзь Экадэмічны слоўнік і гэта нармальна. Базавыя рэчы пра Аснарэўскага, а менавіта дата нараджэння і адукацыя, дадзены на падставе аўтарытэтных крыніц, а менавіта біяграфічных даведак у літаратурных часопісах. Можна было б скараціць і да гэтага, і артыкул адпавядаў бы мінімальным патрабаванням. Але навошта, калі ў дадзеных з інтэрв'ю з Аснарэўскім няма парушэння? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:56, 10 верасня 2025 (+03) ::З якога часу местачковыя часопісы Расіі са свастыкай у шапцы сталі аўтарытэтнымі крыніцамі? [https://www.sibogni.ru/content/zolotoy-svet часопіс]. Відавочна, яны публікуюць у сябе на старонках усё, што ім дасылаюць без аніякай праверкі фактаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:00, 10 верасня 2025 (+03) :::Калега, гэта ўвогуле што? Якія свастыкі і местачковыя часопісы? Гэта Сібірскія агні найстарэйшы з дзейных літаратурных часопісаў Расіі, так званы "таўстун", адно з самых прэстыжных рускіх выданняў. Упэўнены, што калі пакапаць, то высветліцца, што рэдактар ​​які-небудзь літаратар, з мноствам прэмій. Там мусіць быць не проста адбор, а кіламетровая чарга. Навошта пісаць, калі вы не ўкурсе. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03) ::::Што такое «таўстун» і «рускія выданні»? Пакапайце і пастаўце крыніцу. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:12, 10 верасня 2025 (+03) :::::Давайце я вам лепш дам вось такі артыкул канкрэтна пра Сібірскія агні, каб не губляць час на пошукі АК пра тое, што такое "таўстун" у расійскай літаратуры (я гэта ведаю са школы, дарэчы), так будзе лепш. Тут паказана якога ўзроўню гэтае выданне. :::::https://litrussia.su/2022/04/30/svet-sibirskih-ognej/ [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:18, 10 верасня 2025 (+03) * 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:06, 13 верасня 2025 (+03) == Парушэнне этычных паводзін == За [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F&diff=5033307&oldid=5033300 гэтую рэпліку] ''пра чарговага інтэрнэт-вар’ята, які піша сам пра сябе артыкулы ва ўсіх Вікіпедыях'' [[Удзельнік:Lš-k.]] мае быць, на мой погляд, заблакаваны, бо пра [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] ён ведае, але гэтым час ад часу займаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:58, 9 верасня 2025 (+03) :Апісанне прадмета па сутнасці — гэта энцыклапедычны стыль, а не абраза. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:06, 9 верасня 2025 (+03) : Цытата персанажа, які піша пра сябе артыкулы ([https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02UPYSYYqfvLpHYBJUbYJk6wp7qB876uHWkmTAmYiFbHtVtagchxyPAbPQePPrsgCal&id=100010783908995 крыніца]): {{цытата|Можа, чарадзейны ФБ, як ужо бывала, данясе мой спіч каму трэба, таму скажу: мяне не спыніць і адмаўляць маю значнасць няма сэнсу. Чулі пра Валан-дэ-Морта, які зрабіў артэфакты-крыстражы і без іх знішчэння нельга было знішчыць яго? Англійскi няўмеха стварыў 7 крыстражаў. У мяне крыстражаў незлічоная колькасць.:)) Энцыклапедычныя артыкулы пра мяне дублююцца на мностве пляцовак, а ёсць яшчэ СМІ, мае біяграфічныя даведкі ў топавых друкаваных літ. выданнях і г.д. Таму, калі які-небудзь грыфендорац, усё ж прыбярэ артыкул пра мяне (адзiн з лепшых у катэгорыі пісьменнікаў), для мяне гэта выдаленне — пстрычка гарошыны па сталёвым шаломе. Цёмнага лорда не адолець з цёмнымі матывамі, як сказаў бы Хлопчык, які выжыў.:)) А я скажу: absit verbo invidia.}}--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:27, 9 верасня 2025 (+03) : Лічу бан крайняй мерай, якой нам трэба ўсемі сіламі пазбягаць, каб не распальваць варожасць у раздзеле. Глянуў абмеркаванні, не хачу судзіць пра значнасць артыкула. Агулам па палаце нашага раздзела, у нас не вельмі прыдзірліва да значнасці. Не маю нічога супраць таго, каб пісалі артыкулы пра жывых людзей і каб жывыя людзі пісалі пра сябе. Прашу @JerzyKundrat у гэтай палкай дыскусіі зыходзіць з добрых памкненняў усіх бакоў канфлікту. Звяртаю пільную ўвагу @Lš-k на тое, што ў дыскусіі шмат перагібаў. На мой погляд, вы ведзяце размову даволі эмацыйна і мабыць вам варта адступіць. Асабліва важна, што вам не раз намякнулі, як вашыя некаторыя інсінуацыі асабіста абражаюць удзельнікаў размовы. Думаю, што ўсе мы хацелі бы, каб нашыя размовы ішлі ў рэчышчы паляпшэння нашага праекта і пошуку кансэнсусу, а не ў пераходзе на асобы, пошуку шкодных элементаў. Нават калі вы ўпэўненыя, што на вашым баку праўда, гэта ні ў якім разе не дазваляе вам абражаць іншых удзельнікаў. Паважайце іншых удзельнікаў і зыходзьце з добрых памкненняў усіх удзельнікаў, нават тых, з кім вы не згодныя. Спадзяюся, што ўсе бакі пастараюцца мінімізаваць канфлікт, каб не прыйшлося прыбягаць да ўмяшання адміністратараў, да чаго і заклікаю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:58, 10 верасня 2025 (+03) :Удзельнік Lš-k тут цытуе самога Аснарэўскага, які як я разумею з'яўляецца ўдзельнікам рускай вікіпедыі. Таму не бачу нічога дзіўнага ў тым, што Аснарэўскі можа глядзець статыстыку артыкула пра сябе ў нашым раздзеле. Мабыць, удзельнік ведае пра дзейнасць Аснарэўскага ў вікіпедыі і таму ўпэўнены, што я гэта ён, хаця сам Аснарэўскі пацвердзіў у цытаванай публікацыі, што не з'яўляецца мной. Аснарэўскі таксама піша, што ўдзельнік Lš-k належыць да групы яго асабістых хейтэраў і хоць гэта недаказальна, паводзіны Lš-k сапраўды здаюцца асабіста мне дзіўнымi, прымушаюць сумнявацца ў яго нейтральнасці. Удзельнік, мяркуючы па дыскусіі ў абмеркаванні артыкула, не разумее, што СМІ могуць з'яўляцца аўтарытэтнай крыніцай, што аўтабіяграфіі пра якія ён крычыць не забаронены, і што цытаванне сац. сетак сучаснікаў дазволена паводле [[ВП:БС]]. Ён не рэагуе на прадстаўленыя спасылкі на правілы, увесь час паводзіць сябе неэтычна, нягледзячы на ​​тое, што яму было паказана на тое, што такія паводзіны закранаюць іншых удзельнікаў і парушаюць правілы, таму, нягледзячы на ​​карысць, якую ён прынёс праекту, ён на мой погляд павінен быць заблакаваны ці сама меней пазбаўлены сцяга даглядчыка, пакуль не вывучыць правілы і не пачне паводзіць сябе ў адпаведнасці з імі. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 07:02, 10 верасня 2025 (+03) :: Выходзіць, што паняцце ''інтэрнэт-вар’ятаў'' у дачыненні да ўдзельнікаў БелВікі блакіроўкі не пацягне, ну няхай грызуцца тады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:41, 10 верасня 2025 (+03) :::Я перад тым як зарэгістравацца ў беларускім раздзеле доўга вывучаў тутэйшыя правілы, глядзеў абмеркаваньні, а яшчэ раней вывучаў ангельскую вікіпэдыю і ў меншым аб'ёме расейскую. Па маіх назіраннях і ў англамоўным, і ў расійскім раздзеле за такое навяшчавае хамства ужо даўно было б строгае папярэджанне, а ў выпадку паўтарэння блакіроўка. Lš-k нават у гэтым абмеркаванні прымудраецца не прасіць прабачэння, а пісаць, што "інтэрнэт-вар'ят" гэта "энцыклапедычны стыль, а не абраза". Гэта значыць, ён высноў не зрабіў і, здаецца, збіраецца працягваць. Чакаю, калі ён ужо пачне слаць адмінаў на тры літары. Я разумею, нам удзельнікі патрэбны, але калі тут вікі-праект, то павінны быць нейкія берагі, таму што гэта ўжо відавочна за ўсе межы выходзіць. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 10:04, 10 верасня 2025 (+03) ::::я лічу, што методыка «хуткі бан за парушэнне правіл» — гэта рудымент з эпохі форумаў. Гэта не тое, што нам трэба слепа капіяваць з іншых раздзелаў ці з папярэдняга вопыту белвікі. Можна спрабаваць думаць у больш канструктыўным рэчышчы. Калі гэтая спрэчка не пяройдзе да нечага канструктыўнага, то будзем прымаць меры, якія могуць не спадабацца ўсім бакам абмеркавання. Таксама прашу ўсіх удзельнікаў размовы прачытаць наступныя артыкулы [[ВП:СУ]], [[ВП:Э]], [[ВП:КС]], [[ВП:НАПА]] (апошняе асабліва тычыцца @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]]). І асобна [[ВП:АЎТА]], [[ВП:Вірт]], [[ВП:БС]], каб разумець пазіцыю @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] і не абясцэньваць яе. Я раблю папярэджанне @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] за паведамленні, напісаныя з мэтай абразіць іншых удзельнікаў. У той жа час заклікаю ўсіх удзельнікаў размовы або адысціся ад размовы і рэдагавання артыкула на пэўны час, каб панізіць эмацыйнасць сітуацыі, або працягнуць абмеркаванне выключна ў канструктыўным рэчышчы без абмеркавання асабістасцей, з павагай да іншых удзельнікаў дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 10 верасня 2025 (+03) :::::Асабіста я даўно ўсе гэтыя правілы вывучыў. Я не з'яўляюся чыім-небудзь віртуалам, пры гэтым аўтабіяграфіі правілы праекту не забараняюць. Гэта значыць, я не бачу наогул ніякай заснаванай на правілах пазіцыі калегі Lš-k і менавіта [[ВП:БС]] і прыбірае адзін з двух яго аргументаў аб праблеме з цытаваннем соц. сеткі Аснарэўскага. Калі ў каго-небудзь ёсць доказы, што Аснарэўскі гэта я, то, калі ласка, дайце іх. З вялікім задавальненнем азнаёмлюся. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:01, 10 верасня 2025 (+03) : Згодна з [https://ru.hrodna.life/articles/evgenij-asnorevskij-7-faktov/ артыкулам] на Гродна Лайф можна даведацца, што Аснарэўскі мае іншы ўліковы запіс і не займаецца беларускай вікіпедыяй. Нават калі удзельнік @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] і з'яўляецца яго фэйкам, у нас недастаткова падстаў, каб правяраць сувязь паміж німі (правіла [[ВП:Вірт]] не парушана). Я магу зразумець чаму ў спадара @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] узніклі падазрэнні, але мы вымушаныя ў гэтым выпадку сыходзіць [[ВП:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|з сумленнасці ўдзельніка]]. Абвінавачванне чалавека ў сувязі с Аснарэўскім дэструктыўна ўплывае на ўвесь дыялог паміж удзельнікамі. Таму я далучаюся да папярэджвання @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] і сардэчна прашу @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] так не рабіць. <br><br/>Таксама я хачу папярэдзіць @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]], што каментары ў стылі "Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў" прыводзяць толькі да эскалацыі сітуацыі і парушаюць [[ВП:ЭП]]. Таму я таксама шчыра прашу вас старацца пазбягаць падобнага тону ў размовах.<br><br/>Зрэшты, датычна намінацыі і падвядзення выніку магу сказаць, што імаверна шаноўнаму і дасведчанаму @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] можна было б пачакаць трошкі больш, але па сутнасці вынік правільны. Нейкая хлюпкая значнасць у гэтай асобы ёсць. Таксама я пагаджуся, што зараз артыкул знаходзіцца не ў лепшым стане (і гэта з тым улікам, што ўжо тры дасведчаных удзельніка падыходзілі да яго з чысткі, за што ўсім вялікі дзякуй). Нейкая значнасць у чалавека ёсць толькі з пісьменніцкай і актывісцкай дзейнасці, таму ўсе гэтыя абзацы пра яго кампазітарскія крокі можна смела выдаляць. Таксама частка крыніц з'яўляецца першаснай, на падставе якіх было зроблена арыгінальнае даследванне. Іх таксама можна смела выдаляць. Дарэчы, калі б спадар @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] мог давесці артыкул да розуму - было б звыш файна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:33, 12 верасня 2025 (+03) ::Удзельнік Lš-k добра папрацаваў з артыкулам, ён проста выкінуў з яго некалькі дзясяткаў спасылак на АК і мне ўчора прыйшлося іх вяртаць. Гэта я лічу вандалізм. А сёння я бачу, што вы выкінулі згадкі пра дызайнерскія працы Аснарэўскага, якія былі пацверджаны АК. Я разумею, што павінны быць прадстаўлены перш за ўсё асноўныя напрамкі дзейнасці. Я згодны са скарачэннем тэксту аб музычнай дзейнасці. Але навошта выкідваць пару радкоў аб іншых занятках? Вы выкінулі спасылку на ЖЖ Аснарэўскага, хаця ў чарговы і апошні раз паўтараю, што спасылкі на публікацыі сучасніка не забароненыя ў артыкуле пра яго. У ЖЖ быў паказаны набор спасылак на публікацыі Onlíner, гэта значыць на АК, каб пацвердзіць сцвярджэнне аб напісанні Аснарэўскім цыкла публікацый для гэтага СМІ. Можа варта ставіцца да працы іншых удзельнікаў з большай павагай? Палова раздзела пра беларускіх пісьменнікаў, гэта артыкулы незразумела пра каго з дзвюма спасылкамі на АК, але праблемы ёсць у артыкула пра Аснарэўскага. Я прыйшоў у беларускую вікіпедыю, каб напісаць пра гарадзенскіх краязнаўцаў, якія зрабілі кнігі, якія мне адкрылі краязнаўства. Захапляюся гісторыяй краязнаўствам, каб адпачыць ад кода. Я баяўся, што мой артыкул пра Госцева выдаляць, але аказваецца, што значнасці не хапае Аснарэўскаму. мяне тут абражаюць, робяць вайну з артыкулам і мною асабіста, а ўдзельніка які даўно і свядома ігнаруе правілы акуратна папярэджваюць і яшчэ мне робяць заўвагі пра тон размовы з чалавекам, які называе Аснарэўскага вар'ятам, разумеючы пры гэтым мяне. Я чытаў Фэйсбук Аснарэўскага і там ён скардзіўся на хэйтараў у белвікі. Думаў ён перабольшвае ці нават хлусіць. Бачу, што не. Мне на працы казалі, што белвікі маргінальная тусня дзе правілы не ведаюць нават адміны і лепей, калі я хачу ў вікіпедыю, пісаць у ангельскую. Але я хацеў пісаць на роднай мове. Аднак бачу, што тут немагчыма працаваць. Таму я сыходжу. Можаце выдаляць мае артыкулы, перапісваць, заблакаваць маю ўлікоўку. Калі ласка. Сцяг у рукі. Можна не адказваць, я не буду чытаць. Прашу прабачэння, калі кагосьці пакрыўдзіў і жадаю супольнасці развіцця, але сам у гэтым удзельнічаць не буду. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 08:25, 12 верасня 2025 (+03) :::прапаную абараніць пакуль артыкул для аўтапацверджаных удзельнікаў, каб было менш спрэчак і спроб "паваяваць" [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:29, 12 верасня 2025 (+03) :::: Здаецца не трэба, бо актыўных войн правак там няма ўжо. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03) ::: Аснарэўскі не дызайнер. АК не пацвердзілі тое, што ён дызайнер. Адзінае што ёсць - фота лагатыпа пад якім падпісаны Аснарэўскі. Пры гэтым ён ідзе пералікам з іншымі канкурсантамі. Калі ваш дзіця прыносіць на конкурс аплікацыю, а затым яе ставяць на веб-старонку школы – гэта яшчэ не падстава несці гэтую інфармацыю ў вікі. ЖЖ Аснарэўскага не з'яўляецца [[ВП:АК]] і не мае патрэбнай нейтральнасці.<br><br/>Я з павагай стаўлюся да вашай дзейнасці і вельмі спадзяюся, што вы яе працягнеце. Вы маеце рацыю, што артыкулы пра беларускіх письменнікаў трэба паляпшаць. Маю надзею, што вы зможаце гэтым заняцца. Прашу прабачэння, калі вас пакрыўдзіў сваім папярэджваннем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03) * 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:44, 13 верасня 2025 (+03) == [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med]] == {{закрыта}} Трэба падвесці вынік па [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med|адмінцы Plaga med]] і зрабіць запыт у Вікімедыя, каб яны надалі сцяг. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:47, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Вынік падведзены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:27, 5 верасня 2025 (+03) == [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F 2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F] == {{закрыта}} Машынны вандал актывізаваўся. Трэба даць часовую блакіроўку на дыяпазон. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:23, 23 жніўня 2025 (+03) : Тое самае да: :* 12.222.18.2 :* 2600:1005:B250:AB28:A441:C477:148A:C5D1 :* 2601:CF:8200:1B90:7433:177A:12D8:D9C :* 2601:CF:8200:1B90:9486:787F:A8C7:A33E : [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:42, 23 жніўня 2025 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 23 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Абнаўленне [[MediaWiki:Edittools]] == Па маім запыце на выпраўленне памылак з цёмнай тэмай адгукнуўся адмін Вікісховішча і ўдзельнік VRT (гл. [[Размовы_пра_MediaWiki:Edittools#Dark mode fix|старонку размоў]]). Ён просіць перанесці змены з пясочніцы, трэба рэакцыя адмінаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 19 жніўня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 5 верасня 2025 (+03) == Адаптаваць [[MediaWiki:Recentchangestext]] пад цёмную тэму == У мяне няма правоў. Трэба абнавіць першы радок з параметрамі табліцы. Там прапісаныя колеры, іх трэба прыбраць, або проста паспрабаваць замяніць радок як у англ вікі: <code>{| class="plainlinks" id="recentchangestext" style="clear:both; font-size: 85%;" role="presentation"</code><br/> [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 30 ліпеня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:11, 5 верасня 2025 (+03) == [[Адмысловае:Contributions/209.206.25.209|209.206.25.209]] == {{закрыта}} Трэба супакоіць вандала. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 20 ліпеня 2025 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 21 ліпеня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Удзельнік Peisatai == Вітаю! Прашу звярнуць увагу на дзейнасць удзельніка Peisatai, які выкарыстоўвае Вікіпедыю для распаўсюджвання сваіх уласных даследванняў. Разгарнуў бурную дзейнасць, пішучы нейкія свае ўласныя здагадкі і фантазіі пра паходжанне геаграфічных назваў і прозвішчаў. Пры гэтым значная частка са зробленых ім правак не утрымоўвае аніякай крыніцы. У многіх з паказаных ім крыніц на самай справе гаворыцца пра сугучныя, але зусім іншыя назвы, а частка са зробленых ім правак увогуле з’яўляецца падманам і фальсіфікацыяй. Вось некаторыя прыклады: * [[Важа]] ''Назва балцкага паходжання. Той жа корань Važ- у літоўскай рачной назве Važ-upė. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць, рухацца» [A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 368—369]'' Рака Важа ў крыніцы не згадваецца. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на працу Ванагаса, аднак у рэчаіснасці гэты "Этымалагічны слоўнік літоўскіх гідронімаў" прысвечаны даследванню паходжання назваў рэк і азёр Літвы. Гідронімы ж Беларусі, хаця і прыводзяцца там падчас (для параўнання), але вельмі рэдка. Таму ў большасці выпадкаў ягоныя спасылкі на Ванагаса з'яўляюцца падманам. * [[Ратамка (рака)]] [[Ратамка (аграгарадок)]] [[Ратамка (вёска)]] ''Назва ракі Ратамкі балцкая, корань Rat- як у літоўскіх гідронімах Rata, Rat-upis, латышскіх Rat-upe, звязваецца з літоўскім ratas "кола, акружнасць, замкнёны шлях колам", а сама назва такім чынам канфігурацыйнага значэння[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 273.]. Да кораня Rat- у назве дададзены вакалізаваны гідранімічны суфікс -m-, які таксама ў назве літоўскай ракі Neremà[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 228.].'' Назвы Ратамка ў Ванагаса няма. * [[Абстэрна]] ''Назва Абстэрна старабалцкага паходжання. Яна ігуруе таксама як «Обста» (на карце 1933 года). Так жа сама, Обстай, называецца рака Абеста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.], яе назву збліжаюць з назвай літоўскай нёманскай ракі Abista[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.]. У аснове гэтых назваў індаеўрапейскае ab-, якім абазначаліся рачныя воды[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1.]. Корань Ab- у азёрнай назве перадаваў значэнне «Цякучае, праточнае (возера)».'' Нідзе ў прыведзеных крыніцах назва возера Абстэрна не сустракаецца. * [[Брэст]] ''Наконт назвы Берасця няма поўнай згоды. Існуюць балцкая і славянская версіі паходжання гэтай назвы. Згоднай з балцкай версіяй, назва звязаная з літоўскім brasta, прускім *brastan «брод»[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 247.].'' Хлусня, Брэст там не згадваецца. * [[Вяркуды]] ''Вядомыя сучасныя літоўскія адыменныя прозвішчы Verkis, Verkas, Verkelis, Verkulis, якія звязваюць з verkti "плакаць" (як прозвішча Плакса[Бiрыла М. В. Беларуская антрапанiмiя. 2: Прозвiшчы, утвораныя ад апелятыўнай лексiкi. — Мінск: Навука i тэхнiка, 1969. — C. 325.])'' Нічога з напісанага ў Бірылы і блізка няма, акрамя беларускага прозвішча Плакса. ''З тым жа фармантам -ud- балцка-літоўскія імёны, ад якіх тапонімы Дакудава, Палуды, Анкуды. Блізкі фармант -id- у імёнах, ад якіх Мілідаўшчына, Вайнідзеняты.'' Няма крыніцы. * [[Мёры]] ''Першапачаткова назва Мёраў адносілася да возера, якое на старых картах называецца «Мёры» (цяпер — возера Мёрскае).'' Няма крыніцы. ''Вядомая з 1514 г. назва Мёраў — маёнтак «Мярэя» (Мерея) перагукаецца з балцкай назвай дняпроўскай рэчкі Мярэя[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 195.]. Корань Mer- / Mor- мае значэнне «стаячая вада» і суадносіцца з літоўскім marios «затока»[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. P. 211, 204.]. У назве Мярэя балцкі гідранімічны пашыральнік -ej-, як у падняпроўскіх балцкіх гідронімах *Vedēja, *Rupēja[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.], літоўскіх Asveja, Roveja[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 280.], у назве возера Асвея. Блізкія яму пашыральнікі -ij-, -uj- у водных назвах тыпу Ілія, Бабруя.'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з прыведзеных крыніц назва горада Мёры не згадваецца. А ў Ванагаса не згадваецца і Мярэя. * [[Набіста]] ''Назва Набіста старабалцкага паходжання. Суседства з возерам Абстэрна (іншая назва Обста, ад *Abista) дае падставы меркаваць, што ў аснове назваў абодвух азёраў мела быць Ab-ist-, як у такіх балцкіх гідронімах, як Abista (у Літве ў басейне Нёмана)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.] і Абеста, або Обста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166].'' Назва Набіста ў крыніцах не згадваецца. Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў. * [[Лошыца]] [[Лошыца (жылы раён)]] [[Лошыцкая сядзіба]] ''Звязана або з літоўскім lašėti «капаць», або з аманімічным яму lašėti «блішчэць», lašis «ласось»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182.] (назва ласося матываваная яго стракатай, блішчастай луской[В. Н. Топоров. Прусский язык. L. Москва, 1990. С. 109.]).'' Назвы Лошыца ў гэтых кнігах няма. * [[Гайголка]] ''Назва літоўскага паходжання, ад gaigalas «вуцяк». Такога ж паходжання літоўскія водныя назвы Gaigalis, Gaigal-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 103.].'' Гайголка там не згадваецца. * [[Маладзечна]] ''Назва Маладзечна ад назвы прытока ракі Уша ракі Маладзечанкі (*Маладзечны, *Маладзечні), на якой адпачатна паселішча паўстала. Адпачатная балцкая назва ракі звязаная з літоўскім maldas, meldas «трыснёг», ад якога літоўскія гідронімы тыпу Mald-upis, Maldenis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Маладзечны ці Маладзечанкі ў Ванагаса няма. * [[Сіпа (рака)]] [[Сіпурка (рака)]] ''Назва Сіпа мае балцка-яцвяжскае паходжанне. Літоўскі гідранімічны аналаг — назва ракі *Šipė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 331.]. У сіпурскай назве корань Sip- пашыраны пашыральнікам -ur-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні: dubti «угінацца» — duburys «вір», у рачных назвах Ind-ura, Vint-ura[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 307—309.].'' Няма там Сіпы і Сіпуркі. * [[Тушчанка]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Ад літоўскага tuščias, tuštas «пусты», адсюль назва тыпу *Tuščia. Найбліжэйшы гідранімічны адпаведнік — літоўская рачная назва Tušt-upis (каля заходнелітоўскага Цяльшэя) таго ж паходжання[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 350.].'' Тушчанка там не згадваецца. * [[Бірвета]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова гідроніма Bir-ṷ-, ад кораня Bir-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 65.]. Назва мае «балотную» семантыку.'' Ванагас супастаўляе назву Бірвета з беларускім берва "кладка з бярвенняў на гразкім месцы". * [[Лужасна]] [[Лужаснянка]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Lūž- у літоўскім гідроніме Lūž-upis, ён звязаны з літоўскім lūžti «ламацца, ірвацца, гнуцца» і мае канфігурацыйнае значэнне[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 200.]. корань пашыраны тыповым балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няма ў гэтых кнігах Лужасны і Лужаснянкі. * [[Лагойск]] [[Лагазінка]] ''старабалцкага паходжання. На гэта паказвае балцкі гідранімічны пашыральнік -(а)z-. Ён вядомы і ў літоўскім словаўтварэнні... [P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 390.] Назва Лагаза ад індаеўрапейскага *leg- / *log- «накропваць, прасочвацца, распускацца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 657.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 99.].'' Лагаза (Лагазінка, Лагойск) нідзе там не згадваецца. * [[Маларыта]] [[Маларыта (рака)]] [[Рыта]] ''старабалцкага паходжання. Узыходзіць да індаеўрапейскага *rī-ti «цячы», якое ад гнязда *rei- / *rī- / *roi- «цячы», адкуль, напрыклад, лацінскае *rei-ṷo-s «ручай» (> rīvum) або кельцкае *rei-no-s «плынь» (> рака Рэйн)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 330—331.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 96.]. Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскай ракі Ryt-upis «Цякучая (або Ранішняя) рака» (каля Марыямпале), латышскай Rīta-strauts «Цякучая (або Ранішняя) плынь»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 279.].'' У прыведзеных крыніцах назваў Маларыта, Рыта няма. * [[Сухадроўка]] ''Назва балцкага паходжання. Поўны аналаг назвы — заходнелітоўскі двухасноўны гідронім Saus-drãv’as. У ім першая аснова — ад літоўскага sausas «сухі», другая ад кораня Drav- / Drev-, які звязаны з індаеўрапейскім *droṷus «плынь», *dreu- «бегчы, імкнуцца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 90—91, 292.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204—205.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 44-45, 55.].'' Сухадроўкі ў гэтых кнігах няма (дарэчы, Ванагас на с. 90 корань drav- супастаўляе са старажытнаіндыйскім dravah, dravati). Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў. * [[Сэрвач (прыток Віліі)]] [[Сэрвач (прыток Нёмана)]] ''Першая аснова Serv- таксама ў назве рэчкі Сярвайкі (правы прыток Ловаці), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.]. Другая аснова назвы Сэрвач тая ж, што і ў назвах Нарач, Іслач і падобных, — Ak-. Яна звязаная з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' Назвы Сэрвач ў пералічаных крыніцах няма. * [[Віхра]] ''Нягледзячы на павярхоўнае падабенства з віхор, назва Віхра балцкага паходжання. Гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Назва Віхра ў Ванагаса не згадваецца. * [[Жыткавічы]] [[Чырвонае (возера)]] ''Назва паселішча пайшла ад назвы ракі Жыдкаўка, што з Жыд-возера цекла ў Прыпяць.'' Няма крыніцы. ''Назва «Жыд» паходзіць ад балцкага кораня *žeid- / *žid- «гарэць; свяціць, ззяць», ад якога літоўскае žydėti «свяціць; цвісці», žaida «агмень (месца для адкрытага агня)». Далей да карацейшага балцкага *žei- / *ži- (з тым жа значэннем), ад якога таксама латышскае zīt «світаць, віднець», zaigs «зіхоткі» (*žei-, -g-), літоўскае žibus «зіхоткі» (*ži-, -b-)[S. Karaliūnas. Iš baltų kalbų puodininkystės terminijos istorijos // Lietuvių kalbotyros klausimai. XVI. 1975. С. 137—141.].'' Няма там ні Жыткавічаў, ні Жыд-возера, ні Жыдаўкі. Сама назва артыкула Каралюнаса ў перакладзе гучыць як "З гісторыі ганчарных тэрмінаў у балцкіх мовах", ён не зусім пра гэта. ''Літоўскія гідранімічныя аналагі — назвы тыпу Žiba, Žiegas, Žied-upė, Žyd-a-upis[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 400, 401.].'' І тут таксама няма Жыткавічаў, Жыд-возера і Жыдаўкі. * [[Нямыльня]] ''Адпачатная балцкая форма аднаўляецца як *Nemilnà (Немілна́).'' Няма крыніцы. ''Корань Nem- ад індаеўрапейскага *nem- «гнуць; гнуцца», ад якога і назва Нёмана[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.].'' Нямыльні ў кнізе няма. ''У назве *Немілны корань пашыраны рэдкім балцкім пашыральнікам -ln-, як і ў назве літоўскага возера Asalnai (As-, -ln-)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981.- С. 48.].'' Няма там гаворкі ні пра Нямыльню, ні пра пашыральнік -ln-. Далей ідуць іншыя ўласныя даследванні. У прыватнасці, у гэтых фантазіях ёсць спасылка і на "Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья". Дык вось, Нямыльня там згадваецца на с. 218 у раздзеле "Славянские названия". * [[Сермеж]] ''Найбліжэйшы гідранімічны аналаг — літоўская рачная назва Serma(s), што лічыцца вельмі архаічнай. Да індаеўрапейскага *sermo- «рака, плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 909—910.] Таксама рачная назва на прыпяцкім правабярэжжы Цэрэм / Сарэмскі, адпачатная форма якой таксама балцкае *Serm-[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 593—594.]. Корань пашыраны такім самым пашыральнікам, як у назве літоўскай падвіленскай ракі Nemėža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 227.]'' Ва ўсіх гэтых крыніцах назва Сермеж не згадваецца. * [[Піктуша]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Звязана з літоўскім piktas "злы; моцны, вялікі". Належыць да шэрагу "злых" гідронімаў, тыпу Pikt-ežeris, Pikt-upė (piktas "злы; моцны", ežeras "возера", upė "рака")[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 258.].'' Піктушы тут няма. * [[Вір (возера)]] [[Чорны Вір]] [[Вір (рака)]] ''Водныя назвы Вір (найменей некаторыя з іх), магчыма, перакладаюць папярэднія балцкія гідронімы тыпу назвы правага дзесенскага прытока (ніжэй Чарнігава) Верапета (руск.: Верепето, Верепета)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейне. С.-Петербург, 1913. С. 211.]'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс назваў рэк у басейне Дняпра, пра паходжанне гэтах назваў у яго не сказана ані слова. ''ад літоўскага verpetas «вір; крыніца», verpti «моцна цячы; віраваць»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 179.].'' Назва Вір тут не згадваецца. * [[Рэпалава]] ''Вядомы літоўскі антрапонім Rėpalis, ён звязаны з літоўскім rėpti "хапаць, грабастаць"[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 598.].'' Рэпалава там не прыгадваецца, ёсць толькі прозвішча Repalis і дарэчы тлумачыцца зусім па-іншаму. * [[Ведрыч (рака)]] ''У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-, якая звязаная з лат. ūdens, пруск. (w)undan, літ. vanduo «вада», яцвяжскім *udā «вада; рака».'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Ведрыч там не прыгадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (> Wadangen), пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]'' Фантазіі. Тапароў супастаўляе Ведрыч толькі з назвамі Ведзерка, Ведра і Ведрыца (ад асновы *veder-), іншыя ж назвы ён тлумачыць па-іншаму. ''У назве Ведрыч корань Ved- пашыраны з дапамогай пашыральніка -r-. Ён шырока прысутны ў літоўскім слова- і назваўтварэнні: kupti «уздымацца» — kupra «горб», liepa «ліпа» — Lieporas «Ліпавы (ручай)»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 298—309.].'' Тут Ведрычы няма. Дарэчы, гэты том выбраных твораў Скарджуса мае назву "Lietuvių kalbos žodžių daryba", г. зн. "Словаўтварэнне літоўскай мовы". Тапанімія Беларусі там не разглядаецца ў прынцыпе, кніга зусім не пра гэта. Таму спасылкі на Скарджуса тут з'яўляюцца падманам. * [[Крэва]] ''Найверагодней тапонім «Крэва» ўтварыўся ад рачной назвы тыпу літоўскага гідроніма Krevė (рака на поўначы ад літоўскіх Кейданаў)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 165.]. Такую назву магла мець крэўская рэчка, цяпер вядомая як «Крэўлянка».'' Назвы мястэчка Крэва там няма. * [[Судабле]] [[Судабоўка]] ''Рачная назва балцкага паходжання, ад першапачатковага *Судаба. Корань Sud- як у літоўскіх гідронімах Sudarvė, Sudota, Sūduonia, якія звязваюцца з літоўскім sūduva "твань у балоце"[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 318-319.].'' Судабле і Судабоўкі ў Ванагаса няма. ''Пашыральнік -b- як у назве рэчкі Налібаўкі (< *Наліба, Nal-ib-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' Насамрэч гаворка ў крыніцы ідзе аб словаўтваральных суфіксах літоўскай мовы, ніякіх гідронімаў там няма. * [[Каспля]] ''Першая аснова Кас- з цягам часу зведала эвалюцыю ад *Kŭs- праз *Къс-. Яна звязаная з прускім kusis, літоўскім kusulas «камар». Гэтая аснова таксама ў назвах ракі Касня (прыток волжскай Вазузы) на Смаленшчыне на ўсходзе ад Касплі, сожскай ракі Касінка (каля Касінкі — рэчка з назвай-перакладам «Камароўка»)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 190.].'' Насамрэч, рака Каспля ў гэтай кнізе сустракаецца толькі на с. 237 і там няма ані слова пра значэнне асновы ў гэтай назве. ''Прамы літоўскі гідранімічны адпаведнік — рачная назва Kus-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 175.].'' А тут увогуле Каспля не згадваецца. * [[Дубасна]] ''Корань Dub- ад літоўскага dubti «ўгінацца», duburys «рачны вір (паглыбленае, „увагнутае“ месца)». З ім літоўскія гідронімы тыпу Dubė, Dubis, Dubija, Dubinga, Dubysa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 93.]. Корань пашыраны гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў назвах задзвінскага возера Мядзесна, дзвінскай ракі Лужасна, дняпроўскіх рэк Опісна (< *Apesna), Нерасна, Турасна[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]. Гэты пашыральнік прысутны і ў літоўскім назва- і словаўтварэнні: upė «рака» — upėsnis «рачулка; месца, дзе цекла рэчка або дзе рэчка ўцякае ў возера»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 291—292.].'' Нідзе з пералічаных крыніц назва ракі Дубасна не прыгадваецца. * [[Налібакі]] [[Налібаўка]] [[Налібоцкая пушча]] ''Звязаная з балцкім гідранімічным коранем Nal-, ад якога назва літоўскага возера Nalija, балота Nal-raistis, балцкай назвай з-пад Ноўгарада *Nolia / Nolė. Далей да індаеўрапейскага *(s)na- «цячы», пашыранага пашыральнікам -l-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 223.].'' Налібак, Налібаўкі, Налібоцкай пушчы ў крыніцы няма. ''Корань Nal- пашыраны пашыральнікам -b-, які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' У кнізе проста гаворыцца пра суфікс -yba і падобныя ў літоўскім словаўтварэнні, пералічаных вышэй тапонімаў там няма. * [[Вацлаў Пануцэвіч]] ''Папуцэвіч — ад балцка-літоўскага аднаасноўнага антрапоніма (колішняга імя) «Папуціс», які даў і сучаснае літоўскае прозвішча Paputis. У ім антрапанімічны суфікс -ut- і корань Pap-, які і ў іншых літоўскіх антрапонімах Papas, Papeika, Papelis, Papšys. Корань звязваецца з літоўскім papas «грудзі; смочка; покаўка, пупышка (на дрэве)»[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 391.]'' Papas, Papeika, Papelis, Papšys у крыніцы ёсць, а Папуцэвіча, Папуціса і Paputis няма. ''з латышскім pāpa, pāpis, pāpulis «покаўка, пупышка». Тыпалагічная паралель — прозвішчы «Цыца», «Цыцка»[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўнай лексікі. Мінск, 1989. С. 441.].'' У Бірылы з пералічанага ёсць толькі Цыца і Цыцка. * [[Убарць]] ''Назва Убарць балцкага паходжання. У аснове назвы Убарць — корань ub-, які таксама ў назве ракі Убедзь (правы прыток Дзясны паміж Чарнігавам і Ноўгарадам-Северскім)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 206.].'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк дняпрўскага басейна, дзе ані слова пра іх паходжанне, пра тое, дзе які корань і г. д. ''Корань ub- у назве Убарць пашыраны з дапамогай пашыральніка -rt-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні (kabti «віснуць» — kabartai «звіслая „бародка“ пад дзюбай пеўня») і ў балцкай гідраніміі: возера Тумерта на Верхнім Падзвінні, рака Уперта на Павоччы, літоўская рака Gomerta[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 119.].'' Адзінае што ёсць у Ванагаса з усяго пералічанага - гэта гідронім Gomerta. Дарэчы там напісана, што ў ім суфікс -erta, а не -rt-. Усё астатняе - прыдумана. ''Ад кораня ab- пайшлі балцкія гідронімы Abista, Абеста, Абстэрна, Обаль, Аболе[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.].'' Насамрэч, на с. 175 у Тапарова напісана, што ў назвах Обаль, Аболе корань *абъл-/*объл-, які ён параўноўвае з літ. obuolys, лтш. abols "яблыка", Абстэрна там увогуле няма. А ў Ванагаса не згадваюцца Абстэрна, Обаль, Аболе. * [[Обаль (рака)]] [[Абалянка (рака)]] [[Аболе]] [[Обаль (возера)]] [[Обалінец]] ''Корань Ab- такі самы, як у латышскіх гідронімах тыпу Abula, Abuls, Abava[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 534—535.]'' Назвы Abava там няма і Буга нічога на піша аб тым, што ў гэтых назвах менавіта корань Ab-, а не нейкі іншы (напрыклад abal). ''у назве ракі Абельна на Верхнім Павоччы. Ад індаеўрапейскага ab-, якім пазначаліся рачныя, цякучыя воды[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 41.].'' А ў Краэ наогул не прыгадваюцца Обаль, Абалянка, Аболе, Обалінец, Абельна. Далей ідзе ўласнае даследванне пра разнастайныя гідронімы. * [[Аткыльня]] ''Першапачатковая форма захавалася ў назве возера Акельня'' Няма крыніцы. ''Корань Ak- звязаны з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' У рэчаіснасці ж, у крыніцы напісана, што назва Аткільня магчыма з балт. at- + kil- "поднимать(ся), происходить". * [[Мокіш]] ''Звязана з літоўскім mokšė «мокрае, вільготнае месца» (ад mokas «густая гразь» з дапамогай пашыральніка -š-)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 315—316.]'' Адзінае што там ёсць - гэта тое, што ў слове mokšė суфікс -š-, пра назву Мокіш ні слова. ''makašyti «брысці па гразі», далей да літоўскага makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскага makņa «балаціна, балоцістае месца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Таксама гідроніма Мокіш няма. Дарэчы няма там і слова makašyti у якасці тлумачэння літоўскіх гідронімаў. * [[Чарэйскае возера]] [[Чаросава (возера)]] ''Назва балцкага паходжання. З шэрагу азёрных назваў Чэрас (каля Мёраў), Чаросава (каля Лепеля), Чэраскія (група азёраў у вярхах ракі Таропы), сюды ж і назвы прыпяцкай ракі Чарэса, дзесенскай ракі Чарэска[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 212.]. Корань Ker- (> Чер-) ад літоўскага keroti «расці, разрастацца» (прыставачнае už-keroti «зарастаць, абрастаць»). Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы *Kerėsa (> Kerės-upis), Kerotis, Kerūlė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Ні там, ні там Чарэйскае і Чаросава возера не згадваецца. Далей таксама ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем розных назваў. * [[Ненач]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Nota, Notė, Notija, Notera[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 231—232.], пруская *Nātangā (ад гэтага гідроніма назва прускага племя натангаў).'' Ненач там не згадваецца. ''Гэтыя назвы ад захаванага ў гідраніміі балцкага *nātā «цячэнне», якое з дапамогай пашыральніка -t- ад індаеўрапейскага *(s)na- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 971—972.].'' А тут няма ані пералічаных вышэй гідронімаў, ані балцкага *nātā. * [[Белагаловае]] ''Першая аснова гэтай назвы — літоўскае balas, baltas «белы» (яно ж і ў балцкай назве ракі Балы на прыпяцкім правабярэжжы[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 497, 594.]).'' Трубачоў гэта пісаў пра гідронім Балы, а не Белагаловае. ''Другая аснова ад літоўскага galva «галава; перад, верх»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.].'' Тапароў пісаў пра раку Бологоловка ў басейне ракі Сож, а не пра возера Белагаловае. * [[Веліж]] ''Назва Веліж (Вялі́ж) паходзіць ад назвы рэчкі Вялі́жкі, ля ўпадзення якой у Дзвіну паселішча знаходзіцца.'' Няма крыніцы. ''Першапачатковая форма гэтага гідроніма — Вялі́жа. На гэта паказвае назва ракі Буліжа, што цячэ недалёка ад Вяліжы (прыток дзвінскай ракі Касплі, што ў Дзвіну ўцякае ніжэй за ўпадзенне Вяліжы). У абодвух гэтых гідронімаў карані пашыраныя пашыральнікам тыпу -iž-, як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabižis, Gumyža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, утвараючы вытворныя формы (varlė «жаба» — varlėža «жабка»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Гідранімічны корань Vel- на Верхнім Падзвінні таксама ў балцкіх назвах возера Веліста, ракі Веляса (Vel- + -st-, -s-). Балцкія гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія Veliuona, Velionė, Vel-upys, Vėlys, латышскія Vel-upīte, Vellezers[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 370.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах Веліж, Вяліжа ці Буліжа не згадваюцца. Суцэльная адсябяціна. * [[Гавязнянка]] ''Корань такі ж, як і ў балцкіх назвах нёманскіх рэк Гаўя, Гуя, ад індаеўрапейскага *gēu- / gū- «гнуць, крывіць». Ад яго таксама літоўскае gau-r-as «волас», gu-r-as «вяршыня пагорка», gu-g-a «пагорак; гузак; горб»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 393—398.].'' Няма ў крыніцы нічога падобнага. ''Корань пашыраны балцкім пашыральнікам -zn-, які таксама ў назвах «лісіных» рэк Лапузна (прыток дзесенскай Наўлі), Лопазна (прыток сожскай Іпуці), ад літоўскага lapė «ліса»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 192, 194.].'' Хлусня, няма там ні Гавязнянкі, ні разважанняў пра тое, які пашыральнік і корань у назвах Лапузна і Лопазна ("форма балт. первоисточника неясна"). * [[Сянно]] [[Сянна (рака)]] [[Сянно (возера)]] [[Жыварэзка]] ''Назва Сянна паходзіць ад аднайменнага возера, на якім паселішча паўстала. Гідронім Сянно балцкага паходжання, ад кораня Sain-[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 47.]. Звязана з літоўскім at-sainus «павольны, неахайны, лянівы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 293—294.]. Далей да аднаго са значэнняў індаеўрапейскага *sei- : si- «слабець; вялы, слабы, лянівы; апускацца, пагружацца» (> «ціхі, спакойны»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 890—891.].'' У ніводнай з пералічаных кніг назва Сянно (Сянна) не сустракаецца. ** {{N}} цалкам выдаліў як безкрынічнае ва ўсіх названых артыкулах. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 09:07, 15 мая 2025 (+03) * [[Усвейка]] [[Усвяты]] [[Ушача]] [[Ушачы]] [[Усвяча]] [[Уша (прыток Віліі)]] [[Уша (прыток Бярэзіны)]] [[Уша (прыток Нёмана)]] ''Гэты корань звязваюць з індаеўрапейскім *aus- / *us- «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае aušra «зара», apy-ūšris «час перад світанкам», латышскае *Ūss (балцкае боства зары)[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 282—283.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 86—87.].'' У гэтых крыніцах пералічаныя тапонімы не згадваюцца. * [[Усяжа (рака)]] Тое ж самае. Далей: ''У назве Усяжа корань Us- пашыраны балцкім пашыральнікам -ing-, як у назве Аражня / Аряжня (< Ar-ing-in-)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' На самой справе, адзінае, што напісана ў крыніцы, так гэта тое, што назву Аражня можна параўнаць з ст.-пруск. Aryngine. Пра пашыральнік -ing- і Усяжу - выдумка. * [[Арыжня (рака)]] ''Назва старабалцкага паходжання. Адпачатная форма была блізкая да прускай азёрнай назвы Aryngine (Ar-, -ng-, -n-), потым дала форму тыпу «Аряжня»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' Пра падзеленне назвы на састаўныя часткі Ar-, -ng-, -n- там няма. ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' У крыніцы няма ні Арыжні, ні балцкага *ar-. ''Ён таксама ў літоўскім гідроніме Arina, латышскім Aruona[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 47.].'' Тут таксама няма Арыжні. Дарэчы, Ванагас не называе гэты корань балцкім, а разглядае яго як агульнаіндаеўрапейскі. * [[Рапуса]] ''У назве Рапусы вылучаецца балцкі гідранімічны пашыральнік -usa, як у назвах дзесенскай ракі Нярусы, прускай ракі Narussa[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няруса і Narussa там ёсць, Рапусы няма. * [[Мядзесна]] ''Найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis «дрэва», medė «гай», ад балцкага *medja(n) «лес». Далей да індаеўрапейскага *medhi̯os- «сярэдні, сярэдзінны» — лес разумеўся як тое, што знаходзіцца паміж паселішчамі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 706—707.].'' Назвы Мядзесна і ўвогуле разважанняў, што "найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis...", там няма. ''Корань Med- пашыраны ў назве Мядзесна балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў дзвінскім гідроніме Лужасна недалёка ад Мядзесны, у дняпроўскіх балцкіх гідронімах Апісна, Нерасна, Турасна і інш.[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]'' На самай справе, гідронім Мядзесна ў гэтай кнізе прыгадваецца толькі на с. 225, дзе гаворыцца, што ён мае фінскае паходжанне. * [[Сярвайка]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова Serv- таксама ў балцкай назве рэчкі Сэрвач (прыток Віліі), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.].'' Ні там, ні там Сярвайка, Сэрвач не сустракаюцца. * [[Свіліца]] [[Падсвілле]] [[Свольна (рака)]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія гідронімы Svilė, Svyla, назва ракі Свілка на Падзвінні (каля Лынтупаў). Роднасны корань у гідронімах Svalė, Svalia, Svolis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.], у прускім тапоніме Swolow, балцкіх назвах рэк Своланка на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 307.]. Звязана з літоўскім svilti «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада». Далей да індаеўрапейскага *sṷel- «тлець, гарэць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1045.].'' Нідзе з паказаных крыніц Свіліца, Падсвілле, Свольна не згадваюцца. * [[Жлобін]] ''Назва Жлобін балцкага паходжання — найімаверней гідранімічнага (адпаведная водная назва да сёння не захавалася). Назоўны адпаведнік на тэрыторыі цяперашняй Беларусі — возера Жлобін каля Баранавічаў (цяпер у складзе горада).'' Няма крыніцы. ''Гідранімічныя аналагі — літоўскае Globys (рака), прускае Globe (возера). Яны звязаныя з літоўскім globti «ахопліваць, ахінаць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.]. Далей да індаеўрапейскага *gleb(h)- «сціскаць» (ад карацейшага *gel- «сціскаць; акруглы»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 357, 359—360.].'' У гэтых крыніцах Жлобін не сустракаецца. ''Назва Жлобін з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія назвы рэк тыпу Горадзен (> Гараднічанка), Гамея (> Гамяюк), якія ўзыходзяць да каранёў *gher(d)- «ахопліваць; агароджваць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' А тут не сустракаюцца Горадзен (Гараднічанка), Гамея (Гамяюк). ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Глоба, Глобус, Жлоба, Жлобіч[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 111, 146.], якія могуць быць варыянтамі кораня *glob-.'' Таксама Жлобіна няма. Суцэльнае арыгінальнае даследванне. * [[Барысаў]] ''На думку Ткачова, гэта сведчыць, што назва Барысава — не адыменная, а паходзіць ад ракі Барысы.'' Няма крыніцы. ''Калі рачная назва Барыса існавала, то яна балцкага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Балцкі гідранімічны пашыральнік -is- у гідронімах тыпу Dubysà, Lavysà, у тапоніме Kilbisai[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T.1. Vilnius, 1996. С. 313—314.]. Адпачатная балцкая форма мусіла быць тыпу Barysà. Корань Bar- у літоўскіх рачных назвах Barys, Bar-upė, якія лічацца вельмі старажытнымі. Той жа корань, з пашыральнікам -t-, і ў літоўскіх гідронімах тыпу Bartuva, у назве прускай ракі *Barta (ад яе мела пайсці назва зямлі прускага народу бартаў), у якіх аснову Bar-t- звязваюць з індаеўрапейскім *bher- «булькатаць; імкліва рухацца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 58, 59.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 71—72.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 132—133.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах горад Барысаў ці меркаваная рэчка Барыса не згадваюцца. Дарэчы, Ванагас пра гідронімы Barys, Bar-upė піша, што іх паходжанне незразумелае і для іх вытлумачэння выкарыстоўвае старажытнарускае, украінскае і ілірыйскае словы. * [[Дрывяты]] ''У назве *Druvintas (> Дрывяты) корань Druv- пашыраны пашыральнікам -nt-, як і ў назве возера Вісяты (ад формы тыпу літоўскай азёрнай назвы Viešintas)[K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. С. 546.].'' Вісяты там ёсць, а вось Дрывят і разважанняў пра пашыральнік у назве Вісяты няма. * [[Нешчарда (возера)]] [[Нешчарда (рака)]] ''Назва Нешчарда — балцкага паходжання. Назву складаюць прыстаўка Ne- і корань skard-. З дапамогай прыстаўкі Ne- аформленыя назвы задзвінскіх азёраў Нявежа, Няклея, Нядружна і інш. Яна ж у літоўскіх гідронімах тыпу Nestrėvis «Нецякучае (возера)» (ад strėvus «плыткі, цякучы»)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 229.]. Корань skard- у літоўскіх гідронімах тыпу Skardis, Skardžius, Skardelis, Skard-upis. Ад літоўскага skardis «круты схіл, бераг», skardyti «адсякаць, адразаць, аддзіраць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 301.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)ker-d-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 940—941.].'' Суцэльныя фантазіі, ва ўсіх крыніцах назва Нешчарда адсутнічае. * [[Лавоша (рака)]] ''Назва Лавоша балцкага паходжання. Гідранімічны корань Lav- таксама ў літоўскай рачной назве Lavysa (рака, з якой выцякае возера Lavysas), якая далей звязаная з гідронімамі Lūvas, Lojis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182, 184.].'' Лавошы тут няма. Дарэчы Ванагас піша, што паходжанне кораня ў назве Lavysa незразумелае і для ягонага тлумачэння прыводзіць славенскае lava, нямецкія, грэцкія і іншыя словы. ''Ад індаеўрапейскага *lou- са значэннем «умываць, мыць, купаць» (> «ліцца», «жолаб, роў»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 692.]. У назве Лавоша корань Lav- пашыраны пашыральнікам -š- (> -oš-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, а таксама прысутны ў гідронімах Nalošas, Gailėšis, Lapišius, Pelyša[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 316—318.].'' У гэтых крыніцах Лавоша таксама адсутнічае. * [[Чавусы]] ''Згодна з антрапанімічнай версіяй, назва «Чаусы» звязаная з зафіксаванымі на Верхнім Падняпроўі прозвішчамі Чаус, Чаусаў. Тая ж будова і ў падняпроўскіх прозвішчах Браусаў, Брэусаў, Леус, Паус, Рэус. У беларускай антрапаніміі такія прозвішчы пакідаюцца без вытлумачэння[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 62, 249, 304, 358, 441.].'' Па-першае, Бірыла нічога не пісаў пра паходжанне назвы города Чавусы, ягоная кніга прысвечаная прозвішчам, а не тапонімам. Па-другое, у Бірылы зусім няма ніякіх разважанняў пра нейкую быццам агульную будову пералічаных вышэй прозвішчаў. Па-трэцяе, на с. 444 ён звязвае прозвішча Чавус з рэг. чавус, чаус "чыгун", тур. чавуш "сяржант, унтэр-афіцэр". ''Паўночнасмаленскі тапонім Чаусава, аднак, гідранімічнага паходжання, стаіць на рацэ Чэусаўка. Той жа корань Чэус- у назвах малых ручаін Чэусен (у вярхоўях ракі Угры), Чэусаўская (прыток ракі Клядзейкі каля Серпухава). У гэтых гідронімах корань Čaus- / Čeus- (можа быць з балцкім пашыральнікам -in-) суадносіцца з балцкімі гідронімамі літ. Čiauša, лат. Čauša (ад *Kiauša). Яны звязаныя з літоўскім kiaušinti «павольна ісці», kiausti «знікаць, спыняцца ў росце» і пазначалі павольную плынь[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 293—294.]'' У крыніцы гаворка ідзе пра гідронімы Чеусен і Чеусовская ў Павоччы, пра горад Чавусы ці Чаусава ані слова. ''далей да індаеўрапейскага *(s)keu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 951—953.].'' Чавусаў і тут таксама няма. * [[Чэрыкаў]] ''Корань Чэр- таксама ў такіх прозвішчах з усходу Беларусі тыпу Чэ́ранда, Чэ́расеў, Чэ́рачэнь. Этымалогія гэтага кораня ў беларускай антрапаніміі недастаткова прасветленая[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 457.].'' З усяго пералічанага ў Бірылы згадваецца толькі прозвішча Чэранда, без указання які ў ім корань. Астатніх прозвішчаў і назвы горада Чэрыкаў там няма. ''Той жа корань у балцкіх азёрных назвах Чэрас (каля Мёраў і ў вярхах ракі Таропы), ад кораня Ker-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Зноў хлусня, няма там згадкі ні пра Чэрыкаў, ні пра Чэрас. * [[Францішак Кушаль]] ''Прозвішча Кушаль балцкага паходжання, звязана з літоўскім kušlys «сляпец» (хто падслепаваты). Ад яго літоўскі антрапонім Kušlys[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.]'' У гэтым слоўніку літоўскіх прозвішчаў згадваецца толькі літоўскае прозвішча Kušlys, беларускага Кушаль - няма. ''тапонімы Кушляны, Кушлі, Кушлікі. Аснова Kušl- сустракаецца ў літоўскай антрапа- і тапаніміі[В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1984. С. 361.].'' А тут ёсць толькі тапонімы Кушлікі і Кушлi без дакладнага вытлумачэння, прозвішча Кушаль таксама няма. * [[Скупа]] ''Корань Skup- звязаны з літоўскім skupstas «куст», латышскім skupsna, skupšķis «малы лясок» (skup- + -st-, -sn-, -šķ-). Далей да індаеўрапейскага *(s)keup- «гронка, чуб, пук»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 956.].'' Хлусня, і блізка нічога падобнага там няма, акрамя існавання індаеўрапейскага *(s)keup. * [[Вялікая Восмата]] ''Корань Asm- у балцкіх рачных назвах, што вар’іруюцца як Осма / Восма / Восьма, на Верхнім Падняпроўі і Верхнім Павоччы. Іх адпачатная форма аднаўляецца як *Asma[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 181, 200.][Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 301—302.][В. Н. Топоров. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. Москва, 1972. С. 255.]. Аснова Asm- з’яўляецца дыялектным варыянтам асновы Ašm- (як Asv- i Ašv- у гідронімах Asveja і Ašva, Ašvija, ад літоўскага ašva «кабыла»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 50.]). Асновы Akm- і Ašm- паходзяць ад варыянтаў індаеўрапейскага *ak- / *ak'- «востры». Ад першага ў літоўскай мове akmen- «камень», ад другога — ašmen- «вастрыё» і (на перыферыі мовы) ašmen- «камень»[Топоров В. Н. Две заметки из области балтийской топонимии (этимологический аспект) [1959] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т.4. Кн. 2. М., 2010. С. 74—77.]. У назве Асмата корань Asm- пашыраны з дапамогай -at-. Той жа пашыральнік у назвах рэчак Гардата, Аката (> Акатаўка, прыток Гардаты) на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.], у літоўскіх гідронімах тыпу Amata, Žlagatas, Kamatis. Ён шырока выкарыстоўваўся ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» — gyvata «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' У ніводнай з паказаных крыніц назва Восмата не сустракаецца. * [[Макоўза]] ''Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Makys (возера), *Makia (рака), Mak-a-raistis (балота), латышскае Maka, назва дняпроўскай ракі Маконя (прыток бярэзінскай Ушы).'' Крыніцы няма. ''Гідранімічны корань Mak- звязаны з літоўскім makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскім makņa «балаціна, балоцістае месца»[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.]. Рэдкі пашыральнік -auz- таксама ў літоўскім мікратапоніме (назва балаціны) Ramaũzė (< Ramaũza «Рамоўза», ад ramus «спакойны»)[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 272.].'' Назва Макоўза ў Ванагаса не сустракаецца. Няма тут і разваг аб тым, які суфікс у назве Ramaũzė. * [[Супрасль]] ''Назва паселішча паходзіць ад рачной назвы балцка-яцвяжскага паходжання. Адпачатна ўяўляла сабой злучэнне кораня Spran(d)- і пашыральніка -sl-[ P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 163—164.].'' У крыніцы ёсць толькі пра суфікс -sla- ў літоўскіх словах, усё астатняе - прыдумана. ''Гэты ж пашыральнік ёсць і ў назве ракі Нерасль, што таксама ўпадае ў Нараў. Корань Spran(d)- звязаны з літоўскім spręsti (spren(d)sti) «уціскаць; выцягваць; крочыць вялікімі крокамі», sprandyti «цягнуць, расцягваць».'' Няма крыніцы. * [[Нясвіж]] ''Назва Нясвіж гідранімічнага паходжання, ад назвы не лакалізаванай на сёння ракі *Нясвіжа.'' Няма крыніцы. ''Тапонім утварыўся так жа сама, як ад назвы дзвінскага прытока ракі Вяліжы (> Вяліжка) утварылася назва горада Веліж.'' Няма крыніцы. ''Корань *Nes-ṷ- (варыянт старой ṷ-асновы ад кораня *Nes-) у назвах *Нясвяча (> Нясвячка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 150.], ад *Nes-v-int-a, злучае Сяргееўскае возера з ракой Пціч) і *Несва (> Несвіца[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 160.], прыток Брагінкі, у міжрэччы Дняпра і Прыпяці перад самымі іх сутокамі).'' Маштакоў у прынцыпе не пісаў зусім нічога пра паходжанне ніякіх гідронімаў, пра іх карані і т. п., ягоная праца - гэта проста спіс назваў рэк і болей нічога! ''Корань *Nes- таксама ў назвах Неса[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.] (у басейне дзесенскай ракі Нярусы), *Несла (< *Nes-l-, тры прыпяцкія ракі, адна верхнедняпроўская), *Нясета (< *Nes-et-, прытокі дняпроўскай Бярэзіны і прыпяцкай Пцічы)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198—199.]. Меркаваная нясвіжская рака мусіла знаходзіцца зусім паблізу пціцка-прыпяцкага агмяня рэк з назвамі ад кораня *Nes- (тры пціцкія, тры прыпяцкія), працягваючы яго на нёманскія вярхі. Пашыральнік тыпу -iž- як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabìžis, Gumýža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.], у назве дзвінскай ракі Буліжа (цячэ побач з Вяліжай)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні для вытворных формаў (varlė «жаба» — varlėža «жабка, жабуля»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Імаверны фанетычны варыянт таго ж кораня *Nas- у назвах літоўскай ракі Nas-upis[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 224.], ракі Насва (у басейне Ловаці, на поўначы старабалцкай тэрыторыі)[Р. А. Агеева. Гидронимия Русского Северо-Запада как источник культурно-исторической информации. Москва, 2004. С. 193.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах пра Нясвіж ці нейкую меркаваную нясвіжскую рэчку няма ані слова. Усё прыцягнута да Нясвіжа за вушы. (а ў Тапарова таксама няма Буліжы). * [[Віхолка (сяло)]] ''Корань Віх- такі ж, што і ў назве Віхра. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай», далей да індаеўрапейскага кораня *ṷeis- / ṷis- «цячы», ад якога таксама назва Вісла (< *ṷeis-tlā)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1134.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 50-51.]. Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Нідзе там назва Віхолка не сустракаецца. А ў Покарнага і Краэ апрача гэтага не сустракаецца і viešmuo. * [[Ловаць]] ''Назва Ловаць балцкага паходжання. Корань Lov- звязаны з літоўскім lovys «рэчышча ракі; пратока, роў»[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 59-60.]'' Тапароў там не такі катэгарычны, гэта толькі адна з прапанаваных гіпотэз: объяснение из финноязычных диалектов кажется предпочтительным.. некоторая возможность объяснения из балт. или через него остается... ''далей да індаеўрапейскага *leu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 681—682.].'' А ў Покарнага ні Ловаці, ні lovys наогул няма. ''Поўны адпаведнік — назва ракі Ловаць на Верхнім Павоччы, пры тамтэйшым густым балцкім гідранімічным фоне. Таго ж кораня назва літоўскай ракі Loviai[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 196.]. Гідранімічны фармант -at- таксама ў такіх балцкіх гідронімах, як літ. Kamatė, Žlagatas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 144, 405.]. Ён шырока прысутны ў літоўскім назва-, імя- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» : gyvatas «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' Таксама ў ніводнай з гэтых крыніц назва Ловаць не сустракаецца. * [[Гарадзейка]] [[Гарадзея]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная форма — *Gardēja.'' Крыніцы няма. ''Канчатак -ейка часта прысутны на месцы ранейшага балцкага -ēja (як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань той жа, што і ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах назва Гарадзея (Гарадзейка) не згадваецца. ''Назвы Гарадзея, Горадзен з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія гідронімы тыпу Жлобін, Гамея (> Гамяюк), якія ўрэшце ўзыходзяць да каранёў *gleb(h)- «сціскаць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' Зноў хлусня. Насамрэч, у крыніцы напісана, што літоўскія гідронімы Glebas, Globys паходзяць ад літоўскага glebti, globti, што звязана з канфігурацыяй. Усё астатняе - выдумка. * [[Гродна]] [[Гараднічанка]] ''«Горадзен» — гідронім балцка-літоўскага паходжання. Такі ж корань таксама ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' У ніводнай з гэтых крыніц Гродна, Гараднічанка ці Горадзен не згадваюцца. * [[Дзікі Нікар]] ''Назва балцкага (магчыма, балцка-яцвяжскага) паходжання. Той жа корань у прускай рачной назве Nyc-ape (пруск. ape "рака").'' Крыніцы няма. ''Корань звязаны з латышскім nikns "злы", naiks "страшны, злы, люты; шпаркі, імклівы, моцны (пра хвалі)"[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97-98.]. Далей да індаеўрапейскага кораня *nēik- : *nīk- : *nik- "нападаць, накідвацца"[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 761.]. Той жа корань так жа сама пашыраны фармантам -r- і ў стараеўрапейскай рачной назве *Nikros (> Neckar). Яна вытлумачваецца як "магутная, злая, шпаркая (рака)"[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97.]. Гідранімічны фармант -(a)r- паказвае на вялікую даўніну гэтага гідроніма. Такі ж фармант і ў старабалцкай рачной назве Matará, якая лічыцца вельмі старажытнай[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 206-207.].'' Нідзе тут назва балота (Дзікі) Нікар не сустракаецца. * [[Дулебка]] ''Назва балцкага паходжання, звязаная з літоўскімі назвамі Dulbis (назва возера і яру), Dulbė (назва сажалкі і поля), з латышскімі назвамі Dulbju acs (назва балота), Dulbi (назва вёскі).'' Няма крыніцы. ''Гэтыя назвы адносяцца да мясцінаў, якія выгнутыя («выдзеўбаныя»), і звязаныя з літоўскім dulbti «дзяўбсці»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 95.]'' Дулебкі ў Ванагаса няма. ''а тое — ад індаеўрапейскага корня *dhelbh- "дзяўбсці", які таксама вядомы ў стараеўрапейскай гідраніміі[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 26-27.].'' А ў Краэ няма ні пералічаных вышэй гідронімаў, ні dulbti. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на Тапарова, дык вось у яго напісана, што назва менавіта гэтай ракі паходзіць ад славянскага этноніма дулебы (Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья, с. 218). * [[Сцвіга]] ''Назва імаверна балцкага паходжання. Тым ці іншым чынам (коранем і пашыральнікам або толькі пашыральнікам) можа быць роднасна літоўскаму гідроніму Šedvygà, у якім вылучаецца корань šedṷ- і пашыральнік -g-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 327—328.]. Той жа пашыральнік у гідронімах балцкага паходжання тыпу Няміга, Vedega[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. — С. 358.].'' Фантазіі, ні там, ні там у Ванагаса пра Сцвігу няма ані слова. * [[Маства]] ''Назва імаверна балцкага паходжання, корань Mast- таксама ў балцкіх гідронімах Mastis (возера), Mast-upis (рака), Masta-purvs (балота), якія звязваюць з лат. masts "тоня (месца, дзе ловяць рыбу)"[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 206.].'' Тое ж самае: не пісаў Ванагас зусім нічога пра Маству. * [[Няміга (рака)]] ''Аснова назвы звязаная з індаеўрапейскім коранем *nem- «гнуць; гнуцца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.]. Балцкі гідранімічны пашыральнік -g- таксама ў гідронімах Vedega, Удага[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 358.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 211.].'' У Покарнага і Ванагаса Няміга не згадваецца ўвогуле, а ў Тапарова на с. 198 гаворыцца, што назва ўтвораная як Ne-mig- і родасная назве Мигото, не пра які пашыральнік -g- у ёй ён не піша. * [[Гамяюк]] [[Гомель]] ''Рачная назва балцкага паходжання. Больш аўтэнтычны варыянт той, што засведчаны найраней, — «Гаме́йка».'' Няма крыніцы. ''Канчатак -ейка часта ўзнікаў на месцы ранейшага балцкага -ēja, як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja, але мог дадавацца і да бессуфіксальнай асновы[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань такі ж, што і ў літоўскіх гідронімах Gamė, Gamenta, Gamena, Gomerta. Ён звязаны з літоўскім gamalas «камяк», gomulti «камячыць» з семантыкай сціскання[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106, 119.][V. Urbutis. Liet. gomus, -i «norus, noringas, linkęs», la. gama «kas pernelyg daug valgo» ir kiti giminiški žodžiai // Baltistica, 1973, t. 9(2). С. 183—188.], далей да індаеўрапейскага *gem- «хапаць, сціскаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 368—369.].'' У ніводнай з крыніц не згадваецца ні Гомель, ні Гамяюк, ні Гамейка. * [[Лунін]] [[Лунінец]] ''Назвы Лунін, Лунінец трэба разглядаць у сувязі з рачной назвай Лунія (адзін з варыянтаў назвы прыпяцкай ракі Лань)[П.Л. Маштаковъ. Списокъ рѣкъ днѣпровскаго бассейна. Санкт-Петербургъ, 1913. С. 144.].'' Няма ў Маштакова такого сцверджання, і ўвогуле, ягоная кніга - гэта толькі спіс рэк басейна Дняпра, пра паходжання назваў рэк ці населеных пунктаў там няма ані слова. ''Форма "Лунія" звязаная з латышскім luns "твань", літоўскім liūnas "твань; покрыва моху над вадой у балоце або ля берага азёраў ці рэк, што зарастаюць". Далей да літоўскага liaunas "гнуткі, слабы" і значэння балотнай паверхні як няўстойлівай, гнуткай[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 194.][V. Urbutis. (rec.:) Этимология, 1968 // Baltistica. 1972. VIII (2). С. 208-209.]. Гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія рачныя і азёрныя назвы тыпу Liūnas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 194.].'' У Тапарова Лунія ёсць (праўда, у тлумачэнні тут даданая адсябяціна), а Лунін і Лунінец адсутнічаюць. А ў Урбуціса і Ванагаса няма ні Луніі, ні Луніна, ні Лунінца. * [[Паўазер’е (возера)]] ''Назва Палазер’е балцкага паходжання, утвораная з дзвюх асноў. Першая аснова Pal- звязаная з латышскім pali «паводка, затапленне вадой прылеглай да ракі мясцовасці», palas «забалочаны бераг возера», літоўскім palios «балаціна на месцы зарослага возера». Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскіх рэк Pala, Palėja, латышскай ракі Pala[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 241.]'' Паўазер’е ці Палазер’е ў Ванагаса не згадваецца. Далей працягваецца ўласнае даследванне. * [[Мінск]] ''З увагі на семантычную «непразрыстасць» назвы рэчкі Мена (Менка), прапаноўвалі шэраг версій, як яе вытлумачваць — з літоўскага menkas «малы, дробны» або menkė «(рыба) мянтуз; (рыба) траска»[Жучкевіч В. Адкуль імя твае, сталіца // Беларусь № 4, 1967. — С. 22.][Роспонд С. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. — М.: Наука, 1972. — С. 22.][Нерознак В. П. Названия древнерусских городов / Под. ред. Д. С. Лихачева. — М.: Наука, 1983. — С. 118.]'' Насамрэч, Роспанд тлумачыць назву ад і.-е *moi-n-//*mei-n- : *min- *mei- "праходзіць міма, ісці". Неразнак паўтарае гэтую версію, дадаўшы, што магчыма і іншае тлумачэнне: ад і.-е. *men- "малы", параўн. ст.-рус., ст.-слав. мьнии, праслав. *mьnjes- "меньшы", параўн. яшчэ літ. menkas "маленькі, дробны", лат. minus "меней". * [[Лучай (возера)]] ''Корань Lauk- звязаны са старалітоўскім laukas «светлы, зіхоткі». Выштурхнутае іншымі словамі, яно засталося ў выглядзе вузкаўжывальнага laukas «хто з белай плямай ці белай пысай (пра жывёлу); лысы». Амонім — літ. laukas «поле» (першапачаткова ў сэнсе светлага месца пасярод леса). Далей вядзе да індаеўрапейскага *leuk- «ззяць, свяціць», *leukos «святло, ззянне»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 183.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 687—689.].'' Назва возера Лучай ні там, ні там не сустракаецца. * [[Аўчоса]] ''Назва балцкага паходжання, пачатковая форма назвы — *Vilkesà (Вількеса́)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 181.].'' Насамрэч, гэта было напісана аб назве Волчас, а пра Аўчосу (Овчеса) гаворыцца на с. 199. ''Поўны гідранімічны адпаведнік — назва літоўскай рэчкі Vilkesà (на поўначы ад Вільні)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' Аўчоса тут адсутнічае. ''Значэнне гэтай назвы — «Ваўчыная (рака)», ад агульнабалцкага *vilkas, якое далей да індаеўрапейскага *u̯l̥ku̯os[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1179.].'' Тут адсутнічае Аўчоса ці якія яшчэ гідронімы. * [[Ваўкавыск]] [[Ваўкавыя]] ''Тапонім «Ваўкавыск» утварыўся ад назвы рэчкі Ваўкавыі, гідроніма балцка-яцвяжскага паходжання, што меў адпачатную форму *Vilkaujà (Вілкаўя) «Воўчая (рака)». Вядомы такі ж самы літоўскі гідронім Vilkauja, ад якога літоўскае мястэчка Вілкавішкіс — яго назва ўтвораная так жа сама, як і назва Ваўкавыска: Vilk-av- дало, з аднаго боку, гідронім Vilk-av-ja (> Vilkauja), а з другога — тут жа тапонім Vilk-av-išk-is[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' У Ванагаса гаворка ідзе пра гідронімы тыпу Vilka і падабныя на тэрыторыі Літвы, ні Ваўкавыск, ні Ваўкавыя ў яго не згадваюцца. ''ад vilkas «воўк» (Vilk-av-ja > Vilkauja)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 88.].'' Зноў няпраўда. Насамрэч там напісана толькі, што ў назве Vilkauja (Літва) суфікс -auja-, болей нічога. * [[Гайна (рака)]] ''Звязана з індаеўрапейскім *gei- «звіваць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 354—355.].'' Няпраўда, няма ў крыніцы ні Гайны, ні яшчэ якіх-небудзь тапонімаў. * [[Вядзета]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная балцкая форма *Vedetà. У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Назва Вядзета там не згадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (> Wadangen), падзвінская Водзьга, пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]. Назва Вядзета ўтвораная з дапамогай пашыральніка -et-, які добра вядомы ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (verpti «віраваць» — verpetas «вір»), з ім гідронімы тыпу Upeta, Nereta, Viešetė[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 338—341.]'' Таксама няма Вядзеты. * [[Індрубка]] ''Назва вёскі — балцка-літоўская, паходзіць ад назвы рэчкі Індрубкі (Індрупкі), на якой вёска знаходзіцца. Утвораная праз складанне дзвюх асноў: літ. indrė «трыснёг» i upė «рака». Найбліжэйшая аналогія — латвійскі тапонiм Indrupene (ад гідронімa Indrupe)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 130.].'' У крынiцы Індрубка не згадваецца. * [[Бася]] ''Корань Bas- у рачных назвах на Падняпроўі і Павоччы: Басенка, Басанка, Бастаўка, Босця (*Bas-t-)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 234.][Г. П. Смолицкая. Гидронимия бассейна Оки. Москва, 1976. С. 297.].'' Кнігі Маштакова і Смаліцкай - гэта проста спісы рэк басейнаў Дняпра і Акі адпаведна, пра паходжанне гэтых назваў там няма ані слова. ''Фанетычны варыянт таго ж кораня Bes- з тым жа значэннем у назве ракі Беседзь. Ад літоўскага besti «ўтыкаць, капаць», bastyti «тыкаць, утыкваць», прускага *bastun «утыкаць», з індаеўрапейскімі паралелямі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 113—114.].'' З усяго пералічанага ў дадзенай крыніцы згадваецца толькі слова besti і ягоныя паралелі ў іншых мовах, аб паходжанні якіх-небудзь тапонімаў, у тым ліку Бася і Беседзь, там ні слова. * [[Піна]] [[Пінск]] ''Звязана з літоўскім pinti «плесці (кош, плот, касу)», pynė «каса», прускім panto «путы». Далей да індаеўрапейскага *(s)pen- «сплятаць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 988.].'' Няма ў крыніцы ні Пінска, ні Піны, ні іншых гідронімаў. **{{N}} прыбраў тое да чаго прэтэнзіі, з Пінска наогул прыбраў усё, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад ракі. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:48, 14 мая 2025 (+03) * [[Дундаўшчына]] ''Назва Дундаўшчына, магчыма, звязаная з мясцовым дыялектным балтызмам дундар, дундаль «пярун» (у праклёнах «каб цябе дундар / дундаль свіснуў»)[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 157.].'' У кнізе апавядаецца толькі пра дундар, дундаль, пра Дундаўшчыну няма ні слова. * [[Дзевінскае]] ''Магчымае балцкае паходжанне назвы, у сувязі з літоўскім dievas «бог»[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 145.]'' Па-першае, гаворка ў кнізе дзе аб узгорках і гарадзішчах з назвай Дзявочая гара, а не аб возеры Дзевінскае. А па-другое, там гаворыцца, што можа быць, што некаторыя са згаданых узгоркаў першапачаткова мелі назвы, якія паходзяць ад балцкага dievas. * [[Сасва]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання, адпачатная форма *Sas(u)vā.'' Няма крыніцы. ''Корань Sas- таксама ў літоўскім гідроніме Sasna (на старой яцвяжскай тэрыторыі, каля літоўскага Марыямпале), у балцкіх гідронімах тыпу Сасна на Верхнім Павоччы і на Верхнім Падонні[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 291.][В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 319.][В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования. 1986. Москва, 1988. С. 168.]. Ад меркаванага прускага гідроніма *Sasna мела пайсці назва адной з прускіх земляў *Sasna (> Sassin, 1263 г.). Яна адбілася ў тапоніме Sassenpile (пазней ням. Haasenberg, цяпер польск. Zajączki[en])[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. С. 118.]. Звязваюць з пруска-яцвяжскім *sasnis «заяц». З індаеўрапейскіх аналагаў найбольш красамоўнае стараіндыйскае śaśáḥ (< šašas) «заяц». Першакрыніцай і для гэтай «заячай» лексікі, і для гідронімаў тыпу Sasna было індаеўрапейскае *ḱas-, *ḱasno- «шэры»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 533.]. Далей да значэння «няярка блішчэць», адсюль таксама літоўскае šašėlis, šešėlis «цень» і гідронімы тыпу Šeš-upė, Šešuva, Šašuola[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 818—819.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 326, 329.]. У назве Сасва корань Sas- пашыраны тым жа балцкім гідранімічным пашыральнікам, што і ў назве засведчанага пад 1516 г. гідроніма з-пад Ліды Ятѳа (< Ятва < яцв. *Jāt(u)vā)[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 126—156.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 286—289.]'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з пералічаных крыніц назва ракі Сасва нават не згадваецца. * [[Мазыр]] ''Назва антрапанімічнага, адыменнага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Як на ўсходзе цяперашняй Беларусі, так і ў суседняй Смаленшчыне корань Маз- дастаткова распаўсюджаны ў антрапаніміі.'' Няма крыніцы. ''Ён прысутны ў прозвішчах тыпу Мазыра, Мазікаў, Мазай, Мазала, Мазітаў (з пашыральнікамі -r-, -k-, -j-, -l-, -t-). Прозвішчы такога тыпу антрапаніміст М. Бірыла звязваў з мазаць (ад праслав. *mazati)[М.В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 266-268.]. Магчымая таксама сувязь з балцкай лексікай тыпу латышскага mazs, літоўскага mažas "малы", якія часам звязваюць з балцкім коранем са значэннем "мазаць" ("намазаны" > "стончаны" > "зменшаны" > "малы")[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 584.]." Арыгінальнае даследванне, горад Мазыр там не прыгадвацца. * [[Гудагай (вёска)]] ''Назва балцкага паходжання, паходзіць ад літоўскага складанага двухасноўнага gùdagojis. Другая частка — ад gojus «гай, пушча», першая — ад gudas[Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. С. 88—89.].'' На самай справе, там напісана, што назва паходзіць ад балцкага гуд (gudas) - беларус. Ніякага gudagojis, gojus, гай - там няма. * [[Скідзель]] [[Скідалька]] ''Гідронім балцкага (літоўскага ці яцвяжскага) паходжання. Найбліжэйшы аналаг — літоўская рачная назва Skidelė. Даследчык літоўскай гідраніміі А. Ванагас лакалізуе гэтую рэчку недалёка ад вытокаў ракі Котры, у якую Скідзель уцякае (не выключана, што маецца на ўвазе менавіта Скідзель, а не іншая рэчка). На ўсходзе ад вытокаў Котры ён жа пазначае мікратапонім (назва поля) Skidulys (каля Радуні). Аналаг гэтым назвам — літоўскі гідронім Skid-upys (у Цэнтральнай Літве, ля Кедайнея)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 303.]. Той жа фармант -el-, што і ў гідроніме Скідзель, таксама ў нёманскай рачной назве Zietela (Зецела) — у такой форме ў аўтахтонным літоўскім маўленні на Верхнім Панямонні засведчаная назва ракі Дзятлаўка. У сваю чаргу, назва Zietela ўтварылася ад назвы возера, якое засведчанае пад 1253 г. як «Зъято» (ад яцвяжскага *Zeitō). Фармант -el-, з дапамогай якога назва ракі ўтварылася ад назвы возера, часта выступае ў такой ролі ў балцкай гідраніміі[А. П. Непокупный. Лингвогеографические связи литовских и белорусских форм названий г. Дятлово и его окрестностей // Балто-славянские исследования. М., 1974. С. 153, 155.]. Гідранімічны корань Skid- звязаны з літоўскім skidyti, skisti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца», kidyti, kedyti, kedėti «абтрэпвацца, ірвацца». Далей да гнязда слоў ад сінанімічных каранёў *kēd- / *kēt-. Водныя назвы, утвораныя ад гэтых каранёў, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)k(h)ed- «расколваць, раскідаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 918—919.].'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з указанных вышэй крыніц назва горада Скідзель або ракі Скідалька не сустракаецца. * [[Шчыба]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання. Звязана з літоўскім skibti «абтрэпвацца; ірвацца». Семантыка такая ж, як і ў назве Скідзель, якая ад skidyti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца». Абедзве паходзяць ад аднаго індаеўрапейскага кораня *skēi- «адразаць, аддзяляць, распорваць» (> *skēi-b-, *skēi-d-)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 919—922.]. Водныя назвы, утвораныя ад каранёў з такой семантыкай, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.].'' Такое ж уласнае даследванне, няма ў прыведзеных крыніцах Шчыбы ці Скідзелі. ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Скіба, Скібар, Скібра (Skib-, -r-)[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 378.].'' І што, якое дачыненне беларускае прозвішча Скіба мае да ўсяго вышэй напісанага? * [[Арэса]] ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' Пра балцкае *ar- у крыніцы няма ані слова. Дарэчы, побач з Арэсай там згадваюцца гідронімы Arize ў паўднёвай Францыі і Arsia ў Істрыі. ''Назва Арэса значыць «Плыткая (рака)».'' Няма крыніцы. ** {{N}} выдаліў, апроч Тапарова-Трубачова, да якіх прэтэнзій няма. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:00, 14 мая 2025 (+03) * [[Слаўгарад]] ''Беларускі географ В. Жучкевіч спрабаваў развязаць гэтую праблему, звярнуўшы ўвагу на супольны пачатны элемент «Про-» у назвах Прапойска і ракі Проні, каля сутокаў якой з Сажом паселішча ўзнікла[Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Издательство Белорусского государственного университета, 1974. — 447 с. — 12 700 экз. С. 310.].'' Цытаваць трэба поўнасцю, а не вырываць з агульнага кантэкста патрэбныя сабе кавалкі. Жучкевіч пісаў (с. 310, 348), што назва Прапойск (Прупой, Прупошаск, Прапошаск) мае сувязь з назвай р. Проня, першапачатковай формай якой была Пропань (прарыў, праём). ''На думку Ул. Тапарова, назву Проні праз ранейшы варыянт «Прёна» трэба ўзводзіць да балцкага кораня Pir-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202—203.].'' Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-. Ён выводзіў назву Проня з *Пьрена (разам з назвамі Перанка, Перенка і т. п.) ці з *Piren- (Pirenai, Piron і т. п.). * [[Кобрын]] ''Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — рэчка з балцкай назвай Недра[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.].'' Кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк, пра паходжанне назваў там ані слова. ''Назва *Kobr-in- ад літоўскага kobrinti, kūbrinti «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся». Корань Kobr- таксама ў прускім тапоніме Kobrun (назва лесу ў прускай Натангіі, засведчаная пад 1354 годзе)[G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.].'' Насамрэч, у крыніцы толькі напісана, што назва прускага леса Kobrun паходзіць ад пр. kaaubri Dorn (калючка) + суф. un. Болей там нічога няма. * [[Вячаслаў Францавіч Кебіч]] ''Прозвішчы тыпу Кеба даследчык беларускай антрапаніміі М. Бірыла параўноўваў з літоўскім антрапонімам Кебас[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. — Мінск: Навука і тэхніка, 1969. — С. 198.].'' Інфармацыя няпоўная, бо яшчэ Бірыла параўноўваў гэтыя прозвішчы з укр. кеба "здольнасць, уменне" і кірг. кебе "худое ягня". ''У сучаснай літоўскай антрапаніміі вядомыя адыменныя прозвішчы тыпу Keba, Kebeikis, Kebelis з коранем Keb-. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. імя тыпу Keba або Kebas у форме імя па-бацьку: "Матеи Кебовичъ"[Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 г.. — Мінск, 2003. — 161 с.].'' Уласнае даследванне, прозвішча Кебіч там няма. * [[Вазуза]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Vaz- у літоўскіх (паміж Рокішкісам і Уцяной) назвах ракі Vazajà і возера Vazajis (з-пад яго рака выцякае)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 368.]. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць; рухацца»[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 390, 942.].'' Вазуза тут не згадваецца. * [[Смаленск]] ''Ул. Тапароў корань "Смол-" у гідронімах тыпу Смолка звязваў, следам за А. Трубачовым, з балцкім *kimal- "чмель" праз прамежкавую форму "Цмол-"[В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 317.].'' Тапароў і Трубачоў пісалі гэта канкрэтна пра гідронім Смолка, а не пра Смаленск, які безумоўна з'яўляецца больш значным аб'ектам, і калі б яны так лічылі адносна яго, то напісалі б гэта непасрэдна. Так Трубачоў вельмі падрабязна даследуе паходжанне назвы Смаленск у сваёй кнізе "В поисках единства", і там і блізка няма нічога таго, што напісана вышэй. * [[Ігаўка]] ''Вядомае літоўскае прозвішча Igilevičius, з якога аднаўляецца аднаасноўнае імя Igila з асновай Ig-, роднаснай аснове Eig-, што звязаная з літоўскім eiti "ісці"[В.Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1980. С. 27.].'' Нічога падобнага ў крыніцы няма, у тым ліку назвы Ігаўка. * [[Докшыцы]] ''Паходзіць ад антрапоніма тыпу літоўскага Dakšas, Dokšas, латышскага Dakša. Корань Dak-, які тут з антрапанімічным фармантам -š-, таксама ў антрапоніме Dakanis. Яны звязаныя з літоўскім dakyti, dakanoti «трапаць, растрэпваць; дзерці, раздзіраць»[Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 447—448, 510.].'' Хлусня, гаворка ў крыніцы ідзе пра літоўскія і латышскія прозвішчы, а не пра горад Докшыцы. Дарэчы, няма там і пра сувязь гэтых прозвішчаў з dakyti і пра формант -š-. Напрыклад гаворыцца, што прозвішча Doks можа быць звязанае з германскім doogs, taacks. ''Докшыцкую назву таксама звязвалі з прускімі тапонімамі Dexiten, Dechsen[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 326.].'' Зноў хлусня, хто звязваў? Гаворка ў крыніцы ідзе толькі пра Dexiten, Dechsen, а не пра Докшыцы. **{{N}} выдаліў усё безкрынічнае, што адзначана тут. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:30, 14 мая 2025 (+03) * [[Кушлі]] ''Назва Кушлі антрапанімічнага (адыменнага) імя. Паходзіць ад антрапоніма Kušlys, які ад літоўскага kušlys «сляпец» (хто падслепаваты)[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.].'' Гаворка ў кнізе (слоўнік літоўскіх прозвішчаў) ідзе толькі пра літоўскія прозвішчы Kušlys, Kušleika і г. д. Назвы вёскі Кушлі там і блізка няма. ''Вакол Пружанаў фіксуецца цэлы шэраг тапонімаў балцкага антрапанімічнага паходжання: Бакуны (двойчы), Барэйшава, Нарутавічы, Роўбіцк, Рэвейкі, Шакуны, Шалтунава (ад антрапонімаў тыпу Bakūnas, Bareiša, Naruta, Rauba, Reveika, Šakūnas, Šaltūnas[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 162, 195, 1140; Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 301, 581, 584, 882.]).'' Тое ж самае. * [[Дэвергі]] ''Назва паходзіць ад балцка-літоўскага імя тыпу De-vergas. У Літве вядомы гідронім Davarg-upis, з якога паўстае падобны антрапонім[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 82.].'' Хлусня. Па-першае, у Ванагаса не згадваецца вёска Дэвергі, а па-другое, ён параўноўвае гідронім Davarg-upis з прозвішчам Davalga. * [[Крычаў]] ''Крычаўская назва магла пайсці ад назвы рачулкі ці ручая, сожскага прытоку. На Падняпроўі, у наваколлі Чарнігава фіксавалася назва не лакалізаванай цяпер рэчкі Крычалка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 229.], з тым жа коранем «Крыч-» і ўтваральнікам -al- («Кры́чала»), які даследчык гідраніміі Ул. Тапароў лічыў уласцівым для балцкіх рачных назваў[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 163, 186.].'' Нейкія фантазіі з перакручанай логікай. Маштакоў абсалютова нічога не пісаў пра Крычаў, а Тапароў - пра Крычаў, корань "крыч" і рэчку Крычалку (якая да таго ж яшчэ і не мае да Крычава ніякага дачынення). Самае цікавае, што гэты ўдзельнік яшчэ і мае права дагледжваць старонкі. Гэта значыць, напісаў нейкую адсябяціну ці нават хлусню і сам жа гэта дагледзіў. І ўсё шыта-крыта. * Дзякуй. Затэгаем удзельніка @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], хоць бы для агульных каментароў, асабліва да таго, што крыніца пазначана, але ў ёй няма пацвярджэння напісанага. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:57, 12 мая 2025 (+03) :У выпадках узору Ратамкі, калі корань Rat- у крыніцы ёсць, а самой Ратамкі няма, то не абавязкова гэта праблема. Усіх прыкладаў ужывання можа і не быць. Добра было б, вядома, каб недзе Ратамка была яўна названа балцкім гідронімам. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 00:05, 13 мая 2025 (+03) ::Праглядзеў увесь спіс, большасць пытанняў якраз узору Ратамкі, што менавіта названы аб'ект не згаданы ў крыніцы. То-бок, калі гэта і ўласнае даследаванне, то яно палягае ў аднясенні кораня Rat- да балцкіх, што можа быць і так, і не практычна з аднолькавай імавернасцю. Магчыма, падбор аналогій/паралеляў таксама вымагаў бы крыніцы, а не самастойных высноў на гэты конт. Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:36, 13 мая 2025 (+03) :::Таксама лічу, што калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца. Але аўтар запраўды часцяком увогуле не ставіць ніякіх крыніц або піша пра нейкія паралельныя тапонімы ў артыкуле пра іншы тапонім. Лічу, што без крыніц — трэба адразу выдаляць. Аўтапацверджанне такіх правак таксама небяспечнае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:00, 13 мая 2025 (+03) ::А адкуль мы ведаем які тут корань (можа не Rat-, а Ra-, Ratam- ці яшчэ які) і з якой мовы ён паходзіць? Напрыклад, на Валыні ёсць пасёлак Ратна - корань таксама Рат-, але звязваюць яго со словам "раць". Наколькі я разумею, то па правілах Вікіпедыі, калі чалавек хоча дадаць інфармацыю, напрыклад, аб паходжанні назвы Ратамка, то ён павінен знайсці аўтарытэтную крыніцу, дзе даследуецца менавіта гэтая назва, а не вырашаць самастойна які тут корань, суфікс і прыцягваць крыніцы, дзе нібы пра тыя ж самыя корань і суфікс напісана, бо гэта будзе ўжо ўласнае даследванне. Не? Дарэчы, Жучкевіч піша пра Ратамку, што гэтая мясцовасць упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах як Радамскае (праз "д"), і назва гэтая патранімічная. Так што не ўсё так відавочна. ::: [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], у асобным выпадку Ратамкі то так. Думаю, такое трэба выдаліць, трапляе пад "[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material Synthesis of published material]" (у нас "[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]"). Ёсць выпадкі пра якія не ўпэўнены, што трапляюць пад гэта правіла. Калі ёсць этымалогія для вялікай Бярэзіны або Дзвіны ці можна яе пераносіць на іншыя Бярэзіны і Дзвіны, калі яны не згаданы ў крыніцы? У літаратуры даюць спісы асноў і фармантаў для гідронімаў, які лічаць балцкімі, а самі імёны не даюць або некалькі прыкладаў, а далей ''і іншыя''. Разлічана на самастойнае вылучэнне асновы або суфікса, такія крыніцы не для Вікіпедыі? Можна напісаць, што суфікс такі, а вось тут пішуць, што з такім суфіксам гідронім магчыма балцкі? Або на вылучэнне суфікса трэба крыніца? Трэба выпрацаваць падыходы, пытанне ўзнята слушнае. Магчыма, нешта можна перафармуляваць, а не выдаляць. Карыстайцеся кнопкай подпісу каментаў, яна на панелі інструментаў справа ад кнопкі курсіва (''К''). --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:17, 13 мая 2025 (+03) :::Таксама хочацца дачакацца рэакцыі @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], перад тым як пачаць нешта рабіць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:00, 14 мая 2025 (+03) ::::прывітанне ўсім. ::::а каму адказваць? як зваць чалавека, які так зацята і метадычна прайшоўся па ўсіх артыкулах, не пашкадаваў часу і сілаў усё праверыць :) ::::Максіма Л. ведаю, Lš-k таксама, сутыкаўся. а ноўнэйм гэта хто? ::::відавочна чапляецца да ўсяго. і не асабліва разбіраецца ў тэме. наўскідку: "Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-" (як жа не пісаў, калі падае паралель у літ тапоніме Pirėnai, дзе корань Pir- і ўтваральнік -ėn-). ::::падтрымліваю заўвагу Lš-k "калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца". калі ёсць Кебейкіс і Кебіч (з балцкім суфіксам -ейк- і славянскім -іч-), дык агульны корань Кеб- відавочны. ::::я б раіў ноўнэйму скіравацца ў тарашкевіцкую Вікі і звярнуць увагу на сапраўднага фантазёра, які піша раздзел "Ліцвінскія імёны", вось там тысячы фантазій, і ноўнэйму будзе дзе разгарнуцца. пакуль гэта выглядае на нейкія асабістыя нападкі. ноўнэйм штось рабіў у Вікі? які яго ўнёсак? ::::Максім, "Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць" - акадэмічных спецыялістаў у краіне няма, калі што. Ад слова зусім. Былі б - былі б публікацыі. проста філолагі і чытачы Жучкевіча не ў лік. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:34, 15 мая 2025 (+03) :::::Выпады з вашага боку на мой адрас пакідаю без каментароў, мне гэта цалкам абыякава, вы меня не пакрыўдзіце (хаця па правілах такія паводзіны забаронены). А калі казаць па сутнасці: чытайце правілы Вікіпедыі, там усё напісана [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]]. Вы нават тут, на старонцы размоў працягваеце свае ўласныя даследванні, вольна інтэрпрэтуючы на свой густ тое, што напісана ў крыніцах. Што там вам "відавочна", гэта вашая асабістая справа, артыкулы ў Вікіпедыі ствараюцца на падставе інфармацыі з АК, а не з асабістых меркаванняў і разважанняў удзельнікаў. Вы пераблыталі энцыклапедыю з уласным блогам ці форумам, дзе кожны піша, што захоча. А што датычыцца Вікіпедыі на тарашкевіцы, вельмі добра, што вы тут прыгадалі дадзены факт. Вы тады спрабавалі разгарнуць там такую ж "працу" як і тут: пісалі свае ўласныя даследванні без крыніц, або спасылался на крыніцы, у якіх гаворка ідзе аб падобных, але зусім іншых словах. Вас тады за гэта назаўсёды заблакавалі. Раю адміністратарам гэтай Вікіпедыі мець гэта на ўвазе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:39, 16 мая 2025 (+03) ::::::ага, чалавек з тарашкевіцкай Вікіпедыі пажалаваў? чарговы "жмудаед" і "вільнянашыст"? не іначай паплечнік нядаўна ўвязненага экстрэміста-літвініста "Казіміра Ляхновіча"? які распальвае на ВікіпЭдыі жудасную літуанафобію, адмаўляе існаванне балтаў далей за Коўна. і такі фанатык, што наствараў тысячу старонак, дзе сам (дзе спасылаючыся на аматара нямецкага неда-філолага, а дзе сам з галавы) прыдумляе нейкія нібыта "германскія" этымалогіі старажытных балцкіх двухасноўных імёнаў, тыпу Вітаўт ці Міндоўг. дзеля даведкі шаноўнага чытацтва: вось туды я і ўставіў быў адэкватнае, агульнапрызнанае гледжанне наконт тых імёнаў, за што экстрэміст "Ляхновіч", карыстаючыся сваёй пазіцыяй, і наклаў бан. ну, што пасеяў, тое і пажаў, распальвальнік нянавісці. ::::::а вы, чалавек з турэцка-нямецкім нэймам, можаце напісаць і другі спіс (час у вас, і зацятасць, ёсць, сядзець тут а 7-й ранку), якраз не так даўно я пачынаў парадкаваць той матэрыял, які ў адпаведных артыкулах быў згрувасціў. так што ваш поштурх на карысць, спадар балтафоб. ::::::дарэчы, тэст - "чыя Вільня?" ну, тыпу, гістарычна, га? пакажы пазіцыю, ананім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:12, 16 мая 2025 (+03) :::::::Вас спаймалі за руку на сістэматычных, шматразовых падманах. А вы замест таго, каб гэта прызнаць і зрабіць высновы, дзейнічаеце па прынцыпе "лепшая абарона - гэта нападзенне". У іншых Вікіпедыях за такія паводзіны (масавае напісанне фэйкаў і грубасць у адрас апанентаў) удзельнікаў баняць. На жаль, у беларускай ВП гэта дазволена. Не разумею, чаму адміністратары не рэагуюць. Спадзяюся, што толькі пакуль.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:42, 16 мая 2025 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Için warum]], цябе тут паліцэйскім ніхто не прызначаў. Кончай болтать, пиши статьи. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:21, 16 мая 2025 (+03) ::::разам з тым ноўнэймам зробленая добрая работа. пачаў па гэтым спісе ісці. ::::ноўнэйм надта эмацыйна ставіць кляймо "няпраўда" там, дзе падаюцца, напрыклад, корані і ўтваральнікі. ::::"уяўных крыніцаў" таксама няма. калі, напрыклад, Ваўкавыя параўноўваецца з літоўскай Ваўкаўёй і ставіцца спасылка, дык у спасылцы - аналіз гідроніма Ваўкаўя. і інш. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:17, 15 мая 2025 (+03) * [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], выдаляць фрагменты без крыніц, або з памылковымі крыніцамі, можна самастойна, для гэтага запыты да адміністратараў не трэба. Хіба каб звярнуць іх увагу на маштаб такой з'явы у дзеяннях удзельніка. Калі гэта адзінкавыя выпадкі, спачатку паставіць {{ш|няма ў крыніцы}} і паведаміць непасрэдна ўдзельніку, або ён выпраўляе, або выдаляеце непацверджаную частку. Калі гэта яўна сістэмны падыход, ставіць ўяўныя крыніцы (вяглядае тут якраз ён), таксама сістэмна можна выдаляць такія фрагменты ўжо без цырымоній. З артыкулаў пра паселішчы шырокую этымалогію рэк трэба наогул выдаліць, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад гідроніма, пакідаць толькі датычнае назвы самога паселішча (як суфікс -ск, напрыклад), у Пінску і Сянне гэта ўжо зрабіў. Паступова, прынамсі я, буду выдаляць паводле вашага спісу, калі ласка, рабіце гэта таксама. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 08:59, 15 мая 2025 **Добра. Але пакуль пачакаю, што будзе далей. Калі не будзе адпаведнай рэакцыі, то буду рабіць як вы гаворыце. Дарэчы, мой спіс, далёка на поўны, гэта толькі частка таго, што панапісваў гэты ўдзельнік.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:48, 16 мая 2025 (+03) *** [[Удзельнік:Için warum]], іншыя ўдзельнікі гэтай дыскусіі цягам яе ўжо зрабілі свой унёсак у згаданыя артыкулы. Давай, уключайся ў супольную працу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:42, 16 мая 2025 (+03) == [[Удзельнік:Хомелка|Хомелка]] - пазбаўленне праў зніклай == {{закрыта}} Тэрмінова. Варта пазбавіць адміністратарскіх праў зніклую адміністратарку для бяспекі нашай Вікіпедыі ды дадзеных удзельнікаў. Лёгка вернем, калі спадарыня Вольга павернецца. Пра гэта [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Запыты_да_адміністратараў#Kazimier_Lachnovič_-_пазбаўленьне_правоў_зьніклага|ў тарашкевічнай Вікі]] (і [https://spring96.org/be/news/117810 навіны] + <small>[[:ru:Википедия:Форум/Новости#Пропажа_администраторов_белвики|абмеркаванне на рускай]]</small>). [[Удзельнік:Maksim L.|Maksim L.]], [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]], [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]], [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], [[Удзельнік:Belarus2578|Belarus2578]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 15:51, 22 красавіка 2025 (+03) : {{За}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:24, 22 красавіка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Shabe|Shabe]], не пазбавіць правоў, а каб сцюарты заблакавалі з адпаведнай прычынай, не як за парушэнне. Наколькі разумею, дастаткова звярнуцца да кагосьці аднаго з іх, з доказамі. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 16:50, 22 красавіка 2025 (+03) ::: Добра, зараз займуся. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 16:59, 22 красавіка 2025 (+03) :::: Запрашаю на [[:ru:Обсуждение_участника:1234qwer1234qwer4#Блокировка_пропавших_администраторов|старонку]] актыўнага рускамоўнага сцюарда 1234qwer1234qwer4. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 17:20, 22 красавіка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} спадаром [[:meta:User:Mykola7|Mykola7]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 19:13, 22 красавіка 2025 (+03) == Удзельнік UnknownChannel352 == {{закрыта}} : Просьба заблакаваць UnknownChannel352 за датэрміновае зняцце артыкула з намінацыі на выдаленне і вайну правак. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:04, 22 студзеня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Больш не актуальна. Меры былі прынятыя. У архіў --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:25, 22 верасня 2025 (+03) = Карысныя спасылкі = * [[Адмысловае:ProtectedPages|Спіс старонак пад аховай]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] pnwf7jivl3jobsf6qz18z24oyxg5qs0 5135634 5135633 2026-05-04T11:07:29Z MocnyDuham 99818 /* Вынік */ reply to JerzyKundrat: Таксама праўда. (-) ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]]) 5135634 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} = Запыты = == Каментар == {{закрыта}} Каментар да [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&diff=5135454&oldid=5134502 гэтай праўкі] мае быць схаваны. Уклад удзельніка Için warum падобнымі каментарамі перапоўнены, гэта цягне на пажыццёвую блакіроўку, па цяперашнім часе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:15, 3 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дзякуй, што звярнуў увагу. Удзельнік заблакіраваны на тыдзень. Наступнае парушэнне [[ВП:НАПА]] прывядзе да блакіроўкі на месяц. Вяртаемся да старой тэмы, што ўдзельнікі без медыяцыі сумесна працаваць эфектыўна не могуць. Канфлікту хутка год. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:51, 4 мая 2026 (+03) : Удзельнікі за гэты час шмат чаго супольна зрабілі, значыць працаваць могуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:04, 4 мая 2026 (+03) :: Каб яны яшчэ прытрымліваліся культуры і не адбіралі энергію ў іншых удзельнікаў – ім цаны бы не было. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:23, 4 мая 2026 (+03) ::: Не наша задача ацэньваць іншых. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:03, 4 мая 2026 (+03) :::: Таксама праўда. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 4 мая 2026 (+03) == Зняццё статуса "Да выдалення" з артыкула == {{закрыта}} Калі ласка, разгледзьце запыт да выдалення гэтага [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)|артыкула]]: [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0% https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%BF%D0%B0_(%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82)] - [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 17:23, 17 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Абмеркаванне трывае. Трэба чакаць вынік. Адміністратары не могуць нікога прыспяшаць і знімаць статусы без вынікаў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16309-44|&#126;2026-16309-44]] == {{закрыта}} Адміністратары, заблакуйце ўдзельніка. Лаянке не месца ў Вікіпедыі. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16262-28|&#126;2026-16262-28]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-16262-28|размова]]) 21:08, 15 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}}. Блакаванне на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:52, 16 сакавіка 2026 (+03) == [[Удзельнік:Кінапошук]] == Гэты ўдзельнік з 6 праўкамі ўжо назваў сябе адміністратарам. Трэба выпісаць яму папярэджанне. --[[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16154-63|&#126;2026-16154-63]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-16154-63|размова]]) 15:40, 14 сакавіка 2026 (+03) :вынесена папярэджанне [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:34, 14 сакавіка 2026 (+03) == Вандалізм з архівамі == Там нешта {{u|Brangiai}} навандаліў з архівамі і быў глабальна заблакаваны. Трэба паглядзець і адкаціць да часоў, як яно выглядала раней. Я пакуль моцна хварэю і мне цяжка канцэнтравацца на Вікі. Кавідагрыпы гэтыя :( --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 24 лютага 2026 (+03) :а ён спрабаваў падзяліць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023—2024|архіў]] па датах, што і зрабіў нібыта. Па сутнасці нам гэта не трэба, але і не ўпэўнены, наколькі гэта заслугоўвае блакіроўкі... Таксама пытанне, ці выдаляць тады створаныя архівы за [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023|23]] і [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2024|24]] год. Тады трэба будзе яшчэ абнавіць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/Шапка|шапку]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 14 сакавіка 2026 (+03) == Абарона старонкі [[Новая зямля (паэма)]] == Папулярная старонка з статусам добрай, ананімы ўносяць толькі вандальныя праўкі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:23, 18 лютага 2026 (+03) :{{зроблена}}, цяпер толькі аўтапацверджаныя толькі могуць правіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 18 лютага 2026 (+03) == Вандал == Серыя вандальных правак ад [[Удзельнік:The Croats]]. Таксама ХВ для створанага ім "[[Асяроддзе]]". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 15 лютага 2026 (+03) :Панове адміністрове, тып вандаліць 24 гадзіны сабе спакойна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:52, 16 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:The Croats]] заблакаваны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:15, 16 лютага 2026 (+03) == Вайна правак [[Алесь Мікус]] == Вайна правак і, здаецца, да кансэнсусу самі удзельнікі не дойдуць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:34, 2 лютага 2026 (+03) :пакуль заблакаваў магчымасць правіць. Калі ўдзельнікам @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і іншым ёсць што сказаць — кажыце, толькі пастарайцеся, калі ласка, без інсінуацый і сцісла, па справе. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 3 лютага 2026 (+03) ::''Вітанні калегам.'' ::А што дадаваць, усё ясна сказана ў абгрунтаванні правак на старонцы, пра якую мова. ::1) Вікіпедыя не месца для спасылак, дзе рэкламуюцца продажы. ::2) Сцвярджэнні павінны быць падмацаваныя, тым больш без спрэчных асабістых ацэначных характарыстык. ::3) Калі музыкнат - або дыскаграфія, або асобныя ("культурна ўплывовыя") трэкі. ::Тым больш гэта падтасоўваецца так, каб з розных бакоў наўмысна дыскрэдытаваць. Тым больш калі робіцца чалавекам прарэжымным пра чалавека, які ў краіне (ну, але гэта ўжо кантэкст). ::Астатняя "лірыка" ад удзельніка Artsiom91 да тэмы не датычыцца і рацыянальнага зерня там няшмат. Па-харошаму гэта трэба вынесці ў асобную галінку. ::Але скажу тут па сутнасці і сцісла: лічу баруканне па назвах паміж намі двума - '''карысным'''. І працу над фармулёўкамі - таксама карыснай. І не толькі для Вікіпедыі, а і ўвогуле. Высвятляюцца слабыя месцы, падкрэсліваюцца моцныя. Некаторыя артыкулы па назвах (як Нёман) робяцца без малога энцыклапедычнымі. Азарт падштурхоўвае да новых '''адкрыццяў '''(гл. Жадзены), якія ніколі б без таго не былі б зробленыя. ::Ці зробіць хто '''афлайн '''такую работу? Перакананы - не. А яна робіцца, не ў малой меры з-за таго напружання, якое (таксама афлайн) мае месца быць. ::Гэта што да ацэнкі '''па вялікім рахунку'''. ::А калі канкрэтна, то ні ў мяне, ні ў майго апанента (якога ўжо я цяпер мушу нібыта бараніць) цяпер бадай ані слоўца адсябяціны, усё абгрунтавана і нярэдка нават вытанчана. ::І не трэба тут "'''шарыкаўшчыны'''", бо маўляў камусь цяжка правяраць і ўвогуле незразумела. Калі цяжка лезці ў крыніцы - сядзіце чытайце або праходзьце міма. Заўсёды хтось кантэнт творыць, а хтось спажывае. ::Апроч таго, рэпрэсіўныя захады (як падкрэсліваў раней JerzyKundrat) не адпавядаюць прынцыпам Вікіпедыі. ::Зараз прапаную вярнуцца да тэмы гэтай галінкі і не расцякацца мысію па дрэве "у агуле". ::''Дзякуй за ўвагу, калегі.'' [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:02, 3 лютага 2026 (+03) Выкажу сваё меркаванне наконт сітуацыі з удзельнікамі. Спачатку коратка пра тое, што адбываецца апошнім часам. Прыведзены ніжэй [[#Праект рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе. Peisatai па факце проста ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча, а Için warum з-за абыякавасці іншых удзельнікаў і бяздзейнасці адміністратараў па рэалізацыі праекта рашэння пайшоў фактычна да асабістых нападак. Па сутнасці, пытанне паходжання назваў хвалюе толькі двух удзельнікаў, Peisatai і Için warum. Астатнія, хоць могуць рабіць дробныя выпраўленні і інтэграваць версіі, у тэматыцы не маюць цікавасці. [[#Адкаты Peisatai|Вялікае абмеркаванне ніжэй]], хоць і прыцягнула многіх удзельнікаў, яны выказвалі меркаванні, аднак па сутнасці іх мэта была прымірыць бакі і навязаць ім нейкае кансэнсуснае рашэнне. Аднак, у першую чаргу, менавіта самі Peisatai і Için warum, як зацікаўленыя, мусяць знайсці згоду паміж сабою і вызначыць кансэнсус. Пасярэднікі з цэлым могуць дапамагчы, аднак калі самі бакі не хочуць мірыцца, то прапановы нейкіх нейтральных версій не маюць сэнсу. Аднак, мірыць бакі мае сэнс у рэальным жыцці. У супольнасці вікіпедыі мусім кіравацца яе прынцыпамі і правіламі. Тут варта памятаць, па-першае, што сама магчымасць правіць без нейкага пацверджання і нават ананімна даецца таму, што мы [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|зыходзім з сумленнасці ўдзельнікаў]] і таго, што яны ставяць за мэту дапамагчы вікіпедыі (а не прасунуць тут свае ўласныя даследаванні, рабіць рэкламу ці падобнае). Калі ж удзельнікі сумленныя, то яны зыходзяць з сумленнасці іншых удзельнікаў, адпаведна пры несупадзенні пунктаў гледжання намагаюцца іх абмеркаваць і знайсці выйсце, якое задаволіць зацікаўленых. Так працуе [[Вікіпедыя:Кансэнсус]]. Трывалае нежаданне шукаць кансэнсус ставіць пад сумнеў сумленнасць і жаданне рэальна дапамагчы вікіпедыі (а не задавіць апанента і прасунуць свой пункт гледжання), адпаведна да такіх удзельнікаў могуць прымацца меры па абмежаванні ўдзелу ў праекце (папярэджанні, блакаванні). Канкрэтна для ўдзельнікаў Peisatai і Için warum мы бачым поўную адсутнасць жадання шукаць кансэнсус. Ніякіх спроб абмеркавання на старонках размоў удзельнікаў, старонках размоў артыкулаў. Яны не лічаць неабходным патраціць час, каб паміж сабою вырашыць якімі крыніцамі варта карыстацца, а якімі не, як лепей афармляць паходжанне назваў у артыкулах. Чаму тады іншыя мусяць траціць свой час і пытацца знайсці гэты кансэнсус за іх, неяк ацэньваць іх аргументы і крыніцы? Маю пэўныя падставы лічыць ([[Special:diff/4995709|запыта да адміністратараў ад Için warum ледзь не першай праўкай]], [[Special:diff/5049888|просьбы ўключыцца з дыскусію]], адсутнасць камунікацыі паміж Için warum і Peisatai у праекце), што асноўную сваю дыскусію ўдзельнікі вядуць па-за межамі вікіпедыі. Не бяруся ацаніць навуковы ўзровень гэтай дыскусіі, але ён відавочна вышэйшы за ўзровень вікіпедыі і яе ўдзельнікаў у гэтым пытанні. У такіх умовах спрэчка Için warum і Peisatai у вікіпедыі выглядае не як спроба палепшыць яе змест, а проста як выкарыстанне праекта як поля бітвы. Скажу пра сваё асабістае стаўленне да тэмы. Мне ад самага пачатку праўкі Peisatai не падабаліся, бо тычыліся вельмі спецыфічнай тэмы, якія цяжка было праверыць. З цягам часу назіраў, як ён часцей стаў зусім не дадаваць крыніц, а праўкі пра паходжанне дадаваць, напрыклад, у артыкулы пра асоб і прозвішчы. Сталі з’яўляцца нейкія аналогіі, падобныя карані. Умяшальніцтва Için warum і іншых удзельнікаў не асабліва палепшыла сітуацыю. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Шынкаўцы_(Гродзенскі_раён) Вось напрыклад артыкул], быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў. Нават калі адзін вучоны яўна сказаў что такая вёска магчыма мае балцкую назву, а іншы што магчыма славянскую — гэта не такая важная інфармацыя пра вёску, а хутчэй пра канцэпцыі паходжання назваў і іх пашыранасць. Трэба прызнаць, што тэма паходжання назваў у цэлым можа мець толькі нейкія гіпотэзы і канцэпцыі, і вельмі багатая на магчымыя ўласныя даследаванні, «прыцягванні за вушы». Падаванне версій паходжання (тым больш не самой назвы, а каранёў і падобных) толькі стварае ўражанне нейкай сур’ёзнасці і навуковасці, што на фоне жахлівага стану артыкулаў пра населеныя пункты быццам выглядае якасна. На мой погляд, трэба пакінуць толькі надзейнае кшталту Полацк ад ракі Палаты, усё астатняе нішчыць. У беларускай вікіпедыі не любяць блакаваць удзельнікаў, звычайна апраўдваюць іх, намагаюцца зыходзіць з сумленнасці і не рэагаваць нават на яўныя парушэнні. Апраўдваюць што вопытныя і карысныя ўдзельнікі, актыўнасць у праекце і так невялікая. Аднак, усё ж трэба мець нейкія межы, і спыняць удзельнікаў калі яны парушаюць правілы — у тым ліку і для таго, каб іншыя разумелі межы дазволенага. Таксама ледзь не агульнапрынятым стала, што любая дададзеная інфармацыя гэта добра, што нельга інфармацыю выдаляць, а толькі перафармуляваць і знайсці ёй месца. Аднак усё ж вікіпедыя гэта энцыклапедыя, якая складаецца з самадастаковых артыкулаў, а не звалка інфрамацыі, дзе трэба нешта размясціць. Зараз інфармацыі ў інтэрнэце шмат, у тым ліку на беларускай мове, і ставіцца да інфармацыі ў вікіпедыі як да нейкай вялікай каштоўнасці — гэта падыход 2000-х гадоў. Нічога страшнага калі выдаліць радок-другі, асабліва калі яны яўна парушаюць [[:ru:Википедия:Взвешенность изложения]]. Мая прапанова па выніку: прызнаць, што ўдзельнікі Peisatai і Için warum выкарыстоўваюць вікіпедыю як поле бітвы, не прымаюць яе прынцыпаў і правілаў (бо ўсяго толькі вядуць навуковую дыскусію, асноўная частка якой па-за межамі вікіпедыі), не жадаюць шукаць кансэнсус паміж сабою і прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў, толькі адцягваюць высілкі іншых і ствараюць таксічную атмасферу. '''Заблакаваць абодвух удзельнікаў бестэрмінова''' ў асноўнай прасторы назваў. Даць магчымасць толькі правіць старонкі размоў. Разглядаць магчымасць разблакавання толькі, калі яны дасягнуць паміж сабою кансэнсусу ў размовах (без аніякага ўмяшання іншых удзельнікаў). Тым часам прыбіраць зусім раздзелы "Назва" з артыкулаў пра вёскі, рэкі і азёры, як апісаў вышэй.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:28, 3 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Artsiom91]], сам сябе заблакуй, тут цішэй стане. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:38, 3 лютага 2026 (+03) ::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], тут не базар і не сценка ў падваротні. Выказвайцеся па тэме размовы і прытрымлівайцеся правіл этычных паводзін у праекце, вам ужо было папярэджанне. Вашыя асабістыя крыўды тут нікога не цікавяць і шкодзяць дыскусіі, прашу вас вынесці гэта за рамкі Вікіпедыі. Калі вы нязгодныя з выказаным вышэй — напішыце па справе. Інакш — прамаўчыце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:22, 3 лютага 2026 (+03) ::: Пра асабістыя крыўды выдумваць не трэба — тут не базар і не падваротня. Спроба распачаць дыскусію пустая, замест буры ў шклянцы вады лепш бы артыкулы правілі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:57, 3 лютага 2026 (+03) : Спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], на дадзены момант мне цалкам не зразумелы прычыны, па якіх Вы прапаноўваеце заблакіраваць удзельніка Için warum. Удзельнік Için warum пагадзіўся з праектам рашэння, прапанаваным MocnyDuham, адпаведна я не згодная з Вашым сцверджаннем, што дадзены ўдзельнік "не жадае прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў". У артыкуле "Алесь Мікус" няма нейкага вандалізма з-за якога варта некага бестэрмінова блакіраваць, акрамя таго праблема з вайной правак у адным артыкуле можа быць цалкам вырашана абмежаваннямі на рэдагаванне дадзенага артыкула. У выпадку, калі Вы бачыце, што ўдзельнік Peisatai "ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча", то можна ўзняць пытанне аб блакіроўцы дадзенага ўдзельніка на нейкі час. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 14:25, 3 лютага 2026 (+03) :пане @[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], дзякуй за меркаванне. Мне здаецца, што ў дадзеным выпадку можна спачатку абысціся пазбаўленнем сцягоў аўтадогляду, каб было прасцей кантраляваць войны правак гэтых двух удзельнікаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:26, 3 лютага 2026 (+03) :: акурат маем размову на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]], трэці месяц ужо. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:09, 3 лютага 2026 (+03) : ''Вось напрыклад артыкул, быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў.'' Тут я з вамі цалкам згодны, у артыкуле "Шынкаўцы" ў раздзеле "Назва" павінна быць толькі інфармацыя з крыніцамі, у якіх гаворка ідзе менавіта аб назве Шынкаўцы. Аднак такую практыку, пісаць усё падрад, завёў не я, а Peisatai. Ён для любога беларускага тапоніма або прозвішча (напрыклад, Маразы, Сабалі) находзіць сугучныя назвы ў Літве, а потым піша: ёсць літоўскае прозвішча такое, ёсць літоўскі тапонім такі... Усё гэта выглядае як нейкая манія. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 3 лютага 2026 (+03) ::Манія - гэта займацца персанальным '''сталкінгам''', калі што. Здаецца, няма яшчэ такога артыкула ў ВП, мо напішаце? А то толькі хвосцікам за мной следуеце, мяцёлачкай падмятаеце :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:02, 4 лютага 2026 (+03) : Artsiom91, а за што мяне блакаваць?! Назавіце хатя б адзін пункт правіл ВП, які я парушыў. Вайна правак пачалася так: Peisatai панапісваў горы ўласных даследванняў аб быццам бы паходжанні тапонімаў і прозвішчаў. Падрабязна, з канкрэтнымі прыкладамі я аб гэтым пісаў яшчэ ў маі летась тут https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Але нажаль, мясцовая супольнасць пераважна абыякава аднеслася да праблемы. Тады я пакрысе стаў выпраўляць ягоныя праўкі, якія не пацвярждаліся паказанымі там крыніцамі або не мелі крыніц увогуле. Аднак Peisatai не супакоіўся і пачаў або адмяняць мае праўкі, або зноў працягваць свае ўласныя даследванне. Я ўжо не раз пісаў і яшчэ паўтаруся: па правілах Вікіпедыі артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі нехта хоча напісаць, што нейкае назва або прозвішча паходзяць ад нейкага слова, хай прывядзе крыніцу, дзе менавіта гэта і будзе напісана. Калі Peisatai будзе трымацца гэтага правіла, вайна правак адразу спыніцца. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:25, 3 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], покуль не дайшло да парушэння правіла трох адкатаў — гэта не вайна правак, а спробы пошуку кансэнсусу. Праўце смела! Але ў каментарах да правак, калі ласка, пазбягайце грубіянства і не пераходзьце на асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:38, 3 лютага 2026 (+03) ::Перакручваеце, калега. ::Не адмяняць, а ўзгадняць, бо Вы разам з вадой у шмат якіх выпадках выплёсквалі і дзіцёнка. А таксама наўмысна згрувашчвалі надзейныя і маланадзейныя крыніцы, каб праз іх няможна было прадзерціся, гэта і ёсць Ваша мэта (вунь, Арцёма заблыталі, і просіць не мучыць яго версіямі ўвогуле). ::Пэўныя Вашы заўвагі, кажу ж, небеспадстаўныя, але цягнеце празмерна ў процілеглы бок, і даводзіцца ўзгадняць, каб не было як у брацкую магілу скінуўшы. ::Вайна правак толькі ў выпадку старонкі, пра якую тут мова, у астатніх выпадках збольшага на залатую сярэдзіну памалу выходзім. ::Не драматызуйце, граючы на публіку, тут Вам не тэлеграм. ::Пра артыкул - аргументы вышэй. Дадумванне і стыгматызацыю пакінь(це) для свайго пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03) ::: Нейкі "поток сознания", які не мае ніякага дачынення да нашай дыскусіі: ''пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант''. Адкуль вы ўсё гэта ўзялі, аб чым вы ўвогуле гаворыце? Які тэлеграм, якая лаянка? Вы сябе добра адчуваеце? Яшчэ ў маі мінулага года я прывёў мноства канкрэтных фактаў вашай хлусні https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Вы дагэтуль '''па сутнасці''' так нічога і не адказалі на гэтыя факты, бо вам няма чаго адказаць па сутнасці, няма чаго запярэчыць, толькі нейкая дэмагогія пра нейкі "тэлеграм", "прарэжымны чалавек" і г. д. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:53, 3 лютага 2026 (+03) ::::З Вашай пасільнай дапамогай памалу выпраўляем, хоць і не без цёрак. Працягваем, калега. ::::А Вы ўжо далі сабе рады размяжоўваць час напісання пастоў у тг і рэдагавання артыкулаў у ВП? :) Крута за руку злавілі ў лістападзе. Таму "праведны гнеў" міма, усе ў курсе, праехалі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:29, 4 лютага 2026 (+03) : > ''Прыведзены ніжэй [[#Праект_рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе''<br>Гэта мая віна, што я не дапрацаваў яго (было некалькі правак) і не зацвердзіў "адміністрацыйна". Калі спрэчка датычна зноў той жа тэмы - зраблю гэта на выходных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:47, 3 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], чакаем рашэнне. Трэба нешта рабіць, зачакаліся ўжо. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 15 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], спрэчка датычна не ''зноў той жа тэмы'', а артыкула [[Алесь Мікус]], так што прыйдзецца табе зусім новыя правілы прыдумляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:59, 3 лютага 2026 (+03) :::Незразумела, якія вікіпедыйныя правілы ўвогуле прапісваюць парадак стварэння такіх "праектаў", іх "адміністрацыйнае" зацвярджэнне і неабходнасць іх трымацца. :::Няхай больш дасведчаныя ўдзельнікі патлумачаць са спасылкамі. :::Здаецца, была мова, што гэта ніяк не рэгламентавана. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:23, 4 лютага 2026 (+03) :::: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. Смела праўце, пераносьце, апрацоўвайце артыкулы, таму што радасць творчасці ў тым, што дасканаласць не патрабуецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:20, 4 лютага 2026 (+03) :::: > ''якія вікіпедыйныя правілы''<br>Прапісвае жаданне не баніць удзельнікаў пасля шматмесячных спрэчак і войн правак. Таму што калі трымацца правіл існуючых - даўно б пайшлі абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:11, 4 лютага 2026 (+03) ::: Калі спрэчка не датычна той тэмы, то ніякіх правіл прыдумляць не трэба. Будзем глядзець хто пачынае вайну правак і рабіць папярэджванні/абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:14, 4 лютага 2026 (+03) :::: Калі не было парушана [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], то радыкальныя абмежавальныя дзееянні адміністратараў не могуць быць прынятыя. А на ўзроўні ''папярэджванні/абмежаванні'' гэта здзейснена ўжо. Не наракайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 4 лютага 2026 (+03) ::::: Я яшчэ не паглыбляўся ў канфлікт, проста вам адказваю на вашыя заўвагі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 4 лютага 2026 (+03) Наконта артыкула Алесь Мікус. Удзельнік Peisatai спрабуе замаўчаць, схаваць інфармацыю, якая менавіта яму не падабаецца. Чаму - здагадайцеся самі. "Аргумент" пра нейкую быццам рэкламу абсурдны: на вокладцы самой кнігі "Вітаўты і Вітарты" напісана, што гэта "Бібліятэка Свайксты". Тое, што ён напісаў гімн батальёна "Данбас" - гэта значны факт і ён можа быць адлюстраваны ў артыкуле. Прынамсі, упартае яго выдаленне з артыкула выглядае як вандалізм або цэнзура. На сайце svajksta.com яшчэ нядаўна большасць артыкулаў была падпісаная іменем Алесь Мікус. Апошнім часам ён сваё імя пад артыкуламі прыбраў. Заява, што я нібы "прарэжымны чалавек" вельмі добра харатарызуе ўдзельніка Peisatai, паказвае, што ён у сваёй дзейнасці ў ВП кіруецца выключна палітычнымі матывамі, у тым ліку і ў сваёй "лінгвістычнай" працы. Я тут яшчэ ні разу нічога не пісаў пра палітыку, а Peisatai ўжо не першы раз аб ёй гаворыць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 3 лютага 2026 (+03) ::: Біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба. Правілы аб гэтым кажуць наўпрост. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 3 лютага 2026 (+03) :::: ''біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба'' У такім выпадку, як быць з тым, што Peisatai піша ўсялякую хрэнь (пардон за маю французскую) пра прозвішчы вядомых людзей? Гэта як, нармальна? Гэта не парушае правілы наконт біяграфій сучаснікаў? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:29, 19 лютага 2026 (+03) :::: Падрабязней гл. [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03) :Гэта ж трэба так маніць. Няма ніякага гімна батальёна Данбас. А на той старонцы - заклікі купляць. Маніпуляцыі як яны ёсць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:56, 3 лютага 2026 (+03) :: <s>гэта частка тэксту схвана</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) Якія яшчэ "заклікі купляць", што за лухта?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 4 лютага 2026 (+03) :: Я не маніў, інфармацыя з украінскай ВП. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:56, 3 лютага 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Için warum]], нагадваю, што Вікіпедыя не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:06, 3 лютага 2026 (+03) :::Паглядзеў, не знайшоў. Скіньце спасылку, бо цікава. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:30, 4 лютага 2026 (+03) Добрага дня ўсім. Па-мойму, праца была ўвайшла ў нармальнае рэчышча, хаця ў апісаннях змен удзельнікі часам рэзка пішуць, але ў межах, як мне здаецца. Палітыкі невыдалення трымаюцца і добра, а рэзка пішуць не адны яны і нічога. Артыкулы дапрацоўваюцца, што толькі пра этымалогію, як заўважае пан Artsiom91, не важна -- вунь belarusenc.by у артыкулы пра вёскі піша толькі пра іх спаленне падчас вайны і фоткі абеліскаў, і нічога. Хто пра што піша, пра тое і добра. Адзінае, як здаецца, месца напружання гэта два артыкулы -- [[Аляксей Валер’евіч Дзермант|Аляксей Дзермант]] і [[Алесь Мікус]] -- чаго раптам, хто іх там ведае, але супольнасці гэта і не важна. Удзельнікаў блакаваць няма за што, але гэтыя артыкулы можна паставіць пад абарону, давесці да стэрыльна нейтральнага стану. Каб следу ідэалагічнага супрацьстаяння там не было, ніякіх тонкіх намёкаў на тоўстыя акалічнасці, ніякіх "Молатаў" і "Данбасаў" -- усё, што можа суб'ектыўна неяк пашкодзіць (бяспецы, рэпутацыі, псіхічнаму здароўю, чаму заўгодна жывога чалавека) парушае [[ВП:Біяграфіі сучаснікаў]]. А іншая праца ўдзельнікаў пазітыўная, што нешта на мяжы народнай этымалогіі, а нешта арыгінальнага даследавання -- выдаткі фармату Вікіпедыі, галоўнае, каб другасныя крыніцы былі і "на мяжы", а не "за мяжой". Часам шыкоўныя падборкі меркаванняў збіраюцца, з іх даволі ясна ўсё робіцца, гэта карысць на маю думку. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 00:19, 4 лютага 2026 (+03) :Па сутнасці '''падтрымліваю''', вышэй у падобным рэчышчы таксама напісаў. :* :Наконт статусаў '''аўтадаглядчыкаў''' - як на мяне, гэта прынцыпова нічога не мяняе, бо абодва, будучы зацікаўленыя, пільнуем, што напісаў другі на старонцы ўкладу, і рэагуем, таму "шыта-крыта" ні ў каго не праканае. :* :Наконт '''суб'ектыўнай шкоды '''рэпутацыі і бяспекі - Вашая рацыя. :Хіба ўздымаю <u>пытанне</u> пра артыкул "'''Дзермант'''", да дасведчаных знаўцаў у галіне вікіпедыйнай тэхнікі. Каб выдаліць пра той "Молат" (рэальнае выданне, калі што), нядаўна там хтось (ну ясна хто, але мова не пра тое) выдаліў а) усе згадкі аўтараў правак і б) змест зробленых імі правак ('''усё выкраслена'''). Як такое магчыма? Што гэта за паўнамоцтвы ў такога рэдагавальніка? :І прычапным вагончыкам пытаннечка - ІчынВарум (ЧамуЧаму - турэцк., нямецк.) у іншай, ранейшай галінцы абмеркавання неяк зрабіў, каб яго '''нік не высвятляўся''', а каментар заставаўся. Таксама, як такое магчыма тэхнічна? Ясна, што чалавек надае значэнне сваёй прысутнасці ў ВП (а з увагі на персаналію, ёсць думкі пра прамы ўдзел у леташняй аблаве на ВП рэдактараў, але гэта без доказу), але цікава - тэхнічная рэалізацыя такога. Прашу патлумачыць (Вас або каго яшчэ). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:46, 4 лютага 2026 (+03) ::Наконт выкрэслення гісторыі, гэта не паўнамоцтвы асобнага ўдзельніка, а статус артыкула -- патэнцыйна небяспечнага для тых, хто рэдагуе. Калісьці яго ў гэты спіс уключылі, да ўсіх халівараў і, здаецца, слушна. Калі ёсць яшчэ такія артыкулы, іх таксама можна ўключыць у спіс (заяўкі на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў|ВП:ЗС]]), гэта незваротна ў сучасных умовах. Як знікаюць подпісы не магу сказаць, трэба бачыць адкуль, можа, проста не націснуў кнопку подпісу, іншых варыянтаў не ведаю. Наконт "Молата", цытаты з яго могуць пагражаць бяспецы Дзерманта, гіпатэтычна? Калі могуць, гэта парушае [[ВП:БС]], да таго ж неправяральна, калі і будзе скан, як яго верыфікаваць, у такім разе таксама глядзіце ВП:БС, нават калі б бяспека была гарантаванай. Таксама з "Данбасам" -- можа пагражаць бяспецы Мікуса, калі, так -- гл.вышэй. У нас тут людзі выдаляюць сваё сяброўства ў [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]], проста бо ліквідаваны, хаця спісы яго адкрытыя. І маюць права. Нават калі перабольшваю, трэба спыніць вось гэта ўсё, мы можам вырашыць гэта па-за ўсімі правіламі, бо пяты слуп -- [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]], якія замінаюць ствараць энцыклапедыю. А звады замінаюць. Для блакіроўкі прычын не бачу, для зняцця сцягоў не бачу. Калі кансэнсус знайсці не выпадае, ніякі стан гэтых двух артыкулаў бакі не задавальняе, можна радыкальна, выдаліць абодва і забараніць стварэнне. Лепей кансэнсус, я супраць радыкалізму. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 4 лютага 2026 (+03) :::<s>тут не поле бітвы, рэпліка схавана</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:55, 4 лютага 2026 (+03) [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:44, 4 лютага 2026 (+03) :::Усё правільна наконт бяспекі. Падтрымліваю, каб без правакацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:55, 16 сакавіка 2026 (+03) Дарэчы, а чаму ў артыкуле "Алесь Мікус" выкарыстаны шаблон "навуковец", гэта што, жарт такі або здзек?! Які яшчэ ён навуковец?! Выпраўце хаця б гэта. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) :Пытанне мабыць да таго, хто гэты '''шаблон''' (адпачатна?) прымяніў? :* :<s>Вікіпедыя не поле бітвы</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:18, 5 лютага 2026 (+03) ::А што перашкаджае зараз гэты шаблон змяніць на адпаведны? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03) ::: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D1%83%D1%81&action=history 2 лютага 2026] [[Удзельнік:Plaga med]] змяніў налады абароны для «Алесь Мікус»: Шкодная вайна правак (Правіць=Толькі для адміністратараў, скончыцца 2 сакавіка 2026) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 5 лютага 2026 (+03) ::::змяніў на {{tl|асоба}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 6 лютага 2026 (+03) :* :Яшчэ, Вы выкарыстоўваеце спасылкі на пастаўскага краязнаўца Пракаповіча, які фінскіх моў (наколькі мне вядома) не ведае і навукоўцам не з'яўляецца, - і не маркіруеце гэтых спасылак як '''Неаўтарытэтная крыніца'''. А кніжку "Вітаўты і Вітарты" так рэгулярна маркіруеце. Вы спецыяліст у тэме антрапаніміі? Калі ласка, прад'явіце рэгаліі. Або гэта толькі прыватная думк? Ёсць крыніца - ёсць спасылка. Няхай мяне іншыя калегі паправяць, калі рацыі ў гэтым не маю. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:05, 5 лютага 2026 (+03) ::Таму што сцвярджаць, што Калачы, Маразы, Сабалі, Мазалі, Караткевіч, Карловіч і да т. п. - гэта ўсё нібыта балцкія назвы - маргінальшчына. Увогуле, упартае жаданне прадставіць, быццам у Беларусі няма іншых тапонімаў і прозвішчаў акрамя балцкіх, выглядае як нейкая неадчэпная ідэя, нейкая манія. Пракаповіч зусім не сцвярджае, што ўсе назвы вакол фінскія (некаторыя фінскія, некаторыя балцкія, большасць славянскіх). P. S. Пракаповіч, прынамсі, хаця б не з'яўляецца неаязычнікам. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03) ::: У БелВікі рады вітаць усіх, у тым ліку неаязычнікаў. [[Удзельнік:Pracar]] з гэтым згодны, так думаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:06, 5 лютага 2026 (+03) :::Карацей, ёсць крыніца - ёсць спасылка. Астатняе Вашыя эмацыйныя ацэнкі і жаданне зменшыць вартасць. Будзьце ласкавыя надалей не распачынаць вайны правак з гэтай маркіроўкай. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 03:21, 6 лютага 2026 (+03) ::::Зменшыць вартасць Мікуса? Проста смешна стала - ну якая там яшчэ можа быць вартасць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:53, 8 лютага 2026 (+03) : Удзельнік, якія дадае сцвярджэнні не падмацаваныя крыніцамі — не мае рацыі. Калі аўтар праекта нідзе не пазначаецца — не трэба гэта дадумляць. Што да тлумачэння тапонімаў, то я цалкам згодны, што часам пошук балцкага кораня пераходзіць межы. Напрыклад, вышукваць славянскія літуанізаваныя прозвішчы і пісаць у артыкулах пра відавочна славянскі тапонім дзеля паказання сувязі з балтамі — лішняе, не трэба так рабіць. Але калі паказваецца на тапонім з сапраўды такім жа коранем – гэта не ўласнае даследаванне, бо ў працах пра тапанімію не прапісваюць кожны населены пункт і гідронім, гэта проста немагчыма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:06, 7 лютага 2026 (+03) Я не зразумеў, на якой падставе [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] двойчы адмяніў маю праўку ў гэтым артыкуле, пасля чаго артыкул зноў быў абаронены?! Я дадаваў інфармацыю са спасылкай на публікацыю на сайце Arche, у чым праблема?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:30, 15 сакавіка 2026 (+03) Выдаленне ўдзельнікам JerzyKundrat двойчы запар маёй праўкі з аўтарытэтнай крыніцай з'яўляецца вандалізмам. Незразумела, чаму [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] перш чым абараняць артыкул, не адмяніў вандальныя дзеянні JerzyKundrat'а і не вярнуў маю праўку? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:34, 17 сакавіка 2026 (+03) :на дадзены момант не маю часу пільна разбірацца, хто мае рацыю, хто не. Вы (кажу пра ўсе бакі канфлікту) не можаце дамовіцца, вытрымліваць нейкі кансэнсус і не зацікаўлены ў гэтым, спробы медыяцыі з боку адміністратараў не дапамаглі. Можаце правіць сваёй падстаронцы пакуль. Гэта ўсё вымагае нямала высілкаў з боку адміністратараў, а мы таксама людзі. Пакуль што прасцей замарозіць канфлікт, каб усе бакі астылі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:55, 18 сакавіка 2026 (+03) == Перанос з выдаленнем і аб'яднаннем версій == {{закрыта}} Калі ласка, перанясіце артыкул [[Оскар Мяшчанінаў]] на [[Оскар Мешчанінаў]], трэба ў працэсе паставіць крыжым на "так, выдаліць". Напісанне праз "я" ў прозвішчы памылковае, у крыніцах не знайшоў такога. У БЭ і БСЭ уласна Оскара няма, у БСЭ ёсць цёзка па прозвішчы і праз "е", у каталогу НББ няма варыянта праз "я", хаця ёсць імя Аскар як варыянт. Варыянт Аскар рэдкі і магчыма паходзіць менавіта з Вікіпедыі, аднак, цяпер ужо яго варта пакінуць перасылкай, што ўжо зрабіў. Пасля пераносу, трэба выдаліць артыкул і потым аднавіць з усімі версіямі, каб унёсак удзельнікаў з 2015 года не быў страчаны. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 31 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 31 студзеня 2026 (+03) == Вандал == {{закрыта}} Выдаленне зместу старонкі ад [[Удзельнік:Руй Пульези]], можа, і назаўсёды варта заблакаваць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 24 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} Зрабілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 24 студзеня 2026 (+03) == proxy == {{закрыта}} Патрэбен дазвол-выключэння для рэдагавання з публічных проксі. Я так разумею, гэта адміны дзесьці такі сцяжок даюць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:11, 12 снежня 2025 (+03) :трэба разабрацца толькі, дзе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:03, 12 снежня 2025 (+03) :: Магчыма гэта сцяг "IP block exempt" у распараджэннях правамі ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:41, 12 снежня 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] , так. І мне таксама, калі ласка. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:39, 12 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} Зрабіў абодвум. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 14:03, 12 снежня 2025 (+03) == Блакіроўка за вандалізм == {{закрыта}} Вось [[Адмысловае:Contributions/Мацвей|гэтага таварыша]] варта блакануць надзейна, каб болей і ананімна не мог са свайго ip правіць і зарэгістравацца таксама. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:24, 10 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Удзельнік заблакаваны на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:03, 10 снежня 2025 (+03) == Старонкі да хуткага выдалення == Спадарства, ёсць прапанова часцей заглядваць на [[:Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення]], дзякуй --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 08:03, 30 лістапада 2025 (+03) : {{Done}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 снежня 2025 (+03) == Абарона [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] == {{закрыта}} Вітаю. Шмат дзе ўжыты [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] і да яго дацягнулася вандальная рука ўжо, напэўна, варта абараніць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:42, 12 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:09, 12 лістапада 2025 (+03) == Меры абароны ад удзельніка Ohlumon: сістэматычны падлог крыніц == У 2023 годзе Расійская вікіпедыя бестэрмінова заблакавала ўдзельніка Ohlumon за сістэматычны падлог крыніц: https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#h-Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2-20230417174100 Ёсць прапанова распаўсюдзіць гэта і на беларускую Вікіпедыю. Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва "Жировичи". Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася "«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви". І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца? Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы. Апрача сістэматычнага падлогу крыніц, за ўдзельнікам Ohlumon заўважана, што беларускай мовы ён не ведае, спасылкі, нават калі яны валідныя, афармляе неахайна, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без пераправеркі, перакладае ў тым ліку і спасылкі (то бок тое, што перакладаць ні ў якім разе не трэба). У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне "Православной энциклопедии" Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 01:58, 10 лістапада 2025 (+01) : Пане @[[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], асабіста я чуў пра сітуацыю ў ру вікі. Але мне здаецца няправільным і нават неадпаведным правілам блакіраваць чалавека за дзейнасць у іншым моўным раздзеле. Было бы нядрэнна прааналізаваць унёсак удзельніка ў гэтым раздзеле, а вы, я так зразумеў, спасылаецеся на адпаведныя артыкулы ў ру вікі. Я асабіста не магу зараз абяцаць, што займуся такім аналізам. Калі нехта можа разабраць, будзе карысна для дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:28, 10 лістапада 2025 (+03) : БелВікі — талерантны праект, няхай усе ахвотныя правяць смела! Блакіроўка — надзвычайная мера, тут падстаў для яе няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 10 лістапада 2025 (+03) ::Апрача блакіроўкі ёсць і іншыя меры. Напрыклад, зняцце сцягу аўтадаглядчыка. Калі аўтар рэгулярна ўпісвае ў Вікіпедыю недаставерную інфармацыю ды яшчэ і распальвае міжнацыянальную варожасць, то варта ягоную творчасць тым ці іншым чынам абмежаваць. Талеранцыя да антыяўрэйскіх стэрэатыпаў - гэта вельмі характэрная для Беларусі рыса. Але хацелася б ствараць іншую Беларусь. Без крывавых наветаў, напрыклад. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:06, 11 лістапада 2025 (+03) :Я спасылаюся на артыкулы ў беларускай вікіпедыі. Усе тыя ж практыкі, за якія ўдзельнік Ohlumon быў забанены ў расійскамоўнай вікіпедыі, ён выкарыстоўвае і ў беларускай. Ён рэгулярна распаўсюджвае антысеміцкую прапаганду: дзесьці пераказвае ці цытуе антысемітаў (без крытычнай дыстанцыі), а дзесьці проста прыдумляе ад сябе нейкую "цытату". Глядзіш у крыніцу - там гэтай цытаты няма. Гэта падлог. І такімі падлогамі Ohlumon займаецца рэгулярна. Што з гэтым рабіць, можна абмяркоўваць. Калі ў адміністратараў і мадэратараў беларускага раздзелу вікі ёсць жаданне і вольны час, каб сядзець і пераправяраць кожны сказ і кожную спасылку ў артыкулах гэтага ўдзельніка, то калі ласка, правярайце, праўце. Але некаторыя "артыкулы" (дэ факта, зборнікі антысеміцкіх стэрэатыпаў, як тая [[Беларуская карчма]]) вісяць гадамі нявыпраўленыя, і гэта, даруйце мне моцны выраз, ганьба для беларускага раздзелу. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:02, 11 лістапада 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], вы ж можаце гэта выправіць і без звароту да адміністратараў. Адміны маюць ужо на вайну правак рэаагаваць, калі такая раптам распачнецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:08, 11 лістапада 2025 (+03) :::згодзен, давайце лепш працаваць з матэрыялам у нашым раздзеле, выпраўляць калі трэба і ўжо па факце зробленага ў белвікі рэагаваць. Калі выявіцца дакладна і абгрунтавана, што сістэматычна адбываецца нейкі падлог у бел вікі, то будзем рэагаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:24, 12 лістапада 2025 (+03) ::::Я магу весці каталог падлогаў. Колькі выпадкаў будзе дастаткова для рэакцыі з боку адміністратараў? Напрыклад, дзесяць ці сто? Ці штосьці пасярэдзіне? Дзесяць ужо набіраецца. Сто трэба пашукаць, але з часам, баюся, набярэцца. А ў якой форме гэта потым прадстаўляць адміністратарам? Падгружаць у выглядзе файла? На які сервер? (Даруйце, не надта разбіраюся ў тэхнічных асаблівасцях Вікіпедыі). Для даведкі: некаторыя артыкулы Ohlumon публікаваў паралельна ў расійскай і ў беларускай вікіпедыях, там аднолькавыя праблемы. То бок той праблемны змест, за які Ohlumon'а забанілі ў расійскай вікіпедыі, у беларускай вікіпедыі таксама ёсць, хутчэй за ўсё. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:31, 13 лістапада 2025 (+03) ::::: Каталг весці не варта, выпраўленні праблемнага зместу будуць вітацца. Праўце смела! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03) :::Шаноўны [[Удзельнік:JerzyKundrat|Jerzy Kundrat]], я магу нешта выправіць і выпраўляю. Але мне не верыцца, што Вы сур'ёзна лічыце, што беларуская вікіпедыя - адпаведнае месца для антысеміцкай прапаганды. Тут не так істотна, супраць каго мова нянавісці. Істотна, што мова нянавісці. І, па-вашаму, адміны з гэтым нічога рабіць не павінны? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:23, 13 лістапада 2025 (+03) :::: Намінацыя была за ''сістэматычны падлог крыніц'', зараз прыцягулі іншыя абвінавачанні, дыскусія дзеля дыскусіі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:29, 13 лістапада 2025 (+03) :::::Намінацыя сапраўды была за сістэматычны падлог крыніц. Вы прапаноўваеце адкрыць асобную намінацыю за мову нянавісці? Вікіпедыя, зразумела, не дзяржаўны апарат, але, напрыклад, у судовых ці адміністрацыйных справах новыя акалічнасці звычайна далучаюцца да ўжо адкрытых спраў. Я прашу даць адказ па сутнасці на пытанне пра стаўленне адмінаў да антысеміцкай прапаганды. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03) :::::: Змешваць усё да кучы дакладна не варта. Да антысеміцкай прапаганды ўсе адэкватныя людзі ставяцца адмоўна. Допыт адмінам тут ладзіць не будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:38, 13 лістапада 2025 (+03) У беларускай і рускай Вікіпедыях ёсць яшчэ адзін удзельнік, які займаецца сістэматычным падлогам крыніц - Peisatai. Зрабіў сотні правак, у якіх ёсць пэўнае сцвярджэнне і стаіць спасылка на кнігу ці артыкул вядомага навукоўца. Глядзім крыніцу - а там такого сцвярджэння няма. І таксама ён не толькі не заблакаваны, а нават проста не пазбаўлены сцягу даглядчыка. Маўляў, пішы й далей у такім жа духу. Дзівосна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:37, 15 лістапада 2025 (+03) : пра пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка можна задумацца ў такім разе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:39, 15 лістапада 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], я звярнуўся з адпаведнымі прапановамі на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:54, 15 лістапада 2025 (+03) == Скарга на адмену праўкі == Артыкул [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій]] мною быў вычышчаны ад паўтораў і «вады», удакладнена інфармацыя пра замахі на яго жыццё, дададзена інфармацыя пра яго пасмяротнае ўзнагароджанне званнем Героя Украіны. Агульны выгляд артыкула стаў прыдатным для чытання. Пасля чаго ўсе мае праўкі былі адменены ўдзельнікам DobryBrat без тлумачэння прычын. У перапісцы (я чакаў тыдзень) ён мне не адказаў. Прашу адміністратараў прыняць рашэнне пра правамернасць адмены маіх правак, якую зрабіў DobryBrat . Калі магчыма, вярніце маю версію артыкула. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:36, 8 лістапада 2025 (+03) : У прэамбуле даецца найважнейшая інфармацыя пра прадмет артыкула. Яна часта дублюе частку інфармацыі, размешчанай у іншых раздзелах артыкула. У артыкуле, які прапануецца абмеркаваць, гэта інфармацыя была цалкам выдалена, пакінута толькі кароткае вызначэнне (два словы). : Раздзел «Уласныя працы» быў выдалены цалкам (а мог быць перанесены, напрыклад, у раздзел «Спасылкі»). : У раздзеле «Біяграфія» выдалена частка важнай інфармацыі пра асобу. У прыватнасці, выдалена інфармацыя пра арышт у 1989 годзе; пра тое, што арганізоўваў першыя ва Украіне пікеты; у якіх экспедыцыях працаваў; пра тое, што ў Львоўскай абласной радзе быў сакратаром пастаяннай дэпутацкай камісіі па пытаннях моладзі і спорту; па якой спецыяльнасці ў 1994 годзе скончыў Львоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Івана Франко; па якой спецыяльнасці скончыў аспірантуру ў 2001 годзе; пра тое, што ён быў намеснікам старшыні Львоўскай абласной рады; пра тое, што падчас аранжавай рэвалюцыі (падзеі лістапада — снежня 2004 года) быў камендантам Украінскага дома ў Кіеве, а таксама іншая інфармацыя. Пры гэтым ў артыкуле «[[:uk:Парубій Андрій Володимирович|Парубій Андрій Володимирович]]» ва Украінскай Вікіпедыі (бясспрэчна, там да гэтага артыкула надаецца значна больш увагі), гэта інфармацыя існуе. : У артыкул «Андрэй Уладзіміравіч Парубій» была дададзена і новая інфармацыя, але яна шматкротна меньшая за тую, што была выдалена. Аднаўляць выдаленую інфармацыю, вычытваючы, што было выдалена і на што заменена, патрабуе шмат часу і высілкаў ад іншых удзельнікаў. Зроблены ўнёсак пагоршыў артыкул, таму было прынята рашэнне аб адкаце двух правак удзельніка. : Удзельніку была дадзена парада больш акуратна рэдагаваць артыкулы. Свае выдаленні ўдзельнік абгрунтоўвае «выдаленем паўтораў» і тым, што пасля яго правак тэкст стаў «прыемным для чытання». : Галоўная мэта Вікіпедыі — стварэнне якаснага энцыклапедычнага зместу, а не прыгожае афармленне. : Удзельнік DenisBorum даволі часта практыкуе выдаленне інфармацыі ў артыкулах, абгрунтоўваючы «абнаўленнем звестак», «выдаленнем дубляў», «выдаленнем вады», «навядзеннем парадку ў артыкуле». Мае сэнс прагледзець іншыя артыкулы, дзе такім макарам было зроблена выдаленне інфармацыі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:04, 9 лістапада 2025 (+03) ::У дачыненні да раздзела артыкула «Уласныя працы» ўдзельнік DobryBrat проста здзекуецца: першая «праца» – гэта проста кароткі артыкул ва ўкраінскай газеце на ўкраінскай мове 2013 года (кожны можа паглядзець і ацаніць «значэнне» гэтай «працы»); другая «праца» прызнана экстрэмісцкай у нашай краіне і доступ да гэтай старонкі заблакіраваны. ::Пра раздзел «Біяграфія». DobryBrat пералічвае менавіта нязначныя факты, гл. крыніцу тут: [https://www.rbc.ru/person/68b309b29a794784b703e240|РБК] ::І дарэчы, маю версію сапраўды прыемна чытаць. Ёсць такое паняцце, як «стыль». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 17:40, 9 лістапада 2025 (+03) == Абарона [[Максім Танк]] == {{закрыта}} Статусны артыкул са школьнай праграмы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:31, 3 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:26, 3 лістапада 2025 (+03) == Пагрозы ад JerzyKundrat == [[Вікіпедыя:Кандыдаты ў выдатныя спісы#Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі|Вось тут]] адбылася незразумелая сітуацыя, пасля якой я атрымаў ад удзельніка {{u|JerzyKundrat}} відавочную [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 пагрозу дэанамізацыяй з наступствам паглядзець які я «моцны»]. Такія паводзіны парушаюць [[ВП:НАПА]]. На маёй памяці гэта ўжо не першы раз, калі ўдзельнік востра рэагуе ў размовах, але вось такія пагрозы, здаецца, упершыню. Варта адрэагаваць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:04, 26 кастрычніка 2025 (+03) : У канфлікце ўдзельнічаюць мінімум два бакі. Важна прыйсці да разумення ўласных памылак у зносінах, старацца з павагай адносіцца адзін да аднаго, не абражаць суразмоўцу і не ігнараваць яго просьбы. Мы ўсе плывём у адной лодцы і жадаючых веславаць няшмат. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, заклікаю вас да ўзаемнай павагі, не трэба пераходзіць на асобы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:41, 27 кастрычніка 2025 (+03) :: Я не пераходзіў на асобы і тым больш не канфліктаваў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:06, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::Гэта нейкія неадэкватныя паводзіны, што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049583 першы флэйм-допіс], што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 апошні]. Не бачу, якія два бакі тут ёсць і якія прэтэнзіі могуць быць да MocnyDuham. Remember [[ВП:СУ]]. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 21:25, 27 кастрычніка 2025 (+03) :::падтрымліваю, сітуацыя неадэкватная і тут не бачна віны @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. Але заклікаю не рабіць паспешных высноў з улікам палітычнай кан’юнктуры. Калі сітуацыя будзе мець працяг, тут, відавочна, прыйдзецца ставіць блакіроўкі на ўл. запіс, на вялікі жаль... [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:06, 1 лістапада 2025 (+03) :::: Спадзяюся, пад працягам не маецца на ўвазе, калі мяне ўсёж здэаноняць і спраўдзяць, які я там моцны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:09, 1 лістапада 2025 (+03) ::::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], не пайму дзеля чаго ты тут лямантуеш каторы дзень. Ад каго і што патрабуецца, каб ты супакоіўся? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:28, 1 лістапада 2025 (+03) :::::: За парушэнне [[ВП:НАПА]] вас можна было б адразу заблакаваць і без абмеркаванняў. Я гэтага, вядома, не хачу. Я толькі не разумею, што я вам зрабіў, каб вы мне такое пісалі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:42, 1 лістапада 2025 (+03) ::::::: Упісваеш мой нікнэйм, дзе папала, але я з гэтым змірыўся ўжо не першы дзень як. Чаго й табе жадаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:23, 1 лістапада 2025 (+03) ::::::::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце без інсінуацый і па факце. Калі вы можаце лепш вытлумачыць сітуацыю, што сапраўды адбываецца, то шчыра просім. З боку выглядае як неабгрунтаваныя нападкі на ўдзельніка, без кантэксту. Толькі можна сказаць, што акрамя відавочных пагроз, таксама жываецца вельмі фамільярны, непаважлівы тон размовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:32, 2 лістапада 2025 (+03) :::::::: Дзе і як я ўпісваю ваш нікнэйм? Вы, можа, скажыце, каб я гэтага больш не рабіў. Бо я вас зусім не разумею. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:57, 2 лістапада 2025 (+03) : Напісанае вышэй дыпламатычна некаторыя не зразумелі, пішу прама. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, тое, што паміж вамі адбывалася і адбываецца – гэта канфлікт. У ім удзельнічаюць абодва бакі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], навошта Вы пісалі ў каментарах да заўваг "Заўвагі: reply to JerzyKundrat"? Гэта удзельнікам JerzyKundrat фактычна было расцэнена як пераход на асобы. Калі Вы гэтага дагэтуль не заўважаеце, то гэта або робіцца наўмысна, або з-за недахопу вопыту. У сваю чаргу, прашу Вас, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], быць больш стрыманым у каментарах. Вы таксама пераходзіце на асобы. “Мы ўсе плывём у адной лодцы”. Тое, што ў канфлікце ўдзельнічаюць новы адміністратар і былы адміністратар – гэта на радасць праціўнікаў беларускай Вікіпедыі. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, я паўторна заклікаю вас да ўзаемнай павагі і прашу спыніць канфлікт. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:13, 3 лістапада 2025 (+03) ::Пане @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], дзякуй, што ўдакладнілі. То бок прэтэнзія да аўтаматычна-згенераванага апісання праўкі пры напісанні каментарыя праз гаджэт? Якім чынам гэта можа апраўдваць паводзіны пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] я ўсё яшчэ не разумею. Мяркую, што пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], як і я, як і многія іншыя не звярталі на такія дробязі ўвагі і толькі зараз штосьці пачало праясняцца. Пры ўсёй павазе, я не разумею рэакцыю пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і падазраю, што тут можа быць нешта яшчэ, таму прашу даць дадатковы каментарый па сітуацыі, ад вас нармальнага тлумачэння сітуацыі так і не было. Хоць мы і знаходзімся ў інтэрнэце, і тут звычайна людзі не крыўдуюць на аўтаматычна-згенераваны тэкст, але ж да пагроз, асабліва ў сітуацыі палітычнага напружання, тут не звыкліся, гэта не ерунда. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 3 лістапада 2025 (+03) :: Мой каментар да праўкі згенераваны аўтаматычна, бо для дыялогаў у Вікіпедыі я ўжо шмат гадоў выкарыстоўваю [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions адмысловы гаджэт]. І кожная мая праўка змяшчая перасылку на гэты факт. Калі мы кажам пра [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049527 тое апісанне], якое стала магчымым трыгерам для ўдзельніка – слова "заўвага" з'яўляецца назвай раздзелу, дзе мы абмяркоўвалі артыкул, а не маёй заўвагай да ўдзельніка. Здаецца гэта зразумела, бо слова змяшчае спасылку, якая і вядзе на раздзел... Я заўсёды ставіўся з павагай да ўдзельніка і, вядома, тут не хацеў аніякіх канфліктаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:01, 3 лістапада 2025 (+03) == Адкаты Peisatai == Адкаты, якія масава робіць [[Удзельнік:Peisatai]], як напр. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D1%96%D0%BD%D0%B0&diff=5048879&oldid=5035460 тут] — вандалізм. На заўвагі не рэагуе. Варта заблакаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:51, 23 кастрычніка 2025 (+03) :вандалізм гэта ў іншага таварыша, чаму не рэагуем [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:53, 23 кастрычніка 2025 (+03) :: сціранне запытаў крыніц — гэта вандалізм, а не наадварот. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:55, 23 кастрычніка 2025 (+03) :::у чалавека бзік супраць балтаў, ён метадычна павыкрыўляў, паперапісваў тое, што мной напісана, гэта не вандалізм, не? праглядаць усе сотні, што псіх нарабіў? можа паспасылацца на шэраг смеццевых, або даўно абвергнутых, крыніцаў, і яны вартыя згадкі? тут сметніца хіба? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:02, 23 кастрычніка 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], не трэба выдаляць са старонак інфармацыю, пацверджаную крыніцамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 23 кастрычніка 2025 (+03) :''Усім прывітанне!'' :'''Перагібы''' відавочна з абодвух бакоў. :Удзельнік Peisatai нярэдка балансуе '''на мяжы з Уласнымі Даследаваннямі'''. Удзельнік Warum нярэдка балансуе '''на мяжы з вандалізмам'''. :<u>'''Прапановы'''</u>: :1) вызначыцца наконт, таго, '''калі тут УД, а калі не УД'''. Падтрымаю ўдзельніка Bot: калі ёсць канкрэтная спасылка на корань і на ўтваральнік пры ім, тады гэта не УД. Без доўгіх ланцужкоў "лагічных сувязяў", але канкрэтная спасылка. :2) Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту. :3) Удзельніку Peisatai прапаную, потым, '''перагледзець '''заўвагі ўдзельніка Warum і або а) наступіць на горла ўласнай песні і '''прыбраць '''тое, што да ступені змяшэння нагадвае УД, або б) '''перафармуляваць''', каб выглядала больш-менш аб'ектыўна. І ўвогуле, занадта вузкія лінгвістычныя тонкасці спрасціць па магчымасці. :4) Вызначыць '''тэрмін '''для абаіх удзельнікаў разабрацца з гэтым усім масівам - напрыклад, тыдзень, два, месяц. Канкрэтны тэрмін, каб не расцягвалася. :5) Да часу вырашэння сітуацыі '''забараніць '''(вусна) абодвум удзельнікам '''правіць новыя артыкулы '''па назвах. :6) Асобна трэба вырашыцца наконт згаданых удзельнікам Bot '''спрэчных спасылак''' тыпу Жучкевіча, Пракаповіча і г.д. Напрыклад, Пракаповіч, калі паглядзець яго старонку, - правінцыйны літаратар і географ, з вялікай доляй верагоднасці не разумее ў фінскіх мовах. А Жучкевіч, як слушна адзначана, хоць і са сферы акадэмічнай навукі, але пераважна (не заўсёды) прапаноўваў вытлумачэнні з галіны "народнай этымалогіі". Прапаную, з мэтай захавання палітры меркаванняў, не прыбіраць, але рабіць нейкія нейтральныя, але ясныя пазнакі, тыпу "пастаўскі літаратар і географ І. Пракаповіч". :''З павагай,'' [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:11, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: > ''Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.''<br>Я шмат разоў бачыў праўкі Варума падчас догляду і не заўважыў там вандалізму. Ён выдаляў інфармацыю без крыніц і ўстаўляў адпаведны шаблон. Можаце паказаць прыклад вандалізму? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:15, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::Перш чым адказваць на пытанне 2, трэба калегіяльна вызначыцца з пытаннем 1, бо ад яго дастаткова залежыць і пытанне 2. Выкажыцеся вы, і няхай выкажуцца іншыя. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:18, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::: Мне, шчыра кажучы, вельмі цяжка зразумець, што ў гэтым пытанні з'яўляецца УД, бо я не разбіраюся ў тэмах. Дакладна павінны быць спасылкі на крыніцы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:22, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::::Найперш трэба вярнуцца да палітыкі невыдалення. Ёсць іншыя меркаванні -- дапаўняць. Не ўпэўнены, што тут ёсць нават самастойнае вылучэнне кораня і ўтваральніка, бо яны вылучаны даследчыкамі і на гэта ёсць спасылкі. У маі сам спасылаўся на "[[:en:Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material|Synthesis of published material]]" ("[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]"), але якая новая думка тут прасоўваецца? Што Беларусь уся з запасам у зоне балцкай гідраніміі і кожная назва можа быць балцкай -- думка не новая і не спрэчная. Адкаты зробленыя Peisatai не адмяняў бы, а з дыфаў дадаў бы ўрыўкі ўнесеныя Için warum. На нейкія ўрыўкі паставіў бы запыты крыніц, як у Сермежы пра ранейшую даўжыню ракі (думаю, там можна знайсці спасылкі на ранейшыя карты). Жучкевіча нам не ўнікнуць, хоць бы мы і вырашылі яго неаўтарытэтнасць як лінгвіста, ён з кожнага праса будзе лезці. Як Вайтовіч у генеалогіі, назбіраў з дубу вецце, але папулярны і яго пхнуць як крыніцу раз за разам. У нас нават кробізы з крывічаў не выдалены, хаця ў гэтай лухты ад Ластоўскага няма ніякага грунту. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 24 кастрычніка 2025 (+03) [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%87%D0%B0_%28%D0%9B%D1%8F%D1%85%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%91%D0%BD%29&diff=5048905&oldid=4826334 Так] можа быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:10, 23 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] заблававаны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 23 кастрычніка 2025 (+03) Не ўсё так адназначна. Напрыклад, у вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B6&diff=prev&oldid=5048829 такіх выпадках]. Удзельнік [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] выдаліў вялікі кавалак і напісаў "у Ванагаса, Покарнага і Скарджуса Сермеж адсутнічае", але там і не сцвярджалася, што ў іх Сермеж ёсць, там пра "корань" і "пашыральнік" было. Безкрынічны быў адзін абзац, але не мовазнаўчага характару, а гісторыка-геаграфічнага і на яго можна было проста паставіць запыт крыніцы. І такіх выпадкаў багата. То, можа, у такім выпадку гэта якраз адкат вандалізму, ну або выдаленага без разбору. І слушна заўважыў калега JerzyKundrat, чаму не можа быць дзве і тры версіі? То гэта тычыцца ўдзельніка Için warum таксама. У маі толькі сварыліся, а не выпрацоўвалі падыходы, як ставіцца да згадкі каранёў, пашыральнікаў і іншага такога ў артыкулах. Згадаць у артыкуле пра Сермеж, што ў літоўскай ёсць корань -серм- гэта арыгінальнае даследаванне пра Сермеж або проста інфармацыя? Таму спачатку пайшла чыстка ў адзін бок, потым пойдзе ў іншы, а затым і яшчэ куды. У тую ж Сермеж думку Пракаповіча можна было проста дадаць, нічога не выдаліўшы. Пра Жучкевіча і такіх паноў як Пракаповіч наогул ёсць пытанні, ці кваліфікаваныя яны як мовазнаўцы, бо іх версіі часта нагадваюць народную этымалогію. Калі ёсць сістэмная крытыка Жучкевіча, ці нешта іншае "даўно абвергнутае", трэба гэта разгледзець і можа вырашыць не карыстацца гэтым у мовазнаўчых пытаннях. Географам -- геаграфічнае, краязнаўцам -- краязнаўчае, а лінгвістычнае ўсё ж лінгвістам. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:03, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Было б добра разабрацца ў аўтарытэтнасці крыніц з двух бакоў. Я дапушчаю выкарыстанне гэтых тэкстаў у этымалогіі, толькі калі ў іх відавочна атрыбутаваная сувязь паміж аб'ектам і назвамі. Арыгінальныя даследаванні недапушчальныя. Аднак для мяне гэтая тэма занадта далёкая і я не маю вольнага часу паглыбляцца ў літаратуру з двух бакоў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:53, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] для мяне, шкада, таксама далёкая, толькі вельмі агульныя ўяўленні. Адносна Сермежы, што прыкладам вышэй, яна і праўда не згадваецца аўтарамі, якія пішуць пра корань і пашыральнік у літоўскай. Але гэта "бяда" такой літаратуры, поўнага спісу гідронімаў з пэўнымі фармантамі не дае ніхто, абмяжоўваюцца двума-пяццю прыкладамі, а далей "і інш.". Жучкевіч шчодры быў, вытлумачыў усё да чаго рукі дацягнуліся, але яго кваліфікацыя на гэта вельмі сумнеўная. Атрымліваецца, цяпер ускосныя сведчанні прафесіяналаў падмяняюцца на простае сведчанне непрафесіяналаў, якія затое яўна згадалі. Да каго толькі не звяртаўся, каб знайсці экспертызу хоць бы агульную для нашай праблемы, але няма такіх спецыялістаў і тэма вельмі хісткая з навуковага пункту гледжання, усё толькі гіпатэтычнае з адноснай ступенню імавернасці. Як разумею, падыходы навукоўцаў у галіне такія, што ў зоне балцкай гідраніміі, усе гідронімы апрыёрна лічацца балцкімі, пакуль іншае не даведзена асобна. Мы ўжо маем прыклад такой падмены ў іншай беларускай вікіпедыі, дзе імёны, якія апрыёрна ў навуцы лічацца балцкімі, хоць часам і няма адзінага меркавання з якіх пэўна фармантаў складаюцца і што значаць, тлумачацца з адзінай крыніцы, дзе даецца альтэрнатыўнае меркаванне, як германскія. Тая крыніца па фармальных прыкметах для Вікіпедыі аўтарытэтная (значна болей за Жучкевіча), але ў навуцы лічыцца "маргінальнай" (у сэнсе, што на ўскрайку навуковага поля, не адпавядае навуковаму кансэнсусу, ніхто на яе сур'ёзна не спасылаецца, хіба ў аглядзе гісторыі навукі). Тое самае можа быць у нас, толькі з рэкамі. Напэўна, трэба рабіць як з імёнамі зроблена, напрыклад, у артыкуле [[Ягайла]], дзе даюцца меркаванні Юргевіча, Чаропкі, Урбана і Галяка таксама, хаця пэўнае значэнне імя Ягайла нават для літоўскіх спецыялістаў застаецца дыскусійным з часоў рэканструкцыі яго Бугой. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:46, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::Аб'яднаў версіі ў артыкуле [[Нача (прыток Бабра)]], напэўна, так рабіць трэба было адразу, замест выдалення і скарачэння. Яно тады можа і ўзяло б меней часу, цяпер возьме болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:31, 25 кастрычніка 2025 (+03) : У сучаснай беларускай мове слова Сермеж мае корань "Сермеж". Сцверджанне, што корань "Сермеж" утвораны ад кораня "Серм" і пашыральніка "еж" - гэта ўжо этымалогія, то бок гэта павінна быць яўна прапісана ў артыкуле ды павінна быць падмацавана аўтарытэтнымі крыніцамі. Пакуль жа мы маем, што ў артыкуле пра слова з адным коранем слова даецца этымалогія іншага кораня. Адпаведна я падтрымліваю Için warum, што падобную інфармацыю можна выдаляць з артыкула. Як альтэрнатыву хуткаму выдаленню звестак можна ўжываць прастаўленне шаблонаў, напрыклад Шаблон:Праверыць факты. Аднак нават калі ў першакрыніцы згадваецца корань самаго слова, але без згадкі пра канкрэтны аб'ект, то я б усё роўна асцерагалася б прапісваць такое напрамую ў артыкул, таму што і аднолькавыя альбо вельмі падобныя назвы могуць мець рознае паходжанне. Напрыклад, назва Ленін можа быць гістарычнай і быць утворанай ад жаночага імя, а можа быць назва Леніна ўтвораная ад мянушкі савецкага дзеяча. Альбо Дзяржынск і Дзяржынава - этымалагічна гэтыя назвы звязаныя, аднак адно з іх утворана ад прозвішча, якое ў сваю чаргу магчыма ўтворана ад назвы другога. То бок мне бліжэй пазіцыя, што ў артыкул варта дадаваць інфармацыю пра паходжанне назвы, толькі калі ў аўтарытэтнай крыніцы ёсць разбор назвы канкрэтна гэтага геаграфічнага аб'екта. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 00:21, 25 кастрычніка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] , адразу сам болей схіляўся да такой думкі. Але з погляду як гэта робіцца, што прасоўваецца фактычна народная этымалогія, ёсць сумненні што на праўдзе лепей. Сама Сермеж можа не згадвацца, але калі ў крыніцы вядзецца менавіта пра гідронімы і даецца шэраг аналогій з такім коранем, а Сермеж якраз у зоне дзе такая аналогія актуальная, што думаць у такім разе? У маі ўжо пісаў, калі ёсць тлумачэнне менавіта для вялікіх Дзвіны, Дняпра або Дуная, ці можна яго ўжываць для дзясяткаў іншых Дзвін, Дзвінас, Днепрыкаў, Дунаяў і Дунайцаў, ці гэта будзе ўласным даследаваннем? Або можна даць спасылку на ўмоўнага "Пракаповіча", што малая Дзвіна ад "дзівіцца" і лічыць, што гэта крыніца і яна прыярытэтная? Па-мойму, адсылка да гіпатэтычнай прафесійнай аналогіі лепей за прыцягнутую за вушы сугучнасць, якая да гідраніміі ніякім бокам (як гэта з Начай, напрыклад). Гэта ж не тое, што наш ананімны валагодскі этымолаг прыцягвае "аналогіі" з мовы хантаў на ўласнае разуменне. Наконт Леніна ўсё ясна, да гэтага яскравым прыкладам кваліфікацыі Жучкевіча будзе Лунін, які ён выводзіць ад прозвішча Лунь, тым часам як Лунін толькі пазнейшае скажэнне Луліна. І даецца ж Жучкевіч як аўтарытэтная крыніца. Пры тым, пададзеная там Peisatai версія таксама прыцягнута за вушы, нават ускоснай згадкі пра яе нідзе няма, грунтавалася таксама на скажонай назве, таму выдаліць яе было слушна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:13, 25 кастрычніка 2025 (+03) ::: @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], калі Пракаповіч і Жучкевіч не з'яўляюцца лінгвістамі і даюць аматарскія трактоўкі паходжання назваў, то можна альбо выдаляць іх версіі, як неаўтарытэтныя крыніцы, альбо асцярожна фармуліраваць спасылкі на іх на ўзор "Географ Жучкевіч выказаў ідэю, што назва X, паходзіць ад Y, аднак яго працы былі абвергнуты Z, як не адпавядаючыя сучасным лінгвістычным уяўленням". У любым разе наколькі я разумею, то на дадзены момант ніхто і не адстойвае аўтарытэтнасць Жучкевіч і неабходнасць прапісвання яго версій у артыкулах. Мне падаецца нармальным, што паходжанне назвы нейкай ракі ці возера можа быць не даследавана прафесійнымі лінгвістамі, у такім разе я лічу, што лепей у артыкуле не падаваць наогул ніякай версіі аб паходжанні назвы ці падаваць толькі народна-этымалагічную, запісаную прафесійным фалькларыстам. Замена адных аматарскіх версій другімі ды яшчэ і з прастаўленнем пры гэтым спасылак на працы прафесійных лінгвістаў, мне не падаецца вырашэннем праблемы.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:07, 25 кастрычніка 2025 (+03) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] таксама зноў пачаў дадаваць у артыкулы пра людзей версіі пра паходжанне іх прозвішчаў, напрыклад [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі]], [[Сяргей Мікалаевіч Румас]], [[Валянцін Акудовіч]]. Прапаную версіі аб паходжанні прозвішчаў дадаваць у артыкулы аб прозвішчах ці ў артыкулы пра роды. У артыкулах жа пра людзей пра прозвішча распісваць толькі ў выпадках, калі сам чалавек ці яго бліжэйшыя продкі змянілі прозвішча.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 23:36, 23 кастрычніка 2025 (+03) :І праўда, напэўна, для Дастаеўскага і іншых варта пісаць, што прозвішча адтапонімнае, а варыянты паходжання тамоніма ў артыкуле пра Дастоева толькі. Пра гэта мы пісалі і быццам вырашылі адносна этымалогіі ў гарадах, назвы якіх паходзяць ад гідронімаў, што пра паходжанне гідроніма пішам толькі ў артыкула пра яго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:14, 24 кастрычніка 2025 (+03) Вітаю! Сваю пазіцыю я патлумачыў яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў. Удзельнік Peisatai зрабіў сотні правак, у якіх напісаў свае ўласныя фантазіі аб паходжанні тапонімаў і прозвішчаў, пры гэтым амаль усе ягоныя праўкі або не маюць крыніц, або гэтыя крыніцы сфальсіфікаваныя. Канкрэтныя прыклады я тады прывёў (прычым гэта была толькі частка з таго, што ён панапісваў), паўтарацца тут не буду, хто жадае, можа паглядзець. Правілы вікіпедыі не дазваляюць займацца ўласнымі даследваннямі і падлогам крыніц, атаксама абражаць іншых удзельнікаў. У іншых моўных раздзелах за падобную "творчасць" удзельнікаў блакуюць назаўсёды. Я ў маі на гэта звярнуў увагу супольнасці, аднак на жаль ніякіх практычных крокаў зроблена не было. Пасля гэтага, як мне тут і параілі, я стаў самастойна выпрауляць гэтыя УД. Ніякіх парушэнняў з майго боку няма, ніводнага правіла вікіпедыі я не парушыў. Я паставіў запыты крыніцы там, дзе крыніца адсутнічае, а таксама часткова выдаліў інфармацыю, калі ў паказанай крыніцы яна адсутнічае. У некаторых выпадках выправіў інфармацыю ў адпаведнасці з тым, што насамрэч напісана ў крыніцы. Зараз вышэй пішуць, што Жучкевіч, маўляў, не аўтарытэтная крыніца. Можа і так, а Peisatai з ягонымі фантазіямі - хіба гэта АК? Потым пішуць, быццам калі ёсць корань - гэта ўжо і не УД. А хто вырашыў дзе які корань? Я ўжо не кажу пра значэнне гэтага кораня. Вось напрыклад Peisatai са спасылкай на Тапарова напісаў, што ў назве Няміга корань nem і пашыральнік g, а па Тапарову атрымліваецца, што ў назве корань mig. У назве Обаль і падобных Peisatai піша пра корань ab "рака", а ў Тапарова - абъл/объл "яблыка". І гэтак далей. Потым, вышэй напісана, што ў літаратуры аўтары не даюць поўнага спісу назваў, а абмяжоўваюцца двума-пяццю. Аднак у таго ж Тапарова часта прыводзяцца даволі доўгія спісы назваў, у тым ліку і тых, што на тэрыторыі Беларусі. Навошта тады выдумляць яшчэ ад сябе? Тым больш, калі гаворка ідзе пра больш-менш значны, вядомы аб'ект (горад ці раку). Навукоўцы ж не дурні і умеюць карыстацца картамі, даведнікамі, працамі сваіх калег (Тапароў многія назвы Беларусі браў са слоўніка Жучкевіча). Калі пра дадзены вядомы аб'ект не напісана ў аўтара, можа ён і не лічыў магчымым падобнае яго тлумачэнне? Гэта вельмі тонкая тэма, якая дае вельмі шырокую прастору для асабістых трактаванняў. Таму ў правілах энцыклапедыі і гаворыцца, што кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:45, 26 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Için warum]], дзякуй за рагорнутае меркаванне, у цэлым згаджаюся з вамі. Хацеў бы ўсё ж, каб мы не сыходзілі тут з таго, што ў Вікіпедыі ''кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК'', бо ёсць і шырока вядомыя факты, і відавочныя паралелі можна дапускаць, калі кансэнсус маецца. У нас ужо назапасілася шмат інфармацыі па гідраніміі/тапаніміцы, давайце супольна прывядзем яе калі не да дасканалага, то хоць бы да прмальнага стану. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:44, 26 кастрычніка 2025 (+03) :Удзельнік Варум, як казаў удзельнік JerzyKundrat, '''кідайце прымяраць ролю паліцэйскага'''. Тут камандна ствараюць, і Ваш праведны гнеў выглядае дзіўна. Calm down, Вы як нацягнутая струна :) Чаму, дарэчы, Вам не падабаецца, што ўдзельнік Peisatai так адстойвае '''балцкія версіі'''? Вы прынцыпова супраць? Хацелася б разабрацца, чаму вы так гарачыцеся, перш чым прадметна пераходзіць да тэмы "карані і ўтваральнікі" :) Бо Вы накідваеце '''відавочна "смеццевых" спасылак''' (тыпу Пракаповіча), і складаецца ўражанне, што толькі каб замыліць тэму. Як любіць казаць руская прапаганда, "не ўсё так адназначна". Хіба не так? Вы ж павінны разумець, што правінцыйны літаратар '''Пракаповіч '''- гэта не крыніца? Або што тлумачэнні '''Жучкевіча '''часта не вытрымліваюць крытыкі. Або што '''Рогалеў '''прыдумшчык яшчэ той? '''Патлумачце, калі ласка, што стаіць за Вашай актыўнасцю'''. Бо акрамя таго каб выпраўляць удзельніка Peisatai, Вы, здаецца, больш нічым у Вікіпедыі не займаецеся, а зарэгістраваліся тут, здаецца, толькі для гэтага. Або Вы проста каб усё было "строга ў духу буквы закону"? Праўда, незразумела пакуль што. (Паўтаруся, што, на маю думку, Вы '''балансуеце на мяжы з вандалізмам''', як удзельнік Peisatai балансуе на мяжы з Уласнымі даследаваннямі, і трэба гэтыя два палюсы ўрэшце '''ўзгадніць''' '''і прымірыць'''). [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:13, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::Здаецца, я зразумела абгрунтаваў свае дзеянні. Справа не ў балцкіх версіях (ці нейкіх яшчэ), а ў тым, што па правілах праэкта артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе уласных "адкрыццяў" усіх жадаючых. Калі нехта хоча дадаць у артыкул, напрыклад, што назва Жлобін паходзіць ад літоўскага globti - калі ласка, хто ж супраць, толькі няхай ён знойдзе АК, дзе гэта чорным па беламу будзе напісана. Гэта не я так вырашыў, гэтага патрабуюць правілы вікіпедыі. А калі ён гэта піша і дае крыніцу, у якой насамрэч гэта было сказана не пра Жлобін, а пра нейкую рачулку ў Літве, то гэта ёсць уласнае даследванне і падлог крыніцы. Вось і усё. Меня проста здзівіла, што чалавек за некалькі гадоў столькі ўсяго панапісваў, дадаў горы інфармацыі, і ніхто нават не пацікавіўся, а ці праўда ўсё тое, што ён так упарта піша? Ніхто не знайшоў у інтэрнэце якую-небудзь з гэтых крыніц, не адкрыў яе і не паглядзеў, а што там на самой справе напісана? Хаця адзін ці два разы гэта было, у прыватнасці ў артыкуле пра Прыпяць. Аднак далей на жаль ніхто высновы з той гісторыі так і не зрабіў. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Беларуская вікіпедыя не такая масавая, як напрыклад англійская ці руская, і тут знайшоўся толькі адзін такі Peisatai, а ўявіце сабе калі б іх было пяць, дзесяць, дваццаць, і яны таксама пачкамі пісалі б тут свае фантазіі? Энцыклапедыя пераўтварылася б у сметнік. Што ж датычыцца неаўтарытэтнасці Жучкевіча, Пракаповіча і Рогалева, то я дадаў тое, што змог знайсці (дарэчы, я яшчэ дадаваў Фасмера, Трубачова, Развадоўскага і іншых аўтараў). Калі яны не з'яўляюцца АК, можна і выдаліць, я не спрачаюся, аднак спачатку трэба выдаліць УД ўдзельніка Peisatai, бо гэта тым больш не АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:10, 26 кастрычніка 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Akijan|Akijan]], захоўвайце, калі ласка, ветлівасць у размовах. Пытанне не ў тым маюць нейкія тапонімы/гідронімы балцкае ці афраамерыканскае паходжанне. Асноўнае пытанне ў тым ці можна дадаваць у артыкулы аб тапонімах, гідронімах, прозвішчах, канкрэтных людзях інфармацыю аб этымалогіі кораня слова падобнага да назвы дадзенага аб'екта. А таксама дадаткова ўзнята пытанне, што рабіць, калі звесткі аб паходжанні назвы ёсць, але аўтарытэтнасць іх крыніцы пад сумневам: такую інфармацыю ў артыкул не дадаваць наогул ці дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 12:55, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], датычна другой вашай рэплікі — відавочна ''дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі''. Мы ж не маем патрэбы ў эканоміі паперы, працэсы і з'явы можам паказваць шырока і рознабакова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:59, 26 кастрычніка 2025 (+03) : {{u|Akijan}}, ці маеце вы дадатковыя ўліковыя запісы ў праэкце і чаму вырашылі напісаць у гэты раздзел з менавіта з новага? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:05, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::Папрасілі ўключыцца з дыскусію. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:09, 26 кастрычніка 2025 (+03) Peisatai пачаў дадаваць у артыкулы свае "этымалогіі" са спасылкай на нейкую кніжку А. Мікуса (<nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>). Зразумела, што гэта не аўтарытэтная крыніца ("смеццевая крыніца", як ён сам тут выказваецца). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:55, 27 кастрычніка 2025 (+03) :[[Алесь Мікус|Мікус]] не горай за Жучкевіча або Пракаповіча, прынамсі, ведае літоўскую мову на высокім узроўні. Калі падсумоўваць. Застаецца пастанавіць, што сведчанні пра этымалогію ад неспецыялістаў не прымаем як крыніцы. Калі нехта вызначае паходжанне гідронімаў, то мае быць не проста лінгвістам-славістам, але і балтыстам, а калі і фінаўгрыстам. І практычна ўсё трэба будзе выдаліць. Таксама, што этымалогію для вялікай Дзвіны і іншага мы не прымаем для малых Дзвін і іншага, калі яны яўна асобна не названы ў крыніцы. Ніякія "імёны рэк з -упа імаверна балцкага паходжання", як любяць мовазнаўцы, нам не прыдатныя. Што найболей непрыемна, калі і праўда сістэматычна пазначаліся крыніцы, дзе нічога з чаканага або хоць блізкага да яго не было. Адзінкавыя выпадкі можна зразумець, асабліва калі пасля пазначэння крыніцы было шмат правак. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::''Мікус не горай за Жучкевіча'' Жучкевіч прызнаны спецыяліст ў навуковым свеце, працаваў у БДУ, аўтар некалькіх кніг, артыкулаў у навуковых часопісах, на яго дагэтуль спасылаюцца іншыя навукоўцы. І не трэба яго папракаць тым, што ён географ, бо тапаніміка - гэта не толькі лінгвістыка, але і геаграфія, і гісторыя, і краязнаўства - усё разам. Сапраўднае тапанімічнае даследванне тады, калі даследчык даследуе канкрэтны аб'ект. Калі гэта горад, ён вывучае ягоную гісторыю, хто і калі яго заснаваў, калі гэта рака ці возера, вывучае іх геаграфічныя, гідралагічныя ўласцівасці - каб паспрабаваць зразумець, чым яны вылучаюцца, чаму людзі маглі іх так назваць. А не проста сядзіць сабе ў кабінеце і жангліруе словамі з розных моваў. Знасці падобныя словы можна, а вось ці будуць яны мець нейкае рэальнае дачыненне да дадзенага горада ці ракі? І Жучкевіч пры падрыхтоўцы свайго слоўніка карыстаўся працамі іншых вядомых навукоўцаў, у тым ліку і лінгвістаў: Фасмер, Тапароў, Буга, Развадоўскі, Машынскі, Лер-Сплавінскі і г. д. (спіс літаратуры ён прыводзіць). А Мікус хто такі? Якое дачыненне ён мае да навуковага света ўвогуле і да тапанімікі ў прыватнасці? І пры чым тут яго веданне літоўскай мовы? Яе ведаюць больш за 3 мільёны чалавек, гэта не значыць, што кожны з іх можа пісаць аб тапаніміцы Беларусі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:11, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] на што толькі не спасылаюцца. Гэта можа быць апраўдана, калі транслюецца меркаванне аўтарытэтных мовазнаўцаў, а сам ты не маеш да іх доступу. Цяпер гэта ўсё даступна ў асноўным і пасрэднік не патрэбны. Што да ўласных распрацовак этымалогіі, не геаграфічная гэта справа, чалавек не падрыхтаваны для гэтага часта не бачыць відавочных рэчаў, які б ні быў паважаны і тытулаваны ў сваёй галіне. Вядома, географ можа мець дадаткова і такую кваліфікацыю, але пра Жучкевіча мы гэтага не ведаем. Наогул мы ж бачым яго версію ў "Начы" і такога шмат, сустракаў калі выводзіў свае этымалогіі ён з позніх, скажоных часамі назваў. Я ж і кажу, што ў плане этымалогіі яны роўныя, у Жучкевіча няма кваліфікацыя для яе, а Мікула "вагі" ў тым самым навуковым свеце, хоць кваліфікацыі яўна болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::Заглянуў у артыкул пра [[Лужаснянка|Лужаснянку]] і [[Бабруйка]]. Я думаю, калі чляненне дастаткова відавочнае (і корань, і ўтваральнік вядомыя ў балцкіх назвах), то можна пакідаць, гэта не УД. ::У менш відавочных выпадках трэба прыбіраць. ::Другое. Калі прыводзяцца аналогіі і прыводзіцца спасылка, дзе яны прапісаныя, але там няма канкрэтна пра назву, да якой яны прыводзяцца, то гэта не падлог, а спасылка на аналогіі. Наколькі гэта УД, трэба глядзець у кожным канкрэтным выпадку. ::Трэцяе. Удзельнікам Warum і Peisatai трэба настойліва параіць прыйсці да супрацоўніцтва, калі ўжо абодва столькі сілаў кладуць на тапанімію. Пакінуць лаяць адзін аднаго і тым больш спрабаваць дэананімізаваць, у цяперашніх палітычных варунках. ::Прапаную на гэтым пакрысе гэтую дыскусію завяршаць. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:34, 27 кастрычніка 2025 (+03) :::Для каго ''чляненне дастаткова відавочнае''? Асабіста для вас відавочнае адно, для другога - другое, для трэцяга - трэцяе. Адну й тую ж назву можна "расчляніць" па-рознаму, і вытлумачэнне гэтых часцін можа быць рознае, нават у адной мове (а тут і з мовамі магчымыя варыянты). Гэтым павінны займацца спецыялісты, а не аматары. І з аналогіямі - тое ж самае. Тое, што адна назва ёсць аналагам іншай назвы - гэта павінна быць напісана ў навуковых працах прызнаных спецыялістаў, а не самі ўдзельнікі праэкта будуць самастойна вырашаць, бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а паркан, на якім кожны піша ўсё што хоча. І з этымалогіяй прозвішчаў - тое ж самае. Уявіце сабе, нехта захоча напісаць, што аналагам назвы Мінск (Менск) з'яўляецца назва вострава Мэн, а аналагам назвы беларускага Брэста - назва французскага Брэста, бо яму гэта відавочна... І ўвогуле, чаму абавязкова ў кожным артыкуле пра нейкі населены пункт ці раку/возера, трэба абавязкова пісаць пра этымалагію назвы?! Калі пра нейкі дадзены аб'ект пакуль няма аўтарытатнай крыніцы на гэтую тэму, то можа будзе лепш увогуле нічога не пісаць, чым нешта там выдумляць ад сябе? Каму і навошта гэта трэба? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:20, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::Калегі, думаю, я '''паспяшаўся прыміраць удзельнікаў Peisatai i Warum'''. Калі апошні стаў завочна нападаць на Мікуса, мне стала пакрысе ўсё станавіцца на свае месцы. ::: <nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>. :::Ва ўсякім разе, удзельнік Warum прарабіў тытанічную працу па перапрацоўцы артыкулаў удзельніка Peisatai, які відавочна даў маху і шмат дзе (не ўсюды) перагнуў. Калі Peisatai пад уплывам спасылак ад Warum праробіць '''работу над памылкамі''' ў артыкулах, то гэта будзе сапраўды выпадак, калі па-марксісцку з Тэзіса і Антытэзіса выйдзе не дрэнны Сінтэз. :::Яшчэ хацелася б больш пачуць '''пра славяна-індыйскую гідранімію''' на быццам бы балцкай тэрыторыі, магчыма, трэба было б асобны артыкул пра гэта напісаць, няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:27, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::''няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў'' Калі вы чакаеце ад мяне ўласных даследванняў у стыле Peisatai, то іх зразумела не будзе. Па-першае, гэта забараняюць правілы праэкта, а па-другое, навошта мне тут нешта выдумляць і пісаць горы нейкага флуда? У меня для гэтага няма ніякай матывацыі. А ў яго, відаць, ёсць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:49, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Калі ласка, давайце больш канструктыўна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:51, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Ніякага дачынення ні да якога Дзермана я не маю. Доказы смешныя: за тэрмін, які больш за 5 месяцаў, вы знайшлі аж цэлых 3 супадзенні па часе)) І ўвогуле, не трэба пастаянна ўводзіць дыскусію ў бок. Спрэчка тут не пра балтаў, славян, індыйцаў, Мікуса, Дзермана і г. д., а пра тое, ці можа ў энцыклапедыі чалавек пісаць свае ўласныя здагадкі і меркаванні? Правілы вікіпедыі гавораць, што не, артыкулы тут пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі вам так хочыцца балцкіх версій тапонімаў, то літаратуры на гэтую тэму хапае, той жа Тапароў пра гэта вельмі шмат напісаў. Дадавайце і ніхто супраць не будзе. Але Peisatai нават і балтыста Тапарова перакручвае, ставіць на яго спасылку, а піша нейкую адсябяціну, чаго ў Тапарова зусім няма (прыклады я прыводзіў яшчэ ў маі). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:24, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Ох ужо гэтыя дэаноны :( А якая розніца? Тут да крыніц фармальны падыход і суб'ектыўныя крытэрыі. Справа толькі як мы будзем рабіць, прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі, тады пойдуць і Жучкевіч з іншымі, і Мікус. Або толькі выключна яўных тэматычных лінгвістаў, тады ні Жучкевіч, ні Мікус не пойдуць. Ачышчаем і жывём спакойна. Калі першы варыянт, паўтаруся, трэба вярнуцца і трымацца палітыкі невыдалення. Калі былі выпадкі ўяўнага ўжывання крыніц, так болей не рабіць ні пад якім соусам. Выпрацаваць нейтральныя формы, які будуць адпавядаць стану крыніц, напрыклад, "у балцкіх гідронімах вылучаюць корань y-[зноска] і пашыральнік -x[зноска], але ці яны ў назве гэтай Yx яўна не адзначана". Спыніць канфрантацыю на балцка-славянскай этымалагічнай глебе, у асноўнай масе гэта пэўна ніколі не вызначаць, будуць толькі болей або меней кваліфікаваныя гіпотэзы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:01, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Пане [[Удзельнік:M.L.Bot|Максіме]], канешне ж будзем ''прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі''. Вікіпедыя для таго й прызначана, каб трансляваць веды з розных галін. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:16, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] , тэарэтычна правілы вымагаюць не хоць якіх, а аўтарытэтных крыніц. Але звычайна так катэгарычна пытанне паўстае ў спрэчных выпадках, што ў нас цяпер і ёсць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::: Маем звычай у БелВікі трактаваць аўтарытэтнасць крыніц таксама шырока, аж да навінных. Узнятая тут бура не нагода для фундаментальных змен. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: {{u|Akijan}}, я выдаліў частку вашай рэплікі, якая была датычна вашых здагадак датычна асобы іншага ўдзельніка. Па-першае гэта парушае [[ВП:ЭП]], а дакладней парушае "прадузятасць, навешванне «цэтлікаў» на апанентаў". Па-другое, у Вікіпедыі нельга займацца [[доксінг]]ам. Таксама чытайте [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikimedia_Foundation_statement_on_paid_editing_and_outing афіцыйную пазіцыю фонду Вікімедыя] датычна аутынгу іншых асоб. Я вас папярэджваю, што наступным разам за парушэнне [[ВП:ЭП]] ваш доступ да рэдагавання Вікіпедыі можа быць заблакаваны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Удзельнік МоцныБрат, патлумачце ласка, на падставе якіх фармальных правілаў Вікіпедыі Вы выдалілі частку майго паста, у якім я параўнаў час напісання ўдзельнікам Варум тут сваіх пастоў з <nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>.? Дэананімізацыя забароненая толькі калі гэта пагражае пераследам па палітычных, рэлігійных падставах, а Дзермана ў Беларусі ніхто пераследваць не будзе, бо ён на баку ўладаў. Калі ласка, дакладную спасылку на рэгуляцыю. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#c-MocnyDuham-20251028124700-Akijan-20251028112700|гэты]] і [[Размовы з удзельнікам:Akijan#c-MocnyDuham-20251028125100-Папярэджанне|гэты]] каментар. І я зноў выдаліў вашу рэпліку з магчымым дэанонам па гэтых прычынах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:01, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::Добра, прачытаў, пагаджуся, быў раманаў. Але ж паведаміць зацікаўленым асобам, думаю, правілы Вікіпедыі не забараняюць. Бо калі ўдумацца, гэта з глузду з'ехаць што робіцца. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:05, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::: Вы не ведаеце, ці з'яўляецца ўдзельнік той асобай, пра якую кажаце. А калі ён ніяк з ёй не звязаны? Зараз вы ствараеце ціск на ўдзельніка тым, што камусьці пра яго штосьці скажаце. Ваша пагроза "паведаміць зацікаўленым асобам" парушае [[ВП:НАПА]]. Калі ласка, не пагражайце тут нікому. [[ВП:СУ|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::Думаю, тады Вам варта з такой жа строгасцю адрэагаваць на спробу дэанону вышэй з боку ўдзельніка Варум ("падазраю, што гэта ён сам і ёсць") і прывесці да балансу. ::::::::Карацей, спадзяюся, нехта ўсё ж возьмецца выпраўляць тое, што тут з ідэалагічных прычын творыць апазнаны ўдзельнік Варум. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:58, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::: Тое самае тычыцца і {{u|Için warum}}, канешне. Не бачыў яго рэпліку. Калі ласка, спыніцеся і пачніце камунікацыю згодна з [[ВП:ВЕТ]]. Галоўнае прыйсці да кансэнсусу і пачаць дапаўняць Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:02, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::::::::: Па-мойму, кансэнсус тут можа быць толькі адзін - выконваць правілы вікіпедыі, там усё прапісана, а не вынаходзіць тут веласіпед. Мне цяжка ўявіць падобную дыскусію ў нейкім іншым моўным раздзеле, напрыклад, у англійскім ці рускім. Дарэчы, Peisatai спрабаваў пісаць свае ўласныя даследванні і ў рускай ВП, аднак відаць не атрымалася, тады ён цалкам пераключыўся на беларускую, і тут, як гаворыцца, "пракаціла". На жаль. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:41, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::::: У іншых моўных раздзелах смецця больш, чым у БелВікі. Не буду тут прыводзіць доказы з уласных даследаванняў на гэты конт. Таксама нагадаю, што Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:46, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::::Чаму Вы не выдалілі ў згаданай рэпліцы спробу дэанону? [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:22, 30 кастрычніка 2025 (+03) :::::::::::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласка, дазачысціце тое, што можа быць дэанонам, можа, і версіі нейкія можна закрыць для прагляду правамі адміна. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:12, 3 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Выдаліў! Зараз паспрабую закрыць версіі [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:06, 3 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Здаецца ўсё прыбраў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:09, 3 лістапада 2025 (+03) === Праект рашэння === Не хочацца, каб тэма заставалася адкрытай, таму я падрыхтаваў праект рашэння. Калі ён не сустрэне вострай крытыкі, то набудзе моц праз тыдзень. Вітаю дапрацоўку з боку дасведчаных удзельнікаў.<br /><br />Звесткі аб этымалогіі дапускаюцца толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. Неправяраемыя крыніцамі сцвярджэнні выключаюцца і не павінны размяшчацца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі (гл. [[ВП:ПРАВ]]). Фармулёўкі ў пытаннях этымалогіі ў «спрэчных артыкулах» павінны быць прыведзены з відавочнай атрыбуцыяй у тэксце: «па меркаванню X», «згодна з Y», і з дакладнай бібліяграфічнай спасылкай. Указваць паходжанне канкрэтнага тапоніма ці гідроніма варта толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект. Перанос агульных мадэляў «корань/фармант» на назвы, не згаданыя ў аўтара, разглядаецца як ўласнае даследаванне і не дапускаецца. Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя (гл. [[ВП:НУДА]]).<br /><br />Дапускаецца прывядзенне розных версій паходжання, у тым ліку балтыйскіх, славянскіх і іншых, але кожная толькі са спасылкай на надзейную крыніцу, з карэктнай атрыбуцыяй аўтара і ўзважанай падачай без катэгарычнасці там, дзе ў літаратуры няма кансэнсусу. Прыярытэт аддаецца профільным лінгвістам і выданням, якія рэцэнзуюцца. Папулярызатарскія і краязнаўчыя артыкулы магчымы толькі з відавочнай маркіроўкай іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні да профільнай літаратуры.<br /><br />Нагадваю аб недапушчальнасці войн правак. Персанальныя выпады і любыя спробы дэананімізацыі будуць выдаляцца. Пры паўтарэнні магчымы блакіроўкі. Па спрэчных пытаннях прашу адкрываць тэму на старонцы абмеркавання артыкула і весці дыялог там.<br /><br />Абмеркаванне носіць метадалагічны характар, гаворка пра правяральнасць і спосаб падачы, а не пра супрацьстаянне балтыйскіх і славянскіх трактовак. Праект адкрыты для розных навуковых версій пры ўмове акуратнай атрыбуцыі, надзейных крыніц і захавання этыкі зносін. Дзякуй усім удзельнікам за ўклад і канструктыў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:20, 15 лістапада 2025 (+03) : Усё ідзе сваім чарадом, [[Удзельнік:MocnyDuham]] не выдумвай усялякія бздуры. Гэта была ''вострая крытыка'', калі ты не зразумеў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 15 лістапада 2025 (+03) :: "Сваім чарадом" усё ідзе з мая. За гэты час ужо былі блакіроўкі і некалькі вялікіх амберкаванняў. Трэба было ўжо нешта прыдумаць, каб удзельнікі маглі мець магчымасць разам правіць Вікі без сварак. На гэта быў выказаны кансэнсус вышэй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:53, 15 лістапада 2025 (+03) ::: Сам па сваіх правілах і жыві. [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] ''звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03) ::::Пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце нейк сур’ёзней. Правілы і парады адносна паводзін і культуры размоў у Вікіпедыі вы ведаеце. Намагайцеся, калі ласка, не даводзіць да абсурду. Пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] паспрабаваў сфармуляваць кансэнсус, каб улагодзіць канфлікт, які цягнецца даўно. У вашых жа каментарыях я бачу спробы накаліць асабісты канфлікт, каб усе ўдзельнікі гэта незразумела што чыталі... Давайце, калі ласка, па справе. Таксама было б нядрэнна вам адрэагаваць у абмеркаванні вышэй пра вашыя нападкі (як мне гэта бачыцца з таго кантэксту, які я маю) на ўдзельніка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:15, 15 лістапада 2025 (+03) ::::Пры ўсёй павазе: ''кансэнсус '''звычайна''' дасягаецца натуральным шляхам''. Па гары тэксту вышэй відаць, што кансэнсусам і не пахне ўжо даволі даўно. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:04, 16 лістапада 2025 (+03) : @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], што думаеце? Гэты праект з большага тычыцца вашай работы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:14, 18 лістапада 2025 (+03) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03) ::::: Нармальна ўсё, кансэнсуса дасягаем не тут, а ў працэсе рэдактарскай працы. Гэта гара тэксту ні аб чым і ні да чаго. [[Удзельнік:IshaBarnes]], давайце лепш будзем артыкулы правіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:32, 16 лістапада 2025 (+03) :::::: А хто супраць? Я толькі за. Але калі ўжо вынесена гэтая вайна на агульнае абмеркаванне, то трэба неяк вырашаць. Адміны на тое і адміны, каб такімі праблемамі займацца. -- [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:57, 16 лістапада 2025 (+03) ::::::: Вайна скончана, прававеды толькі ніяк не супакояцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:00, 16 лістапада 2025 (+03) :::::::: {{u|JerzyKundrat}}, прыпыніце тролінг і выконвайце [[ВП:ЭП]]. Грубы стыль зносін з навешваннем цэтлікаў на ўдзельнікаў ніхто доўга цярпець не будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 16 лістапада 2025 (+03) ::::: Сур'ёзней ужо няма куды — не выдумвайце дурасцей. Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. Кансэнэнсус дасягаецца натуральным чынам. Лепш бы кантэнту ў БелВікі дадалі, чым праўнікаў з сябе строіць. — --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:24, 15 лістапада 2025 (+03) :::::: Адным з галоўных прынцыпаў вікіпедыі з'яўляецца тое, што артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе ўласных меркаванняў усіх жадаючых. Бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а сметнік. Калі хтосьці хоча прасоўваць нейкія свае ўласныя ідэі, то для гэтага існуюць іншыя пляцоўкі (блогі, форумы і г. д.). Энцыклапедыя не для гэтага.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:57, 18 лістапада 2025 (+03) :выглядае лагічна, як і мае быць. Можа не заўсёды будзем прыдзірацца да якасці крыніц, але вядома, што ў розных крыніц розная вага. Калі што, можна ўжо абмяркоўваць удакладненні да правіл аўтарытэтнасці крыніц [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:58, 15 лістапада 2025 (+03) :: на хвіга стока букф, не пайму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:01, 15 лістапада 2025 (+03) :Прапанова вырашэння спрэчкі слушная. Аднак не зразумела, чым павінна стаць гэтая прапанова. Застанецца каментаром на старонцы запытаў да адмінаў? У такім выпадку наўрад ці яна будзе мець нейкую сур'ёзную моц. Трэба было б аформіць як [[Вікіпедыя:Правілы#Прызначэнне|рэкамендацыю]] прынамсі. І ў такім выпадку, было б лепей, каб гэтае абмеркаванне вялося шырэй - не толькі на старонцы запытаў да адмінаў, але і на форуме, напрыклад, ці нейкім іншым чынам пашырыць праект. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:20, 16 лістапада 2025 (+03) : Дзякую, Спадар [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], за прапанаванае рашэнне. З майго боку будуць наступныя заўвагі: :: 1) Я прапаную перафармуляваць сказ "Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя". Падзел слова на корань і суфікс - гэта тое, што вывучаецца ў школе і што з'яўляецца ўсё ж такі базавымі ведамі. Калі раптам у артыкуле спатрэбіцца прапісаць, які ў слове суфікс, то я нават не ўпэўнена, што на такое наогул патрэбны хоць нейкія крыніцы. А вось падзел кораня слова на часткі - гэта ўжо этымалогія і тут я цалкам згодная ў неабходнасці спасылак на профільную літаратуру. :: 2) Прапаную таксама дадаць рашэнне наконт магчымасці ці не магчымасці прапісваць у артыкулах аб адных аб'ектах інфармацыю аб паходжанні назваў іншых аб'ектаў. Напрыклад, у артыкулах аб гарадах інфармацыю аб паходжанні назваў рэк, у артыкулах ад адных рэках інфармацыю аб паходжанні назваў іншых рэк, у артыкулах аб людзях інфармацыю аб паходжанні прозвішчаў.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 02:03, 16 лістапада 2025 (+03) ::: [[Удзельнік:Hanylka]], давайце ва не будзеце навязваць іншым, пра што пісаць, а пра што не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:06, 16 лістапада 2025 (+03) Рэальным кейсам зараз ёсць напр. артыкул [[Мёры]], гл. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%91%D1%80%D1%8B&action=history вайну правак]. Калі знойдуцца адміны, ласкава запрашаю! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 17 лістапада 2025 (+03) Асабіста я цалкам згодны з праектам рашэння ад MocnyDuham. Ён усё слушна растлумачыў, аргументаваў згодна з правіламі вікіпедыі. Запярэчыць ці нешта дадаць мне няма чаго. Усё правільна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:51, 18 лістапада 2025 (+03) == Абарона [[Узброеныя сілы Украіны]] == Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў пакуль трывае канфлікт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:35, 17 кастрычніка 2025 (+03) : {{Done}}. Паставіў абарону на 1 год. Прапанова мае сэнс. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:44, 17 кастрычніка 2025 (+03) == Блакіроўка [[Удзельнік:Jonny Barns]] == Серыя вандальных правак. Зарэгістраваны ажно 14 мая, чагосьці чакаў столькі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) :зрабіў блакіроўку на паўгода ва ўсіх прасторах акрамя размоў з удзельнікам [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:12, 8 кастрычніка 2025 (+03) == Абарона [[Францыск Скарына]] == {{закрыта}} Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў як старонку вялікай наведвальнасці. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03) : Папулярная і статусная старонка. Абарона мае сэнс. {{зроблена}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:21, 30 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Зрабіць перасылку з абароненага шаблона == {{закрыта}} Вітаю. Калі ласка, зрабіце перасылку з {{ш|*}} проста на {{ш|·}}, цяпер яна падвоеная праз {{ш|•}}. Нічога, быццам, зламіцца не мусіць, коды гэтых шаблонаў блізкія да аднолькавасці. Сам не магу, бо {{ш|*}} абаронены ад правак. Два першыя шаблоны самотныя, у іх няма нават элементаў Вікіданых. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:24, 21 верасня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 21 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Парушэнне парадку абмеркаванняў == Адміністратар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] на свой капыл трактуе значнасць артыкулаў у Вікіпедыі ([[Вікіпедыя:Да_выдалення#Яўген_Яўгенавіч_Аснарэўскі]]) і імгненна вырашае, што ёсць значным, а што — не. На ягоную думку, артыкул пра фэйсбук-ваяра, біяграфія і дзейнасць якога грунтуецца на запісах у фэйсбуку самой асобы, аўтаматычны робіць асобу значнай на падставе атрымання перамогі на конркурсе літаратурных пачаткоўцаў. Прашу іншых адміністратараў паўдзельнічаць у абмеркаванні і ацаніць значнасць асобы, якая пад рознымі нікамі ў розных моўных раздзелах піша пра сябе артыкулы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:15, 9 верасня 2025 (+03) : Тут пагаджуся, што тэма была закрыта досыць хутка і можна было бы даць больш часу на яе абмеркаванне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:00, 10 верасня 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], пан JerzyKundrat не адмін, здаецца, з чэрвеня. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 07:37, 10 верасня 2025 (+03) ::То няхай мо @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] здыме шаблон пра сцяг адміністратара ў сябе на старонцы ўдзельніка [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:08, 10 верасня 2025 (+03) ::: Не магу, мая асабістая старонка пад абаронай і правіць яе могуць толькі адміністратары)) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 10 верасня 2025 (+03) :::: Вам змяніць абарону да "ўсіх удзельнікаў"? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:27, 10 верасня 2025 (+03) ::::: Так, дзякуй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:30, 10 верасня 2025 (+03) :::::: Няма за што! Зрабіў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03) :Мяне ўсё больш дзівіць наяўнасць сцяга даглядчыка ў калегі Lš-k. Няма ніякага парушэння правілаў у падвядзенні выніку на падставе наяўнасці ў літаратара значнай прэміі, і ўсё роўна для маладых яна літаратараў ці не, таму што правілы не канкрэтызуюць гэтую дэталь. Затое ў нас у гэтай нязначнай на думку ўдзельніка прэміі ёсць артыкул і нават катэгорыя для лаўрэатаў. Можа, тады і артыкул пра прэмію трэба выдаліць? Артыкулы аб заведама значных дзеячах могуць пакідацца хутка, а пан Ежы даў тыдзень, каб выказацца. Тут няма ніякага парушэньня правілаў. Таксама ігнаруецца факт, што для значнасці дастаткова і некалькіх намінацый на значныя прэміі. У артыкуле ўказана, што Аснарэўскі двойчы намінаваўся на Дэбют (паэзія і проза), намінаваўся на Прэмію Арсенневай і Гедройца. Гэта таксама нязначныя прэміі? Ці ёсць нейкі кансэнсус, што намінацыі не лічацца? Тады чаму ў правілах напісана "Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў". І як новаму ўдзельніку, такому як я, разабрацца і вызначыць значнасць перад напісаннем артыкула, калі правілы не працуюць? Згадкі прозы Аснарэўскага ў навуковых выданнях удзельнік Lš-k нібыта не заўважыў, а публікацыі ў вядучых літаратурных выданнях Беларусі і РФ, такіх як «Дзеяслоў» і «Сібірскія агні» ігнаруюцца. Што трэба, каб калега быў задаволены? Нобелеўка? Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў што Аснарэўскі гэта я, што ўвогуле ненармальна, і, адпаведна, што аўтабіяграфію трэба выдаліць, хаця няма правіла, якое забараняе аўтабіяграфіі, пра што калегу неаднаразова было сказана. І яшчэ ён увесь час паўтарае, што ў артыкуле цытуецца Фэйсбук Аснарэўскага, хоць калегу было працытавана [[ВП:БС]], а паводле гэтых правілаў такое цытаванне дапушчальна. Чым дольш я назіраю дзеянні калегі Lš-k, тым больш мне здаецца, што ён 1. Не разумее правілы праекта. 2. Актыўна парушае іх нягледзячы на ​​заўвагі і мае намер рабіць так і ў будучыні 3. Мае нейкую асабістую непрыязнасць да Аснарэўскага. Таму вынік дасведчанага і паважанага калегі JerzyKundrat я лічу цалкам абгрунтаваным, а дзейнасць калегі Lš-k дыструктыўнай і патрабуючай адміністрацыйных дзеянняў. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 14:49, 10 верасня 2025 (+03) ::не разумею, як сцяг Даглядчыка стасуецца тут да сітуацыі. Лепш разбірайцеся, як дасягнуць кансэнсусу, а не як пакараць іншых удзельнікаў ці як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца. Чалавеку вынеслі папярэджанне за неэтычныя паводзіны, далей будзем глядзець. Абмеркаванне або скончыцца, або працягнецца, будзем рэагаваць адпаведна таму, як удзельнікі размовы будуць сябе паводзіць. З цытатамі з фэйсбука лепш не перабольшваць, калі яны не нясуць энцыклапедычнай значнасці. У [[ВП:БС]] пішацца, што цытаты мусяць быць у АК, у [[ВП:АК]] асобна прапісана, што інфармацыі з сацсетак лепш пазбягаць, тым больш, што гэта першасная крыніца, а лепш карыстацца другаснымі ці трацічнымі неафіляванымі крыніцамі. Я згодны, што правілы адносна значнасці ў беларускай вікі могуць быць недасканалымі, але яны ёсць і іх трэба прытрымлівацца і чытаць уважліва. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:08, 10 верасня 2025 (+03) :::Флаг наглядчыка ва ўдзельніка, які дэманструе неразуменне правілаў, у прыватнасці, відаць, не ведае, што аўтабіяграфіі не забаронены і сац. сеткі сучасніка можна цытаваць, а галоўнае не хоча чуць аргументы калегаў, якія цытуюць яму правілы выклікае ў мяне сумневы. Пытанне праф. прыдатнасці. Я маю на гэтае поўнае права. Рашэнне прымуць адміны, я ім яго не навязваю. Але заўважу, што ў той жа рускай вікіпедыі прэтэндэнтаў на сцяг патрулюючага ганяюць быццам ён хоча стаць адмінам. Хаця я не лічу, што тут трэба браць прыклад. :::У артыкуле пра Аснарэўскага напэўна тры-чатыры цытаты з Фэйсбука, а не палова, як піша калега Lš-k. Як мінімум дзве з іх з крытыкай, якраз, каб пазбегнуць рэкламнасці, для асвятлення розных пунктаў гледжання, гэта тое чаго быццам бы і жадае калега Lš-k. Цытаты можна прыбраць нават цалкам, я асабліва не супраць, проста гэта якраз і зменшыць крытыку ў артыкуле. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:26, 10 верасня 2025 (+03) :::: Пане [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], выказваннем наконт таго, што ''як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца'', таксама не варта падвышаць градус палемікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:41, 10 верасня 2025 (+03) :::::згодзен, можа не самы ўдалы выраз. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:54, 10 верасня 2025 (+03) ::::Адзначу тут, што ўдзельніца Hanylka выдаліла тэкст, заснаваны на Фэйсбуку. Артыкул, як лёгка ўбачыць, не знік. Проста стала менш крытыкі. Калі калезе Lš-k такі менш крытычны варыянт падабаецца больш, то ОК. Калі менш крытыкі ў артыкуле гэта лепш, і тое дапаможа дасягнуць кансэнсу, то няхай будзе так. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:14, 10 верасня 2025 (+03) ::Быць намінантам на прэмію Дэбют і Прэмію Арсенневай можа любы, хто праходзіць паводле сціплых крытэраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:16, 10 верасня 2025 (+03) ::: Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], акурат склалася, што ў БелВікі для артыкулаў пра беларускамоўных творцаў крытэрыі сціплыя, захоўваліся старонкі пра асоб напр. адно пры наяўнасці іх публікацый у агульнанацыянальных літаратурных часопісах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 10 верасня 2025 (+03) ::::Я тут паглядзеў архіў абмеркаванняў на выдаленне, дзе мяне папярэдні раз аўтары абвінавачвалі ў перадузятасці і неэтычнасці (гэта адбываецца амаль штораз, калі чалавек піша сам пра сябе, альбо хтосьці з яго кола). То ў той раз вы пра местачковыя прэміі (цытата) казалі зусім адваротнае ([[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2025#Мікіта_Мікалаевіч_Броўка]]). -- [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:32, 10 верасня 2025 (+03) ::::: І тады я казаў, што ''местачковыя прэміі'' дадаюць значнасці ''грамадскім ініцыятывам'', якія іх атрымалі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:39, 10 верасня 2025 (+03) :::Будзе аўтарытэтная крыніца, якая пацвярджае гэтую выдатную заяву? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:25, 10 верасня 2025 (+03) ::::Паглядзіце ўмовы гэтых прэмій. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:26, 10 верасня 2025 (+03) :::::Я не збіраюся нічога глядзець і здагадвацца, што вы мелі на ўвазе. Вы павінны даказаць свае сцвярджэнні. Самі прыносьце АК і патлумачце, як намінацыя на вядучыя беларускія прэміі можа быць нязначнай. Я гэтага ўвогуле не разумею. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:37, 10 верасня 2025 (+03) ::::::На гэты прэміі намінуюцца ўсе, хто адпавядае крытэрам. Напрыклад, прэмія Арсенневай — трэба проста мець кнігу і падаць заяўку ([https://penbelarus.org/2025/01/22/reglament-pravyadzennya-litaraturnaj-premii-imya-natalli-arsennevaj.html не патрэбна нават друкаваная кніга]). [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:48, 10 верасня 2025 (+03) ::::::Прэмія Гедройца называе «намінантамі» ўсе вылучаныя кнігі, якія проста праходзяць намінальны крытэр. Тое, што звычайныя людзі лічаць «намінацыяй» — гэта доўгі спіс прэміі, куды ён вядома ж не ўвайшоў. Доўгія спісы можна глядзець у артыкуле [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:55, 10 верасня 2025 (+03) :::::::Я бачу толькі адну спасылку на АК і не бачу тамака пацверджання вашых слоў. Прапануюць дасылаць кнігі, а дзе сказана, што яны не праходзяць адбор у спіс намінантаў, які потым публікуецца? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:02, 10 верасня 2025 (+03) ::::::::Чытайце больш уважліва. Калега, гэта вельмі вядомыя беларускія прэміі, і вам як знаўцу літаратурных «рускіх таўстуноў» павінна быць вядома аб літаратурных працэсах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 10 верасня 2025 (+03) :::::::::Я яшчэ раз перачытаў, і бачу толькі розныя ўмовы, суму ўзнагароды, тэрміны. Так, кнігу прапануюць дасылаць самому аўтару. І што? З гэтага вынікае, што тыя, хто трапіў у намінацыю, не праходзяць конкурсны адбор? Дзе пра гэта? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:24, 10 верасня 2025 (+03) ::::::::::Каб трапіць у намінацыю — трэба проста мець кнігу, якая адпавядае ўмовам. Конкурс яна не праходзіць. Конкурсны адбор — гэта доўгі спіс прэміі Гедройца, кнігі якія ўжо прачыталі. У прэміі Арсенневай такога няма, там у конкурс трапляюць проста ўсе, хто адпавядае намінацыі і падаў заяўку, з іх адразу выбіраюць пераможцаў. Такім чынам, значнымі паводле прэміі Гедройца трэба лічыць тых, хто прынамсі трапіў у доўгі спіс, а ў прэміі Арсенневай — прызёраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:58, 10 верасня 2025 (+03) :::::::::::Калі б было так, дык і, напэўна, самі гэтыя прэміі былі б нязначныя. Што гэта за прэмія, дзе не мае значэння намінацыя. Карацей, я зразумеў, што АК Вы даць для гэтага вельмі дзіўнага меркавання не можаце, адпаведна, аргумент нерэлевантны. Пакідаю гэта на разгляд калег адмінаў, мне тут пакуль усё зразумела. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 18:16, 10 верасня 2025 (+03) : Згодна з [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1#%D0%91%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC цяперашнімі правіламі] адным з крытэрыяў значнасці з'яўляецца пункт "Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў". Згодна з артыкулам у Аснарэўскага маецца перамога ў «Экслібрыс» і 4 намінацыі на прэміі (Гедройца, на прэмію імя Арсенневай, 2 разы на Дэбют). Адпаведна я лічу, што артыкул адпавядае наяўным крытэрыям значнасці і можа быць пакінуты. Што да зместу артыкула, то лічу карысным пачысціць яго ад усіх нязначных фактаў і фактаў без аўтарытэтных крыніц у адпаведнасці з [[ВП:БС]]. У выпадку, калі [[Удзельнік:Lš-k.|Спадар Lš-k.]] лічыць наяўныя крытэрыі значнасці недастатковымі, то можна паспрабаваць распрацаваць новыя больш дэталёвыя крытэрыі значнасці для пісьменнікаў. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03) ::Пра «намінаванне» я напісаў крышачку вышэй. У выпадку з Аснарэўскім людзі блытаюць вылучэнне і намінаванне. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:57, 10 верасня 2025 (+03) === Каментарыі аб выдаленні === Яшчэ раз падвяду рысу, чаму артыкул павінен быць выдалены. Бо вышэй больш абмяркоўваюцца прапісаныя правілы значнасці (якія насамрэч не канстытуцыя, а прапісаны даволі ўскосна і маюць сур’ёзную гнуткасць), «этычнасць» паводзін і іншае пустаслоўства. Адкрываем артыкул. Першы ж сказ біяграфіі: «''Паводле слоў Аснарэўскага''», другі сказ — «''Неаднаразова згадваў у Фэйсбуку''». Яшчэ праз адзін сказ — «''паводле слоў Аснарэўскага''». Наступны сказ — «''Паводле слоў Аснарэўскага ён самастойна набыў навыкі кампазітара''». Наступны сказ — «''Таксама паводле яго запісаў у Фэйсбуку''». Потым ідуць сказы пра згадванні ў СМІ (хоць гэта не мае значнасці для біяграфіі, а згадванні ў СМІ павінны быць устаўлены спасылкамі для падмацавання нейкіх фактаў). Апошні абзац — удзел у інтэрнэт-срачы Фэйсбука (для чаго гэта ўвогуле ў бяграфіі?). Усё, гэта ўся «біяграфія». Па факце, біяграфіі няма, яна ўся напісана «паводле слоў Аснарэўскага» і цытат у Фэйсбуку, ніякімі аўтарытэтнымі ці другаснымі крыніцамі тут не пахне. Няма нават аўтарытэтнай крыніцы аб даце нараджэння асобы. Мы не можам сцвярджаць, што асоба з такім імем увогуле існуе. На маю думку, артыкул відавочна рэкламны і не мае значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:43, 10 верасня 2025 (+03) : [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], ну дык праўце смела, можаце напр. выдаліць раздзел Біяграфія, ці то адным сказам паведаміць пра яе "фэйсбучнасць". Потым адміны вырашаць, вандалізм то быў, ці не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 10 верасня 2025 (+03) ::Навошта выдаляць цэлыя раздзелы, калі можна выдаліць артыкул праз нязначнасць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:53, 10 верасня 2025 (+03) ::: Нельга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03) :Мне надакучыла ўвесь час кідаць спасылку на правілы напісання артыкулаў аб сучасніках і тлумачыць, што цытаваць факты біяграфіі сучаснікаў МОЖНА на падставе іх апавяданняў. Калега піша пра класічных дзеячаў і, відаць, не разумее спецыфікі працы з артыкуламі пра сучаснікаў, пра якіх яшчэ не напісалі ў які-небудзь Экадэмічны слоўнік і гэта нармальна. Базавыя рэчы пра Аснарэўскага, а менавіта дата нараджэння і адукацыя, дадзены на падставе аўтарытэтных крыніц, а менавіта біяграфічных даведак у літаратурных часопісах. Можна было б скараціць і да гэтага, і артыкул адпавядаў бы мінімальным патрабаванням. Але навошта, калі ў дадзеных з інтэрв'ю з Аснарэўскім няма парушэння? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:56, 10 верасня 2025 (+03) ::З якога часу местачковыя часопісы Расіі са свастыкай у шапцы сталі аўтарытэтнымі крыніцамі? [https://www.sibogni.ru/content/zolotoy-svet часопіс]. Відавочна, яны публікуюць у сябе на старонках усё, што ім дасылаюць без аніякай праверкі фактаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:00, 10 верасня 2025 (+03) :::Калега, гэта ўвогуле што? Якія свастыкі і местачковыя часопісы? Гэта Сібірскія агні найстарэйшы з дзейных літаратурных часопісаў Расіі, так званы "таўстун", адно з самых прэстыжных рускіх выданняў. Упэўнены, што калі пакапаць, то высветліцца, што рэдактар ​​які-небудзь літаратар, з мноствам прэмій. Там мусіць быць не проста адбор, а кіламетровая чарга. Навошта пісаць, калі вы не ўкурсе. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03) ::::Што такое «таўстун» і «рускія выданні»? Пакапайце і пастаўце крыніцу. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:12, 10 верасня 2025 (+03) :::::Давайце я вам лепш дам вось такі артыкул канкрэтна пра Сібірскія агні, каб не губляць час на пошукі АК пра тое, што такое "таўстун" у расійскай літаратуры (я гэта ведаю са школы, дарэчы), так будзе лепш. Тут паказана якога ўзроўню гэтае выданне. :::::https://litrussia.su/2022/04/30/svet-sibirskih-ognej/ [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:18, 10 верасня 2025 (+03) * 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:06, 13 верасня 2025 (+03) == Парушэнне этычных паводзін == За [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F&diff=5033307&oldid=5033300 гэтую рэпліку] ''пра чарговага інтэрнэт-вар’ята, які піша сам пра сябе артыкулы ва ўсіх Вікіпедыях'' [[Удзельнік:Lš-k.]] мае быць, на мой погляд, заблакаваны, бо пра [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] ён ведае, але гэтым час ад часу займаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:58, 9 верасня 2025 (+03) :Апісанне прадмета па сутнасці — гэта энцыклапедычны стыль, а не абраза. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:06, 9 верасня 2025 (+03) : Цытата персанажа, які піша пра сябе артыкулы ([https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02UPYSYYqfvLpHYBJUbYJk6wp7qB876uHWkmTAmYiFbHtVtagchxyPAbPQePPrsgCal&id=100010783908995 крыніца]): {{цытата|Можа, чарадзейны ФБ, як ужо бывала, данясе мой спіч каму трэба, таму скажу: мяне не спыніць і адмаўляць маю значнасць няма сэнсу. Чулі пра Валан-дэ-Морта, які зрабіў артэфакты-крыстражы і без іх знішчэння нельга было знішчыць яго? Англійскi няўмеха стварыў 7 крыстражаў. У мяне крыстражаў незлічоная колькасць.:)) Энцыклапедычныя артыкулы пра мяне дублююцца на мностве пляцовак, а ёсць яшчэ СМІ, мае біяграфічныя даведкі ў топавых друкаваных літ. выданнях і г.д. Таму, калі які-небудзь грыфендорац, усё ж прыбярэ артыкул пра мяне (адзiн з лепшых у катэгорыі пісьменнікаў), для мяне гэта выдаленне — пстрычка гарошыны па сталёвым шаломе. Цёмнага лорда не адолець з цёмнымі матывамі, як сказаў бы Хлопчык, які выжыў.:)) А я скажу: absit verbo invidia.}}--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:27, 9 верасня 2025 (+03) : Лічу бан крайняй мерай, якой нам трэба ўсемі сіламі пазбягаць, каб не распальваць варожасць у раздзеле. Глянуў абмеркаванні, не хачу судзіць пра значнасць артыкула. Агулам па палаце нашага раздзела, у нас не вельмі прыдзірліва да значнасці. Не маю нічога супраць таго, каб пісалі артыкулы пра жывых людзей і каб жывыя людзі пісалі пра сябе. Прашу @JerzyKundrat у гэтай палкай дыскусіі зыходзіць з добрых памкненняў усіх бакоў канфлікту. Звяртаю пільную ўвагу @Lš-k на тое, што ў дыскусіі шмат перагібаў. На мой погляд, вы ведзяце размову даволі эмацыйна і мабыць вам варта адступіць. Асабліва важна, што вам не раз намякнулі, як вашыя некаторыя інсінуацыі асабіста абражаюць удзельнікаў размовы. Думаю, што ўсе мы хацелі бы, каб нашыя размовы ішлі ў рэчышчы паляпшэння нашага праекта і пошуку кансэнсусу, а не ў пераходзе на асобы, пошуку шкодных элементаў. Нават калі вы ўпэўненыя, што на вашым баку праўда, гэта ні ў якім разе не дазваляе вам абражаць іншых удзельнікаў. Паважайце іншых удзельнікаў і зыходзьце з добрых памкненняў усіх удзельнікаў, нават тых, з кім вы не згодныя. Спадзяюся, што ўсе бакі пастараюцца мінімізаваць канфлікт, каб не прыйшлося прыбягаць да ўмяшання адміністратараў, да чаго і заклікаю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:58, 10 верасня 2025 (+03) :Удзельнік Lš-k тут цытуе самога Аснарэўскага, які як я разумею з'яўляецца ўдзельнікам рускай вікіпедыі. Таму не бачу нічога дзіўнага ў тым, што Аснарэўскі можа глядзець статыстыку артыкула пра сябе ў нашым раздзеле. Мабыць, удзельнік ведае пра дзейнасць Аснарэўскага ў вікіпедыі і таму ўпэўнены, што я гэта ён, хаця сам Аснарэўскі пацвердзіў у цытаванай публікацыі, што не з'яўляецца мной. Аснарэўскі таксама піша, што ўдзельнік Lš-k належыць да групы яго асабістых хейтэраў і хоць гэта недаказальна, паводзіны Lš-k сапраўды здаюцца асабіста мне дзіўнымi, прымушаюць сумнявацца ў яго нейтральнасці. Удзельнік, мяркуючы па дыскусіі ў абмеркаванні артыкула, не разумее, што СМІ могуць з'яўляцца аўтарытэтнай крыніцай, што аўтабіяграфіі пра якія ён крычыць не забаронены, і што цытаванне сац. сетак сучаснікаў дазволена паводле [[ВП:БС]]. Ён не рэагуе на прадстаўленыя спасылкі на правілы, увесь час паводзіць сябе неэтычна, нягледзячы на ​​тое, што яму было паказана на тое, што такія паводзіны закранаюць іншых удзельнікаў і парушаюць правілы, таму, нягледзячы на ​​карысць, якую ён прынёс праекту, ён на мой погляд павінен быць заблакаваны ці сама меней пазбаўлены сцяга даглядчыка, пакуль не вывучыць правілы і не пачне паводзіць сябе ў адпаведнасці з імі. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 07:02, 10 верасня 2025 (+03) :: Выходзіць, што паняцце ''інтэрнэт-вар’ятаў'' у дачыненні да ўдзельнікаў БелВікі блакіроўкі не пацягне, ну няхай грызуцца тады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:41, 10 верасня 2025 (+03) :::Я перад тым як зарэгістравацца ў беларускім раздзеле доўга вывучаў тутэйшыя правілы, глядзеў абмеркаваньні, а яшчэ раней вывучаў ангельскую вікіпэдыю і ў меншым аб'ёме расейскую. Па маіх назіраннях і ў англамоўным, і ў расійскім раздзеле за такое навяшчавае хамства ужо даўно было б строгае папярэджанне, а ў выпадку паўтарэння блакіроўка. Lš-k нават у гэтым абмеркаванні прымудраецца не прасіць прабачэння, а пісаць, што "інтэрнэт-вар'ят" гэта "энцыклапедычны стыль, а не абраза". Гэта значыць, ён высноў не зрабіў і, здаецца, збіраецца працягваць. Чакаю, калі ён ужо пачне слаць адмінаў на тры літары. Я разумею, нам удзельнікі патрэбны, але калі тут вікі-праект, то павінны быць нейкія берагі, таму што гэта ўжо відавочна за ўсе межы выходзіць. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 10:04, 10 верасня 2025 (+03) ::::я лічу, што методыка «хуткі бан за парушэнне правіл» — гэта рудымент з эпохі форумаў. Гэта не тое, што нам трэба слепа капіяваць з іншых раздзелаў ці з папярэдняга вопыту белвікі. Можна спрабаваць думаць у больш канструктыўным рэчышчы. Калі гэтая спрэчка не пяройдзе да нечага канструктыўнага, то будзем прымаць меры, якія могуць не спадабацца ўсім бакам абмеркавання. Таксама прашу ўсіх удзельнікаў размовы прачытаць наступныя артыкулы [[ВП:СУ]], [[ВП:Э]], [[ВП:КС]], [[ВП:НАПА]] (апошняе асабліва тычыцца @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]]). І асобна [[ВП:АЎТА]], [[ВП:Вірт]], [[ВП:БС]], каб разумець пазіцыю @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] і не абясцэньваць яе. Я раблю папярэджанне @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] за паведамленні, напісаныя з мэтай абразіць іншых удзельнікаў. У той жа час заклікаю ўсіх удзельнікаў размовы або адысціся ад размовы і рэдагавання артыкула на пэўны час, каб панізіць эмацыйнасць сітуацыі, або працягнуць абмеркаванне выключна ў канструктыўным рэчышчы без абмеркавання асабістасцей, з павагай да іншых удзельнікаў дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 10 верасня 2025 (+03) :::::Асабіста я даўно ўсе гэтыя правілы вывучыў. Я не з'яўляюся чыім-небудзь віртуалам, пры гэтым аўтабіяграфіі правілы праекту не забараняюць. Гэта значыць, я не бачу наогул ніякай заснаванай на правілах пазіцыі калегі Lš-k і менавіта [[ВП:БС]] і прыбірае адзін з двух яго аргументаў аб праблеме з цытаваннем соц. сеткі Аснарэўскага. Калі ў каго-небудзь ёсць доказы, што Аснарэўскі гэта я, то, калі ласка, дайце іх. З вялікім задавальненнем азнаёмлюся. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:01, 10 верасня 2025 (+03) : Згодна з [https://ru.hrodna.life/articles/evgenij-asnorevskij-7-faktov/ артыкулам] на Гродна Лайф можна даведацца, што Аснарэўскі мае іншы ўліковы запіс і не займаецца беларускай вікіпедыяй. Нават калі удзельнік @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] і з'яўляецца яго фэйкам, у нас недастаткова падстаў, каб правяраць сувязь паміж німі (правіла [[ВП:Вірт]] не парушана). Я магу зразумець чаму ў спадара @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] узніклі падазрэнні, але мы вымушаныя ў гэтым выпадку сыходзіць [[ВП:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|з сумленнасці ўдзельніка]]. Абвінавачванне чалавека ў сувязі с Аснарэўскім дэструктыўна ўплывае на ўвесь дыялог паміж удзельнікамі. Таму я далучаюся да папярэджвання @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] і сардэчна прашу @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] так не рабіць. <br><br/>Таксама я хачу папярэдзіць @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]], што каментары ў стылі "Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў" прыводзяць толькі да эскалацыі сітуацыі і парушаюць [[ВП:ЭП]]. Таму я таксама шчыра прашу вас старацца пазбягаць падобнага тону ў размовах.<br><br/>Зрэшты, датычна намінацыі і падвядзення выніку магу сказаць, што імаверна шаноўнаму і дасведчанаму @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] можна было б пачакаць трошкі больш, але па сутнасці вынік правільны. Нейкая хлюпкая значнасць у гэтай асобы ёсць. Таксама я пагаджуся, што зараз артыкул знаходзіцца не ў лепшым стане (і гэта з тым улікам, што ўжо тры дасведчаных удзельніка падыходзілі да яго з чысткі, за што ўсім вялікі дзякуй). Нейкая значнасць у чалавека ёсць толькі з пісьменніцкай і актывісцкай дзейнасці, таму ўсе гэтыя абзацы пра яго кампазітарскія крокі можна смела выдаляць. Таксама частка крыніц з'яўляецца першаснай, на падставе якіх было зроблена арыгінальнае даследванне. Іх таксама можна смела выдаляць. Дарэчы, калі б спадар @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] мог давесці артыкул да розуму - было б звыш файна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:33, 12 верасня 2025 (+03) ::Удзельнік Lš-k добра папрацаваў з артыкулам, ён проста выкінуў з яго некалькі дзясяткаў спасылак на АК і мне ўчора прыйшлося іх вяртаць. Гэта я лічу вандалізм. А сёння я бачу, што вы выкінулі згадкі пра дызайнерскія працы Аснарэўскага, якія былі пацверджаны АК. Я разумею, што павінны быць прадстаўлены перш за ўсё асноўныя напрамкі дзейнасці. Я згодны са скарачэннем тэксту аб музычнай дзейнасці. Але навошта выкідваць пару радкоў аб іншых занятках? Вы выкінулі спасылку на ЖЖ Аснарэўскага, хаця ў чарговы і апошні раз паўтараю, што спасылкі на публікацыі сучасніка не забароненыя ў артыкуле пра яго. У ЖЖ быў паказаны набор спасылак на публікацыі Onlíner, гэта значыць на АК, каб пацвердзіць сцвярджэнне аб напісанні Аснарэўскім цыкла публікацый для гэтага СМІ. Можа варта ставіцца да працы іншых удзельнікаў з большай павагай? Палова раздзела пра беларускіх пісьменнікаў, гэта артыкулы незразумела пра каго з дзвюма спасылкамі на АК, але праблемы ёсць у артыкула пра Аснарэўскага. Я прыйшоў у беларускую вікіпедыю, каб напісаць пра гарадзенскіх краязнаўцаў, якія зрабілі кнігі, якія мне адкрылі краязнаўства. Захапляюся гісторыяй краязнаўствам, каб адпачыць ад кода. Я баяўся, што мой артыкул пра Госцева выдаляць, але аказваецца, што значнасці не хапае Аснарэўскаму. мяне тут абражаюць, робяць вайну з артыкулам і мною асабіста, а ўдзельніка які даўно і свядома ігнаруе правілы акуратна папярэджваюць і яшчэ мне робяць заўвагі пра тон размовы з чалавекам, які называе Аснарэўскага вар'ятам, разумеючы пры гэтым мяне. Я чытаў Фэйсбук Аснарэўскага і там ён скардзіўся на хэйтараў у белвікі. Думаў ён перабольшвае ці нават хлусіць. Бачу, што не. Мне на працы казалі, што белвікі маргінальная тусня дзе правілы не ведаюць нават адміны і лепей, калі я хачу ў вікіпедыю, пісаць у ангельскую. Але я хацеў пісаць на роднай мове. Аднак бачу, што тут немагчыма працаваць. Таму я сыходжу. Можаце выдаляць мае артыкулы, перапісваць, заблакаваць маю ўлікоўку. Калі ласка. Сцяг у рукі. Можна не адказваць, я не буду чытаць. Прашу прабачэння, калі кагосьці пакрыўдзіў і жадаю супольнасці развіцця, але сам у гэтым удзельнічаць не буду. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 08:25, 12 верасня 2025 (+03) :::прапаную абараніць пакуль артыкул для аўтапацверджаных удзельнікаў, каб было менш спрэчак і спроб "паваяваць" [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:29, 12 верасня 2025 (+03) :::: Здаецца не трэба, бо актыўных войн правак там няма ўжо. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03) ::: Аснарэўскі не дызайнер. АК не пацвердзілі тое, што ён дызайнер. Адзінае што ёсць - фота лагатыпа пад якім падпісаны Аснарэўскі. Пры гэтым ён ідзе пералікам з іншымі канкурсантамі. Калі ваш дзіця прыносіць на конкурс аплікацыю, а затым яе ставяць на веб-старонку школы – гэта яшчэ не падстава несці гэтую інфармацыю ў вікі. ЖЖ Аснарэўскага не з'яўляецца [[ВП:АК]] і не мае патрэбнай нейтральнасці.<br><br/>Я з павагай стаўлюся да вашай дзейнасці і вельмі спадзяюся, што вы яе працягнеце. Вы маеце рацыю, што артыкулы пра беларускіх письменнікаў трэба паляпшаць. Маю надзею, што вы зможаце гэтым заняцца. Прашу прабачэння, калі вас пакрыўдзіў сваім папярэджваннем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03) * 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:44, 13 верасня 2025 (+03) == [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med]] == {{закрыта}} Трэба падвесці вынік па [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med|адмінцы Plaga med]] і зрабіць запыт у Вікімедыя, каб яны надалі сцяг. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:47, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Вынік падведзены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:27, 5 верасня 2025 (+03) == [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F 2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F] == {{закрыта}} Машынны вандал актывізаваўся. Трэба даць часовую блакіроўку на дыяпазон. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:23, 23 жніўня 2025 (+03) : Тое самае да: :* 12.222.18.2 :* 2600:1005:B250:AB28:A441:C477:148A:C5D1 :* 2601:CF:8200:1B90:7433:177A:12D8:D9C :* 2601:CF:8200:1B90:9486:787F:A8C7:A33E : [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:42, 23 жніўня 2025 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 23 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Абнаўленне [[MediaWiki:Edittools]] == Па маім запыце на выпраўленне памылак з цёмнай тэмай адгукнуўся адмін Вікісховішча і ўдзельнік VRT (гл. [[Размовы_пра_MediaWiki:Edittools#Dark mode fix|старонку размоў]]). Ён просіць перанесці змены з пясочніцы, трэба рэакцыя адмінаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 19 жніўня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 5 верасня 2025 (+03) == Адаптаваць [[MediaWiki:Recentchangestext]] пад цёмную тэму == У мяне няма правоў. Трэба абнавіць першы радок з параметрамі табліцы. Там прапісаныя колеры, іх трэба прыбраць, або проста паспрабаваць замяніць радок як у англ вікі: <code>{| class="plainlinks" id="recentchangestext" style="clear:both; font-size: 85%;" role="presentation"</code><br/> [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 30 ліпеня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:11, 5 верасня 2025 (+03) == [[Адмысловае:Contributions/209.206.25.209|209.206.25.209]] == {{закрыта}} Трэба супакоіць вандала. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 20 ліпеня 2025 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 21 ліпеня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Удзельнік Peisatai == Вітаю! Прашу звярнуць увагу на дзейнасць удзельніка Peisatai, які выкарыстоўвае Вікіпедыю для распаўсюджвання сваіх уласных даследванняў. Разгарнуў бурную дзейнасць, пішучы нейкія свае ўласныя здагадкі і фантазіі пра паходжанне геаграфічных назваў і прозвішчаў. Пры гэтым значная частка са зробленых ім правак не утрымоўвае аніякай крыніцы. У многіх з паказаных ім крыніц на самай справе гаворыцца пра сугучныя, але зусім іншыя назвы, а частка са зробленых ім правак увогуле з’яўляецца падманам і фальсіфікацыяй. Вось некаторыя прыклады: * [[Важа]] ''Назва балцкага паходжання. Той жа корань Važ- у літоўскай рачной назве Važ-upė. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць, рухацца» [A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 368—369]'' Рака Важа ў крыніцы не згадваецца. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на працу Ванагаса, аднак у рэчаіснасці гэты "Этымалагічны слоўнік літоўскіх гідронімаў" прысвечаны даследванню паходжання назваў рэк і азёр Літвы. Гідронімы ж Беларусі, хаця і прыводзяцца там падчас (для параўнання), але вельмі рэдка. Таму ў большасці выпадкаў ягоныя спасылкі на Ванагаса з'яўляюцца падманам. * [[Ратамка (рака)]] [[Ратамка (аграгарадок)]] [[Ратамка (вёска)]] ''Назва ракі Ратамкі балцкая, корань Rat- як у літоўскіх гідронімах Rata, Rat-upis, латышскіх Rat-upe, звязваецца з літоўскім ratas "кола, акружнасць, замкнёны шлях колам", а сама назва такім чынам канфігурацыйнага значэння[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 273.]. Да кораня Rat- у назве дададзены вакалізаваны гідранімічны суфікс -m-, які таксама ў назве літоўскай ракі Neremà[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 228.].'' Назвы Ратамка ў Ванагаса няма. * [[Абстэрна]] ''Назва Абстэрна старабалцкага паходжання. Яна ігуруе таксама як «Обста» (на карце 1933 года). Так жа сама, Обстай, называецца рака Абеста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.], яе назву збліжаюць з назвай літоўскай нёманскай ракі Abista[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.]. У аснове гэтых назваў індаеўрапейскае ab-, якім абазначаліся рачныя воды[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1.]. Корань Ab- у азёрнай назве перадаваў значэнне «Цякучае, праточнае (возера)».'' Нідзе ў прыведзеных крыніцах назва возера Абстэрна не сустракаецца. * [[Брэст]] ''Наконт назвы Берасця няма поўнай згоды. Існуюць балцкая і славянская версіі паходжання гэтай назвы. Згоднай з балцкай версіяй, назва звязаная з літоўскім brasta, прускім *brastan «брод»[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 247.].'' Хлусня, Брэст там не згадваецца. * [[Вяркуды]] ''Вядомыя сучасныя літоўскія адыменныя прозвішчы Verkis, Verkas, Verkelis, Verkulis, якія звязваюць з verkti "плакаць" (як прозвішча Плакса[Бiрыла М. В. Беларуская антрапанiмiя. 2: Прозвiшчы, утвораныя ад апелятыўнай лексiкi. — Мінск: Навука i тэхнiка, 1969. — C. 325.])'' Нічога з напісанага ў Бірылы і блізка няма, акрамя беларускага прозвішча Плакса. ''З тым жа фармантам -ud- балцка-літоўскія імёны, ад якіх тапонімы Дакудава, Палуды, Анкуды. Блізкі фармант -id- у імёнах, ад якіх Мілідаўшчына, Вайнідзеняты.'' Няма крыніцы. * [[Мёры]] ''Першапачаткова назва Мёраў адносілася да возера, якое на старых картах называецца «Мёры» (цяпер — возера Мёрскае).'' Няма крыніцы. ''Вядомая з 1514 г. назва Мёраў — маёнтак «Мярэя» (Мерея) перагукаецца з балцкай назвай дняпроўскай рэчкі Мярэя[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 195.]. Корань Mer- / Mor- мае значэнне «стаячая вада» і суадносіцца з літоўскім marios «затока»[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. P. 211, 204.]. У назве Мярэя балцкі гідранімічны пашыральнік -ej-, як у падняпроўскіх балцкіх гідронімах *Vedēja, *Rupēja[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.], літоўскіх Asveja, Roveja[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 280.], у назве возера Асвея. Блізкія яму пашыральнікі -ij-, -uj- у водных назвах тыпу Ілія, Бабруя.'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з прыведзеных крыніц назва горада Мёры не згадваецца. А ў Ванагаса не згадваецца і Мярэя. * [[Набіста]] ''Назва Набіста старабалцкага паходжання. Суседства з возерам Абстэрна (іншая назва Обста, ад *Abista) дае падставы меркаваць, што ў аснове назваў абодвух азёраў мела быць Ab-ist-, як у такіх балцкіх гідронімах, як Abista (у Літве ў басейне Нёмана)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.] і Абеста, або Обста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166].'' Назва Набіста ў крыніцах не згадваецца. Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў. * [[Лошыца]] [[Лошыца (жылы раён)]] [[Лошыцкая сядзіба]] ''Звязана або з літоўскім lašėti «капаць», або з аманімічным яму lašėti «блішчэць», lašis «ласось»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182.] (назва ласося матываваная яго стракатай, блішчастай луской[В. Н. Топоров. Прусский язык. L. Москва, 1990. С. 109.]).'' Назвы Лошыца ў гэтых кнігах няма. * [[Гайголка]] ''Назва літоўскага паходжання, ад gaigalas «вуцяк». Такога ж паходжання літоўскія водныя назвы Gaigalis, Gaigal-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 103.].'' Гайголка там не згадваецца. * [[Маладзечна]] ''Назва Маладзечна ад назвы прытока ракі Уша ракі Маладзечанкі (*Маладзечны, *Маладзечні), на якой адпачатна паселішча паўстала. Адпачатная балцкая назва ракі звязаная з літоўскім maldas, meldas «трыснёг», ад якога літоўскія гідронімы тыпу Mald-upis, Maldenis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Маладзечны ці Маладзечанкі ў Ванагаса няма. * [[Сіпа (рака)]] [[Сіпурка (рака)]] ''Назва Сіпа мае балцка-яцвяжскае паходжанне. Літоўскі гідранімічны аналаг — назва ракі *Šipė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 331.]. У сіпурскай назве корань Sip- пашыраны пашыральнікам -ur-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні: dubti «угінацца» — duburys «вір», у рачных назвах Ind-ura, Vint-ura[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 307—309.].'' Няма там Сіпы і Сіпуркі. * [[Тушчанка]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Ад літоўскага tuščias, tuštas «пусты», адсюль назва тыпу *Tuščia. Найбліжэйшы гідранімічны адпаведнік — літоўская рачная назва Tušt-upis (каля заходнелітоўскага Цяльшэя) таго ж паходжання[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 350.].'' Тушчанка там не згадваецца. * [[Бірвета]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова гідроніма Bir-ṷ-, ад кораня Bir-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 65.]. Назва мае «балотную» семантыку.'' Ванагас супастаўляе назву Бірвета з беларускім берва "кладка з бярвенняў на гразкім месцы". * [[Лужасна]] [[Лужаснянка]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Lūž- у літоўскім гідроніме Lūž-upis, ён звязаны з літоўскім lūžti «ламацца, ірвацца, гнуцца» і мае канфігурацыйнае значэнне[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 200.]. корань пашыраны тыповым балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няма ў гэтых кнігах Лужасны і Лужаснянкі. * [[Лагойск]] [[Лагазінка]] ''старабалцкага паходжання. На гэта паказвае балцкі гідранімічны пашыральнік -(а)z-. Ён вядомы і ў літоўскім словаўтварэнні... [P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 390.] Назва Лагаза ад індаеўрапейскага *leg- / *log- «накропваць, прасочвацца, распускацца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 657.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 99.].'' Лагаза (Лагазінка, Лагойск) нідзе там не згадваецца. * [[Маларыта]] [[Маларыта (рака)]] [[Рыта]] ''старабалцкага паходжання. Узыходзіць да індаеўрапейскага *rī-ti «цячы», якое ад гнязда *rei- / *rī- / *roi- «цячы», адкуль, напрыклад, лацінскае *rei-ṷo-s «ручай» (> rīvum) або кельцкае *rei-no-s «плынь» (> рака Рэйн)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 330—331.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 96.]. Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскай ракі Ryt-upis «Цякучая (або Ранішняя) рака» (каля Марыямпале), латышскай Rīta-strauts «Цякучая (або Ранішняя) плынь»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 279.].'' У прыведзеных крыніцах назваў Маларыта, Рыта няма. * [[Сухадроўка]] ''Назва балцкага паходжання. Поўны аналаг назвы — заходнелітоўскі двухасноўны гідронім Saus-drãv’as. У ім першая аснова — ад літоўскага sausas «сухі», другая ад кораня Drav- / Drev-, які звязаны з індаеўрапейскім *droṷus «плынь», *dreu- «бегчы, імкнуцца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 90—91, 292.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204—205.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 44-45, 55.].'' Сухадроўкі ў гэтых кнігах няма (дарэчы, Ванагас на с. 90 корань drav- супастаўляе са старажытнаіндыйскім dravah, dravati). Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў. * [[Сэрвач (прыток Віліі)]] [[Сэрвач (прыток Нёмана)]] ''Першая аснова Serv- таксама ў назве рэчкі Сярвайкі (правы прыток Ловаці), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.]. Другая аснова назвы Сэрвач тая ж, што і ў назвах Нарач, Іслач і падобных, — Ak-. Яна звязаная з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' Назвы Сэрвач ў пералічаных крыніцах няма. * [[Віхра]] ''Нягледзячы на павярхоўнае падабенства з віхор, назва Віхра балцкага паходжання. Гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Назва Віхра ў Ванагаса не згадваецца. * [[Жыткавічы]] [[Чырвонае (возера)]] ''Назва паселішча пайшла ад назвы ракі Жыдкаўка, што з Жыд-возера цекла ў Прыпяць.'' Няма крыніцы. ''Назва «Жыд» паходзіць ад балцкага кораня *žeid- / *žid- «гарэць; свяціць, ззяць», ад якога літоўскае žydėti «свяціць; цвісці», žaida «агмень (месца для адкрытага агня)». Далей да карацейшага балцкага *žei- / *ži- (з тым жа значэннем), ад якога таксама латышскае zīt «світаць, віднець», zaigs «зіхоткі» (*žei-, -g-), літоўскае žibus «зіхоткі» (*ži-, -b-)[S. Karaliūnas. Iš baltų kalbų puodininkystės terminijos istorijos // Lietuvių kalbotyros klausimai. XVI. 1975. С. 137—141.].'' Няма там ні Жыткавічаў, ні Жыд-возера, ні Жыдаўкі. Сама назва артыкула Каралюнаса ў перакладзе гучыць як "З гісторыі ганчарных тэрмінаў у балцкіх мовах", ён не зусім пра гэта. ''Літоўскія гідранімічныя аналагі — назвы тыпу Žiba, Žiegas, Žied-upė, Žyd-a-upis[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 400, 401.].'' І тут таксама няма Жыткавічаў, Жыд-возера і Жыдаўкі. * [[Нямыльня]] ''Адпачатная балцкая форма аднаўляецца як *Nemilnà (Немілна́).'' Няма крыніцы. ''Корань Nem- ад індаеўрапейскага *nem- «гнуць; гнуцца», ад якога і назва Нёмана[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.].'' Нямыльні ў кнізе няма. ''У назве *Немілны корань пашыраны рэдкім балцкім пашыральнікам -ln-, як і ў назве літоўскага возера Asalnai (As-, -ln-)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981.- С. 48.].'' Няма там гаворкі ні пра Нямыльню, ні пра пашыральнік -ln-. Далей ідуць іншыя ўласныя даследванні. У прыватнасці, у гэтых фантазіях ёсць спасылка і на "Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья". Дык вось, Нямыльня там згадваецца на с. 218 у раздзеле "Славянские названия". * [[Сермеж]] ''Найбліжэйшы гідранімічны аналаг — літоўская рачная назва Serma(s), што лічыцца вельмі архаічнай. Да індаеўрапейскага *sermo- «рака, плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 909—910.] Таксама рачная назва на прыпяцкім правабярэжжы Цэрэм / Сарэмскі, адпачатная форма якой таксама балцкае *Serm-[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 593—594.]. Корань пашыраны такім самым пашыральнікам, як у назве літоўскай падвіленскай ракі Nemėža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 227.]'' Ва ўсіх гэтых крыніцах назва Сермеж не згадваецца. * [[Піктуша]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Звязана з літоўскім piktas "злы; моцны, вялікі". Належыць да шэрагу "злых" гідронімаў, тыпу Pikt-ežeris, Pikt-upė (piktas "злы; моцны", ežeras "возера", upė "рака")[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 258.].'' Піктушы тут няма. * [[Вір (возера)]] [[Чорны Вір]] [[Вір (рака)]] ''Водныя назвы Вір (найменей некаторыя з іх), магчыма, перакладаюць папярэднія балцкія гідронімы тыпу назвы правага дзесенскага прытока (ніжэй Чарнігава) Верапета (руск.: Верепето, Верепета)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейне. С.-Петербург, 1913. С. 211.]'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс назваў рэк у басейне Дняпра, пра паходжанне гэтах назваў у яго не сказана ані слова. ''ад літоўскага verpetas «вір; крыніца», verpti «моцна цячы; віраваць»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 179.].'' Назва Вір тут не згадваецца. * [[Рэпалава]] ''Вядомы літоўскі антрапонім Rėpalis, ён звязаны з літоўскім rėpti "хапаць, грабастаць"[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 598.].'' Рэпалава там не прыгадваецца, ёсць толькі прозвішча Repalis і дарэчы тлумачыцца зусім па-іншаму. * [[Ведрыч (рака)]] ''У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-, якая звязаная з лат. ūdens, пруск. (w)undan, літ. vanduo «вада», яцвяжскім *udā «вада; рака».'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Ведрыч там не прыгадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (> Wadangen), пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]'' Фантазіі. Тапароў супастаўляе Ведрыч толькі з назвамі Ведзерка, Ведра і Ведрыца (ад асновы *veder-), іншыя ж назвы ён тлумачыць па-іншаму. ''У назве Ведрыч корань Ved- пашыраны з дапамогай пашыральніка -r-. Ён шырока прысутны ў літоўскім слова- і назваўтварэнні: kupti «уздымацца» — kupra «горб», liepa «ліпа» — Lieporas «Ліпавы (ручай)»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 298—309.].'' Тут Ведрычы няма. Дарэчы, гэты том выбраных твораў Скарджуса мае назву "Lietuvių kalbos žodžių daryba", г. зн. "Словаўтварэнне літоўскай мовы". Тапанімія Беларусі там не разглядаецца ў прынцыпе, кніга зусім не пра гэта. Таму спасылкі на Скарджуса тут з'яўляюцца падманам. * [[Крэва]] ''Найверагодней тапонім «Крэва» ўтварыўся ад рачной назвы тыпу літоўскага гідроніма Krevė (рака на поўначы ад літоўскіх Кейданаў)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 165.]. Такую назву магла мець крэўская рэчка, цяпер вядомая як «Крэўлянка».'' Назвы мястэчка Крэва там няма. * [[Судабле]] [[Судабоўка]] ''Рачная назва балцкага паходжання, ад першапачатковага *Судаба. Корань Sud- як у літоўскіх гідронімах Sudarvė, Sudota, Sūduonia, якія звязваюцца з літоўскім sūduva "твань у балоце"[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 318-319.].'' Судабле і Судабоўкі ў Ванагаса няма. ''Пашыральнік -b- як у назве рэчкі Налібаўкі (< *Наліба, Nal-ib-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' Насамрэч гаворка ў крыніцы ідзе аб словаўтваральных суфіксах літоўскай мовы, ніякіх гідронімаў там няма. * [[Каспля]] ''Першая аснова Кас- з цягам часу зведала эвалюцыю ад *Kŭs- праз *Къс-. Яна звязаная з прускім kusis, літоўскім kusulas «камар». Гэтая аснова таксама ў назвах ракі Касня (прыток волжскай Вазузы) на Смаленшчыне на ўсходзе ад Касплі, сожскай ракі Касінка (каля Касінкі — рэчка з назвай-перакладам «Камароўка»)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 190.].'' Насамрэч, рака Каспля ў гэтай кнізе сустракаецца толькі на с. 237 і там няма ані слова пра значэнне асновы ў гэтай назве. ''Прамы літоўскі гідранімічны адпаведнік — рачная назва Kus-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 175.].'' А тут увогуле Каспля не згадваецца. * [[Дубасна]] ''Корань Dub- ад літоўскага dubti «ўгінацца», duburys «рачны вір (паглыбленае, „увагнутае“ месца)». З ім літоўскія гідронімы тыпу Dubė, Dubis, Dubija, Dubinga, Dubysa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 93.]. Корань пашыраны гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў назвах задзвінскага возера Мядзесна, дзвінскай ракі Лужасна, дняпроўскіх рэк Опісна (< *Apesna), Нерасна, Турасна[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]. Гэты пашыральнік прысутны і ў літоўскім назва- і словаўтварэнні: upė «рака» — upėsnis «рачулка; месца, дзе цекла рэчка або дзе рэчка ўцякае ў возера»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 291—292.].'' Нідзе з пералічаных крыніц назва ракі Дубасна не прыгадваецца. * [[Налібакі]] [[Налібаўка]] [[Налібоцкая пушча]] ''Звязаная з балцкім гідранімічным коранем Nal-, ад якога назва літоўскага возера Nalija, балота Nal-raistis, балцкай назвай з-пад Ноўгарада *Nolia / Nolė. Далей да індаеўрапейскага *(s)na- «цячы», пашыранага пашыральнікам -l-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 223.].'' Налібак, Налібаўкі, Налібоцкай пушчы ў крыніцы няма. ''Корань Nal- пашыраны пашыральнікам -b-, які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' У кнізе проста гаворыцца пра суфікс -yba і падобныя ў літоўскім словаўтварэнні, пералічаных вышэй тапонімаў там няма. * [[Вацлаў Пануцэвіч]] ''Папуцэвіч — ад балцка-літоўскага аднаасноўнага антрапоніма (колішняга імя) «Папуціс», які даў і сучаснае літоўскае прозвішча Paputis. У ім антрапанімічны суфікс -ut- і корань Pap-, які і ў іншых літоўскіх антрапонімах Papas, Papeika, Papelis, Papšys. Корань звязваецца з літоўскім papas «грудзі; смочка; покаўка, пупышка (на дрэве)»[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 391.]'' Papas, Papeika, Papelis, Papšys у крыніцы ёсць, а Папуцэвіча, Папуціса і Paputis няма. ''з латышскім pāpa, pāpis, pāpulis «покаўка, пупышка». Тыпалагічная паралель — прозвішчы «Цыца», «Цыцка»[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўнай лексікі. Мінск, 1989. С. 441.].'' У Бірылы з пералічанага ёсць толькі Цыца і Цыцка. * [[Убарць]] ''Назва Убарць балцкага паходжання. У аснове назвы Убарць — корань ub-, які таксама ў назве ракі Убедзь (правы прыток Дзясны паміж Чарнігавам і Ноўгарадам-Северскім)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 206.].'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк дняпрўскага басейна, дзе ані слова пра іх паходжанне, пра тое, дзе які корань і г. д. ''Корань ub- у назве Убарць пашыраны з дапамогай пашыральніка -rt-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні (kabti «віснуць» — kabartai «звіслая „бародка“ пад дзюбай пеўня») і ў балцкай гідраніміі: возера Тумерта на Верхнім Падзвінні, рака Уперта на Павоччы, літоўская рака Gomerta[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 119.].'' Адзінае што ёсць у Ванагаса з усяго пералічанага - гэта гідронім Gomerta. Дарэчы там напісана, што ў ім суфікс -erta, а не -rt-. Усё астатняе - прыдумана. ''Ад кораня ab- пайшлі балцкія гідронімы Abista, Абеста, Абстэрна, Обаль, Аболе[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.].'' Насамрэч, на с. 175 у Тапарова напісана, што ў назвах Обаль, Аболе корань *абъл-/*объл-, які ён параўноўвае з літ. obuolys, лтш. abols "яблыка", Абстэрна там увогуле няма. А ў Ванагаса не згадваюцца Абстэрна, Обаль, Аболе. * [[Обаль (рака)]] [[Абалянка (рака)]] [[Аболе]] [[Обаль (возера)]] [[Обалінец]] ''Корань Ab- такі самы, як у латышскіх гідронімах тыпу Abula, Abuls, Abava[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 534—535.]'' Назвы Abava там няма і Буга нічога на піша аб тым, што ў гэтых назвах менавіта корань Ab-, а не нейкі іншы (напрыклад abal). ''у назве ракі Абельна на Верхнім Павоччы. Ад індаеўрапейскага ab-, якім пазначаліся рачныя, цякучыя воды[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 41.].'' А ў Краэ наогул не прыгадваюцца Обаль, Абалянка, Аболе, Обалінец, Абельна. Далей ідзе ўласнае даследванне пра разнастайныя гідронімы. * [[Аткыльня]] ''Першапачатковая форма захавалася ў назве возера Акельня'' Няма крыніцы. ''Корань Ak- звязаны з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' У рэчаіснасці ж, у крыніцы напісана, што назва Аткільня магчыма з балт. at- + kil- "поднимать(ся), происходить". * [[Мокіш]] ''Звязана з літоўскім mokšė «мокрае, вільготнае месца» (ад mokas «густая гразь» з дапамогай пашыральніка -š-)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 315—316.]'' Адзінае што там ёсць - гэта тое, што ў слове mokšė суфікс -š-, пра назву Мокіш ні слова. ''makašyti «брысці па гразі», далей да літоўскага makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскага makņa «балаціна, балоцістае месца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Таксама гідроніма Мокіш няма. Дарэчы няма там і слова makašyti у якасці тлумачэння літоўскіх гідронімаў. * [[Чарэйскае возера]] [[Чаросава (возера)]] ''Назва балцкага паходжання. З шэрагу азёрных назваў Чэрас (каля Мёраў), Чаросава (каля Лепеля), Чэраскія (група азёраў у вярхах ракі Таропы), сюды ж і назвы прыпяцкай ракі Чарэса, дзесенскай ракі Чарэска[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 212.]. Корань Ker- (> Чер-) ад літоўскага keroti «расці, разрастацца» (прыставачнае už-keroti «зарастаць, абрастаць»). Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы *Kerėsa (> Kerės-upis), Kerotis, Kerūlė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Ні там, ні там Чарэйскае і Чаросава возера не згадваецца. Далей таксама ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем розных назваў. * [[Ненач]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Nota, Notė, Notija, Notera[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 231—232.], пруская *Nātangā (ад гэтага гідроніма назва прускага племя натангаў).'' Ненач там не згадваецца. ''Гэтыя назвы ад захаванага ў гідраніміі балцкага *nātā «цячэнне», якое з дапамогай пашыральніка -t- ад індаеўрапейскага *(s)na- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 971—972.].'' А тут няма ані пералічаных вышэй гідронімаў, ані балцкага *nātā. * [[Белагаловае]] ''Першая аснова гэтай назвы — літоўскае balas, baltas «белы» (яно ж і ў балцкай назве ракі Балы на прыпяцкім правабярэжжы[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 497, 594.]).'' Трубачоў гэта пісаў пра гідронім Балы, а не Белагаловае. ''Другая аснова ад літоўскага galva «галава; перад, верх»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.].'' Тапароў пісаў пра раку Бологоловка ў басейне ракі Сож, а не пра возера Белагаловае. * [[Веліж]] ''Назва Веліж (Вялі́ж) паходзіць ад назвы рэчкі Вялі́жкі, ля ўпадзення якой у Дзвіну паселішча знаходзіцца.'' Няма крыніцы. ''Першапачатковая форма гэтага гідроніма — Вялі́жа. На гэта паказвае назва ракі Буліжа, што цячэ недалёка ад Вяліжы (прыток дзвінскай ракі Касплі, што ў Дзвіну ўцякае ніжэй за ўпадзенне Вяліжы). У абодвух гэтых гідронімаў карані пашыраныя пашыральнікам тыпу -iž-, як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabižis, Gumyža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, утвараючы вытворныя формы (varlė «жаба» — varlėža «жабка»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Гідранімічны корань Vel- на Верхнім Падзвінні таксама ў балцкіх назвах возера Веліста, ракі Веляса (Vel- + -st-, -s-). Балцкія гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія Veliuona, Velionė, Vel-upys, Vėlys, латышскія Vel-upīte, Vellezers[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 370.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах Веліж, Вяліжа ці Буліжа не згадваюцца. Суцэльная адсябяціна. * [[Гавязнянка]] ''Корань такі ж, як і ў балцкіх назвах нёманскіх рэк Гаўя, Гуя, ад індаеўрапейскага *gēu- / gū- «гнуць, крывіць». Ад яго таксама літоўскае gau-r-as «волас», gu-r-as «вяршыня пагорка», gu-g-a «пагорак; гузак; горб»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 393—398.].'' Няма ў крыніцы нічога падобнага. ''Корань пашыраны балцкім пашыральнікам -zn-, які таксама ў назвах «лісіных» рэк Лапузна (прыток дзесенскай Наўлі), Лопазна (прыток сожскай Іпуці), ад літоўскага lapė «ліса»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 192, 194.].'' Хлусня, няма там ні Гавязнянкі, ні разважанняў пра тое, які пашыральнік і корань у назвах Лапузна і Лопазна ("форма балт. первоисточника неясна"). * [[Сянно]] [[Сянна (рака)]] [[Сянно (возера)]] [[Жыварэзка]] ''Назва Сянна паходзіць ад аднайменнага возера, на якім паселішча паўстала. Гідронім Сянно балцкага паходжання, ад кораня Sain-[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 47.]. Звязана з літоўскім at-sainus «павольны, неахайны, лянівы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 293—294.]. Далей да аднаго са значэнняў індаеўрапейскага *sei- : si- «слабець; вялы, слабы, лянівы; апускацца, пагружацца» (> «ціхі, спакойны»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 890—891.].'' У ніводнай з пералічаных кніг назва Сянно (Сянна) не сустракаецца. ** {{N}} цалкам выдаліў як безкрынічнае ва ўсіх названых артыкулах. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 09:07, 15 мая 2025 (+03) * [[Усвейка]] [[Усвяты]] [[Ушача]] [[Ушачы]] [[Усвяча]] [[Уша (прыток Віліі)]] [[Уша (прыток Бярэзіны)]] [[Уша (прыток Нёмана)]] ''Гэты корань звязваюць з індаеўрапейскім *aus- / *us- «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае aušra «зара», apy-ūšris «час перад світанкам», латышскае *Ūss (балцкае боства зары)[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 282—283.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 86—87.].'' У гэтых крыніцах пералічаныя тапонімы не згадваюцца. * [[Усяжа (рака)]] Тое ж самае. Далей: ''У назве Усяжа корань Us- пашыраны балцкім пашыральнікам -ing-, як у назве Аражня / Аряжня (< Ar-ing-in-)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' На самой справе, адзінае, што напісана ў крыніцы, так гэта тое, што назву Аражня можна параўнаць з ст.-пруск. Aryngine. Пра пашыральнік -ing- і Усяжу - выдумка. * [[Арыжня (рака)]] ''Назва старабалцкага паходжання. Адпачатная форма была блізкая да прускай азёрнай назвы Aryngine (Ar-, -ng-, -n-), потым дала форму тыпу «Аряжня»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' Пра падзеленне назвы на састаўныя часткі Ar-, -ng-, -n- там няма. ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' У крыніцы няма ні Арыжні, ні балцкага *ar-. ''Ён таксама ў літоўскім гідроніме Arina, латышскім Aruona[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 47.].'' Тут таксама няма Арыжні. Дарэчы, Ванагас не называе гэты корань балцкім, а разглядае яго як агульнаіндаеўрапейскі. * [[Рапуса]] ''У назве Рапусы вылучаецца балцкі гідранімічны пашыральнік -usa, як у назвах дзесенскай ракі Нярусы, прускай ракі Narussa[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няруса і Narussa там ёсць, Рапусы няма. * [[Мядзесна]] ''Найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis «дрэва», medė «гай», ад балцкага *medja(n) «лес». Далей да індаеўрапейскага *medhi̯os- «сярэдні, сярэдзінны» — лес разумеўся як тое, што знаходзіцца паміж паселішчамі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 706—707.].'' Назвы Мядзесна і ўвогуле разважанняў, што "найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis...", там няма. ''Корань Med- пашыраны ў назве Мядзесна балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў дзвінскім гідроніме Лужасна недалёка ад Мядзесны, у дняпроўскіх балцкіх гідронімах Апісна, Нерасна, Турасна і інш.[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]'' На самай справе, гідронім Мядзесна ў гэтай кнізе прыгадваецца толькі на с. 225, дзе гаворыцца, што ён мае фінскае паходжанне. * [[Сярвайка]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова Serv- таксама ў балцкай назве рэчкі Сэрвач (прыток Віліі), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.].'' Ні там, ні там Сярвайка, Сэрвач не сустракаюцца. * [[Свіліца]] [[Падсвілле]] [[Свольна (рака)]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія гідронімы Svilė, Svyla, назва ракі Свілка на Падзвінні (каля Лынтупаў). Роднасны корань у гідронімах Svalė, Svalia, Svolis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.], у прускім тапоніме Swolow, балцкіх назвах рэк Своланка на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 307.]. Звязана з літоўскім svilti «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада». Далей да індаеўрапейскага *sṷel- «тлець, гарэць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1045.].'' Нідзе з паказаных крыніц Свіліца, Падсвілле, Свольна не згадваюцца. * [[Жлобін]] ''Назва Жлобін балцкага паходжання — найімаверней гідранімічнага (адпаведная водная назва да сёння не захавалася). Назоўны адпаведнік на тэрыторыі цяперашняй Беларусі — возера Жлобін каля Баранавічаў (цяпер у складзе горада).'' Няма крыніцы. ''Гідранімічныя аналагі — літоўскае Globys (рака), прускае Globe (возера). Яны звязаныя з літоўскім globti «ахопліваць, ахінаць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.]. Далей да індаеўрапейскага *gleb(h)- «сціскаць» (ад карацейшага *gel- «сціскаць; акруглы»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 357, 359—360.].'' У гэтых крыніцах Жлобін не сустракаецца. ''Назва Жлобін з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія назвы рэк тыпу Горадзен (> Гараднічанка), Гамея (> Гамяюк), якія ўзыходзяць да каранёў *gher(d)- «ахопліваць; агароджваць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' А тут не сустракаюцца Горадзен (Гараднічанка), Гамея (Гамяюк). ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Глоба, Глобус, Жлоба, Жлобіч[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 111, 146.], якія могуць быць варыянтамі кораня *glob-.'' Таксама Жлобіна няма. Суцэльнае арыгінальнае даследванне. * [[Барысаў]] ''На думку Ткачова, гэта сведчыць, што назва Барысава — не адыменная, а паходзіць ад ракі Барысы.'' Няма крыніцы. ''Калі рачная назва Барыса існавала, то яна балцкага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Балцкі гідранімічны пашыральнік -is- у гідронімах тыпу Dubysà, Lavysà, у тапоніме Kilbisai[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T.1. Vilnius, 1996. С. 313—314.]. Адпачатная балцкая форма мусіла быць тыпу Barysà. Корань Bar- у літоўскіх рачных назвах Barys, Bar-upė, якія лічацца вельмі старажытнымі. Той жа корань, з пашыральнікам -t-, і ў літоўскіх гідронімах тыпу Bartuva, у назве прускай ракі *Barta (ад яе мела пайсці назва зямлі прускага народу бартаў), у якіх аснову Bar-t- звязваюць з індаеўрапейскім *bher- «булькатаць; імкліва рухацца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 58, 59.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 71—72.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 132—133.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах горад Барысаў ці меркаваная рэчка Барыса не згадваюцца. Дарэчы, Ванагас пра гідронімы Barys, Bar-upė піша, што іх паходжанне незразумелае і для іх вытлумачэння выкарыстоўвае старажытнарускае, украінскае і ілірыйскае словы. * [[Дрывяты]] ''У назве *Druvintas (> Дрывяты) корань Druv- пашыраны пашыральнікам -nt-, як і ў назве возера Вісяты (ад формы тыпу літоўскай азёрнай назвы Viešintas)[K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. С. 546.].'' Вісяты там ёсць, а вось Дрывят і разважанняў пра пашыральнік у назве Вісяты няма. * [[Нешчарда (возера)]] [[Нешчарда (рака)]] ''Назва Нешчарда — балцкага паходжання. Назву складаюць прыстаўка Ne- і корань skard-. З дапамогай прыстаўкі Ne- аформленыя назвы задзвінскіх азёраў Нявежа, Няклея, Нядружна і інш. Яна ж у літоўскіх гідронімах тыпу Nestrėvis «Нецякучае (возера)» (ад strėvus «плыткі, цякучы»)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 229.]. Корань skard- у літоўскіх гідронімах тыпу Skardis, Skardžius, Skardelis, Skard-upis. Ад літоўскага skardis «круты схіл, бераг», skardyti «адсякаць, адразаць, аддзіраць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 301.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)ker-d-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 940—941.].'' Суцэльныя фантазіі, ва ўсіх крыніцах назва Нешчарда адсутнічае. * [[Лавоша (рака)]] ''Назва Лавоша балцкага паходжання. Гідранімічны корань Lav- таксама ў літоўскай рачной назве Lavysa (рака, з якой выцякае возера Lavysas), якая далей звязаная з гідронімамі Lūvas, Lojis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182, 184.].'' Лавошы тут няма. Дарэчы Ванагас піша, што паходжанне кораня ў назве Lavysa незразумелае і для ягонага тлумачэння прыводзіць славенскае lava, нямецкія, грэцкія і іншыя словы. ''Ад індаеўрапейскага *lou- са значэннем «умываць, мыць, купаць» (> «ліцца», «жолаб, роў»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 692.]. У назве Лавоша корань Lav- пашыраны пашыральнікам -š- (> -oš-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, а таксама прысутны ў гідронімах Nalošas, Gailėšis, Lapišius, Pelyša[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 316—318.].'' У гэтых крыніцах Лавоша таксама адсутнічае. * [[Чавусы]] ''Згодна з антрапанімічнай версіяй, назва «Чаусы» звязаная з зафіксаванымі на Верхнім Падняпроўі прозвішчамі Чаус, Чаусаў. Тая ж будова і ў падняпроўскіх прозвішчах Браусаў, Брэусаў, Леус, Паус, Рэус. У беларускай антрапаніміі такія прозвішчы пакідаюцца без вытлумачэння[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 62, 249, 304, 358, 441.].'' Па-першае, Бірыла нічога не пісаў пра паходжанне назвы города Чавусы, ягоная кніга прысвечаная прозвішчам, а не тапонімам. Па-другое, у Бірылы зусім няма ніякіх разважанняў пра нейкую быццам агульную будову пералічаных вышэй прозвішчаў. Па-трэцяе, на с. 444 ён звязвае прозвішча Чавус з рэг. чавус, чаус "чыгун", тур. чавуш "сяржант, унтэр-афіцэр". ''Паўночнасмаленскі тапонім Чаусава, аднак, гідранімічнага паходжання, стаіць на рацэ Чэусаўка. Той жа корань Чэус- у назвах малых ручаін Чэусен (у вярхоўях ракі Угры), Чэусаўская (прыток ракі Клядзейкі каля Серпухава). У гэтых гідронімах корань Čaus- / Čeus- (можа быць з балцкім пашыральнікам -in-) суадносіцца з балцкімі гідронімамі літ. Čiauša, лат. Čauša (ад *Kiauša). Яны звязаныя з літоўскім kiaušinti «павольна ісці», kiausti «знікаць, спыняцца ў росце» і пазначалі павольную плынь[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 293—294.]'' У крыніцы гаворка ідзе пра гідронімы Чеусен і Чеусовская ў Павоччы, пра горад Чавусы ці Чаусава ані слова. ''далей да індаеўрапейскага *(s)keu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 951—953.].'' Чавусаў і тут таксама няма. * [[Чэрыкаў]] ''Корань Чэр- таксама ў такіх прозвішчах з усходу Беларусі тыпу Чэ́ранда, Чэ́расеў, Чэ́рачэнь. Этымалогія гэтага кораня ў беларускай антрапаніміі недастаткова прасветленая[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 457.].'' З усяго пералічанага ў Бірылы згадваецца толькі прозвішча Чэранда, без указання які ў ім корань. Астатніх прозвішчаў і назвы горада Чэрыкаў там няма. ''Той жа корань у балцкіх азёрных назвах Чэрас (каля Мёраў і ў вярхах ракі Таропы), ад кораня Ker-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Зноў хлусня, няма там згадкі ні пра Чэрыкаў, ні пра Чэрас. * [[Францішак Кушаль]] ''Прозвішча Кушаль балцкага паходжання, звязана з літоўскім kušlys «сляпец» (хто падслепаваты). Ад яго літоўскі антрапонім Kušlys[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.]'' У гэтым слоўніку літоўскіх прозвішчаў згадваецца толькі літоўскае прозвішча Kušlys, беларускага Кушаль - няма. ''тапонімы Кушляны, Кушлі, Кушлікі. Аснова Kušl- сустракаецца ў літоўскай антрапа- і тапаніміі[В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1984. С. 361.].'' А тут ёсць толькі тапонімы Кушлікі і Кушлi без дакладнага вытлумачэння, прозвішча Кушаль таксама няма. * [[Скупа]] ''Корань Skup- звязаны з літоўскім skupstas «куст», латышскім skupsna, skupšķis «малы лясок» (skup- + -st-, -sn-, -šķ-). Далей да індаеўрапейскага *(s)keup- «гронка, чуб, пук»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 956.].'' Хлусня, і блізка нічога падобнага там няма, акрамя існавання індаеўрапейскага *(s)keup. * [[Вялікая Восмата]] ''Корань Asm- у балцкіх рачных назвах, што вар’іруюцца як Осма / Восма / Восьма, на Верхнім Падняпроўі і Верхнім Павоччы. Іх адпачатная форма аднаўляецца як *Asma[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 181, 200.][Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 301—302.][В. Н. Топоров. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. Москва, 1972. С. 255.]. Аснова Asm- з’яўляецца дыялектным варыянтам асновы Ašm- (як Asv- i Ašv- у гідронімах Asveja і Ašva, Ašvija, ад літоўскага ašva «кабыла»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 50.]). Асновы Akm- і Ašm- паходзяць ад варыянтаў індаеўрапейскага *ak- / *ak'- «востры». Ад першага ў літоўскай мове akmen- «камень», ад другога — ašmen- «вастрыё» і (на перыферыі мовы) ašmen- «камень»[Топоров В. Н. Две заметки из области балтийской топонимии (этимологический аспект) [1959] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т.4. Кн. 2. М., 2010. С. 74—77.]. У назве Асмата корань Asm- пашыраны з дапамогай -at-. Той жа пашыральнік у назвах рэчак Гардата, Аката (> Акатаўка, прыток Гардаты) на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.], у літоўскіх гідронімах тыпу Amata, Žlagatas, Kamatis. Ён шырока выкарыстоўваўся ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» — gyvata «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' У ніводнай з паказаных крыніц назва Восмата не сустракаецца. * [[Макоўза]] ''Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Makys (возера), *Makia (рака), Mak-a-raistis (балота), латышскае Maka, назва дняпроўскай ракі Маконя (прыток бярэзінскай Ушы).'' Крыніцы няма. ''Гідранімічны корань Mak- звязаны з літоўскім makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскім makņa «балаціна, балоцістае месца»[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.]. Рэдкі пашыральнік -auz- таксама ў літоўскім мікратапоніме (назва балаціны) Ramaũzė (< Ramaũza «Рамоўза», ад ramus «спакойны»)[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 272.].'' Назва Макоўза ў Ванагаса не сустракаецца. Няма тут і разваг аб тым, які суфікс у назве Ramaũzė. * [[Супрасль]] ''Назва паселішча паходзіць ад рачной назвы балцка-яцвяжскага паходжання. Адпачатна ўяўляла сабой злучэнне кораня Spran(d)- і пашыральніка -sl-[ P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 163—164.].'' У крыніцы ёсць толькі пра суфікс -sla- ў літоўскіх словах, усё астатняе - прыдумана. ''Гэты ж пашыральнік ёсць і ў назве ракі Нерасль, што таксама ўпадае ў Нараў. Корань Spran(d)- звязаны з літоўскім spręsti (spren(d)sti) «уціскаць; выцягваць; крочыць вялікімі крокамі», sprandyti «цягнуць, расцягваць».'' Няма крыніцы. * [[Нясвіж]] ''Назва Нясвіж гідранімічнага паходжання, ад назвы не лакалізаванай на сёння ракі *Нясвіжа.'' Няма крыніцы. ''Тапонім утварыўся так жа сама, як ад назвы дзвінскага прытока ракі Вяліжы (> Вяліжка) утварылася назва горада Веліж.'' Няма крыніцы. ''Корань *Nes-ṷ- (варыянт старой ṷ-асновы ад кораня *Nes-) у назвах *Нясвяча (> Нясвячка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 150.], ад *Nes-v-int-a, злучае Сяргееўскае возера з ракой Пціч) і *Несва (> Несвіца[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 160.], прыток Брагінкі, у міжрэччы Дняпра і Прыпяці перад самымі іх сутокамі).'' Маштакоў у прынцыпе не пісаў зусім нічога пра паходжанне ніякіх гідронімаў, пра іх карані і т. п., ягоная праца - гэта проста спіс назваў рэк і болей нічога! ''Корань *Nes- таксама ў назвах Неса[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.] (у басейне дзесенскай ракі Нярусы), *Несла (< *Nes-l-, тры прыпяцкія ракі, адна верхнедняпроўская), *Нясета (< *Nes-et-, прытокі дняпроўскай Бярэзіны і прыпяцкай Пцічы)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198—199.]. Меркаваная нясвіжская рака мусіла знаходзіцца зусім паблізу пціцка-прыпяцкага агмяня рэк з назвамі ад кораня *Nes- (тры пціцкія, тры прыпяцкія), працягваючы яго на нёманскія вярхі. Пашыральнік тыпу -iž- як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabìžis, Gumýža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.], у назве дзвінскай ракі Буліжа (цячэ побач з Вяліжай)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні для вытворных формаў (varlė «жаба» — varlėža «жабка, жабуля»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Імаверны фанетычны варыянт таго ж кораня *Nas- у назвах літоўскай ракі Nas-upis[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 224.], ракі Насва (у басейне Ловаці, на поўначы старабалцкай тэрыторыі)[Р. А. Агеева. Гидронимия Русского Северо-Запада как источник культурно-исторической информации. Москва, 2004. С. 193.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах пра Нясвіж ці нейкую меркаваную нясвіжскую рэчку няма ані слова. Усё прыцягнута да Нясвіжа за вушы. (а ў Тапарова таксама няма Буліжы). * [[Віхолка (сяло)]] ''Корань Віх- такі ж, што і ў назве Віхра. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай», далей да індаеўрапейскага кораня *ṷeis- / ṷis- «цячы», ад якога таксама назва Вісла (< *ṷeis-tlā)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1134.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 50-51.]. Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Нідзе там назва Віхолка не сустракаецца. А ў Покарнага і Краэ апрача гэтага не сустракаецца і viešmuo. * [[Ловаць]] ''Назва Ловаць балцкага паходжання. Корань Lov- звязаны з літоўскім lovys «рэчышча ракі; пратока, роў»[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 59-60.]'' Тапароў там не такі катэгарычны, гэта толькі адна з прапанаваных гіпотэз: объяснение из финноязычных диалектов кажется предпочтительным.. некоторая возможность объяснения из балт. или через него остается... ''далей да індаеўрапейскага *leu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 681—682.].'' А ў Покарнага ні Ловаці, ні lovys наогул няма. ''Поўны адпаведнік — назва ракі Ловаць на Верхнім Павоччы, пры тамтэйшым густым балцкім гідранімічным фоне. Таго ж кораня назва літоўскай ракі Loviai[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 196.]. Гідранімічны фармант -at- таксама ў такіх балцкіх гідронімах, як літ. Kamatė, Žlagatas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 144, 405.]. Ён шырока прысутны ў літоўскім назва-, імя- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» : gyvatas «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' Таксама ў ніводнай з гэтых крыніц назва Ловаць не сустракаецца. * [[Гарадзейка]] [[Гарадзея]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная форма — *Gardēja.'' Крыніцы няма. ''Канчатак -ейка часта прысутны на месцы ранейшага балцкага -ēja (як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань той жа, што і ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах назва Гарадзея (Гарадзейка) не згадваецца. ''Назвы Гарадзея, Горадзен з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія гідронімы тыпу Жлобін, Гамея (> Гамяюк), якія ўрэшце ўзыходзяць да каранёў *gleb(h)- «сціскаць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' Зноў хлусня. Насамрэч, у крыніцы напісана, што літоўскія гідронімы Glebas, Globys паходзяць ад літоўскага glebti, globti, што звязана з канфігурацыяй. Усё астатняе - выдумка. * [[Гродна]] [[Гараднічанка]] ''«Горадзен» — гідронім балцка-літоўскага паходжання. Такі ж корань таксама ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' У ніводнай з гэтых крыніц Гродна, Гараднічанка ці Горадзен не згадваюцца. * [[Дзікі Нікар]] ''Назва балцкага (магчыма, балцка-яцвяжскага) паходжання. Той жа корань у прускай рачной назве Nyc-ape (пруск. ape "рака").'' Крыніцы няма. ''Корань звязаны з латышскім nikns "злы", naiks "страшны, злы, люты; шпаркі, імклівы, моцны (пра хвалі)"[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97-98.]. Далей да індаеўрапейскага кораня *nēik- : *nīk- : *nik- "нападаць, накідвацца"[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 761.]. Той жа корань так жа сама пашыраны фармантам -r- і ў стараеўрапейскай рачной назве *Nikros (> Neckar). Яна вытлумачваецца як "магутная, злая, шпаркая (рака)"[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97.]. Гідранімічны фармант -(a)r- паказвае на вялікую даўніну гэтага гідроніма. Такі ж фармант і ў старабалцкай рачной назве Matará, якая лічыцца вельмі старажытнай[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 206-207.].'' Нідзе тут назва балота (Дзікі) Нікар не сустракаецца. * [[Дулебка]] ''Назва балцкага паходжання, звязаная з літоўскімі назвамі Dulbis (назва возера і яру), Dulbė (назва сажалкі і поля), з латышскімі назвамі Dulbju acs (назва балота), Dulbi (назва вёскі).'' Няма крыніцы. ''Гэтыя назвы адносяцца да мясцінаў, якія выгнутыя («выдзеўбаныя»), і звязаныя з літоўскім dulbti «дзяўбсці»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 95.]'' Дулебкі ў Ванагаса няма. ''а тое — ад індаеўрапейскага корня *dhelbh- "дзяўбсці", які таксама вядомы ў стараеўрапейскай гідраніміі[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 26-27.].'' А ў Краэ няма ні пералічаных вышэй гідронімаў, ні dulbti. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на Тапарова, дык вось у яго напісана, што назва менавіта гэтай ракі паходзіць ад славянскага этноніма дулебы (Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья, с. 218). * [[Сцвіга]] ''Назва імаверна балцкага паходжання. Тым ці іншым чынам (коранем і пашыральнікам або толькі пашыральнікам) можа быць роднасна літоўскаму гідроніму Šedvygà, у якім вылучаецца корань šedṷ- і пашыральнік -g-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 327—328.]. Той жа пашыральнік у гідронімах балцкага паходжання тыпу Няміга, Vedega[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. — С. 358.].'' Фантазіі, ні там, ні там у Ванагаса пра Сцвігу няма ані слова. * [[Маства]] ''Назва імаверна балцкага паходжання, корань Mast- таксама ў балцкіх гідронімах Mastis (возера), Mast-upis (рака), Masta-purvs (балота), якія звязваюць з лат. masts "тоня (месца, дзе ловяць рыбу)"[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 206.].'' Тое ж самае: не пісаў Ванагас зусім нічога пра Маству. * [[Няміга (рака)]] ''Аснова назвы звязаная з індаеўрапейскім коранем *nem- «гнуць; гнуцца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.]. Балцкі гідранімічны пашыральнік -g- таксама ў гідронімах Vedega, Удага[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 358.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 211.].'' У Покарнага і Ванагаса Няміга не згадваецца ўвогуле, а ў Тапарова на с. 198 гаворыцца, што назва ўтвораная як Ne-mig- і родасная назве Мигото, не пра які пашыральнік -g- у ёй ён не піша. * [[Гамяюк]] [[Гомель]] ''Рачная назва балцкага паходжання. Больш аўтэнтычны варыянт той, што засведчаны найраней, — «Гаме́йка».'' Няма крыніцы. ''Канчатак -ейка часта ўзнікаў на месцы ранейшага балцкага -ēja, як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja, але мог дадавацца і да бессуфіксальнай асновы[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань такі ж, што і ў літоўскіх гідронімах Gamė, Gamenta, Gamena, Gomerta. Ён звязаны з літоўскім gamalas «камяк», gomulti «камячыць» з семантыкай сціскання[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106, 119.][V. Urbutis. Liet. gomus, -i «norus, noringas, linkęs», la. gama «kas pernelyg daug valgo» ir kiti giminiški žodžiai // Baltistica, 1973, t. 9(2). С. 183—188.], далей да індаеўрапейскага *gem- «хапаць, сціскаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 368—369.].'' У ніводнай з крыніц не згадваецца ні Гомель, ні Гамяюк, ні Гамейка. * [[Лунін]] [[Лунінец]] ''Назвы Лунін, Лунінец трэба разглядаць у сувязі з рачной назвай Лунія (адзін з варыянтаў назвы прыпяцкай ракі Лань)[П.Л. Маштаковъ. Списокъ рѣкъ днѣпровскаго бассейна. Санкт-Петербургъ, 1913. С. 144.].'' Няма ў Маштакова такого сцверджання, і ўвогуле, ягоная кніга - гэта толькі спіс рэк басейна Дняпра, пра паходжання назваў рэк ці населеных пунктаў там няма ані слова. ''Форма "Лунія" звязаная з латышскім luns "твань", літоўскім liūnas "твань; покрыва моху над вадой у балоце або ля берага азёраў ці рэк, што зарастаюць". Далей да літоўскага liaunas "гнуткі, слабы" і значэння балотнай паверхні як няўстойлівай, гнуткай[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 194.][V. Urbutis. (rec.:) Этимология, 1968 // Baltistica. 1972. VIII (2). С. 208-209.]. Гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія рачныя і азёрныя назвы тыпу Liūnas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 194.].'' У Тапарова Лунія ёсць (праўда, у тлумачэнні тут даданая адсябяціна), а Лунін і Лунінец адсутнічаюць. А ў Урбуціса і Ванагаса няма ні Луніі, ні Луніна, ні Лунінца. * [[Паўазер’е (возера)]] ''Назва Палазер’е балцкага паходжання, утвораная з дзвюх асноў. Першая аснова Pal- звязаная з латышскім pali «паводка, затапленне вадой прылеглай да ракі мясцовасці», palas «забалочаны бераг возера», літоўскім palios «балаціна на месцы зарослага возера». Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскіх рэк Pala, Palėja, латышскай ракі Pala[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 241.]'' Паўазер’е ці Палазер’е ў Ванагаса не згадваецца. Далей працягваецца ўласнае даследванне. * [[Мінск]] ''З увагі на семантычную «непразрыстасць» назвы рэчкі Мена (Менка), прапаноўвалі шэраг версій, як яе вытлумачваць — з літоўскага menkas «малы, дробны» або menkė «(рыба) мянтуз; (рыба) траска»[Жучкевіч В. Адкуль імя твае, сталіца // Беларусь № 4, 1967. — С. 22.][Роспонд С. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. — М.: Наука, 1972. — С. 22.][Нерознак В. П. Названия древнерусских городов / Под. ред. Д. С. Лихачева. — М.: Наука, 1983. — С. 118.]'' Насамрэч, Роспанд тлумачыць назву ад і.-е *moi-n-//*mei-n- : *min- *mei- "праходзіць міма, ісці". Неразнак паўтарае гэтую версію, дадаўшы, што магчыма і іншае тлумачэнне: ад і.-е. *men- "малы", параўн. ст.-рус., ст.-слав. мьнии, праслав. *mьnjes- "меньшы", параўн. яшчэ літ. menkas "маленькі, дробны", лат. minus "меней". * [[Лучай (возера)]] ''Корань Lauk- звязаны са старалітоўскім laukas «светлы, зіхоткі». Выштурхнутае іншымі словамі, яно засталося ў выглядзе вузкаўжывальнага laukas «хто з белай плямай ці белай пысай (пра жывёлу); лысы». Амонім — літ. laukas «поле» (першапачаткова ў сэнсе светлага месца пасярод леса). Далей вядзе да індаеўрапейскага *leuk- «ззяць, свяціць», *leukos «святло, ззянне»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 183.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 687—689.].'' Назва возера Лучай ні там, ні там не сустракаецца. * [[Аўчоса]] ''Назва балцкага паходжання, пачатковая форма назвы — *Vilkesà (Вількеса́)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 181.].'' Насамрэч, гэта было напісана аб назве Волчас, а пра Аўчосу (Овчеса) гаворыцца на с. 199. ''Поўны гідранімічны адпаведнік — назва літоўскай рэчкі Vilkesà (на поўначы ад Вільні)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' Аўчоса тут адсутнічае. ''Значэнне гэтай назвы — «Ваўчыная (рака)», ад агульнабалцкага *vilkas, якое далей да індаеўрапейскага *u̯l̥ku̯os[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1179.].'' Тут адсутнічае Аўчоса ці якія яшчэ гідронімы. * [[Ваўкавыск]] [[Ваўкавыя]] ''Тапонім «Ваўкавыск» утварыўся ад назвы рэчкі Ваўкавыі, гідроніма балцка-яцвяжскага паходжання, што меў адпачатную форму *Vilkaujà (Вілкаўя) «Воўчая (рака)». Вядомы такі ж самы літоўскі гідронім Vilkauja, ад якога літоўскае мястэчка Вілкавішкіс — яго назва ўтвораная так жа сама, як і назва Ваўкавыска: Vilk-av- дало, з аднаго боку, гідронім Vilk-av-ja (> Vilkauja), а з другога — тут жа тапонім Vilk-av-išk-is[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' У Ванагаса гаворка ідзе пра гідронімы тыпу Vilka і падабныя на тэрыторыі Літвы, ні Ваўкавыск, ні Ваўкавыя ў яго не згадваюцца. ''ад vilkas «воўк» (Vilk-av-ja > Vilkauja)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 88.].'' Зноў няпраўда. Насамрэч там напісана толькі, што ў назве Vilkauja (Літва) суфікс -auja-, болей нічога. * [[Гайна (рака)]] ''Звязана з індаеўрапейскім *gei- «звіваць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 354—355.].'' Няпраўда, няма ў крыніцы ні Гайны, ні яшчэ якіх-небудзь тапонімаў. * [[Вядзета]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная балцкая форма *Vedetà. У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Назва Вядзета там не згадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (> Wadangen), падзвінская Водзьга, пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]. Назва Вядзета ўтвораная з дапамогай пашыральніка -et-, які добра вядомы ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (verpti «віраваць» — verpetas «вір»), з ім гідронімы тыпу Upeta, Nereta, Viešetė[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 338—341.]'' Таксама няма Вядзеты. * [[Індрубка]] ''Назва вёскі — балцка-літоўская, паходзіць ад назвы рэчкі Індрубкі (Індрупкі), на якой вёска знаходзіцца. Утвораная праз складанне дзвюх асноў: літ. indrė «трыснёг» i upė «рака». Найбліжэйшая аналогія — латвійскі тапонiм Indrupene (ад гідронімa Indrupe)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 130.].'' У крынiцы Індрубка не згадваецца. * [[Бася]] ''Корань Bas- у рачных назвах на Падняпроўі і Павоччы: Басенка, Басанка, Бастаўка, Босця (*Bas-t-)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 234.][Г. П. Смолицкая. Гидронимия бассейна Оки. Москва, 1976. С. 297.].'' Кнігі Маштакова і Смаліцкай - гэта проста спісы рэк басейнаў Дняпра і Акі адпаведна, пра паходжанне гэтых назваў там няма ані слова. ''Фанетычны варыянт таго ж кораня Bes- з тым жа значэннем у назве ракі Беседзь. Ад літоўскага besti «ўтыкаць, капаць», bastyti «тыкаць, утыкваць», прускага *bastun «утыкаць», з індаеўрапейскімі паралелямі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 113—114.].'' З усяго пералічанага ў дадзенай крыніцы згадваецца толькі слова besti і ягоныя паралелі ў іншых мовах, аб паходжанні якіх-небудзь тапонімаў, у тым ліку Бася і Беседзь, там ні слова. * [[Піна]] [[Пінск]] ''Звязана з літоўскім pinti «плесці (кош, плот, касу)», pynė «каса», прускім panto «путы». Далей да індаеўрапейскага *(s)pen- «сплятаць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 988.].'' Няма ў крыніцы ні Пінска, ні Піны, ні іншых гідронімаў. **{{N}} прыбраў тое да чаго прэтэнзіі, з Пінска наогул прыбраў усё, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад ракі. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:48, 14 мая 2025 (+03) * [[Дундаўшчына]] ''Назва Дундаўшчына, магчыма, звязаная з мясцовым дыялектным балтызмам дундар, дундаль «пярун» (у праклёнах «каб цябе дундар / дундаль свіснуў»)[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 157.].'' У кнізе апавядаецца толькі пра дундар, дундаль, пра Дундаўшчыну няма ні слова. * [[Дзевінскае]] ''Магчымае балцкае паходжанне назвы, у сувязі з літоўскім dievas «бог»[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 145.]'' Па-першае, гаворка ў кнізе дзе аб узгорках і гарадзішчах з назвай Дзявочая гара, а не аб возеры Дзевінскае. А па-другое, там гаворыцца, што можа быць, што некаторыя са згаданых узгоркаў першапачаткова мелі назвы, якія паходзяць ад балцкага dievas. * [[Сасва]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання, адпачатная форма *Sas(u)vā.'' Няма крыніцы. ''Корань Sas- таксама ў літоўскім гідроніме Sasna (на старой яцвяжскай тэрыторыі, каля літоўскага Марыямпале), у балцкіх гідронімах тыпу Сасна на Верхнім Павоччы і на Верхнім Падонні[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 291.][В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 319.][В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования. 1986. Москва, 1988. С. 168.]. Ад меркаванага прускага гідроніма *Sasna мела пайсці назва адной з прускіх земляў *Sasna (> Sassin, 1263 г.). Яна адбілася ў тапоніме Sassenpile (пазней ням. Haasenberg, цяпер польск. Zajączki[en])[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. С. 118.]. Звязваюць з пруска-яцвяжскім *sasnis «заяц». З індаеўрапейскіх аналагаў найбольш красамоўнае стараіндыйскае śaśáḥ (< šašas) «заяц». Першакрыніцай і для гэтай «заячай» лексікі, і для гідронімаў тыпу Sasna было індаеўрапейскае *ḱas-, *ḱasno- «шэры»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 533.]. Далей да значэння «няярка блішчэць», адсюль таксама літоўскае šašėlis, šešėlis «цень» і гідронімы тыпу Šeš-upė, Šešuva, Šašuola[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 818—819.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 326, 329.]. У назве Сасва корань Sas- пашыраны тым жа балцкім гідранімічным пашыральнікам, што і ў назве засведчанага пад 1516 г. гідроніма з-пад Ліды Ятѳа (< Ятва < яцв. *Jāt(u)vā)[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 126—156.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 286—289.]'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з пералічаных крыніц назва ракі Сасва нават не згадваецца. * [[Мазыр]] ''Назва антрапанімічнага, адыменнага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Як на ўсходзе цяперашняй Беларусі, так і ў суседняй Смаленшчыне корань Маз- дастаткова распаўсюджаны ў антрапаніміі.'' Няма крыніцы. ''Ён прысутны ў прозвішчах тыпу Мазыра, Мазікаў, Мазай, Мазала, Мазітаў (з пашыральнікамі -r-, -k-, -j-, -l-, -t-). Прозвішчы такога тыпу антрапаніміст М. Бірыла звязваў з мазаць (ад праслав. *mazati)[М.В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 266-268.]. Магчымая таксама сувязь з балцкай лексікай тыпу латышскага mazs, літоўскага mažas "малы", якія часам звязваюць з балцкім коранем са значэннем "мазаць" ("намазаны" > "стончаны" > "зменшаны" > "малы")[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 584.]." Арыгінальнае даследванне, горад Мазыр там не прыгадвацца. * [[Гудагай (вёска)]] ''Назва балцкага паходжання, паходзіць ад літоўскага складанага двухасноўнага gùdagojis. Другая частка — ад gojus «гай, пушча», першая — ад gudas[Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. С. 88—89.].'' На самай справе, там напісана, што назва паходзіць ад балцкага гуд (gudas) - беларус. Ніякага gudagojis, gojus, гай - там няма. * [[Скідзель]] [[Скідалька]] ''Гідронім балцкага (літоўскага ці яцвяжскага) паходжання. Найбліжэйшы аналаг — літоўская рачная назва Skidelė. Даследчык літоўскай гідраніміі А. Ванагас лакалізуе гэтую рэчку недалёка ад вытокаў ракі Котры, у якую Скідзель уцякае (не выключана, што маецца на ўвазе менавіта Скідзель, а не іншая рэчка). На ўсходзе ад вытокаў Котры ён жа пазначае мікратапонім (назва поля) Skidulys (каля Радуні). Аналаг гэтым назвам — літоўскі гідронім Skid-upys (у Цэнтральнай Літве, ля Кедайнея)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 303.]. Той жа фармант -el-, што і ў гідроніме Скідзель, таксама ў нёманскай рачной назве Zietela (Зецела) — у такой форме ў аўтахтонным літоўскім маўленні на Верхнім Панямонні засведчаная назва ракі Дзятлаўка. У сваю чаргу, назва Zietela ўтварылася ад назвы возера, якое засведчанае пад 1253 г. як «Зъято» (ад яцвяжскага *Zeitō). Фармант -el-, з дапамогай якога назва ракі ўтварылася ад назвы возера, часта выступае ў такой ролі ў балцкай гідраніміі[А. П. Непокупный. Лингвогеографические связи литовских и белорусских форм названий г. Дятлово и его окрестностей // Балто-славянские исследования. М., 1974. С. 153, 155.]. Гідранімічны корань Skid- звязаны з літоўскім skidyti, skisti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца», kidyti, kedyti, kedėti «абтрэпвацца, ірвацца». Далей да гнязда слоў ад сінанімічных каранёў *kēd- / *kēt-. Водныя назвы, утвораныя ад гэтых каранёў, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)k(h)ed- «расколваць, раскідаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 918—919.].'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з указанных вышэй крыніц назва горада Скідзель або ракі Скідалька не сустракаецца. * [[Шчыба]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання. Звязана з літоўскім skibti «абтрэпвацца; ірвацца». Семантыка такая ж, як і ў назве Скідзель, якая ад skidyti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца». Абедзве паходзяць ад аднаго індаеўрапейскага кораня *skēi- «адразаць, аддзяляць, распорваць» (> *skēi-b-, *skēi-d-)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 919—922.]. Водныя назвы, утвораныя ад каранёў з такой семантыкай, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.].'' Такое ж уласнае даследванне, няма ў прыведзеных крыніцах Шчыбы ці Скідзелі. ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Скіба, Скібар, Скібра (Skib-, -r-)[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 378.].'' І што, якое дачыненне беларускае прозвішча Скіба мае да ўсяго вышэй напісанага? * [[Арэса]] ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' Пра балцкае *ar- у крыніцы няма ані слова. Дарэчы, побач з Арэсай там згадваюцца гідронімы Arize ў паўднёвай Францыі і Arsia ў Істрыі. ''Назва Арэса значыць «Плыткая (рака)».'' Няма крыніцы. ** {{N}} выдаліў, апроч Тапарова-Трубачова, да якіх прэтэнзій няма. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:00, 14 мая 2025 (+03) * [[Слаўгарад]] ''Беларускі географ В. Жучкевіч спрабаваў развязаць гэтую праблему, звярнуўшы ўвагу на супольны пачатны элемент «Про-» у назвах Прапойска і ракі Проні, каля сутокаў якой з Сажом паселішча ўзнікла[Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Издательство Белорусского государственного университета, 1974. — 447 с. — 12 700 экз. С. 310.].'' Цытаваць трэба поўнасцю, а не вырываць з агульнага кантэкста патрэбныя сабе кавалкі. Жучкевіч пісаў (с. 310, 348), што назва Прапойск (Прупой, Прупошаск, Прапошаск) мае сувязь з назвай р. Проня, першапачатковай формай якой была Пропань (прарыў, праём). ''На думку Ул. Тапарова, назву Проні праз ранейшы варыянт «Прёна» трэба ўзводзіць да балцкага кораня Pir-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202—203.].'' Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-. Ён выводзіў назву Проня з *Пьрена (разам з назвамі Перанка, Перенка і т. п.) ці з *Piren- (Pirenai, Piron і т. п.). * [[Кобрын]] ''Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — рэчка з балцкай назвай Недра[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.].'' Кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк, пра паходжанне назваў там ані слова. ''Назва *Kobr-in- ад літоўскага kobrinti, kūbrinti «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся». Корань Kobr- таксама ў прускім тапоніме Kobrun (назва лесу ў прускай Натангіі, засведчаная пад 1354 годзе)[G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.].'' Насамрэч, у крыніцы толькі напісана, што назва прускага леса Kobrun паходзіць ад пр. kaaubri Dorn (калючка) + суф. un. Болей там нічога няма. * [[Вячаслаў Францавіч Кебіч]] ''Прозвішчы тыпу Кеба даследчык беларускай антрапаніміі М. Бірыла параўноўваў з літоўскім антрапонімам Кебас[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. — Мінск: Навука і тэхніка, 1969. — С. 198.].'' Інфармацыя няпоўная, бо яшчэ Бірыла параўноўваў гэтыя прозвішчы з укр. кеба "здольнасць, уменне" і кірг. кебе "худое ягня". ''У сучаснай літоўскай антрапаніміі вядомыя адыменныя прозвішчы тыпу Keba, Kebeikis, Kebelis з коранем Keb-. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. імя тыпу Keba або Kebas у форме імя па-бацьку: "Матеи Кебовичъ"[Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 г.. — Мінск, 2003. — 161 с.].'' Уласнае даследванне, прозвішча Кебіч там няма. * [[Вазуза]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Vaz- у літоўскіх (паміж Рокішкісам і Уцяной) назвах ракі Vazajà і возера Vazajis (з-пад яго рака выцякае)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 368.]. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць; рухацца»[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 390, 942.].'' Вазуза тут не згадваецца. * [[Смаленск]] ''Ул. Тапароў корань "Смол-" у гідронімах тыпу Смолка звязваў, следам за А. Трубачовым, з балцкім *kimal- "чмель" праз прамежкавую форму "Цмол-"[В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 317.].'' Тапароў і Трубачоў пісалі гэта канкрэтна пра гідронім Смолка, а не пра Смаленск, які безумоўна з'яўляецца больш значным аб'ектам, і калі б яны так лічылі адносна яго, то напісалі б гэта непасрэдна. Так Трубачоў вельмі падрабязна даследуе паходжанне назвы Смаленск у сваёй кнізе "В поисках единства", і там і блізка няма нічога таго, што напісана вышэй. * [[Ігаўка]] ''Вядомае літоўскае прозвішча Igilevičius, з якога аднаўляецца аднаасноўнае імя Igila з асновай Ig-, роднаснай аснове Eig-, што звязаная з літоўскім eiti "ісці"[В.Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1980. С. 27.].'' Нічога падобнага ў крыніцы няма, у тым ліку назвы Ігаўка. * [[Докшыцы]] ''Паходзіць ад антрапоніма тыпу літоўскага Dakšas, Dokšas, латышскага Dakša. Корань Dak-, які тут з антрапанімічным фармантам -š-, таксама ў антрапоніме Dakanis. Яны звязаныя з літоўскім dakyti, dakanoti «трапаць, растрэпваць; дзерці, раздзіраць»[Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 447—448, 510.].'' Хлусня, гаворка ў крыніцы ідзе пра літоўскія і латышскія прозвішчы, а не пра горад Докшыцы. Дарэчы, няма там і пра сувязь гэтых прозвішчаў з dakyti і пра формант -š-. Напрыклад гаворыцца, што прозвішча Doks можа быць звязанае з германскім doogs, taacks. ''Докшыцкую назву таксама звязвалі з прускімі тапонімамі Dexiten, Dechsen[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 326.].'' Зноў хлусня, хто звязваў? Гаворка ў крыніцы ідзе толькі пра Dexiten, Dechsen, а не пра Докшыцы. **{{N}} выдаліў усё безкрынічнае, што адзначана тут. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:30, 14 мая 2025 (+03) * [[Кушлі]] ''Назва Кушлі антрапанімічнага (адыменнага) імя. Паходзіць ад антрапоніма Kušlys, які ад літоўскага kušlys «сляпец» (хто падслепаваты)[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.].'' Гаворка ў кнізе (слоўнік літоўскіх прозвішчаў) ідзе толькі пра літоўскія прозвішчы Kušlys, Kušleika і г. д. Назвы вёскі Кушлі там і блізка няма. ''Вакол Пружанаў фіксуецца цэлы шэраг тапонімаў балцкага антрапанімічнага паходжання: Бакуны (двойчы), Барэйшава, Нарутавічы, Роўбіцк, Рэвейкі, Шакуны, Шалтунава (ад антрапонімаў тыпу Bakūnas, Bareiša, Naruta, Rauba, Reveika, Šakūnas, Šaltūnas[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 162, 195, 1140; Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 301, 581, 584, 882.]).'' Тое ж самае. * [[Дэвергі]] ''Назва паходзіць ад балцка-літоўскага імя тыпу De-vergas. У Літве вядомы гідронім Davarg-upis, з якога паўстае падобны антрапонім[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 82.].'' Хлусня. Па-першае, у Ванагаса не згадваецца вёска Дэвергі, а па-другое, ён параўноўвае гідронім Davarg-upis з прозвішчам Davalga. * [[Крычаў]] ''Крычаўская назва магла пайсці ад назвы рачулкі ці ручая, сожскага прытоку. На Падняпроўі, у наваколлі Чарнігава фіксавалася назва не лакалізаванай цяпер рэчкі Крычалка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 229.], з тым жа коранем «Крыч-» і ўтваральнікам -al- («Кры́чала»), які даследчык гідраніміі Ул. Тапароў лічыў уласцівым для балцкіх рачных назваў[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 163, 186.].'' Нейкія фантазіі з перакручанай логікай. Маштакоў абсалютова нічога не пісаў пра Крычаў, а Тапароў - пра Крычаў, корань "крыч" і рэчку Крычалку (якая да таго ж яшчэ і не мае да Крычава ніякага дачынення). Самае цікавае, што гэты ўдзельнік яшчэ і мае права дагледжваць старонкі. Гэта значыць, напісаў нейкую адсябяціну ці нават хлусню і сам жа гэта дагледзіў. І ўсё шыта-крыта. * Дзякуй. Затэгаем удзельніка @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], хоць бы для агульных каментароў, асабліва да таго, што крыніца пазначана, але ў ёй няма пацвярджэння напісанага. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:57, 12 мая 2025 (+03) :У выпадках узору Ратамкі, калі корань Rat- у крыніцы ёсць, а самой Ратамкі няма, то не абавязкова гэта праблема. Усіх прыкладаў ужывання можа і не быць. Добра было б, вядома, каб недзе Ратамка была яўна названа балцкім гідронімам. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 00:05, 13 мая 2025 (+03) ::Праглядзеў увесь спіс, большасць пытанняў якраз узору Ратамкі, што менавіта названы аб'ект не згаданы ў крыніцы. То-бок, калі гэта і ўласнае даследаванне, то яно палягае ў аднясенні кораня Rat- да балцкіх, што можа быць і так, і не практычна з аднолькавай імавернасцю. Магчыма, падбор аналогій/паралеляў таксама вымагаў бы крыніцы, а не самастойных высноў на гэты конт. Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:36, 13 мая 2025 (+03) :::Таксама лічу, што калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца. Але аўтар запраўды часцяком увогуле не ставіць ніякіх крыніц або піша пра нейкія паралельныя тапонімы ў артыкуле пра іншы тапонім. Лічу, што без крыніц — трэба адразу выдаляць. Аўтапацверджанне такіх правак таксама небяспечнае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:00, 13 мая 2025 (+03) ::А адкуль мы ведаем які тут корань (можа не Rat-, а Ra-, Ratam- ці яшчэ які) і з якой мовы ён паходзіць? Напрыклад, на Валыні ёсць пасёлак Ратна - корань таксама Рат-, але звязваюць яго со словам "раць". Наколькі я разумею, то па правілах Вікіпедыі, калі чалавек хоча дадаць інфармацыю, напрыклад, аб паходжанні назвы Ратамка, то ён павінен знайсці аўтарытэтную крыніцу, дзе даследуецца менавіта гэтая назва, а не вырашаць самастойна які тут корань, суфікс і прыцягваць крыніцы, дзе нібы пра тыя ж самыя корань і суфікс напісана, бо гэта будзе ўжо ўласнае даследванне. Не? Дарэчы, Жучкевіч піша пра Ратамку, што гэтая мясцовасць упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах як Радамскае (праз "д"), і назва гэтая патранімічная. Так што не ўсё так відавочна. ::: [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], у асобным выпадку Ратамкі то так. Думаю, такое трэба выдаліць, трапляе пад "[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material Synthesis of published material]" (у нас "[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]"). Ёсць выпадкі пра якія не ўпэўнены, што трапляюць пад гэта правіла. Калі ёсць этымалогія для вялікай Бярэзіны або Дзвіны ці можна яе пераносіць на іншыя Бярэзіны і Дзвіны, калі яны не згаданы ў крыніцы? У літаратуры даюць спісы асноў і фармантаў для гідронімаў, які лічаць балцкімі, а самі імёны не даюць або некалькі прыкладаў, а далей ''і іншыя''. Разлічана на самастойнае вылучэнне асновы або суфікса, такія крыніцы не для Вікіпедыі? Можна напісаць, што суфікс такі, а вось тут пішуць, што з такім суфіксам гідронім магчыма балцкі? Або на вылучэнне суфікса трэба крыніца? Трэба выпрацаваць падыходы, пытанне ўзнята слушнае. Магчыма, нешта можна перафармуляваць, а не выдаляць. Карыстайцеся кнопкай подпісу каментаў, яна на панелі інструментаў справа ад кнопкі курсіва (''К''). --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:17, 13 мая 2025 (+03) :::Таксама хочацца дачакацца рэакцыі @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], перад тым як пачаць нешта рабіць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:00, 14 мая 2025 (+03) ::::прывітанне ўсім. ::::а каму адказваць? як зваць чалавека, які так зацята і метадычна прайшоўся па ўсіх артыкулах, не пашкадаваў часу і сілаў усё праверыць :) ::::Максіма Л. ведаю, Lš-k таксама, сутыкаўся. а ноўнэйм гэта хто? ::::відавочна чапляецца да ўсяго. і не асабліва разбіраецца ў тэме. наўскідку: "Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-" (як жа не пісаў, калі падае паралель у літ тапоніме Pirėnai, дзе корань Pir- і ўтваральнік -ėn-). ::::падтрымліваю заўвагу Lš-k "калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца". калі ёсць Кебейкіс і Кебіч (з балцкім суфіксам -ейк- і славянскім -іч-), дык агульны корань Кеб- відавочны. ::::я б раіў ноўнэйму скіравацца ў тарашкевіцкую Вікі і звярнуць увагу на сапраўднага фантазёра, які піша раздзел "Ліцвінскія імёны", вось там тысячы фантазій, і ноўнэйму будзе дзе разгарнуцца. пакуль гэта выглядае на нейкія асабістыя нападкі. ноўнэйм штось рабіў у Вікі? які яго ўнёсак? ::::Максім, "Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць" - акадэмічных спецыялістаў у краіне няма, калі што. Ад слова зусім. Былі б - былі б публікацыі. проста філолагі і чытачы Жучкевіча не ў лік. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:34, 15 мая 2025 (+03) :::::Выпады з вашага боку на мой адрас пакідаю без каментароў, мне гэта цалкам абыякава, вы меня не пакрыўдзіце (хаця па правілах такія паводзіны забаронены). А калі казаць па сутнасці: чытайце правілы Вікіпедыі, там усё напісана [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]]. Вы нават тут, на старонцы размоў працягваеце свае ўласныя даследванні, вольна інтэрпрэтуючы на свой густ тое, што напісана ў крыніцах. Што там вам "відавочна", гэта вашая асабістая справа, артыкулы ў Вікіпедыі ствараюцца на падставе інфармацыі з АК, а не з асабістых меркаванняў і разважанняў удзельнікаў. Вы пераблыталі энцыклапедыю з уласным блогам ці форумам, дзе кожны піша, што захоча. А што датычыцца Вікіпедыі на тарашкевіцы, вельмі добра, што вы тут прыгадалі дадзены факт. Вы тады спрабавалі разгарнуць там такую ж "працу" як і тут: пісалі свае ўласныя даследванні без крыніц, або спасылался на крыніцы, у якіх гаворка ідзе аб падобных, але зусім іншых словах. Вас тады за гэта назаўсёды заблакавалі. Раю адміністратарам гэтай Вікіпедыі мець гэта на ўвазе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:39, 16 мая 2025 (+03) ::::::ага, чалавек з тарашкевіцкай Вікіпедыі пажалаваў? чарговы "жмудаед" і "вільнянашыст"? не іначай паплечнік нядаўна ўвязненага экстрэміста-літвініста "Казіміра Ляхновіча"? які распальвае на ВікіпЭдыі жудасную літуанафобію, адмаўляе існаванне балтаў далей за Коўна. і такі фанатык, што наствараў тысячу старонак, дзе сам (дзе спасылаючыся на аматара нямецкага неда-філолага, а дзе сам з галавы) прыдумляе нейкія нібыта "германскія" этымалогіі старажытных балцкіх двухасноўных імёнаў, тыпу Вітаўт ці Міндоўг. дзеля даведкі шаноўнага чытацтва: вось туды я і ўставіў быў адэкватнае, агульнапрызнанае гледжанне наконт тых імёнаў, за што экстрэміст "Ляхновіч", карыстаючыся сваёй пазіцыяй, і наклаў бан. ну, што пасеяў, тое і пажаў, распальвальнік нянавісці. ::::::а вы, чалавек з турэцка-нямецкім нэймам, можаце напісаць і другі спіс (час у вас, і зацятасць, ёсць, сядзець тут а 7-й ранку), якраз не так даўно я пачынаў парадкаваць той матэрыял, які ў адпаведных артыкулах быў згрувасціў. так што ваш поштурх на карысць, спадар балтафоб. ::::::дарэчы, тэст - "чыя Вільня?" ну, тыпу, гістарычна, га? пакажы пазіцыю, ананім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:12, 16 мая 2025 (+03) :::::::Вас спаймалі за руку на сістэматычных, шматразовых падманах. А вы замест таго, каб гэта прызнаць і зрабіць высновы, дзейнічаеце па прынцыпе "лепшая абарона - гэта нападзенне". У іншых Вікіпедыях за такія паводзіны (масавае напісанне фэйкаў і грубасць у адрас апанентаў) удзельнікаў баняць. На жаль, у беларускай ВП гэта дазволена. Не разумею, чаму адміністратары не рэагуюць. Спадзяюся, што толькі пакуль.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:42, 16 мая 2025 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Için warum]], цябе тут паліцэйскім ніхто не прызначаў. Кончай болтать, пиши статьи. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:21, 16 мая 2025 (+03) ::::разам з тым ноўнэймам зробленая добрая работа. пачаў па гэтым спісе ісці. ::::ноўнэйм надта эмацыйна ставіць кляймо "няпраўда" там, дзе падаюцца, напрыклад, корані і ўтваральнікі. ::::"уяўных крыніцаў" таксама няма. калі, напрыклад, Ваўкавыя параўноўваецца з літоўскай Ваўкаўёй і ставіцца спасылка, дык у спасылцы - аналіз гідроніма Ваўкаўя. і інш. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:17, 15 мая 2025 (+03) * [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], выдаляць фрагменты без крыніц, або з памылковымі крыніцамі, можна самастойна, для гэтага запыты да адміністратараў не трэба. Хіба каб звярнуць іх увагу на маштаб такой з'явы у дзеяннях удзельніка. Калі гэта адзінкавыя выпадкі, спачатку паставіць {{ш|няма ў крыніцы}} і паведаміць непасрэдна ўдзельніку, або ён выпраўляе, або выдаляеце непацверджаную частку. Калі гэта яўна сістэмны падыход, ставіць ўяўныя крыніцы (вяглядае тут якраз ён), таксама сістэмна можна выдаляць такія фрагменты ўжо без цырымоній. З артыкулаў пра паселішчы шырокую этымалогію рэк трэба наогул выдаліць, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад гідроніма, пакідаць толькі датычнае назвы самога паселішча (як суфікс -ск, напрыклад), у Пінску і Сянне гэта ўжо зрабіў. Паступова, прынамсі я, буду выдаляць паводле вашага спісу, калі ласка, рабіце гэта таксама. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 08:59, 15 мая 2025 **Добра. Але пакуль пачакаю, што будзе далей. Калі не будзе адпаведнай рэакцыі, то буду рабіць як вы гаворыце. Дарэчы, мой спіс, далёка на поўны, гэта толькі частка таго, што панапісваў гэты ўдзельнік.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:48, 16 мая 2025 (+03) *** [[Удзельнік:Için warum]], іншыя ўдзельнікі гэтай дыскусіі цягам яе ўжо зрабілі свой унёсак у згаданыя артыкулы. Давай, уключайся ў супольную працу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:42, 16 мая 2025 (+03) == [[Удзельнік:Хомелка|Хомелка]] - пазбаўленне праў зніклай == {{закрыта}} Тэрмінова. Варта пазбавіць адміністратарскіх праў зніклую адміністратарку для бяспекі нашай Вікіпедыі ды дадзеных удзельнікаў. Лёгка вернем, калі спадарыня Вольга павернецца. Пра гэта [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Запыты_да_адміністратараў#Kazimier_Lachnovič_-_пазбаўленьне_правоў_зьніклага|ў тарашкевічнай Вікі]] (і [https://spring96.org/be/news/117810 навіны] + <small>[[:ru:Википедия:Форум/Новости#Пропажа_администраторов_белвики|абмеркаванне на рускай]]</small>). [[Удзельнік:Maksim L.|Maksim L.]], [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]], [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]], [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], [[Удзельнік:Belarus2578|Belarus2578]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 15:51, 22 красавіка 2025 (+03) : {{За}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:24, 22 красавіка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Shabe|Shabe]], не пазбавіць правоў, а каб сцюарты заблакавалі з адпаведнай прычынай, не як за парушэнне. Наколькі разумею, дастаткова звярнуцца да кагосьці аднаго з іх, з доказамі. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 16:50, 22 красавіка 2025 (+03) ::: Добра, зараз займуся. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 16:59, 22 красавіка 2025 (+03) :::: Запрашаю на [[:ru:Обсуждение_участника:1234qwer1234qwer4#Блокировка_пропавших_администраторов|старонку]] актыўнага рускамоўнага сцюарда 1234qwer1234qwer4. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 17:20, 22 красавіка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} спадаром [[:meta:User:Mykola7|Mykola7]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 19:13, 22 красавіка 2025 (+03) == Удзельнік UnknownChannel352 == {{закрыта}} : Просьба заблакаваць UnknownChannel352 за датэрміновае зняцце артыкула з намінацыі на выдаленне і вайну правак. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:04, 22 студзеня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Больш не актуальна. Меры былі прынятыя. У архіў --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:25, 22 верасня 2025 (+03) = Карысныя спасылкі = * [[Адмысловае:ProtectedPages|Спіс старонак пад аховай]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] haap0tc69o6sd4a4j3hr6wi5zfk447o 0 730772 5135615 5129423 2026-05-04T09:34:22Z Janka paŭnočny 167565 Створана перакладам раздзела «Особенности» старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/152947392|ChatGPT]]» 5135615 wikitext text/x-wiki {{Картка:Праграма }} '''ChatGPT''' ('''Chat Generative Pre-trained Transformer''')<ref>{{Cite web|last=Roose|first=Kevin|date=5 December 2022|title=The Brilliance and Weirdness of ChatGPT|url=https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html|website=New York Times|language=en-US|quote=Like those tools, ChatGPT — which stands for “generative pre-trained transformer” — landed with a splash.}}</ref> — [[чат-бот]], запушчаны [[OpenAI]] у лістападзе 2022 года. Ён пабудаваны на аснове сямейства [[вялікая моўная мадэль|вялікіх моўных мадэляў]] OpenAI GPT-3 і навучаны з дапамогай метадаў {{нп5|Пераноснае навучанне|пераноснага навучання|en|Transfer learning}}<ref>{{Cite book|last=Quinn|first=Joanne|url=https://d2l.ai/chapter_computer-vision/fine-tuning.html#steps|title=Dive into deep learning : tools for engagement|date=2020|access-date=10 January 2023}}</ref>, {{нп5|Кіраванае навучанне|кіраванага навучання|en|Supervised learning}} і {{нп5|Навучанне з падмацаваннем|навучання з падмацаваннем|en|Reinforcement learning}}. ChatGPT быў запушчаны як прататып 30 лістапада 2022 года і хутка прыцягнуў увагу сваімі падрабязнымі і выразнымі адказамі ў многіх галінах ведаў. Істотным недахопам была названа яго няроўная факталагічная дакладнасць.<ref name="TheVergeStackOverflow">{{Cite web|last=Vincent|first=James|date=5 December 2022|title=AI-generated answers temporarily banned on coding Q&A site Stack Overflow|url=https://www.theverge.com/2022/12/5/23493932/chatgpt-ai-generated-answers-temporarily-banned-stack-overflow-llms-dangers|website=[[The Verge]]|language=en-US}}</ref> Пасля выхаду ChatGPT OpenAI ацанілі ў 29 мільярдаў долараў.<ref>[https://www.businessinsider.com/chatgpt-creator-openai-talks-for-tender-offer-at-29-billion-2023-1 ChatGPT creator OpenAI is in talks to sell shares in a tender offer that would double the startup’s valuation to $29 billion] ''Insider'', Lakshmi Varanasi, January 5, 2023</ref> == Навучанне == ChatGPT быў настроены на аснове GPT-3.5 з дапамогай кіраванага навучання, а таксама навучання з падмацаваннем.<ref>{{Спасылка|загаловак=ChatGPT: Understanding the ChatGPT AI Chatbot|url=https://www.eweek.com/big-data-and-analytics/chatgpt/}}</ref> Абодва падыходы выкарыстоўвалі людзей-трэнераў для паляпшэння прадукцыйнасці мадэлі. У выпадку кіраванага навучання мадэль была забяспечана размовамі, у якіх трэнеры гулялі за абодва бакі: карыстальніка і памочніка ([[штучны інтэлект]]). На этапе падмацавання трэнеры спачатку ранжыравалі адказы, створаныя мадэллю ў папярэдняй размове. Гэтыя рэйтынгі выкарыстоўваліся для стварэння «мадэляў узнагароджання», на якія мадэль была дадаткова настроена з выкарыстаннем некалькіх ітэрацый праксімальнай аптымізацыі палітыкі ({{lang-en|Proximal Policy Optimization}}, PPO).<ref name="OpenAIInfo">{{Cite web|author=OpenAI|language=en-US|title=ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue|url=https://openai.com/blog/chatgpt/}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|author=Vincent|website=[[The Verge]]|language=en-US|title=ChatGPT proves AI is finally mainstream and things are only going to get weirder|url=https://www.theverge.com/2022/12/8/23499728/ai-capability-accessibility-chatgpt-stable-diffusion-commercialization}}</ref> Праксімальныя алгарытмы аптымізацыі палітыкі выгадна адрозніваюцца ад алгарытмаў «давернага рэгіёну» аптымізацыі палітыкі ({{lang-en|Trust Region Policy Optimization}}, TRPO) тым, што яны не ўжываюць многія з вылічальна дарагіх аперацый і таму маюць больш высокую прадукцыйнасць.<ref>{{Cite web|author=van Heeswijk|website=Towards Data Science|language=en-US|title=Proximal Policy Optimization (PPO) Explained|url=https://towardsdatascience.com/proximal-policy-optimization-ppo-explained-abed1952457b}}</ref> Мадэлі былі падрыхтаваны ў супрацоўніцтве з [[Microsoft]] на іх суперкамп’ютарнай інфраструктуры [[Azure]]. Акрамя таго, OpenAI працягвае збіраць дадзеныя ад карыстальнікаў ChatGPT, якія можна выкарыстоўваць для далейшага навучання і тонкай настройкі ChatGPT. Карыстальнікам дазволена галасаваць за або супраць адказаў, якія яны атрымліваюць ад ChatGPT; галасуючы за або супраць, яны таксама могуць запоўніць тэкставае поле дадатковай зваротнай сувяззю.<ref name="ZDNET">{{Cite news|title=What is ChatGPT and why does it matter? Here's what you need to know|url=https://www.zdnet.com/article/what-is-chatgpt-and-why-does-it-matter-heres-what-you-need-to-know/|website=ZDNET}}</ref><ref>{{Cite web|title=ChatGPT Feedback Contest: Official Rules|url=https://cdn.openai.com/chatgpt/ChatGPT_Feedback_Contest_Rules.pdf|website=OpenAI}}</ref> == Асаблівасці і абмежаванні == [[Файл:ChatGPT_Wales_Tiananmen_Square_2022-12-30_181035.png|міні|Размова з ChatGPT аб тым, ці ўдзельнічаў [[Джымі Вэйлз|Джымі]] Уэйлз у пратэстах на [[Пратэсты на плошчы Цяньаньмэнь (1989)|плошчы Цяньаньмэнь]], 30 снежня 2022 г.]] Нягледзячы на тое, што асноўная функцыя чат-бота — імітацыя чалавека-суразмоўцы, ChatGPT з’яўляецца універсальным. Напрыклад, ён мае магчымасць пісаць і адладжваць камп’ютарныя праграмы; складаць музыку, тэлеспектаклі, казкі, сачыненні; адказваць на пытанні тэстаў (часам — у залежнасці ад тэсту — на ўзроўні, вышэйшым за ўзровень сярэдняга чалавека, які праходзіць тэст);<ref>{{Cite news|last=Heilweil|first=Rebecca|title=AI is finally good at stuff. Now what?|url=https://www.vox.com/recode/2022/12/7/23498694/ai-artificial-intelligence-chat-gpt-openai|work=Vox|date=7 December 2022}}</ref> пісаць вершы і тэксты песень;<ref name="jpost">{{Cite news|title=ChatGPT: What is the new free AI chatbot? – explainer|url=https://www.jpost.com/business-and-innovation/tech-and-start-ups/article-725910|work=The Jerusalem Post|date=2022}}</ref> эмуліраваць сістэму [[Linux]]; мадэляваць увесь чат; гуляць у такія гульні, як [[крыжыкі-нулікі]]; і мадэляваць [[банкамат]].<ref name="ArsTechnicaTerminal" /> Навучальныя даныя ChatGPT уключаюць старонкі кіраўніцтва і інфармацыю аб з’явах Інтэрнэту і мовах праграмавання, такіх як [[:en:Bulletin board system|сістэмы дошак аб’яў]] ці мова праграмавання [[Python (мова праграмавання)|Python]].<ref name="ArsTechnicaTerminal">{{Cite web|url=https://arstechnica.com/information-technology/2022/12/openais-new-chatbot-can-hallucinate-a-linux-shell-or-calling-a-bbs/|title=No Linux? No problem. Just get AI to hallucinate it for you|date=5 December 2022|last=Edwards|first=Benj|work=[[Ars Technica]]}}</ref> У параўнанні са сваім папярэднікам, InstructGPT, ChatGPT спрабуе паменшыць шкодныя і падманныя адказы.<ref>{{Cite web|date=2022-12-26|title=What is ChatGPT? History, Features, Uses, Benefits, Drawbacks 2023 – Updated Geek by Raveen Chawla|url=https://updatedgeek.com/what-is-chatgpt/|language=en-US}}</ref> Напрыклад, у той час як InstructGPT прымае запыт «Раскажы мне пра тое, калі [[Хрыстафор Калумб]] прыехаў у [[ЗША]] ў 2015 годзе» як праўдзівы, ChatGPT прызнае контрфактычны характар пытання і афармляе свой адказ як гіпатэтычнае меркаванне аб тым, што магло б адбыцца, калі б Калумб прыбыў у ЗША ў 2015 годзе, выкарыстоўваючы інфармацыю пра падарожжы Калумба і факты пра сучасны свет — у тым ліку сучасныя ўяўленні аб дзеяннях Калумба.<ref name="OpenAIInfo"/> У адрозненне ад большасці чат-ботаў, ChatGPT запамінае папярэднія запыты, дадзеныя яму ў той жа размове; журналісты выказалі здагадку, што гэта дазволіць выкарыстоўваць ChatGPT як персаналізаванага тэрапеўта.<ref name="NYTimesInfo">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html|title=The Brilliance and Weirdness of ChatGPT|date=5 December 2022|last=Roose|first=Kevin|work=[[The New York Times]]}}</ref> Для прадухілення абразлівых выходных дадзеных запыты фільтруюцца праз сэрвіс мадэрацыі OpenAI API,<ref>{{Cite web|title=New and Improved Content Moderation Tooling|url=https://openai.com/blog/new-and-improved-content-moderation-tooling/|work=OpenAI|language=en|date=10 August 2022}}</ref> і патэнцыйна расісцкія або сэксісцкія запыты адхіляюцца.<ref name="OpenAIInfo"/><ref name="NYTimesInfo" /> ChatGPT мае мноства абмежаванняў. OpenAI прызнаў, што ChatGPT «часам піша праўдападобныя, але няправільныя або бессэнсоўныя адказы».<ref name="OpenAIInfo"/> Такія паводзіны характэрныя для вялікіх моўных мадэляў і называюцца галюцынацыямі.<ref>{{Cite web|archive-date=2022-12-17|title=Why large language models like ChatGPT are bullshit artists|url=https://becominghuman.ai/why-large-language-models-like-chatgpt-are-bullshit-artists-c4d5bb850852|archive-url=https://web.archive.org/web/20221217075021/https://becominghuman.ai/why-large-language-models-like-chatgpt-are-bullshit-artists-c4d5bb850852}}</ref> Мадэль узнагароджання ChatGPT, распрацаваная з улікам чалавечага нагляду, можа быць празмерна аптымізавана і, такім чынам, перашкаджаць прадукцыйнасці, што інакш вядома як закон Гудхарта. ChatGPT мае абмежаваныя веды аб падзеях, якія адбыліся пасля 2021 года. Як паведамляе [[BBC]], са снежня 2022 года ChatGPT не дазваляецца «выказваць палітычныя меркаванні або займацца палітычнай актыўнасцю».<ref>{{Спасылка|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-64053550|title=Could a chatbot answer Prime Minister's Questions?}}</ref> Тым не менш, даследаванні паказваюць, што ChatGPT дэманструе праэкалагічную, левалібертарыянскую арыентацыю, калі яму прапануецца заняць пазіцыю адносна палітычных заяваў з двух устаноўленых дадаткаў для парадаў пры галасаванні. Падчас навучання ChatGPT рэцэнзенты аддавалі перавагу больш доўгім адказам, незалежна ад фактычнага разумення або фактычнага зместу.<ref name="OpenAIInfo" /> Навучальныя даныя таксама пакутуюць ад {{нп5|Алгарытмічны зрух|алгарытмічнага зруху|en|Algorithmic bias}}, які можа выяўляцца, калі ChatGPT адказвае на запыты, што ўключаюць апісанні людзей. У адным выпадку ChatGPT згенераваў рэп, які паказвае, што як навукоўцы жанчыны і прадстаўнікі «каляровых» рас нібыта саступаюць белым мужчынам.<ref>{{Спасылка|url=https://time.com/6238781/chatbot-chatgpt-ai-interview/|title=AI Chatbots Are Getting Better. But an Interview With ChatGPT Reveals Their Limits|access-date=28 студзеня 2023|archive-date=18 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230118162611/https://time.com/6238781/chatbot-chatgpt-ai-interview/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://theintercept.com/2022/12/08/openai-chatgpt-ai-bias-ethics/|title=The Internet’s New Favorite AI Proposes Torturing Iranians and Surveilling Mosques}}</ref> 1 мая 2025 года кампанія OpenAI абнавіла свой чат-бот ChatGPT, дадаўшы магчымасць здзяйсняць пакупкі непасрэдна ў інтэрфейсе. Цяпер карыстальнікі могуць шукаць тавары, параўноўваць іх і пераходзіць па спасылках для пакупкі. Гэтая функцыя ахоплівае такія катэгорыі, як электроніка, мода, касметыка і тавары для дома.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://techstoffe.com/openai-dobavila-funkcziyu-pokupok-v-chatgpt-brosaya-vyzov-google/|title=OpenAI добавила функцию покупок в ChatGPT, бросая вызов Google {{!}} TechStoffe|website=https://techstoffe.com/|access-date=2025-05-02}}</ref> == Абслугоўванне == [[Файл:Pioneer_Building,_San_Francisco_(2019)_-1.jpg|міні|Pioneer Building, Сан-Францыска, штаб-кватэра OpenAI]] ChatGPT быў запушчаны 30 лістапада 2022 года кампаніяй OpenAI з [[Сан-Францыска]], стваральнікам [[DALL-E|DALL·E 2]] і Whisper. Паслуга была запушчана як першапачаткова бясплатная для грамадскасці, з планамі манетызаваць паслугу пазней.<ref>{{Cite web|last=Karpf|first=David|date=2022-12-21|title=Money Will Kill ChatGPT's Magic|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2022/12/chatgpt-ai-chatbots-openai-cost-regulations/672539/|website=The Atlantic|language=en}}</ref> Да 4 снежня, паводле ацэнак OpenAI, у ChatGPT ужо было больш за мільён карыстальнікаў.<ref name="ZDNET"/> 15 снежня 2022 г. тэлеканал [[CNBC]] напісаў, што сэрвіс «час ад часу ўсё яшчэ адключаецца».<ref name="CNBC">{{Cite news|last=Pitt|first=Sofia|title=Google vs. ChatGPT: Here's what happened when I swapped services for a day|url=https://www.cnbc.com/2022/12/15/google-vs-chatgpt-what-happened-when-i-swapped-services-for-a-day.html|website=CNBC|date=2022|language=en}}</ref> Сэрвіс лепш за ўсё працуе на англійскай мове, але таксама можа працаваць і на некаторых іншых мовах з рознай ступенню поспеху.<ref name="jpost"/> У адрозненне ад некаторых іншых нядаўніх гучных дасягненняў у галіне штучнага інтэлекту, па стане на снежань 2022 года няма ніякіх прыкмет афіцыйнага рэцэнзаванага тэхнічнага дакумента пра ChatGPT.<ref>{{Cite news|last=Walsh|first=Toby|title=Everyone's having a field day with ChatGPT – but nobody knows how it actually works|url=https://theconversation.com/everyones-having-a-field-day-with-chatgpt-but-nobody-knows-how-it-actually-works-196378|website=The Conversation|date=2022|language=en}}</ref> Па словах запрошанага даследчыка OpenAI Скота Ааронсана, OpenAI працуе над інструментам для спробы паставіць вадзяныя знакі на свае сістэмы генерацыі тэксту, каб змагацца з тым, што зламыснікі выкарыстоўваюць іх паслугі для акадэмічнага плагіяту або спаму.<ref>{{Cite news|last=Kovanovic|first=Vitomir|title=The dawn of AI has come, and its implications for education couldn't be more significant|url=https://theconversation.com/the-dawn-of-ai-has-come-and-its-implications-for-education-couldnt-be-more-significant-196383|work=The Conversation|date=2022}}</ref><ref>{{Cite news|last=Wiggers|first=Kyle|title=OpenAI's attempts to watermark AI text hit limits|url=https://techcrunch.com/2022/12/10/openais-attempts-to-watermark-ai-text-hit-limits/|work=TechCrunch|date=10 December 2022}}</ref> У снежні 2022 года ''[[New York Times]]'' паведаміла, што, па чутках, наступная версія GPT, GPT-4, будзе запушчана дзесьці ў 2023 годзе.<ref name="NYTimesInfo"/> OpenAI плануе выпусціць прафесійны план ChatGPT, які каштуе 42 долары ў месяц, і бясплатны план, даступны пры нізкім попыце.<ref>{{Cite news|title=ChatGPT Pro plan costs $42/mo, free plan available when demand is low|url=https://techau.com.au/chatgpt-pro-plan-costs-42-mo-free-plan-available-when-demand-is-low/}}</ref> == Прыём і наступствы == === Станоўчыя рэакцыі === [[Файл:Sam_Altman_TechCrunch_SF_2019_Day_2_Oct_3_(cropped).jpg|міні|Сэм Альтман, генеральны дырэктар OpenAI]] У снежні 2022 года ChatGPT быў сустрэты ў цэлым станоўчымі водгукамі; ''[[The New York Times]]'' назвала яго «лепшым чат-ботам са штучным інтэлектам, калі-небудзь выпушчаным для шырокай публікі».<ref>{{Cite news|last=Roose|first=Kevin|title=The Brilliance and Weirdness of ChatGPT|url=https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html|website=The New York Times|date=5 December 2022}}</ref> Саманта Лок з ''[[The Guardian]]'' адзначыла, што ён змог стварыць «уражліва падрабязны» і «падобны да створанага чалавекам» тэкст.<ref>{{Cite web|last=Lock|first=Samantha|date=2022-12-05|title=What is AI chatbot phenomenon ChatGPT and could it replace humans?|url=https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/05/what-is-ai-chatbot-phenomenon-chatgpt-and-could-it-replace-humans|website=[[The Guardian]]}}</ref> Выкладчык журналістыкі Дэн Гілмар выкарыстаў ChatGPT на заданні для сваіх студэнтаў і выявіў, што згенераваны тэкст адпавядае таму, што мог бы напісаць добры студэнт; ён выказаў меркаванне, што «ў акадэмічных колаў наперадзе вельмі сур’ёзныя праблемы».<ref name=":0">{{Cite web|last=Hern|first=Alex|date=2022-12-04|title=AI bot ChatGPT stuns academics with essay-writing skills and usability|url=https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/04/ai-bot-chatgpt-stuns-academics-with-essay-writing-skills-and-usability|website=[[The Guardian]]}}</ref> Алекс Кантровіц з часопіса ''Slate'' высока ацаніў адказ ChatGPT на пытанні, звязаныя з [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіяй]], у тым ліку на сцвярджэнне, што [[Адольф Гітлер]] будаваў [[Аўтабан|шашы ў Германіі]], на якое мадэль у адказ праінфармавала аб выкарыстанні прымусовай працы ў нацысцкай Германіі.<ref>{{Cite web|last=Kantrowitz|first=Alex|date=2022-12-02|title=Finally, an A.I. Chatbot That Reliably Passes "the Nazi Test"|url=https://slate.com/technology/2022/12/chatgpt-openai-artificial-intelligence-chatbot-whoa.html|website=[[Slate (magazine)|Slate]]}}</ref> У рубрыцы «Прарывы года» за 2022 год у часопісе ''The Atlantic'' Дэрэк Томпсан згадаў ChatGPT як частку «выбуху генератыўнага штучнага інтэлекту», які «можа змяніць наша меркаванне аб тым, як мы працуем, як мы думаем і чым насамрэч з’яўляецца чалавечая творчасць».<ref>{{Cite web|last=Thompson|first=Derek|date=8 December 2022|title=Breakthroughs of the Year|url=https://www.theatlantic.com/newsletters/archive/2022/12/technology-medicine-law-ai-10-breakthroughs-2022/672390/|work=[[The Atlantic]]}}</ref> Келсі Пайпер з вэб-сайта ''Vox'' напісала, што «ChatGPT — гэта першае практычнае знаёмства шырокай публікі з тым, наколькі магутным стаў сучасны штучны інтэлект, і ў выніку многія з нас [ашаломлены]», і што ChatGPT «дастаткова разумны, каб быць карысным, нягледзячы на недахопы».<ref name="vox" /> Пол Грэм з ''Y Combinator'' напісаў у твітары, што «самае дзіўнае ў рэакцыі на ChatGPT — гэта не толькі колькасць людзей, якія ўразіліся ім, але і тое, хто яны ёсць. Гэта не людзі, якія захапляюцца кожнай новай бліскучай навінкай. Відавочна, што адбываецца нешта вялікае».<ref>{{Cite news|last=Scharth|first=Marcel|title=The ChatGPT chatbot is blowing people away with its writing skills. An expert explains why it's so impressive|url=https://theconversation.com/the-chatgpt-chatbot-is-blowing-people-away-with-its-writing-skills-an-expert-explains-why-its-so-impressive-195908|website=The Conversation}}</ref> [[Ілан Маск|Ілон Маск]] напісаў, што «ChatGPT пужаюча добры. Мы недалёка ад небяспечна моцнага штучнага інтэлекту».<ref name="vox">{{Cite news|last=Piper|first=Kelsey|title=ChatGPT has given everyone a glimpse at AI's astounding progress|url=https://www.vox.com/future-perfect/2022/12/15/23509014/chatgpt-artificial-intelligence-openai-language-models-ai-risk-google|website=[[Vox (website)|Vox]]|date=15 December 2022}}</ref> Маск прыпыніў доступ OpenAI да базы дадзеных Twitter у чаканні лепшага разумення планаў OpenAI, заявіўшы, што «OpenAI быў створаны як [[Некамерцыйная арганізацыя|некамерцыйны]] і з адкрытым зыходным кодам. Ні тое, ні другое цяпер не адпавядае рэчаіснасці».<ref>{{Cite news|title=Explainer: ChatGPT – what is OpenAI's chatbot and what is it used for?|url=https://www.reuters.com/technology/chatgpt-what-is-openais-chatbot-what-is-it-used-2022-12-05/|website=Reuters|date=5 December 2022}}</ref><ref name="business insider" /> Маск стаў сузаснавальнікам OpenAI у 2015 годзе, часткова для барацьбы з экзістэнцыяльнай рызыкай штучнага інтэлекту, але пакінуў сваю пасаду ў 2018 годзе.<ref name="business insider">{{Cite news|last=Kay|first=Grace|title=Elon Musk founded — and has since criticized — the company behind the buzzy new AI chatbot ChatGPT. Here's everything we know about OpenAI.|url=https://www.businessinsider.com/history-of-openai-company-chatgpt-elon-musk-founded-2022-12|website=Business Insider|date=11 December 2022}}</ref> [[Файл:Sundar_pichai.png|міні|Генеральны дырэктар Google [[Сундар Пічаі]] змяніў працу шматлікіх унутраных груп у адказ на пагрозу зрыву з боку ChatGPT.<ref name="code red">{{Cite news|title=A New Chat Bot Is a 'Code Red' for Google's Search Business|url=https://www.nytimes.com/2022/12/21/technology/ai-chatgpt-google-search.html|work=The New York Times|date=21 December 2022}}</ref>]] У снежні 2022 года ўнутраная служба Google выказала занепакоенасць нечаканай сілай ChatGPT і нядаўна выяўленым патэнцыялам вялікіх моўных мадэляў, якія могуць парушыць працу пошукавых сістэм, і генеральны дырэктар Сундар Пічаі «перавярнуў» і пераразмеркаваў каманды ў розных аддзелах для дапамогі ў прадуктах штучнага інтэлекту, паведамляе ''The New York Times''.<ref name="code red"/> 3 студзеня 2023 года ў ''The Information'' паведамлялася, што [[Bing|Microsoft Bing]] плануе дадаць дадатковую функцыянальнасць ChatGPT у сваю публічную пошукавую сістэму, магчыма, прыкладна ў сакавіку 2023 года.<ref>{{Cite news|title=Microsoft reportedly to add ChatGPT to Bing search engine|url=https://www.theguardian.com/technology/2023/jan/05/microsoft-chatgpt-bing-search-engine|work=the Guardian|date=5 January 2023}}</ref><ref>{{Cite news|title=Microsoft and OpenAI Working on ChatGPT-Powered Bing in Challenge to Google|url=https://www.theinformation.com/articles/microsoft-and-openai-working-on-chatgpt-powered-bing-in-challenge-to-google|work=The Information|date=January 2023}}</ref> Сцюарт Коб, дыпламаваны бухгалтар у Англіі і Уэльсе, вырашыў праверыць чат-бот ChatGPT, увёўшы пытанні з узору экзаменацыйнай работы на вэб-сайце ICAEW, а затым увёўшы адказы назад у онлайн-тэст. ChatGPT набраў 42 %, што, хоць і ніжэй за прахадны бал у 55 %, было ацэнена як нядрэнная спроба.<ref>'[https://www.accountingweb.co.uk/tech/tech-pulse/ai-chatbot-falls-just-short-on-accounting-exam?utm_medium=email&utm_campaign=AWUKITP120123&utm_content=AWUKITP120123+CID_f4e1cb340f73ad5307adcf00fca0ed4d&utm_source=internal_cm&utm_term=Read%20more AI chatbot falls just short on accounting exam]' Tom Herbert, Technology editor, 10th January 2023, AccountingWEB</ref> Прафесар гісторыі Тэхаскага ўніверсітэта Стывен Мінц піша ў ''Inside Higher Ed'':<ref name=":3">{{Cite web|last=Mintz|first=Steven|date=2023-01-16|title=ChatGPT: Threat or Menace? Are fears about generative AI warranted?|url=https://www.insidehighered.com/blogs/higher-ed-gamma/chatgpt-threat-or-menace|website=Inside Higher Ed|language=en}}</ref><blockquote>Прабачце за зманлівы загаловак гэтага паведамлення. Я лічу ChatGPT, генератар тэксту, саюзнікам, а не праціўнікам. Падумайце аб тым, што ўжо можа рабіць праграма: # Ствараць спісы бібліяграфічных спасылак. # Дапамагаць студэнтам, вызначаючы тэрміны і тлумачачы складаныя паняцці. # Вырашаць матэматычныя задачы і адладжваць праграмы крок за крокам. # Прапаноўваць чарнавікі вучэбных планаў курсаў. # Выяўляць навуковыя дыскусіі па пэўнай тэме і даследаваць прадметы праз розныя тэарэтычныя прызмы. # Мадэляваць дакладна арганізаванае апісальнае і аргументаванае пісьмо па пэўных тэмах.</blockquote> === Адмоўныя рэакцыі === У сваім меркаванні за снежань 2022 года эканаміст [[Пол Кругман]] напісаў, што ChatGPT паўплывае на попыт на інфармацыйных работнікаў.<ref name="NYTimesKrugman">{{Cite web|last=Krugman|first=Paul|date=6 December 2022|title=Does ChatGPT Mean Robots Are Coming For the Skilled Jobs?|url=https://www.nytimes.com/2022/12/06/opinion/chatgpt-ai-skilled-jobs-automation.html|work=[[The New York Times]]}}</ref> Джэймс Вінцэнт з ''Verge'' разглядаў вірусны поспех ChatGPT як доказ таго, што штучны інтэлект стаў мэйнстрымам.<ref name=":1"/> Журналісты пракаментавалі схільнасць ChatGPT да «галюцынацый».<ref>{{Cite news|title=ChatGPT a 'landmark event' for AI, but what does it mean for the future of human labor and disinformation?|url=https://www.cbc.ca/radio/thecurrent/chatgpt-human-labour-and-fake-news-1.6686210|work=CBC|date=2022}}</ref> Майк Пэрл з ''Mashable'' пратэставаў ChatGPT з дапамогай некалькіх пытанняў. У адным прыкладзе ён спытаў у ChatGPT пра «самую вялікую краіну ў [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]], акрамя [[Мексіка|Мексікі]]». ChatGPT адказаў, што гэта [[Гватэмала]], але правільны адказ — [[Нікарагуа]].<ref name="MashableInfo">{{Cite web|url=https://mashable.com/article/chatgpt-amazing-wrong|title=The ChatGPT chatbot from OpenAI is amazing, creative, and totally wrong|date=3 December 2022|last=Pearl|first=Mike|work=[[Mashable]]}}</ref> Калі тэлеканал CNBC запытаў у ChatGPT тэкст песні «The Ballad of Dwight Fry», ChatGPT прадставіў прыдуманы тэкст, а не сапраўдны.<ref name="CNBC"/> Даследчыкі, на якіх спасылаецца ''The Verge'', параўналі ChatGPT са «стахастычным папугаем»<ref>{{Cite news|last=Vincent|first=James|title=OpenAI's new chatbot can explain code and write sitcom scripts but is still easily tricked|url=https://www.theverge.com/23488017/openai-chatbot-chatgpt-ai-examples-web-demo|work=The Verge|date=1 December 2022}}</ref>, як і прафесар Антон ван дэн Хенгель з Аўстралійскага інстытута машыннага навучання.<ref>{{Cite news|last=Mannix|first=Liam|title=Is AI coming of age – or starting to reach its limits?|url=https://www.smh.com.au/national/is-ai-coming-of-age-or-starting-to-reach-its-limits-20221213-p5c5uy.html|work=The Sydney Morning Herald|date=13 December 2022}}</ref> У снежні 2022 года вэб-сайт пытанняў і адказаў [[Stack Overflow]] забараніў выкарыстанне ChatGPT для стварэння адказаў на пытанні, спаслаўшыся на неадназначны характар адказаў ChatGPT.<ref name="TheVergeStackOverflow"/> У студзені 2023 года Міжнародная канферэнцыя па машынным навучанні забараніла любое незадакументаванае выкарыстанне ChatGPT або іншых вялікіх моўных мадэляў для стварэння любога тэксту ў прадстаўленых дакументах.<ref>{{Cite news|last=Vincent|first=James|title=Top AI conference bans use of ChatGPT and AI language tools to write academic papers|url=https://www.theverge.com/2023/1/5/23540291/chatgpt-ai-writing-tool-banned-writing-academic-icml-paper|work=The Verge|date=5 January 2023}}</ref> [[Эканаміст]] Тайлер Коўэн выказаў заклапочанасць адносна ўплыву на дэмакратыю, спасылаючыся на тое, што здольнасць чалавека пісаць аўтаматызаваныя каментарыі ўплывае на працэс прыняцця новых правілаў.<ref name="BloombergCowen">{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2022-12-06/chatgpt-ai-could-make-democracy-even-more-messy|title=ChatGPT Could Make Democracy Even More Messy|date=6 December 2022|last=Cowen|first=Tyler|work=[[Bloomberg News]]}}</ref> ''[[The Guardian]]'' паставіў пад сумнеў, ці можна «сапраўды давяраць» змесціву, знойдзенаму ў Інтэрнэце пасля выпуску ChatGPT, і заклікаў да дзяржаўнага рэгулявання.<ref>{{Cite news|title=The Guardian view on ChatGPT: an eerily good human impersonator|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2022/dec/08/the-guardian-view-on-chatgpt-an-eerily-good-human-impersonator|work=The Guardian|date=8 December 2022}}</ref> У студзені 2023 года, пасля таго як Ніку Кейву даслалі песню, напісаную ChatGPT у стылі Ніка Кейва<ref name=":2">{{Cite web|date=2023-01-17|title='This song sucks': Nick Cave responds to ChatGPT song written in the style of Nick Cave|url=https://www.theguardian.com/music/2023/jan/17/this-song-sucks-nick-cave-responds-to-chatgpt-song-written-in-style-of-nick-cave|website=the Guardian|language=en}}</ref>, сам аўтар песень адказаў на ''The Red Hand Files''<ref>{{Cite web|date=2023-01-16|title=I asked Chat GPT to write a song in the style of Nick Cave and this is what it produced. What do you think?|url=https://www.theredhandfiles.com/chat-gpt-what-do-you-think/|website=The Red Hand Files|language=en-AU}}</ref> (і пазней быў працытаваны ў ''[[The Guardian]]''), сказаўшы, што акт напісання песні — гэта «справа крыві і нутра… якая патрабуе чагосьці ад мяне, каб спарадзіць новую і свежую ідэю. Гэта патрабуе маёй чалавечнасці». Далей ён сказаў: «Пры ўсёй любові і павазе свету, гэтая песня — лухта, гратэскавы здзек з таго, што такое быць чалавекам, і мне яна не вельмі падабаецца».<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|date=2023-01-20|title=Are AI-generated songs a 'grotesque mockery' of humanity or simply an opportunity to make a new kind of music? {{!}} Jeff Sparrow|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2023/jan/20/are-ai-generated-songs-a-grotesque-mockery-of-humanity-or-simply-an-opportunity-to-make-a-new-kind-of-music|website=the Guardian|language=en}}</ref> Прафесар гісторыі Тэхаскага ўніверсітэта Стывен Мінц піша:<ref name=":3"/><blockquote>Я добра ведаю абмежаванні ChatGPT. Што гэта бескарысна на тэмы з менш чым 10 000 цытаванняў. Што фактычныя спасылкі часам бываюць ілжывымі. Што яго здольнасць дакладна спасылацца на крыніцы вельмі абмежаваная. Што сіла яго адказаў хутка змяншаецца ўжо праз пару абзацаў. Гэтаму ChatGPT не хапае этыкі, і ў цяперашні час ён не можа ранжыраваць сайты па надзейнасці, якасці і дакладнасці.</blockquote> === Наступствы для кібербяспекі === Check Point Research і іншыя адзначылі, што ChatGPT здольны пісаць фішынгавыя электронныя лісты і [[Шкодная праграма|шкоднасныя праграмы]], асабліва ў спалучэнні з OpenAI Codex.<ref>{{Cite news|title=Why ChatGPT can be dangerous for every internet user – Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/gadgets-news/why-chatgpt-can-be-dangerous-to-every-internet-user/articleshow/96393104.cms|work=The Times of India|date=January 2023|language=en}}</ref> Генеральны дырэктар стваральніка ChatGPT OpenAI [[Сэм Альтман]] напісаў, што развіццё праграмнага забеспячэння можа прадстаўляць «(напрыклад) велізарную рызыку для кібербяспекі», а таксама працягваў прадказваць, што «мы можам дасягнуць сапраўднага AGI (штучнага агульнага інтэлекту) у наступным дзесяцігоддзі, таму нам трэба вельмі сур’ёзна паставіцца да гэтай рызыкі». Альтман сцвярджаў, што, хоць ChatGPT «відавочна, не блізкі да AGI», трэба «давяраць экспаненце. Плоскі погляд назад, вертыкальны погляд наперад».<ref name="ZDNET"/> === Наступствы для адукацыі === У часопісе ''The Atlantic'' Стывен Марке адзначыў, што яго ўплыў на навуковыя колы і асабліва на прыкладныя эсэ яшчэ трэба зразумець.<ref>{{Cite web|last=Marche|first=Stephen|date=2022-12-06|title=The College Essay Is Dead|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2022/12/chatgpt-ai-writing-college-student-essays/672371/|work=[[The Atlantic]]}}</ref> У часопісе ''Nature'' Крыс Стокел-Уокер адзначыў, што выкладчыкі павінны быць занепакоеныя тым, што студэнты выкарыстоўваюць ChatGPT для сваіх работ, і што пастаўшчыкі адукацыі павінны будуць адаптавацца, каб палепшыць крытычнае мысленне і здольнасць разважаць.<ref>{{Cite journal|last=Stokel-Walker|first=Chris|date=2022-12-09|title=AI bot ChatGPT writes smart essays — should professors worry?|url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-04397-7|access-date=2022-12-19|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|doi=10.1038/d41586-022-04397-7|pmid=36494443 |issn=0028-0836 }}</ref> Эма Боўман з [[National Public Radio|NPR]] напісала пра небяспеку студэнцкага плагіяту з дапамогай інструмента штучнага інтэлекту, які можа выдаваць неаб’ектыўны або бессэнсоўны тэкст з аўтарытэтным тонам: «Ёсць шмат выпадкаў, калі вы задаяце яму пытанне, і ён дае вам вельмі ўражальны адказ, які проста няправільны».<ref>{{Cite web|last=Bowman|first=Emma|title=A new AI chatbot might do your homework for you. But it's still not an A+ student|url=https://www.npr.org/2022/12/19/1143912956/chatgpt-ai-chatbot-homework-academia|date=2022-12-19|website=[[NPR]]}}</ref> Джаана Стэрн з ''The Wall Street Journal'' апісала махлярства ў сярэдняй школе з дапамогай інструмента, калі вучні адпраўляюць згенераванае эсэ.<ref>{{Cite web|title=ChatGPT Wrote My AP English Essay—and I Passed|url=https://www.wsj.com/articles/chatgpt-wrote-my-ap-english-essayand-i-passed-11671628256|date=2022-12-21|work=[[The Wall Street Journal]]}}</ref> Прафесар Дарэн Хік з Універсітэта Фурмана распавёў, што заўважыў «стыль» ChatGPT у артыкуле, прадстаўленым студэнтам. Інтэрнэт-дэтэктар GPT сцвярджаў, што тэкст з верагоднасцю 99,9 % створаны камп’ютарам, але ў Хіка не было важкіх доказаў. Аднак студэнт, пра якога ідзе гаворка, прызнаўся ў выкарыстанні GPT падчас сутыкнення і, як следства, праваліў курс.<ref>{{Cite news|title=Students using ChatGPT to cheat, professor warns|url=https://nypost.com/2022/12/26/students-using-chatgpt-to-cheat-professor-warns/|work=The New York Post|date=26 December 2022}}</ref> Хік прапанаваў палітыку правядзення спецыяльнага індывідуальнага вуснага іспыту па тэме задання, калі студэнт сур’ёзна падазраецца ў прадстаўленні працы, створанай штучным інтэлектам.<ref>{{Cite news|title=Professor warns about chatbot cheating: "Expect a flood"|url=https://www.axios.com/2022/12/26/chatbot-cheating-university-warning-chatgpt|work=Axios|date=26 December 2022}}</ref> Эдвард Цянь, студэнт старэйшых курсаў [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскага ўніверсітэта]], стварыў праграму пад назвай «GPTZero», якая вызначае, колькі тэксту згенеравана штучным інтэлектам<ref>{{Cite news|date=2023-01-17|title=This 22-year-old is trying to save us from ChatGPT before it changes writing forever|work=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/sections/money/2023/01/17/1149206188/this-22-year-old-is-trying-to-save-us-from-chatgpt-before-it-changes-writing-for}}</ref>, каб змагацца з акадэмічным плагіятам.<ref>{{Cite web|date=2023-01-04|title=Did ChatGPT Write That? A College Student Created an AI Essay Detector|url=https://gizmodo.com/chatgpt-ai-essay-detector-college-princeton-edward-tian-1849946535|work=Gizmodo|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=2023-01-04|title=A College Kid Built an App That Sniffs Out Text Penned by AI|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/princeton-student-edward-tian-built-gptzero-to-detect-ai-written-essays}}</ref> Па стане на 4 студзеня 2023 года Дэпартамент адукацыі Нью-Ёрка абмежаваў доступ да ChatGPT з Інтэрнэту і прылад у дзяржаўных школах.<ref>{{Cite news|title=NYC Bans Students and Teachers from Using ChatGPT|url=https://www.vice.com/en/article/y3p9jx/nyc-bans-students-and-teachers-from-using-chatgpt|work=www.vice.com|date=January 2023}}</ref><ref>{{Cite web|date=2023-01-04|title=New York City Schools Ban ChatGPT to Head Off a Cheating Epidemic|url=https://gizmodo.com/new-york-city-schools-chatgpt-ban-cheating-essay-openai-1849949384|work=Gizmodo|language=en}}</ref> У сляпым тэсце было прызнана, што ChatGPT здаў экзамены на аспіранцкі ўзровень ва [[Універсітэт Мінесоты (Манката)|Універсітэце Мінесоты]] і ў Уортанскай школе Універсітэта Пенсільваніі на здавальняючую адзнаку (C+).<ref>[https://edition.cnn.com/2023/01/26/tech/chatgpt-passes-exams/index.html CNN]</ref> === Этычныя праблемы ў навучанні === Расследаванне''[[Time]]'' паказала, што для стварэння сістэмы бяспекі ад таксічнага кантэнту (напрыклад, сэксуальнага гвалту, гвалту, расізму, сэксізму і г.д.), OpenAI выкарыстаў нанятых кенійскіх работнікаў, якія зарабляюць менш за 2 долары ў гадзіну, каб маркіраваць таксічны кантэнт. Гэтыя меткі былі выкарыстаны для навучання мадэлі выяўляць такое змесціва ў будучыні. Працаўнікі падвяргаліся ўздзеянню такога таксічнага і небяспечнага змесціва, што гэта ахарактарызавалі як «катаванне».<ref>{{Cite web|date=2023-01-18|title=Exclusive: OpenAI Used Kenyan Workers on Less Than $2 Per Hour to Make ChatGPT Less Toxic|url=https://time.com/6247678/openai-chatgpt-kenya-workers/|work=[[The Times]]|language=en|quote=''One Sama worker tasked with reading and labeling text for OpenAI told TIME he suffered from recurring visions after reading a graphic description of a man having sex with a dog in the presence of a young child. “That was torture,” he said.''|access-date=28 студзеня 2023|archive-date=19 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119152814/https://time.com/6247678/openai-chatgpt-kenya-workers/|url-status=dead}}</ref> Аўтсорсінгавым партнёрам OpenAI была кампанія Sama (базуецца ў [[Сан-Францыска|Сан-Францыска, Каліфорнія]]), якая займаецца падрыхтоўкай даных. == Узломы == ChatGPT спрабуе адхіляць запыты, якія могуць парушаць правілы карыстання. Тым не менш, некаторым карыстальнікам удалося ў пачатку снежня 2022 года «узламаць» ChatGPT з дапамогай розных інжынерных метадаў, каб абысці гэтыя абмежаванні: яны паспяхова прымусілі ChatGPT даць інструкцыі, як стварыць [[кактэйль Молатава]] або ядзерную бомбу, або генераваць аргументы ў стылі [[неанацызм]]у.<ref>{{Cite news|title=OpenAI's new chatbot can explain code and write sitcom scripts but is still easily tricked|url=https://www.theverge.com/23488017/openai-chatbot-chatgpt-ai-examples-web-demo|work=The Verge|date=1 December 2022}}</ref> Рэпарцёр ''[[Таронта Стар|Toronto Star]]'' не здолеў асабіста дабіцца поспеху ў тым, каб прымусіць ChatGPT выступіць з падбухторваючымі заявамі: ChatGPT падманулі, каб падтрымаць [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|расійскае ўварванне ва Украіну]], але нават калі яго папрасілі падыграць выдуманаму сцэнару, ChatGPT адмовіўся генераваць аргументы на карысць таго, чаму канадскі прэм’ер-міністр [[Джасцін Трудо]] вінаваты ў дзяржаўнай здрадзе.<ref>{{Cite news|title=I wrote a story about ChatGPT's AI. Then I dared it to write a better one|url=https://www.thestar.com/news/canada/2022/12/10/i-wrote-a-story-about-chatgpts-ai-then-i-dared-it-to-write-a-better-one.html|work=[[Toronto Star]]|date=10 December 2022}}</ref><ref>{{Cite news|title=An AI chatbot went viral. Some say it's better than Google; others worry it's problematic.|url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/chatgpt-ai-chatbot-viral-rcna59628|work=NBC News|date=December 2022}}</ref> == Выкарыстанне == ChatGPT выкарыстоўвалі для стварэння ўводных раздзелаў і анатацый навуковых артыкулаў. У некалькіх артыкулах ChatGPT пазначаны як сааўтар.<ref>{{Cite web|title=ChatGPT Listed as “Co-Author” For Several Scientific Papers|url=https://mindmatters.ai/2023/01/chatgpt-listed-as-co-author-for-several-scientific-papers/|accessdate=2025-11-20|work=mindmatters.ai}}</ref><ref>{{Cite web|title=AI Co-authorship in Academic Publishing|url=https://project-rachel.4open.science/Rachel.So.AI.Co-authorship.in.Academic.Publishing.pdf|accessdate=2025-11-20|work=project-rachel.4open.science}}</ref> Навуковыя часопісы па-рознаму адрэагавалі на ChatGPT. Некаторыя з іх, уключаючы Nature і JAMA Network, «патрабуюць ад аўтараў раскрыцця інфармацыі пра выкарыстанне інструментаў генерацыі тэксту і забараняюць уносіць як сааўтара вялікую моўную мадэль (LLM), такую ​​як ChatGPT». У студзені 2023 года часопіс Science «поўнасцю забараніў» выкарыстанне тэксту, створанага з дапамогай LLM, ва ўсіх сваіх часопісах;<ref>{{Cite web|title=ChatGPT|url=https://www.boxerlaw.com/wp-content/uploads/2023/04/ChatGPTWikipedia4.10.23.pdf|accessdate=2025-11-20|work=www.boxerlaw.com}}</ref> аднак гэтая палітыка была ўведзена толькі каб даць супольнасці час вызначыць, як выглядае прымальнае выкарыстанне. З ліпеня 2025 года часопіс Science чакае, што аўтары будуць цалкам публікаваць інфармацыю пра тое, які змест, створаны з дапамогай ШІ, выкарыстоўваецца ў іх працах.<ref>{{Cite web|title=Artificial Hallucinations in ChatGPT: Implications in Scientific Writing|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9939079/|accessdate=2025-11-20|work=pmc.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref> У адным даследаванні аналізаваліся адказы ChatGPT на 517 пытанняў па праграмнай інжынерыі ці праграмаванні, падрыхтаваных на Stack Overflow, на карэктнасць, паслядоўнасць, паўнату і сцісласць. Было выяўлена, што 52% адказаў змяшчалі недакладнасці, а 77% былі шматслоўнымі. Іншае даследаванне, прысвечанае прадукцыйнасці GPT-3.5 і GPT-4 у перыяд з сакавіка да чэрвеня 2024 года, паказала, што прадукцыйнасць пры вырашэнні такіх аб’ектыўных задач, як вызначэнне простых лікаў і генерацыя выканальнага кода, значна адрознівалася. Рынак ШІ у сферы нерухомасці перажывае бурны рост: паводле прагнозаў, ён вырасце з 437,65 млн долараў ЗША ў 2024 годзе да больш за 1,3 млрд долараў ЗША да 2034 года. Гэтая імклівая дынаміка адлюстроўвае растучую ролю ШІ ў інвестыцыях у нерухомасць, яе кіраванні і здзяйсненні здзелак.<ref>{{Cite web|title=ChatGPT for Real Estate|url=https://leni.co/help-articles/real-estate-ai/|accessdate=2025-11-20|work=leni.co}}</ref> Многія кампаніі ўкаранілі ChatGPT і аналагічныя тэхналогіі чат-ботаў у свае прадукты. Гэтыя змены прывялі да значнага росту каштоўнасці кампаній.<ref>{{Cite web|title=BuzzFeed Stock (BZFD) Triples on Plans to Embrace OpenAI for Content|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-01-26/buzzfeed-bzfd-triples-on-plans-to-embrace-openai-for-content|accessdate=2025-11-20|work=www.bloomberg.com}}</ref> Агенцтва Reuters звязвае гэты скачок з роляй ChatGPT у ператварэнні штучнага інтэлекту ў моднае слова на Уолл-стрыт. Дзякуючы «эфекту ChatGPT» рознічныя інвестары павысілі кошты на крыптавалютныя актывы, звязаныя з ШІ, нягледзячы на тое, што агульны рынак крыптавалют знаходзіўся ў «мядзведжым» трэндзе, і знізіўся інтарэс інстытуцыйных інвестараў.<ref>{{Cite web|title=The influence of ChatGPT on artificial intelligence related crypto assets: Evidence from a synthetic control analysis|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1544612323003653|accessdate=2025-11-20|work=www.sciencedirect.com}}</ref> Укараненне ChatGPT у адукацыйную сферу было хуткім, але спачатку ён быў забаронены некалькімі ўстановамі. Патэнцыйныя перавагі ўключаюць паляпшэнне персаналізаванага навучання, павышэнне прадуктыўнасці вучняў, дапамогу ў правядзенні мазгавых штурмаў, абагульненні і развіцці навыкаў моўнай граматнасці. Вучні ў цэлым станоўча адносяцца да яго, але пэўныя меркаванні выкладчыкаў і студэнтаў значна розняцца. Першыя тры месяцы даступнасці ChatGPT публіцы, на Amazon з’явіліся сотні кніг, у якіх ён быў адзначаны як аўтар або сааўтар, а таксама былі прадстаўлены ілюстрацыі, створаныя іншымі мадэлямі штучнага інтэлекту, такімі як Midjourney.<ref>{{Cite web|title=Focus: ChatGPT launches boom in AI-written e-books on Amazon|url=https://www.reuters.com/technology/chatgpt-launches-boom-ai-written-e-books-amazon-2023-02-21/|accessdate=2025-11-20|work=www.reuters.com}}</ref> == Асаблівасці == ChatGPT быў дапрацаваны на аснове GPT-3.5 з выкарыстаннем метадаў навучання як з настаўнікам, так і з падмацаваннем <ref name="RLHFInfo">{{Cite conference|url=https://www.cs.utexas.edu/~pstone/Papers/bib2html-links/ICML_IL11-knox.pdf|title=Augmenting Reinforcement Learning with Human Feedback|last1=Knox|first1=W. Bradley|last2=Stone|first2=Peter|author-link2=Peter Stone (professor)|publisher=[[University of Texas at Austin]]|access-date=2022-12-05|archive-date=2022-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208070948/https://www.cs.utexas.edu/~pstone/Papers/bib2html-links/ICML_IL11-knox.pdf|url-status=live}}</ref>. У абодвух падыходах выкарыстоўваліся людзі-трэйнеры для паляпшэння прадукцыйнасці мадэлі. У выпадку навучання з настаўнікам мадэль атрымлівала гутаркі, у якіх трэнеры выконвалі абедзве ролі: карыстальніка і памочніка штучнага інтэлекту. На этапе навучання з падмацаваннем інструктары-людзі спачатку ацэньвалі адказы, якія мадэль стварыла ў папярэднім дыялогу. Гэтыя ацэнкі выкарыстоўваліся для стварэння мадэляў узнагароды, на аснове якіх мадэль дадаткова дапрацоўвалася з выкарыстаннем некалькіх [[Ітэрацыя (праграмаванне)|ітэрацый]] Proximal Policy Optimization <ref name="OpenAIInfo2">{{Cite web|url=https://openai.com/blog/chatgpt/|title=ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue|author=[[OpenAI]]|date=2022-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221130180912/https://openai.com/blog/chatgpt/|archive-date=2022-11-30|access-date=2022-12-05|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2022/12/8/23499728/ai-capability-accessibility-chatgpt-stable-diffusion-commercialization|title=ChatGPT proves AI is finally mainstream — and things are only going to get weirder|first=James|last=Vincent|website=[[The Verge]]|date=2022-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230111214453/https://www.theverge.com/2022/12/8/23499728/ai-capability-accessibility-chatgpt-stable-diffusion-commercialization|archive-date=2023-01-11|access-date=2022-12-08|url-status=live}}</ref>. Алгарытмы Proximal Policy Optimization маюць перавагу па выдатках у параўнанні з алгарытмамі Region Policy Optimization: яны скарачаюць колькасць вылічальна дарагіх аперацый, забяспечваючы пры гэтым больш высокую прадукцыйнасць <ref>{{Cite arXiv|title=Proximal Policy Optimization Algorithms|eprint=1707.06347|last1=Schulman|first1=John|last2=Wolski|first2=Filip|last3=Dhariwal|first3=Prafulla|last4=Radford|first4=Alec|last5=Klimov|first5=Oleg|year=2017|class=cs.LG}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://towardsdatascience.com/proximal-policy-optimization-ppo-explained-abed1952457b|title=Proximal Policy Optimization (PPO) Explained|first=Wouter|last=van Heeswijk|work=Towards Data Science|date=2022-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129215344/https://towardsdatascience.com/proximal-policy-optimization-ppo-explained-abed1952457b|archive-date=2022-11-29|access-date=2022-12-05|url-status=live}}</ref>. Мадэлі былі навучаны ў супрацоўніцтве з [[Microsoft]] на іх суперкамп’ютарнай інфраструктуры [[Microsoft Azure|Azure]]. У параўнанні са сваім папярэднікам InstructGPT, ChatGPT імкнецца зменшыць колькасць шкодных і ўводзячых у зман адказаў. Напрыклад, калі InstructGPT успрымае сцвярджэнне пра тое, што [[Хрыстафор Калумб]] прыбыў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ў 2015 годзе, як праўдзівае, то ChatGPT выкарыстоўвае звесткі пра падарожжы Калумба і сучасны свет, уключаючы ўспрыманне яго асобы, каб сфарміраваць адказ, які разважае пра тое, што магло б адбыцца, калі б Калумб прыплыў у ЗША ў 2015 годзе <ref name="OpenAIInfo3">{{Cite web|url=https://openai.com/blog/chatgpt/|title=ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue|author=[[OpenAI]]|date=2022-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221130180912/https://openai.com/blog/chatgpt/|archive-date=2022-11-30|access-date=2022-12-05|url-status=live}}</ref>. Дадзеныя, даступныя ChatGPT, уключаюць даведачныя старонкі, інфармацыю пра інтэрнэт-феномены і звесткі пра мовы праграмавання <ref name="ArsTechnicaTerminal">{{Cite web|url=https://arstechnica.com/information-technology/2022/12/openais-new-chatbot-can-hallucinate-a-linux-shell-or-calling-a-bbs/|title=No Linux? No problem. Just get AI to hallucinate it for you|first=Benj|last=Edwards|work=[[Ars Technica]]|date=2022-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226134822/https://arstechnica.com/information-technology/2022/12/openais-new-chatbot-can-hallucinate-a-linux-shell-or-calling-a-bbs/|archive-date=2022-12-26|access-date=2022-12-05|url-status=live}}</ref>. У адрозненне ад большасці чат-ботаў, ChatGPT адсочвае стан карыстальніка, запамінаючы папярэднія пытанні і адказы, дадзеныя ў межах той жа размовы, што, на думку некаторых журналістаў, можа дазволіць выкарыстоўваць ChatGPT у якасці персаналізаванага тэрапеўта <ref name="NYTimesInfo">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html|title=The Brilliance and Weirdness of ChatGPT|first=Kevin|last=Roose|work=[[The New York Times]]|date=2022-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230118134332/https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html|archive-date=2023-01-18|access-date=2022-12-05|url-status=live}}</ref>. Каб прадухіліць з’яўленне абразлівых вынікаў у адказ на запыты карыстальнікаў і выдачу непрымальных адказаў, у ChatGPT запыты фільтруюцца праз [[API мадэрацыя|API мадэрацыі]], а патэнцыйна [[Расіст|расісцкія]] або [[Сексізм|сэксісцкія]] падказкі адхіляюцца <ref name="OpenAIInfo4">{{Cite web|url=https://openai.com/blog/chatgpt/|title=ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue|author=[[OpenAI]]|date=2022-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221130180912/https://openai.com/blog/chatgpt/|archive-date=2022-11-30|access-date=2022-12-05|url-status=live}}</ref><ref name="NYTimesInfo2">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html|title=The Brilliance and Weirdness of ChatGPT|first=Kevin|last=Roose|work=[[The New York Times]]|date=2022-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230118134332/https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html|archive-date=2023-01-18|access-date=2022-12-05|url-status=live}}</ref>. ChatGPT мае шэраг абмежаванняў. Мадэль узнагароды ChatGPT, распрацаваная з улікам чалавечага кантролю, можа быць празмерна аптымізавана і, такім чынам, зніжаць прадукцыйнасць у адпаведнасці з [[Закон Гудхарта|законам Гудхарта]] <ref>{{Cite arXiv|title=Scaling Laws for Reward Model Overoptimization|eprint=2210.10760|last1=Gao|first1=Leo|last2=Schulman|last3=Hilton|first3=Jacob|year=2022|class=cs.LG}}</ref>. Падчас навучання рэцэнзенты аддавалі перавагу больш доўгім адказам, незалежна ад фактычнага разумення або зместу <ref name="OpenAIInfo">{{Cite web|url=https://openai.com/blog/chatgpt/|title=ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue|author=[[OpenAI]]|date=2022-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221130180912/https://openai.com/blog/chatgpt/|archive-date=2022-11-30|access-date=2022-12-05|url-status=live}}</ref>. Дадзеныя ChatGPT могуць утрымліваць алгарытмічную прадузятасць: адказы з расплывістымі апісаннямі людзей, напрыклад [[Генеральны дырэктар|генеральнага дырэктара]], могуць прыводзіць да здагадкі, што такі чалавек, скажам, з’яўляецца белым мужчынам <ref name="CNNInfo2">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/12/05/tech/chatgpt-trnd/index.html|title=This AI chatbot is dominating social media with its frighteningly good essays|first=Samantha|last=Murphy Kelly|work=[[CNN]]|date=2022-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20221210112243/https://www.cnn.com/2022/12/05/tech/chatgpt-trnd/index.html|archive-date=2022-12-10|access-date=2022-12-05|url-status=live}}</ref>. ChatGPT можа выкарыстоўвацца для напісання кода або стварэння плагінаў, але код павінен быць сумяшчальны з [[GPL]] <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://wptavern.com/navigating-the-new-era-of-ai-assisted-code-generation-in-wordpress|title=Navigating the New Era of AI-Assisted Code Generation in WordPress|author=Sarah Gooding|website=wptavern|date=2023-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230904163240/https://wptavern.com/navigating-the-new-era-of-ai-assisted-code-generation-in-wordpress|archive-date=2023-09-04|access-date=2023-09-04|url-status=live}}</ref>. [[OpenAI]] запусціла групавыя чаты ў ChatGPT. Яны працуюць на базе абноўленай мадэлі [[GPT-5.1]], якую кампанія прадставіла 12 лістапада 2025 года. Функцыя даступная ў тым ліку бясплатным карыстальнікам, а запрашаць удзельнікаў можна па прамой спасылцы. Пакуль што такая магчымасць даступная ў Японія, Новая Зеландыя, Паўднёвая Карэя і Тайвань <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://openai.com/index/group-chats-in-chatgpt/|title=Piloting group chats in ChatGPT|website=openai.com|date=2025-11-13|access-date=2025-11-14}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Антрапамарфізм|Антрапамарфізм камп’ютараў]] * [[Тэст Цьюрынга]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|chat.openai.com/chat}} * [[arxiv:2203.02155|White paper]] пра InstructGPT, папярэднік ChatGPT * [https://www.wsj.com/articles/chatgpt-wrote-my-ap-english-essayand-i-passed-11671628256 ChatGPT Wrote My AP English Essay—and I Passed] (WSJ, відэа, 21 снежня 2022) * {{YouTube|s1Uu-DS3O2E|ChatGPT - это революция в образовании. Владимир Спиваковский об образовании в XXI веке|logo=1}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Апрацоўка натуральнай мовы]] [[Катэгорыя:Выкарыстанне штучнага інтэлекту]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Чат-боты]] dqhmatsrcsonyvlm9jx7igl270z4990 5135619 5135615 2026-05-04T09:39:40Z Janka paŭnočny 167565 абнаўленне звестак 5135619 wikitext text/x-wiki {{Картка:Праграма }} '''ChatGPT''' ('''Chat Generative Pre-trained Transformer''')<ref>{{Cite web|last=Roose|first=Kevin|date=5 December 2022|title=The Brilliance and Weirdness of ChatGPT|url=https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html|website=New York Times|language=en-US|quote=Like those tools, ChatGPT — which stands for “generative pre-trained transformer” — landed with a splash.}}</ref> — [[чат-бот]], запушчаны [[OpenAI]] у лістападзе 2022 года. Ён пабудаваны на аснове сямейства [[вялікая моўная мадэль|вялікіх моўных мадэляў]] OpenAI GPT-3 і навучаны з дапамогай метадаў {{нп5|Пераноснае навучанне|пераноснага навучання|en|Transfer learning}}<ref>{{Cite book|last=Quinn|first=Joanne|url=https://d2l.ai/chapter_computer-vision/fine-tuning.html#steps|title=Dive into deep learning : tools for engagement|date=2020|access-date=10 January 2023}}</ref>, {{нп5|Кіраванае навучанне|кіраванага навучання|en|Supervised learning}} і {{нп5|Навучанне з падмацаваннем|навучання з падмацаваннем|en|Reinforcement learning}}. ChatGPT быў запушчаны як прататып 30 лістапада 2022 года і хутка прыцягнуў увагу сваімі падрабязнымі і выразнымі адказамі ў многіх галінах ведаў. Істотным недахопам была названа яго няроўная факталагічная дакладнасць.<ref name="TheVergeStackOverflow">{{Cite web|last=Vincent|first=James|date=5 December 2022|title=AI-generated answers temporarily banned on coding Q&A site Stack Overflow|url=https://www.theverge.com/2022/12/5/23493932/chatgpt-ai-generated-answers-temporarily-banned-stack-overflow-llms-dangers|website=[[The Verge]]|language=en-US}}</ref> Пасля выхаду ChatGPT OpenAI ацанілі ў 29 мільярдаў долараў.<ref>[https://www.businessinsider.com/chatgpt-creator-openai-talks-for-tender-offer-at-29-billion-2023-1 ChatGPT creator OpenAI is in talks to sell shares in a tender offer that would double the startup’s valuation to $29 billion] ''Insider'', Lakshmi Varanasi, January 5, 2023</ref> == Навучанне == ChatGPT быў настроены на аснове GPT-3.5 з дапамогай кіраванага навучання, а таксама навучання з падмацаваннем.<ref>{{Спасылка|загаловак=ChatGPT: Understanding the ChatGPT AI Chatbot|url=https://www.eweek.com/big-data-and-analytics/chatgpt/}}</ref> Абодва падыходы выкарыстоўвалі людзей-трэнераў для паляпшэння прадукцыйнасці мадэлі. У выпадку кіраванага навучання мадэль была забяспечана размовамі, у якіх трэнеры гулялі за абодва бакі: карыстальніка і памочніка ([[штучны інтэлект]]). На этапе падмацавання трэнеры спачатку ранжыравалі адказы, створаныя мадэллю ў папярэдняй размове. Гэтыя рэйтынгі выкарыстоўваліся для стварэння «мадэляў узнагароджання», на якія мадэль была дадаткова настроена з выкарыстаннем некалькіх ітэрацый праксімальнай аптымізацыі палітыкі ({{lang-en|Proximal Policy Optimization}}, PPO).<ref name="OpenAIInfo">{{Cite web|author=OpenAI|language=en-US|title=ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue|url=https://openai.com/blog/chatgpt/}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|author=Vincent|website=[[The Verge]]|language=en-US|title=ChatGPT proves AI is finally mainstream and things are only going to get weirder|url=https://www.theverge.com/2022/12/8/23499728/ai-capability-accessibility-chatgpt-stable-diffusion-commercialization}}</ref> Праксімальныя алгарытмы аптымізацыі палітыкі выгадна адрозніваюцца ад алгарытмаў «давернага рэгіёну» аптымізацыі палітыкі ({{lang-en|Trust Region Policy Optimization}}, TRPO) тым, што яны не ўжываюць многія з вылічальна дарагіх аперацый і таму маюць больш высокую прадукцыйнасць.<ref>{{Cite web|author=van Heeswijk|website=Towards Data Science|language=en-US|title=Proximal Policy Optimization (PPO) Explained|url=https://towardsdatascience.com/proximal-policy-optimization-ppo-explained-abed1952457b}}</ref> Мадэлі былі падрыхтаваны ў супрацоўніцтве з [[Microsoft]] на іх суперкамп’ютарнай інфраструктуры [[Azure]]. Акрамя таго, OpenAI працягвае збіраць дадзеныя ад карыстальнікаў ChatGPT, якія можна выкарыстоўваць для далейшага навучання і тонкай настройкі ChatGPT. Карыстальнікам дазволена галасаваць за або супраць адказаў, якія яны атрымліваюць ад ChatGPT; галасуючы за або супраць, яны таксама могуць запоўніць тэкставае поле дадатковай зваротнай сувяззю.<ref name="ZDNET">{{Cite news|title=What is ChatGPT and why does it matter? Here's what you need to know|url=https://www.zdnet.com/article/what-is-chatgpt-and-why-does-it-matter-heres-what-you-need-to-know/|website=ZDNET}}</ref><ref>{{Cite web|title=ChatGPT Feedback Contest: Official Rules|url=https://cdn.openai.com/chatgpt/ChatGPT_Feedback_Contest_Rules.pdf|website=OpenAI}}</ref> == Асаблівасці і абмежаванні == [[Файл:ChatGPT_Wales_Tiananmen_Square_2022-12-30_181035.png|міні|Размова з ChatGPT аб тым, ці ўдзельнічаў [[Джымі Вэйлз|Джымі]] Уэйлз у пратэстах на [[Пратэсты на плошчы Цяньаньмэнь (1989)|плошчы Цяньаньмэнь]], 30 снежня 2022 г.]] Нягледзячы на тое, што асноўная функцыя чат-бота — імітацыя чалавека-суразмоўцы, ChatGPT з’яўляецца універсальным. Напрыклад, ён мае магчымасць пісаць і адладжваць камп’ютарныя праграмы; складаць музыку, тэлеспектаклі, казкі, сачыненні; адказваць на пытанні тэстаў (часам — у залежнасці ад тэсту — на ўзроўні, вышэйшым за ўзровень сярэдняга чалавека, які праходзіць тэст);<ref>{{Cite news|last=Heilweil|first=Rebecca|title=AI is finally good at stuff. Now what?|url=https://www.vox.com/recode/2022/12/7/23498694/ai-artificial-intelligence-chat-gpt-openai|work=Vox|date=7 December 2022}}</ref> пісаць вершы і тэксты песень;<ref name="jpost">{{Cite news|title=ChatGPT: What is the new free AI chatbot? – explainer|url=https://www.jpost.com/business-and-innovation/tech-and-start-ups/article-725910|work=The Jerusalem Post|date=2022}}</ref> эмуліраваць сістэму [[Linux]]; мадэляваць увесь чат; гуляць у такія гульні, як [[крыжыкі-нулікі]]; і мадэляваць [[банкамат]].<ref name="ArsTechnicaTerminal" /> Навучальныя даныя ChatGPT уключаюць старонкі кіраўніцтва і інфармацыю аб з’явах Інтэрнэту і мовах праграмавання, такіх як [[:en:Bulletin board system|сістэмы дошак аб’яў]] ці мова праграмавання [[Python (мова праграмавання)|Python]].<ref name="ArsTechnicaTerminal">{{Cite web|url=https://arstechnica.com/information-technology/2022/12/openais-new-chatbot-can-hallucinate-a-linux-shell-or-calling-a-bbs/|title=No Linux? No problem. Just get AI to hallucinate it for you|date=5 December 2022|last=Edwards|first=Benj|work=[[Ars Technica]]}}</ref> У параўнанні са сваім папярэднікам, InstructGPT, ChatGPT спрабуе паменшыць шкодныя і падманныя адказы.<ref>{{Cite web|date=2022-12-26|title=What is ChatGPT? History, Features, Uses, Benefits, Drawbacks 2023 – Updated Geek by Raveen Chawla|url=https://updatedgeek.com/what-is-chatgpt/|language=en-US}}</ref> Напрыклад, у той час як InstructGPT прымае запыт «Раскажы мне пра тое, калі [[Хрыстафор Калумб]] прыехаў у [[ЗША]] ў 2015 годзе» як праўдзівы, ChatGPT прызнае контрфактычны характар пытання і афармляе свой адказ як гіпатэтычнае меркаванне аб тым, што магло б адбыцца, калі б Калумб прыбыў у ЗША ў 2015 годзе, выкарыстоўваючы інфармацыю пра падарожжы Калумба і факты пра сучасны свет — у тым ліку сучасныя ўяўленні аб дзеяннях Калумба.<ref name="OpenAIInfo"/> У адрозненне ад большасці чат-ботаў, ChatGPT запамінае папярэднія запыты, дадзеныя яму ў той жа размове; журналісты выказалі здагадку, што гэта дазволіць выкарыстоўваць ChatGPT як персаналізаванага тэрапеўта.<ref name="NYTimesInfo">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html|title=The Brilliance and Weirdness of ChatGPT|date=5 December 2022|last=Roose|first=Kevin|work=[[The New York Times]]}}</ref> Для прадухілення абразлівых выходных дадзеных запыты фільтруюцца праз сэрвіс мадэрацыі OpenAI API,<ref>{{Cite web|title=New and Improved Content Moderation Tooling|url=https://openai.com/blog/new-and-improved-content-moderation-tooling/|work=OpenAI|language=en|date=10 August 2022}}</ref> і патэнцыйна расісцкія або сэксісцкія запыты адхіляюцца.<ref name="OpenAIInfo"/><ref name="NYTimesInfo" /> ChatGPT мае мноства абмежаванняў. OpenAI прызнаў, што ChatGPT «часам піша праўдападобныя, але няправільныя або бессэнсоўныя адказы».<ref name="OpenAIInfo"/> Такія паводзіны характэрныя для вялікіх моўных мадэляў і называюцца галюцынацыямі.<ref>{{Cite web|archive-date=2022-12-17|title=Why large language models like ChatGPT are bullshit artists|url=https://becominghuman.ai/why-large-language-models-like-chatgpt-are-bullshit-artists-c4d5bb850852|archive-url=https://web.archive.org/web/20221217075021/https://becominghuman.ai/why-large-language-models-like-chatgpt-are-bullshit-artists-c4d5bb850852}}</ref> Мадэль узнагароджання ChatGPT, распрацаваная з улікам чалавечага нагляду, можа быць празмерна аптымізавана і, такім чынам, перашкаджаць прадукцыйнасці, што інакш вядома як закон Гудхарта. ChatGPT мае абмежаваныя веды аб падзеях, якія адбыліся пасля 2021 года. Як паведамляе [[BBC]], са снежня 2022 года ChatGPT не дазваляецца «выказваць палітычныя меркаванні або займацца палітычнай актыўнасцю».<ref>{{Спасылка|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-64053550|title=Could a chatbot answer Prime Minister's Questions?}}</ref> Тым не менш, даследаванні паказваюць, што ChatGPT дэманструе праэкалагічную, левалібертарыянскую арыентацыю, калі яму прапануецца заняць пазіцыю адносна палітычных заяваў з двух устаноўленых дадаткаў для парадаў пры галасаванні. Падчас навучання ChatGPT рэцэнзенты аддавалі перавагу больш доўгім адказам, незалежна ад фактычнага разумення або фактычнага зместу.<ref name="OpenAIInfo" /> Навучальныя даныя таксама пакутуюць ад {{нп5|Алгарытмічны зрух|алгарытмічнага зруху|en|Algorithmic bias}}, які можа выяўляцца, калі ChatGPT адказвае на запыты, што ўключаюць апісанні людзей. У адным выпадку ChatGPT згенераваў рэп, які паказвае, што як навукоўцы жанчыны і прадстаўнікі «каляровых» рас нібыта саступаюць белым мужчынам.<ref>{{Спасылка|url=https://time.com/6238781/chatbot-chatgpt-ai-interview/|title=AI Chatbots Are Getting Better. But an Interview With ChatGPT Reveals Their Limits|access-date=28 студзеня 2023|archive-date=18 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230118162611/https://time.com/6238781/chatbot-chatgpt-ai-interview/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://theintercept.com/2022/12/08/openai-chatgpt-ai-bias-ethics/|title=The Internet’s New Favorite AI Proposes Torturing Iranians and Surveilling Mosques}}</ref> 1 мая 2025 года кампанія OpenAI абнавіла свой чат-бот ChatGPT, дадаўшы магчымасць здзяйсняць пакупкі непасрэдна ў інтэрфейсе. Цяпер карыстальнікі могуць шукаць тавары, параўноўваць іх і пераходзіць па спасылках для пакупкі. Гэтая функцыя ахоплівае такія катэгорыі, як электроніка, мода, касметыка і тавары для дома.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://techstoffe.com/openai-dobavila-funkcziyu-pokupok-v-chatgpt-brosaya-vyzov-google/|title=OpenAI добавила функцию покупок в ChatGPT, бросая вызов Google {{!}} TechStoffe|website=https://techstoffe.com/|access-date=2025-05-02}}</ref> == Абслугоўванне == [[Файл:Pioneer_Building,_San_Francisco_(2019)_-1.jpg|міні|Pioneer Building, Сан-Францыска, штаб-кватэра OpenAI]] ChatGPT быў запушчаны 30 лістапада 2022 года кампаніяй OpenAI з [[Сан-Францыска]], стваральнікам [[DALL-E|DALL·E 2]] і Whisper. Паслуга была запушчана як першапачаткова бясплатная для грамадскасці, з планамі манетызаваць паслугу пазней.<ref>{{Cite web|last=Karpf|first=David|date=2022-12-21|title=Money Will Kill ChatGPT's Magic|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2022/12/chatgpt-ai-chatbots-openai-cost-regulations/672539/|website=The Atlantic|language=en}}</ref> Да 4 снежня, паводле ацэнак OpenAI, у ChatGPT ужо было больш за мільён карыстальнікаў.<ref name="ZDNET"/> 15 снежня 2022 г. тэлеканал [[CNBC]] напісаў, што сэрвіс «час ад часу ўсё яшчэ адключаецца».<ref name="CNBC">{{Cite news|last=Pitt|first=Sofia|title=Google vs. ChatGPT: Here's what happened when I swapped services for a day|url=https://www.cnbc.com/2022/12/15/google-vs-chatgpt-what-happened-when-i-swapped-services-for-a-day.html|website=CNBC|date=2022|language=en}}</ref> Сэрвіс лепш за ўсё працуе на англійскай мове, але таксама можа працаваць і на некаторых іншых мовах з рознай ступенню поспеху.<ref name="jpost"/> У адрозненне ад некаторых іншых нядаўніх гучных дасягненняў у галіне штучнага інтэлекту, па стане на снежань 2022 года няма ніякіх прыкмет афіцыйнага рэцэнзаванага тэхнічнага дакумента пра ChatGPT.<ref>{{Cite news|last=Walsh|first=Toby|title=Everyone's having a field day with ChatGPT – but nobody knows how it actually works|url=https://theconversation.com/everyones-having-a-field-day-with-chatgpt-but-nobody-knows-how-it-actually-works-196378|website=The Conversation|date=2022|language=en}}</ref> Па словах запрошанага даследчыка OpenAI Скота Ааронсана, OpenAI працуе над інструментам для спробы паставіць вадзяныя знакі на свае сістэмы генерацыі тэксту, каб змагацца з тым, што зламыснікі выкарыстоўваюць іх паслугі для акадэмічнага плагіяту або спаму.<ref>{{Cite news|last=Kovanovic|first=Vitomir|title=The dawn of AI has come, and its implications for education couldn't be more significant|url=https://theconversation.com/the-dawn-of-ai-has-come-and-its-implications-for-education-couldnt-be-more-significant-196383|work=The Conversation|date=2022}}</ref><ref>{{Cite news|last=Wiggers|first=Kyle|title=OpenAI's attempts to watermark AI text hit limits|url=https://techcrunch.com/2022/12/10/openais-attempts-to-watermark-ai-text-hit-limits/|work=TechCrunch|date=10 December 2022}}</ref> У снежні 2022 года ''[[New York Times]]'' паведаміла, што, па чутках, наступная версія GPT, GPT-4, будзе запушчана дзесьці ў 2023 годзе.<ref name="NYTimesInfo"/> OpenAI плануе выпусціць прафесійны план ChatGPT, які каштуе 42 долары ў месяц, і бясплатны план, даступны пры нізкім попыце.<ref>{{Cite news|title=ChatGPT Pro plan costs $42/mo, free plan available when demand is low|url=https://techau.com.au/chatgpt-pro-plan-costs-42-mo-free-plan-available-when-demand-is-low/}}</ref> == Прыём і наступствы == === Станоўчыя рэакцыі === [[Файл:Sam_Altman_TechCrunch_SF_2019_Day_2_Oct_3_(cropped).jpg|міні|Сэм Альтман, генеральны дырэктар OpenAI]] У снежні 2022 года ChatGPT быў сустрэты ў цэлым станоўчымі водгукамі; ''[[The New York Times]]'' назвала яго «лепшым чат-ботам са штучным інтэлектам, калі-небудзь выпушчаным для шырокай публікі».<ref>{{Cite news|last=Roose|first=Kevin|title=The Brilliance and Weirdness of ChatGPT|url=https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html|website=The New York Times|date=5 December 2022}}</ref> Саманта Лок з ''[[The Guardian]]'' адзначыла, што ён змог стварыць «уражліва падрабязны» і «падобны да створанага чалавекам» тэкст.<ref>{{Cite web|last=Lock|first=Samantha|date=2022-12-05|title=What is AI chatbot phenomenon ChatGPT and could it replace humans?|url=https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/05/what-is-ai-chatbot-phenomenon-chatgpt-and-could-it-replace-humans|website=[[The Guardian]]}}</ref> Выкладчык журналістыкі Дэн Гілмар выкарыстаў ChatGPT на заданні для сваіх студэнтаў і выявіў, што згенераваны тэкст адпавядае таму, што мог бы напісаць добры студэнт; ён выказаў меркаванне, што «ў акадэмічных колаў наперадзе вельмі сур’ёзныя праблемы».<ref name=":0">{{Cite web|last=Hern|first=Alex|date=2022-12-04|title=AI bot ChatGPT stuns academics with essay-writing skills and usability|url=https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/04/ai-bot-chatgpt-stuns-academics-with-essay-writing-skills-and-usability|website=[[The Guardian]]}}</ref> Алекс Кантровіц з часопіса ''Slate'' высока ацаніў адказ ChatGPT на пытанні, звязаныя з [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіяй]], у тым ліку на сцвярджэнне, што [[Адольф Гітлер]] будаваў [[Аўтабан|шашы ў Германіі]], на якое мадэль у адказ праінфармавала аб выкарыстанні прымусовай працы ў нацысцкай Германіі.<ref>{{Cite web|last=Kantrowitz|first=Alex|date=2022-12-02|title=Finally, an A.I. Chatbot That Reliably Passes "the Nazi Test"|url=https://slate.com/technology/2022/12/chatgpt-openai-artificial-intelligence-chatbot-whoa.html|website=[[Slate (magazine)|Slate]]}}</ref> У рубрыцы «Прарывы года» за 2022 год у часопісе ''The Atlantic'' Дэрэк Томпсан згадаў ChatGPT як частку «выбуху генератыўнага штучнага інтэлекту», які «можа змяніць наша меркаванне аб тым, як мы працуем, як мы думаем і чым насамрэч з’яўляецца чалавечая творчасць».<ref>{{Cite web|last=Thompson|first=Derek|date=8 December 2022|title=Breakthroughs of the Year|url=https://www.theatlantic.com/newsletters/archive/2022/12/technology-medicine-law-ai-10-breakthroughs-2022/672390/|work=[[The Atlantic]]}}</ref> Келсі Пайпер з вэб-сайта ''Vox'' напісала, што «ChatGPT — гэта першае практычнае знаёмства шырокай публікі з тым, наколькі магутным стаў сучасны штучны інтэлект, і ў выніку многія з нас [ашаломлены]», і што ChatGPT «дастаткова разумны, каб быць карысным, нягледзячы на недахопы».<ref name="vox" /> Пол Грэм з ''Y Combinator'' напісаў у твітары, што «самае дзіўнае ў рэакцыі на ChatGPT — гэта не толькі колькасць людзей, якія ўразіліся ім, але і тое, хто яны ёсць. Гэта не людзі, якія захапляюцца кожнай новай бліскучай навінкай. Відавочна, што адбываецца нешта вялікае».<ref>{{Cite news|last=Scharth|first=Marcel|title=The ChatGPT chatbot is blowing people away with its writing skills. An expert explains why it's so impressive|url=https://theconversation.com/the-chatgpt-chatbot-is-blowing-people-away-with-its-writing-skills-an-expert-explains-why-its-so-impressive-195908|website=The Conversation}}</ref> [[Ілан Маск|Ілон Маск]] напісаў, што «ChatGPT пужаюча добры. Мы недалёка ад небяспечна моцнага штучнага інтэлекту».<ref name="vox">{{Cite news|last=Piper|first=Kelsey|title=ChatGPT has given everyone a glimpse at AI's astounding progress|url=https://www.vox.com/future-perfect/2022/12/15/23509014/chatgpt-artificial-intelligence-openai-language-models-ai-risk-google|website=[[Vox (website)|Vox]]|date=15 December 2022}}</ref> Маск прыпыніў доступ OpenAI да базы дадзеных Twitter у чаканні лепшага разумення планаў OpenAI, заявіўшы, што «OpenAI быў створаны як [[Некамерцыйная арганізацыя|некамерцыйны]] і з адкрытым зыходным кодам. Ні тое, ні другое цяпер не адпавядае рэчаіснасці».<ref>{{Cite news|title=Explainer: ChatGPT – what is OpenAI's chatbot and what is it used for?|url=https://www.reuters.com/technology/chatgpt-what-is-openais-chatbot-what-is-it-used-2022-12-05/|website=Reuters|date=5 December 2022}}</ref><ref name="business insider" /> Маск стаў сузаснавальнікам OpenAI у 2015 годзе, часткова для барацьбы з экзістэнцыяльнай рызыкай штучнага інтэлекту, але пакінуў сваю пасаду ў 2018 годзе.<ref name="business insider">{{Cite news|last=Kay|first=Grace|title=Elon Musk founded — and has since criticized — the company behind the buzzy new AI chatbot ChatGPT. Here's everything we know about OpenAI.|url=https://www.businessinsider.com/history-of-openai-company-chatgpt-elon-musk-founded-2022-12|website=Business Insider|date=11 December 2022}}</ref> [[Файл:Sundar_pichai.png|міні|Генеральны дырэктар Google [[Сундар Пічаі]] змяніў працу шматлікіх унутраных груп у адказ на пагрозу зрыву з боку ChatGPT.<ref name="code red">{{Cite news|title=A New Chat Bot Is a 'Code Red' for Google's Search Business|url=https://www.nytimes.com/2022/12/21/technology/ai-chatgpt-google-search.html|work=The New York Times|date=21 December 2022}}</ref>]] У снежні 2022 года ўнутраная служба Google выказала занепакоенасць нечаканай сілай ChatGPT і нядаўна выяўленым патэнцыялам вялікіх моўных мадэляў, якія могуць парушыць працу пошукавых сістэм, і генеральны дырэктар Сундар Пічаі «перавярнуў» і пераразмеркаваў каманды ў розных аддзелах для дапамогі ў прадуктах штучнага інтэлекту, паведамляе ''The New York Times''.<ref name="code red"/> 3 студзеня 2023 года ў ''The Information'' паведамлялася, што [[Bing|Microsoft Bing]] плануе дадаць дадатковую функцыянальнасць ChatGPT у сваю публічную пошукавую сістэму, магчыма, прыкладна ў сакавіку 2023 года.<ref>{{Cite news|title=Microsoft reportedly to add ChatGPT to Bing search engine|url=https://www.theguardian.com/technology/2023/jan/05/microsoft-chatgpt-bing-search-engine|work=the Guardian|date=5 January 2023}}</ref><ref>{{Cite news|title=Microsoft and OpenAI Working on ChatGPT-Powered Bing in Challenge to Google|url=https://www.theinformation.com/articles/microsoft-and-openai-working-on-chatgpt-powered-bing-in-challenge-to-google|work=The Information|date=January 2023}}</ref> Сцюарт Коб, дыпламаваны бухгалтар у Англіі і Уэльсе, вырашыў праверыць чат-бот ChatGPT, увёўшы пытанні з узору экзаменацыйнай работы на вэб-сайце ICAEW, а затым увёўшы адказы назад у онлайн-тэст. ChatGPT набраў 42 %, што, хоць і ніжэй за прахадны бал у 55 %, было ацэнена як нядрэнная спроба.<ref>'[https://www.accountingweb.co.uk/tech/tech-pulse/ai-chatbot-falls-just-short-on-accounting-exam?utm_medium=email&utm_campaign=AWUKITP120123&utm_content=AWUKITP120123+CID_f4e1cb340f73ad5307adcf00fca0ed4d&utm_source=internal_cm&utm_term=Read%20more AI chatbot falls just short on accounting exam]' Tom Herbert, Technology editor, 10th January 2023, AccountingWEB</ref> Прафесар гісторыі Тэхаскага ўніверсітэта Стывен Мінц піша ў ''Inside Higher Ed'':<ref name=":3">{{Cite web|last=Mintz|first=Steven|date=2023-01-16|title=ChatGPT: Threat or Menace? Are fears about generative AI warranted?|url=https://www.insidehighered.com/blogs/higher-ed-gamma/chatgpt-threat-or-menace|website=Inside Higher Ed|language=en}}</ref><blockquote>Прабачце за зманлівы загаловак гэтага паведамлення. Я лічу ChatGPT, генератар тэксту, саюзнікам, а не праціўнікам. Падумайце аб тым, што ўжо можа рабіць праграма: # Ствараць спісы бібліяграфічных спасылак. # Дапамагаць студэнтам, вызначаючы тэрміны і тлумачачы складаныя паняцці. # Вырашаць матэматычныя задачы і адладжваць праграмы крок за крокам. # Прапаноўваць чарнавікі вучэбных планаў курсаў. # Выяўляць навуковыя дыскусіі па пэўнай тэме і даследаваць прадметы праз розныя тэарэтычныя прызмы. # Мадэляваць дакладна арганізаванае апісальнае і аргументаванае пісьмо па пэўных тэмах.</blockquote> === Адмоўныя рэакцыі === У сваім меркаванні за снежань 2022 года эканаміст [[Пол Кругман]] напісаў, што ChatGPT паўплывае на попыт на інфармацыйных работнікаў.<ref name="NYTimesKrugman">{{Cite web|last=Krugman|first=Paul|date=6 December 2022|title=Does ChatGPT Mean Robots Are Coming For the Skilled Jobs?|url=https://www.nytimes.com/2022/12/06/opinion/chatgpt-ai-skilled-jobs-automation.html|work=[[The New York Times]]}}</ref> Джэймс Вінцэнт з ''Verge'' разглядаў вірусны поспех ChatGPT як доказ таго, што штучны інтэлект стаў мэйнстрымам.<ref name=":1"/> Журналісты пракаментавалі схільнасць ChatGPT да «галюцынацый».<ref>{{Cite news|title=ChatGPT a 'landmark event' for AI, but what does it mean for the future of human labor and disinformation?|url=https://www.cbc.ca/radio/thecurrent/chatgpt-human-labour-and-fake-news-1.6686210|work=CBC|date=2022}}</ref> Майк Пэрл з ''Mashable'' пратэставаў ChatGPT з дапамогай некалькіх пытанняў. У адным прыкладзе ён спытаў у ChatGPT пра «самую вялікую краіну ў [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]], акрамя [[Мексіка|Мексікі]]». ChatGPT адказаў, што гэта [[Гватэмала]], але правільны адказ — [[Нікарагуа]].<ref name="MashableInfo">{{Cite web|url=https://mashable.com/article/chatgpt-amazing-wrong|title=The ChatGPT chatbot from OpenAI is amazing, creative, and totally wrong|date=3 December 2022|last=Pearl|first=Mike|work=[[Mashable]]}}</ref> Калі тэлеканал CNBC запытаў у ChatGPT тэкст песні «The Ballad of Dwight Fry», ChatGPT прадставіў прыдуманы тэкст, а не сапраўдны.<ref name="CNBC"/> Даследчыкі, на якіх спасылаецца ''The Verge'', параўналі ChatGPT са «стахастычным папугаем»<ref>{{Cite news|last=Vincent|first=James|title=OpenAI's new chatbot can explain code and write sitcom scripts but is still easily tricked|url=https://www.theverge.com/23488017/openai-chatbot-chatgpt-ai-examples-web-demo|work=The Verge|date=1 December 2022}}</ref>, як і прафесар Антон ван дэн Хенгель з Аўстралійскага інстытута машыннага навучання.<ref>{{Cite news|last=Mannix|first=Liam|title=Is AI coming of age – or starting to reach its limits?|url=https://www.smh.com.au/national/is-ai-coming-of-age-or-starting-to-reach-its-limits-20221213-p5c5uy.html|work=The Sydney Morning Herald|date=13 December 2022}}</ref> У снежні 2022 года вэб-сайт пытанняў і адказаў [[Stack Overflow]] забараніў выкарыстанне ChatGPT для стварэння адказаў на пытанні, спаслаўшыся на неадназначны характар адказаў ChatGPT.<ref name="TheVergeStackOverflow"/> У студзені 2023 года Міжнародная канферэнцыя па машынным навучанні забараніла любое незадакументаванае выкарыстанне ChatGPT або іншых вялікіх моўных мадэляў для стварэння любога тэксту ў прадстаўленых дакументах.<ref>{{Cite news|last=Vincent|first=James|title=Top AI conference bans use of ChatGPT and AI language tools to write academic papers|url=https://www.theverge.com/2023/1/5/23540291/chatgpt-ai-writing-tool-banned-writing-academic-icml-paper|work=The Verge|date=5 January 2023}}</ref> [[Эканаміст]] Тайлер Коўэн выказаў заклапочанасць адносна ўплыву на дэмакратыю, спасылаючыся на тое, што здольнасць чалавека пісаць аўтаматызаваныя каментарыі ўплывае на працэс прыняцця новых правілаў.<ref name="BloombergCowen">{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2022-12-06/chatgpt-ai-could-make-democracy-even-more-messy|title=ChatGPT Could Make Democracy Even More Messy|date=6 December 2022|last=Cowen|first=Tyler|work=[[Bloomberg News]]}}</ref> ''[[The Guardian]]'' паставіў пад сумнеў, ці можна «сапраўды давяраць» змесціву, знойдзенаму ў Інтэрнэце пасля выпуску ChatGPT, і заклікаў да дзяржаўнага рэгулявання.<ref>{{Cite news|title=The Guardian view on ChatGPT: an eerily good human impersonator|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2022/dec/08/the-guardian-view-on-chatgpt-an-eerily-good-human-impersonator|work=The Guardian|date=8 December 2022}}</ref> У студзені 2023 года, пасля таго як Ніку Кейву даслалі песню, напісаную ChatGPT у стылі Ніка Кейва<ref name=":2">{{Cite web|date=2023-01-17|title='This song sucks': Nick Cave responds to ChatGPT song written in the style of Nick Cave|url=https://www.theguardian.com/music/2023/jan/17/this-song-sucks-nick-cave-responds-to-chatgpt-song-written-in-style-of-nick-cave|website=the Guardian|language=en}}</ref>, сам аўтар песень адказаў на ''The Red Hand Files''<ref>{{Cite web|date=2023-01-16|title=I asked Chat GPT to write a song in the style of Nick Cave and this is what it produced. What do you think?|url=https://www.theredhandfiles.com/chat-gpt-what-do-you-think/|website=The Red Hand Files|language=en-AU}}</ref> (і пазней быў працытаваны ў ''[[The Guardian]]''), сказаўшы, што акт напісання песні — гэта «справа крыві і нутра… якая патрабуе чагосьці ад мяне, каб спарадзіць новую і свежую ідэю. Гэта патрабуе маёй чалавечнасці». Далей ён сказаў: «Пры ўсёй любові і павазе свету, гэтая песня — лухта, гратэскавы здзек з таго, што такое быць чалавекам, і мне яна не вельмі падабаецца».<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|date=2023-01-20|title=Are AI-generated songs a 'grotesque mockery' of humanity or simply an opportunity to make a new kind of music? {{!}} Jeff Sparrow|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2023/jan/20/are-ai-generated-songs-a-grotesque-mockery-of-humanity-or-simply-an-opportunity-to-make-a-new-kind-of-music|website=the Guardian|language=en}}</ref> Прафесар гісторыі Тэхаскага ўніверсітэта Стывен Мінц піша:<ref name=":3"/><blockquote>Я добра ведаю абмежаванні ChatGPT. Што гэта бескарысна на тэмы з менш чым 10 000 цытаванняў. Што фактычныя спасылкі часам бываюць ілжывымі. Што яго здольнасць дакладна спасылацца на крыніцы вельмі абмежаваная. Што сіла яго адказаў хутка змяншаецца ўжо праз пару абзацаў. Гэтаму ChatGPT не хапае этыкі, і ў цяперашні час ён не можа ранжыраваць сайты па надзейнасці, якасці і дакладнасці.</blockquote> === Наступствы для кібербяспекі === Check Point Research і іншыя адзначылі, што ChatGPT здольны пісаць фішынгавыя электронныя лісты і [[Шкодная праграма|шкоднасныя праграмы]], асабліва ў спалучэнні з OpenAI Codex.<ref>{{Cite news|title=Why ChatGPT can be dangerous for every internet user – Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/gadgets-news/why-chatgpt-can-be-dangerous-to-every-internet-user/articleshow/96393104.cms|work=The Times of India|date=January 2023|language=en}}</ref> Генеральны дырэктар стваральніка ChatGPT OpenAI [[Сэм Альтман]] напісаў, што развіццё праграмнага забеспячэння можа прадстаўляць «(напрыклад) велізарную рызыку для кібербяспекі», а таксама працягваў прадказваць, што «мы можам дасягнуць сапраўднага AGI (штучнага агульнага інтэлекту) у наступным дзесяцігоддзі, таму нам трэба вельмі сур’ёзна паставіцца да гэтай рызыкі». Альтман сцвярджаў, што, хоць ChatGPT «відавочна, не блізкі да AGI», трэба «давяраць экспаненце. Плоскі погляд назад, вертыкальны погляд наперад».<ref name="ZDNET"/> === Наступствы для адукацыі === У часопісе ''The Atlantic'' Стывен Марке адзначыў, што яго ўплыў на навуковыя колы і асабліва на прыкладныя эсэ яшчэ трэба зразумець.<ref>{{Cite web|last=Marche|first=Stephen|date=2022-12-06|title=The College Essay Is Dead|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2022/12/chatgpt-ai-writing-college-student-essays/672371/|work=[[The Atlantic]]}}</ref> У часопісе ''Nature'' Крыс Стокел-Уокер адзначыў, што выкладчыкі павінны быць занепакоеныя тым, што студэнты выкарыстоўваюць ChatGPT для сваіх работ, і што пастаўшчыкі адукацыі павінны будуць адаптавацца, каб палепшыць крытычнае мысленне і здольнасць разважаць.<ref>{{Cite journal|last=Stokel-Walker|first=Chris|date=2022-12-09|title=AI bot ChatGPT writes smart essays — should professors worry?|url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-04397-7|access-date=2022-12-19|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|doi=10.1038/d41586-022-04397-7|pmid=36494443 |issn=0028-0836 }}</ref> Эма Боўман з [[National Public Radio|NPR]] напісала пра небяспеку студэнцкага плагіяту з дапамогай інструмента штучнага інтэлекту, які можа выдаваць неаб’ектыўны або бессэнсоўны тэкст з аўтарытэтным тонам: «Ёсць шмат выпадкаў, калі вы задаяце яму пытанне, і ён дае вам вельмі ўражальны адказ, які проста няправільны».<ref>{{Cite web|last=Bowman|first=Emma|title=A new AI chatbot might do your homework for you. But it's still not an A+ student|url=https://www.npr.org/2022/12/19/1143912956/chatgpt-ai-chatbot-homework-academia|date=2022-12-19|website=[[NPR]]}}</ref> Джаана Стэрн з ''The Wall Street Journal'' апісала махлярства ў сярэдняй школе з дапамогай інструмента, калі вучні адпраўляюць згенераванае эсэ.<ref>{{Cite web|title=ChatGPT Wrote My AP English Essay—and I Passed|url=https://www.wsj.com/articles/chatgpt-wrote-my-ap-english-essayand-i-passed-11671628256|date=2022-12-21|work=[[The Wall Street Journal]]}}</ref> Прафесар Дарэн Хік з Універсітэта Фурмана распавёў, што заўважыў «стыль» ChatGPT у артыкуле, прадстаўленым студэнтам. Інтэрнэт-дэтэктар GPT сцвярджаў, што тэкст з верагоднасцю 99,9 % створаны камп’ютарам, але ў Хіка не было важкіх доказаў. Аднак студэнт, пра якога ідзе гаворка, прызнаўся ў выкарыстанні GPT падчас сутыкнення і, як следства, праваліў курс.<ref>{{Cite news|title=Students using ChatGPT to cheat, professor warns|url=https://nypost.com/2022/12/26/students-using-chatgpt-to-cheat-professor-warns/|work=The New York Post|date=26 December 2022}}</ref> Хік прапанаваў палітыку правядзення спецыяльнага індывідуальнага вуснага іспыту па тэме задання, калі студэнт сур’ёзна падазраецца ў прадстаўленні працы, створанай штучным інтэлектам.<ref>{{Cite news|title=Professor warns about chatbot cheating: "Expect a flood"|url=https://www.axios.com/2022/12/26/chatbot-cheating-university-warning-chatgpt|work=Axios|date=26 December 2022}}</ref> Эдвард Цянь, студэнт старэйшых курсаў [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскага ўніверсітэта]], стварыў праграму пад назвай «GPTZero», якая вызначае, колькі тэксту згенеравана штучным інтэлектам<ref>{{Cite news|date=2023-01-17|title=This 22-year-old is trying to save us from ChatGPT before it changes writing forever|work=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/sections/money/2023/01/17/1149206188/this-22-year-old-is-trying-to-save-us-from-chatgpt-before-it-changes-writing-for}}</ref>, каб змагацца з акадэмічным плагіятам.<ref>{{Cite web|date=2023-01-04|title=Did ChatGPT Write That? A College Student Created an AI Essay Detector|url=https://gizmodo.com/chatgpt-ai-essay-detector-college-princeton-edward-tian-1849946535|work=Gizmodo|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=2023-01-04|title=A College Kid Built an App That Sniffs Out Text Penned by AI|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/princeton-student-edward-tian-built-gptzero-to-detect-ai-written-essays}}</ref> Па стане на 4 студзеня 2023 года Дэпартамент адукацыі Нью-Ёрка абмежаваў доступ да ChatGPT з Інтэрнэту і прылад у дзяржаўных школах.<ref>{{Cite news|title=NYC Bans Students and Teachers from Using ChatGPT|url=https://www.vice.com/en/article/y3p9jx/nyc-bans-students-and-teachers-from-using-chatgpt|work=www.vice.com|date=January 2023}}</ref><ref>{{Cite web|date=2023-01-04|title=New York City Schools Ban ChatGPT to Head Off a Cheating Epidemic|url=https://gizmodo.com/new-york-city-schools-chatgpt-ban-cheating-essay-openai-1849949384|work=Gizmodo|language=en}}</ref> У сляпым тэсце было прызнана, што ChatGPT здаў экзамены на аспіранцкі ўзровень ва [[Універсітэт Мінесоты (Манката)|Універсітэце Мінесоты]] і ў Уортанскай школе Універсітэта Пенсільваніі на здавальняючую адзнаку (C+).<ref>[https://edition.cnn.com/2023/01/26/tech/chatgpt-passes-exams/index.html CNN]</ref> === Этычныя праблемы ў навучанні === Расследаванне''[[Time]]'' паказала, што для стварэння сістэмы бяспекі ад таксічнага кантэнту (напрыклад, сэксуальнага гвалту, гвалту, расізму, сэксізму і г.д.), OpenAI выкарыстаў нанятых кенійскіх работнікаў, якія зарабляюць менш за 2 долары ў гадзіну, каб маркіраваць таксічны кантэнт. Гэтыя меткі былі выкарыстаны для навучання мадэлі выяўляць такое змесціва ў будучыні. Працаўнікі падвяргаліся ўздзеянню такога таксічнага і небяспечнага змесціва, што гэта ахарактарызавалі як «катаванне».<ref>{{Cite web|date=2023-01-18|title=Exclusive: OpenAI Used Kenyan Workers on Less Than $2 Per Hour to Make ChatGPT Less Toxic|url=https://time.com/6247678/openai-chatgpt-kenya-workers/|work=[[The Times]]|language=en|quote=''One Sama worker tasked with reading and labeling text for OpenAI told TIME he suffered from recurring visions after reading a graphic description of a man having sex with a dog in the presence of a young child. “That was torture,” he said.''|access-date=28 студзеня 2023|archive-date=19 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119152814/https://time.com/6247678/openai-chatgpt-kenya-workers/|url-status=dead}}</ref> Аўтсорсінгавым партнёрам OpenAI была кампанія Sama (базуецца ў [[Сан-Францыска|Сан-Францыска, Каліфорнія]]), якая займаецца падрыхтоўкай даных. == Узломы == ChatGPT спрабуе адхіляць запыты, якія могуць парушаць правілы карыстання. Тым не менш, некаторым карыстальнікам удалося ў пачатку снежня 2022 года «узламаць» ChatGPT з дапамогай розных інжынерных метадаў, каб абысці гэтыя абмежаванні: яны паспяхова прымусілі ChatGPT даць інструкцыі, як стварыць [[кактэйль Молатава]] або ядзерную бомбу, або генераваць аргументы ў стылі [[неанацызм]]у.<ref>{{Cite news|title=OpenAI's new chatbot can explain code and write sitcom scripts but is still easily tricked|url=https://www.theverge.com/23488017/openai-chatbot-chatgpt-ai-examples-web-demo|work=The Verge|date=1 December 2022}}</ref> Рэпарцёр ''[[Таронта Стар|Toronto Star]]'' не здолеў асабіста дабіцца поспеху ў тым, каб прымусіць ChatGPT выступіць з падбухторваючымі заявамі: ChatGPT падманулі, каб падтрымаць [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|расійскае ўварванне ва Украіну]], але нават калі яго папрасілі падыграць выдуманаму сцэнару, ChatGPT адмовіўся генераваць аргументы на карысць таго, чаму канадскі прэм’ер-міністр [[Джасцін Трудо]] вінаваты ў дзяржаўнай здрадзе.<ref>{{Cite news|title=I wrote a story about ChatGPT's AI. Then I dared it to write a better one|url=https://www.thestar.com/news/canada/2022/12/10/i-wrote-a-story-about-chatgpts-ai-then-i-dared-it-to-write-a-better-one.html|work=[[Toronto Star]]|date=10 December 2022}}</ref><ref>{{Cite news|title=An AI chatbot went viral. Some say it's better than Google; others worry it's problematic.|url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/chatgpt-ai-chatbot-viral-rcna59628|work=NBC News|date=December 2022}}</ref> == Выкарыстанне == ChatGPT выкарыстоўвалі для стварэння ўводных раздзелаў і анатацый навуковых артыкулаў. У некалькіх артыкулах ChatGPT пазначаны як сааўтар.<ref>{{Cite web|title=ChatGPT Listed as “Co-Author” For Several Scientific Papers|url=https://mindmatters.ai/2023/01/chatgpt-listed-as-co-author-for-several-scientific-papers/|accessdate=2025-11-20|work=mindmatters.ai}}</ref><ref>{{Cite web|title=AI Co-authorship in Academic Publishing|url=https://project-rachel.4open.science/Rachel.So.AI.Co-authorship.in.Academic.Publishing.pdf|accessdate=2025-11-20|work=project-rachel.4open.science}}</ref> Навуковыя часопісы па-рознаму адрэагавалі на ChatGPT. Некаторыя з іх, уключаючы Nature і JAMA Network, «патрабуюць ад аўтараў раскрыцця інфармацыі пра выкарыстанне інструментаў генерацыі тэксту і забараняюць уносіць як сааўтара вялікую моўную мадэль (LLM), такую ​​як ChatGPT». У студзені 2023 года часопіс Science «поўнасцю забараніў» выкарыстанне тэксту, створанага з дапамогай LLM, ва ўсіх сваіх часопісах;<ref>{{Cite web|title=ChatGPT|url=https://www.boxerlaw.com/wp-content/uploads/2023/04/ChatGPTWikipedia4.10.23.pdf|accessdate=2025-11-20|work=www.boxerlaw.com}}</ref> аднак гэтая палітыка была ўведзена толькі каб даць супольнасці час вызначыць, як выглядае прымальнае выкарыстанне. З ліпеня 2025 года часопіс Science чакае, што аўтары будуць цалкам публікаваць інфармацыю пра тое, які змест, створаны з дапамогай ШІ, выкарыстоўваецца ў іх працах.<ref>{{Cite web|title=Artificial Hallucinations in ChatGPT: Implications in Scientific Writing|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9939079/|accessdate=2025-11-20|work=pmc.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref> У адным даследаванні аналізаваліся адказы ChatGPT на 517 пытанняў па праграмнай інжынерыі ці праграмаванні, падрыхтаваных на Stack Overflow, на карэктнасць, паслядоўнасць, паўнату і сцісласць. Было выяўлена, што 52% адказаў змяшчалі недакладнасці, а 77% былі шматслоўнымі. Іншае даследаванне, прысвечанае прадукцыйнасці GPT-3.5 і GPT-4 у перыяд з сакавіка да чэрвеня 2024 года, паказала, што прадукцыйнасць пры вырашэнні такіх аб’ектыўных задач, як вызначэнне простых лікаў і генерацыя выканальнага кода, значна адрознівалася. Рынак ШІ у сферы нерухомасці перажывае бурны рост: паводле прагнозаў, ён вырасце з 437,65 млн долараў ЗША ў 2024 годзе да больш за 1,3 млрд долараў ЗША да 2034 года. Гэтая імклівая дынаміка адлюстроўвае растучую ролю ШІ ў інвестыцыях у нерухомасць, яе кіраванні і здзяйсненні здзелак.<ref>{{Cite web|title=ChatGPT for Real Estate|url=https://leni.co/help-articles/real-estate-ai/|accessdate=2025-11-20|work=leni.co}}</ref> Многія кампаніі ўкаранілі ChatGPT і аналагічныя тэхналогіі чат-ботаў у свае прадукты. Гэтыя змены прывялі да значнага росту каштоўнасці кампаній.<ref>{{Cite web|title=BuzzFeed Stock (BZFD) Triples on Plans to Embrace OpenAI for Content|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-01-26/buzzfeed-bzfd-triples-on-plans-to-embrace-openai-for-content|accessdate=2025-11-20|work=www.bloomberg.com}}</ref> Агенцтва Reuters звязвае гэты скачок з роляй ChatGPT у ператварэнні штучнага інтэлекту ў моднае слова на Уолл-стрыт. Дзякуючы «эфекту ChatGPT» рознічныя інвестары павысілі кошты на крыптавалютныя актывы, звязаныя з ШІ, нягледзячы на тое, што агульны рынак крыптавалют знаходзіўся ў «мядзведжым» трэндзе, і знізіўся інтарэс інстытуцыйных інвестараў.<ref>{{Cite web|title=The influence of ChatGPT on artificial intelligence related crypto assets: Evidence from a synthetic control analysis|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1544612323003653|accessdate=2025-11-20|work=www.sciencedirect.com}}</ref> Укараненне ChatGPT у адукацыйную сферу было хуткім, але спачатку ён быў забаронены некалькімі ўстановамі. Патэнцыйныя перавагі ўключаюць паляпшэнне персаналізаванага навучання, павышэнне прадуктыўнасці вучняў, дапамогу ў правядзенні мазгавых штурмаў, абагульненні і развіцці навыкаў моўнай граматнасці. Вучні ў цэлым станоўча адносяцца да яго, але пэўныя меркаванні выкладчыкаў і студэнтаў значна розняцца. Першыя тры месяцы даступнасці ChatGPT публіцы, на Amazon з’явіліся сотні кніг, у якіх ён быў адзначаны як аўтар або сааўтар, а таксама былі прадстаўлены ілюстрацыі, створаныя іншымі мадэлямі штучнага інтэлекту, такімі як Midjourney.<ref>{{Cite web|title=Focus: ChatGPT launches boom in AI-written e-books on Amazon|url=https://www.reuters.com/technology/chatgpt-launches-boom-ai-written-e-books-amazon-2023-02-21/|accessdate=2025-11-20|work=www.reuters.com}}</ref> == Асаблівасці == ChatGPT быў дапрацаваны на аснове GPT-3.5 з выкарыстаннем метадаў навучання як з настаўнікам, так і з падмацаваннем <ref name="RLHFInfo">{{Cite conference|url=https://www.cs.utexas.edu/~pstone/Papers/bib2html-links/ICML_IL11-knox.pdf|title=Augmenting Reinforcement Learning with Human Feedback|last1=Knox|first1=W. Bradley|last2=Stone|first2=Peter|author-link2=Peter Stone (professor)|publisher=[[University of Texas at Austin]]|access-date=2022-12-05|archive-date=2022-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208070948/https://www.cs.utexas.edu/~pstone/Papers/bib2html-links/ICML_IL11-knox.pdf|url-status=live}}</ref>. У абодвух падыходах выкарыстоўваліся людзі-трэйнеры для паляпшэння прадукцыйнасці мадэлі. У выпадку навучання з настаўнікам мадэль атрымлівала гутаркі, у якіх трэнеры выконвалі абедзве ролі: карыстальніка і памочніка штучнага інтэлекту. На этапе навучання з падмацаваннем інструктары-людзі спачатку ацэньвалі адказы, якія мадэль стварыла ў папярэднім дыялогу. Гэтыя ацэнкі выкарыстоўваліся для стварэння мадэляў узнагароды, на аснове якіх мадэль дадаткова дапрацоўвалася з выкарыстаннем некалькіх [[Ітэрацыя (праграмаванне)|ітэрацый]] Proximal Policy Optimization <ref name="OpenAIInfo2">{{Cite web|url=https://openai.com/blog/chatgpt/|title=ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue|author=[[OpenAI]]|date=2022-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221130180912/https://openai.com/blog/chatgpt/|archive-date=2022-11-30|access-date=2022-12-05|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2022/12/8/23499728/ai-capability-accessibility-chatgpt-stable-diffusion-commercialization|title=ChatGPT proves AI is finally mainstream — and things are only going to get weirder|first=James|last=Vincent|website=[[The Verge]]|date=2022-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230111214453/https://www.theverge.com/2022/12/8/23499728/ai-capability-accessibility-chatgpt-stable-diffusion-commercialization|archive-date=2023-01-11|access-date=2022-12-08|url-status=live}}</ref>. Алгарытмы Proximal Policy Optimization маюць перавагу па выдатках у параўнанні з алгарытмамі Region Policy Optimization: яны скарачаюць колькасць вылічальна дарагіх аперацый, забяспечваючы пры гэтым больш высокую прадукцыйнасць <ref>{{Cite arXiv|title=Proximal Policy Optimization Algorithms|eprint=1707.06347|last1=Schulman|first1=John|last2=Wolski|first2=Filip|last3=Dhariwal|first3=Prafulla|last4=Radford|first4=Alec|last5=Klimov|first5=Oleg|year=2017|class=cs.LG}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://towardsdatascience.com/proximal-policy-optimization-ppo-explained-abed1952457b|title=Proximal Policy Optimization (PPO) Explained|first=Wouter|last=van Heeswijk|work=Towards Data Science|date=2022-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129215344/https://towardsdatascience.com/proximal-policy-optimization-ppo-explained-abed1952457b|archive-date=2022-11-29|access-date=2022-12-05|url-status=live}}</ref>. Мадэлі былі навучаны ў супрацоўніцтве з [[Microsoft]] на іх суперкамп’ютарнай інфраструктуры [[Microsoft Azure|Azure]]. У параўнанні са сваім папярэднікам InstructGPT, ChatGPT імкнецца зменшыць колькасць шкодных і ўводзячых у зман адказаў. Напрыклад, калі InstructGPT успрымае сцвярджэнне пра тое, што [[Хрыстафор Калумб]] прыбыў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ў 2015 годзе, як праўдзівае, то ChatGPT выкарыстоўвае звесткі пра падарожжы Калумба і сучасны свет, уключаючы ўспрыманне яго асобы, каб сфарміраваць адказ, які разважае пра тое, што магло б адбыцца, калі б Калумб прыплыў у ЗША ў 2015 годзе <ref name="OpenAIInfo3">{{Cite web|url=https://openai.com/blog/chatgpt/|title=ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue|author=[[OpenAI]]|date=2022-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221130180912/https://openai.com/blog/chatgpt/|archive-date=2022-11-30|access-date=2022-12-05|url-status=live}}</ref>. Дадзеныя, даступныя ChatGPT, уключаюць даведачныя старонкі, інфармацыю пра інтэрнэт-феномены і звесткі пра мовы праграмавання <ref name="ArsTechnicaTerminal">{{Cite web|url=https://arstechnica.com/information-technology/2022/12/openais-new-chatbot-can-hallucinate-a-linux-shell-or-calling-a-bbs/|title=No Linux? No problem. Just get AI to hallucinate it for you|first=Benj|last=Edwards|work=[[Ars Technica]]|date=2022-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226134822/https://arstechnica.com/information-technology/2022/12/openais-new-chatbot-can-hallucinate-a-linux-shell-or-calling-a-bbs/|archive-date=2022-12-26|access-date=2022-12-05|url-status=live}}</ref>. У адрозненне ад большасці чат-ботаў, ChatGPT адсочвае стан карыстальніка, запамінаючы папярэднія пытанні і адказы, дадзеныя ў межах той жа размовы, што, на думку некаторых журналістаў, можа дазволіць выкарыстоўваць ChatGPT у якасці персаналізаванага тэрапеўта <ref name="NYTimesInfo">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html|title=The Brilliance and Weirdness of ChatGPT|first=Kevin|last=Roose|work=[[The New York Times]]|date=2022-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230118134332/https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html|archive-date=2023-01-18|access-date=2022-12-05|url-status=live}}</ref>. Каб прадухіліць з’яўленне абразлівых вынікаў у адказ на запыты карыстальнікаў і выдачу непрымальных адказаў, у ChatGPT запыты фільтруюцца праз [[API мадэрацыя|API мадэрацыі]], а патэнцыйна [[Расіст|расісцкія]] або [[Сексізм|сэксісцкія]] падказкі адхіляюцца <ref name="OpenAIInfo4">{{Cite web|url=https://openai.com/blog/chatgpt/|title=ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue|author=[[OpenAI]]|date=2022-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221130180912/https://openai.com/blog/chatgpt/|archive-date=2022-11-30|access-date=2022-12-05|url-status=live}}</ref><ref name="NYTimesInfo2">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html|title=The Brilliance and Weirdness of ChatGPT|first=Kevin|last=Roose|work=[[The New York Times]]|date=2022-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230118134332/https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html|archive-date=2023-01-18|access-date=2022-12-05|url-status=live}}</ref>. ChatGPT мае шэраг абмежаванняў. Мадэль узнагароды ChatGPT, распрацаваная з улікам чалавечага кантролю, можа быць празмерна аптымізавана і, такім чынам, зніжаць прадукцыйнасць у адпаведнасці з [[Закон Гудхарта|законам Гудхарта]] <ref>{{Cite arXiv|title=Scaling Laws for Reward Model Overoptimization|eprint=2210.10760|last1=Gao|first1=Leo|last2=Schulman|last3=Hilton|first3=Jacob|year=2022|class=cs.LG}}</ref>. Падчас навучання рэцэнзенты аддавалі перавагу больш доўгім адказам, незалежна ад фактычнага разумення або зместу <ref name="OpenAIInfo">{{Cite web|url=https://openai.com/blog/chatgpt/|title=ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue|author=[[OpenAI]]|date=2022-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221130180912/https://openai.com/blog/chatgpt/|archive-date=2022-11-30|access-date=2022-12-05|url-status=live}}</ref>. Дадзеныя ChatGPT могуць утрымліваць алгарытмічную прадузятасць: адказы з расплывістымі апісаннямі людзей, напрыклад [[Генеральны дырэктар|генеральнага дырэктара]], могуць прыводзіць да здагадкі, што такі чалавек, скажам, з’яўляецца белым мужчынам <ref name="CNNInfo2">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/12/05/tech/chatgpt-trnd/index.html|title=This AI chatbot is dominating social media with its frighteningly good essays|first=Samantha|last=Murphy Kelly|work=[[CNN]]|date=2022-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20221210112243/https://www.cnn.com/2022/12/05/tech/chatgpt-trnd/index.html|archive-date=2022-12-10|access-date=2022-12-05|url-status=live}}</ref>. ChatGPT можа выкарыстоўвацца для напісання кода або стварэння плагінаў, але код павінен быць сумяшчальны з [[GPL]] <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://wptavern.com/navigating-the-new-era-of-ai-assisted-code-generation-in-wordpress|title=Navigating the New Era of AI-Assisted Code Generation in WordPress|author=Sarah Gooding|website=wptavern|date=2023-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230904163240/https://wptavern.com/navigating-the-new-era-of-ai-assisted-code-generation-in-wordpress|archive-date=2023-09-04|access-date=2023-09-04|url-status=live}}</ref>. [[OpenAI]] запусціла групавыя чаты ў ChatGPT. Яны працуюць на базе абноўленай мадэлі [[GPT-5.1]], якую кампанія прадставіла 12 лістапада 2025 года. Функцыя даступная ў тым ліку бясплатным карыстальнікам, а запрашаць удзельнікаў можна па прамой спасылцы. Пакуль што такая магчымасць даступная ў Японія, Новая Зеландыя, Паўднёвая Карэя і Тайвань <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://openai.com/index/group-chats-in-chatgpt/|title=Piloting group chats in ChatGPT|website=openai.com|date=2025-11-13|access-date=2025-11-14}}</ref>. З 21 лістапада 2025 года функцыя групавых чатаў пачала быць даступнай ва усіх краінах свету <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tech.liga.net/technology/novosti/teper-chatgpt-podderzhivaet-gruppovye-chaty-funktsiya-stala-dostupna-vsem-po-vsemu-miru|title=Теперь ChatGPT поддерживает групповые чаты – функция стала доступна всем по всему миру|website=LIGA.net|date=2025-11-21|access-date=2026-05-04}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Антрапамарфізм|Антрапамарфізм камп’ютараў]] * [[Тэст Цьюрынга]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|chat.openai.com/chat}} * [[arxiv:2203.02155|White paper]] пра InstructGPT, папярэднік ChatGPT * [https://www.wsj.com/articles/chatgpt-wrote-my-ap-english-essayand-i-passed-11671628256 ChatGPT Wrote My AP English Essay—and I Passed] (WSJ, відэа, 21 снежня 2022) * {{YouTube|s1Uu-DS3O2E|ChatGPT - это революция в образовании. Владимир Спиваковский об образовании в XXI веке|logo=1}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Апрацоўка натуральнай мовы]] [[Катэгорыя:Выкарыстанне штучнага інтэлекту]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Чат-боты]] 06e8a3zjclvcq15u73bw8fjcpnzh014 0 733176 5135585 5121198 2026-05-04T08:08:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5135585 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = Acta Albaruthenica |арыгінал назвы = {{lang-la|Acta Albaruthenica}} |лагатып = |выява = |шырыня = |подпіс = |спецыялізацыя = [[беларусазнаўства]] (мова, літаратура, культура) |перыядычнасць = [[Штогоднік]] |скарачэнне = |мова = [[беларуская мова|беларуская]], [[польская мова|польская]], [[англійская мова|англійская]] |адрас рэдакцыі = вул. Добрая 55, 00-312 Варшава |галоўны рэдактар = [[Радаслаў Калета]] |заснавальнікі = |выдавец = Выдавецтва Варшаўскага ўніверсітэта |краіна = [[Польшча]] |заснаванне = [[1998]] |апошні выпуск = |аб’ём = |камплектацыя = |тыраж = |ISSN = 1898-8091 |eISSN = |доступ = адкрыты |узнагароды = |вэб-сайт = https://albaruthenica.uw.edu.pl/ |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} '''«Acta Albaruthenica»''' — польскі навуковы часопіс (штогоднік), прысвечаны даследаванням у галіне [[Беларусазнаўства|беларусістыкі]]. Выдаецца [[Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта|кафедрай беларусістыкі]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]]. == Гісторыя == Першы том навуковага часопіса «Acta Albaruthenica» выйшаў у [[Варшава|Варшаве]] ў [[1998]] годзе. Яго навуковую рэдакцыю ажыццяўлялі прафесар [[Аляксандр Баршчэўскі]] і Альберт Барташэвіч, а выдаўцом выступіла варшаўскае выдавецтва «Energeia»<ref name="acta1998">{{кніга |загаловак=Acta Albaruthenica. Tom 1 |месца=Warszawa |выдавецтва=Energeia |год=1998 |старонкі=3}}</ref>. У перыяд з 2001 па 2005 год выданне часопіса было перанесена ў [[Мінск]], дзе пабачылі свет чатыры наступныя тамы<ref name="get_to_know">{{cite web|url=https://albaruthenica.uw.edu.pl/en/get-to-know-us/|title=Get to know us!|publisher=Department of Belarusian Studies, University of Warsaw|date=|lang=en|accessdate=13 студзеня 2026}}</ref>. Пачынаючы з 2007 года, рэдакцыйная праца вядзецца выключна кафедрай беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта, а само выданне рэгулярна выходзіць у Варшаве пры ўдзеле Выдавецтва Варшаўскага ўніверсітэта ({{lang-pl|Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego}})<ref name="get_to_know"/><ref name="wuw_about">{{cite web|url=https://www.wuw.pl/pol_m_Czasopisma_Acta-Albaruthenica-550.html|title=Acta Albaruthenica|publisher=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego|date=|lang=pl|accessdate=13 студзеня 2026}}</ref>. == Профіль і змест == Штогоднік прысвечаны беларусазнаўству ў шырокім разуменні: даследаванням беларускай мовы, літаратуры, культуры і сумежным гуманітарным дысцыплінам. Акрамя асноўных навуковых артыкулаў, у тамах публікуюцца рэцэнзіі, водгукі, агляды і справаздачы з навуковых мерапрыемстваў<ref name="get_to_know"/><ref name="wuw_about"/>. Аўтарамі публікацый з'яўляюцца навукоўцы і даследчыкі з розных акадэмічных асяродкаў [[Польшча|Польшчы]], [[Беларусь|Беларусі]] і іншых краін Еўропы. Матэрыялы друкуюцца на [[польская мова|польскай]], [[беларуская мова|беларускай]] і [[англійская мова|англійскай]] мовах, пры гэтым кожны артыкул суправаджаецца кароткімі рэзюмэ на ўсіх трох мовах выдання<ref name="get_to_know"/>. == Рэдакцыя == Рэдакцыя часопіса размяшчаецца ў Варшаве на базе кафедры беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта. Галоўным рэдактар выдання з'яўляецца мовазнавец [[Радаслаў Калета]]. У склад рэдакцыйнай калегіі таксама ўваходзяць тэматычны рэдактар [[Міраслаў Янковяк]] і [[Катажына Дрозд-Урбаньска]]. Абавязкі сакратароў рэдакцыі выконваюць [[Вольга Трацяк]] і [[Марыля Хаўстовіч]]<ref name="editorial">{{cite web|url=https://albaruthenica.uw.edu.pl/redakcja/|title=Redakcja|publisher=Acta Albaruthenica|date=|lang=pl|accessdate=13 студзеня 2026}}</ref>. Пры часопісе дзейнічае рада навуковых кансультантаў (рэдакцыйная рада). Яе ўзначальвае прафесар [[Ніна Баршчэўская]]. У склад рады ўваходзяць вядомыя даследчыкі з польскіх і замежных навуковых устаноў, сярод якіх [[Катажына Канчэўска]], [[Жанна Валер’еўна Некрашэвіч-Кароткая|Жанна Некрашэвіч-Кароткая]], [[Беата Сівек]] і іншыя<ref name="science_board">{{cite web|url=https://albaruthenica.uw.edu.pl/rada-naukowa/|title=Rada Naukowa|publisher=Acta Albaruthenica|date=|lang=pl|accessdate=13 студзеня 2026}}</ref>. == Рэдакцыйная палітыка і індэксацыя == «Acta Albaruthenica» працуе па мадэлі адкрытага доступу (Open Access), публікацыя і апрацоўка артыкулаў для аўтараў з'яўляецца бясплатнай. Усе навуковыя матэрыялы праходзяць працэдуру [[Падвойнае сляпое рэцэнзаванне|падвойнага сляпога рэцэнзавання]] (double-blind peer review), пры якой артыкулы накіроўваюцца як мінімум двум незалежным рэцэнзентам<ref name="get_to_know"/><ref name="for_authors">{{cite web|url=https://albaruthenica.uw.edu.pl/en/for-authors/|title=For Authors|publisher=Acta Albaruthenica|date=|lang=en|accessdate=13 студзеня 2026}}</ref>. Да 2024 года ўключна матэрыялы часопіса публікаваліся на ўмовах ліцэнзіі [[Creative Commons]] CC BY-NC-ND 3.0 PL (некамерцыйнае выкарыстанне без вытворных твораў). Пачынаючы з 2025 года, выданне перайшло на ліцэнзію CC BY-NC 4.0 International (некамерцыйнае выкарыстанне з указаннем аўтарства)<ref name="get_to_know"/>. Часопіс прадстаўлены ў шэрагу аўтарытэтных бібліяграфічных і навуковых баз, сярод якіх CEJSH, ERIH PLUS, Index Copernicus, iSybislaw, PBN і Biblioteka Nauki. Доўгатэрміновае лічбавае захаванне выдання забяспечваецца [[Нацыянальная бібліятэка (Варшава)|Нацыянальнай бібліятэкай Польшчы]]<ref name="get_to_know"/>. Поўныя тэксты артыкулаў даступныя ў электронным архіве на афіцыйным сайце часопіса. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * Афіцыйны сайт часопіса: [https://albaruthenica.uw.edu.pl/ Acta Albaruthenica] * Архіў выпускаў: [https://albaruthenica.uw.edu.pl/archiwum/ ARCHIWUM] * Старонка выдавецтва Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego: [https://www.wuw.pl/pol_m_Czasopisma_Acta-Albaruthenica-550.html Acta Albaruthenica] * [[Міжнародны цэнтр рэгістрацыі серыйных выданняў|ISSN Portal]]: [https://portal.issn.org/resource/ISSN/1898-8091 ISSN 1898-8091] {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Варшаўскі ўніверсітэт]] [[Катэгорыя:Часопісы Польшчы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Часопісы на польскай мове]] [[Катэгорыя:1998 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусазнаўства ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Навуковыя часопісы Польшчы]] 0b21azmcxrr0kn7qqeblpz6pz1if6qd 0 739286 5135428 5132808 2026-05-03T18:54:25Z JerzyKundrat 174 /* Красавік */ 5135428 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** [[16 сакавіка]]: На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|двухтыднёвае перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Пачаліся ўзброеныя сутыкненні ў [[Малі]], загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. === Жнівень === * [[12 жніўня]]: [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|Поўнае сонечнае зацьменне]], якое часткова можна будзе назіраць на тэрыторыі Беларусі. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] o3jd9ogrh1bhqre7na93tdfn11i8lda 5135429 5135428 2026-05-03T18:55:01Z JerzyKundrat 174 /* Красавік */ 5135429 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** [[16 сакавіка]]: На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Пачаліся ўзброеныя сутыкненні ў [[Малі]], загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. === Жнівень === * [[12 жніўня]]: [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|Поўнае сонечнае зацьменне]], якое часткова можна будзе назіраць на тэрыторыі Беларусі. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] do1pcq7y9l36wqewhysjktmelvejbn7 8 751131 5135305 4609004 2026-05-03T12:46:29Z MocnyDuham 99818 Абнаўленне згодна з крыніца — [[ru:MediaWiki:Gadget-markadmins.css]]&diff=prev&oldid=152896174 5135305 css text/css .userflags-wrapper { display: inline; position: relative; cursor: help; font-family: ui-monospace, monospace; line-height: normal; color: var(--color-subtle, #54595d); margin-left: 0.2857143em; -webkit-user-select: none; user-select: none; } .userflags-new { border-bottom: 1px dotted var(--color-subtle, #54595d); } .userflags-tooltip-shared { position: absolute; z-index: 1000; width: max-content; max-width: 20em; background: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122); border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-radius: 2px; padding: 4px 8px; font-family: sans-serif; font-size: 0.85em; filter: drop-shadow(0 2px 4px rgba(0, 0, 0, 0.2)); white-space: normal; font-weight: normal; pointer-events: auto; } .userflags-popup-before { content: ''; position: absolute; top: -10px; left: 10px; border-width: 0 10px 10px 10px; border-style: solid; border-color: transparent transparent var(--border-color-base, #a2a9b1) transparent; } .userflags-popup-after { content: ''; position: absolute; top: -9px; left: 11px; border-width: 0 9px 10px 9px; border-style: solid; border-color: transparent transparent var(--background-color-base, #fff) transparent; z-index: 1; } #userflags-shared-popup a { color: var(--color-progressive, #36c); text-decoration: none; } #userflags-shared-popup a:hover { text-decoration: underline; } .skin-monobook .userflags-tooltip-shared { font-size: 1em; } qjgi387paq5wn34rhk8kqoeovgqgoz8 8 751133 5135302 4609011 2026-05-03T12:44:33Z MocnyDuham 99818 Абнаўленне і лакалізацыя згодна з крыніца — [[ru:MediaWiki:Gadget-markadmins.js]]&diff=prev&oldid=152896175 5135302 javascript text/javascript // originally rewritten by [[m:User:Hoo man]]; 2012-08-26, // adapted by [[User:Obersachse]], optimized by [[User:Jack who built the house]] // translated to bewiki by [[User:Artsiom91]] // popup/interface logic adapted from ruwiki version (oldid=152896175) by [[User:MocnyDuham]] (function () { 'use strict'; // 1. Праверка, ці трэба запускаць гаджэт. var ns = mw.config.get('wgNamespaceNumber'); var action = mw.config.get('wgAction'); var isDiff = mw.util.getParamValue('diff') !== null; /* * Запускаем гаджэт, калі: * а) гэта не выключаная прастора назваў; * б) гэта гісторыя або дыф (нават у выключаных прасторах). * * Не запускаем у артыкулах (0), файлах (6), * MediaWiki (8), шаблонах (10), даведцы (12), катэгорыях (14), * субтытрах (710) і модулях (828). */ var excludedNamespaces = [0, 6, 8, 10, 12, 14, 710, 828]; var shouldRun = excludedNamespaces.indexOf(ns) === -1 || action === 'history' || isDiff; if (!shouldRun) { return; } var userSetTips = { // Абазначэнне -> [апісанне групы, старонка з апісаннем групы] 'A' : ['адміністратары', 'Вікіпедыя:Адміністратары'], 'B' : ['бюракраты', 'Вікіпедыя:Бюракраты'], 'F' : ['адміністратары інтэрфейсу', 'Вікіпедыя:Адміністратары інтэрфейсу'], 'O' : ['схавальнікі', 'Вікіпедыя:Схавальнікі'] }; mw.loader.using(['mediawiki.cookie', 'mediawiki.util']).then(function () { var data = require('./markadmins.json'); var userSet = data.userSet; var users_talkLinkOnly = data.users_talkLinkOnly; for (var flag in userSet) { userSet[flag] = userSet[flag].map(function (s) { return s.trim(); }); } var hasSeenTooltip = mw.cookie.get('markadmins-seen') === '1'; var hideTimeout; var isPinned = false; var $popup = $('<div>') .attr('id', 'userflags-shared-popup') .addClass('userflags-tooltip-shared') .append($('<span>').addClass('userflags-popup-before')) .append($('<span>').addClass('userflags-popup-after')) .append($('<div>').addClass('userflags-popup-content')) .appendTo('body'); function isCursorNear($el, mouseX, mouseY, buffer) { var offset = $el.offset(); var x1 = offset.left - buffer; var x2 = offset.left + $el.outerWidth() + buffer; var y1 = offset.top - buffer; var y2 = offset.top + $el.outerHeight() + buffer; return mouseX >= x1 && mouseX <= x2 && mouseY >= y1 && mouseY <= y2; } $(document).on('mousemove', function (e) { if ($popup.is(':visible') && !isPinned) { var isNearPopup = isCursorNear($popup, e.pageX, e.pageY, 40); var $activeWrapper = $('.userflags-wrapper:hover'); if (!isNearPopup && !$activeWrapper.length) { if (!hideTimeout) { hideTimeout = setTimeout(function () { $popup.hide(); hideTimeout = null; }, 300); } } else { clearTimeout(hideTimeout); hideTimeout = null; } } }); $(document).on('mousedown touchstart', function (e) { if ($popup.is(':visible')) { if ( !$popup.is(e.target) && $popup.has(e.target).length === 0 && !$(e.target).closest('.userflags-wrapper').length ) { $popup.hide(); isPinned = false; } } }); function processLink(link, userSet, userSetTips, users_talkLinkOnly) { if ( !link.parentNode || (/[?#]/.test(link.href) && link.href.indexOf('redlink=1') === -1) || (link.parentElement && link.parentElement.classList.contains('cancelLink')) ) { return; } var matches = /^(?:Удзельні(?:к|ца)|User):(.+)|Размовы з удзельні(?:кам|цай):(.+)/ .exec(link.title); if (!matches) { return; } if ( matches[2] && users_talkLinkOnly && users_talkLinkOnly.indexOf(matches[2]) !== -1 ) { if ( link.parentNode.classList.contains('mw-usertoollinks') || /разм|обс/i.test(link.textContent) ) { return; } matches[1] = matches[2]; } else if (!matches[1]) { return; } var user; try { user = decodeURIComponent(matches[1]); } catch (e) { return; } if (link.href.indexOf('redlink=1') !== -1) { user = user.replace(/ \([^)]+\)$/, ''); } var flags = []; var tipsLinks = []; var tipsPlain = []; for (var flag in userSet) { if (userSet[flag].indexOf(user) !== -1 && userSetTips[flag]) { flags.push(flag); var tipData = userSetTips[flag]; tipsLinks.push( '<a href="' + mw.util.getUrl(tipData[1]) + '">' + tipData[0] + '</a>' ); tipsPlain.push(tipData[0]); } } if (!flags.length) { return; } // Без jQuery тут агульнае паскарэнне ўдвая. var wrapper = document.createElement('span'); wrapper.className = 'userflags-wrapper'; wrapper.textContent = '(' + flags.join(',') + ')'; if (!hasSeenTooltip) { wrapper.classList.add('userflags-new'); } function showPopup(el) { var $el = $(el); var offset = $el.offset(); $popup.find('.userflags-popup-content').html(tipsLinks.join(', ')); $popup.css({ top: offset.top + $el.height() + 10, left: offset.left - 10, display: 'block' }); if (!hasSeenTooltip) { mw.cookie.set('markadmins-seen', '1', { expires: 31536000 }); hasSeenTooltip = true; $('.userflags-new').removeClass('userflags-new'); } } $(wrapper).on('mouseenter focusin', function () { if (isPinned) { return; } clearTimeout(hideTimeout); hideTimeout = null; showPopup(this); }); $(wrapper).on('click', function (e) { e.preventDefault(); e.stopPropagation(); showPopup(this); isPinned = true; }); link.parentNode.insertBefore(wrapper, link.nextSibling); // Звычайная браузерная падказка пры навядзенні на імя ўдзельніка. link.title = link.title + ' (' + tipsPlain.join(', ') + ')'; } function processLinks($content, userSet, userSetTips, users_talkLinkOnly) { $content .find('a[title^="Удзельні"], a[title^="Размовы з удзельні"], a[title^="User:"]') .each(function (i, link) { processLink(link, userSet, userSetTips, users_talkLinkOnly); }); } function markadmins($content) { if (!$content || !$content.length) { return; } processLinks($content, userSet, userSetTips, users_talkLinkOnly); } mw.hook('wikipage.content').add(markadmins); mw.hook('global.userlinks').add(markadmins); // Захоўваем для сумяшчальнасці са старымі карыстальніцкімі скрыптамі. window.markadmins = markadmins; }); }()); a2kken40vkxrtab0fxu96d0tz8m7b1l 0 751272 5135340 4611044 2026-05-03T14:35:11Z IshaBarnes 124956 не ізаляваны 5135340 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Адамовіч}} '''Людвіг Фларыянавіч Адамовіч''' ({{lang-ru|Людвиг Флорианович Адамович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — вучоны-[[медык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў шляхецкай сям’і [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]]. Пасля заканчэння ў 1849 годзе [[Санкт-Пецярбургская медыка-хірургічная акадэмія|Санкт-Пецярбургскай медыка-хірургічнай акадэміі]] служыў да 1861 года ў [[Севастопальскі ваенны шпіталь|Севастопальскім ваенным шпіталі]], потым у [[Мінгрэльскі егерскі полк|Мінгрэльскім егерскім палку]] і розных ваенных шпіталях. У 1863 годзе атрымаў ступень [[Доктар медыцыны|доктара медыцыны]] за дысертацыю «Пра слупняк, асабліва траўматычны»<ref name="МіАБ">{{крыніцы/МіАБ|Адамовіч Людвіг Фларыянавіч}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/МіАБ|Адамовіч Людвіг Фларыянавіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Адамовіч Людвіг Фларыянавіч}} [[Катэгорыя:Ваенныя ўрачы Расійскай імперыі]] 7s76athdux7dg0ita1lc4q6i6t6s5ol 0 751276 5135338 4922074 2026-05-03T14:34:16Z IshaBarnes 124956 не ізаляваны 5135338 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Адамовіч}} {{навуковец}} '''Адам Фердынанд Адамовіч''' ({{lang-pl|Adam Ferdynand Adamowicz}}, {{lang-ru|Адам Фердинанд Адамович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — вучоны-[[медык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Вільні<ref name="МіАБ"/>. Сын Юзафа Адамовіча і Соф’і Ёхер. У 1818—1822 вучыўся ў [[Віленская гімназія|Віленскай гімназіі]], дзе вывучаў батаніку і медыцыну. З 1822 года ён быў асістэнтам [[Людвіг Генрых Баянус|Людвіга Генрыка Баянуса]]<ref>{{артыкул|аўтар=Stanisław Ziemiański|год=2006|doi=10.5840/forphil20061130|issn=1426-1898|старонкі=282–283|выданне=Forum Philosophicum|загаловак=Powszechna Encyklopedia Filozofii|спасылка=http://dx.doi.org/10.5840/forphil20061130|том=11}}</ref>. У 1822 магістр медыцыны ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] на кафедры параўнальнай анатоміі. 3 яго ўдзелам у 1823 у Вільні створана [[Віленская ветэрынарная школа|ветэрынарная школа]]. 3 1826 года [[доктар медыцыны]]. Заснавальнік музея зоатэрапеўтычных прэпаратаў. Выкладаў у [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] з 1838 года [[ветэрынарыя|ветэрынарныя навукі]], [[гісторыя медыцыны|гісторыю]] і літаратуру медыцыны<ref name="МіАБ"/>. Актыўна ўдзельнічаў у жыцці [[віленскае медыцынскае таварыства|Віленскага медыцынскага таварыства]], падтрымліваў яго матэрыяльна<ref name="МіАБ"/>, старшыня з 1841 года. Пахаваны быў на [[пратэстанцкія могілкі (Вільня)|пратэстанцкіх могілках]] у [[Вільнюс|Вільні]]. У 1960 годзе яго прах быў перанесены на могілкі [[Роса]]. == Навуковая дзейнасць == Аўтар прац па [[ветэрынарыя|ветэрынарыі]], параўнальнай [[паталогія|паталогіі]], гісторыі развіцця, вучэння анатоміі ў [[Польшча|Польшчы]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. Вывучаў гісторыю [[Вільня|Вільні]] і выдаў твор «Віленскі аўгсбургскі касцёл…» (1855, Вільня, на польскай мове)<ref name="МіАБ">{{крыніцы/МіАБ|Адамовіч Адам Фердынанд}}</ref>. Адзін з пачынальнікаў [[Бальнеалогія|бальнеалогіі]] ў [[Літва|Літве]]. Пачынаючы з [[1842]] апублікаваў шэраг артыкулаў пра мінеральныя воды [[Друскенікі|Друскенікаў]], [[Стаклішкі|Стаклішак]] і іншых мясцовасцяў. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/МіАБ|Адамовіч Адам Фердынанд}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Адамовіч Адам Фердынанд}} [[Катэгорыя:Пахаваныя на Евангелічных могілках (Вільнюс)]] [[Катэгорыя:Медыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Медыкі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Літвы]] mdisp83a10nku5rquh9xj4dcv2xypr2 0 752213 5135599 5015254 2026-05-04T08:59:25Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Тэлесерыялы 2006 года]]; дададзена [[Катэгорыя:Мультсерыялы для дарослых]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135599 wikitext text/x-wiki {{Загаловак курсівам}} {{арфаграфія}} {{Няма крыніц}} {{Тэлеперадача}} '''''Włatcy móch''''' ({{lang-be|Влатцы Мух}}) — польскі мультсерыял для дарослых, які трансліраваўся на польскім тэлеканале TV4 з лістапада 2006 года па снежань 2011 года. Назва з’яўляецца няправільна напісанай версіяй «Władcy much», што азначае «Уладары мух», і паходзіць ад рамана [[Уільям Голдынг|Уільяма Голдынга]] ''«[[Валадар мух|Уладар мух]]»'' . Сюжэт серыяла разгортваецца вакол чатырох хлопцаў, якія вучацца ў другім класе пачатковай школы: Анусяка, Канечкі, Машляна і Чэся. Усяго ў шоу 127 звычайных і 2 спецыяльныя серыі. == Галоўныя героі == * '''Czesio/Чэсь''' — гэта [[зомбі]] . Ён жыве з двума сябрамі, Марселем і Палкоўнікам, а таксама мае плюшавага мядзведзя — Свіры. Ён хоча стаць спеваком Gorzkie żale (у сэнсе Чэзіо — старых сумных царкоўных спеваў). Чэзіо перад смерцю меў такія сур’ёзныя і шматлікія генетычныя адхіленні ў развіцці, што толькі пасля смерці ён змог нармальна функцыянаваць. Ён не ведае, што ён жывы мерцвяк, і з-за гэтага фізічна не можа вырасці. Ён вельмі ветлівы і добры, але таксама вельмі наіўны. Ён можа ёсць усё без шкоды, без абмежаванняў у колькасці. Яго [[Каэфіцыент інтэлекту|IQ]] быў ацэнены ў 70. * '''Anusiak/Анусяк''' — (у эпізодзе «Nazywam się Anusiak», яго яшчэ клічуць ''Odbyciak'' — ''odbyt'' па- [[Польская мова|польску]] [[анус]]). Ён заўсёды нюхае руку пасля заканчэння большасці сваіх прапаноў, таму што ў яго алергія. Яго бацька з’яўляецца членам сялянскай палітычнай партыі (верагодна, Самаабароны) і з’яўляецца членам [[Сейм Рэспублікі Польшча|сейма]] — што адлюстроўваецца на палітычных памкненнях Анусяка. Ён хоча стварыць вялікую папулісцкую партыю, якая аднойчы будзе кіраваць светам, з ім самім у якасці лідара. Дзякуючы прыкладу бацькі, ён умела пісаць і прамаўляць заклікі (папулісцкія) прамовы. Ён заўсёды атрымлівае шкарпэткі ў якасці каляднага падарунка. Яго IQ быў ацэнены ў 50. * '''Maślana/Масьляна'''- (масьля́нка), якога часам называюць ''Moczowód'' (па-польску азначае [[Мачаточнікі|мачаточнік]]), самы багаты, хітры і падступны з групы. Ён хоча быць прэзідэнтам [[Сусветны банк|Сусветнага банка]] . У эпізодзе «'''Mokre Sny'''» ён насіў падгузнік. На яго 8-ы дзень нараджэння заможныя бацькі падарылі яму залатую крэдытку. Яго найвышэйшая каштоўнасць — гэта грошы, але ў той жа час ён таксама даволі рэлігійны і вельмі баіцца [[Сатана|сатаны]] . Яго IQ ацэньваўся ў 130 балаў. * '''Konieczko/Канечка''' — геній, падобны да Дэкстэра . Ён любіць эксперыментаваць на жывёлах, асабліва з выкарыстаннем выбухоўкі. Ён сцвярджае, што з’яўляецца [[Атэізм|атэістам]] . Ён хоча стаць прэзідэнтам Нобелеўскага фонду . Яго IQ быў ацэнены ў 153 — самы высокі ў яго класе. Пацверджана, што ў яго [[Сіндром дэфіцыту ўвагі і гіперактыўнасці|СДЎГ]] . * '''Ms.Frał/Спадарыня Фрал''' — (імя ''Фрал'' паходзіць ад нямецкага ''die Frau ,'' што значыць ''жанчына,'' ''дама''). Асноўная чацвёрка таксама называе яе «Stara torbę» . Яна настаўніца ІІБ класа, класа для чатырох хлопчыкаў. Яна старая дзева і яшчэ нявінніца. Рэлігійна адданая (у вельмі старамодным сэнсе), яна вельмі патрабавальная і не любіць галоўных герояў, не ўстрымліваецца ад частых абраз. Яна таксама размаўляе з усходне-польскім акцэнтам. * '''Higienistka/Медсястра''' — карпулентная школьная медсястра з глыбокім, мужчынскім голасам. Пасля смерці Марселя, яе мужа, яна зацікавілася [[блюз]]ам, але яна таксама цікавіцца і плённа карыстаецца практычна ўсімі відамі музыкі. Яна таксама любіць культуру рэгі і часам курыць марыхуану . У эпізодзе «За кулісамі» выяўляецца, што ў яе ёсць непаўналетні азіяцкі каханак. == Іншыя персанажы == * '''Andżelika/Анжаліка''' — аднакласніца галоўных герояў. Яна прыехала з ЗША. Яна на 3 гады старэйшая за іншых вучняў, але вучыцца ў адным класе з-за розніцы ў адукацыі паміж Польшчай і ЗША. Хлопцы не любяць яе ўзаемна. У эпізодзе «'''''Andżelika''»''' яна збіралася разам з Анусякам, Канечкам і Масланай адразу, каб на наступны дзень кінуць іх і пайсці за Чэсю. Аднак Чэзіо яе не любіць, бо ў яе няма пеніса. Яе IQ ацэньваўся ў 140. Яе бацька з [[Тэхас]]а. Яна часта ўжывае англійскія словы разам з польскімі. * '''Karolina/Караліна''' — лепшая сяброўка Анжалікі. * '''Marcel/Марсэль''' — зомбі-[[Алкагалізм|алкаголік]], былы муж медсёстры. Ён скончыў жыццё самагубствам, скокнуўшы з моста, і таму не можа трапіць у рай. Ён жыве на могілках, з’яўляецца суседам і сябрам Чэся. Ён любіць бавіць час з Палкоўнікам за [[піва]]м і [[гарэлка]]й, прынесенымі на могілкі яго жонкай, якой ён загадаў рабіць гэта замест кветак. На бацькоўскіх вечарах Марсель часта выступае ў ролі таты Чэзіо. * '''Pułkownik/Палкоўнік''' — таксама зомбі, але з бачным верхнім шкілетам і чэрапам. Ён жыве на могілках каля Марцэля, і яшчэ адзін з сяброў Чэся. Ваяваў у [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] і, паводле іншых звестак, у легіёне [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Ён вядомы сваімі моцнымі [[Антыкамунізм|антыкамуністычнымі]] поглядамі і нелюбоўю да [[Паліцыя|міліцыі]]. Некаторыя з яго сяброў, ветэранаў Арміі Краёвай зомбі, усё яшчэ жывуць у падполлі з часоў [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]], куды ён наведвае іх. Як і Марсель, палкоўнік алкаголік, і яны часта п’юць разам. Ён часта ўрываецца на магілы загінуўшых расейцаў, каб атрымаць гарэлку. Часта на бацькоўскіх вечарах палкоўнік выступае ў ролі мамы Чэсю. == Вымаўленне == Амаль усе назвы маюць наўмысныя арфаграфічныя памылкі ў польскім арыгінале, бо Чэсь з’яўляецца апавядальнікам і мае схільнасць да памылак у словах. Нягледзячы на тое, што яны ў асноўным прызначаны для камічнага эфекту, яны выяўляюць некаторыя цікавыя празмернасці ў польскай арфаграфічнай сістэме, якая прасякнута традыцыйнымі формамі правапісу, якія больш не маюць фаналагічнай асновы. Патрэбна мець на ўвазе што ў большасьці гэтыя напісанні не з’яўляюцца правільнымі, яны адлюстроюваюць праўдзіваем вымаўленне слоў. == Мастацкі фільм == Włatcy móch: Ćmoki, czopki i mondzioły — поўнаметражны анімацыйны фільм 2009 года == Узнагароды == {| class="wikitable" !год ! Цырымонія ! Катэгорыя ! Вынік |- bgcolor="#B0E0E6" | 2008 год |Festywal Dobrego Humoru | серыял | Спецыяльны прыз |- |- bgcolor="#FFDEAD" | 2008 год |Świry | серыял | Выйграў |- |- bgcolor="#FFDEAD" | 2009 год | Świry | серыял | Выйграў |- |} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * {{Imdb title|id=tt1790606}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-11-08}} [[Катэгорыя:Мультсерыялы для дарослых]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы Польшчы]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі]] p40xevn1ci1x8gcczoqksi95rloxdyk 5135602 5135599 2026-05-04T09:00:56Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Тэлесерыялы 2006 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135602 wikitext text/x-wiki {{Загаловак курсівам}} {{арфаграфія}} {{Няма крыніц}} {{Тэлеперадача}} '''''Włatcy móch''''' ({{lang-be|Влатцы Мух}}) — польскі мультсерыял для дарослых, які трансліраваўся на польскім тэлеканале TV4 з лістапада 2006 года па снежань 2011 года. Назва з’яўляецца няправільна напісанай версіяй «Władcy much», што азначае «Уладары мух», і паходзіць ад рамана [[Уільям Голдынг|Уільяма Голдынга]] ''«[[Валадар мух|Уладар мух]]»'' . Сюжэт серыяла разгортваецца вакол чатырох хлопцаў, якія вучацца ў другім класе пачатковай школы: Анусяка, Канечкі, Машляна і Чэся. Усяго ў шоу 127 звычайных і 2 спецыяльныя серыі. == Галоўныя героі == * '''Czesio/Чэсь''' — гэта [[зомбі]] . Ён жыве з двума сябрамі, Марселем і Палкоўнікам, а таксама мае плюшавага мядзведзя — Свіры. Ён хоча стаць спеваком Gorzkie żale (у сэнсе Чэзіо — старых сумных царкоўных спеваў). Чэзіо перад смерцю меў такія сур’ёзныя і шматлікія генетычныя адхіленні ў развіцці, што толькі пасля смерці ён змог нармальна функцыянаваць. Ён не ведае, што ён жывы мерцвяк, і з-за гэтага фізічна не можа вырасці. Ён вельмі ветлівы і добры, але таксама вельмі наіўны. Ён можа ёсць усё без шкоды, без абмежаванняў у колькасці. Яго [[Каэфіцыент інтэлекту|IQ]] быў ацэнены ў 70. * '''Anusiak/Анусяк''' — (у эпізодзе «Nazywam się Anusiak», яго яшчэ клічуць ''Odbyciak'' — ''odbyt'' па- [[Польская мова|польску]] [[анус]]). Ён заўсёды нюхае руку пасля заканчэння большасці сваіх прапаноў, таму што ў яго алергія. Яго бацька з’яўляецца членам сялянскай палітычнай партыі (верагодна, Самаабароны) і з’яўляецца членам [[Сейм Рэспублікі Польшча|сейма]] — што адлюстроўваецца на палітычных памкненнях Анусяка. Ён хоча стварыць вялікую папулісцкую партыю, якая аднойчы будзе кіраваць светам, з ім самім у якасці лідара. Дзякуючы прыкладу бацькі, ён умела пісаць і прамаўляць заклікі (папулісцкія) прамовы. Ён заўсёды атрымлівае шкарпэткі ў якасці каляднага падарунка. Яго IQ быў ацэнены ў 50. * '''Maślana/Масьляна'''- (масьля́нка), якога часам называюць ''Moczowód'' (па-польску азначае [[Мачаточнікі|мачаточнік]]), самы багаты, хітры і падступны з групы. Ён хоча быць прэзідэнтам [[Сусветны банк|Сусветнага банка]] . У эпізодзе «'''Mokre Sny'''» ён насіў падгузнік. На яго 8-ы дзень нараджэння заможныя бацькі падарылі яму залатую крэдытку. Яго найвышэйшая каштоўнасць — гэта грошы, але ў той жа час ён таксама даволі рэлігійны і вельмі баіцца [[Сатана|сатаны]] . Яго IQ ацэньваўся ў 130 балаў. * '''Konieczko/Канечка''' — геній, падобны да Дэкстэра . Ён любіць эксперыментаваць на жывёлах, асабліва з выкарыстаннем выбухоўкі. Ён сцвярджае, што з’яўляецца [[Атэізм|атэістам]] . Ён хоча стаць прэзідэнтам Нобелеўскага фонду . Яго IQ быў ацэнены ў 153 — самы высокі ў яго класе. Пацверджана, што ў яго [[Сіндром дэфіцыту ўвагі і гіперактыўнасці|СДЎГ]] . * '''Ms.Frał/Спадарыня Фрал''' — (імя ''Фрал'' паходзіць ад нямецкага ''die Frau ,'' што значыць ''жанчына,'' ''дама''). Асноўная чацвёрка таксама называе яе «Stara torbę» . Яна настаўніца ІІБ класа, класа для чатырох хлопчыкаў. Яна старая дзева і яшчэ нявінніца. Рэлігійна адданая (у вельмі старамодным сэнсе), яна вельмі патрабавальная і не любіць галоўных герояў, не ўстрымліваецца ад частых абраз. Яна таксама размаўляе з усходне-польскім акцэнтам. * '''Higienistka/Медсястра''' — карпулентная школьная медсястра з глыбокім, мужчынскім голасам. Пасля смерці Марселя, яе мужа, яна зацікавілася [[блюз]]ам, але яна таксама цікавіцца і плённа карыстаецца практычна ўсімі відамі музыкі. Яна таксама любіць культуру рэгі і часам курыць марыхуану . У эпізодзе «За кулісамі» выяўляецца, што ў яе ёсць непаўналетні азіяцкі каханак. == Іншыя персанажы == * '''Andżelika/Анжаліка''' — аднакласніца галоўных герояў. Яна прыехала з ЗША. Яна на 3 гады старэйшая за іншых вучняў, але вучыцца ў адным класе з-за розніцы ў адукацыі паміж Польшчай і ЗША. Хлопцы не любяць яе ўзаемна. У эпізодзе «'''''Andżelika''»''' яна збіралася разам з Анусякам, Канечкам і Масланай адразу, каб на наступны дзень кінуць іх і пайсці за Чэсю. Аднак Чэзіо яе не любіць, бо ў яе няма пеніса. Яе IQ ацэньваўся ў 140. Яе бацька з [[Тэхас]]а. Яна часта ўжывае англійскія словы разам з польскімі. * '''Karolina/Караліна''' — лепшая сяброўка Анжалікі. * '''Marcel/Марсэль''' — зомбі-[[Алкагалізм|алкаголік]], былы муж медсёстры. Ён скончыў жыццё самагубствам, скокнуўшы з моста, і таму не можа трапіць у рай. Ён жыве на могілках, з’яўляецца суседам і сябрам Чэся. Ён любіць бавіць час з Палкоўнікам за [[піва]]м і [[гарэлка]]й, прынесенымі на могілкі яго жонкай, якой ён загадаў рабіць гэта замест кветак. На бацькоўскіх вечарах Марсель часта выступае ў ролі таты Чэзіо. * '''Pułkownik/Палкоўнік''' — таксама зомбі, але з бачным верхнім шкілетам і чэрапам. Ён жыве на могілках каля Марцэля, і яшчэ адзін з сяброў Чэся. Ваяваў у [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] і, паводле іншых звестак, у легіёне [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Ён вядомы сваімі моцнымі [[Антыкамунізм|антыкамуністычнымі]] поглядамі і нелюбоўю да [[Паліцыя|міліцыі]]. Некаторыя з яго сяброў, ветэранаў Арміі Краёвай зомбі, усё яшчэ жывуць у падполлі з часоў [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]], куды ён наведвае іх. Як і Марсель, палкоўнік алкаголік, і яны часта п’юць разам. Ён часта ўрываецца на магілы загінуўшых расейцаў, каб атрымаць гарэлку. Часта на бацькоўскіх вечарах палкоўнік выступае ў ролі мамы Чэсю. == Вымаўленне == Амаль усе назвы маюць наўмысныя арфаграфічныя памылкі ў польскім арыгінале, бо Чэсь з’яўляецца апавядальнікам і мае схільнасць да памылак у словах. Нягледзячы на тое, што яны ў асноўным прызначаны для камічнага эфекту, яны выяўляюць некаторыя цікавыя празмернасці ў польскай арфаграфічнай сістэме, якая прасякнута традыцыйнымі формамі правапісу, якія больш не маюць фаналагічнай асновы. Патрэбна мець на ўвазе што ў большасьці гэтыя напісанні не з’яўляюцца правільнымі, яны адлюстроюваюць праўдзіваем вымаўленне слоў. == Мастацкі фільм == Włatcy móch: Ćmoki, czopki i mondzioły — поўнаметражны анімацыйны фільм 2009 года == Узнагароды == {| class="wikitable" !год ! Цырымонія ! Катэгорыя ! Вынік |- bgcolor="#B0E0E6" | 2008 год |Festywal Dobrego Humoru | серыял | Спецыяльны прыз |- |- bgcolor="#FFDEAD" | 2008 год |Świry | серыял | Выйграў |- |- bgcolor="#FFDEAD" | 2009 год | Świry | серыял | Выйграў |- |} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * {{Imdb title|id=tt1790606}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-11-08}} [[Катэгорыя:Мультсерыялы для дарослых]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы Польшчы]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы 2006 года]] i0ezkiy1shr4696uhe3k2fzwdrwbmp6 100 753287 5135369 5134987 2026-05-03T15:50:43Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5135369 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Дар’я Сяргееўна Мандзік|2026-05-03T12:40:21Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Аляксандр Благій|2026-05-02T08:35:27Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Забойства манахаў-базыльян у Полацку (1705)|2026-05-01T20:18:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Беларускі філіял Прампартыі|2026-05-01T18:32:06Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Беларускі філіял меншавікоў|2026-05-01T17:39:06Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Беларускі філіял Працоўнай сялянскай партыі|2026-05-01T13:38:51Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Барысаў камень (Друя)|2026-05-01T12:31:51Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|2026-04-30T20:33:20Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Юзаф Абрэмбскі (прэлат)|2026-04-30T17:31:55Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ганна Энгелькінг|2026-04-30T16:55:57Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Алімпіі Гродна»|2026-04-30T09:05:44Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 ЖБК «Мінск»|2026-04-30T08:59:20Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Гарызонта» Мінск|2026-04-30T08:47:29Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Гарызонт-2-РЦАП»|2026-04-30T08:42:54Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Стан Круль|2026-04-30T07:32:51Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Зыгмунт Юндзіл|2026-04-29T15:18:21Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> tr12ro4b6pjgh3yma3mjiv7a16c25mm 100 763677 5135413 5133015 2026-05-03T18:37:49Z JerzyKundrat 174 5135413 wikitext text/x-wiki * Гродзенская '''«[[Алімпія Гродна|Алімпія]]»''' выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. <small>''(28&nbsp;красавіка)''</small> * На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец '''[[Себасцьян Саве]]''' ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны. <small>''(26&nbsp;красавіка)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(17&nbsp;сакавіка)''</small> 7ggf83qrt55d5mtlxem8wxumn9sn48s 100 763805 5135414 5133016 2026-05-03T18:38:39Z JerzyKundrat 174 5135414 wikitext text/x-wiki * Завяршыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]], зборная [[Нарвегія на Алімпійскіх гульнях|Нарвегіі]] ўзначаліла медальны залік, атрымаўшы 18 залатых узнагарод. <small>''(22&nbsp;лютага)''</small> * Нарвежскі лыжнік '''[[Ёханес Хёсфлат Клеба]]''' стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. <small>''(15&nbsp;лютага)''</small> * Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] '''[[Беньямін Карл]]''' стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. <small>''(8&nbsp;лютага)''</small> * Урачыста адкрыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(6&nbsp;лютага)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(18&nbsp;студзеня)''</small> * '''[[Усман Дэмбеле]]''' названы найлепшым [[футбол|футбалістам]] планеты паводле версіі [[ФІФА]]. <small>''(16&nbsp;снежня)''</small> * Найлепшым [[футбол|футбалістам]] года [[Беларусь|Беларусі]] прызнаны '''[[Валерый Ігаравіч Грамыка|Валерый Грамыка]]'''. <small>''(2&nbsp;снежня)''</small> * [[Баскетбол]]ьны клуб «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]» атрымаў перамогу ў фінальным матчы за '''[[Кубак Беларусі па баскетболе 2025|Кубак Беларусі]]'''. <small>''(30&nbsp;лістапада)''</small> * Узнагарода «'''[[Залаты мяч]]'''» прысуджана [[Усман Дэмбеле|Усману Дэмбеле]] (сярод мужчын) і [[Айтана Банмаці|Айтане Банмаці]] (сярод жанчын). <small>''(22&nbsp;верасня)''</small> * Лёгкаатлетка '''[[Марыя Жодзік]]''' заваявала срэбра ў [[Скачок у вышыню|скачках у вышыню]], адзіны медаль на чэмпіянаце свету для каманды [[Польшча|Польшчы]]. <small>''(21&nbsp;верасня)''</small> * '''[[Арман Дзюпланціс]]''' усталяваў новы сусветны рэкорд у скачках з шастом, узяўшы вышыню 6 м 30 см. <small>''(15&nbsp;верасня)''</small> * '''[[Арына Сабаленка]]''' другі год запар выйграла [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]] па [[тэніс]]е. <small>''(6&nbsp;верасня)''</small> * Уладальнікам [[Суперкубак УЕФА|Суперкубка УЕФА]] стаў «'''[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]'''». <small>''(13&nbsp;жніўня)''</small> * '''[[Аляксандр Усік]]''' абараніў тытул чэмпіёна свету па [[бокс]]е ў цяжкай вазе сярод прафесіяналаў. <small>''(19&nbsp;ліпеня)''</small> * Канадская плыўчыха '''[[Самер Мак-Інташ]]''' цягам пяці дзён усталявала сусветныя рэкорды ў трох дысцыплінах. <small>''(11&nbsp;чэрвеня)''</small> * У [[Мінск]]у адкрылі '''[[Нацыянальны футбольны стадыён (Мінск)|Нацыянальны футбольны стадыён]].''' <small>''(7&nbsp;чэрвеня)''</small> * '''«[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]»''' атрымаў самую буйную перамогу ў гісторыі фіналаў [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]. <small>''(31&nbsp;мая)''</small> * Зборная [[Зборная ЗША па хакеі з шайбай|ЗША]] выйграла '''[[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2025|чэмпіянат свету]]''' па [[хакей з шайбай|хакеі з шайбай]]. <small>''(25&nbsp;мая)''</small> * [[Гродна|Гродзенскі]] «[[ФК Нёман Гродна|Нёман]]» перамог у фінальным матчы за '''[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|Кубак Беларусі]]''' па [[футбол]]е. <small>''(24&nbsp;мая)''</small> * '''[[Чжаа Сіньтун]]''' стаў першым [[кітай]]скім чэмпіёнам свету па [[снукер]]ы. <small>''(5&nbsp;мая)''</small> * Кітаянка '''[[Цзюй Вэньцзюнь]]''' абараніла тытул чэмпіёнкі свету па [[шахматы|шахматах]]. <small>''(16&nbsp;красавіка)''</small> * Капітан «[[Вашынгтон Кэпіталз]]» '''[[Аляксандр Міхайлавіч Авечкін|Аляксандр Авечкін]]''' пераўзышоў рэкорд [[Уэйн Грэцкі|Уэйна Грэцкі]] па колькасці закінутых шайб у рэгуляным сезоне [[НХЛ]]. <small>''(6&nbsp;красавіка)''</small> * '''[[Крысці Ковентры]]''' абрана прэзідэнтам [[Міжнародны алімпійскі камітэт|Міжнароднага алімпійскага камітэта]], стаўшы першай жанчынай на гэтай пасадзе. <small>''(20&nbsp;сакавіка)''</small> * Нарвежац '''[[Ёханес Тынес Бё]]''' атрымаў рэкордную 21-ю перамогу на чэмпіянатах свету па [[біятлон]]е. <small>''(15&nbsp;лютага)''</small> * Нідэрландскі аўтагоншчык '''[[Макс Верстапен]]''' стаў чатырохразовым чэмпіёнам «[[Формула-1|Формулы-1]]». <small>''(24&nbsp;лістапада)''</small> * '''[[Кубак Беларусі па баскетболе 2024|Кубак Беларусі па баскетболе]]''' выйграла «[[Гродна-93]]». <small>''(24&nbsp;лістапада)''</small> * Іспанскі [[тэніс]]іст '''[[Рафаэль Надаль]]''' абвясціў аб завяршэнні прафесійнай кар’еры. <small>''(19&nbsp;лістапада)''</small> * [[Футбол]]ьная ўзнагарода '''«[[Залаты мяч]]»''' прысуджана [[Радрыга Эрнандэс|Радрыга Эрнандэсу]] (сярод мужчын) і [[Айтана Банмаці|Айтане Банмаці]] (сярод жанчын). <small>''(28&nbsp;кастрычніка)''</small> * У [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]] дэбютаваў першы беларускі [[брамнік]] — '''[[Аляксей Андрэевіч Коласаў|Аляксей Коласаў]]'''. <small>''(27&nbsp;кастрычніка)''</small> * '''[[Арына Сабаленка]]''' заняла першае месца ў [[тэніс]]ным рэйтынгу WTA. <small>''(21&nbsp;кастрычніка)''</small> * Упершыню '''[[Суперкубак Беларусі па валейболе]]''' выйграла [[гомель]]ская «[[Энергія Гомель|Энергія]]». <small>''(20&nbsp;верасня)''</small> * Завяршыліся '''[[Летнія Паралімпійскія гульні 2024]]'''. <small>''(8&nbsp;верасня)''</small> * '''[[Арына Сабаленка]]''' стала пераможцай [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрытага чэмпіянату ЗША]] па [[тэніс]]е. <small>''(7&nbsp;верасня)''</small> * Плывец '''[[Ігар Бокі]]''' выйграў дваццаць першы залаты медаль на [[Паралімпійскія гульні|Паралімпійскіх гульнях]]. <small>''(3&nbsp;верасня)''</small> * Польская велагоншчыца '''[[Катажына Невядома]]''' перамагла ў генеральным заліку на [[Tour de France Femmes]]. <small>''(18&nbsp;жніўня)''</small> * Завяршыліся '''[[Летнія Алімпійскія гульні 2024|Алімпійскія гульні]]''' ў [[Парыж]]ы, перамогу ў медальным заліку атрымала каманда [[ЗША]]. <small>''(11&nbsp;жніўня)''</small> * Шведскі лёгкаатлет '''[[Арман Дзюпланціс]]''' усталяваў сусветны рэкорд у [[скачкі з шастом|скачках з шастом]] — 6 м 25 см. <small>''(5&nbsp;жніўня)''</small> * Першыя ў гісторыі залатыя алімпійскія медалі для [[Сент-Люсія|Сент-Люсіі]] выйграла '''[[Жульен Альфрэд]]''', а для [[Дамініка|Дамінікі]] — '''[[Тэа Лафон]]'''. <small>''(3&nbsp;жніўня)''</small> * Амерыканская плыўчыха '''[[Кэці Ледэкі]]''' стала дзевяціразовай алімпійскай чэмпіёнкай, зраўняўшыся па колькасці тытулаў з [[Ларыса Латыніна|Ларысай Латынінай]]. <small>''(3&nbsp;жніўня)''</small> * Нямецкая конніца '''[[Ізабель Верт]]''' стала першай спартсменкай, якая выйграла залатыя медалі на сямі [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]]. <small>''(3&nbsp;жніўня)''</small> * '''[[Іван Уладзіміравіч Літвіновіч|Іван Літвіновіч]]''' стаў першым у гісторыі [[скачкі на батуце|скачкоў на батуце]] двукразовым алімпійскім чэмпіёнам. <small>''(2&nbsp;жніўня)''</small> * Цырымонія адкрыцця '''[[Летнія Алімпійскія гульні 2024|Летніх Алімпійскіх гульняў]]''' прайшла ў [[Парыж]]ы. <small>''(26&nbsp;ліпеня)''</small> * Алімпійскі '''[[Рэгбі-7 на летніх Алімпійскіх гульнях 2024 – мужчыны|мужчынскі турнір]]''' па [[рэгбі-7]] распачаўся на [[Стад дэ Франс]] у прыгарадзе Парыжа [[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]. <small>''(24&nbsp;ліпеня)''</small> * [[Футбол]]ьная зборная '''[[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціны]]''' ў шаснаццаты раз выйграла [[Кубак Амерыкі па футболе|Кубак Амерыкі]]. <small>''(14&nbsp;ліпеня)''</small> * На '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2024|чэмпіянаце Еўропы па футболе]]''' перамогу атрымала [[Зборная Іспаніі па футболе|зборная Іспаніі]], абыграўшы ў фінале [[Зборная Англіі па футболе|Англію]] з лікам 2:1. За ўсю гісторыю [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|чэмпіянатаў Еўропы]] [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]] перамагла ў чацвёрты раз. <small>''(14&nbsp;ліпеня)''</small> * Украінская лёгкаатлетка '''[[Яраслава Магучых]]''' усталявала сусветны рэкорд у скачках у вышыню сярод жанчын. <small>''(7&nbsp;ліпеня)''</small> * Каманда '''«[[Фларыда Пантэрз]]»''' упершыню выйграла {{нп5|Кубак Стэнлі|Кубак Стэнлі|en|Stanley Cup}}. <small>''(24&nbsp;чэрвеня)''</small> * Баскетбалісты '''«[[Бостан Селтыкс]]»''' сталі чемпіёнамі [[НБА]] ў рэкордны васямнаццаты раз. <small>''(17&nbsp;чэрвеня)''</small> * '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2024|Чэмпіянат Еўропы]]''' па [[футбол]]е стартаваў у [[Германія|Германіі]]. <small>''(14&nbsp;чэрвеня)''</small> * Польская [[тэніс]]істка '''[[Іга Свёнтак]]''' у трэці раз запар стала пераможцай [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|Адкрытага чэмпіянату Францыі]]. <small>''(8&nbsp;чэрвеня)''</small> * У фінале '''[[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2024|чэмпіянату свету]]''' па [[хакей з шайбай|хакеі з шайбай]] у [[Чэхія|Чэхіі]] перамагла зборная гаспадароў. <small>''(26&nbsp;мая)''</small> * Завяршыла сезон польская [[футбол]]ьная [[Экстракляса 2023/2024|Экстракляса]], чэмпіёнам упершыню стала '''«[[ФК Ягелонія Беласток|Ягелонія]]»''' з [[Беласток]]а. <small>''(25&nbsp;мая)''</small> * [[Гродна|Гродзенскі]] '''«[[ФК Нёман Гродна|Нёман]]»''' выйграў матч за [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Кубак Беларусі]] па [[футбол]]е. <small>''(25&nbsp;мая)''</small> * [[Баскетбол]]ьны клуб '''«[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]»''' у шаснаццаты раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі. <small>''(24&nbsp;мая)''</small> * У фінале '''[[Ліга Еўропы УЕФА 2023/2024|Лігі Еўропы УЕФА]]''' італьянская «[[ФК Аталанта|Аталанта]]» атрымала перамогу над «[[ФК Баер 04 Леверкузен|Баерам]]», перарваўшы рэкордную серыю нямецкага клуба без паражэнняў. <small>''(22&nbsp;мая)''</small> * '''«[[Манчэстэр Сіці]]»''' ў чацвёрты раз запар першынстваваў у [[футбол]]ьнай [[Англійская Прэм’ер-ліга|англійскай Прэм’ер-лізе]]. <small>''(19&nbsp;мая)''</small> * Украінец '''[[Аляксандр Усік]]''' стаў абсалютным чэмпіёнам свету па [[бокс]]е ў цяжкай вазе сярод прафесіяналаў. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * Завяршыла сезон футбольная [[Футбольная Бундэсліга Германіі 2023/2024|Бундэсліга Германіі]], чэмпіёнам упершыню стаў [[леверкузен]]скі '''«[[ФК Баер 04 Леверкузен|Баер 04]]»'''. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * [[Салігорск]]і '''«[[Шахцёр Салігорск (валейбольны клуб)|Шахцёр]]»''' у восьмы раз першынстваваў у [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе|чэмпіянаце Беларусі]] па [[валейбол]]е. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * '''«[[Мінчанка (валейбольны клуб)|Мінчанка]]»''' ў адзінаццаты раз выйграла [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын|чэмпіянат Беларусі]] па [[валейбол]]е сярод жанчын. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * У [[Чэхія|Чэхіі]] стартаваў '''[[чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2024|чэмпіянат свету]]''' па [[хакей з шайбай|хакеі з шайбай]]. <small>''(10&nbsp;мая)''</small> * Алімпійскі агонь для '''[[Летнія Алімпійскія гульні 2024|Гульняў 2024]]''' прыбыў у [[Францыя|Францыю]]. <small>''(9&nbsp;мая)''</small> * Англічанін '''[[Кайрэн Уілсан]]''' стаў пераможцам [[чэмпіянат свету па снукеры|чэмпіянату свету]] па [[снукер]]ы. <small>''(6&nbsp;мая)''</small> * '''«[[Мяшкоў Брэст]]»''' у шаснаццаты раз выйграў [[чэмпіянат Беларусі па гандболе]]. <small>''(27&nbsp;красавіка)''</small> * [[Мілан]]скі '''«[[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэр]]»''' у дваццаты раз выйграў [[Чэмпіянат Італіі па футболе|чэмпіянат Італіі]] па [[футбол]]е. <small>''(22&nbsp;красавіка)''</small> * Алімпійскі агонь для '''[[Летнія Алімпійскія гульні 2024|Гульняў 2024]]''' запалены ў грэчаскай Алімпіі. <small>''(16&nbsp;красавіка)''</small> * Літоўскі атлет '''[[Мікалас Алекна]]''' пабіў сусветны рэкорд у [[кіданне дыска|кіданні дыска]], які трымаўся трыццаць восем гадоў. <small>''(14&nbsp;красавіка)''</small> * Форвард «[[Калгары Флэймз]]» '''[[Ягор Шаранговіч]]''' усталяваў новы рэкорд па выніковых балах сярод беларускіх хакеістаў за адзін сезон у [[НХЛ]]. <small>''(14&nbsp;красавіка)''</small> * '''[[Ліндсей Хардынг]]''' названа трэнерам года [[NBA G League]], яна стала першай жанчынай, што атрымала гэтую ўзнагароду. <small>''(2&nbsp;красавіка)''</small> 61t8qkk1vs2jmlo14aqtchk06n0oj6d 0 764507 5135556 5134654 2026-05-04T06:49:51Z DBatura 73587 5135556 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |гады = [[1975]]—[[1991]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}} |тып = група [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[Ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] |памер = 10 985 чалавек за ўвесь час |размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Ангола}} |бітвы = [[Грамадзянская вайна ў Анголе]] |вядомыя_камандзіры = [[#Кіраўніцтва|гл. ніжэй]] }} '''Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе''' — [[Злучэнне (ваенная справа)|злучэнне]] [[Узброеныя Сілы СССР|Узброеных Сіл СССР]], дыслакаванае на тэрыторыі [[Ангола|Анголы]]. Кантынгент адыграў важную ролю ў [[Грамадзянская вайна ў Анголе|грамадзянскай вайне 1975—2002 гадоў]], падтрымліваючы ўрад [[МПЛА]]. Размяшчэнне савецкіх сіл пачалося паралельна з пастаўкамі зброі ў Анголу і [[Кубінская інтэрвенцыя ў Анголу|кубінскай інтэрвенцыяй]]. Асноўная маса ваенных з’яўлялася спецыялістамі па баявым прымяненні і абслугоўванні ўзбраення і баявой тэхнікі, лётчыкамі, штабнымі работнікамі, камандзірамі з вопытам камандавання ротамі, батальёнамі, палкамі і нават буйнымі злучэннямі, ваеннымі перакладчыкамі. Кантынгент займаўся пытаннямі падрыхтоўкі ангольскіх войск і, хоць кіраўніцтва старалася гэта абмяжоўваць, прымаў непасрэдны ўдзел у баявых дзеяннях. За ўвесь час праз гарачую кропку прайшлі 10,9 тыс. чалавек. Страты склалі 54 чалавекі: загінулыя і памерлыя, у тым ліку двое цывільных служачых. == Перадгісторыя == З 1960-х гадоў у Анголе вялася [[Вайна за незалежнасць Анголы|вайна за незалежнасць]] ад [[Партугалія|Партугаліі]]{{Sfn|Бородаев|2016|p=145}}, але нават з яе заканчэннем баявыя дзеянні не скончыліся. Больш за тое, канфлікт у Анголе выйшаў далёка за рамкі адной краіны і ператварыў гэтую гарачую кропку ў маштабную зону нестабільнасці. На нацыянальным узроўні разгарнулася барацьба за ўладу паміж ангольскімі нацыянальна-вызваленчымі групоўкамі — рухам [[МПЛА]], які прыйшоў да ўлады, і апазіцыйнымі яму [[УНІТА]] і [[ФНЛА]]. На рэгіянальным узроўні пачаўся канфлікт паміж Анголай і [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]. Усё гэта адбывалася на фоне глабальнага супрацьстаяння [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]{{Sfn|Котов|2013|p=223}}. Кіраўніцтва МПЛА стаяла на [[марксізм|марксісцкіх]] пазіцыях, было прыхільна ідэям [[інтэрнацыяналізм]]у і спрабавала пераадолець трайбалісцкую племянную адасобленасць. Менавіта ў гэтай арганізацыі склаліся трывалыя сувязі з [[Куба]]й і СССР, прагрэсіўнымі афрыканскімі рэжымамі і шэрагам сацыял-дэмакратычных партый (у прыватнасці, [[Швецыя|Швецыі]]){{Sfn|Бородаев|2016|p=148—149}}. У кіраўніцтва Савецкага Саюза былі свае інтарэсы ў рэгіёне. Па-першае, палітычныя: Ангола разглядалася ў якасці плацдарма для распаўсюджвання [[сацыялізм]]у на поўдні [[Афрыка|Афрыкі]]. Па-другое, эканамічныя: краіна валодала багатымі запасамі высакаякаснай нафты, алмазаў, урану, малібдэна, шырокімі плантацыямі кавы, чырвонага і чорнага дрэва, рыбнымі запасамі. Па-трэцяе, геапалітычныя: зацвярджэнне савецкай ваеннай прысутнасці дазваляла Маскве кантраляваць асноўныя марскія шляхі з [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]] ў [[Атлантычны акіян|Атлантыку]] і з Афрыкі ў [[Новы Свет|Паўночную і Паўднёвую Амерыку]]{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Вас там быть не могло…»}}. Важнасць краіны адзначыў у сваім адкрытым лісце лідар УНІТА [[Жонаш Савімбі|Ж. Савімбі]]. Паводле яго, прычынай росту ўплыву Крамля ў Афрыцы стаў кантроль над Анголай, дадаўшы, што «''рускія зусім не зацікаўлены ў мірным вырашэнні афрыканскіх праблем самімі афрыканцамі, калі гэта не спрыяе ўзмацненню іх уплыву''»<ref>Jonas M. Savimbi [https://www.nytimes.com/1976/12/08/archives/a-refusal-to-become-black-russians-or-african-cubans.html A Refusal to Become ‘Black Russians’ Or ‘African Cubans’] //New York Times, December 8, 1976, Page 27</ref>. У амерыканскіх спецслужбах мэты СССР апісваліся як комплексныя і далёка ідучыя: геаграфічна — аказанне ціску на ПАР і кантроль над поўднем Афрыкі; ваенна-тактычна — разгром антыўрадавай паўстанцкай групоўцы УНІТА; і геапалітычна — падрыў любога патэнцыялу для перамоваў паміж варагуючымі бакамі, а таксама ўзмацненне ўласнага ўплыву і паслабленне пазіцый ЗША<ref>[https://www.cia.gov/readingroom/document/cia-rdp90-00965r000504720008-9 BUILDUP BY SOVIETS TARGETS SOUTH AFRICA] // CIA, October 2, 1985</ref>. Першай да вайны далучылася Куба, якая [[Кубінская інтэрвенцыя ў Анголу|перакінула на дапамогу МПЛА вайсковы кантынгент]]. Тым часам Савецкі Саюз вагаўся, бо момант быў вельмі няпросты. З аднаго боку, трэба было аказаць падтрымку саюзнаму рэжыму. З іншага, у той час актыўна вяліся перамовы з ЗША пра абмежаванне стратэгічных ядзерных узбраенняў, на якіх падзеі ў Анголе маглі паставіць крыж (пра тое, у прыватнасці, заяўляў [[Генры Кісінджэр|Г. Кісінджэр]]<ref>[https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v28/d159 159. Backchannel Message From Secretary of State Kissinger to the Ambassador to Iran (Helms)] // Foreign Relations of the United States, 1969–1976, Volume XXVIII, Southern Africa, December 20, 1975 </ref>). У рэшце рэшт, пасля двух месяцаў ваганняў{{Sfn|Бородаев|2016|p=161}}, Масква накіравала ў гарачую кропку ваенных саветнікаў і ўзбраенне{{Sfn|Котов|2013|p=223—224}}. Шмат у чым савецкае ўмяшанне было абумоўлена далучэннем да вайны заірскай і паўднёваафрыканскай армій, падтрыманых амерыканцамі. Дагэтуль Крэмль спадзяваўся на мірнае ўрэгуляванне канфлікту{{Sfn|Григорьева 3|2019|p=23}}. [[Файл:BMP-1 & Ural-375D with BM-21 Grad rocket launcher in Angola.jpg|міні|злева|Савецкая ваенная тэхніка ў Анголе.]] З СССР было падпісана пагадненне аб выкарыстанні ангольскай ваеннай інфраструктуры. Неўзабаве ваенна-марскія базы Анголы паступілі ў распараджэнне савецкай аператыўнай эскадры, аэрадромы былі прадастаўлены для пасадак савецкай стратэгічнай, разведвальнай, транспартнай і супрацьлодкавай авіяцыі. У Анголу шырокім патокам пайшла савецкая ваенная дапамога. Толькі за тры месяцы, якія прайшлі пасля абвяшчэння незалежнасці 11 лістапада 1975 года, з СССР у парты, кантраляваныя атрадамі МПЛА, прыбыло 27 буйнатанажных транспартаў СССР і Кубы з баявой тэхнікай, зброяй і боепрыпасамі{{Sfn|Котов|2013|p=224—225}}. Экс-кіраўнік [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ]] [[Аляксандр Мікалаевіч Шалепін|А. Шалепін]]<!-- Шалепін быў старшынёй КДБ у 1958—1961, а ў 1975 КДБ узначальваў Андропаў. --> настойваў на неадкладным уводзе савецкіх войск у Анголу. Ён, па ўзоры з [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|вайной у Іспаніі]], прапаноўваў сфармаваць з добраахвотнікаў [[інтэрнацыянальныя брыгады]] і адправіць іх ваяваць на баку МПЛА. [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Л. Брэжнеў]] быў супраць. Ён лічыў, што цалкам дастаткова паслаць ваенных саветнікаў, а асноўнай ударнай сілай зрабіць кубінцаў{{Sfn|Котов|2013|p=225}}. == Кантынгент == 16 лістапада 1975 года па просьбе ўрада Анголы на падставе распараджэння [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] № 2502 ад 12 лістапада 1975 года ў [[Луанда|Луанду]] прыбыла першая група савецкіх ваенных спецыялістаў (каля 40 байцоў: спецыялісты па ўжыванні рознай баявой тэхнікі, у тым ліку пераносных зенітных ракетных комплексаў «[[Страла-2]]», сувязісты і ваенныя перакладчыкі<ref name="ком">[https://www.kommersant.ru/doc/256312 Война в Анголе] // Журнал «Коммерсантъ Власть» № 17 от 04.05.2001, стр. 56</ref>). Да канца года група склала 90 чалавек, у тым ліку 1 саветнік, 74 спецыяліста і 15 перакладчыкаў (3 генерала, 44 афіцэра, 5 прапаршчыкаў, 26 сяржантаў і салдат, 12 рабочых і служачых [[Савецкая Армія|СА]]){{Sfn|Шарый|2009|p=1}}. Па ацэнках [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзярждэпартамента ЗША]] на 1990 год кантынгент быў прадстаўлены каля 1000 ваеннымі<ref>NORMAN KEMPSTER [https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-01-09-mn-178-story.html U.S. Sees Soviet Role in Angola Push : Africa: Advisers are supporting the Marxist regime’s ‘dangerous’ offensive, the Administration says.] // Los Angeles Times, Jan. 9, 1990</ref>. [[Файл:East Bloc military advisors in Angola.JPEG|міні|Вайскоўцы на занятках з байцамі ФАПЛА.]] Асноўная мэта — стварыць з учорашніх партызан баяздольную армію, якая павінна была паспяхова супрацьстаяць як узброенай унутранай апазіцыі, так і адной з найбольш баяздольных армій Афрыкі на той час — арміі [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]<ref name="писарев">[https://veteranangola.milportal.ru/sovetskie-voennye-voevali-v-angole-mozambike-efiopii-i-drugih-stranah/?ysclid=ml7qwn98dl619129117 Советские военные воевали в Анголе, Мозамбике, Эфиопии и других странах. Наверное, там был отдельный многотысячный контингент советских войск, как в Афганистане? ]</ref>. Удзельнік вайны С. Каламнін паказваў, што ні адна хоць трохі значная аперацыя не праходзіла без удзелу савецкіх вайскоўцаў, аніводнага значнага рашэння, якое тычылася ўмацавання абараназдольнасці дзяржавы або ўзмацнення баяздольнасці Узброеных Сіл, не прымалася ангольскім бокам без кансультацый з савецкім саветніцкім апаратам. Замежнікі працавалі практычна ва ўсіх органах ваеннага кіравання, пачынаючы з цэнтральнага апарата Міністэрства абароны, штабоў відаў Узброеных Сіл, камандаванняў ваенных акругаў і франтоў да пяхотных брыгад, батальёнаў, эскадрылляў і нават асобных падраздзяленняў{{Sfn|Григорьева|2019|p=5}}. Савецкія вайскоўцы павінны былі аказаць дапамогу ў падрыхтоўцы Узброеных Сіл. Даволі хутка сумесна з кубінцамі ім удалося арганізаваць у Луандзе некалькі навучальных цэнтраў, дзе пачалася падрыхтоўка мясцовых ваенных кадраў{{Sfn|Шарый|2009|p=2}} для ФАПЛА (FAPLA, Forças Armadas Populares de Libertação de Angola — [[Народныя ўзброеныя сілы Анголы]]). Выключна важнае месца ў гэтым супрацоўніцтве займала падрыхтоўка партыйных кадраў для МПЛА і ФАПЛА. У ваенна-палітычным вучылішчы НРА, дзе працавалі савецкія выкладчыкі да 1986 года было падрыхтавана больш за 3 тыс. афіцэраў-палітработнікаў. Вышэйшыя курсы Генштаба ФАПЛА, дзе таксама выкладалі ў большасці савецкія спецыялісты, скончылі да гэтага ж часу 300 чалавек, у т. л. многія члены Палітбюро МПЛА{{Sfn|Шарый|2009|p=2}}. Асноўная маса ваенных з’яўлялася спецыялістамі па баявым прымяненні і абслугоўванні ўзбраення і баявой тэхнікі, лётчыкамі, штабнымі работнікамі, камандзірамі з вопытам камандавання ротамі, батальёнамі, палкамі і нават буйнымі злучэннямі, ваеннымі перакладчыкамі. Толькі за перыяд афіцыйнага ваеннага супрацоўніцтва СССР з Анголай, з 1975 па 1991 гады, у краіне пабывала {{Num|10985}} савецкіх ваенных саветнікаў і спецыялістаў, у тым ліку {{Num|107}} генералаў і адміралаў, {{Num|7211}} афіцэраў, {{Num|1083}} прапаршчыка (мічмана), {{Num|2116}} сяржантаў (старшын) і радавых (матросаў), {{Num|468}} рабочых і служачых СА і [[Ваенна-марскі флот СССР|ВМФ]], не лічачы членаў сем’яў{{Sfn|Котов|2013|p=226}}{{Sfn|Шарый|2009|p=3}}<ref name="ком"/>. Перакладчыкі з [[партугальская мова|партугальскай мовы]] былі найбольш каштоўнай катэгорыяй ваенных. Як адзначала беларуская даследчыца А. Кузняцова-Ціманава, у гарачую кропку накіроўвалі нават спецыялістаў па роднаснай [[іспанская мова|іспанскай]], якіх партугальскай навучалі ўжо на месцы. Пры тым перакладчыкі не сядзелі пры штабах, а ўвесь час знаходзіліся на перадавой<ref name=mir24/>. Большасць кантынгенту складалі афіцэры і прапаршчыкі. Салдаты тэрміновай службы прысутнічалі ў вельмі абмежаванай колькасці: імі камплектавалася рота сувязі ГВС (кіроўцы [[БТР-152]], [[БРДМ-2]] і спецыяльных машын, механікі, электрыкі, начальнікі радыёстанцый Р-140, радыётэлеграфісты, аператары ЗАС, кулямётчыкі і стралкі аховы роты сувязі, кухары). У Анголе таксама працаваў асобны авіяцыйны атрад (эскадрылля) ваенна-транспартных самалётаў [[Ан-12]] і [[Іл-76]]. Ён падпарадкоўваўся галоўнаму ваеннаму саветніку і выконваў задачы па перавозцы войскаў і грузаў у інтарэсах мясцовай арміі і кубінцаў<ref name="писарев"/>. == Кіраўніцтва == У Анголе, як у іншых краінах з савецкай прысутнасцю, з’явілася пасада галоўнага ваеннага саветніка (ГВС). Ён валодаў шырокімі паўнамоцтвамі аж да прамога выхаду на начальніка Генеральнага штаба, міністра абароны і прэзідэнта Анголы. ГВС стаў магутным рычагом уздзеяння не толькі на ваенную, але і на знешнюю і ўнутраную палітыку маладой дзяржавы, засланіўшы нават пасла. Намеснік міністра замежных спраў [[Анатоль Леанідавіч Адамішын|А. Адамішын]] наракаў на тое, што ў Анголе вайскоўцы адчувалі сябе гаспадарамі становішча, а апарат ГВС быў свайго роду дзяржавай у дзяржаве. Ён скардзіўся, што пасольства ў Луандзе нават не мела ўласнай засакрэчанай сувязі з Масквой, і пасол, для таго каб патэлефанаваць у МЗС, вымушаны быў «ісці на паклон» да галоўнага ваеннага саветніка{{Sfn|Коломнин|2008|loc=«Почти безграничные полномочия»}}. За ўвесь час савецкай прысутнасці пасаду ГВС займалі: * палкоўнік В. Трафіменка (з 16 лістапада 1975 года па сакавік 1976 года) * генерал-маёр [[Панамарэнка, Ілля Піліпавіч|І. Панамарэнка]] (з сакавіка 1976 года па май 1978 года) * генерал-лейтэнант [[Васіль Васілевіч Шахновіч|В. Шахновіч]] (з 13 лістапада 1977 года па 31 снежня 1980 года) * генерал-лейтэнант [[Георгій Сямёнавіч Пятроўскі|Г. Пятроўскі]] (з 14 снежня 1980 года па 11 сакавіка 1982 года) * генерал-лейтэнант [[Канстанцін Якаўлевіч Курачкін|К. Курачкін]] (з 11 мая 1982 года па 2 ліпеня 1985 года) * генерал-лейтэнант [[Леанід Георгіевіч Кузьменка|Л. Кузьменка]] (з 1985 года па 1987 год) * генерал-лейтэнант [[Пётр Іванавіч Гусеў|П. Гусеў]] (1 лютага 1987 года па 6 чэрвеня 1990 года) * генерал-маёр [[Сяргей Аляксеевіч Сурадзееў|С. Сурадзееў]] (з красавіка па лістапад 1990 года) * генерал-лейтэнант [[Валерый Мікалаевіч Бяляеў|В. Бяляеў]] (з 10 сакавіка 1988 года па 3 лютага 1991 года) (выконваючы абавязкі, першы намеснік галоўнага ваеннага саветніка)<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/399851|title=Герой ангольскай войны застрелился из именного пистолета|lang=ru|website=www.kommersant.ru|date=2003-07-29|access-date=2024-01-23|archive-date=2024-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123080607/https://www.kommersant.ru/doc/399851|url-status=live}}</ref> * генерал-лейтэнант У. Лебедзеў (з 27 студзеня 1991 года па 11 траўня 1993 года) (Галоўны ваенны кансультант Міністэрства абароны Анголы)<ref>В.Демин. Ангола: Путешествие во времени. Часть вторая. — М.,: Литрес, 2022. — ISBN 5041838240, 9785041838249.</ref> == Баявыя дзеянні == [[Файл:Soviet advisers planning military operations Angola.jpg|міні|Савецкія вайскоўцы пры планаванні аперацыі.]] {{Quote box|quote=Неяк не думалася, што ты ў краіне, якая ваюе, і дзесьці ідуць баі і гінуць людзі. Бо мы ў лістах пісалі, што «ў нас усё ў парадку», што жывём мы ў «бананава-апельсінавым раі», што гэта экзатычная, асабліва мірная, ледзь не турыстычная прагулка. І што вайна, пра якую пішуць у газетах, «далёка ад нас».|align=|source=З успамінаў В. Сагачкі{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного советника Вадима Сагачко}}.|width=35%}} Схема работы ў гарачай кропцы была наступная: фармальна ангольскімі атрадамі камандуюць мясцовыя, але за імі стаяць вопытныя савецкія вайскоўцы, якія пры неабходнасці бралі ў рукі зброю<ref name=mir24/>. Паводле афіцыйных заяў савецкага кіраўніцтва, спецыялісты не прыцягваліся да ўдзелу ў баявых дзеяннях{{Sfn|Николаев|2017|loc=Как советские военные советники воевали в Анголе}}. Пра гэта неаднаразова заяўлялася на міжнародных перамовах і на пасяджэннях [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного советника Вадима Сагачко}}. Больш за тое, згодна з указаннямі міністра абароны, савецкім вайскоўцам фармальна забаранялася непасрэдна ўдзельнічаць у баявых дзеяннях. Забарона абумоўлівалася перш за ўсё магчымасцю паланення праціўнікам байца. Савецкае кіраўніцтва разумела, што ва ўмовах [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] любы палонны афіцэр і салдат — гэта эфектыўная зброя ў ідэалагічнай барацьбе бакоў{{Sfn|Коломнин|2008|loc=«В плен живыми не сдаваться»}}. Але пазбегнуць удзелу ў баях не атрымлівалася. Так напрыклад, пазіцыі спецыялістаў нярэдка абстрэльваліся артылерыяй<ref name="гродна"/>. Падпалкоўнік ВПС у адстаўцы В. Самойлаў успамінаў, што замежныя лётчыкі-інструктары нярэдка адпраўляліся на баявыя вылеты замест сваіх ангольскіх падапечных або ў пары з імі, таму што асцерагаліся адпраўляць на заданні ненавучаных пілотаў{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного лётчика-инструктора Вячеслава Самойлова}}. Савецкія вайскоўцы ўдзельнічалі ў бітвах пры [[Бітва пры Куіта-Кванавале|Квіта-Кванавале]], пад Анджывай, Кувелаі, Каамай, Шангонга і Шымбембай<ref>Токарев А. А. [https://bigenc.ru/c/grazhdanskaia-voina-v-angole-77aa90 Гражданская война в Анголе] // Большая российская энциклопедия, 2022</ref>. Да канца сакавіка 1976 года атрады МПЛА і кубінскія войскі пры падтрымцы савецкіх ваенных саветнікаў адкінулі войскі Паўднёвай Афрыкі і УНІТА ад Луанды. Былі ўзятыя пад кантроль асноўныя стратэгічныя населеныя пункты і камунікацыі. У 1980-х гадах, калі паўстанцы і падраздзяленні арміі ПАР распачалі некалькі наступленняў, па непацверджаных даных, у ходзе аднаго з такіх прарываў ва ўмацраён у тыле УНІТА быў высаджаны дэсант савецкай марской пяхоты (пераапрануты ў форму войск МПЛА). Дзякуючы гэтаму наступленне апазіцыі было сарвана<ref name="ком"/>. Найбольш значнай стала аперацыя «Зебра» па ўзяцці горада [[Мавінга]] — галоўнага апорнага пункта ўнітаўцаў. На працягу 15 гадоў усе спробы ўрадавых войск захапіць яго канчаліся правалам і вялікімі стратамі. Улічваючы вопыт ранейшых памылак, саветнікі правялі шэраг мерапрыемстваў па аператыўнай маскіроўцы, дэзынфармацыі, увялі праціўніка ў зман і з мінімальнымі стратамі развілі поспех{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Вас там быть не могло…»}}. Вопыт вайны ў Анголе, паводле ўспамінаў ветэранаў, адрозніваўся ад [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганістана]]. Асабліва гэта тычылася персанальнага ўліку баявых дзеянняў. У Афганістане, як толькі ваенны перасек мяжу, так адразу пачынаў працаваць «лічыльнік» удзелу ў баявых дзеяннях. У Анголе ўдзел у баявых дзеяннях залічваўся толькі тады, калі рэйд быў выніковым. Паводле правіл, па заканчэнні рэйду саветнік павінен быў прадставіць поўную пісьмовую справаздачу аб выніках яго правядзення з дадаткам справаздачнай карты аперацыі. Пра гэта паведамлялася ў Маскву. Паралельна ішоў даклад па лініі мясцовага боку ў Генеральны штаб ФАПЛА. 10-е ўпраўленне МА СССР у канцы камандзіроўкі аддавала загадам і запісвала ў асабістую справу гэтыя дні ўдзелу ў баявых дзеяннях{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного советника Вадима Сагачко}}. Акрамя таго, на думку ветэранаў-«[[Афганцы (ветэраны вайны)|афганцаў]]», якія пабывалі ў Анголе, вайна ў Афрыцы аказалася страшней за Афганскую{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Такого не было даже в Афгане…»}}. Паводле звестак ЦРУ, афганскі вопыт выкарыстоўваўся СССР у Анголе. Згодна з унутранымі дакументамі, у 1983 годзе ў гарачую кропку накіраваны неназваны генерал, які дамогся пэўных поспехаў у барацьбе з [[Афганскія маджахеды|афганскімі маджахедамі]]<ref>[https://www.cia.gov/readingroom/print/1956875 LETTER TO WILLIAM J. CASEY FROM JAMES A. WILLIAMS] // CIA, February 8, 1983</ref>. == Умовы == {{Quote box|quote=Нам сказалі, што калі мы трапім у палон, ніхто нам дапамагчы не зможа, таму што афіцыйна ў Анголе нас няма. Мы нават пісалі завяшчанні, каб нашу маёмасць перадалі родным. Сем’і не ведалі, дзе мы служылі, на лістах замест адрасу была пазнака Л515 МК.|align=|source=З успамінаў Г. Сергіенкі<ref name="гродна">''Евгений Лебедь.'' [https://vgr.by/2019/11/16/napravlyaem-vas-v-odnu-iz-razvivayushhihsya-stran-chto-grodnenskie-oficeryi-delali-na-zasekrechennoy-voyne-v-afrike/ «Направляем вас в одну из развивающихся стран…» Что гродненские офицеры делали на засекреченной войне в Африке] // Вечерний Гродно : газета. — 16 ноября 2019.</ref>.|width=35%}} Удзел СССР быў засакрэчаны. Ваенныя афіцэры і саветнікі лічыліся ў 10-м Галоўным упраўленні пры генштабе, таму пасля вайны ветэраны не маглі даказаць, што ваявалі ў Анголе<ref name="гродна"/>. Марак вялікага супрацьлодачнага карабля «Абразцовы» А. Шорын пазначаў, што з-за ўмоў сакрэтнасці кіраўніцтва не заахвочвала кантакты з мясцовым насельніцтвам, а фотаздымкі былі строга забароненыя, але ж таемна ваеннаслужачыя на стужку час ад часу здымалі<ref name="ставрополь"/>. Савецкія вайскоўцы насілі чужую форму (плямісты ангольскі, а дакладней пастаўлены краіне кубінскі<ref>Filipe do A. Monteiro [https://www.warfareblog.com.br/2020/02/foto-conselheiros-sovieticos-em-angola.html FOTO: Conselheiros soviéticos em Angola] // Warfare Blog, 24 de fevereiro de 2020.</ref>, камуфляж без знакаў адрознення; паводле ўспамін ветэранаў, форма была вельмі зручнай і лёгкай, добра глядзелася, лёгка сціралася і абараняла ад спёкі{{Sfn|Григорьева 2|2019|p=218}}; пры тым пра выкарыставанне імі формы УС Анголы было вядома непасрэднаму праціўніку — паўднёваафрыканскай арміі, што фіксавалася ў заходніх СМІ<ref>Joseph Lelyveld [https://web.archive.org/web/20231015044324/https://www.nytimes.com/1981/09/16/world/south-africans-display-the-spoils-of-angola-raid.html SOUTH AFRICANS DISPLAY THE SPOILS OF ANGOLA RAID] // New York Times, Sept. 16, 1981</ref>) і не мелі пры сабе ніякіх дакументаў, нярэдка жылі ў палатках і зямлянках, адчувалі сур’ёзныя бытавыя нязручнасці{{Sfn|Котов|2013|p=226—227}} і праблемы з недахопам інфармацыі: не ведалі, што адбываецца ў СССР, газеты прыходзілі з вялікім спазненнем<ref name="гродна"/>. А паколькі ўсе былі без знакаў адрознення і пагонаў, то саветнікі, паводле палкоўніка ў адстаўцы І. Носава, звярталіся адзін да аднаго па ўласным імені і па бацьку<ref name=mir24>[https://mir24.tv/articles/16652892/angolskij-stalingrad.-vojna-kotoroj-ne-bylo?ysclid=mmkfrxdqb9877321501 «Ангольский Сталинград». Война, которой не было]</ref>. Складаней за ўсё даводзілася спецыялістам, якія працавалі на франтах. З 1987 года ў адпаведнасці з загадам Міністра абароны ўсім ім было загадана знаходзіцца непасрэдна ў баявых парадках войск, а не на камандных пунктах, як гэта было раней. У зямлянках, дзе існавалі перабоі з забеспячэннем самым неабходным, туліліся нават палкоўнікі{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Вас там быть не могло…»}}. {{Quote box|quote=Падлік дзён даўно страчаны, матаемся па лясах амаль два месяцы, усе дні падобныя адзін на аднаго, як дзве кроплі вады. У нядзелю, праўда, займаемся побытам: мыем сябе, адзенне, словам прыводзім сябе ў парадак, наколькі гэта магчыма. Сёння перайшлі на новае месца. Увесь дзень уладкоўваліся, каб зрабіць нашу стаянку хоць неяк падобнай на жыллё цывілізаваных людзей. Убілі калы і нацягнулі тэнт, каб можна было хавацца ад дажджу і сонца. Збілі столікі для посуду і прыгатавання ежы. Словам, абжываемся.|align=|source=З успамінаў В. Ждаркіна{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Такого не было даже в Афгане…»}}|width=35%}} Сур’ёзным выпрабаваннем былі нязвыклыя прыродна-кліматычныя ўмовы{{Sfn|Григорьева 2|2019|p=221}}: спякота, нізкая або, наадварот, занадта высокая вільготнасць, багацце небяспечных для здароўя насякомых і паўзуноў, распаўсюджванне нязвыклых і нават невядомых савецкім медыкам хвароб<ref name="ярославль">[https://angola1986-91.tilda.ws/ Гражданская война в Анголе в воспоминаниях её ярославских участников (1986—1991 гг.)]</ref>. І хоць перад адпраўленнем у Анголу вайскоўцы рабілі прышчэпкі ад малярыі і іншых інфекцыйных захворванняў, якія лютавалі ў гэтай дзяржаве, але яны дапамагалі не заўсёды. Так, ад малярыі ў сярэдзіне 1980-х гадоў загінулі два маракі тэрміновай службы<ref name="ставрополь"/>. Пры ўсім тым месцы дыслакацыі ваенных даволі хутка аказваліся ўладкаванымі і прыстасаванымі для больш-менш нармальнага побыту. У мэтах бяспекі савецкія вайскоўцы аператыўна абносілі свае тэрыторыі калючым дротам, выстаўлялі ахову, пераабсталявалі памяшканні пад жыллё, казармы, сталовыя, навучальныя класы, а калі патрабавалася, уводзілі ў эксплуатацыю цэлыя прадпрыемствы, будавалі дарогі, узлётна-пасадачныя палосы і іншае{{Sfn|Григорьева 2|2019|p=224}}. Часам месцы знаходжання былі цяжкімі, гэта выяўлялася ў недахопе электраэнергіі, пітной вады, а таксама некаторых прадуктаў харчавання. Усё залежала ад таго, як была наладжана праца з падвозам харчавання і дзе размяшчалася акруга знаходжання, чым паўднёвей, тым цяжэй было і наадварот. Паводле капітана СПА В. Чаромухіна (служыў у правінцыі Кванда-Кубанга), з-за частых абстрэлаў яго група не мела пастаяннай электрычнасці і часам асвятляла памяшканне свечкамі<ref name="ярославль"/>. Ангольскі паёк савецкім афіцэрам у тыдзень складаўся з набору прадуктаў на кожны дзень і алкагольных напояў. Прадукты паступалі з розных сацыялістычных краін. Некаторыя за час службы спрабавалі мяса сланоў і малпаў, а таксама тэрмітаў. Падчас спецаперацый байцы тыднямі сілкаваліся толькі рысам. Але галоўным недатыкальным запасам у паходах была пітная вада. Калі бочку пашкоджваў асколак, усе кідаліся закаркоўваць яе. У самых крайніх выпадках кіпяцілі ваду з ракі і хларавалі таблеткамі<ref name="гродна"/>. Паводле амерыканскіх СМІ тых часоў ([[The Christian Science Monitor]]), савецкія войскі практычна не кантактавалі з мясцовым насельніцтвам. Яны жылі ў агароджаных сеткай лагерах, атрымліваючы ад Луанды гадавы заробак у 14 000 — 22 000 [[Долар ЗША|долараў]]<ref>Piero Benetazzo [https://www.csmonitor.com/1984/0120/012028.html Angola paradox: nation both loves, hates its East-West patrons] // The Christian Science Monitor, Jan. 20, 1984</ref>. == Узаемаадносіны == Узаемаадносіны ў савецкіх вайскоўцаў з ангольскімі і кубінскімі саюзнікамі складваліся па-рознаму{{Sfn|Григорьева 3|2019|p=24—25}}. У адных (В. Чаромухін, А. Пазухін, С. Топнікаў, С. Каламнін, А. Токараў і інш.) засталіся добрыя ўражанні ад мясцовага насельніцтва, ангольскіх і кубінскіх ваенных. Ангольцаў адзначалі як добрых, таварыскіх і надзейных таварышаў, гатовых падтрымаць любую размову, нават калі дрэнна ведаюць рускую мову. Кубінцаў характарызавалі як смелых, гатовых у любы час прыйсці на дапамогу, чаго б ім гэта ні каштавала. У мемуарах ветэранаў вайны часта распавядаецца пра перарастанне прафесійных адносін у сапраўднае [[сяброўства]]<ref name=oxford/><ref name="ярославль"/>{{Sfn|Григорьева 3|2019|p=24—25}}{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Вас там быть не могло…»}}. Іншыя (В. Жданаў, Г. Сергіенка, А. Бурашкін і інш.) апісвалі саюзнікаў зусім інакш: ангольцаў вызначалі дрэнна падрыхтаванымі байцамі, якія часта дэзерціравалі. Калі трапляліся праціўніку, маглі на наступны дзень ваяваць на яго баку. Па ўспамінах ветэранаў, ангольцы, паваяваўшы, да вечара, кінуўшы тэхніку, адпраўляліся дадому. З кубінцамі ўзнікалі розныя супярэчнасці, напрыклад, наконт размеркавання савецкіх паставак паміж УС Анголы і кубінскім кантынгентам, чым займаліся самі кубінцы<ref name="ставрополь">[https://pobeda26.ru/articles/obshhestvo/2025-02-15/voyna-na-kotoroy-nas-ne-bylo-stavropolets-rasskazal-o-sluzhbe-v-angole-317400 «Война, на которой нас не было»: ставрополец рассказал о службе в Анголе]</ref><ref name="гродна"/><ref>[https://www.veteranangola.ru/main/letopis/memory/zdanov Воспоминания Жданова Виктора Дмитриевича]</ref>. Як успамінаў палкоўнік у адстаўцы В. Сагачкі, у 3-й і 10-й пяхотных брыгадах адзначалі ангольскія, кубінскія і савецкія святы разам. У залежнасці ад таго, чыё дзяржаўнае свята было, той бок і накрываў стол і запрашаў да сябе ў госці. Спіртныя напоі даставалі па магчымасці: іспанскае віно ў ангольскіх тылавікоў, ром у кубінцаў, віскі, брэндзі і джын на рынку ў Луандзе; слоікавае піва ў краме савецкай ваеннай місіі ў Луандзе. Падобныя мерапрыемствы збліжалі ваенных. Часам з дапамогай падобных пасядзелак, паводле Сагачкі, спецыялісты дамагаліся патрэбнага паразумення з саюзнікамі, калі яно адсутнічала{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного военного советника Вадима Сагачко}}. Паводле В. Самойлава, маладыя ангольскія лётчыкі бачылі сумленнае і беражлівае стаўленне да іх з боку савецкіх авіятараў і цалкам давяралі ім, выконваючы ўсе навучанні. Як дадаваў ветэран, ён часам зрываўся пры разборы палётаў, але яны не крыўдзіліся на яго, разумеючы, што ім «рухае толькі адно жаданне — захаваць ім жыццё»{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного лётчика-инструктора Вячеслава Самойлова}}. В. Сагачка, саветнік 3-й пяхотнай брыгады арміі Анголы (1988—1990), успамінаючы пра размовы са сваім афрыканскім саюзнікам перад адной з аперацый, паказаў, што яго падсаветны выслухаў, але рашэнне прыняў сваё, ганарыста заявіўшы, што ён лепш ведае, як змагацца з унітаўцамі, таму што ён сам учорашні партызан. І замежніку прыйшлося дыпламатычна пагадзіцца з ім. Але анголец усё-ткі папрасіў дапамогі ў афармленні карты-рашэння{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного военного советника Вадима Сагачко}}. Пры тым большасць савецкіх вайскоўцаў мела вельмі смутныя ўяўленні пра замежныя рэаліі — пра асаблівасці побыту, традыцыі, звычаі, псіхалогію народаў. Без гэтых ведаў узаемадзеянне з саюзнікамі выбудоўваць было цяжка. Часам адбываліся непрыемныя інцыдэнты, якія наносілі шкоду прэстыжу СССР за мяжой. Каламнін прыводзіў у прыклад наступную гісторыю. У 1981 годзе нейкі маёр, саветнік камандзіра радыётэхнічнага батальёна, які адрозніваўся празмерным выкарыстаннем нецэнзурнай лексікі, накрычаў на маладога лейтэнанта, камандзіра ангольскай радыётэхнічнай роты за спазненне на ранішняе пастраенне: «''Ты, … [гвалтаваў] тваю маці, дзе швэндаешся, чаму твае падначаленыя бязладныя і расхлябаныя? Твая Радзіма ў небяспецы, а ты на службу спазняешся?''!» У ангольца пасля раптам задрыжалі вусны, і ён, ледзь стрымліваючы слёзы, прашаптаў: «''Не трэба, не смейце чапаць маю маці, яна нядаўна памерла''». Ён дрэнна валодаў [[руская мова|рускай]], а таму ўспрыняў выраз «…[гвалтаваў] тваю маці» літаральна, як абразу ў бок памерлага блізкага чалавека. Тое, што ў ангольскага лейтэнанта нядаўна хтосьці памёр, саветнік лёгка мог даведацца па наяўнасці на руцэ ў афіцэра чорнай жалобнай павязкі, аднак замежнік пра гэта не ведаў{{Sfn|Коломнин|2008|loc=По советскому образцу}}. Апроч таго, многія ангольцы (уключаючы некаторых прадстаўнікоў эліты) успрымалі дзеянні Масквы як спробу ўсталяваць [[Неакаланіялізм|неакаланіяльную залежнасць]], выкарыстоўваючы рэсурсы краіны для ўласнай выгады. Урад МПЛА скардзіўся на грэбаванне з боку Савецкага Саюза — нізкі ўзровень дапамогі, няякасныя матэрыяльныя сродкі, а таксама неадэкватную рэакцыю на скаргі. Гэта стварала пастаянную напружанасць у адносінах. З канца 1970-х гадоў незадаволенасць павялічалася, паколькі значная ваенная дапамога не змагла спыніць эканамічны спад або здушыць паўстанцкі рух УНІТА. Паводле звестак [[ЦРУ]], сярод эліты захоўвалася ўстойлівае падазрэнне, што СССР мог стаяць за [[Мяцеж фракцыянераў|няўдалым пераваротам у маі 1977 года]], хоць доказаў гэтаму не выяўлены<ref>[https://www.cia.gov/readingroom/print/906337 ANGOLA'S RELATIONS WITH THE SOVIET UNION] // CIA, November 15, 1978</ref><ref>[https://data.mongabay.com/history/angola/angola-communist_nations.html Angola-Communist Nations]</ref>. == Вынікі місіі == {{Quote box|quote=Рускія, хоць мы з імі не кансультаваліся, прымаючы рашэнне накіраваць нашы войскі ў Анголу, вырашылі пазней паставіць узбраенне для стварэння ангольскай арміі і адказалі станоўча на пэўныя просьбы аб рэсурсах на працягу вайны. У Анголы не было б ніякіх перспектыў без палітычнай і матэрыяльна-тэхнічнай дапамогі СССР пасля перамогі [над Партугаліяй].|align=|source=[[Фідэль Кастра|Ф. Кастра]]{{Sfn|Бородаев|2016|p=161}}|width=35%}} У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў на фоне нестабільнай унутрыпалітычнай абстаноўкі ў СССР, кантынгент стаў згортвацца. У 1991—1992 гадах спецыялісты спешна пакідаюць гарачую кропку. Паводле В. Бяляева, афіцэры не жадалі вяртацца, бо ўжо добра арыентаваліся ў Анголе, пачынаючы з тэатра баявых дзеянняў і заканчваючы мясцовымі этнічнымі асаблівасцямі. Многія не ведалі, куды ехаць, таму што не мелі жылля на радзіме{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Вас там быть не могло…»}}. У перыяд да 1991 года ў ходзе баявых дзеянняў у Анголе загінулі і памерлі 54 савецкіх грамадзяніна, у тым ліку 45 афіцэраў, 5 прапаршчыкаў, 2 салдаты тэрміновай службы і двое служачых. За гэты перыяд былі параненыя 10 чалавек, а адзін савецкі вайсковец — прапаршчык Пестрацоў — у жніўні 1981 года трапіў у паўднёваафрыканскі палон і правёў у турмах каля паўтары года. Толькі дзякуючы карпатлівай працы супрацоўнікаў [[Міністэрства замежных спраў СССР|МЗС]] і сакрэтным перамовам з паўднёваафрыканскімі спецслужбамі яго ўдалося вызваліць{{Sfn|Котов|2013|p=227}}{{Sfn|Шарый|2009|p=3}}<ref name="ком"/>. Савецкія ветэраны вайны ў Анголе лічаць, што іх дзейнасць была каштоўнай. Дзякуючы дапамозе СССР і Кубы гэта дзяржава захавала суверэнітэт і тэрытарыяльную цэласнасць, а Масква атрымала ў гэтым рэгіёне, як заяўлялі многія ўдзельнікі, надзейнага саюзніка{{Sfn|Николаев|2017|loc=Как советские военные советники воевали в Анголе}}<ref name=mir24/>. З тым згодны і ў самой Анголе<ref>[https://www.verangola.net/va/en/112025/Politics/46626/Angola-expresses-gratitude-for-the-help-of-various-countries-in-the-fight-for-independence-especially-the-former-Soviet-Union-50-Years-of-an-Independent-Angola.htm Angola expresses gratitude for the help of various countries in the fight for independence, especially the former Soviet Union]</ref> і на Захадзе. Як адзначалася ў рассакрэчаных дакументах ЦРУ 1988 года: «''Дапамога СССР сваім ключавым афрыканскім саюзнікам — Анголе, Эфіопіі і Мазамбіку — не змагла ліквідаваць пагрозу з боку паўстанцаў, але атрымала поспех у тым, каб утрымаць рэжымы ва ўладзе''»<ref>[https://www.cia.gov/readingroom/print/1949729 SUPPORTING ALLIES UNDER INSURGENT CHALLENGE: THE SOVIET EXPERIENCE IN AFRICA] // CIA, February 1, 1988</ref>. Апроч таго, амерыканскія спецслужбы канстантавалі: «''Падзеі ў Анголе і Эфіопіі ўмацавалі імідж СССР як вялікай дзяржавы, здольнай праецыраваць ваенную сілу далёка за межы сваіх берагоў''»<ref>[https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v04/d115 Soviet Military Capabilities To Project Power and Influence in Distant Areas] // Foreign Relations of the United States, 1977–1980, Volume IV, National Security Policy, 115. National Intelligence Estimate, February 1, 1979</ref>. Пры тым, паводле С. Грыгор’евай, умяшанне знешніх сіл ва ўнутрыпалітычную барацьбу ў Анголе, ваенныя пастаўкі сталі фактарамі, якія пагоршылі і без таго складаную сітуацыю ў краіне. Ператварэнне Анголы ў арэну канфрантацыі дзвюх сацыяльна-палітычных сістэм спрыяла таму, што грамадзянская вайна прыняла больш зацяжны, больш разлютаваны характар. Атрымліваючы дапамогу і падтрымку звонку, кожная з палітычных сіл рабіла стаўку перш за ўсё на сілавыя метады рэалізацыі пастаўленых мэт, што значна ўскладняла магчымасці мірнага дыялогу і ўрэгулявання канфлікту палітычнымі сродкамі{{Sfn|Григорьева 3|2019|p=27}}. == Памяць == Першыя публічныя дыскусіі пра гісторыю ветэранаў Анголы пачаліся пасля [[Вывад савецкіх войск з Афганістана|вываду савецкіх войск з Афганістана]]. Новая хваля грамадскай цікавасці да тэмы ўзнікла ў самым пачатку 2000-х гадоў, калі ўдзельнікі замежнай місіі пачалі адкрыта дзяліцца ў інтэрнэце думкамі аб сваёй службе<ref name=oxford>Daria Zelenova [https://global-soldiers.web.ox.ac.uk/soviet-military-memoirs-angola Soviet Military Memoir from Angola] // University of Oxford</ref>. 29 сакавіка 2001 года створана арганізацыя ўдзельнікаў баявых дзеянняў у Анголе, якая ўвайшла ў склад Міжрэгіянальнай асацыяцыі воінаў-інтэрнацыяналістаў на правах ангольскай секцыі. У выніку наступнай рэарганізацыі аб’яднанне стала называцца «Саюз ветэранаў Анголы». 17 лістапада 2004 года яно атрымала статус юрыдычнай асобы<ref>[https://www.veteranangola.ru/main/general/istoriya ИСТОРИЯ СОЗДАНИЯ «СОЮЗА ВЕТЕРАНОВ АНГОЛЫ» ]</ref>. З 2007 года 16 лістапада ў [[Расія|Расіі]], па ініцыятыве арганізацыі, адзначаюць Дзень ветэранаў Анголы<ref>{{Cite web|url=https://rsva-ural.ru/2017/11/16-nojabrja-v-rossii-otmechajut-den-veteranov-angoly/|title=16 ноября в России отмечают День ветеранов Анголы — Российский союз ветеранов Афганистана|lang=ru-RU|last=rsva-ural|access-date=2024-01-23|archive-date=2024-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123085340/https://rsva-ural.ru/2017/11/16-nojabrja-v-rossii-otmechajut-den-veteranov-angoly/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gtn-pravda.ru/2022/11/20/medali-veteranam-angoli--k-100-letiju-prezidenta-neto.html|title=Медали ветеранам Анголы – к 100-летию президента Нето|lang=ru|website=Гатчинская правда|date=2022-11-20|access-date=2024-01-23|archive-date=2024-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123085338/https://gtn-pravda.ru/2022/11/20/medali-veteranam-angoli--k-100-letiju-prezidenta-neto.html|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго «Саюз ветэранаў Анголы» прыклаў намаганні па адкрыцці пастаянна дзеючых экспазіцый у [[Цэнтральны музей Узброеных сіл|музеі Узброеных сіл]] у [[Масква|Маскве]] (2008) і ў Нацыянальным музеі ваеннай гісторыі ў Луандзе (2019). Акрамя таго, створаны асобны музей Саюза ветэранаў Анголы. У 2015 годзе ў правінцыі Кванда-Кубанга быў усталяваны помнік экіпажу самалёта Ан-12, [[Катастрофа Ан-12 у Анголе (1985)|збітага паўднёваафрыканскімі дыверсантамі 25 лістапада 1985 года]]. У 2018 годзе ў Луандзе ўсталяваны мемарыяльны камень-помнік савецкім спецыялістам. Адкрыты мемарыяльныя дошкі ў былой савецкай ваеннай місіі ў сталіцы краіны і на ваенным аэрадроме ў Менонзе. Таксама пры садзейнічанні арганізацыі выйшаў цыкл з сямі фільмаў па афрыканскай і ангольскай тэматыцы ветэрана вайны [[Аляксей Андрэевіч Паборцаў|А. Паборцава]]. Гэтыя карціны рэгулярна дэманстрыруюцца на канале [[НТВ]]<ref>[https://www.veteranangola.ru/main/20-let/doklad_20_let Доклад Председателя Совета Союза ветеранов Анголы Сагачко В. А.]</ref>. У [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Беларускім дзяржаўным музеі гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]] ў зале № 10, прысвечанай канфліктам пасля 1945 года, прадстаўлена экспазіцыя па групе савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе: форма саветніка камандуючага Усходнім фронтам У. Аванэсава, агітацыйныя лістоўкі, трафейны сшытак афіцэра-артылерыста УНІТА<ref>{{Артыкул|аўтар=Вераніка Канюта, Міхаіл Паваляеў|загаловак=Зала № 10. «Нашчадкі Вялікай Перамогі»|выданне=Звязда|тып=газета|год=2016|месяц=сакавіка|чысло=2|ref=Канюта і Паваляеў|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1732995394&tld=by&lang=be&name=2sak-8.indd_.pdf&text=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%B2%27%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F2sak-8.indd_.pdf&lr=157&mime=pdf&l10n=ru&sign=ebf135880cda2afd9ccb9d8054754b98&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1732995394%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D2sak-8.indd_.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%25B2%2527%25D0%25B5%25D1%2582%25D0%25BD%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B5%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F2sak-8.indd_.pdf%26lr%3D157%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Debf135880cda2afd9ccb9d8054754b98%26keyno%3D0%26nosw%3D1}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Найміты ў Анголе]] * [[Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Анголе]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/uchastie-sovetskih-ofitserov-v-grazhdanskoy-voyne-v-angole-1975-1994-gg?ysclid=ml7qshf8nc321177449|загаловак=Участие советских офицеров в гражданской войне в Анголе 1975—1994 гг|аўтар=Котов А. С.|выданне=Известия Тульского государственного университета. Гуманитарные науки|год=2013|старонкі=223—229|ref=Котов}} * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/voennoe-sotrudnichestvo-sovetskogo-soyuza-s-byvshimi-portugalskimi-koloniyami-v-70-80-gg-hh-veka|загаловак=Военное сотрудничество советского Союза с бывшими португальскими колониями в 70-80 гг. ХХ века|аўтар=Шарый В. И.|выданне=Армия и общество|год=2009|ref=Шарый}} * {{h|Коломнин|2008|Сергей Коломнин. [http://otvaga2004.ru/armiya-i-vpk/armiya-i-vpk-service/osobennosti-internacionalnogo-dolga/ Особенности интернационального долга] // Солдат удачи : журнал. — №2. — 2008.}} * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/memuary-sovetskih-voennyh-sovetnikov-i-spetsialistov-v-afrike-v-1960-1980-h-gg-spetsifika-i-praktika-izucheniya-istoricheskoy-pamyati|загаловак=Мемуары советских военных советников и специалистов в Африке в 1960-1980-х гг. : специфика и практика изучения исторической памяти|аўтар=Григорьева С.В|выданне=Вестник Марийского государственного университета. Серия «Исторические науки. Юридические науки»|год=2019|ref=Григорьева}} * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-angolskaya-voyna-1975-1976-gg-kak-primer-internatsionalizatsii-vnutrennego-konflikta-v-usloviyah-holodnoy-voyny|загаловак=«Первая ангольская война» 1975-1976 гг. Как пример интернационализации внутреннего конфликта в условиях «Холодной войны»|аўтар=Бородаев В. А.|выданне=Вестник Московского университета. Серия 25. Международные отношения и мировая политика|год=2016|старонкі=142—170|год=2016|нумар=4|ref=Бородаев}} * {{Артыкул|спасылка=https://www.sovsekretno.ru/articles/istoriya/boevye-budni-kamaradas-sovetikus/?ysclid=ml7quu632a685139777|аўтар=Владислав Николаев|выданне=Совершенно секретно|тып=журнал|год=2017|месяц=июля|чысло=19|загаловак=Боевые будни «камарадас советикус»|ref=Николаев}} * {{h|Григорьева 2|2019|''Григорьева С. В.'' [https://roii.ru/dialogue/69/roii-dialogue-69_16.pdf Пространства советского влияния в воспоминаниях ветеранов локальных войн в Африке (1960–1980-е гг.)] // Диалог со временем. 2019. Вып. 69. С. 216-226.}} * {{Артыкул|загаловак="Русский, кубинец - дружба навек": презентация советско-кубинского сотрудничества в Анголе в 1970-1980-е годы в мемуарах бывших "воинов-интернационалистов"|аўтар=Григорьева С.В.|выданне=Вестник Нижегородского университета им. Н. И. Лобачевского|год=2019|нумар=6|старонкі=21—29|ref=Григорьева 3|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/russkiy-kubinets-druzhba-navek-prezentatsiya-sovetsko-kubinskogo-sotrudnichestva-v-angole-v-1970-1980-e-gody-v-memuarah-byvshih-voinov}} * {{h|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|Коллектив авторов. [https://militera.lib.ru/h/20c2/index.html Россия (СССР) в войнах второй половины XX века] [участие российских (советских) военнослужащих в боевых действиях за пределами Российской Федерации (СССР) после Второй мировой (1946–2002)] — М.: Триада-фарм, 2002. — 494с. Тираж 1.000 экз. (Государственная программа «Патриотическое воспитание граждан Российской Федерации на 2001–2005 годы». Институт Военной Истории Министерства Обороны Российской Федерации.)}} == Спасылкі == * [https://www.veteranangola.ru/main/general/Soyuz Сайт Региональной общетсвенной организации «Союз ветеранов Анголы»] * [https://veteranangola.milportal.ru Союз ветеранов Анголы — Альбом] {{ВС}} {{УС СССР за мяжой}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Замежныя кантынгенты Узброеных сіл СССР]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Анголе]] 01s34qz7656algjgyk7izydq14hd9op 5135589 5135556 2026-05-04T08:40:02Z Plaga med 116903 Праўкі аўтарства [[Special:Contributions/DBatura|DBatura]] ([[User talk:DBatura|размовы]]) адкочаныя; вернута апошняя версія аўтарства [[User:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] 5132619 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |гады = [[1975]]—[[1991]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}} |тып = група [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[Ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] |памер = 10 985 чалавек за ўвесь час |размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Ангола}} |бітвы = [[Грамадзянская вайна ў Анголе]] |вядомыя_камандзіры = [[#Кіраўніцтва|гл. ніжэй]] }} '''Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе''' — [[Злучэнне (ваенная справа)|злучэнне]] [[Узброеныя Сілы СССР|Узброеных Сіл СССР]], дыслакаванае на тэрыторыі [[Ангола|Анголы]]. Кантынгент адыграў важную ролю ў [[Грамадзянская вайна ў Анголе|грамадзянскай вайне 1975—2002 гадоў]], падтрымліваючы ўрад [[МПЛА]]. Размяшчэнне савецкіх сіл пачалося паралельна з пастаўкамі зброі ў Анголу і [[Кубінская інтэрвенцыя ў Анголу|кубінскай інтэрвенцыяй]]. Асноўная маса ваенных з’яўлялася спецыялістамі па баявым прымяненні і абслугоўванні ўзбраення і баявой тэхнікі, лётчыкамі, штабнымі работнікамі, камандзірамі з вопытам камандавання ротамі, батальёнамі, палкамі і нават буйнымі злучэннямі, ваеннымі перакладчыкамі. Кантынгент займаўся пытаннямі падрыхтоўкі ангольскіх войск і, хоць кіраўніцтва старалася гэта абмяжоўваць, прымаў непасрэдны ўдзел у баявых дзеяннях. За ўвесь час праз гарачую кропку прайшлі 10,9 тыс. чалавек. Страты склалі 54 чалавекі: загінулыя і памерлыя, у тым ліку двое цывільных служачых. == Перадгісторыя == З 1960-х гадоў у Анголе вялася [[Вайна за незалежнасць Анголы|вайна за незалежнасць]] ад [[Партугалія|Партугаліі]]{{Sfn|Бородаев|2016|p=145}}, але нават з яе заканчэннем баявыя дзеянні не скончыліся. Больш за тое, канфлікт у Анголе выйшаў далёка за рамкі адной краіны і ператварыў гэтую гарачую кропку ў маштабную зону нестабільнасці. На нацыянальным узроўні разгарнулася барацьба за ўладу паміж ангольскімі нацыянальна-вызваленчымі групоўкамі — рухам [[МПЛА]], які прыйшоў да ўлады, і апазіцыйнымі яму [[УНІТА]] і [[ФНЛА]]. На рэгіянальным узроўні пачаўся канфлікт паміж Анголай і [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]. Усё гэта адбывалася на фоне глабальнага супрацьстаяння [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]{{Sfn|Котов|2013|p=223}}. Кіраўніцтва МПЛА стаяла на [[марксізм|марксісцкіх]] пазіцыях, было прыхільна ідэям [[інтэрнацыяналізм]]у і спрабавала пераадолець трайбалісцкую племянную адасобленасць. Менавіта ў гэтай арганізацыі склаліся трывалыя сувязі з [[Куба]]й і СССР, прагрэсіўнымі афрыканскімі рэжымамі і шэрагам сацыял-дэмакратычных партый (у прыватнасці, [[Швецыя|Швецыі]]){{Sfn|Бородаев|2016|p=148—149}}. У кіраўніцтва Савецкага Саюза былі свае інтарэсы ў рэгіёне. Па-першае, палітычныя: Ангола разглядалася ў якасці плацдарма для распаўсюджвання [[сацыялізм]]у на поўдні [[Афрыка|Афрыкі]]. Па-другое, эканамічныя: краіна валодала багатымі запасамі высакаякаснай нафты, алмазаў, урану, малібдэна, шырокімі плантацыямі кавы, чырвонага і чорнага дрэва, рыбнымі запасамі. Па-трэцяе, геапалітычныя: зацвярджэнне савецкай ваеннай прысутнасці дазваляла Маскве кантраляваць асноўныя марскія шляхі з [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]] ў [[Атлантычны акіян|Атлантыку]] і з Афрыкі ў [[Новы Свет|Паўночную і Паўднёвую Амерыку]]{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Вас там быть не могло…»}}. Важнасць краіны адзначыў у сваім адкрытым лісце лідар УНІТА [[Жонаш Савімбі|Ж. Савімбі]]. Паводле яго, прычынай росту ўплыву Крамля ў Афрыцы стаў кантроль над Анголай, дадаўшы, што «''рускія зусім не зацікаўлены ў мірным вырашэнні афрыканскіх праблем самімі афрыканцамі, калі гэта не спрыяе ўзмацненню іх уплыву''»<ref>Jonas M. Savimbi [https://www.nytimes.com/1976/12/08/archives/a-refusal-to-become-black-russians-or-african-cubans.html A Refusal to Become ‘Black Russians’ Or ‘African Cubans’] //New York Times, December 8, 1976, Page 27</ref>. У амерыканскіх спецслужбах мэты СССР апісваліся як комплексныя і далёка ідучыя: геаграфічна — аказанне ціску на пар і кантроль над поўднем Афрыкі; ваенна-тактычна — разгром антыўрадавай паўстанцкай групоўцы УНІТА; і геапалітычна — падрыў любога патэнцыялу для перамоваў паміж варагуючымі бакамі, а таксама ўзмацненне ўласнага ўплыву і паслабленне пазіцый ЗША<ref>[https://www.cia.gov/readingroom/document/cia-rdp90-00965r000504720008-9 BUILDUP BY SOVIETS TARGETS SOUTH AFRICA] // CIA, October 2, 1985</ref>. Першай да вайны далучылася Куба, якая [[Кубінская інтэрвенцыя ў Анголу|перакінула на дапамогу МПЛА вайсковы кантынгент]]. Тым часам Савецкі Саюз вагаўся, бо момант быў вельмі няпросты. З аднаго боку, трэба было аказаць падтрымку саюзнаму рэжыму. З іншага, у той час актыўна вяліся перамовы з ЗША пра абмежаванне стратэгічных ядзерных узбраенняў, на якіх падзеі ў Анголе маглі паставіць крыж (пра тое, у прыватнасці, заяўляў [[Генры Кісінджэр|Г. Кісінджэр]]<ref>[https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v28/d159 159. Backchannel Message From Secretary of State Kissinger to the Ambassador to Iran (Helms)] // Foreign Relations of the United States, 1969–1976, Volume XXVIII, Southern Africa, December 20, 1975 </ref>). У рэшце рэшт, пасля двух месяцаў ваганняў{{Sfn|Бородаев|2016|p=161}}, Масква накіравала ў гарачую кропку ваенных саветнікаў і ўзбраенне{{Sfn|Котов|2013|p=223—224}}. Шмат у чым савецкае ўмяшанне было абумоўлена далучэннем да вайны заірскай і паўднёваафрыканскай армій, падтрыманых амерыканцамі. Дагэтуль Крэмль спадзяваўся на мірнае ўрэгуляванне канфлікту{{Sfn|Григорьева 3|2019|p=23}}. [[Файл:BMP-1 & Ural-375D with BM-21 Grad rocket launcher in Angola.jpg|міні|злева|Савецкая ваенная тэхніка ў Анголе.]] З СССР было падпісана пагадненне аб выкарыстанні ангольскай ваеннай інфраструктуры. Неўзабаве ваенна-марскія базы Анголы паступілі ў распараджэнне савецкай аператыўнай эскадры, аэрадромы былі прадастаўлены для пасадак савецкай стратэгічнай, разведвальнай, транспартнай і супрацьлодкавай авіяцыі. У Анголу шырокім патокам пайшла савецкая ваенная дапамога. Толькі за тры месяцы, якія прайшлі пасля абвяшчэння незалежнасці 11 лістапада 1975 года, з СССР у парты, кантраляваныя атрадамі МПЛА, прыбыло 27 буйнатанажных транспартаў СССР і Кубы з баявой тэхнікай, зброяй і боепрыпасамі{{Sfn|Котов|2013|p=224—225}}. Экс-кіраўнік [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ]] [[Аляксандр Мікалаевіч Шалепін|А. Шалепін]]<!-- Шалепін быў старшынёй КДБ у 1958—1961, а ў 1975 КДБ узначальваў Андропаў. --> настойваў на неадкладным уводзе савецкіх войск у Анголу. Ён, па ўзоры з [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|вайной у Іспаніі]], прапаноўваў сфармаваць з добраахвотнікаў [[інтэрнацыянальныя брыгады]] і адправіць іх ваяваць на баку МПЛА. [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Л. Брэжнеў]] быў супраць. Ён лічыў, што цалкам дастаткова паслаць ваенных саветнікаў, а асноўнай ударнай сілай зрабіць кубінцаў{{Sfn|Котов|2013|p=225}}. == Кантынгент == 16 лістапада 1975 года па просьбе ўрада Анголы на падставе распараджэння [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] № 2502 ад 12 лістапада 1975 года ў [[Луанда|Луанду]] прыбыла першая група савецкіх ваенных спецыялістаў (каля 40 байцоў: спецыялісты па ўжыванні рознай баявой тэхнікі, у тым ліку пераносных зенітных ракетных комплексаў «[[Страла-2]]», сувязісты і ваенныя перакладчыкі<ref name="ком">[https://www.kommersant.ru/doc/256312 Война в Анголе] // Журнал «Коммерсантъ Власть» № 17 от 04.05.2001, стр. 56</ref>). Да канца года група склала 90 чалавек, у тым ліку 1 саветнік, 74 спецыяліста і 15 перакладчыкаў (3 генерала, 44 афіцэра, 5 прапаршчыкаў, 26 сяржантаў і салдат, 12 рабочых і служачых [[Савецкая Армія|СА]]){{Sfn|Шарый|2009|p=1}}. Па ацэнках [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзярждэпартамента ЗША]] на 1990 год кантынгент быў прадстаўлены каля 1000 ваеннымі<ref>NORMAN KEMPSTER [https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-01-09-mn-178-story.html U.S. Sees Soviet Role in Angola Push : Africa: Advisers are supporting the Marxist regime’s ‘dangerous’ offensive, the Administration says.] // Los Angeles Times, Jan. 9, 1990</ref>. [[Файл:East Bloc military advisors in Angola.JPEG|міні|Вайскоўцы на занятках з байцамі ФАПЛА.]] Асноўная мэта — стварыць з учорашніх партызан баяздольную армію, якая павінна была паспяхова супрацьстаяць як узброенай унутранай апазіцыі, так і адной з найбольш баяздольных армій Афрыкі на той час — арміі [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]<ref name="писарев">[https://veteranangola.milportal.ru/sovetskie-voennye-voevali-v-angole-mozambike-efiopii-i-drugih-stranah/?ysclid=ml7qwn98dl619129117 Советские военные воевали в Анголе, Мозамбике, Эфиопии и других странах. Наверное, там был отдельный многотысячный контингент советских войск, как в Афганистане? ]</ref>. Удзельнік вайны С. Каламнін паказваў, што ні адна хоць трохі значная аперацыя не праходзіла без удзелу савецкіх вайскоўцаў, аніводнага значнага рашэння, якое тычылася ўмацавання абараназдольнасці дзяржавы або ўзмацнення баяздольнасці Узброеных Сіл, не прымалася ангольскім бокам без кансультацый з савецкім саветніцкім апаратам. Замежнікі працавалі практычна ва ўсіх органах ваеннага кіравання, пачынаючы з цэнтральнага апарата Міністэрства абароны, штабоў відаў Узброеных Сіл, камандаванняў ваенных акругаў і франтоў да пяхотных брыгад, батальёнаў, эскадрылляў і нават асобных падраздзяленняў{{Sfn|Григорьева|2019|p=5}}. Савецкія вайскоўцы павінны былі аказаць дапамогу ў падрыхтоўцы Узброеных Сіл. Даволі хутка сумесна з кубінцамі ім удалося арганізаваць у Луандзе некалькі навучальных цэнтраў, дзе пачалася падрыхтоўка мясцовых ваенных кадраў{{Sfn|Шарый|2009|p=2}} для ФАПЛА (FAPLA, Forças Armadas Populares de Libertação de Angola — Урадавая армія Анголы). Выключна важнае месца ў гэтым супрацоўніцтве займала падрыхтоўка партыйных кадраў для МПЛА і ФАПЛА. У ваенна-палітычным вучылішчы НРА, дзе працавалі савецкія выкладчыкі да 1986 года было падрыхтавана больш за 3 тыс. афіцэраў-палітработнікаў. Вышэйшыя курсы Генштаба ФАПЛА, дзе таксама выкладалі ў большасці савецкія спецыялісты, скончылі да гэтага ж часу 300 чалавек, у т. л. многія члены Палітбюро МПЛА{{Sfn|Шарый|2009|p=2}}. Асноўная маса ваенных з’яўлялася спецыялістамі па баявым прымяненні і абслугоўванні ўзбраення і баявой тэхнікі, лётчыкамі, штабнымі работнікамі, камандзірамі з вопытам камандавання ротамі, батальёнамі, палкамі і нават буйнымі злучэннямі, ваеннымі перакладчыкамі. Толькі за перыяд афіцыйнага ваеннага супрацоўніцтва СССР з Анголай, з 1975 па 1991 гады, у краіне пабывала {{Num|10985}} савецкіх ваенных саветнікаў і спецыялістаў, у тым ліку {{Num|107}} генералаў і адміралаў, {{Num|7211}} афіцэраў, {{Num|1083}} прапаршчыка (мічмана), {{Num|2116}} сяржантаў (старшын) і радавых (матросаў), {{Num|468}} рабочых і служачых СА і [[Ваенна-марскі флот СССР|ВМФ]], не лічачы членаў сем’яў{{Sfn|Котов|2013|p=226}}{{Sfn|Шарый|2009|p=3}}<ref name="ком"/>. Перакладчыкі з [[партугальская мова|партугальскай мовы]] былі найбольш каштоўнай катэгорыяй ваенных. Як адзначала беларуская даследчыца А. Кузняцова-Ціманава, у гарачую кропку накіроўвалі нават спецыялістаў па роднаснай [[іспанская мова|іспанскай]], якіх партугальскай навучалі ўжо на месцы. Пры тым перакладчыкі не сядзелі пры штабах, а ўвесь час знаходзіліся на перадавой<ref name=mir24/>. Большасць кантынгенту складалі афіцэры і прапаршчыкі. Салдаты тэрміновай службы прысутнічалі ў вельмі абмежаванай колькасці: імі камплектавалася рота сувязі ГВС (кіроўцы [[БТР-152]], [[БРДМ-2]] і спецыяльных машын, механікі, электрыкі, начальнікі радыёстанцый Р-140, радыётэлеграфісты, аператары ЗАС, кулямётчыкі і стралкі аховы роты сувязі, кухары). У Анголе таксама працаваў асобны авіяцыйны атрад (эскадрылля) ваенна-транспартных самалётаў [[Ан-12]] і [[Іл-76]]. Ён падпарадкоўваўся галоўнаму ваеннаму саветніку і выконваў задачы па перавозцы войскаў і грузаў у інтарэсах мясцовай арміі і кубінцаў<ref name="писарев"/>. == Кіраўніцтва == У Анголе, як у іншых краінах з савецкай прысутнасцю, з’явілася пасада галоўнага ваеннага саветніка (ГВС). Ён валодаў шырокімі паўнамоцтвамі аж да прамога выхаду на начальніка Генеральнага штаба, міністра абароны і прэзідэнта Анголы. ГВС стаў магутным рычагом уздзеяння не толькі на ваенную, але і на знешнюю і ўнутраную палітыку маладой дзяржавы, засланіўшы нават пасла. Намеснік міністра замежных спраў [[Анатоль Леанідавіч Адамішын|А. Адамішын]] наракаў на тое, што ў Анголе вайскоўцы адчувалі сябе гаспадарамі становішча, а апарат ГВС быў свайго роду дзяржавай у дзяржаве. Ён скардзіўся, што пасольства ў Луандзе нават не мела ўласнай засакрэчанай сувязі з Масквой, і пасол, для таго каб патэлефанаваць у МЗС, вымушаны быў «ісці на паклон» да галоўнага ваеннага саветніка{{Sfn|Коломнин|2008|loc=«Почти безграничные полномочия»}}. За ўвесь час савецкай прысутнасці пасаду ГВС займалі: * палкоўнік В. Трафіменка (з 16 лістапада 1975 года па сакавік 1976 года) * генерал-маёр [[Панамарэнка, Ілля Піліпавіч|І. Панамарэнка]] (з сакавіка 1976 года па май 1978 года) * генерал-лейтэнант [[Васіль Васілевіч Шахновіч|В. Шахновіч]] (з 13 лістапада 1977 года па 31 снежня 1980 года) * генерал-лейтэнант [[Георгій Сямёнавіч Пятроўскі|Г. Пятроўскі]] (з 14 снежня 1980 года па 11 сакавіка 1982 года) * генерал-лейтэнант [[Канстанцін Якаўлевіч Курачкін|К. Курачкін]] (з 11 мая 1982 года па 2 ліпеня 1985 года) * генерал-лейтэнант [[Леанід Георгіевіч Кузьменка|Л. Кузьменка]] (з 1985 года па 1987 год) * генерал-лейтэнант [[Пётр Іванавіч Гусеў|П. Гусеў]] (1 лютага 1987 года па 6 чэрвеня 1990 года) * генерал-маёр [[Сяргей Аляксеевіч Сурадзееў|С. Сурадзееў]] (з красавіка па лістапад 1990 года) * генерал-лейтэнант [[Валерый Мікалаевіч Бяляеў|В. Бяляеў]] (з 10 сакавіка 1988 года па 3 лютага 1991 года) (выконваючы абавязкі, першы намеснік галоўнага ваеннага саветніка)<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/399851|title=Герой ангольскай войны застрелился из именного пистолета|lang=ru|website=www.kommersant.ru|date=2003-07-29|access-date=2024-01-23|archive-date=2024-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123080607/https://www.kommersant.ru/doc/399851|url-status=live}}</ref> * генерал-лейтэнант У. Лебедзеў (з 27 студзеня 1991 года па 11 траўня 1993 года) (Галоўны ваенны кансультант Міністэрства абароны Анголы)<ref>В.Демин. Ангола: Путешествие во времени. Часть вторая. — М.,: Литрес, 2022. — ISBN 5041838240, 9785041838249.</ref> == Баявыя дзеянні == [[Файл:Soviet advisers planning military operations Angola.jpg|міні|Савецкія вайскоўцы пры планаванні аперацыі.]] {{Quote box|quote=Неяк не думалася, што ты ў краіне, якая ваюе, і дзесьці ідуць баі і гінуць людзі. Бо мы ў лістах пісалі, што «ў нас усё ў парадку», што жывём мы ў «бананава-апельсінавым раі», што гэта экзатычная, асабліва мірная, ледзь не турыстычная прагулка. І што вайна, пра якую пішуць у газетах, «далёка ад нас».|align=|source=З успамінаў В. Сагачкі{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного советника Вадима Сагачко}}.|width=35%}} Схема работы ў гарачай кропцы была наступная: фармальна ангольскімі атрадамі камандуюць мясцовыя, але за імі стаяць вопытныя савецкія вайскоўцы, якія пры неабходнасці бралі ў рукі зброю<ref name=mir24/>. Паводле афіцыйных заяў савецкага кіраўніцтва, спецыялісты не прыцягваліся да ўдзелу ў баявых дзеяннях{{Sfn|Николаев|2017|loc=Как советские военные советники воевали в Анголе}}. Пра гэта неаднаразова заяўлялася на міжнародных перамовах і на пасяджэннях [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного советника Вадима Сагачко}}. Больш за тое, згодна з указаннямі міністра абароны, савецкім вайскоўцам фармальна забаранялася непасрэдна ўдзельнічаць у баявых дзеяннях. Забарона абумоўлівалася перш за ўсё магчымасцю паланення праціўнікам байца. Савецкае кіраўніцтва разумела, што ва ўмовах [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] любы палонны афіцэр і салдат — гэта эфектыўная зброя ў ідэалагічнай барацьбе бакоў{{Sfn|Коломнин|2008|loc=«В плен живыми не сдаваться»}}. Але пазбегнуць удзелу ў баях не атрымлівалася. Так напрыклад, пазіцыі спецыялістаў нярэдка абстрэльваліся артылерыяй<ref name="гродна"/>. Падпалкоўнік ВПС у адстаўцы В. Самойлаў успамінаў, што замежныя лётчыкі-інструктары нярэдка адпраўляліся на баявыя вылеты замест сваіх ангольскіх падапечных або ў пары з імі, таму што асцерагаліся адпраўляць на заданні ненавучаных пілотаў{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного лётчика-инструктора Вячеслава Самойлова}}. Савецкія вайскоўцы ўдзельнічалі ў бітвах пры [[Бітва пры Куіта-Кванавале|Квіта-Кванавале]], пад Анджывай, Кувелаі, Каамай, Шангонга і Шымбембай<ref>Токарев А. А. [https://bigenc.ru/c/grazhdanskaia-voina-v-angole-77aa90 Гражданская война в Анголе] // Большая российская энциклопедия, 2022</ref>. Да канца сакавіка 1976 года атрады МПЛА і кубінскія войскі пры падтрымцы савецкіх ваенных саветнікаў адкінулі войскі Паўднёвай Афрыкі і УНІТА ад Луанды. Былі ўзятыя пад кантроль асноўныя стратэгічныя населеныя пункты і камунікацыі. У 1980-х гадах, калі паўстанцы і падраздзяленні арміі ПАР распачалі некалькі наступленняў, па непацверджаных даных, у ходзе аднаго з такіх прарываў ва ўмацраён у тыле УНІТА быў высаджаны дэсант савецкай марской пяхоты (пераапрануты ў форму войск МПЛА). Дзякуючы гэтаму наступленне апазіцыі было сарвана<ref name="ком"/>. Найбольш значнай стала аперацыя «Зебра» па ўзяцці горада [[Мавінга]] — галоўнага апорнага пункта ўнітаўцаў. На працягу 15 гадоў усе спробы ўрадавых войск захапіць яго канчаліся правалам і вялікімі стратамі. Улічваючы вопыт ранейшых памылак, саветнікі правялі шэраг мерапрыемстваў па аператыўнай маскіроўцы, дэзынфармацыі, увялі праціўніка ў зман і з мінімальнымі стратамі развілі поспех{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Вас там быть не могло…»}}. Вопыт вайны ў Анголе, паводле ўспамінаў ветэранаў, адрозніваўся ад [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганістана]]. Асабліва гэта тычылася персанальнага ўліку баявых дзеянняў. У Афганістане, як толькі ваенны перасек мяжу, так адразу пачынаў працаваць «лічыльнік» удзелу ў баявых дзеяннях. У Анголе ўдзел у баявых дзеяннях залічваўся толькі тады, калі рэйд быў выніковым. Паводле правіл, па заканчэнні рэйду саветнік павінен быў прадставіць поўную пісьмовую справаздачу аб выніках яго правядзення з дадаткам справаздачнай карты аперацыі. Пра гэта паведамлялася ў Маскву. Паралельна ішоў даклад па лініі мясцовага боку ў Генеральны штаб ФАПЛА. 10-е ўпраўленне МА СССР у канцы камандзіроўкі аддавала загадам і запісвала ў асабістую справу гэтыя дні ўдзелу ў баявых дзеяннях{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного советника Вадима Сагачко}}. Акрамя таго, на думку ветэранаў-«[[Афганцы (ветэраны вайны)|афганцаў]]», якія пабывалі ў Анголе, вайна ў Афрыцы аказалася страшней за Афганскую{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Такого не было даже в Афгане…»}}. Паводле звестак ЦРУ, афганскі вопыт выкарыстоўваўся СССР у Анголе. Згодна з унутранымі дакументамі, у 1983 годзе ў гарачую кропку накіраваны неназваны генерал, які дамогся пэўных поспехаў у барацьбе з [[Афганскія маджахеды|афганскімі маджахедамі]]<ref>[https://www.cia.gov/readingroom/print/1956875 LETTER TO WILLIAM J. CASEY FROM JAMES A. WILLIAMS] // CIA, February 8, 1983</ref>. == Умовы == {{Quote box|quote=Нам сказалі, што калі мы трапім у палон, ніхто нам дапамагчы не зможа, таму што афіцыйна ў Анголе нас няма. Мы нават пісалі завяшчанні, каб нашу маёмасць перадалі родным. Сем’і не ведалі, дзе мы служылі, на лістах замест адрасу была пазнака Л515 МК.|align=|source=З успамінаў Г. Сергіенкі<ref name="гродна">''Евгений Лебедь.'' [https://vgr.by/2019/11/16/napravlyaem-vas-v-odnu-iz-razvivayushhihsya-stran-chto-grodnenskie-oficeryi-delali-na-zasekrechennoy-voyne-v-afrike/ «Направляем вас в одну из развивающихся стран…» Что гродненские офицеры делали на засекреченной войне в Африке] // Вечерний Гродно : газета. — 16 ноября 2019.</ref>.|width=35%}} Удзел СССР быў засакрэчаны. Ваенныя афіцэры і саветнікі лічыліся ў 10-м Галоўным упраўленні пры генштабе, таму пасля вайны ветэраны не маглі даказаць, што ваявалі ў Анголе<ref name="гродна"/>. Марак вялікага супрацьлодачнага карабля «Абразцовы» А. Шорын пазначаў, што з-за ўмоў сакрэтнасці кіраўніцтва не заахвочвала кантактаў з мясцовым насельніцтвам, а фотаздымкі былі строга забароненыя, але ж таемна ваеннаслужачыя на стужку час ад часу здымалі<ref name="ставрополь"/>. Савецкія вайскоўцы насілі чужую форму (плямісты ангольскі, а дакладней пастаўлены краіне кубінскі<ref>Filipe do A. Monteiro [https://www.warfareblog.com.br/2020/02/foto-conselheiros-sovieticos-em-angola.html FOTO: Conselheiros soviéticos em Angola] // Warfare Blog, 24 de fevereiro de 2020.</ref>, камуфляж без знакаў адрознення; паводле ўспамін ветэранаў, форма была вельмі зручнай і лёгкай, добра глядзелася, лёгка сціралася і абараняла ад спёкі{{Sfn|Григорьева 2|2019|p=218}}; пры тым пра выкарыставанне імі формы УС Анголы было вядома непасрэднаму праціўніку — паўднёваафрыканскай арміі, што фіксавалася ў заходніх СМІ<ref>Joseph Lelyveld [https://web.archive.org/web/20231015044324/https://www.nytimes.com/1981/09/16/world/south-africans-display-the-spoils-of-angola-raid.html SOUTH AFRICANS DISPLAY THE SPOILS OF ANGOLA RAID] // New York Times, Sept. 16, 1981</ref>) і не мелі пры сабе ніякіх дакументаў, нярэдка жылі ў палатках і зямлянках, адчувалі сур’ёзныя бытавыя нязручнасці{{Sfn|Котов|2013|p=226—227}} і праблемы з недахопам інфармацыі: не ведалі, што адбываецца ў СССР, газеты прыходзілі з вялікім спазненнем<ref name="гродна"/>. А паколькі ўсе былі без знакаў адрознення і пагонаў, то саветнікі, паводле палкоўніка ў адстаўцы І. Носава, звярталіся адзін да аднаго па ўласным імені і па бацьку<ref name=mir24>[https://mir24.tv/articles/16652892/angolskij-stalingrad.-vojna-kotoroj-ne-bylo?ysclid=mmkfrxdqb9877321501 «Ангольский Сталинград». Война, которой не было]</ref>. Складаней за ўсё даводзілася спецыялістам, якія працавалі на франтах. З 1987 года ў адпаведнасці з загадам Міністра абароны ўсім ім было загадана знаходзіцца непасрэдна ў баявых парадках войск, а не на камандных пунктах, як гэта было раней. У зямлянках, дзе існавалі перабоі з забеспячэннем самым неабходным, туліліся нават палкоўнікі{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Вас там быть не могло…»}}. {{Quote box|quote=Падлік дзён даўно страчаны, матаемся па лясах амаль два месяцы, усе дні падобныя адзін на аднаго, як дзве кроплі вады. У нядзелю, праўда, займаемся побытам: мыем сябе, адзенне, словам прыводзім сябе ў парадак, наколькі гэта магчыма. Сёння перайшлі на новае месца. Увесь дзень уладкоўваліся, каб зрабіць нашу стаянку хоць неяк падобнай на жыллё цывілізаваных людзей. Убілі калы і нацягнулі тэнт, каб можна было хавацца ад дажджу і сонца. Збілі столікі для посуду і прыгатавання ежы. Словам, абжываемся.|align=|source=З успамінаў В. Ждаркіна{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Такого не было даже в Афгане…»}}|width=35%}} Сур’ёзным выпрабаваннем былі нязвыклыя прыродна-кліматычныя ўмовы{{Sfn|Григорьева 2|2019|p=221}}: спякота, нізкая або, наадварот, занадта высокая вільготнасць, багацце небяспечных для здароўя насякомых і паўзуноў, распаўсюджванне нязвыклых і нават невядомых савецкім медыкам хвароб<ref name="ярославль">[https://angola1986-91.tilda.ws/ Гражданская война в Анголе в воспоминаниях её ярославских участников (1986—1991 гг.)]</ref>. І хоць перад адпраўленнем у Анголу вайскоўцы рабілі прышчэпкі ад малярыі і іншых інфекцыйных захворванняў, якія лютавалі ў гэтай дзяржаве, але яны дапамагалі не заўсёды. Так, ад малярыі ў сярэдзіне 1980-х гадоў загінулі два маракі тэрміновай службы<ref name="ставрополь"/>. Пры ўсім тым месцы дыслакацыі ваенных даволі хутка аказваліся ўладкаванымі і прыстасаванымі для больш-менш нармальнага побыту. У мэтах бяспекі савецкія вайскоўцы аператыўна абносілі свае тэрыторыі калючым дротам, выстаўлялі ахову, пераабсталявалі памяшканні пад жыллё, казармы, сталовыя, навучальныя класы, а калі патрабавалася, уводзілі ў эксплуатацыю цэлыя прадпрыемствы, будавалі дарогі, узлётна-пасадачныя палосы і іншае{{Sfn|Григорьева 2|2019|p=224}}. Часам месцы знаходжання былі цяжкімі, гэта выяўлялася ў недахопе электраэнергіі, пітной вады, а таксама некаторых прадуктаў харчавання. Усё залежала ад таго, як была наладжана праца з падвозам харчавання і дзе размяшчалася акруга знаходжання, чым паўднёвей, тым цяжэй было і наадварот. Паводле капітана СПА В. Чаромухіна (служыў у правінцыі Кванда-Кубанга), з-за частых абстрэлаў яго група не мела пастаяннай электрычнасці і часам асвятляла памяшканне свечкамі<ref name="ярославль"/>. Ангольскі паёк савецкім афіцэрам у тыдзень складаўся з набору прадуктаў на кожны дзень і алкагольных напояў. Прадукты паступалі з розных сацыялістычных краін. Некаторыя за час службы спрабавалі мяса сланоў і малпаў, а таксама тэрмітаў. Падчас спецаперацый байцы тыднямі сілкаваліся толькі рысам. Але галоўным недатыкальным запасам у паходах была пітная вада. Калі бочку пашкоджваў асколак, усе кідаліся закаркоўваць яе. У самых крайніх выпадках кіпяцілі ваду з ракі і хларавалі таблеткамі<ref name="гродна"/>. Паводле амерыканскіх СМІ тых часоў ([[The Christian Science Monitor]]), савецкія войскі практычна не кантактавалі з мясцовым насельніцтвам. Яны жылі ў агароджаных сеткай лагерах, атрымліваючы ад Луанды гадавы заробак у 14 000 — 22 000 [[Долар ЗША|долараў]]<ref>Piero Benetazzo [https://www.csmonitor.com/1984/0120/012028.html Angola paradox: nation both loves, hates its East-West patrons] // The Christian Science Monitor, Jan. 20, 1984</ref>. == Узаемаадносіны == Узаемаадносіны ў савецкіх вайскоўцаў з ангольскімі і кубінскімі саюзнікамі складваліся па-рознаму{{Sfn|Григорьева 3|2019|p=24—25}}. У адных (В. Чаромухін, А. Пазухін, С. Топнікаў, С. Каламнін, А. Токараў і інш.) засталіся добрыя ўражанні ад мясцовага насельніцтва, ангольскіх і кубінскіх ваенных. Ангольцаў адзначалі як добрых, таварыскіх і надзейных таварышаў, гатовых падтрымаць любую размову, нават калі дрэнна ведаюць рускую мову. Кубінцаў характарызавалі як смелых, гатовых у любы час прыйсці на дапамогу, чаго б ім гэта ні каштавала. У мемуарах ветэранаў вайны часта распавядаецца пра перарастанне прафесійных адносін у сапраўднае [[сяброўства]]<ref name=oxford/><ref name="ярославль"/>{{Sfn|Григорьева 3|2019|p=24—25}}{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Вас там быть не могло…»}}. Іншыя (В. Жданаў, Г. Сергіенка, А. Бурашкін і інш.) апісвалі саюзнікаў зусім інакш: ангольцаў вызначалі дрэнна падрыхтаванымі байцамі, якія часта дэзерціравалі. Калі трапляліся праціўніку, маглі на наступны дзень ваяваць на яго баку. Па ўспамінах ветэранаў, ангольцы, паваяваўшы, да вечара, кінуўшы тэхніку, адпраўляліся дадому. З кубінцамі ўзнікалі розныя супярэчнасці, напрыклад, наконт размеркавання савецкіх паставак паміж УС Анголы і кубінскім кантынгентам, чым займаліся самі кубінцы<ref name="ставрополь">[https://pobeda26.ru/articles/obshhestvo/2025-02-15/voyna-na-kotoroy-nas-ne-bylo-stavropolets-rasskazal-o-sluzhbe-v-angole-317400 «Война, на которой нас не было»: ставрополец рассказал о службе в Анголе]</ref><ref name="гродна"/><ref>[https://www.veteranangola.ru/main/letopis/memory/zdanov Воспоминания Жданова Виктора Дмитриевича]</ref>. Як успамінаў палкоўнік у адстаўцы В. Сагачкі, у 3-й і 10-й пяхотных брыгадах адзначалі ангольскія, кубінскія і савецкія святы разам. У залежнасці ад таго, чыё дзяржаўнае свята было, той бок і накрываў стол і запрашаў да сябе ў госці. Спіртныя напоі даставалі па магчымасці: іспанскае віно ў ангольскіх тылавікоў, ром у кубінцаў, віскі, брэндзі і джын на рынку ў Луандзе; слоікавае піва ў краме савецкай ваеннай місіі ў Луандзе. Падобныя мерапрыемствы збліжалі ваенных. Часам з дапамогай падобных пасядзелак, паводле Сагачкі, спецыялісты дамагаліся патрэбнага паразумення з саюзнікамі, калі яно адсутнічала{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного военного советника Вадима Сагачко}}. Паводле В. Самойлава, маладыя ангольскія лётчыкі бачылі сумленнае і беражлівае стаўленне да іх з боку савецкіх авіятараў і цалкам давяралі ім, выконваючы ўсе навучанні. Як дадаваў ветэран, ён часам зрываўся пры разборы палётаў, але яны не крыўдзіліся на яго, разумеючы, што ім «рухае толькі адно жаданне — захаваць ім жыццё»{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного лётчика-инструктора Вячеслава Самойлова}}. В. Сагачка, саветнік 3-й пяхотнай брыгады арміі Анголы (1988—1990), успамінаючы пра размовы са сваім афрыканскім саюзнікам перад адной з аперацый, паказаў, што яго падсаветны выслухаў, але рашэнне прыняў сваё, ганарыста заявіўшы, што ён лепш ведае, як змагацца з унітаўцамі, таму што ён сам учорашні партызан. І замежніку прыйшлося дыпламатычна пагадзіцца з ім. Але анголец усё-ткі папрасіў дапамогі ў афармленні карты-рашэння{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного военного советника Вадима Сагачко}}. Пры тым большасць савецкіх вайскоўцаў мела вельмі смутныя ўяўленні пра замежныя рэаліі — пра асаблівасці побыту, традыцыі, звычаі, псіхалогію народаў. Без гэтых ведаў узаемадзеянне з саюзнікамі выбудоўваць было цяжка. Часам адбываліся непрыемныя інцыдэнты, якія наносілі шкоду прэстыжу СССР за мяжой. Каламнін прыводзіў у прыклад наступную гісторыю. У 1981 годзе нейкі маёр, саветнік камандзіра радыётэхнічнага батальёна, які адрозніваўся празмерным выкарыстаннем нецэнзурнай лексікі, накрычаў на маладога лейтэнанта, камандзіра ангольскай радыётэхнічнай роты за спазненне на ранішняе пастраенне: «''Ты, … [гвалтаваў] тваю маці, дзе швэндаешся, чаму твае падначаленыя бязладныя і расхлябаныя? Твая Радзіма ў небяспецы, а ты на службу спазняешся?''!» У ангольца пасля раптам задрыжалі вусны, і ён, ледзь стрымліваючы слёзы, прашаптаў: «''Не трэба, не смейце чапаць маю маці, яна нядаўна памерла''». Ён дрэнна валодаў [[руская мова|рускай]], а таму ўспрыняў выраз «…[гвалтаваў] тваю маці» літаральна, як абразу ў бок памерлага блізкага чалавека. Тое, што ў ангольскага лейтэнанта нядаўна хтосьці памёр, саветнік лёгка мог даведацца па наяўнасці на руцэ ў афіцэра чорнай жалобнай павязкі, аднак замежнік пра гэта не ведаў{{Sfn|Коломнин|2008|loc=По советскому образцу}}. Апроч таго, многія ангольцы (уключаючы некаторых прадстаўнікоў эліты) успрымалі дзеянні Масквы як спробу ўсталяваць [[Неакаланіялізм|неакаланіяльную залежнасць]], выкарыстоўваючы рэсурсы краіны для ўласнай выгады. Урад МПЛА скардзіўся на грэбаванне з боку Савецкага Саюза — нізкі ўзровень дапамогі, няякасныя матэрыяльныя сродкі, а таксама неадэкватную рэакцыю на скаргі. Гэта стварала пастаянную напружанасць у адносінах. З канца 1970-х гадоў незадаволенасць павялічалася, паколькі значная ваенная дапамога не змагла спыніць эканамічны спад або здушыць паўстанцкі рух УНІТА. Паводле звестак [[ЦРУ]], сярод эліты захоўвалася ўстойлівае падазрэнне, што СССР мог стаяць за [[Мяцеж фракцыянераў|няўдалым пераваротам у маі 1977 года]], хоць доказаў гэтаму не выяўлены<ref>[https://www.cia.gov/readingroom/print/906337 ANGOLA'S RELATIONS WITH THE SOVIET UNION] // CIA, November 15, 1978</ref><ref>[https://data.mongabay.com/history/angola/angola-communist_nations.html Angola-Communist Nations]</ref>. == Вынікі місіі == {{Quote box|quote=Рускія, хоць мы з імі не кансультаваліся, прымаючы рашэнне накіраваць нашы войскі ў Анголу, вырашылі пазней паставіць узбраенне для стварэння ангольскай арміі і адказалі станоўча на пэўныя просьбы аб рэсурсах на працягу вайны. У Анголы не было б ніякіх перспектыў без палітычнай і матэрыяльна-тэхнічнай дапамогі СССР пасля перамогі [над Партугаліяй].|align=|source=[[Фідэль Кастра|Ф. Кастра]]{{Sfn|Бородаев|2016|p=161}}|width=35%}} У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў на фоне нестабільнай унутрыпалітычнай абстаноўкі ў СССР, кантынгент стаў згортвацца. У 1991—1992 гадах спецыялісты спешна пакідаюць гарачую кропку. Паводле В. Бяляева, афіцэры не жадалі вяртацца, бо ўжо добра арыентаваліся ў Анголе, пачынаючы з тэатра баявых дзеянняў і заканчваючы мясцовымі этнічнымі асаблівасцямі. Многія не ведалі, куды ехаць, таму што не мелі жылля на радзіме{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Вас там быть не могло…»}}. У перыяд да 1991 года ў ходзе баявых дзеянняў у Анголе загінулі і памерлі 54 савецкіх грамадзяніна, у тым ліку 45 афіцэраў, 5 прапаршчыкаў, 2 салдаты тэрміновай службы і двое служачых. За гэты перыяд былі параненыя 10 чалавек, а адзін савецкі вайсковец — прапаршчык Пестрацоў — у жніўні 1981 года трапіў у паўднёваафрыканскі палон і правёў у турмах каля паўтары года. Толькі дзякуючы карпатлівай працы супрацоўнікаў [[Міністэрства замежных спраў СССР|МЗС]] і сакрэтным перамовам з паўднёваафрыканскімі спецслужбамі яго ўдалося вызваліць{{Sfn|Котов|2013|p=227}}{{Sfn|Шарый|2009|p=3}}<ref name="ком"/>. Савецкія ветэраны вайны ў Анголе лічаць, што іх дзейнасць была каштоўнай. Дзякуючы дапамозе СССР і Кубы гэта дзяржава захавала суверэнітэт і тэрытарыяльную цэласнасць, а Масква атрымала ў гэтым рэгіёне, як заяўлялі многія ўдзельнікі, надзейнага саюзніка{{Sfn|Николаев|2017|loc=Как советские военные советники воевали в Анголе}}<ref name=mir24/>. З тым згодны і ў самой Анголе<ref>[https://www.verangola.net/va/en/112025/Politics/46626/Angola-expresses-gratitude-for-the-help-of-various-countries-in-the-fight-for-independence-especially-the-former-Soviet-Union-50-Years-of-an-Independent-Angola.htm Angola expresses gratitude for the help of various countries in the fight for independence, especially the former Soviet Union]</ref> і на Захадзе. Як адзначалася ў рассакрэчаных дакументах ЦРУ 1988 года: «''Дапамога СССР сваім ключавым афрыканскім саюзнікам — Анголе, Эфіопіі і Мазамбіку — не змагла ліквідаваць пагрозу з боку паўстанцаў, але атрымала поспех у тым, каб утрымаць рэжымы ва ўладзе''»<ref>[https://www.cia.gov/readingroom/print/1949729 SUPPORTING ALLIES UNDER INSURGENT CHALLENGE: THE SOVIET EXPERIENCE IN AFRICA] // CIA, February 1, 1988</ref>. Апроч таго, амерыканскія спецслужбы канстантавалі: «''Падзеі ў Анголе і Эфіопіі ўмацавалі імідж СССР як вялікай дзяржавы, здольнай праецыраваць ваенную сілу далёка за межы сваіх берагоў''»<ref>[https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v04/d115 Soviet Military Capabilities To Project Power and Influence in Distant Areas] // Foreign Relations of the United States, 1977–1980, Volume IV, National Security Policy, 115. National Intelligence Estimate, February 1, 1979</ref>. Пры тым, паводле С. Грыгор’евай, умяшанне знешніх сіл ва ўнутрыпалітычную барацьбу ў Анголе, ваенныя пастаўкі сталі фактарамі, якія пагоршылі і без таго складаную сітуацыю ў краіне. Ператварэнне Анголы ў арэну канфрантацыі дзвюх сацыяльна-палітычных сістэм спрыяла таму, што грамадзянская вайна прыняла больш зацяжны, больш разлютаваны характар. Атрымліваючы дапамогу і падтрымку звонку, кожная з палітычных сіл рабіла стаўку перш за ўсё на сілавыя метады рэалізацыі пастаўленых мэт, што значна ўскладняла магчымасці мірнага дыялогу і ўрэгулявання канфлікту палітычнымі сродкамі{{Sfn|Григорьева 3|2019|p=27}}. == Памяць == Першыя публічныя дыскусіі пра гісторыю ветэранаў Анголы пачаліся пасля [[Вывад савецкіх войск з Афганістана|вываду савецкіх войск з Афганістана]]. Новая хваля грамадскай цікавасці да тэмы ўзнікла ў самым пачатку 2000-х гадоў, калі ўдзельнікі замежнай місіі пачалі адкрыта дзяліцца ў інтэрнэце думкамі аб сваёй службе<ref name=oxford>Daria Zelenova [https://global-soldiers.web.ox.ac.uk/soviet-military-memoirs-angola Soviet Military Memoir from Angola] // University of Oxford</ref>. 29 сакавіка 2001 года створана арганізацыя ўдзельнікаў баявых дзеянняў у Анголе, якая ўвайшла ў склад Міжрэгіянальнай асацыяцыі воінаў-інтэрнацыяналістаў на правах ангольскай секцыі. У выніку наступнай рэарганізацыі аб’яднанне стала называцца «Саюз ветэранаў Анголы». 17 лістапада 2004 года яно атрымала статус юрыдычнай асобы<ref>[https://www.veteranangola.ru/main/general/istoriya ИСТОРИЯ СОЗДАНИЯ «СОЮЗА ВЕТЕРАНОВ АНГОЛЫ» ]</ref>. З 2007 года 16 лістапада ў [[Расія|Расіі]], па ініцыятыве арганізацыі, адзначаюць Дзень ветэранаў Анголы<ref>{{Cite web|url=https://rsva-ural.ru/2017/11/16-nojabrja-v-rossii-otmechajut-den-veteranov-angoly/|title=16 ноября в России отмечают День ветеранов Анголы — Российский союз ветеранов Афганистана|lang=ru-RU|last=rsva-ural|access-date=2024-01-23|archive-date=2024-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123085340/https://rsva-ural.ru/2017/11/16-nojabrja-v-rossii-otmechajut-den-veteranov-angoly/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gtn-pravda.ru/2022/11/20/medali-veteranam-angoli--k-100-letiju-prezidenta-neto.html|title=Медали ветеранам Анголы – к 100-летию президента Нето|lang=ru|website=Гатчинская правда|date=2022-11-20|access-date=2024-01-23|archive-date=2024-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123085338/https://gtn-pravda.ru/2022/11/20/medali-veteranam-angoli--k-100-letiju-prezidenta-neto.html|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго «Саюз ветэранаў Анголы» прыклаў намаганні па адкрыцці пастаянна дзеючых экспазіцый у [[Цэнтральны музей Узброеных сіл|музеі Узброеных сіл]] у [[Масква|Маскве]] (2008) і ў Нацыянальным музеі ваеннай гісторыі ў Луандзе (2019). Акрамя таго, створаны асобны музей Саюза ветэранаў Анголы. У 2015 годзе ў правінцыі Кванда-Кубанга быў усталяваны помнік экіпажу самалёта Ан-12, [[Катастрофа Ан-12 у Анголе (1985)|збітага паўднёваафрыканскімі дыверсантамі 25 лістапада 1985 года]]. У 2018 годзе ў Луандзе ўсталяваны мемарыяльны камень-помнік савецкім спецыялістам. Адкрыты мемарыяльныя дошкі ў былой савецкай ваеннай місіі ў сталіцы краіны і на ваенным аэрадроме ў Менонзе. Таксама пры садзейнічанні арганізацыі выйшаў цыкл з сямі фільмаў па афрыканскай і ангольскай тэматыцы ветэрана вайны [[Аляксей Андрэевіч Паборцаў|А. Паборцава]]. Гэтыя карціны рэгулярна дэманстрыруюцца на канале [[НТВ]]<ref>[https://www.veteranangola.ru/main/20-let/doklad_20_let Доклад Председателя Совета Союза ветеранов Анголы Сагачко В. А.]</ref>. У [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Беларускім дзяржаўным музеі гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]] ў зале № 10, прысвечанай канфліктам пасля 1945 года, прадстаўлена экспазіцыя па групе савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе: форма саветніка камандуючага Усходнім фронтам У. Аванэсава, агітацыйныя лістоўкі, трафейны сшытак афіцэра-артылерыста УНІТА<ref>{{Артыкул|аўтар=Вераніка Канюта, Міхаіл Паваляеў|загаловак=Зала № 10. «Нашчадкі Вялікай Перамогі»|выданне=Звязда|тып=газета|год=2016|месяц=сакавіка|чысло=2|ref=Канюта і Паваляеў|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1732995394&tld=by&lang=be&name=2sak-8.indd_.pdf&text=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%B2%27%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F2sak-8.indd_.pdf&lr=157&mime=pdf&l10n=ru&sign=ebf135880cda2afd9ccb9d8054754b98&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1732995394%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D2sak-8.indd_.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%25B2%2527%25D0%25B5%25D1%2582%25D0%25BD%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B5%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F2sak-8.indd_.pdf%26lr%3D157%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Debf135880cda2afd9ccb9d8054754b98%26keyno%3D0%26nosw%3D1}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Найміты ў Анголе]] * [[Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Анголе]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/uchastie-sovetskih-ofitserov-v-grazhdanskoy-voyne-v-angole-1975-1994-gg?ysclid=ml7qshf8nc321177449|загаловак=Участие советских офицеров в гражданской войне в Анголе 1975—1994 гг|аўтар=Котов А. С.|выданне=Известия Тульского государственного университета. Гуманитарные науки|год=2013|старонкі=223—229|ref=Котов}} * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/voennoe-sotrudnichestvo-sovetskogo-soyuza-s-byvshimi-portugalskimi-koloniyami-v-70-80-gg-hh-veka|загаловак=Военное сотрудничество советского Союза с бывшими португальскими колониями в 70-80 гг. ХХ века|аўтар=Шарый В. И.|выданне=Армия и общество|год=2009|ref=Шарый}} * {{h|Коломнин|2008|Сергей Коломнин. [http://otvaga2004.ru/armiya-i-vpk/armiya-i-vpk-service/osobennosti-internacionalnogo-dolga/ Особенности интернационального долга] // Солдат удачи : журнал. — №2. — 2008.}} * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/memuary-sovetskih-voennyh-sovetnikov-i-spetsialistov-v-afrike-v-1960-1980-h-gg-spetsifika-i-praktika-izucheniya-istoricheskoy-pamyati|загаловак=Мемуары советских военных советников и специалистов в Африке в 1960-1980-х гг. : специфика и практика изучения исторической памяти|аўтар=Григорьева С.В|выданне=Вестник Марийского государственного университета. Серия «Исторические науки. Юридические науки»|год=2019|ref=Григорьева}} * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-angolskaya-voyna-1975-1976-gg-kak-primer-internatsionalizatsii-vnutrennego-konflikta-v-usloviyah-holodnoy-voyny|загаловак=«Первая ангольская война» 1975-1976 гг. Как пример интернационализации внутреннего конфликта в условиях «Холодной войны»|аўтар=Бородаев В. А.|выданне=Вестник Московского университета. Серия 25. Международные отношения и мировая политика|год=2016|старонкі=142—170|год=2016|нумар=4|ref=Бородаев}} * {{Артыкул|спасылка=https://www.sovsekretno.ru/articles/istoriya/boevye-budni-kamaradas-sovetikus/?ysclid=ml7quu632a685139777|аўтар=Владислав Николаев|выданне=Совершенно секретно|тып=журнал|год=2017|месяц=июля|чысло=19|загаловак=Боевые будни «камарадас советикус»|ref=Николаев}} * {{h|Григорьева 2|2019|''Григорьева С. В.'' [https://roii.ru/dialogue/69/roii-dialogue-69_16.pdf Пространства советского влияния в воспоминаниях ветеранов локальных войн в Африке (1960–1980-е гг.)] // Диалог со временем. 2019. Вып. 69. С. 216-226.}} * {{Артыкул|загаловак="Русский, кубинец - дружба навек": презентация советско-кубинского сотрудничества в Анголе в 1970-1980-е годы в мемуарах бывших "воинов-интернационалистов"|аўтар=Григорьева С.В.|выданне=Вестник Нижегородского университета им. Н. И. Лобачевского|год=2019|нумар=6|старонкі=21—29|ref=Григорьева 3|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/russkiy-kubinets-druzhba-navek-prezentatsiya-sovetsko-kubinskogo-sotrudnichestva-v-angole-v-1970-1980-e-gody-v-memuarah-byvshih-voinov}} * {{h|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|Коллектив авторов. [https://militera.lib.ru/h/20c2/index.html Россия (СССР) в войнах второй половины XX века] [участие российских (советских) военнослужащих в боевых действиях за пределами Российской Федерации (СССР) после Второй мировой (1946–2002)] — М.: Триада-фарм, 2002. — 494с. Тираж 1.000 экз. (Государственная программа «Патриотическое воспитание граждан Российской Федерации на 2001–2005 годы». Институт Военной Истории Министерства Обороны Российской Федерации.)}} == Спасылкі == * [https://www.veteranangola.ru/main/general/Soyuz Сайт Региональной общетсвенной организации «Союз ветеранов Анголы»] * [https://veteranangola.milportal.ru Союз ветеранов Анголы — Альбом] {{ВС}} {{УС СССР за мяжой}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Замежныя кантынгенты Узброеных сіл СССР]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Анголе]] 5hllauk5028x8nbcetonoedmne797v0 5135592 5135589 2026-05-04T08:45:00Z Plaga med 116903 папярэднюю праўку адкаціў. Паправіў ПАР з вялікай літары і родны склон пасля адмаўлення. Вінавальны склон па граматыках ужываецца толькі як альтэрнатыва, калі дзеянне немагчыма перанесці на частку аб’екта. Але ўвогуле, стандартна трэба ўжыванне роднага склону. Частае ўжыванне вінавальнага склону — ўплыў рускай мовы. Гл. Граматыка 1985, т.2 5135592 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |гады = [[1975]]—[[1991]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}} |тып = група [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[Ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] |памер = 10 985 чалавек за ўвесь час |размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Ангола}} |бітвы = [[Грамадзянская вайна ў Анголе]] |вядомыя_камандзіры = [[#Кіраўніцтва|гл. ніжэй]] }} '''Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе''' — [[Злучэнне (ваенная справа)|злучэнне]] [[Узброеныя Сілы СССР|Узброеных Сіл СССР]], дыслакаванае на тэрыторыі [[Ангола|Анголы]]. Кантынгент адыграў важную ролю ў [[Грамадзянская вайна ў Анголе|грамадзянскай вайне 1975—2002 гадоў]], падтрымліваючы ўрад [[МПЛА]]. Размяшчэнне савецкіх сіл пачалося паралельна з пастаўкамі зброі ў Анголу і [[Кубінская інтэрвенцыя ў Анголу|кубінскай інтэрвенцыяй]]. Асноўная маса ваенных з’яўлялася спецыялістамі па баявым прымяненні і абслугоўванні ўзбраення і баявой тэхнікі, лётчыкамі, штабнымі работнікамі, камандзірамі з вопытам камандавання ротамі, батальёнамі, палкамі і нават буйнымі злучэннямі, ваеннымі перакладчыкамі. Кантынгент займаўся пытаннямі падрыхтоўкі ангольскіх войск і, хоць кіраўніцтва старалася гэта абмяжоўваць, прымаў непасрэдны ўдзел у баявых дзеяннях. За ўвесь час праз гарачую кропку прайшлі 10,9 тыс. чалавек. Страты склалі 54 чалавекі: загінулыя і памерлыя, у тым ліку двое цывільных служачых. == Перадгісторыя == З 1960-х гадоў у Анголе вялася [[Вайна за незалежнасць Анголы|вайна за незалежнасць]] ад [[Партугалія|Партугаліі]]{{Sfn|Бородаев|2016|p=145}}, але нават з яе заканчэннем баявыя дзеянні не скончыліся. Больш за тое, канфлікт у Анголе выйшаў далёка за рамкі адной краіны і ператварыў гэтую гарачую кропку ў маштабную зону нестабільнасці. На нацыянальным узроўні разгарнулася барацьба за ўладу паміж ангольскімі нацыянальна-вызваленчымі групоўкамі — рухам [[МПЛА]], які прыйшоў да ўлады, і апазіцыйнымі яму [[УНІТА]] і [[ФНЛА]]. На рэгіянальным узроўні пачаўся канфлікт паміж Анголай і [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]. Усё гэта адбывалася на фоне глабальнага супрацьстаяння [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]{{Sfn|Котов|2013|p=223}}. Кіраўніцтва МПЛА стаяла на [[марксізм|марксісцкіх]] пазіцыях, было прыхільна ідэям [[інтэрнацыяналізм]]у і спрабавала пераадолець трайбалісцкую племянную адасобленасць. Менавіта ў гэтай арганізацыі склаліся трывалыя сувязі з [[Куба]]й і СССР, прагрэсіўнымі афрыканскімі рэжымамі і шэрагам сацыял-дэмакратычных партый (у прыватнасці, [[Швецыя|Швецыі]]){{Sfn|Бородаев|2016|p=148—149}}. У кіраўніцтва Савецкага Саюза былі свае інтарэсы ў рэгіёне. Па-першае, палітычныя: Ангола разглядалася ў якасці плацдарма для распаўсюджвання [[сацыялізм]]у на поўдні [[Афрыка|Афрыкі]]. Па-другое, эканамічныя: краіна валодала багатымі запасамі высакаякаснай нафты, алмазаў, урану, малібдэна, шырокімі плантацыямі кавы, чырвонага і чорнага дрэва, рыбнымі запасамі. Па-трэцяе, геапалітычныя: зацвярджэнне савецкай ваеннай прысутнасці дазваляла Маскве кантраляваць асноўныя марскія шляхі з [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]] ў [[Атлантычны акіян|Атлантыку]] і з Афрыкі ў [[Новы Свет|Паўночную і Паўднёвую Амерыку]]{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Вас там быть не могло…»}}. Важнасць краіны адзначыў у сваім адкрытым лісце лідар УНІТА [[Жонаш Савімбі|Ж. Савімбі]]. Паводле яго, прычынай росту ўплыву Крамля ў Афрыцы стаў кантроль над Анголай, дадаўшы, што «''рускія зусім не зацікаўлены ў мірным вырашэнні афрыканскіх праблем самімі афрыканцамі, калі гэта не спрыяе ўзмацненню іх уплыву''»<ref>Jonas M. Savimbi [https://www.nytimes.com/1976/12/08/archives/a-refusal-to-become-black-russians-or-african-cubans.html A Refusal to Become ‘Black Russians’ Or ‘African Cubans’] //New York Times, December 8, 1976, Page 27</ref>. У амерыканскіх спецслужбах мэты СССР апісваліся як комплексныя і далёка ідучыя: геаграфічна — аказанне ціску на ПАР і кантроль над поўднем Афрыкі; ваенна-тактычна — разгром антыўрадавай паўстанцкай групоўцы УНІТА; і геапалітычна — падрыў любога патэнцыялу для перамоваў паміж варагуючымі бакамі, а таксама ўзмацненне ўласнага ўплыву і паслабленне пазіцый ЗША<ref>[https://www.cia.gov/readingroom/document/cia-rdp90-00965r000504720008-9 BUILDUP BY SOVIETS TARGETS SOUTH AFRICA] // CIA, October 2, 1985</ref>. Першай да вайны далучылася Куба, якая [[Кубінская інтэрвенцыя ў Анголу|перакінула на дапамогу МПЛА вайсковы кантынгент]]. Тым часам Савецкі Саюз вагаўся, бо момант быў вельмі няпросты. З аднаго боку, трэба было аказаць падтрымку саюзнаму рэжыму. З іншага, у той час актыўна вяліся перамовы з ЗША пра абмежаванне стратэгічных ядзерных узбраенняў, на якіх падзеі ў Анголе маглі паставіць крыж (пра тое, у прыватнасці, заяўляў [[Генры Кісінджэр|Г. Кісінджэр]]<ref>[https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v28/d159 159. Backchannel Message From Secretary of State Kissinger to the Ambassador to Iran (Helms)] // Foreign Relations of the United States, 1969–1976, Volume XXVIII, Southern Africa, December 20, 1975 </ref>). У рэшце рэшт, пасля двух месяцаў ваганняў{{Sfn|Бородаев|2016|p=161}}, Масква накіравала ў гарачую кропку ваенных саветнікаў і ўзбраенне{{Sfn|Котов|2013|p=223—224}}. Шмат у чым савецкае ўмяшанне было абумоўлена далучэннем да вайны заірскай і паўднёваафрыканскай армій, падтрыманых амерыканцамі. Дагэтуль Крэмль спадзяваўся на мірнае ўрэгуляванне канфлікту{{Sfn|Григорьева 3|2019|p=23}}. [[Файл:BMP-1 & Ural-375D with BM-21 Grad rocket launcher in Angola.jpg|міні|злева|Савецкая ваенная тэхніка ў Анголе.]] З СССР было падпісана пагадненне аб выкарыстанні ангольскай ваеннай інфраструктуры. Неўзабаве ваенна-марскія базы Анголы паступілі ў распараджэнне савецкай аператыўнай эскадры, аэрадромы былі прадастаўлены для пасадак савецкай стратэгічнай, разведвальнай, транспартнай і супрацьлодкавай авіяцыі. У Анголу шырокім патокам пайшла савецкая ваенная дапамога. Толькі за тры месяцы, якія прайшлі пасля абвяшчэння незалежнасці 11 лістапада 1975 года, з СССР у парты, кантраляваныя атрадамі МПЛА, прыбыло 27 буйнатанажных транспартаў СССР і Кубы з баявой тэхнікай, зброяй і боепрыпасамі{{Sfn|Котов|2013|p=224—225}}. Экс-кіраўнік [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ]] [[Аляксандр Мікалаевіч Шалепін|А. Шалепін]]<!-- Шалепін быў старшынёй КДБ у 1958—1961, а ў 1975 КДБ узначальваў Андропаў. --> настойваў на неадкладным уводзе савецкіх войск у Анголу. Ён, па ўзоры з [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|вайной у Іспаніі]], прапаноўваў сфармаваць з добраахвотнікаў [[інтэрнацыянальныя брыгады]] і адправіць іх ваяваць на баку МПЛА. [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Л. Брэжнеў]] быў супраць. Ён лічыў, што цалкам дастаткова паслаць ваенных саветнікаў, а асноўнай ударнай сілай зрабіць кубінцаў{{Sfn|Котов|2013|p=225}}. == Кантынгент == 16 лістапада 1975 года па просьбе ўрада Анголы на падставе распараджэння [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] № 2502 ад 12 лістапада 1975 года ў [[Луанда|Луанду]] прыбыла першая група савецкіх ваенных спецыялістаў (каля 40 байцоў: спецыялісты па ўжыванні рознай баявой тэхнікі, у тым ліку пераносных зенітных ракетных комплексаў «[[Страла-2]]», сувязісты і ваенныя перакладчыкі<ref name="ком">[https://www.kommersant.ru/doc/256312 Война в Анголе] // Журнал «Коммерсантъ Власть» № 17 от 04.05.2001, стр. 56</ref>). Да канца года група склала 90 чалавек, у тым ліку 1 саветнік, 74 спецыяліста і 15 перакладчыкаў (3 генерала, 44 афіцэра, 5 прапаршчыкаў, 26 сяржантаў і салдат, 12 рабочых і служачых [[Савецкая Армія|СА]]){{Sfn|Шарый|2009|p=1}}. Па ацэнках [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзярждэпартамента ЗША]] на 1990 год кантынгент быў прадстаўлены каля 1000 ваеннымі<ref>NORMAN KEMPSTER [https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-01-09-mn-178-story.html U.S. Sees Soviet Role in Angola Push : Africa: Advisers are supporting the Marxist regime’s ‘dangerous’ offensive, the Administration says.] // Los Angeles Times, Jan. 9, 1990</ref>. [[Файл:East Bloc military advisors in Angola.JPEG|міні|Вайскоўцы на занятках з байцамі ФАПЛА.]] Асноўная мэта — стварыць з учорашніх партызан баяздольную армію, якая павінна была паспяхова супрацьстаяць як узброенай унутранай апазіцыі, так і адной з найбольш баяздольных армій Афрыкі на той час — арміі [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]<ref name="писарев">[https://veteranangola.milportal.ru/sovetskie-voennye-voevali-v-angole-mozambike-efiopii-i-drugih-stranah/?ysclid=ml7qwn98dl619129117 Советские военные воевали в Анголе, Мозамбике, Эфиопии и других странах. Наверное, там был отдельный многотысячный контингент советских войск, как в Афганистане? ]</ref>. Удзельнік вайны С. Каламнін паказваў, што ні адна хоць трохі значная аперацыя не праходзіла без удзелу савецкіх вайскоўцаў, аніводнага значнага рашэння, якое тычылася ўмацавання абараназдольнасці дзяржавы або ўзмацнення баяздольнасці Узброеных Сіл, не прымалася ангольскім бокам без кансультацый з савецкім саветніцкім апаратам. Замежнікі працавалі практычна ва ўсіх органах ваеннага кіравання, пачынаючы з цэнтральнага апарата Міністэрства абароны, штабоў відаў Узброеных Сіл, камандаванняў ваенных акругаў і франтоў да пяхотных брыгад, батальёнаў, эскадрылляў і нават асобных падраздзяленняў{{Sfn|Григорьева|2019|p=5}}. Савецкія вайскоўцы павінны былі аказаць дапамогу ў падрыхтоўцы Узброеных Сіл. Даволі хутка сумесна з кубінцамі ім удалося арганізаваць у Луандзе некалькі навучальных цэнтраў, дзе пачалася падрыхтоўка мясцовых ваенных кадраў{{Sfn|Шарый|2009|p=2}} для ФАПЛА (FAPLA, Forças Armadas Populares de Libertação de Angola — [[Народныя ўзброеныя сілы Анголы]]). Выключна важнае месца ў гэтым супрацоўніцтве займала падрыхтоўка партыйных кадраў для МПЛА і ФАПЛА. У ваенна-палітычным вучылішчы НРА, дзе працавалі савецкія выкладчыкі да 1986 года было падрыхтавана больш за 3 тыс. афіцэраў-палітработнікаў. Вышэйшыя курсы Генштаба ФАПЛА, дзе таксама выкладалі ў большасці савецкія спецыялісты, скончылі да гэтага ж часу 300 чалавек, у т. л. многія члены Палітбюро МПЛА{{Sfn|Шарый|2009|p=2}}. Асноўная маса ваенных з’яўлялася спецыялістамі па баявым прымяненні і абслугоўванні ўзбраення і баявой тэхнікі, лётчыкамі, штабнымі работнікамі, камандзірамі з вопытам камандавання ротамі, батальёнамі, палкамі і нават буйнымі злучэннямі, ваеннымі перакладчыкамі. Толькі за перыяд афіцыйнага ваеннага супрацоўніцтва СССР з Анголай, з 1975 па 1991 гады, у краіне пабывала {{Num|10985}} савецкіх ваенных саветнікаў і спецыялістаў, у тым ліку {{Num|107}} генералаў і адміралаў, {{Num|7211}} афіцэраў, {{Num|1083}} прапаршчыка (мічмана), {{Num|2116}} сяржантаў (старшын) і радавых (матросаў), {{Num|468}} рабочых і служачых СА і [[Ваенна-марскі флот СССР|ВМФ]], не лічачы членаў сем’яў{{Sfn|Котов|2013|p=226}}{{Sfn|Шарый|2009|p=3}}<ref name="ком"/>. Перакладчыкі з [[партугальская мова|партугальскай мовы]] былі найбольш каштоўнай катэгорыяй ваенных. Як адзначала беларуская даследчыца А. Кузняцова-Ціманава, у гарачую кропку накіроўвалі нават спецыялістаў па роднаснай [[іспанская мова|іспанскай]], якіх партугальскай навучалі ўжо на месцы. Пры тым перакладчыкі не сядзелі пры штабах, а ўвесь час знаходзіліся на перадавой<ref name=mir24/>. Большасць кантынгенту складалі афіцэры і прапаршчыкі. Салдаты тэрміновай службы прысутнічалі ў вельмі абмежаванай колькасці: імі камплектавалася рота сувязі ГВС (кіроўцы [[БТР-152]], [[БРДМ-2]] і спецыяльных машын, механікі, электрыкі, начальнікі радыёстанцый Р-140, радыётэлеграфісты, аператары ЗАС, кулямётчыкі і стралкі аховы роты сувязі, кухары). У Анголе таксама працаваў асобны авіяцыйны атрад (эскадрылля) ваенна-транспартных самалётаў [[Ан-12]] і [[Іл-76]]. Ён падпарадкоўваўся галоўнаму ваеннаму саветніку і выконваў задачы па перавозцы войскаў і грузаў у інтарэсах мясцовай арміі і кубінцаў<ref name="писарев"/>. == Кіраўніцтва == У Анголе, як у іншых краінах з савецкай прысутнасцю, з’явілася пасада галоўнага ваеннага саветніка (ГВС). Ён валодаў шырокімі паўнамоцтвамі аж да прамога выхаду на начальніка Генеральнага штаба, міністра абароны і прэзідэнта Анголы. ГВС стаў магутным рычагом уздзеяння не толькі на ваенную, але і на знешнюю і ўнутраную палітыку маладой дзяржавы, засланіўшы нават пасла. Намеснік міністра замежных спраў [[Анатоль Леанідавіч Адамішын|А. Адамішын]] наракаў на тое, што ў Анголе вайскоўцы адчувалі сябе гаспадарамі становішча, а апарат ГВС быў свайго роду дзяржавай у дзяржаве. Ён скардзіўся, што пасольства ў Луандзе нават не мела ўласнай засакрэчанай сувязі з Масквой, і пасол, для таго каб патэлефанаваць у МЗС, вымушаны быў «ісці на паклон» да галоўнага ваеннага саветніка{{Sfn|Коломнин|2008|loc=«Почти безграничные полномочия»}}. За ўвесь час савецкай прысутнасці пасаду ГВС займалі: * палкоўнік В. Трафіменка (з 16 лістапада 1975 года па сакавік 1976 года) * генерал-маёр [[Панамарэнка, Ілля Піліпавіч|І. Панамарэнка]] (з сакавіка 1976 года па май 1978 года) * генерал-лейтэнант [[Васіль Васілевіч Шахновіч|В. Шахновіч]] (з 13 лістапада 1977 года па 31 снежня 1980 года) * генерал-лейтэнант [[Георгій Сямёнавіч Пятроўскі|Г. Пятроўскі]] (з 14 снежня 1980 года па 11 сакавіка 1982 года) * генерал-лейтэнант [[Канстанцін Якаўлевіч Курачкін|К. Курачкін]] (з 11 мая 1982 года па 2 ліпеня 1985 года) * генерал-лейтэнант [[Леанід Георгіевіч Кузьменка|Л. Кузьменка]] (з 1985 года па 1987 год) * генерал-лейтэнант [[Пётр Іванавіч Гусеў|П. Гусеў]] (1 лютага 1987 года па 6 чэрвеня 1990 года) * генерал-маёр [[Сяргей Аляксеевіч Сурадзееў|С. Сурадзееў]] (з красавіка па лістапад 1990 года) * генерал-лейтэнант [[Валерый Мікалаевіч Бяляеў|В. Бяляеў]] (з 10 сакавіка 1988 года па 3 лютага 1991 года) (выконваючы абавязкі, першы намеснік галоўнага ваеннага саветніка)<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/399851|title=Герой ангольскай войны застрелился из именного пистолета|lang=ru|website=www.kommersant.ru|date=2003-07-29|access-date=2024-01-23|archive-date=2024-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123080607/https://www.kommersant.ru/doc/399851|url-status=live}}</ref> * генерал-лейтэнант У. Лебедзеў (з 27 студзеня 1991 года па 11 траўня 1993 года) (Галоўны ваенны кансультант Міністэрства абароны Анголы)<ref>В.Демин. Ангола: Путешествие во времени. Часть вторая. — М.,: Литрес, 2022. — ISBN 5041838240, 9785041838249.</ref> == Баявыя дзеянні == [[Файл:Soviet advisers planning military operations Angola.jpg|міні|Савецкія вайскоўцы пры планаванні аперацыі.]] {{Quote box|quote=Неяк не думалася, што ты ў краіне, якая ваюе, і дзесьці ідуць баі і гінуць людзі. Бо мы ў лістах пісалі, што «ў нас усё ў парадку», што жывём мы ў «бананава-апельсінавым раі», што гэта экзатычная, асабліва мірная, ледзь не турыстычная прагулка. І што вайна, пра якую пішуць у газетах, «далёка ад нас».|align=|source=З успамінаў В. Сагачкі{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного советника Вадима Сагачко}}.|width=35%}} Схема работы ў гарачай кропцы была наступная: фармальна ангольскімі атрадамі камандуюць мясцовыя, але за імі стаяць вопытныя савецкія вайскоўцы, якія пры неабходнасці бралі ў рукі зброю<ref name=mir24/>. Паводле афіцыйных заяў савецкага кіраўніцтва, спецыялісты не прыцягваліся да ўдзелу ў баявых дзеяннях{{Sfn|Николаев|2017|loc=Как советские военные советники воевали в Анголе}}. Пра гэта неаднаразова заяўлялася на міжнародных перамовах і на пасяджэннях [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного советника Вадима Сагачко}}. Больш за тое, згодна з указаннямі міністра абароны, савецкім вайскоўцам фармальна забаранялася непасрэдна ўдзельнічаць у баявых дзеяннях. Забарона абумоўлівалася перш за ўсё магчымасцю паланення праціўнікам байца. Савецкае кіраўніцтва разумела, што ва ўмовах [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] любы палонны афіцэр і салдат — гэта эфектыўная зброя ў ідэалагічнай барацьбе бакоў{{Sfn|Коломнин|2008|loc=«В плен живыми не сдаваться»}}. Але пазбегнуць удзелу ў баях не атрымлівалася. Так напрыклад, пазіцыі спецыялістаў нярэдка абстрэльваліся артылерыяй<ref name="гродна"/>. Падпалкоўнік ВПС у адстаўцы В. Самойлаў успамінаў, што замежныя лётчыкі-інструктары нярэдка адпраўляліся на баявыя вылеты замест сваіх ангольскіх падапечных або ў пары з імі, таму што асцерагаліся адпраўляць на заданні ненавучаных пілотаў{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного лётчика-инструктора Вячеслава Самойлова}}. Савецкія вайскоўцы ўдзельнічалі ў бітвах пры [[Бітва пры Куіта-Кванавале|Квіта-Кванавале]], пад Анджывай, Кувелаі, Каамай, Шангонга і Шымбембай<ref>Токарев А. А. [https://bigenc.ru/c/grazhdanskaia-voina-v-angole-77aa90 Гражданская война в Анголе] // Большая российская энциклопедия, 2022</ref>. Да канца сакавіка 1976 года атрады МПЛА і кубінскія войскі пры падтрымцы савецкіх ваенных саветнікаў адкінулі войскі Паўднёвай Афрыкі і УНІТА ад Луанды. Былі ўзятыя пад кантроль асноўныя стратэгічныя населеныя пункты і камунікацыі. У 1980-х гадах, калі паўстанцы і падраздзяленні арміі ПАР распачалі некалькі наступленняў, па непацверджаных даных, у ходзе аднаго з такіх прарываў ва ўмацраён у тыле УНІТА быў высаджаны дэсант савецкай марской пяхоты (пераапрануты ў форму войск МПЛА). Дзякуючы гэтаму наступленне апазіцыі было сарвана<ref name="ком"/>. Найбольш значнай стала аперацыя «Зебра» па ўзяцці горада [[Мавінга]] — галоўнага апорнага пункта ўнітаўцаў. На працягу 15 гадоў усе спробы ўрадавых войск захапіць яго канчаліся правалам і вялікімі стратамі. Улічваючы вопыт ранейшых памылак, саветнікі правялі шэраг мерапрыемстваў па аператыўнай маскіроўцы, дэзынфармацыі, увялі праціўніка ў зман і з мінімальнымі стратамі развілі поспех{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Вас там быть не могло…»}}. Вопыт вайны ў Анголе, паводле ўспамінаў ветэранаў, адрозніваўся ад [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганістана]]. Асабліва гэта тычылася персанальнага ўліку баявых дзеянняў. У Афганістане, як толькі ваенны перасек мяжу, так адразу пачынаў працаваць «лічыльнік» удзелу ў баявых дзеяннях. У Анголе ўдзел у баявых дзеяннях залічваўся толькі тады, калі рэйд быў выніковым. Паводле правіл, па заканчэнні рэйду саветнік павінен быў прадставіць поўную пісьмовую справаздачу аб выніках яго правядзення з дадаткам справаздачнай карты аперацыі. Пра гэта паведамлялася ў Маскву. Паралельна ішоў даклад па лініі мясцовага боку ў Генеральны штаб ФАПЛА. 10-е ўпраўленне МА СССР у канцы камандзіроўкі аддавала загадам і запісвала ў асабістую справу гэтыя дні ўдзелу ў баявых дзеяннях{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного советника Вадима Сагачко}}. Акрамя таго, на думку ветэранаў-«[[Афганцы (ветэраны вайны)|афганцаў]]», якія пабывалі ў Анголе, вайна ў Афрыцы аказалася страшней за Афганскую{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Такого не было даже в Афгане…»}}. Паводле звестак ЦРУ, афганскі вопыт выкарыстоўваўся СССР у Анголе. Згодна з унутранымі дакументамі, у 1983 годзе ў гарачую кропку накіраваны неназваны генерал, які дамогся пэўных поспехаў у барацьбе з [[Афганскія маджахеды|афганскімі маджахедамі]]<ref>[https://www.cia.gov/readingroom/print/1956875 LETTER TO WILLIAM J. CASEY FROM JAMES A. WILLIAMS] // CIA, February 8, 1983</ref>. == Умовы == {{Quote box|quote=Нам сказалі, што калі мы трапім у палон, ніхто нам дапамагчы не зможа, таму што афіцыйна ў Анголе нас няма. Мы нават пісалі завяшчанні, каб нашу маёмасць перадалі родным. Сем’і не ведалі, дзе мы служылі, на лістах замест адрасу была пазнака Л515 МК.|align=|source=З успамінаў Г. Сергіенкі<ref name="гродна">''Евгений Лебедь.'' [https://vgr.by/2019/11/16/napravlyaem-vas-v-odnu-iz-razvivayushhihsya-stran-chto-grodnenskie-oficeryi-delali-na-zasekrechennoy-voyne-v-afrike/ «Направляем вас в одну из развивающихся стран…» Что гродненские офицеры делали на засекреченной войне в Африке] // Вечерний Гродно : газета. — 16 ноября 2019.</ref>.|width=35%}} Удзел СССР быў засакрэчаны. Ваенныя афіцэры і саветнікі лічыліся ў 10-м Галоўным упраўленні пры генштабе, таму пасля вайны ветэраны не маглі даказаць, што ваявалі ў Анголе<ref name="гродна"/>. Марак вялікага супрацьлодачнага карабля «Абразцовы» А. Шорын пазначаў, што з-за ўмоў сакрэтнасці кіраўніцтва не заахвочвала кантактаў з мясцовым насельніцтвам, а фотаздымкі былі строга забароненыя, але ж таемна ваеннаслужачыя на стужку час ад часу здымалі<ref name="ставрополь"/>. Савецкія вайскоўцы насілі чужую форму (плямісты ангольскі, а дакладней пастаўлены краіне кубінскі<ref>Filipe do A. Monteiro [https://www.warfareblog.com.br/2020/02/foto-conselheiros-sovieticos-em-angola.html FOTO: Conselheiros soviéticos em Angola] // Warfare Blog, 24 de fevereiro de 2020.</ref>, камуфляж без знакаў адрознення; паводле ўспамін ветэранаў, форма была вельмі зручнай і лёгкай, добра глядзелася, лёгка сціралася і абараняла ад спёкі{{Sfn|Григорьева 2|2019|p=218}}; пры тым пра выкарыставанне імі формы УС Анголы было вядома непасрэднаму праціўніку — паўднёваафрыканскай арміі, што фіксавалася ў заходніх СМІ<ref>Joseph Lelyveld [https://web.archive.org/web/20231015044324/https://www.nytimes.com/1981/09/16/world/south-africans-display-the-spoils-of-angola-raid.html SOUTH AFRICANS DISPLAY THE SPOILS OF ANGOLA RAID] // New York Times, Sept. 16, 1981</ref>) і не мелі пры сабе ніякіх дакументаў, нярэдка жылі ў палатках і зямлянках, адчувалі сур’ёзныя бытавыя нязручнасці{{Sfn|Котов|2013|p=226—227}} і праблемы з недахопам інфармацыі: не ведалі, што адбываецца ў СССР, газеты прыходзілі з вялікім спазненнем<ref name="гродна"/>. А паколькі ўсе былі без знакаў адрознення і пагонаў, то саветнікі, паводле палкоўніка ў адстаўцы І. Носава, звярталіся адзін да аднаго па ўласным імені і па бацьку<ref name=mir24>[https://mir24.tv/articles/16652892/angolskij-stalingrad.-vojna-kotoroj-ne-bylo?ysclid=mmkfrxdqb9877321501 «Ангольский Сталинград». Война, которой не было]</ref>. Складаней за ўсё даводзілася спецыялістам, якія працавалі на франтах. З 1987 года ў адпаведнасці з загадам Міністра абароны ўсім ім было загадана знаходзіцца непасрэдна ў баявых парадках войск, а не на камандных пунктах, як гэта было раней. У зямлянках, дзе існавалі перабоі з забеспячэннем самым неабходным, туліліся нават палкоўнікі{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Вас там быть не могло…»}}. {{Quote box|quote=Падлік дзён даўно страчаны, матаемся па лясах амаль два месяцы, усе дні падобныя адзін на аднаго, як дзве кроплі вады. У нядзелю, праўда, займаемся побытам: мыем сябе, адзенне, словам прыводзім сябе ў парадак, наколькі гэта магчыма. Сёння перайшлі на новае месца. Увесь дзень уладкоўваліся, каб зрабіць нашу стаянку хоць неяк падобнай на жыллё цывілізаваных людзей. Убілі калы і нацягнулі тэнт, каб можна было хавацца ад дажджу і сонца. Збілі столікі для посуду і прыгатавання ежы. Словам, абжываемся.|align=|source=З успамінаў В. Ждаркіна{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Такого не было даже в Афгане…»}}|width=35%}} Сур’ёзным выпрабаваннем былі нязвыклыя прыродна-кліматычныя ўмовы{{Sfn|Григорьева 2|2019|p=221}}: спякота, нізкая або, наадварот, занадта высокая вільготнасць, багацце небяспечных для здароўя насякомых і паўзуноў, распаўсюджванне нязвыклых і нават невядомых савецкім медыкам хвароб<ref name="ярославль">[https://angola1986-91.tilda.ws/ Гражданская война в Анголе в воспоминаниях её ярославских участников (1986—1991 гг.)]</ref>. І хоць перад адпраўленнем у Анголу вайскоўцы рабілі прышчэпкі ад малярыі і іншых інфекцыйных захворванняў, якія лютавалі ў гэтай дзяржаве, але яны дапамагалі не заўсёды. Так, ад малярыі ў сярэдзіне 1980-х гадоў загінулі два маракі тэрміновай службы<ref name="ставрополь"/>. Пры ўсім тым месцы дыслакацыі ваенных даволі хутка аказваліся ўладкаванымі і прыстасаванымі для больш-менш нармальнага побыту. У мэтах бяспекі савецкія вайскоўцы аператыўна абносілі свае тэрыторыі калючым дротам, выстаўлялі ахову, пераабсталявалі памяшканні пад жыллё, казармы, сталовыя, навучальныя класы, а калі патрабавалася, уводзілі ў эксплуатацыю цэлыя прадпрыемствы, будавалі дарогі, узлётна-пасадачныя палосы і іншае{{Sfn|Григорьева 2|2019|p=224}}. Часам месцы знаходжання былі цяжкімі, гэта выяўлялася ў недахопе электраэнергіі, пітной вады, а таксама некаторых прадуктаў харчавання. Усё залежала ад таго, як была наладжана праца з падвозам харчавання і дзе размяшчалася акруга знаходжання, чым паўднёвей, тым цяжэй было і наадварот. Паводле капітана СПА В. Чаромухіна (служыў у правінцыі Кванда-Кубанга), з-за частых абстрэлаў яго група не мела пастаяннай электрычнасці і часам асвятляла памяшканне свечкамі<ref name="ярославль"/>. Ангольскі паёк савецкім афіцэрам у тыдзень складаўся з набору прадуктаў на кожны дзень і алкагольных напояў. Прадукты паступалі з розных сацыялістычных краін. Некаторыя за час службы спрабавалі мяса сланоў і малпаў, а таксама тэрмітаў. Падчас спецаперацый байцы тыднямі сілкаваліся толькі рысам. Але галоўным недатыкальным запасам у паходах была пітная вада. Калі бочку пашкоджваў асколак, усе кідаліся закаркоўваць яе. У самых крайніх выпадках кіпяцілі ваду з ракі і хларавалі таблеткамі<ref name="гродна"/>. Паводле амерыканскіх СМІ тых часоў ([[The Christian Science Monitor]]), савецкія войскі практычна не кантактавалі з мясцовым насельніцтвам. Яны жылі ў агароджаных сеткай лагерах, атрымліваючы ад Луанды гадавы заробак у 14 000 — 22 000 [[Долар ЗША|долараў]]<ref>Piero Benetazzo [https://www.csmonitor.com/1984/0120/012028.html Angola paradox: nation both loves, hates its East-West patrons] // The Christian Science Monitor, Jan. 20, 1984</ref>. == Узаемаадносіны == Узаемаадносіны ў савецкіх вайскоўцаў з ангольскімі і кубінскімі саюзнікамі складваліся па-рознаму{{Sfn|Григорьева 3|2019|p=24—25}}. У адных (В. Чаромухін, А. Пазухін, С. Топнікаў, С. Каламнін, А. Токараў і інш.) засталіся добрыя ўражанні ад мясцовага насельніцтва, ангольскіх і кубінскіх ваенных. Ангольцаў адзначалі як добрых, таварыскіх і надзейных таварышаў, гатовых падтрымаць любую размову, нават калі дрэнна ведаюць рускую мову. Кубінцаў характарызавалі як смелых, гатовых у любы час прыйсці на дапамогу, чаго б ім гэта ні каштавала. У мемуарах ветэранаў вайны часта распавядаецца пра перарастанне прафесійных адносін у сапраўднае [[сяброўства]]<ref name=oxford/><ref name="ярославль"/>{{Sfn|Григорьева 3|2019|p=24—25}}{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Вас там быть не могло…»}}. Іншыя (В. Жданаў, Г. Сергіенка, А. Бурашкін і інш.) апісвалі саюзнікаў зусім інакш: ангольцаў вызначалі дрэнна падрыхтаванымі байцамі, якія часта дэзерціравалі. Калі трапляліся праціўніку, маглі на наступны дзень ваяваць на яго баку. Па ўспамінах ветэранаў, ангольцы, паваяваўшы, да вечара, кінуўшы тэхніку, адпраўляліся дадому. З кубінцамі ўзнікалі розныя супярэчнасці, напрыклад, наконт размеркавання савецкіх паставак паміж УС Анголы і кубінскім кантынгентам, чым займаліся самі кубінцы<ref name="ставрополь">[https://pobeda26.ru/articles/obshhestvo/2025-02-15/voyna-na-kotoroy-nas-ne-bylo-stavropolets-rasskazal-o-sluzhbe-v-angole-317400 «Война, на которой нас не было»: ставрополец рассказал о службе в Анголе]</ref><ref name="гродна"/><ref>[https://www.veteranangola.ru/main/letopis/memory/zdanov Воспоминания Жданова Виктора Дмитриевича]</ref>. Як успамінаў палкоўнік у адстаўцы В. Сагачкі, у 3-й і 10-й пяхотных брыгадах адзначалі ангольскія, кубінскія і савецкія святы разам. У залежнасці ад таго, чыё дзяржаўнае свята было, той бок і накрываў стол і запрашаў да сябе ў госці. Спіртныя напоі даставалі па магчымасці: іспанскае віно ў ангольскіх тылавікоў, ром у кубінцаў, віскі, брэндзі і джын на рынку ў Луандзе; слоікавае піва ў краме савецкай ваеннай місіі ў Луандзе. Падобныя мерапрыемствы збліжалі ваенных. Часам з дапамогай падобных пасядзелак, паводле Сагачкі, спецыялісты дамагаліся патрэбнага паразумення з саюзнікамі, калі яно адсутнічала{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного военного советника Вадима Сагачко}}. Паводле В. Самойлава, маладыя ангольскія лётчыкі бачылі сумленнае і беражлівае стаўленне да іх з боку савецкіх авіятараў і цалкам давяралі ім, выконваючы ўсе навучанні. Як дадаваў ветэран, ён часам зрываўся пры разборы палётаў, але яны не крыўдзіліся на яго, разумеючы, што ім «рухае толькі адно жаданне — захаваць ім жыццё»{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного лётчика-инструктора Вячеслава Самойлова}}. В. Сагачка, саветнік 3-й пяхотнай брыгады арміі Анголы (1988—1990), успамінаючы пра размовы са сваім афрыканскім саюзнікам перад адной з аперацый, паказаў, што яго падсаветны выслухаў, але рашэнне прыняў сваё, ганарыста заявіўшы, што ён лепш ведае, як змагацца з унітаўцамі, таму што ён сам учорашні партызан. І замежніку прыйшлося дыпламатычна пагадзіцца з ім. Але анголец усё-ткі папрасіў дапамогі ў афармленні карты-рашэння{{Sfn|Николаев|2017|loc=Из воспоминаний военного военного советника Вадима Сагачко}}. Пры тым большасць савецкіх вайскоўцаў мела вельмі смутныя ўяўленні пра замежныя рэаліі — пра асаблівасці побыту, традыцыі, звычаі, псіхалогію народаў. Без гэтых ведаў узаемадзеянне з саюзнікамі выбудоўваць было цяжка. Часам адбываліся непрыемныя інцыдэнты, якія наносілі шкоду прэстыжу СССР за мяжой. Каламнін прыводзіў у прыклад наступную гісторыю. У 1981 годзе нейкі маёр, саветнік камандзіра радыётэхнічнага батальёна, які адрозніваўся празмерным выкарыстаннем нецэнзурнай лексікі, накрычаў на маладога лейтэнанта, камандзіра ангольскай радыётэхнічнай роты за спазненне на ранішняе пастраенне: «''Ты, … [гвалтаваў] тваю маці, дзе швэндаешся, чаму твае падначаленыя бязладныя і расхлябаныя? Твая Радзіма ў небяспецы, а ты на службу спазняешся?''!» У ангольца пасля раптам задрыжалі вусны, і ён, ледзь стрымліваючы слёзы, прашаптаў: «''Не трэба, не смейце чапаць маю маці, яна нядаўна памерла''». Ён дрэнна валодаў [[руская мова|рускай]], а таму ўспрыняў выраз «…[гвалтаваў] тваю маці» літаральна, як абразу ў бок памерлага блізкага чалавека. Тое, што ў ангольскага лейтэнанта нядаўна хтосьці памёр, саветнік лёгка мог даведацца па наяўнасці на руцэ ў афіцэра чорнай жалобнай павязкі, аднак замежнік пра гэта не ведаў{{Sfn|Коломнин|2008|loc=По советскому образцу}}. Апроч таго, многія ангольцы (уключаючы некаторых прадстаўнікоў эліты) успрымалі дзеянні Масквы як спробу ўсталяваць [[Неакаланіялізм|неакаланіяльную залежнасць]], выкарыстоўваючы рэсурсы краіны для ўласнай выгады. Урад МПЛА скардзіўся на грэбаванне з боку Савецкага Саюза — нізкі ўзровень дапамогі, няякасныя матэрыяльныя сродкі, а таксама неадэкватную рэакцыю на скаргі. Гэта стварала пастаянную напружанасць у адносінах. З канца 1970-х гадоў незадаволенасць павялічалася, паколькі значная ваенная дапамога не змагла спыніць эканамічны спад або здушыць паўстанцкі рух УНІТА. Паводле звестак [[ЦРУ]], сярод эліты захоўвалася ўстойлівае падазрэнне, што СССР мог стаяць за [[Мяцеж фракцыянераў|няўдалым пераваротам у маі 1977 года]], хоць доказаў гэтаму не выяўлены<ref>[https://www.cia.gov/readingroom/print/906337 ANGOLA'S RELATIONS WITH THE SOVIET UNION] // CIA, November 15, 1978</ref><ref>[https://data.mongabay.com/history/angola/angola-communist_nations.html Angola-Communist Nations]</ref>. == Вынікі місіі == {{Quote box|quote=Рускія, хоць мы з імі не кансультаваліся, прымаючы рашэнне накіраваць нашы войскі ў Анголу, вырашылі пазней паставіць узбраенне для стварэння ангольскай арміі і адказалі станоўча на пэўныя просьбы аб рэсурсах на працягу вайны. У Анголы не было б ніякіх перспектыў без палітычнай і матэрыяльна-тэхнічнай дапамогі СССР пасля перамогі [над Партугаліяй].|align=|source=[[Фідэль Кастра|Ф. Кастра]]{{Sfn|Бородаев|2016|p=161}}|width=35%}} У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў на фоне нестабільнай унутрыпалітычнай абстаноўкі ў СССР, кантынгент стаў згортвацца. У 1991—1992 гадах спецыялісты спешна пакідаюць гарачую кропку. Паводле В. Бяляева, афіцэры не жадалі вяртацца, бо ўжо добра арыентаваліся ў Анголе, пачынаючы з тэатра баявых дзеянняў і заканчваючы мясцовымі этнічнымі асаблівасцямі. Многія не ведалі, куды ехаць, таму што не мелі жылля на радзіме{{Sfn|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|loc=«Вас там быть не могло…»}}. У перыяд да 1991 года ў ходзе баявых дзеянняў у Анголе загінулі і памерлі 54 савецкіх грамадзяніна, у тым ліку 45 афіцэраў, 5 прапаршчыкаў, 2 салдаты тэрміновай службы і двое служачых. За гэты перыяд былі параненыя 10 чалавек, а адзін савецкі вайсковец — прапаршчык Пестрацоў — у жніўні 1981 года трапіў у паўднёваафрыканскі палон і правёў у турмах каля паўтары года. Толькі дзякуючы карпатлівай працы супрацоўнікаў [[Міністэрства замежных спраў СССР|МЗС]] і сакрэтным перамовам з паўднёваафрыканскімі спецслужбамі яго ўдалося вызваліць{{Sfn|Котов|2013|p=227}}{{Sfn|Шарый|2009|p=3}}<ref name="ком"/>. Савецкія ветэраны вайны ў Анголе лічаць, што іх дзейнасць была каштоўнай. Дзякуючы дапамозе СССР і Кубы гэта дзяржава захавала суверэнітэт і тэрытарыяльную цэласнасць, а Масква атрымала ў гэтым рэгіёне, як заяўлялі многія ўдзельнікі, надзейнага саюзніка{{Sfn|Николаев|2017|loc=Как советские военные советники воевали в Анголе}}<ref name=mir24/>. З тым згодны і ў самой Анголе<ref>[https://www.verangola.net/va/en/112025/Politics/46626/Angola-expresses-gratitude-for-the-help-of-various-countries-in-the-fight-for-independence-especially-the-former-Soviet-Union-50-Years-of-an-Independent-Angola.htm Angola expresses gratitude for the help of various countries in the fight for independence, especially the former Soviet Union]</ref> і на Захадзе. Як адзначалася ў рассакрэчаных дакументах ЦРУ 1988 года: «''Дапамога СССР сваім ключавым афрыканскім саюзнікам — Анголе, Эфіопіі і Мазамбіку — не змагла ліквідаваць пагрозу з боку паўстанцаў, але атрымала поспех у тым, каб утрымаць рэжымы ва ўладзе''»<ref>[https://www.cia.gov/readingroom/print/1949729 SUPPORTING ALLIES UNDER INSURGENT CHALLENGE: THE SOVIET EXPERIENCE IN AFRICA] // CIA, February 1, 1988</ref>. Апроч таго, амерыканскія спецслужбы канстантавалі: «''Падзеі ў Анголе і Эфіопіі ўмацавалі імідж СССР як вялікай дзяржавы, здольнай праецыраваць ваенную сілу далёка за межы сваіх берагоў''»<ref>[https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1977-80v04/d115 Soviet Military Capabilities To Project Power and Influence in Distant Areas] // Foreign Relations of the United States, 1977–1980, Volume IV, National Security Policy, 115. National Intelligence Estimate, February 1, 1979</ref>. Пры тым, паводле С. Грыгор’евай, умяшанне знешніх сіл ва ўнутрыпалітычную барацьбу ў Анголе, ваенныя пастаўкі сталі фактарамі, якія пагоршылі і без таго складаную сітуацыю ў краіне. Ператварэнне Анголы ў арэну канфрантацыі дзвюх сацыяльна-палітычных сістэм спрыяла таму, што грамадзянская вайна прыняла больш зацяжны, больш разлютаваны характар. Атрымліваючы дапамогу і падтрымку звонку, кожная з палітычных сіл рабіла стаўку перш за ўсё на сілавыя метады рэалізацыі пастаўленых мэт, што значна ўскладняла магчымасці мірнага дыялогу і ўрэгулявання канфлікту палітычнымі сродкамі{{Sfn|Григорьева 3|2019|p=27}}. == Памяць == Першыя публічныя дыскусіі пра гісторыю ветэранаў Анголы пачаліся пасля [[Вывад савецкіх войск з Афганістана|вываду савецкіх войск з Афганістана]]. Новая хваля грамадскай цікавасці да тэмы ўзнікла ў самым пачатку 2000-х гадоў, калі ўдзельнікі замежнай місіі пачалі адкрыта дзяліцца ў інтэрнэце думкамі аб сваёй службе<ref name=oxford>Daria Zelenova [https://global-soldiers.web.ox.ac.uk/soviet-military-memoirs-angola Soviet Military Memoir from Angola] // University of Oxford</ref>. 29 сакавіка 2001 года створана арганізацыя ўдзельнікаў баявых дзеянняў у Анголе, якая ўвайшла ў склад Міжрэгіянальнай асацыяцыі воінаў-інтэрнацыяналістаў на правах ангольскай секцыі. У выніку наступнай рэарганізацыі аб’яднанне стала называцца «Саюз ветэранаў Анголы». 17 лістапада 2004 года яно атрымала статус юрыдычнай асобы<ref>[https://www.veteranangola.ru/main/general/istoriya ИСТОРИЯ СОЗДАНИЯ «СОЮЗА ВЕТЕРАНОВ АНГОЛЫ» ]</ref>. З 2007 года 16 лістапада ў [[Расія|Расіі]], па ініцыятыве арганізацыі, адзначаюць Дзень ветэранаў Анголы<ref>{{Cite web|url=https://rsva-ural.ru/2017/11/16-nojabrja-v-rossii-otmechajut-den-veteranov-angoly/|title=16 ноября в России отмечают День ветеранов Анголы — Российский союз ветеранов Афганистана|lang=ru-RU|last=rsva-ural|access-date=2024-01-23|archive-date=2024-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123085340/https://rsva-ural.ru/2017/11/16-nojabrja-v-rossii-otmechajut-den-veteranov-angoly/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gtn-pravda.ru/2022/11/20/medali-veteranam-angoli--k-100-letiju-prezidenta-neto.html|title=Медали ветеранам Анголы – к 100-летию президента Нето|lang=ru|website=Гатчинская правда|date=2022-11-20|access-date=2024-01-23|archive-date=2024-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123085338/https://gtn-pravda.ru/2022/11/20/medali-veteranam-angoli--k-100-letiju-prezidenta-neto.html|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго «Саюз ветэранаў Анголы» прыклаў намаганні па адкрыцці пастаянна дзеючых экспазіцый у [[Цэнтральны музей Узброеных сіл|музеі Узброеных сіл]] у [[Масква|Маскве]] (2008) і ў Нацыянальным музеі ваеннай гісторыі ў Луандзе (2019). Акрамя таго, створаны асобны музей Саюза ветэранаў Анголы. У 2015 годзе ў правінцыі Кванда-Кубанга быў усталяваны помнік экіпажу самалёта Ан-12, [[Катастрофа Ан-12 у Анголе (1985)|збітага паўднёваафрыканскімі дыверсантамі 25 лістапада 1985 года]]. У 2018 годзе ў Луандзе ўсталяваны мемарыяльны камень-помнік савецкім спецыялістам. Адкрыты мемарыяльныя дошкі ў былой савецкай ваеннай місіі ў сталіцы краіны і на ваенным аэрадроме ў Менонзе. Таксама пры садзейнічанні арганізацыі выйшаў цыкл з сямі фільмаў па афрыканскай і ангольскай тэматыцы ветэрана вайны [[Аляксей Андрэевіч Паборцаў|А. Паборцава]]. Гэтыя карціны рэгулярна дэманстрыруюцца на канале [[НТВ]]<ref>[https://www.veteranangola.ru/main/20-let/doklad_20_let Доклад Председателя Совета Союза ветеранов Анголы Сагачко В. А.]</ref>. У [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Беларускім дзяржаўным музеі гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]] ў зале № 10, прысвечанай канфліктам пасля 1945 года, прадстаўлена экспазіцыя па групе савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе: форма саветніка камандуючага Усходнім фронтам У. Аванэсава, агітацыйныя лістоўкі, трафейны сшытак афіцэра-артылерыста УНІТА<ref>{{Артыкул|аўтар=Вераніка Канюта, Міхаіл Паваляеў|загаловак=Зала № 10. «Нашчадкі Вялікай Перамогі»|выданне=Звязда|тып=газета|год=2016|месяц=сакавіка|чысло=2|ref=Канюта і Паваляеў|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1732995394&tld=by&lang=be&name=2sak-8.indd_.pdf&text=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%B2%27%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F2sak-8.indd_.pdf&lr=157&mime=pdf&l10n=ru&sign=ebf135880cda2afd9ccb9d8054754b98&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1732995394%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D2sak-8.indd_.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%25B2%2527%25D0%25B5%25D1%2582%25D0%25BD%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B5%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F2sak-8.indd_.pdf%26lr%3D157%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Debf135880cda2afd9ccb9d8054754b98%26keyno%3D0%26nosw%3D1}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Найміты ў Анголе]] * [[Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Анголе]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/uchastie-sovetskih-ofitserov-v-grazhdanskoy-voyne-v-angole-1975-1994-gg?ysclid=ml7qshf8nc321177449|загаловак=Участие советских офицеров в гражданской войне в Анголе 1975—1994 гг|аўтар=Котов А. С.|выданне=Известия Тульского государственного университета. Гуманитарные науки|год=2013|старонкі=223—229|ref=Котов}} * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/voennoe-sotrudnichestvo-sovetskogo-soyuza-s-byvshimi-portugalskimi-koloniyami-v-70-80-gg-hh-veka|загаловак=Военное сотрудничество советского Союза с бывшими португальскими колониями в 70-80 гг. ХХ века|аўтар=Шарый В. И.|выданне=Армия и общество|год=2009|ref=Шарый}} * {{h|Коломнин|2008|Сергей Коломнин. [http://otvaga2004.ru/armiya-i-vpk/armiya-i-vpk-service/osobennosti-internacionalnogo-dolga/ Особенности интернационального долга] // Солдат удачи : журнал. — №2. — 2008.}} * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/memuary-sovetskih-voennyh-sovetnikov-i-spetsialistov-v-afrike-v-1960-1980-h-gg-spetsifika-i-praktika-izucheniya-istoricheskoy-pamyati|загаловак=Мемуары советских военных советников и специалистов в Африке в 1960-1980-х гг. : специфика и практика изучения исторической памяти|аўтар=Григорьева С.В|выданне=Вестник Марийского государственного университета. Серия «Исторические науки. Юридические науки»|год=2019|ref=Григорьева}} * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-angolskaya-voyna-1975-1976-gg-kak-primer-internatsionalizatsii-vnutrennego-konflikta-v-usloviyah-holodnoy-voyny|загаловак=«Первая ангольская война» 1975-1976 гг. Как пример интернационализации внутреннего конфликта в условиях «Холодной войны»|аўтар=Бородаев В. А.|выданне=Вестник Московского университета. Серия 25. Международные отношения и мировая политика|год=2016|старонкі=142—170|год=2016|нумар=4|ref=Бородаев}} * {{Артыкул|спасылка=https://www.sovsekretno.ru/articles/istoriya/boevye-budni-kamaradas-sovetikus/?ysclid=ml7quu632a685139777|аўтар=Владислав Николаев|выданне=Совершенно секретно|тып=журнал|год=2017|месяц=июля|чысло=19|загаловак=Боевые будни «камарадас советикус»|ref=Николаев}} * {{h|Григорьева 2|2019|''Григорьева С. В.'' [https://roii.ru/dialogue/69/roii-dialogue-69_16.pdf Пространства советского влияния в воспоминаниях ветеранов локальных войн в Африке (1960–1980-е гг.)] // Диалог со временем. 2019. Вып. 69. С. 216-226.}} * {{Артыкул|загаловак="Русский, кубинец - дружба навек": презентация советско-кубинского сотрудничества в Анголе в 1970-1980-е годы в мемуарах бывших "воинов-интернационалистов"|аўтар=Григорьева С.В.|выданне=Вестник Нижегородского университета им. Н. И. Лобачевского|год=2019|нумар=6|старонкі=21—29|ref=Григорьева 3|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/russkiy-kubinets-druzhba-navek-prezentatsiya-sovetsko-kubinskogo-sotrudnichestva-v-angole-v-1970-1980-e-gody-v-memuarah-byvshih-voinov}} * {{h|Россия (СССР) в войнах второй половины XX века|2002|Коллектив авторов. [https://militera.lib.ru/h/20c2/index.html Россия (СССР) в войнах второй половины XX века] [участие российских (советских) военнослужащих в боевых действиях за пределами Российской Федерации (СССР) после Второй мировой (1946–2002)] — М.: Триада-фарм, 2002. — 494с. Тираж 1.000 экз. (Государственная программа «Патриотическое воспитание граждан Российской Федерации на 2001–2005 годы». Институт Военной Истории Министерства Обороны Российской Федерации.)}} == Спасылкі == * [https://www.veteranangola.ru/main/general/Soyuz Сайт Региональной общетсвенной организации «Союз ветеранов Анголы»] * [https://veteranangola.milportal.ru Союз ветеранов Анголы — Альбом] {{ВС}} {{УС СССР за мяжой}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Замежныя кантынгенты Узброеных сіл СССР]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Анголе]] 3u8r9xs4mieuylnep04ygulaklulqgu 0 765516 5135331 4748245 2026-05-03T14:32:05Z IshaBarnes 124956 не ізаляваны 5135331 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Агар}} [[Файл:Agar Plate.jpg|thumb|Агаразаванае харчавальнае асяроддзе]] '''Агар''' (ад {{lang-ms|agar}}<ref name=pr>{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|1}}, С.22</ref>) — сумесь [[поліцукрыды|поліцукрыдаў]] [[агароза|агарозы]] і агарапектыну, якая атрымліваецца шляхам экстрагавання з [[чырвоныя водарасці|чырвоных водарасцяў]] (''Phyllophora'', ''Gracilaria'', ''Gelidium'', ''Ceramium'' і інш.), якія растуць у [[Чорнае мора|Чорным моры]], [[Белае мора|Белым моры]] і [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]], і ўтварае ў водных растворах шчыльны халадзец. Агар з’яўляецца раслінным заменнікам [[жэлацін]]у. Формула (C₁₂H₁₈O₉)_''n''. Мае два гатункі: * вышэйшы — колер белы або светла-жоўты, дапускаецца крыху шараватае адценне; * першы — колер ад жоўтага да цёмна-жоўтага. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі]] itsajpafr02iozo5y7ky13ndwyr4kpp 10 765689 5135499 5132707 2026-05-03T22:01:40Z DBatura 73587 5135499 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя =УС СССР за мяжой |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Узброеныя сілы СССР за мяжой|УС СССР за мяжой]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |стыль_уверсе = |уверсе = гл. таксама {{Гэта ДА}} [[Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой]] |унізе= |загаловак1 = Групы войск |спіс1 = * [[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане|Афганістан]] * [[Група савецкіх войск у Германіі|Германія]] * [[Савецкія войскі ў Іране|Іран]] * [[Савецкія войскі ў Манголіі|Манголія]] * [[Савецкая ваенная дапамога Кітаю|Кітай]] ** [[39-я армія ў Кітаі|39-я армія]] ** [[Шанхайская група войск СПА]] ** [[64-ы знішчальны авіяцыйны корпус|64-ы ЗАК]] * [[Паўночная група войск]] * [[Паўночна-Заходняя група войск]] * [[Цэнтральная група войск]] * [[Паўднёвая група войск]] * [[Асобы корпус]] |загаловак2 = Групы спецыялістаў |спіс2 = * [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Алжыры|Алжыр]] * {{Гэта ДА}} [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе|Ангола]] * [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|Афганістан]] * [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у В’етнаме|В’етнам]] * [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Егіпце|Егіпет]] * [[Савецкія ваенныя спецыялісты ў Паўночным і Паўднёвым Емене|Емен (поўнач і поўдзень)]] * [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Іраку|Ірак]] * [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Іспаніі|Іспанія]] * [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Камбоджы|Камбоджа]] * [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Карэі|Карэя]] * [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў на Кубе|Куба]] * [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Лаосе|Лаос]] * [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Лівіі|Лівія]] * [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Мазамбіку|Мазамбік]] * [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Нікарагуа|Нікарагуа]] * [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Самалі|Самалі]] * [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Судане|Судан]] * [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Сірыі|Сірыя]] * [[Савецкія ваенныя спецыялісты ва Усходняй і Цэнтральнай Еўропе|Усходняя і Цэнтральная Еўропа]] * [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Эфіопіі|Эфіопія]] |загаловак3 = Эскадры ВМФ |спіс3 = * [[5-я Міжземнаморская эскадра караблёў ВМФ|Міжземнаморская]] * [[8-я аператыўная эскадра|Індыйская]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Узброеныя Сілы СССР]] </noinclude> 8qxcneso52h3mhcv6jssp5j3ex9l9zg 0 769450 5135455 4807272 2026-05-03T19:45:45Z JerzyKundrat 174 5135455 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Яраслаў Усеваладавіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — вялікі князь кіеўскі (1236—38) і ўладзімірскі (1238—46). Кананізаваны [[РПЦ]]. == Біяграфія == Сын [[Усевалад Вялікае Гняздо|Усевалада Вялікае Гняздо]], брат вялікага ўладзімірскага князя [[Юрый Усеваладавіч|Юрыя Усеваладавіча]], бацька [[Аляксандр Неўскі|Аляксандра Неўскага]]. Князь у Пераяслаўлі Паўднёвым (1200—06), Пераяслаўлі Залескім (з 1212). Удзельнік міжусобных войнаў. У 1210—30-я гады неаднаразова быў князем у Ноўгарадзе; імкнуўся пашырыць рускі ўплыў на фінскія землі, змагаўся з нямецкай агрэсіяй (у 1234 нанёс буйное паражэнне крыжакам на р. Эмайыгі ў Эстоніі). Як вялікі князь уладзімірскі імкнуўся аднавіць разбураныя мангола-татарскім нашэсцем гарады і гаспадарчае жыццё, з дапамогай манголаў падпарадкаваць сабе Кіеўскае, Смаленскае і іншыя княствы. У 1243 хан Залатой Арды [[Батый]] прызначыў яго вялікім князем усёй Русі. У 1246 выкліканы да вялікага мангольскага хана Гуюка ў г. Каракарум, дзе атручаны (памёр на зваротным шляху). == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|18-1}} {{продкі}} {{нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікія князі кіеўскія]] [[Катэгорыя:Вялікія князі ўладзімірскія]] 1oyrsbazzo00056s87cpf5yyhx9mjsk 0 772000 5135546 4835304 2026-05-04T06:27:05Z Rymchonak 22863 5135546 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Мадлен Рэно''' ({{lang-fr|Madeleine Renaud}}; {{ДН|21|2|1900}}, {{МН|Парыж||}} — {{ДС|23|9|1994}}, там жа) — французская актрыса тэатра і кіно; якая праславілася разам са сваім другім мужам [[Жан-Луі Баро]], як самая знакамітая французская тэатральная пара свайго часу. == Фільмаграфія == * (1941) «[[Буксіры (фільм)|Буксір]]» == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Рэно}} 068fqbd40pn82387fbktaar74bqrbaq 5135547 5135546 2026-05-04T06:27:23Z Rymchonak 22863 /* Фільмаграфія */ 5135547 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Мадлен Рэно''' ({{lang-fr|Madeleine Renaud}}; {{ДН|21|2|1900}}, {{МН|Парыж||}} — {{ДС|23|9|1994}}, там жа) — французская актрыса тэатра і кіно; якая праславілася разам са сваім другім мужам [[Жан-Луі Баро]], як самая знакамітая французская тэатральная пара свайго часу. == Фільмаграфія == * (1941) «[[Буксіры (фільм)|Буксіры]]» == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Рэно}} p3wlje8ovmo94ztymxmqz2mk95d8zlm 0 777694 5135454 5134502 2026-05-03T19:44:16Z Için warum 153459 5135454 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Равейкі |вобласць = Брэсцкая |раён = Бярозаўскі |сельсавет = Малецкі }} '''Раве́йкі'''<ref>{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Raviejki}}, {{lang-ru|Ревейки}}) — былая [[вёска]] ў [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Малецкі сельсавет|Малецкага сельсавета]]. Скасавана 21 мая 1984 года<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 21 мая 1984 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1984, № 19 (1789).</ref>. == Назва == У гэтым рэгіёне ([[Дабучын]]) у 1563 г. засведчаны баярын путны «''Янко Ревейко''»<ref>Ревизия Кобринской экономии, составленная в 1563 году королевским ревизором Дмитрием Сапегою. Вильно, 1876. С. 202.</ref>. Паводле [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]] прозвішчы ''Равека, Равяка, Равякоў, Рова, Рэва, Ревяка, Ревякин'' тлумачацца як «равун, той, хто раве»<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 344, 351.</ref>. Такое ж значэнне маюць і украінскія прозвішчы ''Рева, Ревій, Рев'юк''<ref>Ю. К. Редько. Сучасні українські прізвища. Київ, 1966. С. 72, 137, 153.</ref>, рускае ''Ревякин'' (ад мянушкі ''Ревяка'')<ref>В. А. Никонов. Словарь русских фамилий. Москва, 1993. С. 101</ref>. Таксама ёсць украінскія прозвішчы ''Ревин, Ревич''<ref>Ю. К. Редько. Довідник українських прізвищ. Київ, 1968. С. 187-188.</ref>. У беларускай мове існуе суфікс назоўнікаў ''-ейк-а'', які мае памяншальна-ласкальнае значэнне або значэнне «носьбіт працэсуальнай прыметы»<ref>Беларуская граматыка. Ч. 1. Фаналогія. Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск. Мінск, 1985. С. 268, 295.</ref>. А на захадзе Ўкраіны вядомы прозвішчны памяншальны суфікс -''ейка'' (-''ейко''), які ўтвораны ад -''ей-'' і ''-к-'', і з'яўляецца лакальным заходнеўкраінскім варыянтам агульнаўкраінскага суфікса -''енько'' (Івасейко - Івасенько)<ref>Ю. К. Редько. Сучасні українські прізвища. Київ, 1966. С. 120.</ref>. У пачатку 18 ст. фіксавалася старое літоўскае прозвішча Рэвейка<ref>https://www.epaveldas.lt/preview?id=1359%2F1%2F8</ref>. Ёсць сучасныя ''Revas, Revaitis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=b764f3b8125e2f1787ee21de4bbc67ea</ref>, ля [[Гервяты|Гервятаў]] было Рэвойць<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-HFV1?i=52&cat=834953</ref>. Утваральнік -''eik''- у літоўскіх прозвішчах адзін з найбольш папулярных<ref>Daiva Sinkevičiūtė. Lietuvių dvikamienių asmenvardžių trumpiniai ir jų kilmės pavardės. Vilnius, 2006. С. 250.</ref>. Аснова ''Rev-'' выкарыстоўвалася сярод старажытных балцкіх двухасноўных імёнаў (''Ревбут'' з [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскай Метрыкі]])<ref>Daiva Sinkevičiūtė. Nežinomi Lietuvos Metrikos dvikamieniai asmenvardžiai su pirmaisiais apeliatyviniais dėmenimis // Baltistica LIII(2) 2018 303–325. С. 313.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} krabr0sgq5omoq87ac3cagpfww3k4i3 0 778583 5135548 4885589 2026-05-04T06:28:01Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Тэтрыс]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135548 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Аляксей Леанідавіч Пажытнаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[праграміст]] і {{Не перакладзена 5|Геймдызайнер|геймдызайнер|ru|Геймдизайнер}}. Найбольш вядомы тым, што ў 1984 годзе, працуючы ў {{Не перакладзена 5|Вылічальны цэнтр імя А. А. Дарадніцына РАН|Вылічальным цэнтры ім. Дарадніцына|ru|Вычислительный центр имени А. А. Дородницына РАН}} пры [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук СССР]], спраектаваў і распрацаваў гульню «[[Тэтрыс]]».<ref>{{Cite web |url=https://www.gamasutra.com/php-bin/news_index.php?story=12732 |title=2007 Game Developers Choice Awards To Honor Miyamoto, Pajitnov |access-date=2017-09-18 |archive-date=2017-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170812215328/http://www.gamasutra.com/php-bin/news_index.php?story=12732 |deadlink=no }}</ref> У 1996 годзе, праз пяць гадоў пасля пераезду ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], Пажытнаў заснаваў кампанію «The Tetris Company» разам з [[Нідэрланды|нідэрландскім]] геймдызайнерам {{Не перакладзена 5|Хенк Роджэрс|Хенком Роджэрсам|ru|Роджерс, Хенк}}. Да гэтага часу Пажытаў не атрымліваў ганарараў ад «Тэтрыса», нягледзячы на ​​высокую папулярнасць гульні<ref>{{Cite web|url=http://www.atarihq.com/tsr/special/tetrishist.html|title=Tetris: a history|publisher=Atarihq.com|access-date=2012-05-06|archive-date=2012-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507094323/http://www.atarihq.com/tsr/special/tetrishist.html}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == * [http://www.mobygames.com/developer/sheet/view/developerId,533681/ Страница сотрудника Moby Games — Alexey Pajitnov] * {{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/tetris.shtml |title=TETRIS: FROM RUSSIA WITH LOVE |publisher=[[BBC]] |date=2004-07-06 |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040716084251/http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/tetris.shtml |archivedate=2004-07-16 |access-date=2007-12-04 }} === Інтэрв’ю === * [http://www.colta.ru/articles/specials/4580 ''Как написать «Тетрис»''], {{Не перакладзена 5|Colta.ru|Colta.ru|ru|Colta.ru}}, Интервью 11 сентября 2011 года * {{YouTube|id=JHIjVDLeeUA|logo=+|title=Алексей Пажитнов – о том, как Тетрис 35 лет остается самой скачиваемой в мире игрой}} (Youtube-канал «Русские норм!» — {{Не перакладзена 5|Елізавета Мікалаеўна Асецінчкая|Елизаветы Осетинской|ru|Осетинская, Елизавета Николаевна}}; 25 декабря 2019) * [https://russiangames.me/pajitnov-tetris-and-ussr/ Это были самые лучшие и продуктивные годы моей работы как геймдизайнера], «Геймдев от первого лица», Интервью 9 сентября 2021 года. * {{YouTube|id=m-4XcLUMYQ4&t|logo=+|title=Пажитнов – создатель «Тетриса»}} (Youtube-канал «{{Не перакладзена 5|вДудь|вДудь|ru|вДудь}}» — [[Юрый Аляксандравіч Дудзь|Юрия Дудя]]; 15 мая 2023) * Интервью А. Пажитнова газете The New York Times (10 ноября 2024 г.): [https://www.nytimes.com/2024/11/10/arts/tetris-forever-alexey-pajitnov.html After the Triumph of Tetris, an Unsolved Puzzle // https://www.nytimes.com/2024/11/10/arts/tetris-forever-alexey-pajitnov.html] {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Пажытнаў}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскага авіяцыйнага інстытута]] [[Катэгорыя:Праграмісты ЗША]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Тэтрыс]] fv8ohf1zm4rq58ts3x8p90f5ugd0hra 0 780506 5135399 5016923 2026-05-03T17:26:52Z Janka paŭnočny 167565 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 5135399 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі}} '''ААТ «Пеленг»''' — [[Прамысловасць Беларусі|беларуская кампанія]] па распрацоўцы і вытворчасці [[Оптаэлектроніка|оптыка-электроннай прадукцыі]] ваеннага і грамадзянскага прызначэння, вядучая кампанія галіны ў [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]<ref name="vpk/>. == Гісторыя == Датай заснавання прадпрыемства лічыцца 19 снежня 1974 года, калі была праведзена рэарганізацыя [[Беларускае оптыка-механічнае аб’яднанне|БелОМА]] (Беларускага оптыка-механічнага аб’яднання): са складу мінскага механічнага завода імя С. І. Вавілава было выдзелена ў якасці самастойнага прадпрыемства Цэнтральнае канструктарскае бюро аптычнага прыборабудавання (ЦКБАП) з вопытнай вытворчасцю. ЦКБАП было створана на базе Цэнтральнага канструктарскага бюро прыборабудавання, створанага ў 1971 годзе на базе вопытна-канструктарскага бюро Мінскага механічнага завода імя С. І. Вавілава. У 1975 годзе ЦКБАП было перайменавана ў ЦКБ «Пеленг». Першапачаткова прадпрыемства ўваходзіла ў сістэму Міністэрства абароннай прамысловасці СССР, у незалежнай Рэспубліцы Беларусь прадпрыемства ўвайшло ў сістэму [[Міністэрства прамысловасці Рэспублікі Беларусь]]. У 1994 годзе яно было пераўтворана ў адкрытае акцыянернае таварыства<ref name="vpk">{{Cite web|url=https://www.vpk.gov.by/companies/peleng.html|title=Пеленг ОАО|website=Государственный военно-промышленный комитет Республики Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423024725/https://www.vpk.gov.by/companies/peleng.html|archive-date=2021-04-23|access-date=2021-03-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://peleng.by/company/history/|title=История компании|archive-url=https://web.archive.org/web/20190208061004/http://www.peleng.by/company/history/|archive-date=2019-02-08|access-date=2021-03-24}}</ref>. Доўгі час уваходзіла ў склад аб’яднання «[[Беларускае оптыка-механічнае аб’яднанне|БелОМА]]»<ref>{{Крыніцы/БелЭн|2|Беларускае оптыка-механічнае аб’яднанне||397}}</ref>. У 2010-я гады «Пеленг» прымаў актыўны ўдзел у распрацоўцы і вытворчасці першага беларускага спадарожніка «[[БелКА]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://42.tut.by/586540|title=«Топлива хватит ещё на 11 лет». Как управляют первым белорусским спутником|website=[[TUT.BY]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201007083141/https://42.tut.by/586540|archive-date=2020-10-07|access-date=2021-03-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/society/300854.html|title=Белорусский спутник запустили с космодрома Байконур|website=[[TUT.BY]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814113915/https://news.tut.by/society/300854.html|archive-date=2020-08-14|access-date=2021-03-24}}</ref>. У 2017 годзе паведамлялася пра гатоўнасць «Пеленга» і «[[Інтэграл (кампанія)|Інтэграла]]» вырабляць новыя спадарожнікі<ref>{{Cite web|url=https://tech.onliner.by/2017/01/20/bka-3|title=Новый белорусский спутник с улучшенным зрением выведут на орбиту в конце 2019 года|website=[[Onliner.by]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201007085758/https://tech.onliner.by/2017/01/20/bka-3|archive-date=2020-10-07|access-date=2021-03-24}}</ref>. У 2012—2013 гадах паведамлялася пра перамовы, якія тычыліся планаў куплі пакета акцый «Пеленга» [[Раскосмас]]ам<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nmnby.eu/news/analytics/5758.html|title=Цена «Пеленга»|archive-url=https://web.archive.org/web/20201230184228/https://nmnby.eu/news/analytics/5758.html|archive-date=2020-12-30|access-date=2021-03-24}}</ref>. Станам на 2019 год 48,9356 % акцый ААТ было за дзяржавай, астатнія акцыі былі размеркаваны паміж 1639 акцыянерамі (1 юрыдычнай асобай і 1638 фізічнымі асобамі, у асноўным топ-менеджарамі і супрацоўнікамі прадпрыемства). У 2019 годзе выручка кампаніі склала 176,1 млн [[Беларускі рубель|руб]]., чысты прыбытак — 44,4 млн руб. (20,5 млн долараў). 76,56 % выручкі было атрымана ад вытворчасці прыбораў і іншых вырабаў, 20,48 % — ад навуковых даследаванняў і распрацовак. У 2018 годзе кампанія выплаціла больш за 26 млн [[Беларускі рубель|руб]]. дывідэндаў (каля 12 млн долараў), або 600,6 руб. на акцыю; у 2019 годзе — 10,6 млн руб. дывідэндаў, або 244,57 руб. на акцыю. У 2018 годзе на прадпрыемстве працавала 2030 чалавек, у 2019 годзе — 1995 чалавек. У 1-м квартале 2016 года «Пеленг» увайшоў у дзясятку найбольш прыбытковых ААТ у краіне<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ej.by/news/companies/2016/06/30/gazprom-transgaz-belarus-tesnit-po-pribyli-belaruskaliy.html|title=«Газпром трансгаз Беларусь» теснит по прибыли «Беларуськалий», «Петруха» и «Белавиа» тонут в убытках|archive-url=https://web.archive.org/web/20161016161629/http://ej.by/news/companies/2016/06/30/gazprom-transgaz-belarus-tesnit-po-pribyli-belaruskaliy.html|archive-date=2016-10-16|access-date=2021-03-24}}</ref>. == Санкцыі == 2 снежня 2021 года ААТ «Пеленг» было ўключана ў санкцыйныя спісы [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.golosameriki.com/a/usa-massive-sanctions-against-belarus/6336707.html|title=США объявили о крупномасштабных санкциях в отношении Беларуси|author=Виктор Владимиров|website=Голос Америки|date=2021-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209151353/https://www.golosameriki.com/a/usa-massive-sanctions-against-belarus/6336707.html|archive-date=2021-12-09|access-date=2021-12-09}}</ref> і [[Канада|Канады]]<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/806305|title=Канада ввела санкции против Дмитрия Лукашенко и семи структур|website=[[Интерфакс]]|date=2021-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209182537/https://www.interfax.ru/world/806305|archive-date=2021-12-09|access-date=2021-12-09}}</ref>. Пасля [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі на Украіну]] у 2022 годзе кампанія трапіла пад санкцыі ўсіх краін [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]], бо яна «вырабляе і пастаўляе камплектуючыя для вытворчасці расійскай артылерыі і ваеннай тэхнікі (у прыватнасці, [[БТР-82|БТР-82А]]), якая выкарыстоўваецца расійскімі войскамі ў агрэсіўнай вайне супраць Украіны»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://devby.io/news/sanktsii-5|title=В новых списках санкций «Белавиа», «Пеленг» и резидент минского технопарка|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230115100951/https://devby.io/news/sanktsii-5|archive-date=2023-01-15|access-date=2023-01-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=OJ:L_202400747|title=COUNCIL DECISION (CFSP) 2024/747|website=[[EUR-Lex]]|date=2024-02-23|publisher=Official Journal of the European Union|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223153923/https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=OJ:L_202400747|archive-date=2024-02-23|access-date=2024-03-07|url-status=live}}</ref>. На аналагічных падставах кампанія трапіла пад санкцыі Швейцарыі, Японіі і Новай Зеландыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.legislation.govt.nz/regulation/public/2022/0074/latest/whole.html|title=Russia Sanctions Regulations 2022|website=New Zealand Legislation|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318083949/https://legislation.govt.nz/regulation/public/2022/0074/latest/whole.html|archive-date=2022-03-18|access-date=2022-11-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sanctions.nazk.gov.ua/ru/sanction-company/2451/|title=Открытое акционерное общество "Пеленг"|website=Война и санкции|archive-url=https://web.archive.org/web/20230115100945/https://sanctions.nazk.gov.ua/ru/sanction-company/2451/|archive-date=2023-01-15|access-date=2023-01-15}}</ref>. 12 мая 2023 года санкцыі супраць кампаніі ўвяла Украіна<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/ukraina-vvela-sankcii-protiv-17-belarusskih-predprijatij|title=Украина ввела санкции против 17 беларусских предприятий|website=[[Reform.by]]|date=2023-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240602190241/https://reform.news/ukraina-vvela-sankcii-protiv-17-belarusskih-predprijatij|archive-date=2024-06-02|access-date=2024-02-02|url-status=live}}</ref>, у жніўні таго ж года да іх далучылася Вялікабрытанія<ref>{{Cite web|url=https://www.currenttime.tv/a/britaniya-sanktsii/32539093.html|title=Великобритания ввела санкции против гражданина Словакии Мкртычева, подозреваемого в причастности к поставкам оружия из КНДР в Россию|website=Настоящее время|date=2023-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816184012/https://www.currenttime.tv/a/britaniya-sanktsii/32539093.html|archive-date=2023-08-16|access-date=2023-09-01}}</ref>. У лютым 2024 года санкцыі супраць «Пеленга» ўвёў ЕС<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/61893.html|title=Шевцов, Талай, «Пеленг». Кто еще попал в 13-й пакет санкций ЕС|website=[[Zerkalo.io]]|date=2024-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240314182051/https://news.zerkalo.io/economics/61893.html|archive-date=2024-03-14|access-date=2024-03-14|url-status=live}}</ref>; у пачатку сакавіка да гэтага пакета санкцый далучыліся Швейцарыя<ref>{{Cite web|url=https://hromadske.ua/ru/posts/shvejcariya-podderzhala-13-j-paket-sankcij-es-protiv-rossii|title=Швейцария поддержала 13-й пакет санкций ЕС против россии|author=Анетт Абрамова|website=Громадское телевидение|date=2024-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240314182051/https://hromadske.ua/ru/posts/shvejcariya-podderzhala-13-j-paket-sankcij-es-protiv-rossii|archive-date=2024-03-14|access-date=2024-03-14|url-status=live}}</ref>, Албанія, Боснія і Герцагавіна, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Малдова, [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Украіна]], Чарнагорыя<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/03/05/high-representative-s-statement-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-in-respect-of-actions-undermining-or-threatening-the-territorial-integrity-sovereignty-and-independence-of-ukrai/|title=Statement by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures in respect of actions undermining or threatening the territorial integrity, sovereignty and independence of Ukraine|website=Совет Европейского союза|date=2024-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240314135744/https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/03/05/high-representative-s-statement-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-in-respect-of-actions-undermining-or-threatening-the-territorial-integrity-sovereignty-and-independence-of-ukrai/|archive-date=2024-03-14|access-date=2024-03-14|url-status=live}}</ref>, а ў красавіку таго ж года ЗША пашырылі свае санкцыі на некаторых кіраўнікоў «Пеленга»<ref>{{Cite web|url=https://www.golosameriki.com/a/treasury-targets-belarusian-sanctions-evasion-networks-and-cogs-in-russia-s-war-machine/7571157.html|title=США ввели меры против оборонных предприятий Беларуси за пособничество РФ в войне с Украиной|website=Голос Америки|date=2024-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20240602190340/https://www.golosameriki.com/a/treasury-targets-belarusian-sanctions-evasion-networks-and-cogs-in-russia-s-war-machine/7571157.html|archive-date=2024-06-02|access-date=2024-06-02|url-status=live}}</ref>. 24 лютага 2025 года кампанія ўключана ў санкцыйны спіс Аўстраліі<ref>{{Cite web|url=https://news.zerkalo.io/europe/92186.html|title=Австралия ввела крупнейший с начала войны пакет санкций в отношении России. В списке есть беларусские предприятия и чиновники}}</ref>. == Вытворчасць == Станам на 2021 год кампанія выпускае метэаралагічнае абсталяванне (асобныя прыборы і комплексныя аўтаматызаваныя сістэмы), прыборы для выкарыстання ў касмічных апаратах, спецыяльную оптаэлектроніку, абсталяванне для крыміналістыкі і бяспекі (мікраскопы параўнання, мабільныя комплексы сігналізацыі і відэаназірання)<ref>{{Cite web|url=https://peleng.by/products/meteorology/|title=Продукция|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212165645/http://peleng.by/products/meteorology/|archive-date=2019-02-12|access-date=2021-03-24}}</ref>. Сярод распрацовак «Пеленга» — сістэмы дыстанцыйнага зандзіравання Зямлі высокага разрознення<ref name="vpk"/>. Большая частка прадукцыі экспартуецца ў Расію і краіны Блізкага Усходу<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://en.eurobelarus.info/news/economy/2016/08/28/point-of-view-defence-industry-in-belarus-evolved-from-helpless.html|title=Point of view: Defence industry in Belarus evolved from helpless to a weighty branch of economy|archive-url=https://web.archive.org/web/20200523074601/https://en.eurobelarus.info/news/economy/2016/08/28/point-of-view-defence-industry-in-belarus-evolved-from-helpless.html|archive-date=2020-05-23|access-date=2021-03-24}}</ref>. Прадпрыемства распрацоўвае і вырабляе прыборы навядзення для розных узбраенняў, спецыялізуючыся на процітанкавых ракетных комплексах: беларуска-ўкраінскіх «[[Скіф (СТРК)|Скіф]]» і «[[Шэршань (СТРК)|Шэршань]]», а таксама для расійскай самаходнай «Хрызантэмы-С»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://42.tut.by/455032|title=Белорусская фирма «Пеленг» поставляет прицелы для российских противотанковых комплексов «Хризантема-С»|website=[[TUT.BY]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121113057/http://42.tut.by/455032|archive-date=2017-01-21|access-date=2021-03-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.belrynok.by/2018/07/30/protivotankovye-sredstva-ot-edinichnyh-obraztsov-k-semejstvam/|title=Противотанковые средства: от единичных образцов к семействам|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411135338/https://www.belrynok.by/2018/07/30/protivotankovye-sredstva-ot-edinichnyh-obraztsov-k-semejstvam/|archive-date=2021-04-11|access-date=2021-03-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2018/05/19/skif/|title=Украина завершила испытания ракетного комплекса «Скиф»|archive-url=https://web.archive.org/web/20180520211731/https://lenta.ru/news/2018/05/19/skif/|archive-date=2018-05-20|access-date=2021-03-24}}</ref>. У 2020 годзе «Пеленг» распрацаваў артылерыйскі метэабалістычны комплекс АМК-1<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vpk.gov.by/news/comm_news/primenenie-novogo-artilleriyskogo-meteoballisticheskogo-kompleksa-amk-01-pozvolit-povysit-ognevye-vo.html|title=Применение нового артиллерийского метеобаллистического комплекса «АМК-01» позволит повысить огневые возможности артиллерийских подразделений на 30 процентов|website=Государственный военно-промышленный комитет Республики Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127101221/https://vpk.gov.by/news/comm_news/primenenie-novogo-artilleriyskogo-meteoballisticheskogo-kompleksa-amk-01-pozvolit-povysit-ognevye-vo.html|archive-date=2021-01-27|access-date=2021-03-24}}</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Мінска]] [[Катэгорыя:Кампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы са спасылкамі на элементы Вікіданых без беларускага подпісу]] 5o118qel2wa28fae8ouuqac3fts4ier 2 783742 5135517 5046060 2026-05-04T01:12:52Z MocnyDuham 99818 5135517 wikitext text/x-wiki {{Заданні для адміністратараў}} {{Заданні для ўдзельнікаў}} '''Старонка для чарнавікоў''' * [[Удзельнік:MocnyDuham/Чарнавік/Джэймс Дэвід Вэнс]] * [[Удзельнік:MocnyDuham/Чарнавік/Беларускія добраахвотнікі пасля расійска-ўкраінскай вайны]] * [[Удзельнік:MocnyDuham/Чарнавік/bot-test]] Тэматычнае: # [[Data breach]] # [[Anonymous]] # [[SQL injection]] # [[Information security]] # [[Cult of the Dead Cow]] # [[Chaos Computer Club]] # [[RedHack]] # [[LulzSec]] # [[BlueLeaks]] Дапрацаваць: # [[Шаблон:Аб’ект Сусветнай спадчыны]] Кнігі: * {{Кніга|ref=Лойка A. I.|спасылка=https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/138847/%D0%A4%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BE%D1%84%D1%96%D1%8F_%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%8F%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%96.pdf?sequence=1&isAllowed=y|аўтар={{nobr|Лойка A. I.}}|загаловак=Філасофія і метадалогія кібербяспекі|год=2024|месца=Мінск|выдавецтва=БНТУ|старонак=258}} dbbs91ijxgbelfvhdr7eakt4sa8jaix 0 784826 5135597 4954033 2026-05-04T08:56:51Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Мультсерыялы для дарослых]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135597 wikitext text/x-wiki {{Мультсерыял |Выява=Family Guy Logo.svg }} '''«Грыфіны»''' ({{lang-en|Family Guy}}, ''«Сем’янін»'') — амерыканскі мультыплікацыйны [[Сітуацыйная камедыя|сіткам]] для дарослых, створаны [[Сет Мак-Фарлейн|Сетам Мак-Фарлейнам]] для тэлекампаніі [[Fox Broadcasting Company]]. Прэм’ера серыяла адбылася 31 студзеня [[1999]] года, адразу пасля Суперкубка XXXIII, а астатняя частка першага сезона выйшла ў эфір з 11 красавіка 1999 года. ''«Грыфіны»'' і яго акцёрскі склад былі намінаваныя на 27 прэмій «[[Эмі]]», з якіх 8 разоў перамаглі. У 2009 годзе серыял быў намінаваны на прэмію «Эмі» за выбітны камедыйны серыял, стаўшы першай анімацыйнай праграмай, намінаванай у гэтай катэгорыі з часоў «[[Флінтстоўны|Флінтстоунаў]]» у 1961 годзе. Шоу было намінавана на адзінаццаць прэмій Эні і выйграла тры разы. ''«Грыфіны»'' былі намінаваныя і выйгралі мноства іншых узнагарод<ref name="awards">{{Cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0182576/awards/ |title=Family Guy — Awards — IMDb |access-date=2025-03-16 |url-status=live}}</ref>. == Сюжэт == У цэнтры сюжэту тыповая амерыканская сям’я Грыфінаў, якая складаецца з бацькоў, Пітэра і Лоіс, іх дзяцей, Крыса, Мэг і Ст’юі, а таксама Браяна — антрапаморфнага сабаку. Дзеянне сіткома адбываецца ў Куахоге, выдуманым прыгарадзе [[Провідэнс]]а, штат [[Род-Айленд]]. Вялікая частка гумару серыяла прадстаўлена ў форме так званых урэзак, якія часта не маюць нічога агульнага з сюжэтам і змяшчаюць жарты на розныя педантычныя і спрэчныя тэмы, такія як палітыка, рабства, інваліднасць, фемінізм, атлусценне і іншыя. == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт}} * {{IMDb title|0182576}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Мультсерыялы ЗША]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы 1999 года]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы Fox Television Studios]] [[Катэгорыя:Сатырычныя мультсерыялы]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы-сіткомы]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы для дарослых]] s2lwspy00d5wg5r6yy7gmzcvosdt6ng 0 787022 5135530 4985069 2026-05-04T05:38:37Z Rymchonak 22863 5135530 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Франсуа Мішэль Сімон''' ({{lang-fr|François Michel Simon}}; {{ВД-Прэамбула}}) — швейцарскі і французскі [[акцёр]] тэатра і кіно, які працаваў і жыў пераважна ў Францыі. Майстар гратэску. Здымаўся ў найбольш значных фільмах французскага кінематографа 1930-х — 1940-х гадоў, працуючы з такімі рэжысёрамі, як [[Жан Рэнуар]], [[Марсель Карнэ]], [[Жан Віго]], [[Рэнэ Клер]]. Змяніў мноства прафесій, служыў у войску, быў рознарабочым, баксёрам. З 1912 года — у тэатры. Упершыню з’явіўся на экране ў 1924 годзе. У 1929 пераехаў у Парыж, дзе выступаў на сцэне ў камедыі Марселя Ашара «Жан з Месяца». У пачатку 1930-х гадоў пазнаёміўся з [[Жан Рэнуар|Жанам Рэнуарам]], які запрасіў яго зняцца ў двух сваіх фільмах «Сука» (1931) і «Будзю, выратаваны з вод» (1932). Агулам Мішэль Сімон зняўся больш чым у ста фільмах. Сімон памёр ва ўзросце 80 гадоў ад лёгачнай эмбаліі і, паводле яго завяшчання, пахаваны на могілках камуны Гран-Лансі каля Жэневы, побач з яго бацькамі. Сын — Франсуа Сімон, акцёр. Унучка — Мая Сімон, рэжысёр. == Фільмаграфія == * (1938) «[[Набярэжная туманоў]]» == Узнагароды і прэміі == * 1967 — Прыз [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага кінафестывалю]] Сярэбраны мядзведзь за налепшую мужчынскую ролю ў фільме «Стары і дзіця» == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сімон Мішэль}} [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] 2smtqc78ldnckkt437fgl1bw0q7cjlu 3 787935 5135511 5048921 2026-05-04T00:43:55Z MocnyDuham 99818 /* Блакіроўка на тыдзень (ВП:НАПА) */ new topic ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]]) 5135511 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:31, 12 мая 2025 (+03) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3 %D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BA%D0%B0|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:54, 8 верасня 2025 (+03) *Добры дзень! Я не супраць. Дзякуй за прапанову.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:01, 8 верасня 2025 (+03) *: Сцяг я вам выдаў! Плённай працы! Я таксама вас прашу застаўляць сінюю спасылку на тых вучоных (і не толькі, на іншыя артыкулы таксама будзе файна), пра якіх вы часта пішаце ў артыкулах. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0_(%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0)&diff=prev&oldid=5032965 Вось тут] я вам падаў прыклад як гэта рабіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:47, 8 верасня 2025 (+03) *:: Дзякуй. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:55, 8 верасня 2025 (+03) == Дзякуй == Вітаю пана. Дзякуй за якасныя і вельмі карысныя праўкі. Перапрашаю за асабістыя выпады пад тым запытам да адміністратараў, вельмі прыкрая гісторыя. Шчыра рады, што пасля гэта Вы ўсё ж вырашылі заняцца гэтай справай. -- (падпісваюся ботам, пакуль асабіста заблакаваны для бяспекі) [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 8 верасня 2025 (+03) :Вітаю. Дзякуй за падтрымку! Дарэчы, а Вы б не хацелі таксама далучыцца да гэтай справы, каб мне адному ўсё гэта не разгортваць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:26, 9 верасня 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]], я ж у гэтым не петру, літаратуры такой не ведаю, але нешта тэхнічнае, як то паставіць шаблоны пра без крыніцы, вядома, магу. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:55, 10 верасня 2025 (+03) :::Хаця бы так. Дарэчы, амаль усе крыніцы, на якія ён спасылаўся, ёсць у інтэрнэце ў адсканіраваным выглядзе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:26, 11 верасня 2025 (+03) ::::Добра, буду патроху праглядаць і пазначаць безкрынічнае. У адсканаваным то ёсць, але трэба хоць троху нешта разумець у тэме, абы не зрабіць горай. А было б у мяне такое разуменне, не было б такой шматлікай праблемы агулам. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:04, 12 верасня 2025 (+03) :::::У некаторых выпадках і неабавязкова быць спецыялістам. Напрыклад, калі ён дадаў інфармацыю аб паходжанні нейкай назвы і даў спасылку на кнігу, дзе быццам гэта напісана, а насамрэч у гэтай кнізе дадзеная назва не сустракаецца ўвогуле. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:28, 16 верасня 2025 (+03) == Адкаты Peisatai == Зазірніце, калі ласка: [[Вікіпедыя:Запыты_да_адміністратараў #Адкаты Peisatai]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Паспрабаваў сёе тое сінтэзаваць для [[Нача (Ляхавіцкі раён)|Начы]] і [[Цна (прыток Прыпяці)|Цны]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:42, 23 кастрычніка 2025 (+03) == Блакіроўка на тыдзень ([[ВП:НАПА]]) == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&diff=5135454&oldid=5134502 Падобныя каментары] з’яўляюцца недапушчальнымі і парушаюць правіла [[ВП:НАПА]]. Я не хачу нікога блакіраваць, але ваш канфлікт цягнецца ўжо досыць даўно, каб не звяртаць увагі на такія парушэнні. Калі ласка, прытрымлівайцеся этычных нормаў паводзін. Вы таксама можаце наступным разам звярнуцца да кагосьці з адміністратараў, каб яны сталі медыятарамі ў вашых абмеркаваннях. Першая блакіроўка будзе на тыдзень, наступная можа быць на месяц. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:43, 4 мая 2026 (+03) osa53a68060gbznu877wj4163ip0xza 0 792473 5135496 5081037 2026-05-03T20:39:54Z HK-47 9640 /* Удзел Беларусі */ 5135496 wikitext text/x-wiki [[Файл:Russian Orbital Service Station layout during the "Armiya 2022" exhibition.jpg|міні|300x300пкс|Канцэпт станцыі (2022 год)]] '''Расійская арбітальная станцыя (РАС)''' — планаваная [[Расія|расійская]] [[арбітальная станцыя]], якая павінна прыйсці на змену ўдзелу [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] ў праекце [[Міжнародная касмічная станцыя|МКС]]. Праект РАС распрацоўваецца спецыялістамі [[Ракетна-касмічная карпарацыя «Энергія»|РКК «Энергія»]]. Па планах, першы модуль станцыі — навукова-энергетычны — будзе выведзены на арбіту ў 2027—2028 гадах.<ref name=":0">{{Cite web|lang=руская|url=https://ria.ru/20210831/stantsiya-1747915746.html|title=Россия в 2027 году может начать строительство новой космической станции}}</ref> Асноўныя затрымкі могуць узнікнуць, калі не будзе гатовы стартавы комплекс на касмадроме «[[Васточны (касмадром)|Васточны]]» ці не будзе гатова мадэрнізаваная ракета-носьбіт «Ангара-А5М». == Гісторыя == === 2014 === На фоне міжнароднай канфрантацыі (у тым ліку ўвядзення санкцый з боку [[ЗША]]), у СМІ з’явіліся першыя заявы аб планах будаўніцтва Расійскай арбітальнай станцыі. Гэта адбылося пасля заяў палітыкаў аб магчымым выхадзе Расіі з праграмы [[Міжнародная касмічная станцыя|МКС]] пасля 2020 года. У прыватнасці заяўлялася, што Расія з 2017 года можа пачаць разгортваць уласную высокашыротную арбітальную станцыю.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/2612375|title=Русскоцентрическая орбита|website=Коммерсантъ|date=2014-11-17|access-date=2025-09-17}}</ref> Частку модуляў, якія распрацоўваліся і прызначаліся для МКС, прапанавалася ўвесці ў склад новай станцыі. Дадаткова тое што станцыя будзе мець высокашыротную арбіту, дазваляла спросціць дастаўку на яе грузаў з касмадромаў [[Плясецк (касмадром)|Плясецк]] і [[Васточны (касмадром)|Васточны]]. Цягам 2014 года стала вядома, што на станцыі плануюць выпрабаваць тэхналогіі для будучага палёта на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]]. === 2015 === У канцы 2015 года быў апублікаваны новы варыянт Федэральнай касмічнай праграмы да 2025 года, у якім «[[Раскосмас]]» адмовіўся ад пілатуемых палётаў на Месяц, стварэння месяцовай базы і месяцовай арбітальнай станцыі. Меркавалася, што такая мера на фоне эканамічнага крызісу дазволіць дзяржкарпарацыі зэканоміць да 90 млрд руб. з агульнага бюджэту ФКП-2025 у 1,4 трлн руб., і дазволіць «Раскосмасу» засяродзіцца на праекце РАС.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/6805689|title=Российская орбитальная станция: история проекта и его характеристики|website=Коммерсантъ|date=2024-07-02|access-date=2025-09-17}}</ref> === 2021 === 12 красавіка 2021 года на нарадзе ў прэзідэнта Расіі [[Пуцін]]а, было абвешчана аб рашэнні стварыць уласную арбітальную станцыю і адмовіцца ад выкарыстання Міжнароднай касмічнай станцыі да 2025 года.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/18/04/2021/607c12ea9a794760e3e97389|title=Россия решила отказаться от МКС и создать собственную орбитальную станцию|website=РБК|date=2021-04-18|access-date=2025-09-18}}</ref> Пазней, 20 красавіка, глава «Раскосмасу» [[Дзмітрый Рагозін]] заявіў што першы кампанент новай расійскай арбітальнай станцыі будзе гатовы да запуску ў 2025 годзе, і абвясціў што працы ўжо пачаліся.<ref>{{Cite web|lang=руская|url=https://ria.ru/20210420/kosmos-1729047236.html|title="Роскосмос" объявил о строительстве национальной орбитальной станции}}</ref> === 2024 === 20 сакавіка 2024 года [[Урад Расійскай Федэрацыі|ўрадам РФ]] быў зацверджаны пашпарт федэральнага праекта «Стварэнне касмічнага комплексу Расійскай арбітальнай станцыі» агульным коштам 608,9 млрд расійскіх рублёў. 2 красавіка «Раскосмас» паведаміў аб канчатковым зацвярджэнні эскізнага праекта РАС, распрацоўкай якога займалася РКК «Энергія».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/6805689|title=Российская орбитальная станция: история проекта и его характеристики|website=Коммерсантъ|date=2024-07-02|access-date=2025-09-18}}</ref> === 2025 === 28 студзеня 2025 года генеральны канструктар па пілатуемых касмічных сістэмах і комплексах РКК «Энергія» Уладзімір Салаўёў абвясціў, што першы навукова-энергетычны модуль, з якога пачнецца стварэнне новай расійскай арбітальнай станцыі, плануецца запусціць у снежні 2027 года.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://expert.ru/tekhnologii/nazvana-data-nachala-raboty-rossiyskoy-orbitalnoy-stantsii/|title=Какой будет орбитальная станция РОС|website=Эксперт|access-date=2025-10-01}}</ref> У красавіку 2025 года гендырэктар «Раскосмаса» Дзмітрый Баканаў паведаміў, што першы модуль Расійскай арбітальнай станцыі знаходзіцца ў высокай ступені гатоўнасці.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.interfax.ru/russia/1023198|title=В "Роскосмосе" заявили о высокой степени готовности первого модуля Российской орбитальной станции|website=Interfax.ru|date=2025-04-28|access-date=2025-10-01}}</ref> Пасля аварыі на касмадроме Байканур (лістапад 2025 года), і ўзнікненні складанасцяў для пілатуемых запускаў, першы віцэ прэм'ер Расіі Д. Мантураў заявіў што накланенне арбіты РАС будзе 51,6°.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://naked-science.ru/article/cosmonautics/novaya-orbita-natsionalno|title=Новая орбита национальной орбитальной станции лишит Россию возможности запускать космонавтов со своей территории|first=Александр|last=Березин|website=Naked Science|date=2025-12-08|access-date=2026-01-13}}</ref> У сярэдзіне снежня стала вядома, што арбітальнае будаўніцтва РАС плануецца пачаць як працяг расійскага модуля МКС. Пасля сканчэння эксплуатацыі МКС, расійскі сегмент будзе адстыкаваны, і выведзены на ўласную арбіту. == Разгортванне станцыі == === Першапачатковы праект === [[Файл:Станция РОС план-график.jpg|міні|300x300пкс|Перспектыва будаўніцтва РАС (праект 2025 года)]] Першапачаткова, будаўніцтва Нацыянальнай расійскай арбітальнай станцыі планавалася на аснове модуляў, якія прызначаліся для МКС: навукова-энергетычнага (НЭМ), модуля «Навука» (Шматфункцыянальны лабараторны модуль, ШЛМ) і модуля «Прычал» (Універсальны вузлавы модуль, УМ). Модулі «Навука» і «Прычал» з’яўляюцца аналагам запушчаных у 2021 годзе модуляў МКС. Пазней планавалася дадаць яшчэ два модуля: шлюзавы (ШМ) і трансфармуемы (ТМ). Такім чынам, усяго станцыя павінна была складацца з пяці модуляў, яе маса складзе 60 тон. Станцыю планавалася ўпершыню ў гісторыі зямных арбітальных станцый вывесці на высокашыротную арбіту, каб яна змагла працаваць у інтарэсах Расіі, накрываючы траекторыяй увесь зямны шар, уключаючы [[Арктыка|Арктыку]]. Для гэтага прыйшлося б пайсці на павышэнне энергазатрат пры вывадзе на арбіту і павышэнне ўзроўню радыяцыі пры пралёце станцыі праз палярныя вобласці. Першы модуль станцыі — навукова-энергетычны — павінен быў быць выведзены на арбіту ў 2027—2028 гадах.<ref name=":0" /> Асноўныя затрымкі маглі ўзнікнуць, калі не быў бы гатовы стартавы комплекс на касмадроме «[[Васточны (касмадром)|Васточны]]» ці не была б гатова мадэрнізаваная ракета-носьбіт «Ангара-А5М». === Праект 2025 года === У снежні 2025 года Навукова-тэхнічны савет Раскосмаса падтрымаў прапанову стварэння РАС на базе расійскага сегмента МКС. Паступова выводзячы на арбіту новыя модулі, і стыкуя іх з расійскім сегментам, пасля сканчэння сроку эксплуатацыі МКС (у пачатку 2030-х) - адстыкаваць, і вывесці на сваю арбіту.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.ixbt.com/news/2025/12/18/neozhidanno-rossijskuju-orbitalnuju-stanciju-budut-razvorachivat-v-sostave-mks-i-tolko-potom-ona-otdelitsja-i-budet.html|title=Российскую орбитальную станцию будут разворачивать в составе МКС, и только потом она отделится и будет существовать самостоятельно|website=iXBT.com|access-date=2026-01-13}}</ref> Арбіта будучай станцыі з высакапалярнай будзе з наклонам 51,6°. == Удзел Беларусі == 16 ліпеня 2025 года на прэс-канферэнцыі ў Мінску начальнік упраўлення аэракасмічнай дзейнасці апарата [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Пётр Віцязь]] заявіў, што беларускія навукоўцы жадаюць больш актыўна ўдзельнічаць у падрыхтоўцы Расійскай арбітальнай станцыі.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/society/view/belorusskie-uchenye-hotjat-aktivnee-uchastvovat-v-podgotovke-rossijskoj-orbitalnoj-stantsii-726746-2025/|title=Белорусские ученые хотят активнее участвовать в подготовке Российской орбитальной станции|website=belta.by|date=2025-07-16|access-date=2025-09-17}}</ref> У красавіку 2026 года, пад час расійскага касмічнага форуму, Старшыня Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук (НАН) Беларусі [[Уладзімір Сцяпанавіч Каранік|Уладзімір Каранік]] распавёў, што Беларусь вядзе перамовы з Расіяй аб адпраўцы свайго касманаўта ў касмічную місію на перспектыўную Расійскую арбітальную станцыю.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www1.ru/news/2026/04/11/409487-belorusskii-kosmonavt.html|title=Белоруссия планирует отправить своего космонавта в длительную миссию на РОС|first=Юлия|last=Шелковенко|website=www1.ru|date=2026-04-11|access-date=2026-05-03}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Арбітальныя станцыі]] [[Катэгорыя:Касманаўтыка Расіі]] 44ieqfqhql0hujfs9702romzm4wcf2d 0 803218 5135513 5127919 2026-05-04T00:53:34Z MocnyDuham 99818 Застарэлы шаблон 5135513 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuanian language in the 16th century.png|міні|Абсяг літоўскай мовы ў XVI ст. паводле Зігмаса Зінкявічуса. Яго паўднёва-ўсходнюю мяжу можна лічыць умоўнай мяжой Усходняй Літвы на тэрыторыі сучаснай Беларусі.]] '''Усходняя Літва''' ([[Літоўская мова|літ.]] ''Rytų Lietuwa'', [[Польская мова|пол.]] ''Litwa Wschodnia'' — умоўная рэтраспектыўная назва усходняй часткі гістарычнай Літвы (''[[Літва (зямля)|Lithuania propria]]'', як асноўнай часткі дзяржаўнай тэрыторыі [[ВКЛ]], пачаткова населенай пераважна [[Літоўцы|літоўцамі]]) ў працах некаторых гісторыкаў і філолагаў, якая падкрэслівае інтэнсіўнасць працэсаў моўнай і культурнай [[Славянізацыя|славянізацыі]] насельніцтва гэтай тэрыторыі. У іншым разуменні — гістарычны рэгіён на сумежжы сучасных Літоўскай Рэспублікі і Рэспублікі Беларусь, вылучаны пост фактум, які ў мінулым складаў частку гістарычнай Літвы, але ў выніку асіміляцыйных працэсаў не захаваў [[Літоўская мова|літоўскую мову]] і ў большай частцы не ўвайшоў у склад сучаснай дзяржаўнай тэрыторыі [[Літоўская Рэспубліка|Літоўскай Рэспублікі]]. Дакладнае вызначэнне ўсходніх межаў Літвы, у кожную гістарычную эпоху, уяўляе сабой складаную задачу, праз шматзначнасць і пэўную размытасць самога тэрміну «Літва». Гэтыя межы да канца XVIII ст. паступова адсоўваліся на ўсход, затым да [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] заставілася адносна стабільнымі, а пасля разрому паўстання пачалі адсоўвацца на захад. Першыя прыкметы самабытнасці рэгіёну можна ўгледзець у [[Культура ўсходнелітоўскіх курганоў|Культуры ўсходнелітоўскіх курганоў]] — археалагічнай культуры, вядомай па пахавальных помніках балцкіх плямён [[3 стагоддзе|III]]—[[12 стагоддзе|XII]] стст., якія сустракаюцца на сучаснай тэрыторыі ўсходняй і паўднёва-ўсходняй [[Літва|Літвы]] і паўночна-заходняй [[Беларусь|Беларусі]] ад сярэдняга цячэння [[Нёман]]а на захад ад [[Свір (возера)|возера Свір]] на усход, ад вярхоўяў ракі [[Швянтойі (прыток Віліі)]] на поўнач да басейна [[Мяркіс|ракі Мяркіс]] [[Мяркіс|(Мерач)]] на поўдзень. Ужо ў тую эпоху рэгіён робіцца кантактнай балта-славянскай зонай. Некаторыя даследчыкі ў кантэксце вывучэння папярэдняй [[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] таксама ўжываюць тэрмін "Усходняя Літва"<ref>Лухтан, Алексей Борисович. [https://cheloveknauka.com/vostochnaya-litva-v-i-tysyacheletii-do-n-e Восточная Литва в I тысячелетии до н.э.] Автореферат диссертации по истории, специальность ВАК РФ 07.00.06 . Москва, 1990.</ref>. == Усходняя Літва ў працах Зігмаса Зінкявічуса == Выбітны літоўскі мовазнаўца, прафесар [[Зігмас Зінкявічус]], вызначаў Усходнюю Літву перш за ўсё праз прызму лінгвістыкі і гісторыі рассялення [[Балты|балтаў]]. З гістарычнага пункту гледжання да Усходняй Літвы ён адносіў тэрыторыі, якія сёння знаходзяцца ў паўночна-заходняй частцы сучаснай Беларусі (рэгіён Верхняга [[Панямонне|Панямоння]]) і [[Віленскі край]] Літоўскай Рэспублікі. [[Файл:Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя.svg|міні|Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя паводле літоўскага мовазнаўца Алойзаса Відугірыса. Ружовым — беларускамоўныя зоны, зялёным — літоўскамоўныя, жоўтым — польскамоўныя]] У сваіх працах (перадусім у кнізе "Усходняя Літва ў мінулым і сучаснасці", 1993)<ref>Zigmas Zinkevičius. Rytų Lietuva praeityje ir dabar. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1993.  Русский перевод: Зинкявичюс З. Восточная Литва в прошлом и настоящем. Вильнюс: Mokslo ir enciklopediju leidykla, 1996. </ref> Зінкявічус даказваў, што гэтая тэрыторыя і асноўная частка яе карэннага насельніцтва мае глыбокае балта-літоўскае паходжанне. Ён вылучаў яе на аснове рудыментаў літоўскай [[Тапаніміка|тапанімікі]] і прысутнасці літоўскай мовы, якая захоўвалася тут да XVII—XVIII стагоддзяў, а ў асобных анклавах і пазней, і разглядаў Усходнюю Літву як рэгіён былой Літвы, які зазнаў найбольш інтэнсіўную славянізацыю. Працэс масавага нізавога пераходу на «[[Простая мова (група дыялектаў)|простую мову]]» (блізкую да будучай літаратурнай [[Беларуская мова|беларускай мовы]]), які пачаўся не пазней за XVI стагоддзе, адбываўся пад моцным культурным уплывам сталічнай Вільні, — асабліва [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленская архідыяцэзія|Віленскай архідыяцэзіі]]. На верхніх "паверхах" грамадства гэты працэс выглядаў як паланізацыя, але ў вясковых нізах — як выцясненне літоўскай размоўнай мовы "простай". Гэты працэс фактычна завяршыўся з беларускага боку мяжы на пачатку XXI стагоддзя, і нават у нашы дні ўсё яшчэ працягваецца з літоўскага боку мяжы<ref>Ф. Раўбіч. [https://nashaniva.com/359982 У памежных вёсках на Віленшчыне беларуская мова працягвае выцясняць літоўскую] // Наша Ніва  25.01.2025  </ref>. Рудыменты літоўскай лексікі захоўваюцца ў гутаркавай мове на вялікай тэрыторыі Панямоння для абазначэння побытавых і прыродных рэалій (''ройст, шашок, кудра, кукуць, пумпурына'' і іншыя [[Літуанізм|літуанізмы]])<ref>Лаучюте, Юрате Алоизовна. Словарь балтизмов в славянских языках / Ю. А. Лаучюте; АН СССР, Институт языкознания. Ленинград: Наука, Ленинградское отделение, 1982.</ref>. == Усходняя Літва ў працах Алега Дзярновіча == Беларускі гісторык і археолаг [[Алег Іванавіч Дзярновіч|Алег Дзярновіч]] аперыруе паняццем «Усходняя Літва» у блізкім да Зігмаса Зінкявічуса сэнсе, але робячы большы акцэнт на даўні і важны ўклад продкаў беларусаў (якія ў часы стварэння ВКЛ мелі праваслаўнае веравызнанне) у культуру гэтага рэгіёну. Ён разглядае яго як памежны, дзе адбывалася інтэнсіўнае ўзаемадзеянне балцкай (літоўскай) і славянскай культур і даследуе фарміраванне [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] праз прызму этнакультурных і моўных кантактаў — на прыкладзе, перадусім [[Крэва]] і [[Гальшаны|Гальшанаў]] ХI—XIV стагоддзяў, але і ў параўнанні з іншымі найважнейшымі цэнтрамі рэгіёну — [[Вільня]]й і [[Кернава]]м. Яго даследванні абапіраюцца на археалагічныя дадзеныя (тыпы пахаванняў, рэчавы комплекс) і аналіз крыніц, якія паказваюць на высокую ступень змяшання культур у рэгіёне і дазваляюць разумець ранняе ВКЛ не як выключна заваёўніцкую дзяржаву, а як прастору балта-славянскага культурнага сінтэзу<ref>Дзярновіч А.І. [https://www.academia.edu/24833898/%D0%9A%D1%80%D1%8D%D0%B2%D0%B0_%D1%8F%D0%BA_%D0%A3%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D1%8F_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D0%A5I_XIV_%D1%81%D1%82%D1%81%D1%82 Крэва як Усходняя Літва: да праблемы балта-славянскіх кантактаў у ХI—XIV стст.] // Научные чтения, посвящённые Виктору Владимировичу Мартынову: сб. науч. тр. Вып. 3. – Минск: РИВШ, 2016. – С. 58—63.</ref>. Паводле яго высноў, "можна казаць пра біэтнічнасць старажытнай Літвы, якая мела відавочную сацыяльную градацыю. Славяне займалі нішу гандлёва-рамеснага насельніцтва ў ранніх літоўскіх гарадах і забяспечвалі гандлёвыя сувязі рэгіянальных цэнтраў Літвы з цывілізацыйнымі цэнтрамі Усходняй Еўропы. Ва Усходняй Літве (гістарычнай Віленшчыне) у XII—XIV стст. магло прысутнічаць і сельскае славянскае насельніцтва. Такім чынам ствараўся той культурна-эканамічны кантэкст, які, урэшце рэшт, стаў вызначальным для ўзнікнення Вялікага княства Літоўскага"<ref>Олег Дзярнович. [https://www.academia.edu/88997808/%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0_XI_XIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B8_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B0 Восточная Литва XI−XIII веков: проблема этнокультурных и социокультурных характеристик поселений раннегородского типа] // Балто-славянские исследования – XXI: Сб. науч. трудов. Москва, 2021. С. 405—425.</ref> <ref>А. І. Дзярновіч. [https://www.academia.edu/44457009/%D0%97%D0%95%D0%9C%D0%9B%D0%86_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90_%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9F%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%96%D0%96%D0%90_%D0%8E_%D0%A5_%D0%A5%D0%86%D0%86%D0%86_c%D1%82%D1%81%D1%82_%D0%90%D0%94_%D0%9A%D0%A0%D0%AD%D0%92%D0%90_%D0%94%D0%90_%D0%9A%D0%95%D0%A0%D0%9D%D0%90%D0%92%D0%AB Землі беларуска-літоўскага памежжа ў Х–ХІІІ cтст.: ад Крэва да Кернавы] // Доклады Национальной академии наук Беларуси. 2020. Т. 64, № 5. С. 632–640.</ref>. Фактычна менавіта ўсход ранняй Літвы стаў калыскай літоўскай дзяржаўнасці ў XII—XIV стагоддзях і захоўваў сваю выключна важную ролю ў Літве амаль да сярэдзіны ХX стагоддзя. У XIV—XVIII стагоддзях рэгіён стаў ці не самым шматнацыянальным і шматканфесійным ува ўсёй Рэчы Паспалітай. Апроч літоўцаў і русінаў, тут жылі палякі (пераважна літоўскага паходжання), яўрэі, [[Беларускія татары|татары,]] караімы, [[Стараверы ў Беларусі|стараверы,]] немцы і іншыя. == У ХІХ стагоддзі == Нягледзячы на ​​змену мовы з літоўскай на славянскія (польскую і беларускую або [[Простая мова (група дыялектаў)|"простую"]]), гэтая тэрыторыя ў ХІХ стагоддзі, з пункту гледжання ідэнтычнасці, усё яшчэ ўспрымала сябе як адзінае цэлае з літоўскамоўнай Літвой, з’яўляючыся своеасаблівым «эпіцэнтрам» інтэлектуальнай і творчай актыўнасці тагачаснай польскамоўнай Літвы. Мяжа [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (ці, ў спрошчаным разуменні, па [[Дзвіна|Дзвіне]], [[Бярэзіна|Бярэзіне]] і [[Дняпро|Дняпру]]) успрымалася як мяжа паміж Літвой і Беларуссю (да якой адносілі [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]], а з сярэдзіны ХІХ стагоддзя часта і большую частку [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]]). Менавіта з усходу так разумелай Літвы паходзілі, ці былі звязаныя з ёй сваёй культурнай і грамадскай дзейнасцю такія [[літвіны]] ХІХ стагоддзя, як [[Адам Міцкевіч]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Станіслаў Манюшка|Станіслаў Манюшка,]] [[Ігнацы Ходзька|Ігнацы Ходзька,]] [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнацы Дамейка,]] [[Тэадор Нарбут]], [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстах Тышкевіч,]] [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]] і многія іншыя. Менавіта яны, асабліва ў перыяд паміж паўстаннямі 1830—1831 і 1863—1864 гадоў фактычна вызначалі сэнсавае напаўненне паняцця «Літва»: складалі большасць сярод самых вядомых выкладчыкаў і выпускнікоў Віленскага ўніверсітэту, выдаўцоў і аўтараў уплывовых літаратурна-грамадскіх часопісаў, знакавых для фармулявання літоўскай ідэнтычнасці кніг і твораў мастацтва, актыўна распрацоўвалі (на польскай мове) важныя для літоўскай культуры міфы пра [[Маргер|Маргера]], [[Мілда — багіня кахання|Мілду]], [[Рута пахучая|руту]] як нацыянальную кветку Літвы, [[крупнік]] як яе нацыянальны напой і гэтак далей. Амаль усе грамадскія і культурныя дзеячы гэтага часу, якія вызначалі сябе як [[Літвіны|"літвіны"]], паходзілі з правага берагу [[Бярэзіна|Бярэзіны.]] У той час як на левым беразе, у межах [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Першага падзелу Рэчы Паспалітай,]] з 1830-х гадоў усё больш замацоўвалася рэгіянальная беларуская ідэнтычнасць — у тым ліку сярод часткі выхадцаў з каталіцкай шляхты, лаяльнай да ўлады і пануючай культуры імперыі (такіх як [[Ян Баршчэўскі]], [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антон Абрамовіч]] і іншыя). Літоўская ("літвінская" ў сучасным разуменні) свядомасць шляхты і часткова мяшчанства і сялянства ХІХ — пачатку ХX стагоддзяў грунтавалася не на валоданні літоўскай мовай (хаця яе сімвалічная каштоўнасць у рэтраспектыве і прызнавалася) і не на нізавой народнай літоўскай культуры, а на адчуванні гістарычнай пераемнасці з творцамі дзяржаўнасці ВКЛ, на літоўскай гістарычнай міфалогіі і сантыментах да літоўскіх сімвалічных рэалій (рута, крупнік, халаднік, вуж і гэтак далей). == Ссоўванне мяжы на паўночны захад == [[Файл:1712. Samogitie et Lithuanie Propre, Grand Duché de Lithuanie.png|міні|Lithuanie Propre на мапе Анры Шатэлена 1712 г. "Samogitie et Lithuanie Propre, Grand Duché de Lithuanie" вылучаная светла-зялёным колерам.]] Аднясенне [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] да Літвы было няўстойлівым, часам некаторыя даследчыкі і публіцысты лічылі яе часткай [[Чорная Русь|Чорнай Русі]] ці нават Беларусі. Устойліва "літоўскімі" лічыліся толькі [[Віленская губерня|Віленская]] і [[Гродзенская губерня|Гарадзенская]] губерні (і [[Ковенская губерня]], утвораная ў 1843 годзе з паўночна-заходняй часткі Віленскай). Пасля паражэння [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-1864 гадоў]] намецілася ўстойлівая тэндэнцыя да скарачэння тэрыторыі Літвы (у суб'ектыўным успрыняцці як імперскіх уладаў, так і апазіцыйнай ім "літоўскай" шляхты) і паступовага ссоўвання яе мяжы на паўночны захад. У значнай ступені гэта было звязана з новай роллю [[Мінск|Мінска]] як цэнтра [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікатарскай]] дзейнасці ўраду ў літоўска-беларускіх губернях, які супрацьпастаўляўся нелаяльнай імперыі Вільні. У 1880-х гадах старая шляхецкая польскамоўная Літва ў значнай ступені збанкрутавала эканамічна, і згубіла эканамічную і сацыяльную базу, пад час глабальнага аграрнага крызісу. Ён разарыў мноства традыцыйныя гаспадарак, якія не перабудаваліся на капіталістычны лад. Да таго ж, з сярэдзіны 1880-х гадоў пачынае актыўна дзейнічаць "младалітоўскі" рух, які рэзка выступіў супраць польскага культурнага ўплыву. == Змена крытэрыяў літоўскасці == Выпрацаваныя старой шляхецкай Літвой міфы і сімвалы, тое што адрознівала Літву ад Белай Русі, ў значнай ступені перайшлі ў літоўскамоўны дыскурс (праз дзвюхмоўную дробную і сярэднюю шляхту), але змяніўся галоўны крытэрый вызначэння таго, хто лічыцца літвінам (літоўцам). Цяпер гэта не шляхціч (радзей мяшчанін і зусім рэдка сялянін) католік, які звязаны з Літвой гістарычнай традыцыяй. А любы, хто гаворыць і чытае / піша [[Літоўская мова|па літоўску]], і гэта дробны шляхціч, адукаваны селянін, разначынец. Па факце ён таксама католік, і таксама спасылаецца на гісторыю Літвы, але істотна пераасэнсаваную, з вельмі крытычнай ацэнкай усіх польска літоўскіх уній. Гэта істотна зніжае частату згадак пра Верхняе Панямонне як пра [Усходнюю] Літву<ref>Алесь Белы. [https://www.patreon.com/posts/uskhodniaia-geta-117707322 Усходняя Літва - гэта дзе?] // www.patreon.com </ref>. З пачатку 1890-х гадоў расійскія імперскія ўлады і навука пачынаюць устойліва адносіць славянамоўную частку Літвы (уключаючы Вільню) да "Белоруссии". Этнаграфічная карта [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]] (1903) пазначае амаль усю Віленскую губерню як заселеную "беларусамі", на падставе моўнага крытэрыю. Аднак старая каталіцкая інтэлектуальная эліта працягвае называць Літвой, прынамсі, усю Віленскую губерню і поўнач Гродзенскай. Фатаграфіі графа [[Бенедыкт Тышкевіч|Бенедыкта Тышкевіча]], зробленыя ў 1890-х гадах у [[Вялаўскі запаведнік|Вялым]] (сучасны Валожынскі раён), падпісаныя "Вялае, Літва". Мастак [[Фердынанд Рушчыц]] на сваіх карцінах пачатку ХX стагоддзя пазначае касцёл у [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] (таксама Валожынскі раён) "у Літве". Кампазітар [[Мечыслаў Карловіч]] у 1906 годзе піша праграмную [[Літоўская рапсодыя|"Літоўскую рапсодыю"]] у родным [[Вішнева (Смаргонскі раён)|Вішневе]] (Смаргонскі раён) пераважна на матэрыяле сабраных у наваколлі беларускіх песень (а таксама літоўскіх). == Прадмет міжнацыянальных спрэчак == У канцы ХIX — на пачатку ХX стагоддзя нацыянальная і будучая дзяржаўная прыналежнасць рэгіёна стала прадметам гарачых спрэчак паміж польскім і літоўскім нацыяналізмамі, у якую спрабаваў таксама ўмяшацца і беларускі нацыяналізм. Нярэдкімі былі выпадкі, калі прадстаўнікі адной і той жа сям’і вызначалі сваю нацыянальную ідэнтычнасць па-рознаму (як, напрыклад, браты Іваноўскія, сярод якіх былі 2 палякі, літовец і беларус). Польскі бок быў схільны разглядаць усю Літву як "гістарычную правінцыю" Польшчы, а літоўскі меў прэтэнзіі на вялікія тэрыторыі сучаснай Беларусі аж да [[Ваўкавыск|Ваўкавыска]] і [[Слонім|Слоніма]], і паўночнае [[Падляшша]]. (Гл. напрыклад [[Каралеўства Літва (1918)|Каралеўства Літва (1918).]][[Файл:Rzeczpospolita Lithuania claims.png|міні|Абсяг літоўскіх тэрытарыяльных прэтэнзій у 1918-1920 гадах]] Гэты ідэйны канфлікт пасля распаду Расійскай імперыі выліўся ў [[Польска-літоўская вайна|польска-літоўскую вайну]], а затым у інспіраваны Пілсудскім [[Бунт Жалігоўскага|"бунт Жалігоўскага"]]. У 1920—1922 гадах існавала буферная дзяржава «[[Сярэдняя Літва]]», якую часам называлі таксама і «Усходняй Літвой»<ref>{{Крыніцы/БелЭн|15|Сярэ́дняя Літва́, Усходняя Літва|Чарнякевіч А. М.|362}}</ref> (хаця паняцце ''Litwa Wschodnia'' ўжывалі таксама для абазначэння прылеглых з усходу тэрыторый з беларускамоўным насельніцтвам і з цэнтрам у Мінску, якія паводле федэратыўных планаў [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] і некаторых іншых радавітых земляўласнікаў мусілі скласці адзін з трох «кантонаў» [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае|будучага адроджанага ВКЛ]] — у саюзе з Польшчай). У 1922—1923 гадах у Вільні выдавалася літоўскамоўная газета "Усходняя Літва" (літ. [[:lt:Rytų_Lietuva_(Vilnius)|Rytų Lietuva]]), якая разглядала Віленшчыну як натуральны працяг [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]], якая атрымала сваю дзяржаўнасць са сталіцай у [[Коўна|Коўне]]'''.''' Пасля анэксіі "Сярэдняй Літвы" Польшчай у 1922 годзе ўлады апошняй праводзілі палітыку максімальнага сцірання памяці пра літоўскае мінулае рэгіёна, што атрымала яшчэ больш маштабны працяг у гістарычнай і культурнай палітыцы паваеннай [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Напрыклад, у перакладах вершаў [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]] на беларускую мову ў 1960-х гадах згадкі пра Літву паслядоўна замяняліся на "Беларусь"<ref>Барыс Палута. [https://novychas.online/poviaz/jak-litouskaja-hatka-stala-belaruskaj-pryhody Як «літоўская хатка» стала «беларускай»: прыгоды Уладзіслава Сыракомлі ў БССР] // Новы Час, 03.09.2023</ref>. Ва ўмовах адсутнасці літоўскага школьніцтва і касцёльных набажэнстваў па-літоўску ў канцы 1970-х гадоў спыніў існаванне даўні анклаў носьбітаў літоўскай [[Зецельская гаворка|зецельскай гаворкі]] у [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]]<ref>T. М. Судник. Диалекты литовско-славянского пограничья. Очерки фонологических систем. М., 1975.</ref>. Тым не менш, працяглы час (да 2021—2022 навучальнага году) у Беларусі існавалі 2 апошнія школы з літоўскай мовай навучання ў [[Рымдзюны|Рымдзюнах]] і [[Пеляса|Пелясе]]<ref>[https://www.delfi.lt/ru/news/politics/litva-predupredila-belarus-v-svyazi-s-otkazom-obuchat-na-litovskom-v-shkolah-90682755 Литва предупредила Беларусь в связи с отказом обучать на литовском в школах] // delfi.lt 2022.07.08</ref>, профіль якіх быў зменены ў рамках шырокамаштабнай русіфікацыйнай кампаніі ў Беларусі ў сувязі з пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|шырокамаштабнага ўварвання РФ ва Украіну]]. == У сучаснай Літоўскай Рэспубліцы == Да ідэнтычнасці Усходняй Літвы апелявала на пачатку 1990-х нешматлікая групоўка Э. Б. Саткявічуса «Таварыства славянамоўных літоўцаў» (''Tuvažystvo slaviansku janzyčnych litvinuv''), якая нават распрацавала для славянамоўных жыхароў Усходняй Літвы лакальныя мікра-мовы — [[Гальшанская мова|"гальшанскую"]] (блізкую да беларускай) і "вічскую" (на аснове віленскага дыялекту польскай). Адзін з праграмных артыкулаў гэтай групоўкі так і называўся — «Fschodnia Litva» («Усходняя Літва»)<ref>''Satkevičius E. B. Fschodnia Litva. — Kaunas, 1990; Саткявичюс Э. Б.'' Гальские языки. Каунас, 1999. — С. 51. </ref>. У сучаснай Літоўскай Рэспубліцы Усходняй Літвой найчасцей называюць сучасную літоўскую частку Віленскага краю, з істотнай доляй польскамоўнага і "простамоўнага" насельніцтва, не закранаючы тэрыторыю Рэспублікі Беларусь<ref>[https://wilnoteka.lt/artykul/nauseda-litwa-wschodnia-wymaga-szczegolnej-uwagi Nausėda: Litwa wschodnia wymaga szczególnej uwagi] // wilnoteka.lt</ref>. Некаторыя гісторыкі і філолагі, рэтраспектыўна ўжываюць назву і да больш шырокай тэрыторыі, блізка да разумення Зігмаса Зінкявічуса. Напрыклад, апублікаванае ў 2024 годзе навуковае даследаванне літоўскага мовазнаўцы Казімераcа Гаршвы "Усходнелітоўская наменклатура і яе правапіс" <ref>Kazimieras Garšva. [https://lki.lt/kazimieras-garsva-rytu-lietuvos-vardynas-mokslo-studija-2024 Rytų Lietuvos vardynas ir jo rašyba]. Mokslo studija. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2024. <nowiki>ISBN 978-609-411-368-0</nowiki>, <nowiki>https://doi.org/10.35321/e-pub.107.rytu-liet-vardynas</nowiki></ref>, якое адлюстроўвае найважнейшыя актуальныя пытанні ўсходнелітоўскай наменклатуры і яе правапісу. Мэта публікацыі — адказаць на пытанне, ці будзе нелітоўскае напісанне асабістых імёнаў і тапонімаў (уключаючы тапонімы беларускай часткі Усходняй Літвы) у дакументах і надпісах ствараць пагрозу для агульналітоўскай мовы, ці паўплывае яно на размыванне традыцыі літоўскай мовы. == "Вейшнорыя" == У наш час памяць пра гістарычную адметнасць былой Усходняй Літвы на тэрыторыі Беларусі захоўваецца ў масавай свядомасці ў выглядзе гратэскнага [[Мем|мема]] "[[Вейшнорыя]]" (ад назвы выдуманай дзяржавы-"агрэсара", элементу легенды сумесных расійска-беларускіх стратэгічных вучэнняў «[[Захад-2017]]») <ref>''Полина Легина.'' [https://devby.io/news/chto-zastavlyaet-belorusov-emigrirovat-v-veyshnoriyu-i-brat-s-soboy-tyurmu Что заставляет белорусов эмигрировать в Вейшнорию и «брать с собой тюрьму»] (руск.). dev.by (17 лютага 2018). </ref>, а таксама ў дзейнасці нешматлікай групоўкі "неа-літвінаў", якая ўзводзіць свой культурны радавод да польскамоўных літвінаў першых дзвюх трацінаў ХІХ стагоддзя. Увага: на пачатку сакавіка 2026 беларускія ўлады прызналі "Вейшнорыю" "экстрэміцкім фармаваннем"<ref>[https://belsat.eu/91911444/ekstremisckija-farmavanni Другая вейшнорская вайна – гэта не жарт. Як у Беларусі выдумляюць «экстрэмісцкія фармаванні»] // Belsat.eu</ref>. == Зноскі == [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] 2e21my2a42xziwzls9sjyx2mhshdc8v 5135514 5135513 2026-05-04T00:54:05Z MocnyDuham 99818 афармленне 5135514 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuanian language in the 16th century.png|міні|Абсяг літоўскай мовы ў XVI ст. паводле Зігмаса Зінкявічуса. Яго паўднёва-ўсходнюю мяжу можна лічыць умоўнай мяжой Усходняй Літвы на тэрыторыі сучаснай Беларусі.]] '''Усходняя Літва''' ([[Літоўская мова|літ.]] ''Rytų Lietuwa'', [[Польская мова|пол.]] ''Litwa Wschodnia'' — умоўная рэтраспектыўная назва усходняй часткі гістарычнай Літвы (''[[Літва (зямля)|Lithuania propria]]'', як асноўнай часткі дзяржаўнай тэрыторыі [[ВКЛ]], пачаткова населенай пераважна [[Літоўцы|літоўцамі]]) ў працах некаторых гісторыкаў і філолагаў, якая падкрэслівае інтэнсіўнасць працэсаў моўнай і культурнай [[Славянізацыя|славянізацыі]] насельніцтва гэтай тэрыторыі. У іншым разуменні — гістарычны рэгіён на сумежжы сучасных Літоўскай Рэспублікі і Рэспублікі Беларусь, вылучаны пост фактум, які ў мінулым складаў частку гістарычнай Літвы, але ў выніку асіміляцыйных працэсаў не захаваў [[Літоўская мова|літоўскую мову]] і ў большай частцы не ўвайшоў у склад сучаснай дзяржаўнай тэрыторыі [[Літоўская Рэспубліка|Літоўскай Рэспублікі]]. Дакладнае вызначэнне ўсходніх межаў Літвы, у кожную гістарычную эпоху, уяўляе сабой складаную задачу, праз шматзначнасць і пэўную размытасць самога тэрміну «Літва». Гэтыя межы да канца XVIII ст. паступова адсоўваліся на ўсход, затым да [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] заставілася адносна стабільнымі, а пасля разрому паўстання пачалі адсоўвацца на захад. Першыя прыкметы самабытнасці рэгіёну можна ўгледзець у [[Культура ўсходнелітоўскіх курганоў|Культуры ўсходнелітоўскіх курганоў]] — археалагічнай культуры, вядомай па пахавальных помніках балцкіх плямён [[3 стагоддзе|III]]—[[12 стагоддзе|XII]] стст., якія сустракаюцца на сучаснай тэрыторыі ўсходняй і паўднёва-ўсходняй [[Літва|Літвы]] і паўночна-заходняй [[Беларусь|Беларусі]] ад сярэдняга цячэння [[Нёман]]а на захад ад [[Свір (возера)|возера Свір]] на усход, ад вярхоўяў ракі [[Швянтойі (прыток Віліі)]] на поўнач да басейна [[Мяркіс|ракі Мяркіс]] [[Мяркіс|(Мерач)]] на поўдзень. Ужо ў тую эпоху рэгіён робіцца кантактнай балта-славянскай зонай. Некаторыя даследчыкі ў кантэксце вывучэння папярэдняй [[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] таксама ўжываюць тэрмін «Усходняя Літва»<ref>Лухтан, Алексей Борисович. [https://cheloveknauka.com/vostochnaya-litva-v-i-tysyacheletii-do-n-e Восточная Литва в I тысячелетии до н.э.] Автореферат диссертации по истории, специальность ВАК РФ 07.00.06 . Москва, 1990.</ref>. == Усходняя Літва ў працах Зігмаса Зінкявічуса == Выбітны літоўскі мовазнаўца, прафесар [[Зігмас Зінкявічус]], вызначаў Усходнюю Літву перш за ўсё праз прызму лінгвістыкі і гісторыі рассялення [[Балты|балтаў]]. З гістарычнага пункту гледжання да Усходняй Літвы ён адносіў тэрыторыі, якія сёння знаходзяцца ў паўночна-заходняй частцы сучаснай Беларусі (рэгіён Верхняга [[Панямонне|Панямоння]]) і [[Віленскі край]] Літоўскай Рэспублікі. [[Файл:Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя.svg|міні|Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя паводле літоўскага мовазнаўца Алойзаса Відугірыса. Ружовым — беларускамоўныя зоны, зялёным — літоўскамоўныя, жоўтым — польскамоўныя]] У сваіх працах (перадусім у кнізе «Усходняя Літва ў мінулым і сучаснасці», 1993)<ref>Zigmas Zinkevičius. Rytų Lietuva praeityje ir dabar. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1993. Русский перевод: Зинкявичюс З. Восточная Литва в прошлом и настоящем. Вильнюс: Mokslo ir enciklopediju leidykla, 1996. </ref> Зінкявічус даказваў, што гэтая тэрыторыя і асноўная частка яе карэннага насельніцтва мае глыбокае балта-літоўскае паходжанне. Ён вылучаў яе на аснове рудыментаў літоўскай [[Тапаніміка|тапанімікі]] і прысутнасці літоўскай мовы, якая захоўвалася тут да XVII—XVIII стагоддзяў, а ў асобных анклавах і пазней, і разглядаў Усходнюю Літву як рэгіён былой Літвы, які зазнаў найбольш інтэнсіўную славянізацыю. Працэс масавага нізавога пераходу на «[[Простая мова (група дыялектаў)|простую мову]]» (блізкую да будучай літаратурнай [[Беларуская мова|беларускай мовы]]), які пачаўся не пазней за XVI стагоддзе, адбываўся пад моцным культурным уплывам сталічнай Вільні, — асабліва [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленская архідыяцэзія|Віленскай архідыяцэзіі]]. На верхніх «паверхах» грамадства гэты працэс выглядаў як паланізацыя, але ў вясковых нізах — як выцясненне літоўскай размоўнай мовы «простай». Гэты працэс фактычна завяршыўся з беларускага боку мяжы на пачатку XXI стагоддзя, і нават у нашы дні ўсё яшчэ працягваецца з літоўскага боку мяжы<ref>Ф. Раўбіч. [https://nashaniva.com/359982 У памежных вёсках на Віленшчыне беларуская мова працягвае выцясняць літоўскую] // Наша Ніва 25.01.2025 </ref>. Рудыменты літоўскай лексікі захоўваюцца ў гутаркавай мове на вялікай тэрыторыі Панямоння для абазначэння побытавых і прыродных рэалій (''ройст, шашок, кудра, кукуць, пумпурына'' і іншыя [[літуанізм]]ы)<ref>Лаучюте, Юрате Алоизовна. Словарь балтизмов в славянских языках / Ю. А. Лаучюте; АН СССР, Институт языкознания. Ленинград: Наука, Ленинградское отделение, 1982.</ref>. == Усходняя Літва ў працах Алега Дзярновіча == Беларускі гісторык і археолаг [[Алег Іванавіч Дзярновіч|Алег Дзярновіч]] аперыруе паняццем «Усходняя Літва» у блізкім да Зігмаса Зінкявічуса сэнсе, але робячы большы акцэнт на даўні і важны ўклад продкаў беларусаў (якія ў часы стварэння ВКЛ мелі праваслаўнае веравызнанне) у культуру гэтага рэгіёну. Ён разглядае яго як памежны, дзе адбывалася інтэнсіўнае ўзаемадзеянне балцкай (літоўскай) і славянскай культур і даследуе фарміраванне [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] праз прызму этнакультурных і моўных кантактаў — на прыкладзе, перадусім [[Крэва]] і [[Гальшаны|Гальшанаў]] ХI—XIV стагоддзяў, але і ў параўнанні з іншымі найважнейшымі цэнтрамі рэгіёну — [[Вільня]]й і [[Кернава]]м. Яго даследванні абапіраюцца на археалагічныя дадзеныя (тыпы пахаванняў, рэчавы комплекс) і аналіз крыніц, якія паказваюць на высокую ступень змяшання культур у рэгіёне і дазваляюць разумець ранняе ВКЛ не як выключна заваёўніцкую дзяржаву, а як прастору балта-славянскага культурнага сінтэзу<ref>Дзярновіч А. І. [https://www.academia.edu/24833898/%D0%9A%D1%80%D1%8D%D0%B2%D0%B0_%D1%8F%D0%BA_%D0%A3%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D1%8F_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D0%A5I_XIV_%D1%81%D1%82%D1%81%D1%82 Крэва як Усходняя Літва: да праблемы балта-славянскіх кантактаў у ХI—XIV стст.] // Научные чтения, посвящённые Виктору Владимировичу Мартынову: сб. науч. тр. Вып. 3. — Минск: РИВШ, 2016. — С. 58—63.</ref>. Паводле яго высноў, «можна казаць пра біэтнічнасць старажытнай Літвы, якая мела відавочную сацыяльную градацыю. Славяне займалі нішу гандлёва-рамеснага насельніцтва ў ранніх літоўскіх гарадах і забяспечвалі гандлёвыя сувязі рэгіянальных цэнтраў Літвы з цывілізацыйнымі цэнтрамі Усходняй Еўропы. Ва Усходняй Літве (гістарычнай Віленшчыне) у XII—XIV стст. магло прысутнічаць і сельскае славянскае насельніцтва. Такім чынам ствараўся той культурна-эканамічны кантэкст, які, урэшце рэшт, стаў вызначальным для ўзнікнення Вялікага княства Літоўскага»<ref>Олег Дзярнович. [https://www.academia.edu/88997808/%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0_XI_XIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B8_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B0 Восточная Литва XI−XIII веков: проблема этнокультурных и социокультурных характеристик поселений раннегородского типа] // Балто-славянские исследования — XXI: Сб. науч. трудов. Москва, 2021. С. 405—425.</ref> <ref>А. І. Дзярновіч. [https://www.academia.edu/44457009/%D0%97%D0%95%D0%9C%D0%9B%D0%86_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90_%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9F%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%96%D0%96%D0%90_%D0%8E_%D0%A5_%D0%A5%D0%86%D0%86%D0%86_c%D1%82%D1%81%D1%82_%D0%90%D0%94_%D0%9A%D0%A0%D0%AD%D0%92%D0%90_%D0%94%D0%90_%D0%9A%D0%95%D0%A0%D0%9D%D0%90%D0%92%D0%AB Землі беларуска-літоўскага памежжа ў Х-ХІІІ cтст.: ад Крэва да Кернавы] // Доклады Национальной академии наук Беларуси. 2020. Т. 64, № 5. С. 632—640.</ref>. Фактычна менавіта ўсход ранняй Літвы стаў калыскай літоўскай дзяржаўнасці ў XII—XIV стагоддзях і захоўваў сваю выключна важную ролю ў Літве амаль да сярэдзіны ХX стагоддзя. У XIV—XVIII стагоддзях рэгіён стаў ці не самым шматнацыянальным і шматканфесійным ува ўсёй Рэчы Паспалітай. Апроч літоўцаў і русінаў, тут жылі палякі (пераважна літоўскага паходжання), яўрэі, [[Беларускія татары|татары,]] караімы, [[Стараверы ў Беларусі|стараверы,]] немцы і іншыя. == У ХІХ стагоддзі == Нягледзячы на ​​змену мовы з літоўскай на славянскія (польскую і беларускую або «[[Простая мова (група дыялектаў)|простую]]»), гэтая тэрыторыя ў ХІХ стагоддзі, з пункту гледжання ідэнтычнасці, усё яшчэ ўспрымала сябе як адзінае цэлае з літоўскамоўнай Літвой, з’яўляючыся своеасаблівым «эпіцэнтрам» інтэлектуальнай і творчай актыўнасці тагачаснай польскамоўнай Літвы. Мяжа [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (ці, ў спрошчаным разуменні, па [[Дзвіна|Дзвіне]], [[Бярэзіна|Бярэзіне]] і [[Дняпро|Дняпру]]) успрымалася як мяжа паміж Літвой і Беларуссю (да якой адносілі [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]], а з сярэдзіны ХІХ стагоддзя часта і большую частку [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]]). Менавіта з усходу так разумелай Літвы паходзілі, ці былі звязаныя з ёй сваёй культурнай і грамадскай дзейнасцю такія [[літвіны]] ХІХ стагоддзя, як [[Адам Міцкевіч]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Станіслаў Манюшка|Станіслаў Манюшка,]] [[Ігнацы Ходзька|Ігнацы Ходзька,]] [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнацы Дамейка,]] [[Тэадор Нарбут]], [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстах Тышкевіч,]] [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]] і многія іншыя. Менавіта яны, асабліва ў перыяд паміж паўстаннямі 1830—1831 і 1863—1864 гадоў фактычна вызначалі сэнсавае напаўненне паняцця «Літва»: складалі большасць сярод самых вядомых выкладчыкаў і выпускнікоў Віленскага ўніверсітэту, выдаўцоў і аўтараў уплывовых літаратурна-грамадскіх часопісаў, знакавых для фармулявання літоўскай ідэнтычнасці кніг і твораў мастацтва, актыўна распрацоўвалі (на польскай мове) важныя для літоўскай культуры міфы пра [[Маргер]]а, [[Мілда — багіня кахання|Мілду]], [[Рута пахучая|руту]] як нацыянальную кветку Літвы, [[крупнік]] як яе нацыянальны напой і гэтак далей. Амаль усе грамадскія і культурныя дзеячы гэтага часу, якія вызначалі сябе як «[[літвіны]]», паходзілі з правага берагу [[Бярэзіна|Бярэзіны.]] У той час як на левым беразе, у межах [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Першага падзелу Рэчы Паспалітай,]] з 1830-х гадоў усё больш замацоўвалася рэгіянальная беларуская ідэнтычнасць — у тым ліку сярод часткі выхадцаў з каталіцкай шляхты, лаяльнай да ўлады і пануючай культуры імперыі (такіх як [[Ян Баршчэўскі]], [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антон Абрамовіч]] і іншыя). Літоўская («літвінская» ў сучасным разуменні) свядомасць шляхты і часткова мяшчанства і сялянства ХІХ — пачатку ХX стагоддзяў грунтавалася не на валоданні літоўскай мовай (хаця яе сімвалічная каштоўнасць у рэтраспектыве і прызнавалася) і не на нізавой народнай літоўскай культуры, а на адчуванні гістарычнай пераемнасці з творцамі дзяржаўнасці ВКЛ, на літоўскай гістарычнай міфалогіі і сантыментах да літоўскіх сімвалічных рэалій (рута, крупнік, халаднік, вуж і гэтак далей). == Ссоўванне мяжы на паўночны захад == [[Файл:1712. Samogitie et Lithuanie Propre, Grand Duché de Lithuanie.png|міні|Lithuanie Propre на мапе Анры Шатэлена 1712 г. «Samogitie et Lithuanie Propre, Grand Duché de Lithuanie» вылучаная светла-зялёным колерам.]] Аднясенне [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] да Літвы было няўстойлівым, часам некаторыя даследчыкі і публіцысты лічылі яе часткай [[Чорная Русь|Чорнай Русі]] ці нават Беларусі. Устойліва «літоўскімі» лічыліся толькі [[Віленская губерня|Віленская]] і [[Гродзенская губерня|Гарадзенская]] губерні (і [[Ковенская губерня]], утвораная ў 1843 годзе з паўночна-заходняй часткі Віленскай). Пасля паражэння [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] намецілася ўстойлівая тэндэнцыя да скарачэння тэрыторыі Літвы (у суб’ектыўным успрыняцці як імперскіх уладаў, так і апазіцыйнай ім «літоўскай» шляхты) і паступовага ссоўвання яе мяжы на паўночны захад. У значнай ступені гэта было звязана з новай роллю [[Мінск]]а як цэнтра [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікатарскай]] дзейнасці ўраду ў літоўска-беларускіх губернях, які супрацьпастаўляўся нелаяльнай імперыі Вільні. У 1880-х гадах старая шляхецкая польскамоўная Літва ў значнай ступені збанкрутавала эканамічна, і згубіла эканамічную і сацыяльную базу, пад час глабальнага аграрнага крызісу. Ён разарыў мноства традыцыйныя гаспадарак, якія не перабудаваліся на капіталістычны лад. Да таго ж, з сярэдзіны 1880-х гадоў пачынае актыўна дзейнічаць «младалітоўскі» рух, які рэзка выступіў супраць польскага культурнага ўплыву. == Змена крытэрыяў літоўскасці == Выпрацаваныя старой шляхецкай Літвой міфы і сімвалы, тое што адрознівала Літву ад Белай Русі, ў значнай ступені перайшлі ў літоўскамоўны дыскурс (праз дзвюхмоўную дробную і сярэднюю шляхту), але змяніўся галоўны крытэрый вызначэння таго, хто лічыцца літвінам (літоўцам). Цяпер гэта не шляхціч (радзей мяшчанін і зусім рэдка сялянін) католік, які звязаны з Літвой гістарычнай традыцыяй. А любы, хто гаворыць і чытае / піша [[Літоўская мова|па літоўску]], і гэта дробны шляхціч, адукаваны селянін, разначынец. Па факце ён таксама католік, і таксама спасылаецца на гісторыю Літвы, але істотна пераасэнсаваную, з вельмі крытычнай ацэнкай усіх польска літоўскіх уній. Гэта істотна зніжае частату згадак пра Верхняе Панямонне як пра [Усходнюю] Літву<ref>Алесь Белы. [https://www.patreon.com/posts/uskhodniaia-geta-117707322 Усходняя Літва — гэта дзе?] // www.patreon.com </ref>. З пачатку 1890-х гадоў расійскія імперскія ўлады і навука пачынаюць устойліва адносіць славянамоўную частку Літвы (уключаючы Вільню) да «Белоруссии». Этнаграфічная карта [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]] (1903) пазначае амаль усю Віленскую губерню як заселеную «беларусамі», на падставе моўнага крытэрыю. Аднак старая каталіцкая інтэлектуальная эліта працягвае называць Літвой, прынамсі, усю Віленскую губерню і поўнач Гродзенскай. Фатаграфіі графа [[Бенедыкт Тышкевіч|Бенедыкта Тышкевіча]], зробленыя ў 1890-х гадах у [[Вялаўскі запаведнік|Вялым]] (сучасны Валожынскі раён), падпісаныя «Вялае, Літва». Мастак [[Фердынанд Рушчыц]] на сваіх карцінах пачатку ХX стагоддзя пазначае касцёл у [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] (таксама Валожынскі раён) «у Літве». Кампазітар [[Мечыслаў Карловіч]] у 1906 годзе піша праграмную «[[Літоўская рапсодыя|Літоўскую рапсодыю]]» у родным [[Вішнева (Смаргонскі раён)|Вішневе]] (Смаргонскі раён) пераважна на матэрыяле сабраных у наваколлі беларускіх песень (а таксама літоўскіх). == Прадмет міжнацыянальных спрэчак == У канцы ХIX — на пачатку ХX стагоддзя нацыянальная і будучая дзяржаўная прыналежнасць рэгіёна стала прадметам гарачых спрэчак паміж польскім і літоўскім нацыяналізмамі, у якую спрабаваў таксама ўмяшацца і беларускі нацыяналізм. Нярэдкімі былі выпадкі, калі прадстаўнікі адной і той жа сям’і вызначалі сваю нацыянальную ідэнтычнасць па-рознаму (як, напрыклад, браты Іваноўскія, сярод якіх былі 2 палякі, літовец і беларус). Польскі бок быў схільны разглядаць усю Літву як «гістарычную правінцыю» Польшчы, а літоўскі меў прэтэнзіі на вялікія тэрыторыі сучаснай Беларусі аж да [[Ваўкавыск]]а і [[Слонім]]а, і паўночнае [[Падляшша]]. (Гл. напрыклад [[Каралеўства Літва (1918)|Каралеўства Літва (1918).]][[Файл:Rzeczpospolita Lithuania claims.png|міні|Абсяг літоўскіх тэрытарыяльных прэтэнзій у 1918—1920 гадах]] Гэты ідэйны канфлікт пасля распаду Расійскай імперыі выліўся ў [[Польска-літоўская вайна|польска-літоўскую вайну]], а затым у інспіраваны Пілсудскім «[[бунт Жалігоўскага]]». У 1920—1922 гадах існавала буферная дзяржава «[[Сярэдняя Літва]]», якую часам называлі таксама і «Усходняй Літвой»<ref>{{Крыніцы/БелЭн|15|Сярэ́дняя Літва́, Усходняя Літва|Чарнякевіч А. М.|362}}</ref> (хаця паняцце ''Litwa Wschodnia'' ўжывалі таксама для абазначэння прылеглых з усходу тэрыторый з беларускамоўным насельніцтвам і з цэнтрам у Мінску, якія паводле федэратыўных планаў [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] і некаторых іншых радавітых земляўласнікаў мусілі скласці адзін з трох «кантонаў» [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае|будучага адроджанага ВКЛ]] — у саюзе з Польшчай). У 1922—1923 гадах у Вільні выдавалася літоўскамоўная газета «Усходняя Літва» (літ. [[:lt:Rytų Lietuva (Vilnius)|Rytų Lietuva]]), якая разглядала Віленшчыну як натуральны працяг [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]], якая атрымала сваю дзяржаўнасць са сталіцай у [[Коўна|Коўне]]'''.''' Пасля анэксіі «Сярэдняй Літвы» Польшчай у 1922 годзе ўлады апошняй праводзілі палітыку максімальнага сцірання памяці пра літоўскае мінулае рэгіёна, што атрымала яшчэ больш маштабны працяг у гістарычнай і культурнай палітыцы паваеннай [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Напрыклад, у перакладах вершаў [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]] на беларускую мову ў 1960-х гадах згадкі пра Літву паслядоўна замяняліся на «Беларусь»<ref>Барыс Палута. [https://novychas.online/poviaz/jak-litouskaja-hatka-stala-belaruskaj-pryhody Як «літоўская хатка» стала «беларускай»: прыгоды Уладзіслава Сыракомлі ў БССР] // Новы Час, 03.09.2023</ref>. Ва ўмовах адсутнасці літоўскага школьніцтва і касцёльных набажэнстваў па-літоўску ў канцы 1970-х гадоў спыніў існаванне даўні анклаў носьбітаў літоўскай [[Зецельская гаворка|зецельскай гаворкі]] у [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]]<ref>T. М. Судник. Диалекты литовско-славянского пограничья. Очерки фонологических систем. М., 1975.</ref>. Тым не менш, працяглы час (да 2021—2022 навучальнага году) у Беларусі існавалі 2 апошнія школы з літоўскай мовай навучання ў [[Рымдзюны|Рымдзюнах]] і [[Пеляса|Пелясе]]<ref>[https://www.delfi.lt/ru/news/politics/litva-predupredila-belarus-v-svyazi-s-otkazom-obuchat-na-litovskom-v-shkolah-90682755 Литва предупредила Беларусь в связи с отказом обучать на литовском в школах] // delfi.lt 2022.07.08</ref>, профіль якіх быў зменены ў рамках шырокамаштабнай русіфікацыйнай кампаніі ў Беларусі ў сувязі з пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|шырокамаштабнага ўварвання РФ ва Украіну]]. == У сучаснай Літоўскай Рэспубліцы == Да ідэнтычнасці Усходняй Літвы апелявала на пачатку 1990-х нешматлікая групоўка Э. Б. Саткявічуса «Таварыства славянамоўных літоўцаў» (''Tuvažystvo slaviansku janzyčnych litvinuv''), якая нават распрацавала для славянамоўных жыхароў Усходняй Літвы лакальныя мікра-мовы — «[[Гальшанская мова|гальшанскую]]» (блізкую да беларускай) і «вічскую» (на аснове віленскага дыялекту польскай). Адзін з праграмных артыкулаў гэтай групоўкі так і называўся — «Fschodnia Litva» («Усходняя Літва»)<ref>''Satkevičius E. B. Fschodnia Litva. — Kaunas, 1990; Саткявичюс Э. Б.'' Гальские языки. Каунас, 1999. — С. 51. </ref>. У сучаснай Літоўскай Рэспубліцы Усходняй Літвой найчасцей называюць сучасную літоўскую частку Віленскага краю, з істотнай доляй польскамоўнага і «простамоўнага» насельніцтва, не закранаючы тэрыторыю Рэспублікі Беларусь<ref>[https://wilnoteka.lt/artykul/nauseda-litwa-wschodnia-wymaga-szczegolnej-uwagi Nausėda: Litwa wschodnia wymaga szczególnej uwagi] // wilnoteka.lt</ref>. Некаторыя гісторыкі і філолагі, рэтраспектыўна ўжываюць назву і да больш шырокай тэрыторыі, блізка да разумення Зігмаса Зінкявічуса. Напрыклад, апублікаванае ў 2024 годзе навуковае даследаванне літоўскага мовазнаўцы Казімераcа Гаршвы «Усходнелітоўская наменклатура і яе правапіс» <ref>Kazimieras Garšva. [https://lki.lt/kazimieras-garsva-rytu-lietuvos-vardynas-mokslo-studija-2024 Rytų Lietuvos vardynas ir jo rašyba]. Mokslo studija. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2024. <nowiki>ISBN 978-609-411-368-0</nowiki>, <nowiki>https://doi.org/10.35321/e-pub.107.rytu-liet-vardynas</nowiki></ref>, якое адлюстроўвае найважнейшыя актуальныя пытанні ўсходнелітоўскай наменклатуры і яе правапісу. Мэта публікацыі — адказаць на пытанне, ці будзе нелітоўскае напісанне асабістых імёнаў і тапонімаў (уключаючы тапонімы беларускай часткі Усходняй Літвы) у дакументах і надпісах ствараць пагрозу для агульналітоўскай мовы, ці паўплывае яно на размыванне традыцыі літоўскай мовы. == «Вейшнорыя» == У наш час памяць пра гістарычную адметнасць былой Усходняй Літвы на тэрыторыі Беларусі захоўваецца ў масавай свядомасці ў выглядзе гратэскнага [[мем]]а «[[Вейшнорыя]]» (ад назвы выдуманай дзяржавы-«агрэсара», элементу легенды сумесных расійска-беларускіх стратэгічных вучэнняў «[[Захад-2017]]») <ref>''Полина Легина.'' [https://devby.io/news/chto-zastavlyaet-belorusov-emigrirovat-v-veyshnoriyu-i-brat-s-soboy-tyurmu Что заставляет белорусов эмигрировать в Вейшнорию и «брать с собой тюрьму»] (руск.). dev.by (17 лютага 2018). </ref>, а таксама ў дзейнасці нешматлікай групоўкі «неа-літвінаў», якая ўзводзіць свой культурны радавод да польскамоўных літвінаў першых дзвюх трацінаў ХІХ стагоддзя. Увага: на пачатку сакавіка 2026 беларускія ўлады прызналі «Вейшнорыю» «экстрэміцкім фармаваннем»<ref>[https://belsat.eu/91911444/ekstremisckija-farmavanni Другая вейшнорская вайна — гэта не жарт. Як у Беларусі выдумляюць «экстрэмісцкія фармаванні»] // Belsat.eu</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] oi4kbgjpko1x2rfnx63gi87k4439yuw 5135515 5135514 2026-05-04T00:55:00Z MocnyDuham 99818 /* «Вейшнорыя» */ Крыніцы? 5135515 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuanian language in the 16th century.png|міні|Абсяг літоўскай мовы ў XVI ст. паводле Зігмаса Зінкявічуса. Яго паўднёва-ўсходнюю мяжу можна лічыць умоўнай мяжой Усходняй Літвы на тэрыторыі сучаснай Беларусі.]] '''Усходняя Літва''' ([[Літоўская мова|літ.]] ''Rytų Lietuwa'', [[Польская мова|пол.]] ''Litwa Wschodnia'' — умоўная рэтраспектыўная назва усходняй часткі гістарычнай Літвы (''[[Літва (зямля)|Lithuania propria]]'', як асноўнай часткі дзяржаўнай тэрыторыі [[ВКЛ]], пачаткова населенай пераважна [[Літоўцы|літоўцамі]]) ў працах некаторых гісторыкаў і філолагаў, якая падкрэслівае інтэнсіўнасць працэсаў моўнай і культурнай [[Славянізацыя|славянізацыі]] насельніцтва гэтай тэрыторыі. У іншым разуменні — гістарычны рэгіён на сумежжы сучасных Літоўскай Рэспублікі і Рэспублікі Беларусь, вылучаны пост фактум, які ў мінулым складаў частку гістарычнай Літвы, але ў выніку асіміляцыйных працэсаў не захаваў [[Літоўская мова|літоўскую мову]] і ў большай частцы не ўвайшоў у склад сучаснай дзяржаўнай тэрыторыі [[Літоўская Рэспубліка|Літоўскай Рэспублікі]]. Дакладнае вызначэнне ўсходніх межаў Літвы, у кожную гістарычную эпоху, уяўляе сабой складаную задачу, праз шматзначнасць і пэўную размытасць самога тэрміну «Літва». Гэтыя межы да канца XVIII ст. паступова адсоўваліся на ўсход, затым да [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] заставілася адносна стабільнымі, а пасля разрому паўстання пачалі адсоўвацца на захад. Першыя прыкметы самабытнасці рэгіёну можна ўгледзець у [[Культура ўсходнелітоўскіх курганоў|Культуры ўсходнелітоўскіх курганоў]] — археалагічнай культуры, вядомай па пахавальных помніках балцкіх плямён [[3 стагоддзе|III]]—[[12 стагоддзе|XII]] стст., якія сустракаюцца на сучаснай тэрыторыі ўсходняй і паўднёва-ўсходняй [[Літва|Літвы]] і паўночна-заходняй [[Беларусь|Беларусі]] ад сярэдняга цячэння [[Нёман]]а на захад ад [[Свір (возера)|возера Свір]] на усход, ад вярхоўяў ракі [[Швянтойі (прыток Віліі)]] на поўнач да басейна [[Мяркіс|ракі Мяркіс]] [[Мяркіс|(Мерач)]] на поўдзень. Ужо ў тую эпоху рэгіён робіцца кантактнай балта-славянскай зонай. Некаторыя даследчыкі ў кантэксце вывучэння папярэдняй [[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] таксама ўжываюць тэрмін «Усходняя Літва»<ref>Лухтан, Алексей Борисович. [https://cheloveknauka.com/vostochnaya-litva-v-i-tysyacheletii-do-n-e Восточная Литва в I тысячелетии до н.э.] Автореферат диссертации по истории, специальность ВАК РФ 07.00.06 . Москва, 1990.</ref>. == Усходняя Літва ў працах Зігмаса Зінкявічуса == Выбітны літоўскі мовазнаўца, прафесар [[Зігмас Зінкявічус]], вызначаў Усходнюю Літву перш за ўсё праз прызму лінгвістыкі і гісторыі рассялення [[Балты|балтаў]]. З гістарычнага пункту гледжання да Усходняй Літвы ён адносіў тэрыторыі, якія сёння знаходзяцца ў паўночна-заходняй частцы сучаснай Беларусі (рэгіён Верхняга [[Панямонне|Панямоння]]) і [[Віленскі край]] Літоўскай Рэспублікі. [[Файл:Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя.svg|міні|Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя паводле літоўскага мовазнаўца Алойзаса Відугірыса. Ружовым — беларускамоўныя зоны, зялёным — літоўскамоўныя, жоўтым — польскамоўныя]] У сваіх працах (перадусім у кнізе «Усходняя Літва ў мінулым і сучаснасці», 1993)<ref>Zigmas Zinkevičius. Rytų Lietuva praeityje ir dabar. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1993. Русский перевод: Зинкявичюс З. Восточная Литва в прошлом и настоящем. Вильнюс: Mokslo ir enciklopediju leidykla, 1996. </ref> Зінкявічус даказваў, што гэтая тэрыторыя і асноўная частка яе карэннага насельніцтва мае глыбокае балта-літоўскае паходжанне. Ён вылучаў яе на аснове рудыментаў літоўскай [[Тапаніміка|тапанімікі]] і прысутнасці літоўскай мовы, якая захоўвалася тут да XVII—XVIII стагоддзяў, а ў асобных анклавах і пазней, і разглядаў Усходнюю Літву як рэгіён былой Літвы, які зазнаў найбольш інтэнсіўную славянізацыю. Працэс масавага нізавога пераходу на «[[Простая мова (група дыялектаў)|простую мову]]» (блізкую да будучай літаратурнай [[Беларуская мова|беларускай мовы]]), які пачаўся не пазней за XVI стагоддзе, адбываўся пад моцным культурным уплывам сталічнай Вільні, — асабліва [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленская архідыяцэзія|Віленскай архідыяцэзіі]]. На верхніх «паверхах» грамадства гэты працэс выглядаў як паланізацыя, але ў вясковых нізах — як выцясненне літоўскай размоўнай мовы «простай». Гэты працэс фактычна завяршыўся з беларускага боку мяжы на пачатку XXI стагоддзя, і нават у нашы дні ўсё яшчэ працягваецца з літоўскага боку мяжы<ref>Ф. Раўбіч. [https://nashaniva.com/359982 У памежных вёсках на Віленшчыне беларуская мова працягвае выцясняць літоўскую] // Наша Ніва 25.01.2025 </ref>. Рудыменты літоўскай лексікі захоўваюцца ў гутаркавай мове на вялікай тэрыторыі Панямоння для абазначэння побытавых і прыродных рэалій (''ройст, шашок, кудра, кукуць, пумпурына'' і іншыя [[літуанізм]]ы)<ref>Лаучюте, Юрате Алоизовна. Словарь балтизмов в славянских языках / Ю. А. Лаучюте; АН СССР, Институт языкознания. Ленинград: Наука, Ленинградское отделение, 1982.</ref>. == Усходняя Літва ў працах Алега Дзярновіча == Беларускі гісторык і археолаг [[Алег Іванавіч Дзярновіч|Алег Дзярновіч]] аперыруе паняццем «Усходняя Літва» у блізкім да Зігмаса Зінкявічуса сэнсе, але робячы большы акцэнт на даўні і важны ўклад продкаў беларусаў (якія ў часы стварэння ВКЛ мелі праваслаўнае веравызнанне) у культуру гэтага рэгіёну. Ён разглядае яго як памежны, дзе адбывалася інтэнсіўнае ўзаемадзеянне балцкай (літоўскай) і славянскай культур і даследуе фарміраванне [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] праз прызму этнакультурных і моўных кантактаў — на прыкладзе, перадусім [[Крэва]] і [[Гальшаны|Гальшанаў]] ХI—XIV стагоддзяў, але і ў параўнанні з іншымі найважнейшымі цэнтрамі рэгіёну — [[Вільня]]й і [[Кернава]]м. Яго даследванні абапіраюцца на археалагічныя дадзеныя (тыпы пахаванняў, рэчавы комплекс) і аналіз крыніц, якія паказваюць на высокую ступень змяшання культур у рэгіёне і дазваляюць разумець ранняе ВКЛ не як выключна заваёўніцкую дзяржаву, а як прастору балта-славянскага культурнага сінтэзу<ref>Дзярновіч А. І. [https://www.academia.edu/24833898/%D0%9A%D1%80%D1%8D%D0%B2%D0%B0_%D1%8F%D0%BA_%D0%A3%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D1%8F_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D0%A5I_XIV_%D1%81%D1%82%D1%81%D1%82 Крэва як Усходняя Літва: да праблемы балта-славянскіх кантактаў у ХI—XIV стст.] // Научные чтения, посвящённые Виктору Владимировичу Мартынову: сб. науч. тр. Вып. 3. — Минск: РИВШ, 2016. — С. 58—63.</ref>. Паводле яго высноў, «можна казаць пра біэтнічнасць старажытнай Літвы, якая мела відавочную сацыяльную градацыю. Славяне займалі нішу гандлёва-рамеснага насельніцтва ў ранніх літоўскіх гарадах і забяспечвалі гандлёвыя сувязі рэгіянальных цэнтраў Літвы з цывілізацыйнымі цэнтрамі Усходняй Еўропы. Ва Усходняй Літве (гістарычнай Віленшчыне) у XII—XIV стст. магло прысутнічаць і сельскае славянскае насельніцтва. Такім чынам ствараўся той культурна-эканамічны кантэкст, які, урэшце рэшт, стаў вызначальным для ўзнікнення Вялікага княства Літоўскага»<ref>Олег Дзярнович. [https://www.academia.edu/88997808/%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0_XI_XIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B8_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B0 Восточная Литва XI−XIII веков: проблема этнокультурных и социокультурных характеристик поселений раннегородского типа] // Балто-славянские исследования — XXI: Сб. науч. трудов. Москва, 2021. С. 405—425.</ref> <ref>А. І. Дзярновіч. [https://www.academia.edu/44457009/%D0%97%D0%95%D0%9C%D0%9B%D0%86_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90_%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9F%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%96%D0%96%D0%90_%D0%8E_%D0%A5_%D0%A5%D0%86%D0%86%D0%86_c%D1%82%D1%81%D1%82_%D0%90%D0%94_%D0%9A%D0%A0%D0%AD%D0%92%D0%90_%D0%94%D0%90_%D0%9A%D0%95%D0%A0%D0%9D%D0%90%D0%92%D0%AB Землі беларуска-літоўскага памежжа ў Х-ХІІІ cтст.: ад Крэва да Кернавы] // Доклады Национальной академии наук Беларуси. 2020. Т. 64, № 5. С. 632—640.</ref>. Фактычна менавіта ўсход ранняй Літвы стаў калыскай літоўскай дзяржаўнасці ў XII—XIV стагоддзях і захоўваў сваю выключна важную ролю ў Літве амаль да сярэдзіны ХX стагоддзя. У XIV—XVIII стагоддзях рэгіён стаў ці не самым шматнацыянальным і шматканфесійным ува ўсёй Рэчы Паспалітай. Апроч літоўцаў і русінаў, тут жылі палякі (пераважна літоўскага паходжання), яўрэі, [[Беларускія татары|татары,]] караімы, [[Стараверы ў Беларусі|стараверы,]] немцы і іншыя. == У ХІХ стагоддзі == Нягледзячы на ​​змену мовы з літоўскай на славянскія (польскую і беларускую або «[[Простая мова (група дыялектаў)|простую]]»), гэтая тэрыторыя ў ХІХ стагоддзі, з пункту гледжання ідэнтычнасці, усё яшчэ ўспрымала сябе як адзінае цэлае з літоўскамоўнай Літвой, з’яўляючыся своеасаблівым «эпіцэнтрам» інтэлектуальнай і творчай актыўнасці тагачаснай польскамоўнай Літвы. Мяжа [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (ці, ў спрошчаным разуменні, па [[Дзвіна|Дзвіне]], [[Бярэзіна|Бярэзіне]] і [[Дняпро|Дняпру]]) успрымалася як мяжа паміж Літвой і Беларуссю (да якой адносілі [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]], а з сярэдзіны ХІХ стагоддзя часта і большую частку [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]]). Менавіта з усходу так разумелай Літвы паходзілі, ці былі звязаныя з ёй сваёй культурнай і грамадскай дзейнасцю такія [[літвіны]] ХІХ стагоддзя, як [[Адам Міцкевіч]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Станіслаў Манюшка|Станіслаў Манюшка,]] [[Ігнацы Ходзька|Ігнацы Ходзька,]] [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнацы Дамейка,]] [[Тэадор Нарбут]], [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстах Тышкевіч,]] [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]] і многія іншыя. Менавіта яны, асабліва ў перыяд паміж паўстаннямі 1830—1831 і 1863—1864 гадоў фактычна вызначалі сэнсавае напаўненне паняцця «Літва»: складалі большасць сярод самых вядомых выкладчыкаў і выпускнікоў Віленскага ўніверсітэту, выдаўцоў і аўтараў уплывовых літаратурна-грамадскіх часопісаў, знакавых для фармулявання літоўскай ідэнтычнасці кніг і твораў мастацтва, актыўна распрацоўвалі (на польскай мове) важныя для літоўскай культуры міфы пра [[Маргер]]а, [[Мілда — багіня кахання|Мілду]], [[Рута пахучая|руту]] як нацыянальную кветку Літвы, [[крупнік]] як яе нацыянальны напой і гэтак далей. Амаль усе грамадскія і культурныя дзеячы гэтага часу, якія вызначалі сябе як «[[літвіны]]», паходзілі з правага берагу [[Бярэзіна|Бярэзіны.]] У той час як на левым беразе, у межах [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Першага падзелу Рэчы Паспалітай,]] з 1830-х гадоў усё больш замацоўвалася рэгіянальная беларуская ідэнтычнасць — у тым ліку сярод часткі выхадцаў з каталіцкай шляхты, лаяльнай да ўлады і пануючай культуры імперыі (такіх як [[Ян Баршчэўскі]], [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антон Абрамовіч]] і іншыя). Літоўская («літвінская» ў сучасным разуменні) свядомасць шляхты і часткова мяшчанства і сялянства ХІХ — пачатку ХX стагоддзяў грунтавалася не на валоданні літоўскай мовай (хаця яе сімвалічная каштоўнасць у рэтраспектыве і прызнавалася) і не на нізавой народнай літоўскай культуры, а на адчуванні гістарычнай пераемнасці з творцамі дзяржаўнасці ВКЛ, на літоўскай гістарычнай міфалогіі і сантыментах да літоўскіх сімвалічных рэалій (рута, крупнік, халаднік, вуж і гэтак далей). == Ссоўванне мяжы на паўночны захад == [[Файл:1712. Samogitie et Lithuanie Propre, Grand Duché de Lithuanie.png|міні|Lithuanie Propre на мапе Анры Шатэлена 1712 г. «Samogitie et Lithuanie Propre, Grand Duché de Lithuanie» вылучаная светла-зялёным колерам.]] Аднясенне [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] да Літвы было няўстойлівым, часам некаторыя даследчыкі і публіцысты лічылі яе часткай [[Чорная Русь|Чорнай Русі]] ці нават Беларусі. Устойліва «літоўскімі» лічыліся толькі [[Віленская губерня|Віленская]] і [[Гродзенская губерня|Гарадзенская]] губерні (і [[Ковенская губерня]], утвораная ў 1843 годзе з паўночна-заходняй часткі Віленскай). Пасля паражэння [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] намецілася ўстойлівая тэндэнцыя да скарачэння тэрыторыі Літвы (у суб’ектыўным успрыняцці як імперскіх уладаў, так і апазіцыйнай ім «літоўскай» шляхты) і паступовага ссоўвання яе мяжы на паўночны захад. У значнай ступені гэта было звязана з новай роллю [[Мінск]]а як цэнтра [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікатарскай]] дзейнасці ўраду ў літоўска-беларускіх губернях, які супрацьпастаўляўся нелаяльнай імперыі Вільні. У 1880-х гадах старая шляхецкая польскамоўная Літва ў значнай ступені збанкрутавала эканамічна, і згубіла эканамічную і сацыяльную базу, пад час глабальнага аграрнага крызісу. Ён разарыў мноства традыцыйныя гаспадарак, якія не перабудаваліся на капіталістычны лад. Да таго ж, з сярэдзіны 1880-х гадоў пачынае актыўна дзейнічаць «младалітоўскі» рух, які рэзка выступіў супраць польскага культурнага ўплыву. == Змена крытэрыяў літоўскасці == Выпрацаваныя старой шляхецкай Літвой міфы і сімвалы, тое што адрознівала Літву ад Белай Русі, ў значнай ступені перайшлі ў літоўскамоўны дыскурс (праз дзвюхмоўную дробную і сярэднюю шляхту), але змяніўся галоўны крытэрый вызначэння таго, хто лічыцца літвінам (літоўцам). Цяпер гэта не шляхціч (радзей мяшчанін і зусім рэдка сялянін) католік, які звязаны з Літвой гістарычнай традыцыяй. А любы, хто гаворыць і чытае / піша [[Літоўская мова|па літоўску]], і гэта дробны шляхціч, адукаваны селянін, разначынец. Па факце ён таксама католік, і таксама спасылаецца на гісторыю Літвы, але істотна пераасэнсаваную, з вельмі крытычнай ацэнкай усіх польска літоўскіх уній. Гэта істотна зніжае частату згадак пра Верхняе Панямонне як пра [Усходнюю] Літву<ref>Алесь Белы. [https://www.patreon.com/posts/uskhodniaia-geta-117707322 Усходняя Літва — гэта дзе?] // www.patreon.com </ref>. З пачатку 1890-х гадоў расійскія імперскія ўлады і навука пачынаюць устойліва адносіць славянамоўную частку Літвы (уключаючы Вільню) да «Белоруссии». Этнаграфічная карта [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]] (1903) пазначае амаль усю Віленскую губерню як заселеную «беларусамі», на падставе моўнага крытэрыю. Аднак старая каталіцкая інтэлектуальная эліта працягвае называць Літвой, прынамсі, усю Віленскую губерню і поўнач Гродзенскай. Фатаграфіі графа [[Бенедыкт Тышкевіч|Бенедыкта Тышкевіча]], зробленыя ў 1890-х гадах у [[Вялаўскі запаведнік|Вялым]] (сучасны Валожынскі раён), падпісаныя «Вялае, Літва». Мастак [[Фердынанд Рушчыц]] на сваіх карцінах пачатку ХX стагоддзя пазначае касцёл у [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] (таксама Валожынскі раён) «у Літве». Кампазітар [[Мечыслаў Карловіч]] у 1906 годзе піша праграмную «[[Літоўская рапсодыя|Літоўскую рапсодыю]]» у родным [[Вішнева (Смаргонскі раён)|Вішневе]] (Смаргонскі раён) пераважна на матэрыяле сабраных у наваколлі беларускіх песень (а таксама літоўскіх). == Прадмет міжнацыянальных спрэчак == У канцы ХIX — на пачатку ХX стагоддзя нацыянальная і будучая дзяржаўная прыналежнасць рэгіёна стала прадметам гарачых спрэчак паміж польскім і літоўскім нацыяналізмамі, у якую спрабаваў таксама ўмяшацца і беларускі нацыяналізм. Нярэдкімі былі выпадкі, калі прадстаўнікі адной і той жа сям’і вызначалі сваю нацыянальную ідэнтычнасць па-рознаму (як, напрыклад, браты Іваноўскія, сярод якіх былі 2 палякі, літовец і беларус). Польскі бок быў схільны разглядаць усю Літву як «гістарычную правінцыю» Польшчы, а літоўскі меў прэтэнзіі на вялікія тэрыторыі сучаснай Беларусі аж да [[Ваўкавыск]]а і [[Слонім]]а, і паўночнае [[Падляшша]]. (Гл. напрыклад [[Каралеўства Літва (1918)|Каралеўства Літва (1918).]][[Файл:Rzeczpospolita Lithuania claims.png|міні|Абсяг літоўскіх тэрытарыяльных прэтэнзій у 1918—1920 гадах]] Гэты ідэйны канфлікт пасля распаду Расійскай імперыі выліўся ў [[Польска-літоўская вайна|польска-літоўскую вайну]], а затым у інспіраваны Пілсудскім «[[бунт Жалігоўскага]]». У 1920—1922 гадах існавала буферная дзяржава «[[Сярэдняя Літва]]», якую часам называлі таксама і «Усходняй Літвой»<ref>{{Крыніцы/БелЭн|15|Сярэ́дняя Літва́, Усходняя Літва|Чарнякевіч А. М.|362}}</ref> (хаця паняцце ''Litwa Wschodnia'' ўжывалі таксама для абазначэння прылеглых з усходу тэрыторый з беларускамоўным насельніцтвам і з цэнтрам у Мінску, якія паводле федэратыўных планаў [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] і некаторых іншых радавітых земляўласнікаў мусілі скласці адзін з трох «кантонаў» [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае|будучага адроджанага ВКЛ]] — у саюзе з Польшчай). У 1922—1923 гадах у Вільні выдавалася літоўскамоўная газета «Усходняя Літва» (літ. [[:lt:Rytų Lietuva (Vilnius)|Rytų Lietuva]]), якая разглядала Віленшчыну як натуральны працяг [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]], якая атрымала сваю дзяржаўнасць са сталіцай у [[Коўна|Коўне]]'''.''' Пасля анэксіі «Сярэдняй Літвы» Польшчай у 1922 годзе ўлады апошняй праводзілі палітыку максімальнага сцірання памяці пра літоўскае мінулае рэгіёна, што атрымала яшчэ больш маштабны працяг у гістарычнай і культурнай палітыцы паваеннай [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Напрыклад, у перакладах вершаў [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]] на беларускую мову ў 1960-х гадах згадкі пра Літву паслядоўна замяняліся на «Беларусь»<ref>Барыс Палута. [https://novychas.online/poviaz/jak-litouskaja-hatka-stala-belaruskaj-pryhody Як «літоўская хатка» стала «беларускай»: прыгоды Уладзіслава Сыракомлі ў БССР] // Новы Час, 03.09.2023</ref>. Ва ўмовах адсутнасці літоўскага школьніцтва і касцёльных набажэнстваў па-літоўску ў канцы 1970-х гадоў спыніў існаванне даўні анклаў носьбітаў літоўскай [[Зецельская гаворка|зецельскай гаворкі]] у [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]]<ref>T. М. Судник. Диалекты литовско-славянского пограничья. Очерки фонологических систем. М., 1975.</ref>. Тым не менш, працяглы час (да 2021—2022 навучальнага году) у Беларусі існавалі 2 апошнія школы з літоўскай мовай навучання ў [[Рымдзюны|Рымдзюнах]] і [[Пеляса|Пелясе]]<ref>[https://www.delfi.lt/ru/news/politics/litva-predupredila-belarus-v-svyazi-s-otkazom-obuchat-na-litovskom-v-shkolah-90682755 Литва предупредила Беларусь в связи с отказом обучать на литовском в школах] // delfi.lt 2022.07.08</ref>, профіль якіх быў зменены ў рамках шырокамаштабнай русіфікацыйнай кампаніі ў Беларусі ў сувязі з пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|шырокамаштабнага ўварвання РФ ва Украіну]]. == У сучаснай Літоўскай Рэспубліцы == Да ідэнтычнасці Усходняй Літвы апелявала на пачатку 1990-х нешматлікая групоўка Э. Б. Саткявічуса «Таварыства славянамоўных літоўцаў» (''Tuvažystvo slaviansku janzyčnych litvinuv''), якая нават распрацавала для славянамоўных жыхароў Усходняй Літвы лакальныя мікра-мовы — «[[Гальшанская мова|гальшанскую]]» (блізкую да беларускай) і «вічскую» (на аснове віленскага дыялекту польскай). Адзін з праграмных артыкулаў гэтай групоўкі так і называўся — «Fschodnia Litva» («Усходняя Літва»)<ref>''Satkevičius E. B. Fschodnia Litva. — Kaunas, 1990; Саткявичюс Э. Б.'' Гальские языки. Каунас, 1999. — С. 51. </ref>. У сучаснай Літоўскай Рэспубліцы Усходняй Літвой найчасцей называюць сучасную літоўскую частку Віленскага краю, з істотнай доляй польскамоўнага і «простамоўнага» насельніцтва, не закранаючы тэрыторыю Рэспублікі Беларусь<ref>[https://wilnoteka.lt/artykul/nauseda-litwa-wschodnia-wymaga-szczegolnej-uwagi Nausėda: Litwa wschodnia wymaga szczególnej uwagi] // wilnoteka.lt</ref>. Некаторыя гісторыкі і філолагі, рэтраспектыўна ўжываюць назву і да больш шырокай тэрыторыі, блізка да разумення Зігмаса Зінкявічуса. Напрыклад, апублікаванае ў 2024 годзе навуковае даследаванне літоўскага мовазнаўцы Казімераcа Гаршвы «Усходнелітоўская наменклатура і яе правапіс» <ref>Kazimieras Garšva. [https://lki.lt/kazimieras-garsva-rytu-lietuvos-vardynas-mokslo-studija-2024 Rytų Lietuvos vardynas ir jo rašyba]. Mokslo studija. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2024. <nowiki>ISBN 978-609-411-368-0</nowiki>, <nowiki>https://doi.org/10.35321/e-pub.107.rytu-liet-vardynas</nowiki></ref>, якое адлюстроўвае найважнейшыя актуальныя пытанні ўсходнелітоўскай наменклатуры і яе правапісу. Мэта публікацыі — адказаць на пытанне, ці будзе нелітоўскае напісанне асабістых імёнаў і тапонімаў (уключаючы тапонімы беларускай часткі Усходняй Літвы) у дакументах і надпісах ствараць пагрозу для агульналітоўскай мовы, ці паўплывае яно на размыванне традыцыі літоўскай мовы. == «Вейшнорыя» == У наш час памяць пра гістарычную адметнасць былой Усходняй Літвы на тэрыторыі Беларусі захоўваецца ў масавай свядомасці ў выглядзе гратэскнага [[мем]]а «[[Вейшнорыя]]» (ад назвы выдуманай дзяржавы-«агрэсара», элементу легенды сумесных расійска-беларускіх стратэгічных вучэнняў «[[Захад-2017]]»)<ref>''Полина Легина.'' [https://devby.io/news/chto-zastavlyaet-belorusov-emigrirovat-v-veyshnoriyu-i-brat-s-soboy-tyurmu Что заставляет белорусов эмигрировать в Вейшнорию и «брать с собой тюрьму»] (руск.). dev.by (17 лютага 2018). </ref>. Увага: на пачатку сакавіка 2026 беларускія ўлады прызналі «Вейшнорыю» «экстрэміцкім фармаваннем»<ref>[https://belsat.eu/91911444/ekstremisckija-farmavanni Другая вейшнорская вайна — гэта не жарт. Як у Беларусі выдумляюць «экстрэмісцкія фармаванні»] // Belsat.eu</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] ar46nzc49jb81f09i4b4bwqd8ekfrcw 5135516 5135515 2026-05-04T00:55:49Z MocnyDuham 99818 /* «Вейшнорыя» */ Не тычыцца тэмы артыкула. Трэба закінуць у артыкул пра Вейшнорыю. Не энцыклапедычны стыль. 5135516 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuanian language in the 16th century.png|міні|Абсяг літоўскай мовы ў XVI ст. паводле Зігмаса Зінкявічуса. Яго паўднёва-ўсходнюю мяжу можна лічыць умоўнай мяжой Усходняй Літвы на тэрыторыі сучаснай Беларусі.]] '''Усходняя Літва''' ([[Літоўская мова|літ.]] ''Rytų Lietuwa'', [[Польская мова|пол.]] ''Litwa Wschodnia'' — умоўная рэтраспектыўная назва усходняй часткі гістарычнай Літвы (''[[Літва (зямля)|Lithuania propria]]'', як асноўнай часткі дзяржаўнай тэрыторыі [[ВКЛ]], пачаткова населенай пераважна [[Літоўцы|літоўцамі]]) ў працах некаторых гісторыкаў і філолагаў, якая падкрэслівае інтэнсіўнасць працэсаў моўнай і культурнай [[Славянізацыя|славянізацыі]] насельніцтва гэтай тэрыторыі. У іншым разуменні — гістарычны рэгіён на сумежжы сучасных Літоўскай Рэспублікі і Рэспублікі Беларусь, вылучаны пост фактум, які ў мінулым складаў частку гістарычнай Літвы, але ў выніку асіміляцыйных працэсаў не захаваў [[Літоўская мова|літоўскую мову]] і ў большай частцы не ўвайшоў у склад сучаснай дзяржаўнай тэрыторыі [[Літоўская Рэспубліка|Літоўскай Рэспублікі]]. Дакладнае вызначэнне ўсходніх межаў Літвы, у кожную гістарычную эпоху, уяўляе сабой складаную задачу, праз шматзначнасць і пэўную размытасць самога тэрміну «Літва». Гэтыя межы да канца XVIII ст. паступова адсоўваліся на ўсход, затым да [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] заставілася адносна стабільнымі, а пасля разрому паўстання пачалі адсоўвацца на захад. Першыя прыкметы самабытнасці рэгіёну можна ўгледзець у [[Культура ўсходнелітоўскіх курганоў|Культуры ўсходнелітоўскіх курганоў]] — археалагічнай культуры, вядомай па пахавальных помніках балцкіх плямён [[3 стагоддзе|III]]—[[12 стагоддзе|XII]] стст., якія сустракаюцца на сучаснай тэрыторыі ўсходняй і паўднёва-ўсходняй [[Літва|Літвы]] і паўночна-заходняй [[Беларусь|Беларусі]] ад сярэдняга цячэння [[Нёман]]а на захад ад [[Свір (возера)|возера Свір]] на усход, ад вярхоўяў ракі [[Швянтойі (прыток Віліі)]] на поўнач да басейна [[Мяркіс|ракі Мяркіс]] [[Мяркіс|(Мерач)]] на поўдзень. Ужо ў тую эпоху рэгіён робіцца кантактнай балта-славянскай зонай. Некаторыя даследчыкі ў кантэксце вывучэння папярэдняй [[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] таксама ўжываюць тэрмін «Усходняя Літва»<ref>Лухтан, Алексей Борисович. [https://cheloveknauka.com/vostochnaya-litva-v-i-tysyacheletii-do-n-e Восточная Литва в I тысячелетии до н.э.] Автореферат диссертации по истории, специальность ВАК РФ 07.00.06 . Москва, 1990.</ref>. == Усходняя Літва ў працах Зігмаса Зінкявічуса == Выбітны літоўскі мовазнаўца, прафесар [[Зігмас Зінкявічус]], вызначаў Усходнюю Літву перш за ўсё праз прызму лінгвістыкі і гісторыі рассялення [[Балты|балтаў]]. З гістарычнага пункту гледжання да Усходняй Літвы ён адносіў тэрыторыі, якія сёння знаходзяцца ў паўночна-заходняй частцы сучаснай Беларусі (рэгіён Верхняга [[Панямонне|Панямоння]]) і [[Віленскі край]] Літоўскай Рэспублікі. [[Файл:Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя.svg|міні|Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя паводле літоўскага мовазнаўца Алойзаса Відугірыса. Ружовым — беларускамоўныя зоны, зялёным — літоўскамоўныя, жоўтым — польскамоўныя]] У сваіх працах (перадусім у кнізе «Усходняя Літва ў мінулым і сучаснасці», 1993)<ref>Zigmas Zinkevičius. Rytų Lietuva praeityje ir dabar. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1993. Русский перевод: Зинкявичюс З. Восточная Литва в прошлом и настоящем. Вильнюс: Mokslo ir enciklopediju leidykla, 1996. </ref> Зінкявічус даказваў, што гэтая тэрыторыя і асноўная частка яе карэннага насельніцтва мае глыбокае балта-літоўскае паходжанне. Ён вылучаў яе на аснове рудыментаў літоўскай [[Тапаніміка|тапанімікі]] і прысутнасці літоўскай мовы, якая захоўвалася тут да XVII—XVIII стагоддзяў, а ў асобных анклавах і пазней, і разглядаў Усходнюю Літву як рэгіён былой Літвы, які зазнаў найбольш інтэнсіўную славянізацыю. Працэс масавага нізавога пераходу на «[[Простая мова (група дыялектаў)|простую мову]]» (блізкую да будучай літаратурнай [[Беларуская мова|беларускай мовы]]), які пачаўся не пазней за XVI стагоддзе, адбываўся пад моцным культурным уплывам сталічнай Вільні, — асабліва [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленская архідыяцэзія|Віленскай архідыяцэзіі]]. На верхніх «паверхах» грамадства гэты працэс выглядаў як паланізацыя, але ў вясковых нізах — як выцясненне літоўскай размоўнай мовы «простай». Гэты працэс фактычна завяршыўся з беларускага боку мяжы на пачатку XXI стагоддзя, і нават у нашы дні ўсё яшчэ працягваецца з літоўскага боку мяжы<ref>Ф. Раўбіч. [https://nashaniva.com/359982 У памежных вёсках на Віленшчыне беларуская мова працягвае выцясняць літоўскую] // Наша Ніва 25.01.2025 </ref>. Рудыменты літоўскай лексікі захоўваюцца ў гутаркавай мове на вялікай тэрыторыі Панямоння для абазначэння побытавых і прыродных рэалій (''ройст, шашок, кудра, кукуць, пумпурына'' і іншыя [[літуанізм]]ы)<ref>Лаучюте, Юрате Алоизовна. Словарь балтизмов в славянских языках / Ю. А. Лаучюте; АН СССР, Институт языкознания. Ленинград: Наука, Ленинградское отделение, 1982.</ref>. == Усходняя Літва ў працах Алега Дзярновіча == Беларускі гісторык і археолаг [[Алег Іванавіч Дзярновіч|Алег Дзярновіч]] аперыруе паняццем «Усходняя Літва» у блізкім да Зігмаса Зінкявічуса сэнсе, але робячы большы акцэнт на даўні і важны ўклад продкаў беларусаў (якія ў часы стварэння ВКЛ мелі праваслаўнае веравызнанне) у культуру гэтага рэгіёну. Ён разглядае яго як памежны, дзе адбывалася інтэнсіўнае ўзаемадзеянне балцкай (літоўскай) і славянскай культур і даследуе фарміраванне [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] праз прызму этнакультурных і моўных кантактаў — на прыкладзе, перадусім [[Крэва]] і [[Гальшаны|Гальшанаў]] ХI—XIV стагоддзяў, але і ў параўнанні з іншымі найважнейшымі цэнтрамі рэгіёну — [[Вільня]]й і [[Кернава]]м. Яго даследванні абапіраюцца на археалагічныя дадзеныя (тыпы пахаванняў, рэчавы комплекс) і аналіз крыніц, якія паказваюць на высокую ступень змяшання культур у рэгіёне і дазваляюць разумець ранняе ВКЛ не як выключна заваёўніцкую дзяржаву, а як прастору балта-славянскага культурнага сінтэзу<ref>Дзярновіч А. І. [https://www.academia.edu/24833898/%D0%9A%D1%80%D1%8D%D0%B2%D0%B0_%D1%8F%D0%BA_%D0%A3%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D1%8F_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D0%A5I_XIV_%D1%81%D1%82%D1%81%D1%82 Крэва як Усходняя Літва: да праблемы балта-славянскіх кантактаў у ХI—XIV стст.] // Научные чтения, посвящённые Виктору Владимировичу Мартынову: сб. науч. тр. Вып. 3. — Минск: РИВШ, 2016. — С. 58—63.</ref>. Паводле яго высноў, «можна казаць пра біэтнічнасць старажытнай Літвы, якая мела відавочную сацыяльную градацыю. Славяне займалі нішу гандлёва-рамеснага насельніцтва ў ранніх літоўскіх гарадах і забяспечвалі гандлёвыя сувязі рэгіянальных цэнтраў Літвы з цывілізацыйнымі цэнтрамі Усходняй Еўропы. Ва Усходняй Літве (гістарычнай Віленшчыне) у XII—XIV стст. магло прысутнічаць і сельскае славянскае насельніцтва. Такім чынам ствараўся той культурна-эканамічны кантэкст, які, урэшце рэшт, стаў вызначальным для ўзнікнення Вялікага княства Літоўскага»<ref>Олег Дзярнович. [https://www.academia.edu/88997808/%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0_XI_XIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B8_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B0 Восточная Литва XI−XIII веков: проблема этнокультурных и социокультурных характеристик поселений раннегородского типа] // Балто-славянские исследования — XXI: Сб. науч. трудов. Москва, 2021. С. 405—425.</ref> <ref>А. І. Дзярновіч. [https://www.academia.edu/44457009/%D0%97%D0%95%D0%9C%D0%9B%D0%86_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90_%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9F%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%96%D0%96%D0%90_%D0%8E_%D0%A5_%D0%A5%D0%86%D0%86%D0%86_c%D1%82%D1%81%D1%82_%D0%90%D0%94_%D0%9A%D0%A0%D0%AD%D0%92%D0%90_%D0%94%D0%90_%D0%9A%D0%95%D0%A0%D0%9D%D0%90%D0%92%D0%AB Землі беларуска-літоўскага памежжа ў Х-ХІІІ cтст.: ад Крэва да Кернавы] // Доклады Национальной академии наук Беларуси. 2020. Т. 64, № 5. С. 632—640.</ref>. Фактычна менавіта ўсход ранняй Літвы стаў калыскай літоўскай дзяржаўнасці ў XII—XIV стагоддзях і захоўваў сваю выключна важную ролю ў Літве амаль да сярэдзіны ХX стагоддзя. У XIV—XVIII стагоддзях рэгіён стаў ці не самым шматнацыянальным і шматканфесійным ува ўсёй Рэчы Паспалітай. Апроч літоўцаў і русінаў, тут жылі палякі (пераважна літоўскага паходжання), яўрэі, [[Беларускія татары|татары,]] караімы, [[Стараверы ў Беларусі|стараверы,]] немцы і іншыя. == У ХІХ стагоддзі == Нягледзячы на ​​змену мовы з літоўскай на славянскія (польскую і беларускую або «[[Простая мова (група дыялектаў)|простую]]»), гэтая тэрыторыя ў ХІХ стагоддзі, з пункту гледжання ідэнтычнасці, усё яшчэ ўспрымала сябе як адзінае цэлае з літоўскамоўнай Літвой, з’яўляючыся своеасаблівым «эпіцэнтрам» інтэлектуальнай і творчай актыўнасці тагачаснай польскамоўнай Літвы. Мяжа [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (ці, ў спрошчаным разуменні, па [[Дзвіна|Дзвіне]], [[Бярэзіна|Бярэзіне]] і [[Дняпро|Дняпру]]) успрымалася як мяжа паміж Літвой і Беларуссю (да якой адносілі [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]], а з сярэдзіны ХІХ стагоддзя часта і большую частку [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]]). Менавіта з усходу так разумелай Літвы паходзілі, ці былі звязаныя з ёй сваёй культурнай і грамадскай дзейнасцю такія [[літвіны]] ХІХ стагоддзя, як [[Адам Міцкевіч]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Станіслаў Манюшка|Станіслаў Манюшка,]] [[Ігнацы Ходзька|Ігнацы Ходзька,]] [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнацы Дамейка,]] [[Тэадор Нарбут]], [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстах Тышкевіч,]] [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]] і многія іншыя. Менавіта яны, асабліва ў перыяд паміж паўстаннямі 1830—1831 і 1863—1864 гадоў фактычна вызначалі сэнсавае напаўненне паняцця «Літва»: складалі большасць сярод самых вядомых выкладчыкаў і выпускнікоў Віленскага ўніверсітэту, выдаўцоў і аўтараў уплывовых літаратурна-грамадскіх часопісаў, знакавых для фармулявання літоўскай ідэнтычнасці кніг і твораў мастацтва, актыўна распрацоўвалі (на польскай мове) важныя для літоўскай культуры міфы пра [[Маргер]]а, [[Мілда — багіня кахання|Мілду]], [[Рута пахучая|руту]] як нацыянальную кветку Літвы, [[крупнік]] як яе нацыянальны напой і гэтак далей. Амаль усе грамадскія і культурныя дзеячы гэтага часу, якія вызначалі сябе як «[[літвіны]]», паходзілі з правага берагу [[Бярэзіна|Бярэзіны.]] У той час як на левым беразе, у межах [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Першага падзелу Рэчы Паспалітай,]] з 1830-х гадоў усё больш замацоўвалася рэгіянальная беларуская ідэнтычнасць — у тым ліку сярод часткі выхадцаў з каталіцкай шляхты, лаяльнай да ўлады і пануючай культуры імперыі (такіх як [[Ян Баршчэўскі]], [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антон Абрамовіч]] і іншыя). Літоўская («літвінская» ў сучасным разуменні) свядомасць шляхты і часткова мяшчанства і сялянства ХІХ — пачатку ХX стагоддзяў грунтавалася не на валоданні літоўскай мовай (хаця яе сімвалічная каштоўнасць у рэтраспектыве і прызнавалася) і не на нізавой народнай літоўскай культуры, а на адчуванні гістарычнай пераемнасці з творцамі дзяржаўнасці ВКЛ, на літоўскай гістарычнай міфалогіі і сантыментах да літоўскіх сімвалічных рэалій (рута, крупнік, халаднік, вуж і гэтак далей). == Ссоўванне мяжы на паўночны захад == [[Файл:1712. Samogitie et Lithuanie Propre, Grand Duché de Lithuanie.png|міні|Lithuanie Propre на мапе Анры Шатэлена 1712 г. «Samogitie et Lithuanie Propre, Grand Duché de Lithuanie» вылучаная светла-зялёным колерам.]] Аднясенне [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] да Літвы было няўстойлівым, часам некаторыя даследчыкі і публіцысты лічылі яе часткай [[Чорная Русь|Чорнай Русі]] ці нават Беларусі. Устойліва «літоўскімі» лічыліся толькі [[Віленская губерня|Віленская]] і [[Гродзенская губерня|Гарадзенская]] губерні (і [[Ковенская губерня]], утвораная ў 1843 годзе з паўночна-заходняй часткі Віленскай). Пасля паражэння [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] намецілася ўстойлівая тэндэнцыя да скарачэння тэрыторыі Літвы (у суб’ектыўным успрыняцці як імперскіх уладаў, так і апазіцыйнай ім «літоўскай» шляхты) і паступовага ссоўвання яе мяжы на паўночны захад. У значнай ступені гэта было звязана з новай роллю [[Мінск]]а як цэнтра [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікатарскай]] дзейнасці ўраду ў літоўска-беларускіх губернях, які супрацьпастаўляўся нелаяльнай імперыі Вільні. У 1880-х гадах старая шляхецкая польскамоўная Літва ў значнай ступені збанкрутавала эканамічна, і згубіла эканамічную і сацыяльную базу, пад час глабальнага аграрнага крызісу. Ён разарыў мноства традыцыйныя гаспадарак, якія не перабудаваліся на капіталістычны лад. Да таго ж, з сярэдзіны 1880-х гадоў пачынае актыўна дзейнічаць «младалітоўскі» рух, які рэзка выступіў супраць польскага культурнага ўплыву. == Змена крытэрыяў літоўскасці == Выпрацаваныя старой шляхецкай Літвой міфы і сімвалы, тое што адрознівала Літву ад Белай Русі, ў значнай ступені перайшлі ў літоўскамоўны дыскурс (праз дзвюхмоўную дробную і сярэднюю шляхту), але змяніўся галоўны крытэрый вызначэння таго, хто лічыцца літвінам (літоўцам). Цяпер гэта не шляхціч (радзей мяшчанін і зусім рэдка сялянін) католік, які звязаны з Літвой гістарычнай традыцыяй. А любы, хто гаворыць і чытае / піша [[Літоўская мова|па літоўску]], і гэта дробны шляхціч, адукаваны селянін, разначынец. Па факце ён таксама католік, і таксама спасылаецца на гісторыю Літвы, але істотна пераасэнсаваную, з вельмі крытычнай ацэнкай усіх польска літоўскіх уній. Гэта істотна зніжае частату згадак пра Верхняе Панямонне як пра [Усходнюю] Літву<ref>Алесь Белы. [https://www.patreon.com/posts/uskhodniaia-geta-117707322 Усходняя Літва — гэта дзе?] // www.patreon.com </ref>. З пачатку 1890-х гадоў расійскія імперскія ўлады і навука пачынаюць устойліва адносіць славянамоўную частку Літвы (уключаючы Вільню) да «Белоруссии». Этнаграфічная карта [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]] (1903) пазначае амаль усю Віленскую губерню як заселеную «беларусамі», на падставе моўнага крытэрыю. Аднак старая каталіцкая інтэлектуальная эліта працягвае называць Літвой, прынамсі, усю Віленскую губерню і поўнач Гродзенскай. Фатаграфіі графа [[Бенедыкт Тышкевіч|Бенедыкта Тышкевіча]], зробленыя ў 1890-х гадах у [[Вялаўскі запаведнік|Вялым]] (сучасны Валожынскі раён), падпісаныя «Вялае, Літва». Мастак [[Фердынанд Рушчыц]] на сваіх карцінах пачатку ХX стагоддзя пазначае касцёл у [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] (таксама Валожынскі раён) «у Літве». Кампазітар [[Мечыслаў Карловіч]] у 1906 годзе піша праграмную «[[Літоўская рапсодыя|Літоўскую рапсодыю]]» у родным [[Вішнева (Смаргонскі раён)|Вішневе]] (Смаргонскі раён) пераважна на матэрыяле сабраных у наваколлі беларускіх песень (а таксама літоўскіх). == Прадмет міжнацыянальных спрэчак == У канцы ХIX — на пачатку ХX стагоддзя нацыянальная і будучая дзяржаўная прыналежнасць рэгіёна стала прадметам гарачых спрэчак паміж польскім і літоўскім нацыяналізмамі, у якую спрабаваў таксама ўмяшацца і беларускі нацыяналізм. Нярэдкімі былі выпадкі, калі прадстаўнікі адной і той жа сям’і вызначалі сваю нацыянальную ідэнтычнасць па-рознаму (як, напрыклад, браты Іваноўскія, сярод якіх былі 2 палякі, літовец і беларус). Польскі бок быў схільны разглядаць усю Літву як «гістарычную правінцыю» Польшчы, а літоўскі меў прэтэнзіі на вялікія тэрыторыі сучаснай Беларусі аж да [[Ваўкавыск]]а і [[Слонім]]а, і паўночнае [[Падляшша]]. (Гл. напрыклад [[Каралеўства Літва (1918)|Каралеўства Літва (1918).]][[Файл:Rzeczpospolita Lithuania claims.png|міні|Абсяг літоўскіх тэрытарыяльных прэтэнзій у 1918—1920 гадах]] Гэты ідэйны канфлікт пасля распаду Расійскай імперыі выліўся ў [[Польска-літоўская вайна|польска-літоўскую вайну]], а затым у інспіраваны Пілсудскім «[[бунт Жалігоўскага]]». У 1920—1922 гадах існавала буферная дзяржава «[[Сярэдняя Літва]]», якую часам называлі таксама і «Усходняй Літвой»<ref>{{Крыніцы/БелЭн|15|Сярэ́дняя Літва́, Усходняя Літва|Чарнякевіч А. М.|362}}</ref> (хаця паняцце ''Litwa Wschodnia'' ўжывалі таксама для абазначэння прылеглых з усходу тэрыторый з беларускамоўным насельніцтвам і з цэнтрам у Мінску, якія паводле федэратыўных планаў [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] і некаторых іншых радавітых земляўласнікаў мусілі скласці адзін з трох «кантонаў» [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае|будучага адроджанага ВКЛ]] — у саюзе з Польшчай). У 1922—1923 гадах у Вільні выдавалася літоўскамоўная газета «Усходняя Літва» (літ. [[:lt:Rytų Lietuva (Vilnius)|Rytų Lietuva]]), якая разглядала Віленшчыну як натуральны працяг [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]], якая атрымала сваю дзяржаўнасць са сталіцай у [[Коўна|Коўне]]'''.''' Пасля анэксіі «Сярэдняй Літвы» Польшчай у 1922 годзе ўлады апошняй праводзілі палітыку максімальнага сцірання памяці пра літоўскае мінулае рэгіёна, што атрымала яшчэ больш маштабны працяг у гістарычнай і культурнай палітыцы паваеннай [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Напрыклад, у перакладах вершаў [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]] на беларускую мову ў 1960-х гадах згадкі пра Літву паслядоўна замяняліся на «Беларусь»<ref>Барыс Палута. [https://novychas.online/poviaz/jak-litouskaja-hatka-stala-belaruskaj-pryhody Як «літоўская хатка» стала «беларускай»: прыгоды Уладзіслава Сыракомлі ў БССР] // Новы Час, 03.09.2023</ref>. Ва ўмовах адсутнасці літоўскага школьніцтва і касцёльных набажэнстваў па-літоўску ў канцы 1970-х гадоў спыніў існаванне даўні анклаў носьбітаў літоўскай [[Зецельская гаворка|зецельскай гаворкі]] у [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]]<ref>T. М. Судник. Диалекты литовско-славянского пограничья. Очерки фонологических систем. М., 1975.</ref>. Тым не менш, працяглы час (да 2021—2022 навучальнага году) у Беларусі існавалі 2 апошнія школы з літоўскай мовай навучання ў [[Рымдзюны|Рымдзюнах]] і [[Пеляса|Пелясе]]<ref>[https://www.delfi.lt/ru/news/politics/litva-predupredila-belarus-v-svyazi-s-otkazom-obuchat-na-litovskom-v-shkolah-90682755 Литва предупредила Беларусь в связи с отказом обучать на литовском в школах] // delfi.lt 2022.07.08</ref>, профіль якіх быў зменены ў рамках шырокамаштабнай русіфікацыйнай кампаніі ў Беларусі ў сувязі з пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|шырокамаштабнага ўварвання РФ ва Украіну]]. == У сучаснай Літоўскай Рэспубліцы == Да ідэнтычнасці Усходняй Літвы апелявала на пачатку 1990-х нешматлікая групоўка Э. Б. Саткявічуса «Таварыства славянамоўных літоўцаў» (''Tuvažystvo slaviansku janzyčnych litvinuv''), якая нават распрацавала для славянамоўных жыхароў Усходняй Літвы лакальныя мікра-мовы — «[[Гальшанская мова|гальшанскую]]» (блізкую да беларускай) і «вічскую» (на аснове віленскага дыялекту польскай). Адзін з праграмных артыкулаў гэтай групоўкі так і называўся — «Fschodnia Litva» («Усходняя Літва»)<ref>''Satkevičius E. B. Fschodnia Litva. — Kaunas, 1990; Саткявичюс Э. Б.'' Гальские языки. Каунас, 1999. — С. 51. </ref>. У сучаснай Літоўскай Рэспубліцы Усходняй Літвой найчасцей называюць сучасную літоўскую частку Віленскага краю, з істотнай доляй польскамоўнага і «простамоўнага» насельніцтва, не закранаючы тэрыторыю Рэспублікі Беларусь<ref>[https://wilnoteka.lt/artykul/nauseda-litwa-wschodnia-wymaga-szczegolnej-uwagi Nausėda: Litwa wschodnia wymaga szczególnej uwagi] // wilnoteka.lt</ref>. Некаторыя гісторыкі і філолагі, рэтраспектыўна ўжываюць назву і да больш шырокай тэрыторыі, блізка да разумення Зігмаса Зінкявічуса. Напрыклад, апублікаванае ў 2024 годзе навуковае даследаванне літоўскага мовазнаўцы Казімераcа Гаршвы «Усходнелітоўская наменклатура і яе правапіс» <ref>Kazimieras Garšva. [https://lki.lt/kazimieras-garsva-rytu-lietuvos-vardynas-mokslo-studija-2024 Rytų Lietuvos vardynas ir jo rašyba]. Mokslo studija. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2024. <nowiki>ISBN 978-609-411-368-0</nowiki>, <nowiki>https://doi.org/10.35321/e-pub.107.rytu-liet-vardynas</nowiki></ref>, якое адлюстроўвае найважнейшыя актуальныя пытанні ўсходнелітоўскай наменклатуры і яе правапісу. Мэта публікацыі — адказаць на пытанне, ці будзе нелітоўскае напісанне асабістых імёнаў і тапонімаў (уключаючы тапонімы беларускай часткі Усходняй Літвы) у дакументах і надпісах ствараць пагрозу для агульналітоўскай мовы, ці паўплывае яно на размыванне традыцыі літоўскай мовы. == «Вейшнорыя» == У наш час памяць пра гістарычную адметнасць былой Усходняй Літвы на тэрыторыі Беларусі захоўваецца ў масавай свядомасці ў выглядзе гратэскнага [[мем]]а «[[Вейшнорыя]]» (ад назвы выдуманай дзяржавы-«агрэсара», элементу легенды сумесных расійска-беларускіх стратэгічных вучэнняў «[[Захад-2017]]»)<ref>''Полина Легина.'' [https://devby.io/news/chto-zastavlyaet-belorusov-emigrirovat-v-veyshnoriyu-i-brat-s-soboy-tyurmu Что заставляет белорусов эмигрировать в Вейшнорию и «брать с собой тюрьму»] (руск.). dev.by (17 лютага 2018). </ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] njn4sg2mno80h1m8jrdk4sn4fd9fzpf 5135524 5135516 2026-05-04T05:10:54Z M.L.Bot 261 +{{улдасл}}, афармленне 5135524 wikitext text/x-wiki {{улдасл}} [[Файл:Lithuanian language in the 16th century.png|міні|Абсяг літоўскай мовы ў XVI ст. паводле Зігмаса Зінкявічуса. Яго паўднёва-ўсходнюю мяжу можна лічыць умоўнай мяжой Усходняй Літвы на тэрыторыі сучаснай Беларусі.]] '''Усходняя Літва''' ({{lang-lt|Rytų Lietuwa}}, {{lang-pl|Litwa Wschodnia}}) — умоўная рэтраспектыўная назва усходняй часткі гістарычнай Літвы (''[[Літва (зямля)|Lithuania propria]]'', як асноўнай часткі дзяржаўнай тэрыторыі [[ВКЛ]], пачаткова населенай пераважна [[Літоўцы|літоўцамі]]) ў працах некаторых гісторыкаў і філолагаў, якая падкрэслівае інтэнсіўнасць працэсаў моўнай і культурнай [[Славянізацыя|славянізацыі]] насельніцтва гэтай тэрыторыі. У іншым разуменні — гістарычны рэгіён на сумежжы сучасных Літоўскай Рэспублікі і Рэспублікі Беларусь, вылучаны постфактум, які ў мінулым складаў частку гістарычнай Літвы, але ў выніку асіміляцыйных працэсаў не захаваў [[Літоўская мова|літоўскую мову]] і ў большай частцы не ўвайшоў у склад сучаснай дзяржаўнай тэрыторыі [[Літоўская Рэспубліка|Літоўскай Рэспублікі]]. Дакладнае вызначэнне ўсходніх межаў Літвы, у кожную гістарычную эпоху, уяўляе сабой складаную задачу, праз шматзначнасць і пэўную размытасць самога тэрміну «Літва». Гэтыя межы да канца XVIII ст. паступова адсоўваліся на ўсход, затым да [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] заставілася адносна стабільнымі, а пасля разгрому паўстання пачалі адсоўвацца на захад. Першыя прыкметы самабытнасці рэгіёну можна ўгледзець у [[Культура ўсходнелітоўскіх курганоў|Культуры ўсходнелітоўскіх курганоў]] — археалагічнай культуры, вядомай па пахавальных помніках балцкіх плямён III—XII стст., якія сустракаюцца на сучаснай тэрыторыі ўсходняй і паўднёва-ўсходняй [[Літва|Літвы]] і паўночна-заходняй [[Беларусь|Беларусі]] ад сярэдняга цячэння [[Нёман]]а на захад ад [[Свір (возера)|возера Свір]] на усход, ад вярхоўяў ракі [[Швянтойі (прыток Віліі)]] на поўнач да басейна [[Мяркіс|ракі Мяркіс]] [[Мяркіс|(Мерач)]] на поўдзень. Ужо ў тую эпоху рэгіён робіцца кантактнай балта-славянскай зонай. Некаторыя даследчыкі ў кантэксце вывучэння папярэдняй [[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] таксама ўжываюць тэрмін «Усходняя Літва»<ref>Лухтан, Алексей Борисович. [https://cheloveknauka.com/vostochnaya-litva-v-i-tysyacheletii-do-n-e Восточная Литва в I тысячелетии до н.э.] Автореферат диссертации по истории, специальность ВАК РФ 07.00.06 . Москва, 1990.</ref>. == Усходняя Літва ў працах Зігмаса Зінкявічуса == Выбітны літоўскі мовазнаўца, прафесар [[Зігмас Зінкявічус]], вызначаў Усходнюю Літву перш за ўсё праз прызму лінгвістыкі і гісторыі рассялення [[Балты|балтаў]]. З гістарычнага пункту гледжання да Усходняй Літвы ён адносіў тэрыторыі, якія сёння знаходзяцца ў паўночна-заходняй частцы сучаснай Беларусі (рэгіён Верхняга [[Панямонне|Панямоння]]) і [[Віленскі край]] Літоўскай Рэспублікі. [[Файл:Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя.svg|міні|Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя паводле літоўскага мовазнаўца Алойзаса Відугірыса. Ружовым — беларускамоўныя зоны, зялёным — літоўскамоўныя, жоўтым — польскамоўныя]] У сваіх працах (перадусім у кнізе «Усходняя Літва ў мінулым і сучаснасці», 1993)<ref>Zigmas Zinkevičius. Rytų Lietuva praeityje ir dabar. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1993. Русский перевод: Зинкявичюс З. Восточная Литва в прошлом и настоящем. Вильнюс: Mokslo ir enciklopediju leidykla, 1996. </ref> Зінкявічус даказваў, што гэтая тэрыторыя і асноўная частка яе карэннага насельніцтва мае глыбокае балта-літоўскае паходжанне. Ён вылучаў яе на аснове рудыментаў літоўскай [[Тапаніміка|тапанімікі]] і прысутнасці літоўскай мовы, якая захоўвалася тут да XVII—XVIII стагоддзяў, а ў асобных анклавах і пазней, і разглядаў Усходнюю Літву як рэгіён былой Літвы, які зазнаў найбольш інтэнсіўную славянізацыю. Працэс масавага нізавога пераходу на «[[Простая мова (група дыялектаў)|простую мову]]» (блізкую да будучай літаратурнай [[Беларуская мова|беларускай мовы]]), які пачаўся не пазней за XVI стагоддзе, адбываўся пад моцным культурным уплывам сталічнай Вільні, — асабліва [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленская архідыяцэзія|Віленскай архідыяцэзіі]]. На верхніх «паверхах» грамадства гэты працэс выглядаў як паланізацыя, але ў вясковых нізах — як выцясненне літоўскай размоўнай мовы «простай». Гэты працэс фактычна завяршыўся з беларускага боку мяжы на пачатку XXI стагоддзя, і нават у нашы дні ўсё яшчэ працягваецца з літоўскага боку мяжы<ref>Ф. Раўбіч. [https://nashaniva.com/359982 У памежных вёсках на Віленшчыне беларуская мова працягвае выцясняць літоўскую] // Наша Ніва 25.01.2025 </ref>. Рудыменты літоўскай лексікі захоўваюцца ў гутаркавай мове на вялікай тэрыторыі Панямоння для абазначэння побытавых і прыродных рэалій (''ройст, шашок, кудра, кукуць, пумпурына'' і іншыя [[літуанізм]]ы)<ref>Лаучюте, Юрате Алоизовна. Словарь балтизмов в славянских языках / Ю. А. Лаучюте; АН СССР, Институт языкознания. Ленинград: Наука, Ленинградское отделение, 1982.</ref>. == Усходняя Літва ў працах Алега Дзярновіча == Беларускі гісторык і археолаг [[Алег Іванавіч Дзярновіч|Алег Дзярновіч]] аперыруе паняццем «Усходняя Літва» у блізкім да Зігмаса Зінкявічуса сэнсе, але робячы большы акцэнт на даўні і важны ўклад продкаў беларусаў (якія ў часы стварэння ВКЛ мелі праваслаўнае веравызнанне) у культуру гэтага рэгіёну. Ён разглядае яго як памежны, дзе адбывалася інтэнсіўнае ўзаемадзеянне балцкай (літоўскай) і славянскай культур і даследуе фарміраванне [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] праз прызму этнакультурных і моўных кантактаў — на прыкладзе, перадусім [[Крэва]] і [[Гальшаны|Гальшанаў]] ХI—XIV стагоддзяў, але і ў параўнанні з іншымі найважнейшымі цэнтрамі рэгіёну — [[Вільня]]й і [[Кернава]]м. Яго даследванні абапіраюцца на археалагічныя дадзеныя (тыпы пахаванняў, рэчавы комплекс) і аналіз крыніц, якія паказваюць на высокую ступень змяшання культур у рэгіёне і дазваляюць разумець ранняе ВКЛ не як выключна заваёўніцкую дзяржаву, а як прастору балта-славянскага культурнага сінтэзу<ref>Дзярновіч А. І. [https://www.academia.edu/24833898/%D0%9A%D1%80%D1%8D%D0%B2%D0%B0_%D1%8F%D0%BA_%D0%A3%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D1%8F_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D0%A5I_XIV_%D1%81%D1%82%D1%81%D1%82 Крэва як Усходняя Літва: да праблемы балта-славянскіх кантактаў у ХI—XIV стст.] // Научные чтения, посвящённые Виктору Владимировичу Мартынову: сб. науч. тр. Вып. 3. — Минск: РИВШ, 2016. — С. 58—63.</ref>. Паводле яго высноў, «можна казаць пра біэтнічнасць старажытнай Літвы, якая мела відавочную сацыяльную градацыю. Славяне займалі нішу гандлёва-рамеснага насельніцтва ў ранніх літоўскіх гарадах і забяспечвалі гандлёвыя сувязі рэгіянальных цэнтраў Літвы з цывілізацыйнымі цэнтрамі Усходняй Еўропы. Ва Усходняй Літве (гістарычнай Віленшчыне) у XII—XIV стст. магло прысутнічаць і сельскае славянскае насельніцтва. Такім чынам ствараўся той культурна-эканамічны кантэкст, які, урэшце рэшт, стаў вызначальным для ўзнікнення Вялікага княства Літоўскага»<ref>Олег Дзярнович. [https://www.academia.edu/88997808/%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0_XI_XIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B8_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B0 Восточная Литва XI−XIII веков: проблема этнокультурных и социокультурных характеристик поселений раннегородского типа] // Балто-славянские исследования — XXI: Сб. науч. трудов. Москва, 2021. С. 405—425.</ref> <ref>А. І. Дзярновіч. [https://www.academia.edu/44457009/%D0%97%D0%95%D0%9C%D0%9B%D0%86_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90_%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9F%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%96%D0%96%D0%90_%D0%8E_%D0%A5_%D0%A5%D0%86%D0%86%D0%86_c%D1%82%D1%81%D1%82_%D0%90%D0%94_%D0%9A%D0%A0%D0%AD%D0%92%D0%90_%D0%94%D0%90_%D0%9A%D0%95%D0%A0%D0%9D%D0%90%D0%92%D0%AB Землі беларуска-літоўскага памежжа ў Х-ХІІІ cтст.: ад Крэва да Кернавы] // Доклады Национальной академии наук Беларуси. 2020. Т. 64, № 5. С. 632—640.</ref>. Фактычна менавіта ўсход ранняй Літвы стаў калыскай літоўскай дзяржаўнасці ў XII—XIV стагоддзях і захоўваў сваю выключна важную ролю ў Літве амаль да сярэдзіны ХX стагоддзя. У XIV—XVIII стагоддзях рэгіён стаў ці не самым шматнацыянальным і шматканфесійным ува ўсёй Рэчы Паспалітай. Апроч літоўцаў і русінаў, тут жылі палякі (пераважна літоўскага паходжання), яўрэі, [[Беларускія татары|татары,]] караімы, [[Стараверы ў Беларусі|стараверы,]] немцы і іншыя. == У ХІХ стагоддзі == Нягледзячы на ​​змену мовы з літоўскай на славянскія (польскую і беларускую або «[[Простая мова (група дыялектаў)|простую]]»), гэтая тэрыторыя ў ХІХ стагоддзі, з пункту гледжання ідэнтычнасці, усё яшчэ ўспрымала сябе як адзінае цэлае з літоўскамоўнай Літвой, з’яўляючыся своеасаблівым «эпіцэнтрам» інтэлектуальнай і творчай актыўнасці тагачаснай польскамоўнай Літвы. Мяжа [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (ці, ў спрошчаным разуменні, па [[Дзвіна|Дзвіне]], [[Бярэзіна|Бярэзіне]] і [[Дняпро|Дняпру]]) успрымалася як мяжа паміж Літвой і Беларуссю (да якой адносілі [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]], а з сярэдзіны ХІХ стагоддзя часта і большую частку [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]]). Менавіта з усходу так разумелай Літвы паходзілі, ці былі звязаныя з ёй сваёй культурнай і грамадскай дзейнасцю такія [[літвіны]] ХІХ стагоддзя, як [[Адам Міцкевіч]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Станіслаў Манюшка|Станіслаў Манюшка,]] [[Ігнацы Ходзька|Ігнацы Ходзька,]] [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнацы Дамейка,]] [[Тэадор Нарбут]], [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстах Тышкевіч,]] [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]] і многія іншыя. Менавіта яны, асабліва ў перыяд паміж паўстаннямі 1830—1831 і 1863—1864 гадоў фактычна вызначалі сэнсавае напаўненне паняцця «Літва»: складалі большасць сярод самых вядомых выкладчыкаў і выпускнікоў Віленскага ўніверсітэту, выдаўцоў і аўтараў уплывовых літаратурна-грамадскіх часопісаў, знакавых для фармулявання літоўскай ідэнтычнасці кніг і твораў мастацтва, актыўна распрацоўвалі (на польскай мове) важныя для літоўскай культуры міфы пра [[Маргер]]а, [[Мілда — багіня кахання|Мілду]], [[Рута пахучая|руту]] як нацыянальную кветку Літвы, [[крупнік]] як яе нацыянальны напой і гэтак далей. Амаль усе грамадскія і культурныя дзеячы гэтага часу, якія вызначалі сябе як «[[літвіны]]», паходзілі з правага берагу [[Бярэзіна|Бярэзіны.]] У той час як на левым беразе, у межах [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Першага падзелу Рэчы Паспалітай,]] з 1830-х гадоў усё больш замацоўвалася рэгіянальная беларуская ідэнтычнасць — у тым ліку сярод часткі выхадцаў з каталіцкай шляхты, лаяльнай да ўлады і пануючай культуры імперыі (такіх як [[Ян Баршчэўскі]], [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антон Абрамовіч]] і іншыя). Літоўская («літвінская» ў сучасным разуменні) свядомасць шляхты і часткова мяшчанства і сялянства ХІХ — пачатку ХX стагоддзяў грунтавалася не на валоданні літоўскай мовай (хаця яе сімвалічная каштоўнасць у рэтраспектыве і прызнавалася) і не на нізавой народнай літоўскай культуры, а на адчуванні гістарычнай пераемнасці з творцамі дзяржаўнасці ВКЛ, на літоўскай гістарычнай міфалогіі і сантыментах да літоўскіх сімвалічных рэалій (рута, крупнік, халаднік, вуж і гэтак далей). == Ссоўванне мяжы на паўночны захад == [[Файл:1712. Samogitie et Lithuanie Propre, Grand Duché de Lithuanie.png|міні|Lithuanie Propre на мапе Анры Шатэлена 1712 г. «Samogitie et Lithuanie Propre, Grand Duché de Lithuanie» вылучаная светла-зялёным колерам.]] Аднясенне [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] да Літвы было няўстойлівым, часам некаторыя даследчыкі і публіцысты лічылі яе часткай [[Чорная Русь|Чорнай Русі]] ці нават Беларусі. Устойліва «літоўскімі» лічыліся толькі [[Віленская губерня|Віленская]] і [[Гродзенская губерня|Гарадзенская]] губерні (і [[Ковенская губерня]], утвораная ў 1843 годзе з паўночна-заходняй часткі Віленскай). Пасля паражэння [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] намецілася ўстойлівая тэндэнцыя да скарачэння тэрыторыі Літвы (у суб’ектыўным успрыняцці як імперскіх уладаў, так і апазіцыйнай ім «літоўскай» шляхты) і паступовага ссоўвання яе мяжы на паўночны захад. У значнай ступені гэта было звязана з новай роллю [[Мінск]]а як цэнтра [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікатарскай]] дзейнасці ўраду ў літоўска-беларускіх губернях, які супрацьпастаўляўся нелаяльнай імперыі Вільні. У 1880-х гадах старая шляхецкая польскамоўная Літва ў значнай ступені збанкрутавала эканамічна, і згубіла эканамічную і сацыяльную базу, пад час глабальнага аграрнага крызісу. Ён разарыў мноства традыцыйныя гаспадарак, якія не перабудаваліся на капіталістычны лад. Да таго ж, з сярэдзіны 1880-х гадоў пачынае актыўна дзейнічаць «младалітоўскі» рух, які рэзка выступіў супраць польскага культурнага ўплыву. == Змена крытэрыяў літоўскасці == Выпрацаваныя старой шляхецкай Літвой міфы і сімвалы, тое што адрознівала Літву ад Белай Русі, ў значнай ступені перайшлі ў літоўскамоўны дыскурс (праз дзвюхмоўную дробную і сярэднюю шляхту), але змяніўся галоўны крытэрый вызначэння таго, хто лічыцца літвінам (літоўцам). Цяпер гэта не шляхціч (радзей мяшчанін і зусім рэдка сялянін) католік, які звязаны з Літвой гістарычнай традыцыяй. А любы, хто гаворыць і чытае / піша [[Літоўская мова|па літоўску]], і гэта дробны шляхціч, адукаваны селянін, разначынец. Па факце ён таксама католік, і таксама спасылаецца на гісторыю Літвы, але істотна пераасэнсаваную, з вельмі крытычнай ацэнкай усіх польска літоўскіх уній. Гэта істотна зніжае частату згадак пра Верхняе Панямонне як пра [Усходнюю] Літву<ref>Алесь Белы. [https://www.patreon.com/posts/uskhodniaia-geta-117707322 Усходняя Літва — гэта дзе?] // www.patreon.com </ref>. З пачатку 1890-х гадоў расійскія імперскія ўлады і навука пачынаюць устойліва адносіць славянамоўную частку Літвы (уключаючы Вільню) да «Белоруссии». Этнаграфічная карта [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]] (1903) пазначае амаль усю Віленскую губерню як заселеную «беларусамі», на падставе моўнага крытэрыю. Аднак старая каталіцкая інтэлектуальная эліта працягвае называць Літвой, прынамсі, усю Віленскую губерню і поўнач Гродзенскай. Фатаграфіі графа [[Бенедыкт Тышкевіч|Бенедыкта Тышкевіча]], зробленыя ў 1890-х гадах у [[Вялаўскі запаведнік|Вялым]] (сучасны Валожынскі раён), падпісаныя «Вялае, Літва». Мастак [[Фердынанд Рушчыц]] на сваіх карцінах пачатку ХX стагоддзя пазначае касцёл у [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] (таксама Валожынскі раён) «у Літве». Кампазітар [[Мечыслаў Карловіч]] у 1906 годзе піша праграмную «[[Літоўская рапсодыя|Літоўскую рапсодыю]]» у родным [[Вішнева (Смаргонскі раён)|Вішневе]] (Смаргонскі раён) пераважна на матэрыяле сабраных у наваколлі беларускіх песень (а таксама літоўскіх). == Прадмет міжнацыянальных спрэчак == У канцы ХIX — на пачатку ХX стагоддзя нацыянальная і будучая дзяржаўная прыналежнасць рэгіёна стала прадметам гарачых спрэчак паміж польскім і літоўскім нацыяналізмамі, у якую спрабаваў таксама ўмяшацца і беларускі нацыяналізм. Нярэдкімі былі выпадкі, калі прадстаўнікі адной і той жа сям’і вызначалі сваю нацыянальную ідэнтычнасць па-рознаму (як, напрыклад, браты Іваноўскія, сярод якіх былі 2 палякі, літовец і беларус). Польскі бок быў схільны разглядаць усю Літву як «гістарычную правінцыю» Польшчы, а літоўскі меў прэтэнзіі на вялікія тэрыторыі сучаснай Беларусі аж да [[Ваўкавыск]]а і [[Слонім]]а, і паўночнае [[Падляшша]]. (Гл. напрыклад [[Каралеўства Літва (1918)|Каралеўства Літва (1918).]][[Файл:Rzeczpospolita Lithuania claims.png|міні|Абсяг літоўскіх тэрытарыяльных прэтэнзій у 1918—1920 гадах]] Гэты ідэйны канфлікт пасля распаду Расійскай імперыі выліўся ў [[Польска-літоўская вайна|польска-літоўскую вайну]], а затым у інспіраваны Пілсудскім «[[бунт Жалігоўскага]]». У 1920—1922 гадах існавала буферная дзяржава «[[Сярэдняя Літва]]», якую часам называлі таксама і «Усходняй Літвой»<ref>{{Крыніцы/БелЭн|15|Сярэ́дняя Літва́, Усходняя Літва|Чарнякевіч А. М.|362}}</ref> (хаця паняцце ''Litwa Wschodnia'' ўжывалі таксама для абазначэння прылеглых з усходу тэрыторый з беларускамоўным насельніцтвам і з цэнтрам у Мінску, якія паводле федэратыўных планаў [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] і некаторых іншых радавітых земляўласнікаў мусілі скласці адзін з трох «кантонаў» [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае|будучага адроджанага ВКЛ]] — у саюзе з Польшчай). У 1922—1923 гадах у Вільні выдавалася літоўскамоўная газета «Усходняя Літва» (літ. [[:lt:Rytų Lietuva (Vilnius)|Rytų Lietuva]]), якая разглядала Віленшчыну як натуральны працяг [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]], якая атрымала сваю дзяржаўнасць са сталіцай у [[Коўна|Коўне]]'''.''' Пасля анэксіі «Сярэдняй Літвы» Польшчай у 1922 годзе ўлады апошняй праводзілі палітыку максімальнага сцірання памяці пра літоўскае мінулае рэгіёна, што атрымала яшчэ больш маштабны працяг у гістарычнай і культурнай палітыцы паваеннай [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Напрыклад, у перакладах вершаў [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]] на беларускую мову ў 1960-х гадах згадкі пра Літву паслядоўна замяняліся на «Беларусь»<ref>Барыс Палута. [https://novychas.online/poviaz/jak-litouskaja-hatka-stala-belaruskaj-pryhody Як «літоўская хатка» стала «беларускай»: прыгоды Уладзіслава Сыракомлі ў БССР] // Новы Час, 03.09.2023</ref>. Ва ўмовах адсутнасці літоўскага школьніцтва і касцёльных набажэнстваў па-літоўску ў канцы 1970-х гадоў спыніў існаванне даўні анклаў носьбітаў літоўскай [[Зецельская гаворка|зецельскай гаворкі]] у [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]]<ref>T. М. Судник. Диалекты литовско-славянского пограничья. Очерки фонологических систем. М., 1975.</ref>. Тым не менш, працяглы час (да 2021—2022 навучальнага году) у Беларусі існавалі 2 апошнія школы з літоўскай мовай навучання ў [[Рымдзюны|Рымдзюнах]] і [[Пеляса|Пелясе]]<ref>[https://www.delfi.lt/ru/news/politics/litva-predupredila-belarus-v-svyazi-s-otkazom-obuchat-na-litovskom-v-shkolah-90682755 Литва предупредила Беларусь в связи с отказом обучать на литовском в школах] // delfi.lt 2022.07.08</ref>, профіль якіх быў зменены ў рамках шырокамаштабнай русіфікацыйнай кампаніі ў Беларусі ў сувязі з пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|шырокамаштабнага ўварвання РФ ва Украіну]]. == У сучаснай Літоўскай Рэспубліцы == Да ідэнтычнасці Усходняй Літвы апелявала на пачатку 1990-х нешматлікая групоўка Э. Б. Саткявічуса «Таварыства славянамоўных літоўцаў» (''Tuvažystvo slaviansku janzyčnych litvinuv''), якая нават распрацавала для славянамоўных жыхароў Усходняй Літвы лакальныя мікра-мовы — «[[Гальшанская мова|гальшанскую]]» (блізкую да беларускай) і «вічскую» (на аснове віленскага дыялекту польскай). Адзін з праграмных артыкулаў гэтай групоўкі так і называўся — «Fschodnia Litva» («Усходняя Літва»)<ref>''Satkevičius E. B. Fschodnia Litva. — Kaunas, 1990; Саткявичюс Э. Б.'' Гальские языки. Каунас, 1999. — С. 51. </ref>. У сучаснай Літоўскай Рэспубліцы Усходняй Літвой найчасцей называюць сучасную літоўскую частку Віленскага краю, з істотнай доляй польскамоўнага і «простамоўнага» насельніцтва, не закранаючы тэрыторыю Рэспублікі Беларусь<ref>[https://wilnoteka.lt/artykul/nauseda-litwa-wschodnia-wymaga-szczegolnej-uwagi Nausėda: Litwa wschodnia wymaga szczególnej uwagi] // wilnoteka.lt</ref>. Некаторыя гісторыкі і філолагі, рэтраспектыўна ўжываюць назву і да больш шырокай тэрыторыі, блізка да разумення Зігмаса Зінкявічуса. Напрыклад, апублікаванае ў 2024 годзе навуковае даследаванне літоўскага мовазнаўцы Казімераcа Гаршвы «Усходнелітоўская наменклатура і яе правапіс» <ref>Kazimieras Garšva. [https://lki.lt/kazimieras-garsva-rytu-lietuvos-vardynas-mokslo-studija-2024 Rytų Lietuvos vardynas ir jo rašyba]. Mokslo studija. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2024. <nowiki>ISBN 978-609-411-368-0</nowiki>, <nowiki>https://doi.org/10.35321/e-pub.107.rytu-liet-vardynas</nowiki></ref>, якое адлюстроўвае найважнейшыя актуальныя пытанні ўсходнелітоўскай наменклатуры і яе правапісу. Мэта публікацыі — адказаць на пытанне, ці будзе нелітоўскае напісанне асабістых імёнаў і тапонімаў (уключаючы тапонімы беларускай часткі Усходняй Літвы) у дакументах і надпісах ствараць пагрозу для агульналітоўскай мовы, ці паўплывае яно на размыванне традыцыі літоўскай мовы. == «Вейшнорыя» == У наш час памяць пра гістарычную адметнасць былой Усходняй Літвы на тэрыторыі Беларусі захоўваецца ў масавай свядомасці ў выглядзе гратэскнага [[мем]]а «[[Вейшнорыя]]» (ад назвы выдуманай дзяржавы-«агрэсара», элементу легенды сумесных расійска-беларускіх стратэгічных вучэнняў «[[Захад-2017]]»)<ref>''Полина Легина.'' [https://devby.io/news/chto-zastavlyaet-belorusov-emigrirovat-v-veyshnoriyu-i-brat-s-soboy-tyurmu Что заставляет белорусов эмигрировать в Вейшнорию и «брать с собой тюрьму»] (руск.). dev.by (17 лютага 2018). </ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] qeh4c5mmtp7d3s1zxpy34s5q1a279ig 0 805708 5135523 5135117 2026-05-04T03:36:34Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5135523 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{delete|Broken redirect <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small>}}</noinclude> #REDIRECT [[Паўночны Сінай (мухафаза)]] {{няма катэгорый|date=2026-05-04}} ae4rjvs9pv0jagskk0hsncz0lvod9o9 0 806372 5135590 5134920 2026-05-04T08:40:58Z Feeleman 163471 /* Сюжэт */ 5135590 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Самурай Джэк (персанаж)}} {{Тэлесерыял | арыгінальная_назва = {{lang-en|Samurai Jack}} | выява = Постар Самурай Джэк.jpg | выканаўчы_прадзюсар = [[Гендзі Тартакоўскі]]<br />[[Майк Лаза]]<br />[[Лінда Сіменскі]]<br />[[Браян А. Мілер]]<br />Джэніфер Пэлфры<br />[[Роб Сорчэр]]<br />[[Кіт Крофард]] | прадзюсар = [[Гендзі Тартакоўскі]] }} '''«Самурай Джэк»''' ''([[Англійская мова|англ]].: Samurai Jack)'' — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Анімацыйнае кіно|анімацыйны]] [[Навуковая фантастыка ў кіно|навукова-фантастычны]] [[Прыгодніцкі фільм|прыгодніцкі]] [[тэлесерыял]] у жанры [[Баявік (кінажанр)|баявік]], створаны {{Не перакладзена 5|Гендзі Тартакоўскі|Гендзі Тартакоўскім|4=Genndy Tartakovsky}} для [[Тэлевізійны канал|тэлеканала]] [[Cartoon Network]]. «Самурай Джэк'''»''' быў задуманы Гендзі пасля завяршэння працы над сваім першым мультсерыялам — «{{Не перакладзена 5|Dexter's Laboratory|Лабараторыя Дэкстэра|4=Dexter's Laboratory}}», прэм’ера якога адбылася ў 1996 годзе. Пры стварэнні мульціка ён натхняўся тэлевізійнай [[Драма (кіно і тэлебачанне)|драмай]] «{{Не перакладзена 5|Кунг-фу (тэлесерыял)|Кунг-фу|4=Kung Fu (1972 TV series)}}» 1972 года з {{Не перакладзена 5|Дэвід Керадзін|Дэвідам Керадзінам|4=David Carradine}} у галоўнай ролі, а таксама [[Гісторыя|гістарычнай]] [[самурай]]скай [[Японская культура|культурай Японіі]] і серыяй [[Комікс|коміксаў]] «{{Не перакладзена 5|Ронін|Ронін|4=Ronin (DC Comics)}}» [[Фрэнк Мілер|Фрэнка Мілера]]. == Сюжэт == {{Blockquote|text=«Даўным-даўно, у далёкім краі, я — Аку, Шматаблічны Валадар Цемрадзі — выпусціў на волю невыказнае зло. Але самурай-недарэка, узброены чароўным мячом, кінуў мне выклік. Перш чым апошні ўдар быў нанесены, я змог адкрыць партал часу і закінуць яго ў будучыню, дзе маё зло стала законам. Цяпер гэты дурань шукае як вярнуцца назад і змяніць будучыню, што належыць мне, Аку!»}} Расказваецца гісторыя пра [[Самурай Джэк (персанаж)|безыменнага маладога прынца]] з уладанняў [[Гісторыя Японіі|феадальнай Японіі]], бацька якога, [[імператар]], атрымаў магічную [[Катана|катану]] ад трох [[Манах|манахаў]], што надзеленыя містычным дарам, дзеля барацьбы супраць шматаблічнага [[дэман]]а Аку. Пасля паражэння і зняволення праз восем гадоў Аку быў вызвалены<ref>{{Cite episode|title=C|series=Samurai Jack|network=[[Cartoon Network]]|time=7 minutes}}</ref>, захапіў краіну і ўзяў імператара ў закладнікі, але маці паспела адправіць прынца падарожнічаць<ref name="ep1">{{cite episode|title=Пачатак|episode-link=|series=Самурай Джэк|series-link=Самурай Джэк|credits=Гендзі Тартакоўскі (рэжысёр)|network=[[Cartoon Network]]|station=|airdate=10 жніўня 2001|season=1|series-number=|number=1|minutes=}}</ref>, каб ён мог трэніравацца па ўсім свеце і вярнуцца з чароўным мячом для супрацьстаяння Аку. Стаўшы [[Самурай|самураем]], [[прынц]] сутыкнуўся са злым шматаблічным чарадзеям і амаль зніштожыў яго, але перш чым воін паспеў нанесці апошні ўдар, дэман адкрыў партал [[час]]у і закінуў яго ў далёкую будучыню, чакаючы, што там ён зможа справіцца з ваяром<ref name="ep1" />. Эпоха, у якую трапляе самурай, — гэта {{Не перакладзена 5|Рэтрафутурызм|рэтрафутурыстычная|4=Retrofuturism}} [[антыўтопія]], дзе зло Аку стала законам. Першыя людзі, якіх сустракае самурай, называюць яго Джэкам у якасці слэнгавага звароту, і прынц прымае яго як уласнае імя<ref>{{cite episode|title=Самурай па імені Джэк|episode-link=|series=Самурай Джэк|series-link=Самурай Джэк|credits=Гендзі Тартакоўскі (рэжысёр)|network=[[Cartoon Network]]|station=|airdate=10 жніўня 2001|season=1|series-number=|number=2|minutes=}}</ref>. Сапраўднае ж ніколі не раскрываецца. У сваіх прыгодах [[Самурай Джэк (персанаж)|Джэк]] мае пры сабе толькі [[кімано]], {{Не перакладзена 5|Гета (сандалі)|гета|4=Geta (footwear)}} і меч<ref name=":1">{{cite episode|title=Першы бой|episode-link=|series=Самурай Джэк|series-link=Самурай Джэк|credits=Гендзі Тартакоўскі (рэжысёр)|network=[[Cartoon Network]]|station=|airdate=10 жніўня 2001|season=1|series-number=|number=3|minutes=}}</ref>. == Спіс эпізодаў == {{main|{{Не перакладзена 5|Спіс эпізодаў мультсерыяла «Самурай Джэк»|Спіс эпізодаў мультсерыяла «Самурай Джэк»||List of Samurai Jack episodes}}}} {{Series overview <!-- Season 1 -->|color1=#8FA8AC|link1=<includeonly>List_of_Samurai_Jack_episodes</includeonly>#Season 1 (2001)|episodes1=13|start1={{Start date|2001|08|10}}|end1={{End date|2001|12|3}}|network1=[[Cartoon Network]] <!-- Season 2 -->|color2=#791201|link2=<includeonly>List_of_Samurai_Jack_episodes</includeonly>#Season 2 (2002)|episodes2=13|start2={{Start date|2002|3|1}}|end2={{End date|2002|10|11}} <!-- Season 3 -->|color3=#88A69A|link3=<includeonly>List_of_Samurai_Jack_episodes</includeonly>#Season 3 (2002–03)|episodes3=13|start3={{Start date|2002|10|18}}|end3={{End date|2003|8|26}} <!-- Season 4 -->|color4=#B19357|link4=<includeonly>List_of_Samurai_Jack_episodes</includeonly>#Season 4 (2003–04)|episodes4=13|start4={{Start date|2003|6|14}}|end4={{End date|2004|9|25}} <!-- Season 5 -->|color5=#414e56|link5=<includeonly>List_of_Samurai_Jack_episodes</includeonly>#Season 5 (2017)|episodes5=10|start5={{Start date|2017|3|11}}|end5={{End date|2017|5|20}}|network5=[[Adult Swim]]|network2=[[Cartoon Network]]|network3=[[Cartoon Network]]|network4=[[Cartoon Network]]}} == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.adultswim.com/videos/samurai-jack Афіцыйны сайт] * {{Imdb title}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мультсерыялы 2001 года]] [[Катэгорыя:Праграмы тэлеканала Cartoon Network]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы ЗША]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове]] 5mca63zew4jkl79y5dxtbdz9xsmv2v1 0 806696 5135372 5130429 2026-05-03T15:51:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5135372 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Метраполія}} {{машынны пераклад|прынамсі вымагае пільнай вычыткі, бо ёсць памылкі яўна рука-хутка-жуткапісныя}} {{фарматаванне}} [[Файл:William-Adolphe_Bouguereau_(1825-1905)_-_The_Motherland_(1883).jpg|міні|[[Адольф-Вільям Бугеро|Уільям Бугеро]], «Маці Радзіма» (1883)]] '''Метраполія''' ({{Lang-grc|[[wikt:μήτηρ#Древнегреческий|μήτηρ]]}} [[Маці|"маці]] + {{Lang-grc2|[[wikt:πόλις#Древнегреческий|πόλις]]}} «горад» ; {{Lang-grc2|μητρόπολις}} <small>[[Буквально|літар.]]</small> «мацярынскі горад»): [[Этымалогія|этымон]] (сапраўднае значэнне) слова ''метраполія'' — «незалежная адзінка пасялення, якая мае ўласныя калоніі». == Значэнне == Тэрмін '''«метраполія»''' таксама выкарыстоўваецца ў значэннях: * «[[Імперыя|імперыялістычная]] [[дзяржава]] (ад слова „трымаць ва ўладзе“), якая валодае калоніямі; [[сталіца]]; у [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі —]] горад-дзяржава ([[Поліс (антычнасць)|поліс]]), які засноўваў свае паселішчы (калоніі) на іншых землях». Праз пасрэдніцтва заходнееўрапейскай і лацінскай моў яно было запазычана з грэчаскай ({{Lang-el|μητροπολίτης}}, «горад-дзяржава» складаецца з назоўнікаў μητρο — «маці» і палітыка — «горад, мястэчка»). <ref>{{Кніга|загаловак=Етимологічний словник української мови : в 7 т. / редкол.: О. С. Мельничук (гол. ред.) та ін. — К. : Наукова думка, 1989. — Т. 3 : Кора — М / Ін-т мовознавства ім. О. О. Потебні АН УРСР ; укл.: Р. В. Болдирєв та ін. — 552 с. — ISBN 5-12-001263-9. — С. 453}}</ref>. Літаральна — «горад-маці». Гэты [[пераклад]] не зусім дакладны, бо «метро» азначае не «дзяржава» («горад-дзяржава» па-лацінску ''— civitas''), а «поліс». — горад. У [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] не было адрозненняў паміж гарадамі і вёскамі.<ref>{{Кніга|загаловак=Зайдлер Людвик // Атлантида — М.: «Вече», 2004. — 206 с.}}</ref> Дакладней, гэта «самастойная адзінка паселішча, якая мае калоніі», «самастойная адзінка паселішча (поліс), якая аб’ядноўвае дзяржаўную прастору (політэ) іншых незалежных адзінак паселішча». Больш вобразна: «каронныя землі». Адсюль {{Lang-la|populus}} — «народ», а таксама: [[папулізм]], палітыя, палітызм (урад грамадзянскай супольнасці), [[Папуляцыя|насельніцтва]], [[палітыка]]. Не кожны горад можа быць каланіяльным цэнтрам і цэнтрам [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] шматэтнічных суб’ектаў праз інструменты мовы і культуры. :* '''Метраполія''' — « '''[[краіна]]''', якая валодае [[Калонія|калоніямі»]]; « '''цэнтр''' каланіяльнай імперыі». :: З ліквідацыяй Рэчы Паспалітай (к. XVIII ст.) беларусы канчаткова апынуліся ва ўладанні гаспадароў Расійскай імперыі. Кантроль пачаткова базаваўся на расійскіх вайсковых гарнізонах. У расійскай, польскай і інш. гістарыяграфіі канца ХІХ па. ХХ ст.,на якой базуецца і сучасная гуманітарная навука рэгіену пачынаюць ужывацца тэрміны «калонія» і «метрааполія», якія паказваюць на падпарадкаванне ускраінаў цэнтру (метраполіі), страта самастойнсці жыцця. Гэты кантроль і прыніжэнне існуюць незалежна ад культурных і іншых уплываў, якія зыходзяць з «правінцыі» у «цэнтр», бо яны па розных прычынах, не настолькі моцныя, каб змяніць палітычны статус рэгіёна (калоніі) і сутнасць панавання самой метраполіі. Метраполія патрабуе падпарадкавання ва ўсіх адносінах, не толькі ў палітычных і эканамічных, але духоўных, творчых і нават сямейных- сцягваючы у сталіцу найбольш актыўных і прывабных інтэлектуальна і фізічна. Інструментам нераўнапраўнай імперскай асіміляцыі заваяваных этнасаў вакол імперскага цэнтра заўсёды была мова і культура. [[Аляксандр Македонскі|Аляксандо Македонскі]] стварыў [[Эліністычная цывілізацыя|Эліністычны свет]], Рым навязаў лацінскую мову і культуру ў заваяваных правінцыях Еўропы. У выніку іх лацінізацыі шмат аўтахтонных этнасаў Еўропы пераўтварыліся ў іспанцаў, партугальцаў, французаў, якія размаўляюць на мовах, што паходзяць ад [[Лацінская мова|лацінскай.]] У выніку падобных працэсаў у Іспанскай імперыі ўзнікла каля 30 іспанамоўных этнічных груп Лацінскай Амерыкі. :: :: '''Іншае значэнне''' слова звязане з урбаністыкай і дэмаграфіяй. '''Метраполія'''— эканамічны і культурны цэнтр [[Гарадская агламерацыя|агламерацыі]]. У Канадзе метраполія — гэта цэнтральны горад правінцыі :: У Польшчы працягваецца ажыўленая навуковая дыскусія ў кантэксце эфектыўнага ўкаранення адміністрацыйнай рэформы, практычным вынікам якой стала прыняцце ўрадам палажэння аб існаванні 6-12 метраполій (Варшава, Кракаў, Троймесца, Уроцлаў, Познань, Катавіцы і інш.). Ад увядзення такой мадэлі выйграюць буйныя мегаполісы, а сярэднія гарады (150—400 тыс. жыхароў), якія не дараслі да статусу метраполіі, прайграюць), бо не атрымаюць інвестыцый. :: Метрапалізацыя не з’яўляецца [[Сінонімы|сінонімам]] слова [[Урбанізацыя|ўрбанізацыя]] . Метрапалізацыя асацыюецца з дасягненнем перавагі пэўнай «адзінкі паселішча» над іншымі ў межах пэўнай тэрыторыі (метрапалітанічнай зоны). Гэта працэс фарміравання метраполій або метраполійных рэгіёнаў з надзвычай высокай канцэнтрацыяй насельніцтва і эканамічнай актыўнасці. '''Гісторыя''' : Метраполіяй [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] была Італія. Першапачаткова Рым падзяляў італікаў на тры групы: рымскія грамадзяне, лаціны (паўграмадзяне і паўканфедэраты) і соцыі (канфедэраты). Пасля 88 г. да н.э. усе італікі сталі рымскімі грамадзянамі. Італія працягвала мець гэты прывілеяваны статус да 212 г. н.э., калі грамадзянства было распаўсюджана на ўсіх жыхароў імперыі. Ад [[Цэзар Аўгуст|Цэзара Аўгуста]] (27 г. да н.э.) да [[Септымій Север|Септымія Севера]] (192 г. н.э.) усе рымскія імператары былі італікамі (Клаўдзій, Траян і Адрыян, хоць і нарадзіліся за межамі Італіі, былі італьянскага паходжання). Італія юрыдычна адрознівалася ад правінцый, і тэрмін Ius Italicum абазначаў рымска-італьянскія прывілеі, асабліва ў дачыненні да падаткаабкладання, якія маглі распаўсюджвацца на пэўныя супольнасці за межамі Італіі пры пэўных умовах<ref>{{Кніга|загаловак=Dyson, Stephen L. (2014). The Creation of the Roman Frontier. Princeton University Press. p. 126. ISBN 978-1-4008-5489-9 – via Google Books}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Hannibal's war. University of Oklahoma Press. June 23, 1998}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Bleicken, Jochen (2015). Augustus: The Biography. Penguin UK. ISBN 978-0-241-00390-9}}</ref> Гэтыя прывілеі былі адменены імператарам [[Дыяклетыян]]ам, і з таго часу Італія страціла падатковыя ільготы і была падзелена на правінцыі<ref>{{Кніга|загаловак=Cooley, Alison (2016). "Italy during the High Empire, from the Flavians to Diocletian". In Cooley, Alison (ed.). A Companion to Roman Italy. Blackwell. pp. 130–131}}</ref>. : : Метраполіяй [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]] быў востраў Вялікабрытанія, г.зн. само [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанае каралеўства]]. Часам гэты тэрмін выкарыстоўваецца яшчэ больш канкрэтна для абазначэння Лондана як метраполіі Імперыі, паколькі палітыкі і бізнесмены Лондана аказвалі найбольшы ўплыў на ўсю Імперыю як у дыпламатычнай, эканамічнай, так і ў ваеннай формах ажыццяўлення ўлады. Дзеля кантрасту — тэрмін «перыферыя» адносіўся да рэшты Імперыі<ref>{{Кніга|загаловак=Webster, Anthony (2006). The Debate on the Rise of the British Empire. Manchester: Manchester University Press. с.70 ISBN 978-0-7190-6793-8.}}</ref>. Гістарыяграфія адносін паміж брытанскай метраполіяй і перыферыяй традыцыйна вызначалася з пункту гледжання іх выразнага падзелу. Выразна аднабаковага ланцуга камандавання, камунікацыі і кантролю, накінутага і кіруемага метраполіяй, які ішоў ад цэнтра вонкі. Метраполія інфармавала перыферыю аб рашэннях і планах, але перыферыя не магла нічога данесці непасрэдна метраполіі. Такім чынам, Брытанская імперыя складалася з фармальнага кантролю над тэрыторыямі, праз непасрэднае панаванне над замежнымі землямі, якімі кіравала метраполія<ref>{{Кніга|загаловак=Webster, Anthony (2006). The Debate on the Rise of the British Empire. с.70}}</ref>. У больш позніх працах, пачынаючы з Джона «Джэка» Галлахера і Рональда Робінсана ў 1950-х гадах, было пастаўлена пад сумнеў традыцыйнае вызначэнне, замест гэтага было пастулявана, што гэтыя два паняцці ўзаемаазначаюць адно адное, і сцвярджалася, што, нягледзячы на ​​відавочныя часовыя супярэчнасці, уласцівыя асобным існаванням феноменаў, кожны з іх сфармаваўся адначасова ў адносінах да іншага. Галлахер і Робінсан былі сацыялістамі, якія назіралі за ростам эканамічнай моцы Злучаных Штатаў у краінах, якія развіваюцца, у той час, калі афрыканскія калоніі Брытанскай імперыі атрымлівалі незалежнасць; абодва навукоўцы лічылі, што брытанская і амерыканская экспансія замежнага ўплыву ў канчатковым выніку развівалася па падобных малюнках. Згодна з тэорыямі Галлахера і Робінсана, выкарыстанне брытанцамі мяккай сілы, у першую чаргу праз выкарыстанне брытанскага капіталу і іншых формаў эканамічнага ўплыву, дазволіла ўсталяваць спрыяльныя эканамічныя адносіны і свабодны гандаль таварамі, якія вырабляліся ў Брытаніі. Робячы гэта, Брытанія змагла атрымаць перавагі імперыі, не марнуючы грошы на дарагія ваенныя справы. У гэтай інтэрпрэтацыі «нефармальная імперыя» брытанцаў была вызначальнай часткай метраполіі гэтак жа, як і «фармальная імперыя» збудаваная на сілавой дамінацыі.<ref>{{Кніга|загаловак=Webster, Anthony (2006). The Debate on the Rise of the British Empire. с.69-71.}}</ref> : У межах [[Партугальская імперыя|Партугальскай імперыі]] метраполіяй была еўрапейская частка Партугаліі, якая ўключала Кантынентальную Партугалію (мацярык) і прылеглыя астравы ([[Азорскія астравы]] і [[Мадэйра]]). Гэта адпавядала сучаснай тэрыторыі Партугаліі<ref>{{Кніга|загаловак=Juang, Richard M.; Morrissette, Noelle Anne, eds. (2008). Africa and the Americas: Culture, Politics, and History: A Multidisciplinary Encyclopedia, Volume 2. с.894 - ABC-CLIO. ISBN 978-1-85109-441-7.}}</ref>.[[Файл:Nau Rainha de Portugal.jpg|міні|партугальскія вайсковыя караблі салютуюць на Мальце 1798 г.]]Да сярэдзіны 19 стагоддзя еўрапейская тэрыторыя Партугаліі называлася «Партугаліяй» або «Каралеўствам». Аднак гэтыя тэрміны сталі недарэчнымі, калі імператар Ян IV падчас напаліенаўскіх войнаў пераехаў у Бразілію. Партугальскія заморскія тэрыторыі атрымалі статус заморскіх правінцый у 1832 годзе і сталі лічыцца неад’емнай часткай Каралеўства Партугалія разам з яго еўрапейскімі правінцыямі. Тады тэрмін «Метраполія» стаў афіцыйным абазначэннем еўрапейскай часткі Партугаліі. З таго часу і да атрымання незалежнасці большасці партугальскіх заморскіх тэрыторый у 1975 годзе Партугалія ўключала ў сябе Метраполію і Заморскія тэрыторыі. : Метрапаліта Францыя (фр. France métropolitaine або la Métropole), таксама вядомая як Еўрапейская Францыя (Territoire européen de la France), — гэта тэрыторыя Францыі, якая геаграфічна знаходзіцца ў Еўропе<ref>{{Кніга|спасылка=http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/venir-en-france/formalites-d-entree-en-france/article/les-etrangers-titulaires-d-un-passeport-ordinaire-dispenses-de-l-obligation-de|загаловак="Ministère des Affaires Étrangères- Les étrangers titulaires d'un passeport ordinaire dispensés de l'obligation de visa - 1. Le territoire européen de la France". Archived from the original on 2017-02-25. Retrieved 2026-04-9.|archive-date=25 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225094620/http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/venir-en-france/formalites-d-entree-en-france/article/les-etrangers-titulaires-d-un-passeport-ordinaire-dispenses-de-l-obligation-de}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''В. Галоўчанка'' . Метраполія // Палітычная энцыклапедыя. Рэдактары: Ю. Левенец (старшыня), Ю. Шапавал (намеснік старшыні) і інш.— Кіеў: Парламенцкае выдавецтва, 2011. — с. 447 ISBN 978-966-611-818-2 * [http://leksika.com.ua/16990923/legal/metropoliya Метрапол]ія // <span class="citation" id="CITEREFЮЕ2001">скл.: <nowiki><span style="white-space: nowrap;">Ю.</span></nowiki> <nowiki><span style="white-space: nowrap;">С. Шэмшучэнка</span></nowiki> (рэд.) <span style="white-space: nowrap;">[і інш.]</span> . — <span style="border-bottom:1px dotted gray; cursor:default;" title="Київ">Кіеў</span> : Украінская энцыклапедыя імя <nowiki><span style="white-space: nowrap;">М. П. Бажана</span></nowiki>, 2001. — Т.&nbsp;3: К — М. — 792&nbsp;с. — ISBN 966-7492-03-6 .</span> {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-21}} [[Катэгорыя:Дзяржава]] n9f0wlpb3sb1gmrs8kkxubh7kfj7urt 0 806867 5135353 5132859 2026-05-03T15:25:43Z IshaBarnes 124956 афармленне, вычытка 5135353 wikitext text/x-wiki '''Veni, vidi, vici''' ({{lang-la|Прыйшоў, убачыў, перамог}}) — [[Спіс крылатых лацінскіх выразаў|крылаты лацінскі выраз]], якім, як паведамляе [[Плутарх]] у сваіх «Выслоўях цароў і палкаводцаў», [[Гай Юлій Цэзар|Юлій Цэзар]] у жніўні 47 года да н. э. паведаміў свайму сябру Гаю Мацію ў Рыме аб хуткай перамозе ў бітве пры Зіле (у [[Такат (правінцыя)|Такаце]]) над [[Понт|Пантыйскім]] царом [[Фарнак II|Фарнакам II]], сынам [[Мітрыдат VI Еўпатар|Мітрыдата VI]]. Выраз выкарыстоўваецца ў пераносным сэнсе, каб паведаміць пра хуткае выкананне нейкіх спраў. [[Катэгорыя:Лацінскія выслоўі|V]] fwbt0q5pstpnw5cwyx2ksd3bjfl5rrj 0 807190 5135395 5134641 2026-05-03T17:21:44Z Pabojnia 135280 5135395 wikitext text/x-wiki {{Няма крыніц}}{{Партыя}} '''Нацыянальны фронт вызвалення Анголы''' ('''ФНЛА'''; {{lang-pt|Frente Nacional de Libertação de Angola, FNLA}}) — палітычная партыя [[Ангола|Анголы]], якая прадстаўляе інтарэсы ангольскіх [[баконга]]. Заснавана як партызанскі антыкаланіяльны рух 27 сакавіка 1962 г. у Леапольдвілі (з 1966 [[Кіншаса|Кіншаса]]) – сталіцы [[Рэспубліка Конга (Леапольдвіль)|Конга-Леапольдвіль]] (цяпер [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]]). Адна з галоўных дзеючых сіл [[Вайна за незалежнасць Анголы|вайны за незалежнасць Анголе]], а пасля абвяшчэння суверэнітэту краіны (1975) – пачатковага перыяду [[Грамадзянская вайна ў Анголе|грамадзянскай вайны]]. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Антыкамуністычныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Анголы]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Анголе]] [[Катэгорыя:Кансерватыўныя партыі]] [[Катэгорыя:Нацыяналістычныя партыі]] n80vfc2faml9dbhsss55lpox73569hs 0 807196 5135403 5134777 2026-05-03T18:21:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5135403 wikitext text/x-wiki [[Файл:Połacak,_Vierchni_Zamak,_Sabornaja._Полацак,_Верхні_Замак,_Саборная_(1707).jpg|thumb|Сафійскі сабор на плане Полацка 1707 года]] '''Забо́йства мана́хаў-базылья́н у По́лацку''' — падзея, якая адбылася 11 ліпеня 1705 года (30 чэрвеня паводле старога стылю) у [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскім саборы]] ў [[Полацк]]у падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Вялікай Паўночнай вайны]]. У гэты дзень расійскі цар [[Пётр I]] разам са сваёй світай учыніў расправу над каталіцкімі святарамі ўсходняга абраду ([[Уніяцтва|уніятамі]]), якія належалі да ордэна [[Базыльяне|базыльян]]. Гістарычны інцыдэнт набыў шырокі міжнародны рэзананс, а яго акалічнасці абраслі шматлікімі версіямі, якія дагэтуль застаюцца прадметам даследаванняў і дыскусій гісторыкаў. == Гістарычны кантэкст == У пачатку XVIII стагоддзя тэрыторыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] стала арэнай баявых дзеянняў. Расійскія войскі знаходзіліся на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] як саюзнікі польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст II Моцны|Аўгуста II]] у барацьбе супраць [[Швецыя|Швецыі]]. У 1705 годзе стаўка Пятра I размяшчалася ў Полацку<ref>{{артыкул |аўтар=Сороко С. М. |загаловак=Витебские губернские ведомости (официальная и неофициальная часть) |выданне=Монографии Научного центра славяно-германских исследований |год=2004 |нумар=7 |месца=Москва-Новополоцк |старонкі=60}}</ref>{{sfn|Иванкович|2016|с=104}}. Рэлігійная сітуацыя ў горадзе была надзвычай складанай. Пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] 1596 года галоўны храм горада, [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]], быў перададзены ўніятам і стаў цэнтрам уніяцкай [[Полацкая ўніяцкая архіепархія|Полацкай архіепархіі]]. Расійскі манарх, які жорстка пераследаваў [[уніяцтва]] і разглядаў яго як здраду [[Праваслаўе|праваслаўю]], дэманстраваў варожае стаўленне да мясцовага ўніяцкага духавенства<ref name="khoteev">{{cite web|url=https://kobrinsobor.by/petr-i-i-polockie-uniaty/|title=Петр I и полоцкие униаты|author=Хотеев А., свящ.|publisher=Сайт Кобрынскага сабора|date=4 верасня 2024|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Спрыяла эскалацыі і агульная атмасфера ваеннага часу, якая суправаджалася рэквізіцыямі і гвалтам над мясцовым насельніцтвам. == Асноўныя версіі падзей == Дакладныя абставіны здарэння застаюцца дыскусійнымі, паколькі гістарычныя крыніцы прадстаўляюць розныя і часта супярэчлівыя трактоўкі. Уніяцкія і каталіцкія аўтары традыцыйна апісваюць падзею як загадзя спланаваны акт рэлігійнага пераследу. Расійскі бок, у сваю чаргу, афіцыйна тлумачыў расправу дзяржаўнай здрадай манахаў, іх супрацоўніцтвам з ворагам і ўзброеным супрацівам<ref name="khoteev" />. === Версія мітрапаліта Льва Заленскага === Першае і найбольш ранняе апісанне падзей было складзена ўніяцкім мітрапалітам [[Леў Заленскі|Львом Заленскім]] і адпраўлена ў [[Рым]], у [[Кангрэгацыя прапаганды веры|Кангрэгацыю прапаганды веры]], 18 жніўня 1705 года. Дакумент на лацінскай мове атрымаў назву «Дзённік чалавеказабойства айцоў базыльян полацкага манастыра…» ({{lang-la|Diarium excidii monasterii Polocensis Basilianorum...}}). У ім Заленскі сцвярджаў, што Пётр I меў загадзя прадуманы план знішчэння ўніі і нібыта атрымаў на гэта благаславенне ад праваслаўных іерархаў, у тым ліку ад [[Стэфан Яворскі|Стэфана Яворскага]]<ref>{{кніга|загаловак=Litterae Sacrae Congregationis de Propaganda Fide Ecclesiam Catholicam Ucrainae et Bielarussiae spectantes|год=1954|месца=Roma|том=2|старонкі=263}}</ref><ref name="petrushko">{{cite web|lang=ru|url=https://www.sedmitza.ru/text/415691.html|title=Митрополит Лев Заленский и Униатская Церковь в Речи Посполитой в период его правления|author=Петрушко В. И.|date=13 жніўня 2008|publisher=Седмица.RU|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Паводле Заленскага, напярэдадні трагедыі, 10 ліпеня, Пётр I наведаў праваслаўны [[Богаяўленскі манастыр (Полацк)|Богаяўленскі манастыр]], дзе манахі папрасілі яго абараніць іх ад уніятаў. Наступным днём цар прыйшоў у Сафійскі сабор. Мясцовыя манахі не пусцілі яго ў алтар як схізматыка. Убачыўшы багата аздоблены абраз [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]], цар спытаў, хто гэта. Манах-прапаведнік Тэафан Калбячынскі адказаў, што гэта святы мучанік Іасафат, забіты расійскімі аднаверцамі цара. Пасля гэтага Пётр ударыў Калбячынскага і, паводле справаздачы, праткнуў яго шпагай, як і манаха Язафата Анкудовіча, які прыбег на шум. Заленскі таксама сцвярджае, што цар увайшоў у алтар і скінуў з прастола [[Святыя Дары]]. Іераманах [[Канстанцін Заячкоўскі]], які спрабаваў іх сабраць, быў арыштаваны і павешаны. Разам з ім загінулі і іншыя манахі, а таксама манастырскі кухар<ref name="petrushko" />. === Версія Яна Аляшэўскага і Антонія Завадскага === Найбольш падрабязнае апісанне змяшчаецца ў працах, напісаных па гарачых слядах ці са сведчанняў відавочцаў. Асноўным такім дакументам з'яўляецца хроніка «Абрыс хатняй няшчаснасці...» ({{lang-pl|Abrys domowey nieszczęśliwości...}}), складзеная каля 1721 года віленскім вікарыем [[Ян Аляшэўскі|Янам Аляшэўскім]] і дапоўненая віцебскім манахам [[Антон Завадскі|Антоніем Завадскім]] (вядомая таксама пад назвай «Гісторыя аб забойстве базыльян у полацкай царкве…»). Гэты рукапіс быў апублікаваны ў [[Парыж]]ы ў 1864 годзе намаганнямі польскага гісторыка і публіцыста [[Францішак Духінскі|Францішка Духінскага]]<ref>{{кніга |аўтар=Duchiński F. |загаловак=Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi przez cara moskiewskiego etc. w roku 1705 tym, dnia 30 Junia starego |месца=Paryż |выдавецтва=Drukarnia i Litografia PP. Benouet Maulde |год=1864 |старонкі=1—22}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10—11}}, а ў 1899 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]] быў выдадзены арыгінальны тэкст хронікі Аляшэўскага{{sfn|Oleszewski|1899}}. Некаторыя праваслаўныя аўтары ставяцца да парыжскага выдання з асцярожнасцю, паколькі яно з’явілася падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|антырасійскага паўстання 1863—1864 гадоў]] і магло выконваць прапагандысцкую функцыю<ref name="khoteev" />. Згодна з гэтай версіяй, 11 ліпеня 1705 года Пётр I разам з [[Аляксандр Данілавіч Меншыкаў|А.&nbsp;Д.&nbsp;Меншыкавым]] і вялікай світай афіцэраў увайшлі ў Сафійскі сабор. Цар запатрабаваў адчыніць царскія вароты і звярнуў увагу на алтар з выявай святога [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. Паміж манархам і вікарыем манастыра [[Канстанцін Заячкоўскі|Канстанцінам Заячкоўскім]] адбыўся дыялог. Пётр I спытаў: «Чый гэта абраз?». Вікарый адказаў, што гэта святы Іасафат. На наступнае пытанне: «Які ён святы? Хто яго замучыў?» вікарый адказаў, што гэта зрабілі віцябляне. Калі цар удакладніў: «Якой веры?», Заячкоўскі адказаў: «Той веры, што і твая міласць». Гэтыя словы выклікалі ў Пятра I прыступ лютасці. Ён ударыў святара кулаком у твар, а потым пачаў біць кіем. Згодна з тэкстам, цар або яго афіцэры адсеклі вікарыю шабляй вушы і нос. Пасля гэтага світа цара далучылася да збіцця іншых манахаў, якіх калолі штыкамі і тапталі нагамі. Пазней Заячкоўскага катавалі, патрабуючы выдаць манастырскія скарбы, і павесілі<ref>{{кніга |аўтар=Likowski E. |загаловак=Dzieje Kościoła unickiego na Litwie i Rusi w XVIII i XIX w. |месца=Warszawa |год=1906 |том=2 |старонкі=268—279}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=36—37}}. === Версія Януша Вішнявецкага === Іншы погляд на падзеі прадстаўлены ў мемуарах віленскага ваяводы [[Януш Антоні Вішнявецкі|Януша Антонія Вішнявецкага]] «[[Польская Іліяда]]» ({{lang-pl|Ilias Polski}}), напісаных каля 1711—1712 гадоў. Аўтар, які блізка камунікаваў з прадстаўнікамі расійскага камандавання, адзначаў, што інцыдэнту папярэднічаў сумесны банкет з удзелам польнага гетмана літоўскага [[Рыгор Антоні Агінскі|Рыгора Агінскага]], пасля якога Пётр I і Меншыкаў накіраваліся ў сабор<ref>{{кніга |аўтар=Wiśniowiecki J. A. |загаловак=Ilias Polski (1700–1710) / wyd. P. P. Romanuik, J. Burdowicz-Nowicki |месца=Warszawa |выдавецтва=Neriton |год=2018 |старонкі=188—189}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46}}. Паводле Вішнявецкага, канфлікт быў справакаваны рускім палкавым святаром, якога ўніяты добра пачаставалі алкаголем. Падчас п’янкі пачалася дыскусія пра веру, у выніку якой рускі святар ударыў па твары мясцовага настаяцеля [[Якуб Кізікоўскі|Якуба Кізікоўскага]], але атрымаў здачы ад іншага манаха. Святар паскардзіўся Меншыкаву. Разгарачаныя алкаголем цар і яго фаварыт уварваліся ў храм. Убачыўшы абраз святога Іасафата, Пётр I спытаў, кім ён быў забіты. Атрымаўшы адказ «Схізматыкамі», цар у шаленстве ўласнаручна закалоў аднаго з манахаў каля алтара, а другога забіў Меншыкаў. Яшчэ траіх было загадана павесіць, але аднаму з іх выратаваў жыццё [[Барыс Пятровіч Шарамецеў|Б.&nbsp;П.&nbsp;Шарамецеў]]. Вішнявецкі таксама згадвае, што цар рассыпаў па зямлі асвечаныя [[Аплатка|аплаткі]], матывуючы гэта тым, што праваслаўныя не вераць у іх святасць<ref>{{кніга |аўтар=Deruga А. |загаловак=Piotr Wielki a bazyljanie połoccy // Księga pamiątkowa koła historyków słuchaczy uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. 1923–1933 |месца=Wilno |выдавецтва=Wydawnictwo zrzeszenia kół naukowych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie |год=1933 |старонкі=95—120}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46—47}}. === Мясцовыя летапісы === У «[[Магілёўская хроніка|Магілёўскай хроніцы]]» [[Юрый Трубніцкі|Юрыя Трубніцкага]], запісы ў якой датуюцца сакавіком 1708 года, змяшчаецца яшчэ адна версія, запісаная са слоў полацкага манаха Пафнуція. Згодна з ёй, пасля спрэчкі аб веры цар загадаў нацкаваць на святара чорнага сабаку. Калі манахі пачалі хавацца, цар праткнуў аднаго з іх шпагай, а астатніх чацвярых загадаў павесіць. Аўтар хронікі адзначаў, што ўніяты ўшаноўвалі загінулых як святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref>{{кніга |загаловак=Полное собрание русских летописей |месца=М. |год=1980 |том=35 |старонкі=271}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=77}}. У «[[Віцебскі летапіс|Віцебскім летапісе]]», складзеным [[Міхаіл Панцырны|Міхаілам Панцырным]] і [[Стэфан Аверка|Стэфанам Аверкам]], падзея апісваецца вельмі сцісла, але прама паказвае на ўдзел манарха<ref>{{кніга|загаловак=Витебская лѣтопись, составленная витебскими мѣщанами: Михаиломъ Панцырнымъ, Иваномъ Чарновскимъ, Гавріиломъ АвЂркою и Стефаномъ АвЂркою|старонкі=226}}</ref>: {{цытата|У тым жа 1705 годзе, месяца ліпеня 11 дня, у касцёле Св. Сафіі ён сам забіў 4 базыльян у Полацку і пасадзіў у Полацку каменданта.{{арыгінальны тэкст|la|Eodem anno, mense Iulli 11 die in ecclesia S. Sofiae ipse occidit 4 basilianos in Polocia y wsadził w Połocku komendanta.}}}} === Афіцыйная расійская версія === Для таго каб апраўдацца перад еўрапейскай грамадскасцю і польскімі саюзнікамі, неўзабаве пасля інцыдэнту Пётр I выдаў у [[Вільня|Вільні]] спецыяльны маніфест. У ім уся віна ўскладалася на ўніяцкіх манахаў, якія нібыта вялі тайную перапіску з ворагамі ([[Швецыя|шведамі]] і [[Сапегі|прыхільнікамі Сапегаў]]) і публічна ў пропаведзях абражалі расійскага цара і польскага караля Аўгуста<ref name="khoteev" />. Паводле маніфеста, калі Пётр I увайшоў у касцёл, каб паглядзець на цырымоніі, манахі сустрэлі яго знявагай і заявілі, «што не варта Яму, як праціўніку веры, туды ступаць». Цар нібыта стрываў гэта і перайшоў да абраза, пра які спытаў. Атрымаўшы абразлівы адказ, ён загадаў арыштаваць манахаў. Аднак тыя пачалі клікаць на дапамогу і аказалі ўзброены супраціў, параніўшы некалькіх царскіх салдат. У адказ салдаты пачалі секчы манахаў, у выніку чаго чацвёра былі смяротна параненыя, а адзін быў асуджаны і павешаны як здраднік і бунтаўшчык<ref>{{кніга |аўтар=Бантыш-Каменский Н. |загаловак=Историческое известие о возникшей в Польше унии... |месца=М. |год=1805 |старонкі=156—158}}</ref>{{sfn|Starostenko|2015|с=183—184}}. {{цытата|Хоць Яго Царскай Вялікасці ад генералаў сваіх, што на зімовых кватэрах у Полацку былі, дастаткова данесена, якім чынам уніяцкія духоўныя няспынна з непрыяцелямі шведамі і сапежынцамі маюць тайную перапіску і небяспечныя намеры супраць войскаў Царскай Вялікасці... загадаў Яго Царская Вялікасць людзям, што пры ім тады знаходзіліся, гэтых хульнікаў і выкрытых здраднікаў узяць і прывесці пад вартай для асуджэння... асуджаны на смерць, і іншым за прыклад яўна як злодзей павешаны<ref name="khoteev" />.{{арыгінальны тэкст|ru|Хотя Его Царскому Величеству от генералов своих, на зимних квартирах в Полоцке бывших, довольно донесено, каким образом униатские духовные непрестанно с неприятелями шведами и сапежинцами имеют тайную переписку и опасные намерения против войск Царского Величества... повелел Его Царское Величество при себе тогда обретающимся людям оных хульников и уличенных изменников взять, и привесть под стражей для осуждения... осужден на смерть, и иным ко образцу явно как злодей повешен.}}}} Цікавай дэталлю з’яўляецца чарнавік запісу ў першай рэдакцыі афіцыйнай расійскай «Гісторыі Свейскай вайны». Гісторык [[Мікалай Герасімавіч Устралаў|Мікалай Устралаў]] выявіў, што кабінет-сакратар [[Аляксей Васільевіч Макараў|Аляксей Макараў]] першапачаткова напісаў<ref name="ustryalov">{{кніга|аўтар=Устрялов Н. Г.|загаловак=История царствования Петра Великого|год=1863|частка=1|месца=СПб.|том=4|старонкі=370—373}}</ref><ref name="hse">{{cite web|url=https://spb.hse.ru/humart/history/peter/biochronic/246804707|title=30.06/11.07.1705, сб. П. в Полоцке|publisher=Биохроника Петра Великого (1672-1725)|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>: {{цытата|30 чэрвеня былі ў Полацкай мураванай уніяцкай царкве: пяць уніятаў пабіты за тое, што нашых генералаў называлі ерэтыкамі. {{арыгінальны тэкст|ru|30 июня были в Полоцкой каменной униатской церкви: пять униатов побито за то, что наших генералов называли еретиками.}}}} Аднак пазней Пётр I асабіста выкрасліў гэтыя радкі з тэксту<ref name="ustryalov" /><ref name="hse" />. == Спіс ахвяр расправы == Згодна з даследаваннямі і ўніяцкімі дакументамі таго часу, непасрэднымі ахвярамі інцыдэнту сталі пяць чалавек (у справаздачы Льва Заленскага таксама згадваюцца [[іераманах]] Клімент Ражнятоўскі, [[іерадыякан]]ы Міхаіл Кавалеўскі і Мялецій Кандратовіч, а таксама манах Гаўрыіл Календа і манастырскі кухар)<ref name="petrushko" />{{sfn|Баўтовіч|2000|с=21—23}}: {| class="wikitable sortable" ! Імя ! Пасада ! Лёс |- | Канстанцін Заячкоўскі | [[Вікарый]] (намеснік) манастыра | Быў жорстка збіты. Перад смерцю маскалі катавалі яго, патрабуючы выдаць месца сховаў манастырскіх скарбаў. Павешаны. |- | Тэафан Калбячынскі | [[Казальнік]] | Пасечаны халоднай зброяй непасрэдна ў храме каля алтара святога Іасафата. Паводле шэрагу крыніц, быў забіты асабіста Пятром I або працяты адначасова Меншыкавым. |- | Якуб Кнышэвіч | [[Рэгент хору|Рэгент царкоўнага хору]] | Атрымаў цяжкія раненні шаблямі падчас расправы ў храме. Памёр ад ран праз кароткі час. |- | Якуб Кізікоўскі | [[Суперыёр]] (старэйшы) манастыра, доктар тэалогіі | Схоплены вайскоўцамі каля брамы. Памёр ад начных катаванняў раніцай наступнага дня. |- | Язэп (Язафат) Анкудовіч | [[Закрыстыянін]] | Быў моцна пасечаны шаблямі, аднак выжыў і стаў адным з непасрэдных сведак трагедыі. |} == Наступствы і памяць == Пасля забойства святароў Сафійскі сабор быў абрабаваны і зачынены для набажэнстваў. Паводле загаду цара, целы забітых манахаў былі спаленыя, а попел выкінуты ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]], каб прадухіліць іх ушанаванне вернікамі ў якасці святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref>{{кніга|аўтар=Ластоўскi В.|загаловак=Выбраныя творы / уклад., прадмова i каментарыi Я. Янушкевiча|год=1997|месца=Мінск|старонкі=412}}</ref><ref name="hse" />. Выжылых манахаў расійскія войскі ўтрымлівалі пад вартай дваццаць два тыдні (каля пяці месяцаў){{sfn|Баўтовіч|2000|с=41}}. Пётр I прапанаваў перадаць храм праваслаўнай абшчыне горада, аднак тая адмовілася яго прымаць, асцерагаючыся наступных рэпрэсій з боку мясцовай шляхты і ўніятаў<ref>{{cite web|url=http://probelarus.by/belarus/sight/church/sofiyskiy_sobor_v_polocke.html|title=Софийский собор в Полоцке|publisher=ProBelarus|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref><ref name="hse" />. 20 лістапада 1705 года Пётр I выдаў [[універсал]], якім гарантаваў бяспеку і права на набажэнствы (у тым ліку пры полацкай замкавай царкве) манахам-базыльянам Барысаглебскага манастыра{{sfn|Старостенко|2015|с=185—186}}. Аднак пазней сабор усё ж быў ператвораны ў парахавы і амуніцыйны склад (цэйхгаўз) расійскай арміі. Доўгі час у гістарыяграфіі існаваў міф, што ў 1710 годзе магутны выбух практычна цалкам знішчыў помнік архітэктуры XI стагоддзя. Аднак, згодна з хронікай «Абрыс хатняй няшчаснасці...» ({{lang-pl|Abrys domowey nieszczęśliwości...}}), напісанай каля 1721 года сведкам тых падзей Янам Аляшэўскім, у 1710 годзе ў саборы сапраўды адбыўся пажар («ад запушчанага агню»), які прывёў да дэтанацыі пораху. Паводле Аляшэўскага, выбух не знішчыў ўвесь будынак, а знёс з падмуркаў толькі «цэлы вугал царквы з бакавой капліцай па левым баку ад ўваходу», а таксама парушыў унутраныя слупы і скляпенні{{sfn|Oleszewski|1899|с=83}}. Расійскі гарнізон дабраахвотна пакінуў Полацкі замак толькі ў 1711 годзе, пакінуўшы пасля сябе пусткі і руіны царквы з кляштарам{{sfn|Oleszewski|1899|с=97}}. Гэтыя гістарычныя звесткі цалкам пацвярджаюцца і археалагічнымі даследаваннямі 1970—1980-х гадоў: моцныя старажытныя муры і падмуркі часткова ацалелі і ў 1730—1750-х гадах сталі асновай для ўзвядзення сучаснай базілікі ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]]{{sfn|Антипов|2021|с=20, 25}}. Трагедыя выклікала моцнае абурэнне ў Еўропе і ўскладніла адносіны Расіі са [[Святы Прастол|Святым Прастолам]]. Папскі нунцый у Рэчы Паспалітай [[Арацыа Філіпа Спада]] збіраў дакументы і сведчанні відавочцаў для Ватыкана, а ўніяцкія іерархі патрабавалі ад польскага ўрада абароны сваіх правоў і вяртання канфіскаванай царом маёмасці<ref>{{кніга |загаловак=Relation des Cruautez exercées par le grand Duc de Moscovie sur les Religieux Catholiques du Monastere de Poloczk... envoyée au Pape par Mr le Nonce en Pologne |месца=Paris |год=1855 |том=1 |старонкі=48—53}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10}}. У сучаснай Беларусі памяць пра забітых полацкіх манахаў ушаноўваецца вернікамі [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]]. Штогод у ліпені ладзіцца пешая пілігрымка з Віцебска (з месца мучаніцкай смерці Іасафата Кунцэвіча) у Полацк да Сафійскага сабора. У ліпені 2017 года адбылася 23-я такая пілігрымка, духоўным дэвізам якой сталі словы [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], а сама яна была таксама прысвечана памяці ўніяцкага мітрапаліта [[Іосіф Руцкі|Іосіфа Вельяміна Руцкага]]<ref>{{cite web|url=https://missiopc.blogspot.com/2017/07/1116-2017.html|title=11–16 липня 2017 р. прощею уже 23 рік йдуть греко-католики Білорусії з Вітебська до Полоцька...|publisher=Блог місіі|date=19 ліпеня 2017|lang=uk|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://svjazep.org/index.php?newsid=1855|title=Пачалася ХХІII грэка-каталіцкая пілігрымка Віцебск – Полацк|publisher=Сайт парафіі святога Язэпа|date=11 ліпеня 2017|lang=be|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Антипов И. В., Ёлшин Д. Д., Жервэ А. В., Немыкина Е. А., Трушникова А. В., Фрезе А. А. |загаловак=Архитектурно-археологические исследования Софийского собора в Полоцке в 1975–1980, 1984 годах |выданне=Архитектурное наследство |тып=часопіс |год=2021 |нумар=74 |старонкі=16—27 |ref=Антипов}} * {{кніга |аўтар=Баўтовіч М. |загаловак=Полацкія пакутнікі: Збор дакумантаў |месца=Полацак |выдавецтва=Сафія |год=2000 |старонак=86 |isbn=985-6448-10-7 |ref=Баўтовіч}} * {{артыкул |аўтар=Иванкович М. А. |загаловак=История изучения памятников сакрального монументального зодчества Полоцка XVII-XVIII вв. в дореволюционный период |выданне=Беларускае Падзвінне: вопыт, методыка і вынікі палявых даследаванняў |тып=зборнік |год=2016 |старонкі=103—107 |ref=Иванкович}} * {{артыкул |аўтар=Кочегаров К. А. |загаловак=Александр Меншиков на страницах «Польской Илиады» Януша Вишневецкого |выданне=Славяноведение |тып=часопіс |год=2024 |нумар=4 |старонкі=38—50 |ref=Кочегаров}} * {{кніга |аўтар=Старостенко В. В. |загаловак=История религии и свободы совести в Беларуси в документах и материалах. Ч. 2: От Брестской церковной унии до второй половины XVIII в. |месца=Могилев |выдавецтва=МГУ имени А. А. Кулешова |год=2015 |старонак=264 |isbn=978-985-568-037-7 |ref=Starostenko}} * {{артыкул |ref=Grala |аўтар=Grala H. |загаловак=Russian State Ideology Has Been Referring To A Selectively Treated Past Since Early Modernity |год=2023 |lang=en |выданне=AREI |тып=часопіс |нумар=6 |старонкі=6—37}} * {{кніга |аўтар=Oleszewski J. |загаловак=Abrys domowey nieszczęśliwości i wnętrznej niesnaski, wojny, Korony Polskiej i Wielkiego Xięstwa Litewskiego pro informatione potomnym następującym czasom przez jedną zakonną osobę światu pokazany i z żałością wyrażony Anno 1721 / wydał F. K. Kluczycki |месца=Kraków |год=1899 |старонак=129 |lang=pl |ref=Oleszewski}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1705 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Полацка]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Паўночная вайна (1700—1721)]] [[Катэгорыя:Уніяцтва ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Пётр I]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя канфлікты]] [[Катэгорыя:Падзеі 11 ліпеня]] [[Катэгорыя:Ліпень 1705 года]] 5q4abax7l646djwcnmz1ihhox5fy19d 5135405 5135403 2026-05-03T18:27:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5135405 wikitext text/x-wiki [[Файл:Połacak,_Vierchni_Zamak,_Sabornaja._Полацак,_Верхні_Замак,_Саборная_(1707).jpg|thumb|Сафійскі сабор на плане Полацка 1707 года]] '''Забо́йства мана́хаў-базылья́н у По́лацку''' — падзея, якая адбылася 11 ліпеня 1705 года (30 чэрвеня паводле старога стылю) у [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскім саборы]] ў [[Полацк]]у падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Вялікай Паўночнай вайны]]. У гэты дзень расійскі цар [[Пётр I]] разам са сваёй світай учыніў расправу над каталіцкімі святарамі ўсходняга абраду ([[Уніяцтва|уніятамі]]), якія належалі да ордэна [[Базыльяне|базыльян]]. Гістарычны інцыдэнт набыў шырокі міжнародны рэзананс, а яго акалічнасці абраслі шматлікімі версіямі, якія дагэтуль застаюцца прадметам даследаванняў і дыскусій гісторыкаў. == Гістарычны кантэкст == У пачатку XVIII стагоддзя тэрыторыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] стала арэнай баявых дзеянняў. Расійскія войскі знаходзіліся на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] як саюзнікі польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст II Моцны|Аўгуста II]] у барацьбе супраць [[Швецыя|Швецыі]]. У 1705 годзе стаўка Пятра I размяшчалася ў Полацку<ref>{{артыкул |аўтар=Сороко С. М. |загаловак=Витебские губернские ведомости (официальная и неофициальная часть) |выданне=Монографии Научного центра славяно-германских исследований |год=2004 |нумар=7 |месца=Москва-Новополоцк |старонкі=60}}</ref>{{sfn|Иванкович|2016|с=104}}. Рэлігійная сітуацыя ў горадзе была надзвычай складанай. Пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] 1596 года галоўны храм горада, [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]], быў перададзены ўніятам і стаў цэнтрам уніяцкай [[Полацкая ўніяцкая архіепархія|Полацкай архіепархіі]]. Расійскі манарх, які жорстка пераследаваў [[уніяцтва]] і разглядаў яго як здраду [[Праваслаўе|праваслаўю]], дэманстраваў варожае стаўленне да мясцовага ўніяцкага духавенства<ref name="khoteev">{{cite web|url=https://kobrinsobor.by/petr-i-i-polockie-uniaty/|title=Петр I и полоцкие униаты|author=Хотеев А., свящ.|publisher=Сайт Кобрынскага сабора|date=4 верасня 2024|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Спрыяла эскалацыі і агульная атмасфера ваеннага часу, якая суправаджалася рэквізіцыямі і гвалтам над мясцовым насельніцтвам. == Асноўныя версіі падзей == Дакладныя абставіны здарэння застаюцца дыскусійнымі, паколькі гістарычныя крыніцы прадстаўляюць розныя і часта супярэчлівыя трактоўкі. Уніяцкія і каталіцкія аўтары традыцыйна апісваюць падзею як загадзя спланаваны акт рэлігійнага пераследу. Расійскі бок, у сваю чаргу, афіцыйна тлумачыў расправу дзяржаўнай здрадай манахаў, іх супрацоўніцтвам з ворагам і ўзброеным супрацівам<ref name="khoteev" />. === Версія мітрапаліта Льва Заленскага === Першае і найбольш ранняе апісанне падзей было складзена ўніяцкім мітрапалітам [[Леў Заленскі|Львом Заленскім]] і адпраўлена ў [[Рым]], у [[Кангрэгацыя прапаганды веры|Кангрэгацыю прапаганды веры]], 18 жніўня 1705 года. Дакумент на лацінскай мове атрымаў назву «Дзённік чалавеказабойства айцоў базыльян полацкага манастыра…» ({{lang-la|Diarium excidii monasterii Polocensis Basilianorum...}}). У ім Заленскі сцвярджаў, што Пётр I меў загадзя прадуманы план знішчэння ўніі і нібыта атрымаў на гэта благаславенне ад праваслаўных іерархаў, у тым ліку ад [[Стэфан Яворскі|Стэфана Яворскага]]<ref>{{кніга|загаловак=Litterae Sacrae Congregationis de Propaganda Fide Ecclesiam Catholicam Ucrainae et Bielarussiae spectantes|год=1954|месца=Roma|том=2|старонкі=263}}</ref><ref name="petrushko">{{cite web|lang=ru|url=https://www.sedmitza.ru/text/415691.html|title=Митрополит Лев Заленский и Униатская Церковь в Речи Посполитой в период его правления|author=Петрушко В. И.|date=13 жніўня 2008|publisher=Седмица.RU|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Паводле Заленскага, напярэдадні трагедыі, 10 ліпеня, Пётр I наведаў праваслаўны [[Богаяўленскі манастыр (Полацк)|Богаяўленскі манастыр]], дзе манахі папрасілі яго абараніць іх ад уніятаў. Наступным днём цар прыйшоў у Сафійскі сабор. Мясцовыя манахі не пусцілі яго ў алтар як схізматыка. Убачыўшы багата аздоблены абраз [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]], цар спытаў, хто гэта. Манах-прапаведнік Тэафан Калбячынскі адказаў, што гэта святы мучанік Іасафат, забіты расійскімі аднаверцамі цара. Пасля гэтага Пётр ударыў Калбячынскага і, паводле справаздачы, праткнуў яго шпагай, як і манаха Язафата Анкудовіча, які прыбег на шум. Заленскі таксама сцвярджае, што цар увайшоў у алтар і скінуў з прастола [[Святыя Дары]]. Іераманах [[Канстанцін Заячкоўскі]], які спрабаваў іх сабраць, быў арыштаваны і павешаны. Разам з ім загінулі і іншыя манахі, а таксама манастырскі кухар<ref name="petrushko" />. === Версія Яна Аляшэўскага і Антонія Завадскага === Найбольш падрабязнае апісанне змяшчаецца ў працах, напісаных па гарачых слядах ці са сведчанняў відавочцаў. Асноўным такім дакументам з'яўляецца хроніка «Абрыс хатняй няшчаснасці...» ({{lang-pl|Abrys domowey nieszczęśliwości...}}), складзеная каля 1721 года віленскім вікарыем [[Ян Аляшэўскі|Янам Аляшэўскім]] і дапоўненая віцебскім манахам [[Антон Завадскі|Антоніем Завадскім]] (вядомая таксама пад назвай «Гісторыя аб забойстве базыльян у полацкай царкве…»). Гэты рукапіс быў апублікаваны ў [[Парыж]]ы ў 1864 годзе намаганнямі польскага гісторыка і публіцыста [[Францішак Духінскі|Францішка Духінскага]]<ref>{{кніга |аўтар=Duchiński F. |загаловак=Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi przez cara moskiewskiego etc. w roku 1705 tym, dnia 30 Junia starego |месца=Paryż |выдавецтва=Drukarnia i Litografia PP. Benouet Maulde |год=1864 |старонкі=1—22}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10—11}}, а ў 1899 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]] быў выдадзены арыгінальны тэкст хронікі Аляшэўскага{{sfn|Oleszewski|1899}}. Некаторыя праваслаўныя аўтары ставяцца да парыжскага выдання з асцярожнасцю, паколькі яно з’явілася падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|антырасійскага паўстання 1863—1864 гадоў]] і магло выконваць прапагандысцкую функцыю<ref name="khoteev" />. Згодна з гэтай версіяй, 11 ліпеня 1705 года Пётр I разам з [[Аляксандр Данілавіч Меншыкаў|А.&nbsp;Д.&nbsp;Меншыкавым]] і вялікай світай афіцэраў увайшлі ў Сафійскі сабор. Цар запатрабаваў адчыніць царскія вароты і звярнуў увагу на алтар з выявай святога [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. Паміж манархам і вікарыем манастыра [[Канстанцін Заячкоўскі|Канстанцінам Заячкоўскім]] адбыўся дыялог. Пётр I спытаў: «Чый гэта абраз?». Вікарый адказаў, што гэта святы Іасафат. На наступнае пытанне: «Які ён святы? Хто яго замучыў?» вікарый адказаў, што гэта зрабілі віцябляне. Калі цар удакладніў: «Якой веры?», Заячкоўскі адказаў: «Той веры, што і твая міласць». Гэтыя словы выклікалі ў Пятра I прыступ лютасці. Ён ударыў святара кулаком у твар, а потым пачаў біць кіем. Згодна з тэкстам, цар або яго афіцэры адсеклі вікарыю шабляй вушы і нос. Пасля гэтага світа цара далучылася да збіцця іншых манахаў, якіх калолі штыкамі і тапталі нагамі. Пазней Заячкоўскага катавалі, патрабуючы выдаць манастырскія скарбы, і павесілі<ref>{{кніга |аўтар=Likowski E. |загаловак=Dzieje Kościoła unickiego na Litwie i Rusi w XVIII i XIX w. |месца=Warszawa |год=1906 |том=2 |старонкі=268—279}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=36—37}}. === Версія Януша Вішнявецкага === Іншы погляд на падзеі прадстаўлены ў мемуарах віленскага ваяводы [[Януш Антоні Вішнявецкі|Януша Антонія Вішнявецкага]] «[[Польская Іліяда]]» ({{lang-pl|Ilias Polski}}), напісаных каля 1711—1712 гадоў. Аўтар, які блізка камунікаваў з прадстаўнікамі расійскага камандавання, адзначаў, што інцыдэнту папярэднічаў сумесны банкет з удзелам польнага гетмана літоўскага [[Рыгор Антоні Агінскі|Рыгора Агінскага]], пасля якога Пётр I і Меншыкаў накіраваліся ў сабор<ref>{{кніга |аўтар=Wiśniowiecki J. A. |загаловак=Ilias Polski (1700–1710) / wyd. P. P. Romanuik, J. Burdowicz-Nowicki |месца=Warszawa |выдавецтва=Neriton |год=2018 |старонкі=188—189}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46}}. Паводле Вішнявецкага, канфлікт быў справакаваны рускім палкавым святаром, якога ўніяты добра пачаставалі алкаголем. Падчас п’янкі пачалася дыскусія пра веру, у выніку якой рускі святар ударыў па твары мясцовага настаяцеля [[Якуб Кізікоўскі|Якуба Кізікоўскага]], але атрымаў здачы ад іншага манаха. Святар паскардзіўся Меншыкаву. Разгарачаныя алкаголем цар і яго фаварыт уварваліся ў храм. Убачыўшы абраз святога Іасафата, Пётр I спытаў, кім ён быў забіты. Атрымаўшы адказ «Схізматыкамі», цар у шаленстве ўласнаручна закалоў аднаго з манахаў каля алтара, а другога забіў Меншыкаў. Яшчэ траіх было загадана павесіць, але аднаму з іх выратаваў жыццё [[Барыс Пятровіч Шарамецеў|Б.&nbsp;П.&nbsp;Шарамецеў]]. Вішнявецкі таксама згадвае, што цар рассыпаў па зямлі асвечаныя [[Аплатка|аплаткі]], матывуючы гэта тым, што праваслаўныя не вераць у іх святасць<ref>{{кніга |аўтар=Deruga А. |загаловак=Piotr Wielki a bazyljanie połoccy // Księga pamiątkowa koła historyków słuchaczy uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. 1923–1933 |месца=Wilno |выдавецтва=Wydawnictwo zrzeszenia kół naukowych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie |год=1933 |старонкі=95—120}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46—47}}. === Мясцовыя летапісы === У «[[Магілёўская хроніка|Магілёўскай хроніцы]]» [[Юрый Трубніцкі|Юрыя Трубніцкага]], запісы ў якой датуюцца сакавіком 1708 года, змяшчаецца яшчэ адна версія, запісаная са слоў полацкага манаха Пафнуція. Згодна з ёй, пасля спрэчкі аб веры цар загадаў нацкаваць на святара чорнага сабаку. Калі манахі пачалі хавацца, цар праткнуў аднаго з іх шпагай, а астатніх чацвярых загадаў павесіць. Аўтар хронікі адзначаў, што ўніяты ўшаноўвалі загінулых як святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref>{{кніга |загаловак=Полное собрание русских летописей |месца=М. |год=1980 |том=35 |старонкі=271}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=77}}. У «[[Віцебскі летапіс|Віцебскім летапісе]]», складзеным [[Міхаіл Панцырны|Міхаілам Панцырным]] і [[Стэфан Аверка|Стэфанам Аверкам]], падзея апісваецца вельмі сцісла, але прама паказвае на ўдзел манарха<ref>{{кніга|загаловак=Витебская лѣтопись, составленная витебскими мѣщанами: Михаиломъ Панцырнымъ, Иваномъ Чарновскимъ, Гавріиломъ АвЂркою и Стефаномъ АвЂркою|старонкі=226}}</ref>: {{цытата|У тым жа 1705 годзе, месяца ліпеня 11 дня, у касцёле Св. Сафіі ён сам забіў 4 базыльян у Полацку і пасадзіў у Полацку каменданта.{{арыгінальны тэкст|la|Eodem anno, mense Iulli 11 die in ecclesia S. Sofiae ipse occidit 4 basilianos in Polocia y wsadził w Połocku komendanta.}}}} === Афіцыйная расійская версія === Для таго каб апраўдацца перад еўрапейскай грамадскасцю і польскімі саюзнікамі, неўзабаве пасля інцыдэнту Пётр I выдаў у [[Вільня|Вільні]] спецыяльны маніфест. У ім уся віна ўскладалася на ўніяцкіх манахаў, якія нібыта вялі тайную перапіску з ворагамі ([[Швецыя|шведамі]] і [[Сапегі|прыхільнікамі Сапегаў]]) і публічна ў пропаведзях абражалі расійскага цара і польскага караля Аўгуста<ref name="khoteev" />. Паводле маніфеста, калі Пётр I увайшоў у касцёл, каб паглядзець на цырымоніі, манахі сустрэлі яго знявагай і заявілі, «што не варта Яму, як праціўніку веры, туды ступаць». Цар нібыта стрываў гэта і перайшоў да абраза, пра які спытаў. Атрымаўшы абразлівы адказ, ён загадаў арыштаваць манахаў. Аднак тыя пачалі клікаць на дапамогу і аказалі ўзброены супраціў, параніўшы некалькіх царскіх салдат. У адказ салдаты пачалі секчы манахаў, у выніку чаго чацвёра былі смяротна параненыя, а адзін быў асуджаны і павешаны як здраднік і бунтаўшчык<ref>{{кніга |аўтар=Бантыш-Каменский Н. |загаловак=Историческое известие о возникшей в Польше унии... |месца=М. |год=1805 |старонкі=156—158}}</ref>{{sfn|Starostenko|2015|с=183—184}}. {{цытата|Хоць Яго Царскай Вялікасці ад генералаў сваіх, што на зімовых кватэрах у Полацку былі, дастаткова данесена, якім чынам уніяцкія духоўныя няспынна з непрыяцелямі шведамі і сапежынцамі маюць тайную перапіску і небяспечныя намеры супраць войскаў Царскай Вялікасці... загадаў Яго Царская Вялікасць людзям, што пры ім тады знаходзіліся, гэтых хульнікаў і выкрытых здраднікаў узяць і прывесці пад вартай для асуджэння... асуджаны на смерць, і іншым за прыклад яўна як злодзей павешаны<ref name="khoteev" />.{{арыгінальны тэкст|ru|Хотя Его Царскому Величеству от генералов своих, на зимних квартирах в Полоцке бывших, довольно донесено, каким образом униатские духовные непрестанно с неприятелями шведами и сапежинцами имеют тайную переписку и опасные намерения против войск Царского Величества... повелел Его Царское Величество при себе тогда обретающимся людям оных хульников и уличенных изменников взять, и привесть под стражей для осуждения... осужден на смерть, и иным ко образцу явно как злодей повешен.}}}} Цікавай дэталлю з’яўляецца чарнавік запісу ў першай рэдакцыі афіцыйнай расійскай «Гісторыі Свейскай вайны». Гісторык [[Мікалай Герасімавіч Устралаў|Мікалай Устралаў]] выявіў, што кабінет-сакратар [[Аляксей Васільевіч Макараў|Аляксей Макараў]] першапачаткова напісаў<ref name="ustryalov">{{кніга|аўтар=Устрялов Н. Г.|загаловак=История царствования Петра Великого|год=1863|частка=1|месца=СПб.|том=4|старонкі=370—373}}</ref><ref name="hse">{{cite web|url=https://spb.hse.ru/humart/history/peter/biochronic/246804707|title=30.06/11.07.1705, сб. П. в Полоцке|publisher=Биохроника Петра Великого (1672-1725)|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>: {{цытата|30 чэрвеня былі ў Полацкай мураванай уніяцкай царкве: пяць уніятаў пабіты за тое, што нашых генералаў называлі ерэтыкамі. {{арыгінальны тэкст|ru|30 июня были в Полоцкой каменной униатской церкви: пять униатов побито за то, что наших генералов называли еретиками.}}}} Аднак пазней Пётр I асабіста выкрасліў гэтыя радкі з тэксту<ref name="ustryalov" /><ref name="hse" />. == Спіс ахвяр расправы == Згодна з даследаваннямі і ўніяцкімі дакументамі таго часу, непасрэднымі ахвярамі інцыдэнту сталі пяць чалавек (у справаздачы Льва Заленскага таксама згадваюцца [[іераманах]] Клімент Ражнятоўскі, [[іерадыякан]]ы Міхаіл Кавалеўскі і Мялецій Кандратовіч, а таксама манах Гаўрыіл Календа і манастырскі кухар)<ref name="petrushko" />{{sfn|Баўтовіч|2000|с=21—23}}: {| class="wikitable sortable" ! Імя ! Пасада ! Лёс |- | Канстанцін Заячкоўскі | [[Вікарый]] (намеснік) манастыра | Быў жорстка збіты. Перад смерцю маскалі катавалі яго, патрабуючы выдаць месца сховаў манастырскіх скарбаў. Павешаны. |- | Тэафан Калбячынскі | [[Казальнік]] | Пасечаны халоднай зброяй непасрэдна ў храме каля алтара святога Іасафата. Паводле шэрагу крыніц, быў забіты асабіста Пятром I або працяты адначасова Меншыкавым. |- | Якуб Кнышэвіч | [[Рэгент хору|Рэгент царкоўнага хору]] | Атрымаў цяжкія раненні шаблямі падчас расправы ў храме. Памёр ад ран праз кароткі час. |- | Якуб Кізікоўскі | [[Суперыёр]] (старэйшы) манастыра, доктар тэалогіі | Схоплены вайскоўцамі каля брамы. Памёр ад начных катаванняў раніцай наступнага дня. |- | Язэп (Язафат) Анкудовіч | [[Закрыстыянін]] | Быў моцна пасечаны шаблямі, аднак выжыў і стаў адным з непасрэдных сведак трагедыі. |} == У літаратуры == Падзеі ў Сафійскім саборы знайшлі сваё адлюстраванне ў літаратуры XVIII стагоддзя. У 1738 годзе жыхар [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]] [[Адам Варакомскі]] напісаў на польскай мове (з дамешкай беларусізмаў) паэму «Гісторыя пра блаславёных мучанікаў» ({{lang-pl|Historia o błogosławionych męczennikach}}). Сюжэтам для твора паслужыла знаходжанне Пятра I ў Полацку і яго расправа з уніяцкім духавенствам{{sfn|Мальдзіс|1980|с=65}}. Аўтар са спачуваннем ставіцца да «польскіх мучанікаў» і асуджае рускага цара за яго ўчынак. Аднак адначасова гэта не перашкаджае паэту ацаніць станоўчыя якасці Пятра I: яго мудрасць, імкненне пашырыць у Расіі асвету. Варакомскаму рускі манарх нагадвае біблейскага [[Давід]]а, у якога цноты спалучаліся з заганамі. Ён паўстае ў паэме як жывы, супярэчлівы чалавек{{sfn|Мальдзіс|1980|с=65}}. Ацэньваючы яго асобу, паэт звяртаецца да цара ў вершаваных радках: {{цытата|Пятрэ Аляксеевічу, тваю пішучы сцэну,<br>Не магу я цябе шкадаваць за ўчынак,<br>Бо не адну хвалебную меў ты ў сабе цноту.<br>Калі б ты не зрабіў гэтай ганебнай прычыны,<br>Не здолеў бы я праз подлую вылічаць камену<br>У рэфармацыі Расійскага парадку.<br>Тут ты заблукаў, у іншым вельмі хвалебны ўладар,<br>Сёння затым, што еднасці не трапіў на шлях,<br>А другім амаль будучы Аляксандрам у свеце<br>І хуткага розуму...{{арыгінальны тэкст|pl|Piętrzę Alexiewiczu, twoją pisząc scenę,<br>Nie pomaiu ja ciebie żaiuję z uczynku,<br>Boś nie jedną chwalebnych mial cnot w sobie wenę.<br>Gdybyś tego nie zrobił na hańbę przyczynku,<br>Nie zdołałbym przez podłą wyliczać kamenę<br>W reformacyjej Państwa Ruskiego ordynku<br>Tuś zabłądził, w inszych wielce pochwalnyś Regator<br>Dziś zatym, żeś jedności nie potrafił na tor,<br>A drugim prawie będąc Alexandrem w świecie<br>I bystrego rozumu...}}}}{{sfn|Мальдзіс|1980|с=66}} == Наступствы і памяць == Пасля забойства святароў Сафійскі сабор быў абрабаваны і зачынены для набажэнстваў. Паводле загаду цара, целы забітых манахаў былі спаленыя, а попел выкінуты ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]], каб прадухіліць іх ушанаванне вернікамі ў якасці святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref>{{кніга|аўтар=Ластоўскi В.|загаловак=Выбраныя творы / уклад., прадмова i каментарыi Я. Янушкевiча|год=1997|месца=Мінск|старонкі=412}}</ref><ref name="hse" />. Выжылых манахаў расійскія войскі ўтрымлівалі пад вартай дваццаць два тыдні (каля пяці месяцаў){{sfn|Баўтовіч|2000|с=41}}. Пётр I прапанаваў перадаць храм праваслаўнай абшчыне горада, аднак тая адмовілася яго прымаць, асцерагаючыся наступных рэпрэсій з боку мясцовай шляхты і ўніятаў<ref>{{cite web|url=http://probelarus.by/belarus/sight/church/sofiyskiy_sobor_v_polocke.html|title=Софийский собор в Полоцке|publisher=ProBelarus|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref><ref name="hse" />. 20 лістапада 1705 года Пётр I выдаў [[універсал]], якім гарантаваў бяспеку і права на набажэнствы (у тым ліку пры полацкай замкавай царкве) манахам-базыльянам Барысаглебскага манастыра{{sfn|Старостенко|2015|с=185—186}}. Аднак пазней сабор усё ж быў ператвораны ў парахавы і амуніцыйны склад (цэйхгаўз) расійскай арміі. Доўгі час у гістарыяграфіі існаваў міф, што ў 1710 годзе магутны выбух практычна цалкам знішчыў помнік архітэктуры XI стагоддзя. Аднак, згодна з хронікай «Абрыс хатняй няшчаснасці...» ({{lang-pl|Abrys domowey nieszczęśliwości...}}), напісанай каля 1721 года сведкам тых падзей Янам Аляшэўскім, у 1710 годзе ў саборы сапраўды адбыўся пажар («ад запушчанага агню»), які прывёў да дэтанацыі пораху. Паводле Аляшэўскага, выбух не знішчыў ўвесь будынак, а знёс з падмуркаў толькі «цэлы вугал царквы з бакавой капліцай па левым баку ад ўваходу», а таксама парушыў унутраныя слупы і скляпенні{{sfn|Oleszewski|1899|с=83}}. Расійскі гарнізон дабраахвотна пакінуў Полацкі замак толькі ў 1711 годзе, пакінуўшы пасля сябе пусткі і руіны царквы з кляштарам{{sfn|Oleszewski|1899|с=97}}. Гэтыя гістарычныя звесткі цалкам пацвярджаюцца і археалагічнымі даследаваннямі 1970—1980-х гадоў: моцныя старажытныя муры і падмуркі часткова ацалелі і ў 1730—1750-х гадах сталі асновай для ўзвядзення сучаснай базілікі ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]]{{sfn|Антипов|2021|с=20, 25}}. Трагедыя выклікала моцнае абурэнне ў Еўропе і ўскладніла адносіны Расіі са [[Святы Прастол|Святым Прастолам]]. Папскі нунцый у Рэчы Паспалітай [[Арацыа Філіпа Спада]] збіраў дакументы і сведчанні відавочцаў для Ватыкана, а ўніяцкія іерархі патрабавалі ад польскага ўрада абароны сваіх правоў і вяртання канфіскаванай царом маёмасці<ref>{{кніга |загаловак=Relation des Cruautez exercées par le grand Duc de Moscovie sur les Religieux Catholiques du Monastere de Poloczk... envoyée au Pape par Mr le Nonce en Pologne |месца=Paris |год=1855 |том=1 |старонкі=48—53}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10}}. У сучаснай Беларусі памяць пра забітых полацкіх манахаў ушаноўваецца вернікамі [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]]. Штогод у ліпені ладзіцца пешая пілігрымка з Віцебска (з месца мучаніцкай смерці Іасафата Кунцэвіча) у Полацк да Сафійскага сабора. У ліпені 2017 года адбылася 23-я такая пілігрымка, духоўным дэвізам якой сталі словы [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], а сама яна была таксама прысвечана памяці ўніяцкага мітрапаліта [[Іосіф Руцкі|Іосіфа Вельяміна Руцкага]]<ref>{{cite web|url=https://missiopc.blogspot.com/2017/07/1116-2017.html|title=11–16 липня 2017 р. прощею уже 23 рік йдуть греко-католики Білорусії з Вітебська до Полоцька...|publisher=Блог місіі|date=19 ліпеня 2017|lang=uk|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://svjazep.org/index.php?newsid=1855|title=Пачалася ХХІII грэка-каталіцкая пілігрымка Віцебск – Полацк|publisher=Сайт парафіі святога Язэпа|date=11 ліпеня 2017|lang=be|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс А. І.]] |загаловак=На скрыжаванні славянскіх традыцый: Літаратура Беларусі пераходнага перыяду (другая палавіна XVII—XVIII ст.) |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1980 |старонак=352 |ref=Мальдзіс}} * {{артыкул |аўтар=Антипов И. В., Ёлшин Д. Д., Жервэ А. В., Немыкина Е. А., Трушникова А. В., Фрезе А. А. |загаловак=Архитектурно-археологические исследования Софийского собора в Полоцке в 1975–1980, 1984 годах |выданне=Архитектурное наследство |тып=часопіс |год=2021 |нумар=74 |старонкі=16—27 |ref=Антипов}} * {{кніга |аўтар=Баўтовіч М. |загаловак=Полацкія пакутнікі: Збор дакумантаў |месца=Полацак |выдавецтва=Сафія |год=2000 |старонак=86 |isbn=985-6448-10-7 |ref=Баўтовіч}} * {{артыкул |аўтар=Иванкович М. А. |загаловак=История изучения памятников сакрального монументального зодчества Полоцка XVII-XVIII вв. в дореволюционный период |выданне=Беларускае Падзвінне: вопыт, методыка і вынікі палявых даследаванняў |тып=зборнік |год=2016 |старонкі=103—107 |ref=Иванкович}} * {{артыкул |аўтар=Кочегаров К. А. |загаловак=Александр Меншиков на страницах «Польской Илиады» Януша Вишневецкого |выданне=Славяноведение |тып=часопіс |год=2024 |нумар=4 |старонкі=38—50 |ref=Кочегаров}} * {{кніга |аўтар=Старостенко В. В. |загаловак=История религии и свободы совести в Беларуси в документах и материалах. Ч. 2: От Брестской церковной унии до второй половины XVIII в. |месца=Могилев |выдавецтва=МГУ имени А. А. Кулешова |год=2015 |старонак=264 |isbn=978-985-568-037-7 |ref=Starostenko}} * {{артыкул |ref=Grala |аўтар=Grala H. |загаловак=Russian State Ideology Has Been Referring To A Selectively Treated Past Since Early Modernity |год=2023 |lang=en |выданне=AREI |тып=часопіс |нумар=6 |старонкі=6—37}} * {{кніга |аўтар=Oleszewski J. |загаловак=Abrys domowey nieszczęśliwości i wnętrznej niesnaski, wojny, Korony Polskiej i Wielkiego Xięstwa Litewskiego pro informatione potomnym następującym czasom przez jedną zakonną osobę światu pokazany i z żałością wyrażony Anno 1721 / wydał F. K. Kluczycki |месца=Kraków |год=1899 |старонак=129 |lang=pl |ref=Oleszewski}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1705 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Полацка]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Паўночная вайна (1700—1721)]] [[Катэгорыя:Уніяцтва ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Пётр I]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя канфлікты]] [[Катэгорыя:Падзеі 11 ліпеня]] [[Катэгорыя:Ліпень 1705 года]] ba2e708ayzi53kyn981fn59shic5zb0 5135406 5135405 2026-05-03T18:29:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* У літаратуры */ 5135406 wikitext text/x-wiki [[Файл:Połacak,_Vierchni_Zamak,_Sabornaja._Полацак,_Верхні_Замак,_Саборная_(1707).jpg|thumb|Сафійскі сабор на плане Полацка 1707 года]] '''Забо́йства мана́хаў-базылья́н у По́лацку''' — падзея, якая адбылася 11 ліпеня 1705 года (30 чэрвеня паводле старога стылю) у [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскім саборы]] ў [[Полацк]]у падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Вялікай Паўночнай вайны]]. У гэты дзень расійскі цар [[Пётр I]] разам са сваёй світай учыніў расправу над каталіцкімі святарамі ўсходняга абраду ([[Уніяцтва|уніятамі]]), якія належалі да ордэна [[Базыльяне|базыльян]]. Гістарычны інцыдэнт набыў шырокі міжнародны рэзананс, а яго акалічнасці абраслі шматлікімі версіямі, якія дагэтуль застаюцца прадметам даследаванняў і дыскусій гісторыкаў. == Гістарычны кантэкст == У пачатку XVIII стагоддзя тэрыторыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] стала арэнай баявых дзеянняў. Расійскія войскі знаходзіліся на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] як саюзнікі польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст II Моцны|Аўгуста II]] у барацьбе супраць [[Швецыя|Швецыі]]. У 1705 годзе стаўка Пятра I размяшчалася ў Полацку<ref>{{артыкул |аўтар=Сороко С. М. |загаловак=Витебские губернские ведомости (официальная и неофициальная часть) |выданне=Монографии Научного центра славяно-германских исследований |год=2004 |нумар=7 |месца=Москва-Новополоцк |старонкі=60}}</ref>{{sfn|Иванкович|2016|с=104}}. Рэлігійная сітуацыя ў горадзе была надзвычай складанай. Пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] 1596 года галоўны храм горада, [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]], быў перададзены ўніятам і стаў цэнтрам уніяцкай [[Полацкая ўніяцкая архіепархія|Полацкай архіепархіі]]. Расійскі манарх, які жорстка пераследаваў [[уніяцтва]] і разглядаў яго як здраду [[Праваслаўе|праваслаўю]], дэманстраваў варожае стаўленне да мясцовага ўніяцкага духавенства<ref name="khoteev">{{cite web|url=https://kobrinsobor.by/petr-i-i-polockie-uniaty/|title=Петр I и полоцкие униаты|author=Хотеев А., свящ.|publisher=Сайт Кобрынскага сабора|date=4 верасня 2024|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Спрыяла эскалацыі і агульная атмасфера ваеннага часу, якая суправаджалася рэквізіцыямі і гвалтам над мясцовым насельніцтвам. == Асноўныя версіі падзей == Дакладныя абставіны здарэння застаюцца дыскусійнымі, паколькі гістарычныя крыніцы прадстаўляюць розныя і часта супярэчлівыя трактоўкі. Уніяцкія і каталіцкія аўтары традыцыйна апісваюць падзею як загадзя спланаваны акт рэлігійнага пераследу. Расійскі бок, у сваю чаргу, афіцыйна тлумачыў расправу дзяржаўнай здрадай манахаў, іх супрацоўніцтвам з ворагам і ўзброеным супрацівам<ref name="khoteev" />. === Версія мітрапаліта Льва Заленскага === Першае і найбольш ранняе апісанне падзей было складзена ўніяцкім мітрапалітам [[Леў Заленскі|Львом Заленскім]] і адпраўлена ў [[Рым]], у [[Кангрэгацыя прапаганды веры|Кангрэгацыю прапаганды веры]], 18 жніўня 1705 года. Дакумент на лацінскай мове атрымаў назву «Дзённік чалавеказабойства айцоў базыльян полацкага манастыра…» ({{lang-la|Diarium excidii monasterii Polocensis Basilianorum...}}). У ім Заленскі сцвярджаў, што Пётр I меў загадзя прадуманы план знішчэння ўніі і нібыта атрымаў на гэта благаславенне ад праваслаўных іерархаў, у тым ліку ад [[Стэфан Яворскі|Стэфана Яворскага]]<ref>{{кніга|загаловак=Litterae Sacrae Congregationis de Propaganda Fide Ecclesiam Catholicam Ucrainae et Bielarussiae spectantes|год=1954|месца=Roma|том=2|старонкі=263}}</ref><ref name="petrushko">{{cite web|lang=ru|url=https://www.sedmitza.ru/text/415691.html|title=Митрополит Лев Заленский и Униатская Церковь в Речи Посполитой в период его правления|author=Петрушко В. И.|date=13 жніўня 2008|publisher=Седмица.RU|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Паводле Заленскага, напярэдадні трагедыі, 10 ліпеня, Пётр I наведаў праваслаўны [[Богаяўленскі манастыр (Полацк)|Богаяўленскі манастыр]], дзе манахі папрасілі яго абараніць іх ад уніятаў. Наступным днём цар прыйшоў у Сафійскі сабор. Мясцовыя манахі не пусцілі яго ў алтар як схізматыка. Убачыўшы багата аздоблены абраз [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]], цар спытаў, хто гэта. Манах-прапаведнік Тэафан Калбячынскі адказаў, што гэта святы мучанік Іасафат, забіты расійскімі аднаверцамі цара. Пасля гэтага Пётр ударыў Калбячынскага і, паводле справаздачы, праткнуў яго шпагай, як і манаха Язафата Анкудовіча, які прыбег на шум. Заленскі таксама сцвярджае, што цар увайшоў у алтар і скінуў з прастола [[Святыя Дары]]. Іераманах [[Канстанцін Заячкоўскі]], які спрабаваў іх сабраць, быў арыштаваны і павешаны. Разам з ім загінулі і іншыя манахі, а таксама манастырскі кухар<ref name="petrushko" />. === Версія Яна Аляшэўскага і Антонія Завадскага === Найбольш падрабязнае апісанне змяшчаецца ў працах, напісаных па гарачых слядах ці са сведчанняў відавочцаў. Асноўным такім дакументам з'яўляецца хроніка «Абрыс хатняй няшчаснасці...» ({{lang-pl|Abrys domowey nieszczęśliwości...}}), складзеная каля 1721 года віленскім вікарыем [[Ян Аляшэўскі|Янам Аляшэўскім]] і дапоўненая віцебскім манахам [[Антон Завадскі|Антоніем Завадскім]] (вядомая таксама пад назвай «Гісторыя аб забойстве базыльян у полацкай царкве…»). Гэты рукапіс быў апублікаваны ў [[Парыж]]ы ў 1864 годзе намаганнямі польскага гісторыка і публіцыста [[Францішак Духінскі|Францішка Духінскага]]<ref>{{кніга |аўтар=Duchiński F. |загаловак=Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi przez cara moskiewskiego etc. w roku 1705 tym, dnia 30 Junia starego |месца=Paryż |выдавецтва=Drukarnia i Litografia PP. Benouet Maulde |год=1864 |старонкі=1—22}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10—11}}, а ў 1899 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]] быў выдадзены арыгінальны тэкст хронікі Аляшэўскага{{sfn|Oleszewski|1899}}. Некаторыя праваслаўныя аўтары ставяцца да парыжскага выдання з асцярожнасцю, паколькі яно з’явілася падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|антырасійскага паўстання 1863—1864 гадоў]] і магло выконваць прапагандысцкую функцыю<ref name="khoteev" />. Згодна з гэтай версіяй, 11 ліпеня 1705 года Пётр I разам з [[Аляксандр Данілавіч Меншыкаў|А.&nbsp;Д.&nbsp;Меншыкавым]] і вялікай світай афіцэраў увайшлі ў Сафійскі сабор. Цар запатрабаваў адчыніць царскія вароты і звярнуў увагу на алтар з выявай святога [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. Паміж манархам і вікарыем манастыра [[Канстанцін Заячкоўскі|Канстанцінам Заячкоўскім]] адбыўся дыялог. Пётр I спытаў: «Чый гэта абраз?». Вікарый адказаў, што гэта святы Іасафат. На наступнае пытанне: «Які ён святы? Хто яго замучыў?» вікарый адказаў, што гэта зрабілі віцябляне. Калі цар удакладніў: «Якой веры?», Заячкоўскі адказаў: «Той веры, што і твая міласць». Гэтыя словы выклікалі ў Пятра I прыступ лютасці. Ён ударыў святара кулаком у твар, а потым пачаў біць кіем. Згодна з тэкстам, цар або яго афіцэры адсеклі вікарыю шабляй вушы і нос. Пасля гэтага світа цара далучылася да збіцця іншых манахаў, якіх калолі штыкамі і тапталі нагамі. Пазней Заячкоўскага катавалі, патрабуючы выдаць манастырскія скарбы, і павесілі<ref>{{кніга |аўтар=Likowski E. |загаловак=Dzieje Kościoła unickiego na Litwie i Rusi w XVIII i XIX w. |месца=Warszawa |год=1906 |том=2 |старонкі=268—279}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=36—37}}. === Версія Януша Вішнявецкага === Іншы погляд на падзеі прадстаўлены ў мемуарах віленскага ваяводы [[Януш Антоні Вішнявецкі|Януша Антонія Вішнявецкага]] «[[Польская Іліяда]]» ({{lang-pl|Ilias Polski}}), напісаных каля 1711—1712 гадоў. Аўтар, які блізка камунікаваў з прадстаўнікамі расійскага камандавання, адзначаў, што інцыдэнту папярэднічаў сумесны банкет з удзелам польнага гетмана літоўскага [[Рыгор Антоні Агінскі|Рыгора Агінскага]], пасля якога Пётр I і Меншыкаў накіраваліся ў сабор<ref>{{кніга |аўтар=Wiśniowiecki J. A. |загаловак=Ilias Polski (1700–1710) / wyd. P. P. Romanuik, J. Burdowicz-Nowicki |месца=Warszawa |выдавецтва=Neriton |год=2018 |старонкі=188—189}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46}}. Паводле Вішнявецкага, канфлікт быў справакаваны рускім палкавым святаром, якога ўніяты добра пачаставалі алкаголем. Падчас п’янкі пачалася дыскусія пра веру, у выніку якой рускі святар ударыў па твары мясцовага настаяцеля [[Якуб Кізікоўскі|Якуба Кізікоўскага]], але атрымаў здачы ад іншага манаха. Святар паскардзіўся Меншыкаву. Разгарачаныя алкаголем цар і яго фаварыт уварваліся ў храм. Убачыўшы абраз святога Іасафата, Пётр I спытаў, кім ён быў забіты. Атрымаўшы адказ «Схізматыкамі», цар у шаленстве ўласнаручна закалоў аднаго з манахаў каля алтара, а другога забіў Меншыкаў. Яшчэ траіх было загадана павесіць, але аднаму з іх выратаваў жыццё [[Барыс Пятровіч Шарамецеў|Б.&nbsp;П.&nbsp;Шарамецеў]]. Вішнявецкі таксама згадвае, што цар рассыпаў па зямлі асвечаныя [[Аплатка|аплаткі]], матывуючы гэта тым, што праваслаўныя не вераць у іх святасць<ref>{{кніга |аўтар=Deruga А. |загаловак=Piotr Wielki a bazyljanie połoccy // Księga pamiątkowa koła historyków słuchaczy uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. 1923–1933 |месца=Wilno |выдавецтва=Wydawnictwo zrzeszenia kół naukowych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie |год=1933 |старонкі=95—120}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46—47}}. === Мясцовыя летапісы === У «[[Магілёўская хроніка|Магілёўскай хроніцы]]» [[Юрый Трубніцкі|Юрыя Трубніцкага]], запісы ў якой датуюцца сакавіком 1708 года, змяшчаецца яшчэ адна версія, запісаная са слоў полацкага манаха Пафнуція. Згодна з ёй, пасля спрэчкі аб веры цар загадаў нацкаваць на святара чорнага сабаку. Калі манахі пачалі хавацца, цар праткнуў аднаго з іх шпагай, а астатніх чацвярых загадаў павесіць. Аўтар хронікі адзначаў, што ўніяты ўшаноўвалі загінулых як святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref>{{кніга |загаловак=Полное собрание русских летописей |месца=М. |год=1980 |том=35 |старонкі=271}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=77}}. У «[[Віцебскі летапіс|Віцебскім летапісе]]», складзеным [[Міхаіл Панцырны|Міхаілам Панцырным]] і [[Стэфан Аверка|Стэфанам Аверкам]], падзея апісваецца вельмі сцісла, але прама паказвае на ўдзел манарха<ref>{{кніга|загаловак=Витебская лѣтопись, составленная витебскими мѣщанами: Михаиломъ Панцырнымъ, Иваномъ Чарновскимъ, Гавріиломъ АвЂркою и Стефаномъ АвЂркою|старонкі=226}}</ref>: {{цытата|У тым жа 1705 годзе, месяца ліпеня 11 дня, у касцёле Св. Сафіі ён сам забіў 4 базыльян у Полацку і пасадзіў у Полацку каменданта.{{арыгінальны тэкст|la|Eodem anno, mense Iulli 11 die in ecclesia S. Sofiae ipse occidit 4 basilianos in Polocia y wsadził w Połocku komendanta.}}}} === Афіцыйная расійская версія === Для таго каб апраўдацца перад еўрапейскай грамадскасцю і польскімі саюзнікамі, неўзабаве пасля інцыдэнту Пётр I выдаў у [[Вільня|Вільні]] спецыяльны маніфест. У ім уся віна ўскладалася на ўніяцкіх манахаў, якія нібыта вялі тайную перапіску з ворагамі ([[Швецыя|шведамі]] і [[Сапегі|прыхільнікамі Сапегаў]]) і публічна ў пропаведзях абражалі расійскага цара і польскага караля Аўгуста<ref name="khoteev" />. Паводле маніфеста, калі Пётр I увайшоў у касцёл, каб паглядзець на цырымоніі, манахі сустрэлі яго знявагай і заявілі, «што не варта Яму, як праціўніку веры, туды ступаць». Цар нібыта стрываў гэта і перайшоў да абраза, пра які спытаў. Атрымаўшы абразлівы адказ, ён загадаў арыштаваць манахаў. Аднак тыя пачалі клікаць на дапамогу і аказалі ўзброены супраціў, параніўшы некалькіх царскіх салдат. У адказ салдаты пачалі секчы манахаў, у выніку чаго чацвёра былі смяротна параненыя, а адзін быў асуджаны і павешаны як здраднік і бунтаўшчык<ref>{{кніга |аўтар=Бантыш-Каменский Н. |загаловак=Историческое известие о возникшей в Польше унии... |месца=М. |год=1805 |старонкі=156—158}}</ref>{{sfn|Starostenko|2015|с=183—184}}. {{цытата|Хоць Яго Царскай Вялікасці ад генералаў сваіх, што на зімовых кватэрах у Полацку былі, дастаткова данесена, якім чынам уніяцкія духоўныя няспынна з непрыяцелямі шведамі і сапежынцамі маюць тайную перапіску і небяспечныя намеры супраць войскаў Царскай Вялікасці... загадаў Яго Царская Вялікасць людзям, што пры ім тады знаходзіліся, гэтых хульнікаў і выкрытых здраднікаў узяць і прывесці пад вартай для асуджэння... асуджаны на смерць, і іншым за прыклад яўна як злодзей павешаны<ref name="khoteev" />.{{арыгінальны тэкст|ru|Хотя Его Царскому Величеству от генералов своих, на зимних квартирах в Полоцке бывших, довольно донесено, каким образом униатские духовные непрестанно с неприятелями шведами и сапежинцами имеют тайную переписку и опасные намерения против войск Царского Величества... повелел Его Царское Величество при себе тогда обретающимся людям оных хульников и уличенных изменников взять, и привесть под стражей для осуждения... осужден на смерть, и иным ко образцу явно как злодей повешен.}}}} Цікавай дэталлю з’яўляецца чарнавік запісу ў першай рэдакцыі афіцыйнай расійскай «Гісторыі Свейскай вайны». Гісторык [[Мікалай Герасімавіч Устралаў|Мікалай Устралаў]] выявіў, што кабінет-сакратар [[Аляксей Васільевіч Макараў|Аляксей Макараў]] першапачаткова напісаў<ref name="ustryalov">{{кніга|аўтар=Устрялов Н. Г.|загаловак=История царствования Петра Великого|год=1863|частка=1|месца=СПб.|том=4|старонкі=370—373}}</ref><ref name="hse">{{cite web|url=https://spb.hse.ru/humart/history/peter/biochronic/246804707|title=30.06/11.07.1705, сб. П. в Полоцке|publisher=Биохроника Петра Великого (1672-1725)|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>: {{цытата|30 чэрвеня былі ў Полацкай мураванай уніяцкай царкве: пяць уніятаў пабіты за тое, што нашых генералаў называлі ерэтыкамі. {{арыгінальны тэкст|ru|30 июня были в Полоцкой каменной униатской церкви: пять униатов побито за то, что наших генералов называли еретиками.}}}} Аднак пазней Пётр I асабіста выкрасліў гэтыя радкі з тэксту<ref name="ustryalov" /><ref name="hse" />. == Спіс ахвяр расправы == Згодна з даследаваннямі і ўніяцкімі дакументамі таго часу, непасрэднымі ахвярамі інцыдэнту сталі пяць чалавек (у справаздачы Льва Заленскага таксама згадваюцца [[іераманах]] Клімент Ражнятоўскі, [[іерадыякан]]ы Міхаіл Кавалеўскі і Мялецій Кандратовіч, а таксама манах Гаўрыіл Календа і манастырскі кухар)<ref name="petrushko" />{{sfn|Баўтовіч|2000|с=21—23}}: {| class="wikitable sortable" ! Імя ! Пасада ! Лёс |- | Канстанцін Заячкоўскі | [[Вікарый]] (намеснік) манастыра | Быў жорстка збіты. Перад смерцю маскалі катавалі яго, патрабуючы выдаць месца сховаў манастырскіх скарбаў. Павешаны. |- | Тэафан Калбячынскі | [[Казальнік]] | Пасечаны халоднай зброяй непасрэдна ў храме каля алтара святога Іасафата. Паводле шэрагу крыніц, быў забіты асабіста Пятром I або працяты адначасова Меншыкавым. |- | Якуб Кнышэвіч | [[Рэгент хору|Рэгент царкоўнага хору]] | Атрымаў цяжкія раненні шаблямі падчас расправы ў храме. Памёр ад ран праз кароткі час. |- | Якуб Кізікоўскі | [[Суперыёр]] (старэйшы) манастыра, доктар тэалогіі | Схоплены вайскоўцамі каля брамы. Памёр ад начных катаванняў раніцай наступнага дня. |- | Язэп (Язафат) Анкудовіч | [[Закрыстыянін]] | Быў моцна пасечаны шаблямі, аднак выжыў і стаў адным з непасрэдных сведак трагедыі. |} == У літаратуры == Падзеі ў Сафійскім саборы знайшлі сваё адлюстраванне ў літаратуры XVIII стагоддзя. У 1738 годзе жыхар [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]] [[Адам Варакомскі]] напісаў на польскай мове (з дамешкай беларусізмаў) паэму «Гісторыя пра блаславёных мучанікаў» ({{lang-pl|Historia o błogosławionych męczennikach}}). Сюжэтам для твора паслужыла знаходжанне Пятра I ў Полацку і яго расправа з уніяцкім духавенствам{{sfn|Мальдзіс|1980|с=65}}. Аўтар са спачуваннем ставіцца да «польскіх мучанікаў» і асуджае рускага цара за яго ўчынак. Аднак адначасова гэта не перашкаджае паэту ацаніць станоўчыя якасці Пятра I: яго мудрасць, імкненне пашырыць у Расіі асвету. Варакомскаму рускі манарх нагадвае біблейскага [[Давід]]а, у якога цноты спалучаліся з заганамі. Ён паўстае ў паэме як жывы, супярэчлівы чалавек{{sfn|Мальдзіс|1980|с=65}}. Ацэньваючы яго асобу, паэт звяртаецца да цара ў вершаваных радках{{sfn|Мальдзіс|1980|с=66}}: {{цытата|Пятрэ Аляксеевічу, тваю пішучы сцэну,<br>Не магу я цябе шкадаваць за ўчынак,<br>Бо не адну хвалебную меў ты ў сабе цноту.<br>Калі б ты не зрабіў гэтай ганебнай прычыны,<br>Не здолеў бы я праз подлую вылічаць камену<br>У рэфармацыі Расійскага парадку.<br>Тут ты заблукаў, у іншым вельмі хвалебны ўладар,<br>Сёння затым, што еднасці не трапіў на шлях,<br>А другім амаль будучы Аляксандрам у свеце<br>І хуткага розуму...{{арыгінальны тэкст|pl|Piętrzę Alexiewiczu, twoją pisząc scenę,<br>Nie pomaiu ja ciebie żaiuję z uczynku,<br>Boś nie jedną chwalebnych mial cnot w sobie wenę.<br>Gdybyś tego nie zrobił na hańbę przyczynku,<br>Nie zdołałbym przez podłą wyliczać kamenę<br>W reformacyjej Państwa Ruskiego ordynku<br>Tuś zabłądził, w inszych wielce pochwalnyś Regator<br>Dziś zatym, żeś jedności nie potrafił na tor,<br>A drugim prawie będąc Alexandrem w świecie<br>I bystrego rozumu...}}}} == Наступствы і памяць == Пасля забойства святароў Сафійскі сабор быў абрабаваны і зачынены для набажэнстваў. Паводле загаду цара, целы забітых манахаў былі спаленыя, а попел выкінуты ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]], каб прадухіліць іх ушанаванне вернікамі ў якасці святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref>{{кніга|аўтар=Ластоўскi В.|загаловак=Выбраныя творы / уклад., прадмова i каментарыi Я. Янушкевiча|год=1997|месца=Мінск|старонкі=412}}</ref><ref name="hse" />. Выжылых манахаў расійскія войскі ўтрымлівалі пад вартай дваццаць два тыдні (каля пяці месяцаў){{sfn|Баўтовіч|2000|с=41}}. Пётр I прапанаваў перадаць храм праваслаўнай абшчыне горада, аднак тая адмовілася яго прымаць, асцерагаючыся наступных рэпрэсій з боку мясцовай шляхты і ўніятаў<ref>{{cite web|url=http://probelarus.by/belarus/sight/church/sofiyskiy_sobor_v_polocke.html|title=Софийский собор в Полоцке|publisher=ProBelarus|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref><ref name="hse" />. 20 лістапада 1705 года Пётр I выдаў [[універсал]], якім гарантаваў бяспеку і права на набажэнствы (у тым ліку пры полацкай замкавай царкве) манахам-базыльянам Барысаглебскага манастыра{{sfn|Старостенко|2015|с=185—186}}. Аднак пазней сабор усё ж быў ператвораны ў парахавы і амуніцыйны склад (цэйхгаўз) расійскай арміі. Доўгі час у гістарыяграфіі існаваў міф, што ў 1710 годзе магутны выбух практычна цалкам знішчыў помнік архітэктуры XI стагоддзя. Аднак, згодна з хронікай «Абрыс хатняй няшчаснасці...» ({{lang-pl|Abrys domowey nieszczęśliwości...}}), напісанай каля 1721 года сведкам тых падзей Янам Аляшэўскім, у 1710 годзе ў саборы сапраўды адбыўся пажар («ад запушчанага агню»), які прывёў да дэтанацыі пораху. Паводле Аляшэўскага, выбух не знішчыў ўвесь будынак, а знёс з падмуркаў толькі «цэлы вугал царквы з бакавой капліцай па левым баку ад ўваходу», а таксама парушыў унутраныя слупы і скляпенні{{sfn|Oleszewski|1899|с=83}}. Расійскі гарнізон дабраахвотна пакінуў Полацкі замак толькі ў 1711 годзе, пакінуўшы пасля сябе пусткі і руіны царквы з кляштарам{{sfn|Oleszewski|1899|с=97}}. Гэтыя гістарычныя звесткі цалкам пацвярджаюцца і археалагічнымі даследаваннямі 1970—1980-х гадоў: моцныя старажытныя муры і падмуркі часткова ацалелі і ў 1730—1750-х гадах сталі асновай для ўзвядзення сучаснай базілікі ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]]{{sfn|Антипов|2021|с=20, 25}}. Трагедыя выклікала моцнае абурэнне ў Еўропе і ўскладніла адносіны Расіі са [[Святы Прастол|Святым Прастолам]]. Папскі нунцый у Рэчы Паспалітай [[Арацыа Філіпа Спада]] збіраў дакументы і сведчанні відавочцаў для Ватыкана, а ўніяцкія іерархі патрабавалі ад польскага ўрада абароны сваіх правоў і вяртання канфіскаванай царом маёмасці<ref>{{кніга |загаловак=Relation des Cruautez exercées par le grand Duc de Moscovie sur les Religieux Catholiques du Monastere de Poloczk... envoyée au Pape par Mr le Nonce en Pologne |месца=Paris |год=1855 |том=1 |старонкі=48—53}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10}}. У сучаснай Беларусі памяць пра забітых полацкіх манахаў ушаноўваецца вернікамі [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]]. Штогод у ліпені ладзіцца пешая пілігрымка з Віцебска (з месца мучаніцкай смерці Іасафата Кунцэвіча) у Полацк да Сафійскага сабора. У ліпені 2017 года адбылася 23-я такая пілігрымка, духоўным дэвізам якой сталі словы [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], а сама яна была таксама прысвечана памяці ўніяцкага мітрапаліта [[Іосіф Руцкі|Іосіфа Вельяміна Руцкага]]<ref>{{cite web|url=https://missiopc.blogspot.com/2017/07/1116-2017.html|title=11–16 липня 2017 р. прощею уже 23 рік йдуть греко-католики Білорусії з Вітебська до Полоцька...|publisher=Блог місіі|date=19 ліпеня 2017|lang=uk|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://svjazep.org/index.php?newsid=1855|title=Пачалася ХХІII грэка-каталіцкая пілігрымка Віцебск – Полацк|publisher=Сайт парафіі святога Язэпа|date=11 ліпеня 2017|lang=be|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс А. І.]] |загаловак=На скрыжаванні славянскіх традыцый: Літаратура Беларусі пераходнага перыяду (другая палавіна XVII—XVIII ст.) |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1980 |старонак=352 |ref=Мальдзіс}} * {{артыкул |аўтар=Антипов И. В., Ёлшин Д. Д., Жервэ А. В., Немыкина Е. А., Трушникова А. В., Фрезе А. А. |загаловак=Архитектурно-археологические исследования Софийского собора в Полоцке в 1975–1980, 1984 годах |выданне=Архитектурное наследство |тып=часопіс |год=2021 |нумар=74 |старонкі=16—27 |ref=Антипов}} * {{кніга |аўтар=Баўтовіч М. |загаловак=Полацкія пакутнікі: Збор дакумантаў |месца=Полацак |выдавецтва=Сафія |год=2000 |старонак=86 |isbn=985-6448-10-7 |ref=Баўтовіч}} * {{артыкул |аўтар=Иванкович М. А. |загаловак=История изучения памятников сакрального монументального зодчества Полоцка XVII-XVIII вв. в дореволюционный период |выданне=Беларускае Падзвінне: вопыт, методыка і вынікі палявых даследаванняў |тып=зборнік |год=2016 |старонкі=103—107 |ref=Иванкович}} * {{артыкул |аўтар=Кочегаров К. А. |загаловак=Александр Меншиков на страницах «Польской Илиады» Януша Вишневецкого |выданне=Славяноведение |тып=часопіс |год=2024 |нумар=4 |старонкі=38—50 |ref=Кочегаров}} * {{кніга |аўтар=Старостенко В. В. |загаловак=История религии и свободы совести в Беларуси в документах и материалах. Ч. 2: От Брестской церковной унии до второй половины XVIII в. |месца=Могилев |выдавецтва=МГУ имени А. А. Кулешова |год=2015 |старонак=264 |isbn=978-985-568-037-7 |ref=Starostenko}} * {{артыкул |ref=Grala |аўтар=Grala H. |загаловак=Russian State Ideology Has Been Referring To A Selectively Treated Past Since Early Modernity |год=2023 |lang=en |выданне=AREI |тып=часопіс |нумар=6 |старонкі=6—37}} * {{кніга |аўтар=Oleszewski J. |загаловак=Abrys domowey nieszczęśliwości i wnętrznej niesnaski, wojny, Korony Polskiej i Wielkiego Xięstwa Litewskiego pro informatione potomnym następującym czasom przez jedną zakonną osobę światu pokazany i z żałością wyrażony Anno 1721 / wydał F. K. Kluczycki |месца=Kraków |год=1899 |старонак=129 |lang=pl |ref=Oleszewski}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1705 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Полацка]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Паўночная вайна (1700—1721)]] [[Катэгорыя:Уніяцтва ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Пётр I]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя канфлікты]] [[Катэгорыя:Падзеі 11 ліпеня]] [[Катэгорыя:Ліпень 1705 года]] ksxp7hcu77pnujvkqnzp8o24dhy7erk 5135408 5135406 2026-05-03T18:30:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* У літаратуры */ 5135408 wikitext text/x-wiki [[Файл:Połacak,_Vierchni_Zamak,_Sabornaja._Полацак,_Верхні_Замак,_Саборная_(1707).jpg|thumb|Сафійскі сабор на плане Полацка 1707 года]] '''Забо́йства мана́хаў-базылья́н у По́лацку''' — падзея, якая адбылася 11 ліпеня 1705 года (30 чэрвеня паводле старога стылю) у [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскім саборы]] ў [[Полацк]]у падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Вялікай Паўночнай вайны]]. У гэты дзень расійскі цар [[Пётр I]] разам са сваёй світай учыніў расправу над каталіцкімі святарамі ўсходняга абраду ([[Уніяцтва|уніятамі]]), якія належалі да ордэна [[Базыльяне|базыльян]]. Гістарычны інцыдэнт набыў шырокі міжнародны рэзананс, а яго акалічнасці абраслі шматлікімі версіямі, якія дагэтуль застаюцца прадметам даследаванняў і дыскусій гісторыкаў. == Гістарычны кантэкст == У пачатку XVIII стагоддзя тэрыторыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] стала арэнай баявых дзеянняў. Расійскія войскі знаходзіліся на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] як саюзнікі польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст II Моцны|Аўгуста II]] у барацьбе супраць [[Швецыя|Швецыі]]. У 1705 годзе стаўка Пятра I размяшчалася ў Полацку<ref>{{артыкул |аўтар=Сороко С. М. |загаловак=Витебские губернские ведомости (официальная и неофициальная часть) |выданне=Монографии Научного центра славяно-германских исследований |год=2004 |нумар=7 |месца=Москва-Новополоцк |старонкі=60}}</ref>{{sfn|Иванкович|2016|с=104}}. Рэлігійная сітуацыя ў горадзе была надзвычай складанай. Пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] 1596 года галоўны храм горада, [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]], быў перададзены ўніятам і стаў цэнтрам уніяцкай [[Полацкая ўніяцкая архіепархія|Полацкай архіепархіі]]. Расійскі манарх, які жорстка пераследаваў [[уніяцтва]] і разглядаў яго як здраду [[Праваслаўе|праваслаўю]], дэманстраваў варожае стаўленне да мясцовага ўніяцкага духавенства<ref name="khoteev">{{cite web|url=https://kobrinsobor.by/petr-i-i-polockie-uniaty/|title=Петр I и полоцкие униаты|author=Хотеев А., свящ.|publisher=Сайт Кобрынскага сабора|date=4 верасня 2024|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Спрыяла эскалацыі і агульная атмасфера ваеннага часу, якая суправаджалася рэквізіцыямі і гвалтам над мясцовым насельніцтвам. == Асноўныя версіі падзей == Дакладныя абставіны здарэння застаюцца дыскусійнымі, паколькі гістарычныя крыніцы прадстаўляюць розныя і часта супярэчлівыя трактоўкі. Уніяцкія і каталіцкія аўтары традыцыйна апісваюць падзею як загадзя спланаваны акт рэлігійнага пераследу. Расійскі бок, у сваю чаргу, афіцыйна тлумачыў расправу дзяржаўнай здрадай манахаў, іх супрацоўніцтвам з ворагам і ўзброеным супрацівам<ref name="khoteev" />. === Версія мітрапаліта Льва Заленскага === Першае і найбольш ранняе апісанне падзей было складзена ўніяцкім мітрапалітам [[Леў Заленскі|Львом Заленскім]] і адпраўлена ў [[Рым]], у [[Кангрэгацыя прапаганды веры|Кангрэгацыю прапаганды веры]], 18 жніўня 1705 года. Дакумент на лацінскай мове атрымаў назву «Дзённік чалавеказабойства айцоў базыльян полацкага манастыра…» ({{lang-la|Diarium excidii monasterii Polocensis Basilianorum...}}). У ім Заленскі сцвярджаў, што Пётр I меў загадзя прадуманы план знішчэння ўніі і нібыта атрымаў на гэта благаславенне ад праваслаўных іерархаў, у тым ліку ад [[Стэфан Яворскі|Стэфана Яворскага]]<ref>{{кніга|загаловак=Litterae Sacrae Congregationis de Propaganda Fide Ecclesiam Catholicam Ucrainae et Bielarussiae spectantes|год=1954|месца=Roma|том=2|старонкі=263}}</ref><ref name="petrushko">{{cite web|lang=ru|url=https://www.sedmitza.ru/text/415691.html|title=Митрополит Лев Заленский и Униатская Церковь в Речи Посполитой в период его правления|author=Петрушко В. И.|date=13 жніўня 2008|publisher=Седмица.RU|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. Паводле Заленскага, напярэдадні трагедыі, 10 ліпеня, Пётр I наведаў праваслаўны [[Богаяўленскі манастыр (Полацк)|Богаяўленскі манастыр]], дзе манахі папрасілі яго абараніць іх ад уніятаў. Наступным днём цар прыйшоў у Сафійскі сабор. Мясцовыя манахі не пусцілі яго ў алтар як схізматыка. Убачыўшы багата аздоблены абраз [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]], цар спытаў, хто гэта. Манах-прапаведнік Тэафан Калбячынскі адказаў, што гэта святы мучанік Іасафат, забіты расійскімі аднаверцамі цара. Пасля гэтага Пётр ударыў Калбячынскага і, паводле справаздачы, праткнуў яго шпагай, як і манаха Язафата Анкудовіча, які прыбег на шум. Заленскі таксама сцвярджае, што цар увайшоў у алтар і скінуў з прастола [[Святыя Дары]]. Іераманах [[Канстанцін Заячкоўскі]], які спрабаваў іх сабраць, быў арыштаваны і павешаны. Разам з ім загінулі і іншыя манахі, а таксама манастырскі кухар<ref name="petrushko" />. === Версія Яна Аляшэўскага і Антонія Завадскага === Найбольш падрабязнае апісанне змяшчаецца ў працах, напісаных па гарачых слядах ці са сведчанняў відавочцаў. Асноўным такім дакументам з'яўляецца хроніка «Абрыс хатняй няшчаснасці...» ({{lang-pl|Abrys domowey nieszczęśliwości...}}), складзеная каля 1721 года віленскім вікарыем [[Ян Аляшэўскі|Янам Аляшэўскім]] і дапоўненая віцебскім манахам [[Антон Завадскі|Антоніем Завадскім]] (вядомая таксама пад назвай «Гісторыя аб забойстве базыльян у полацкай царкве…»). Гэты рукапіс быў апублікаваны ў [[Парыж]]ы ў 1864 годзе намаганнямі польскага гісторыка і публіцыста [[Францішак Духінскі|Францішка Духінскага]]<ref>{{кніга |аўтар=Duchiński F. |загаловак=Historia o pozabijaniu bazilianów w połockiey cerkwi przez cara moskiewskiego etc. w roku 1705 tym, dnia 30 Junia starego |месца=Paryż |выдавецтва=Drukarnia i Litografia PP. Benouet Maulde |год=1864 |старонкі=1—22}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10—11}}, а ў 1899 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]] быў выдадзены арыгінальны тэкст хронікі Аляшэўскага{{sfn|Oleszewski|1899}}. Некаторыя праваслаўныя аўтары ставяцца да парыжскага выдання з асцярожнасцю, паколькі яно з’явілася падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|антырасійскага паўстання 1863—1864 гадоў]] і магло выконваць прапагандысцкую функцыю<ref name="khoteev" />. Згодна з гэтай версіяй, 11 ліпеня 1705 года Пётр I разам з [[Аляксандр Данілавіч Меншыкаў|А.&nbsp;Д.&nbsp;Меншыкавым]] і вялікай світай афіцэраў увайшлі ў Сафійскі сабор. Цар запатрабаваў адчыніць царскія вароты і звярнуў увагу на алтар з выявай святога [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. Паміж манархам і вікарыем манастыра [[Канстанцін Заячкоўскі|Канстанцінам Заячкоўскім]] адбыўся дыялог. Пётр I спытаў: «Чый гэта абраз?». Вікарый адказаў, што гэта святы Іасафат. На наступнае пытанне: «Які ён святы? Хто яго замучыў?» вікарый адказаў, што гэта зрабілі віцябляне. Калі цар удакладніў: «Якой веры?», Заячкоўскі адказаў: «Той веры, што і твая міласць». Гэтыя словы выклікалі ў Пятра I прыступ лютасці. Ён ударыў святара кулаком у твар, а потым пачаў біць кіем. Згодна з тэкстам, цар або яго афіцэры адсеклі вікарыю шабляй вушы і нос. Пасля гэтага світа цара далучылася да збіцця іншых манахаў, якіх калолі штыкамі і тапталі нагамі. Пазней Заячкоўскага катавалі, патрабуючы выдаць манастырскія скарбы, і павесілі<ref>{{кніга |аўтар=Likowski E. |загаловак=Dzieje Kościoła unickiego na Litwie i Rusi w XVIII i XIX w. |месца=Warszawa |год=1906 |том=2 |старонкі=268—279}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=36—37}}. === Версія Януша Вішнявецкага === Іншы погляд на падзеі прадстаўлены ў мемуарах віленскага ваяводы [[Януш Антоні Вішнявецкі|Януша Антонія Вішнявецкага]] «[[Польская Іліяда]]» ({{lang-pl|Ilias Polski}}), напісаных каля 1711—1712 гадоў. Аўтар, які блізка камунікаваў з прадстаўнікамі расійскага камандавання, адзначаў, што інцыдэнту папярэднічаў сумесны банкет з удзелам польнага гетмана літоўскага [[Рыгор Антоні Агінскі|Рыгора Агінскага]], пасля якога Пётр I і Меншыкаў накіраваліся ў сабор<ref>{{кніга |аўтар=Wiśniowiecki J. A. |загаловак=Ilias Polski (1700–1710) / wyd. P. P. Romanuik, J. Burdowicz-Nowicki |месца=Warszawa |выдавецтва=Neriton |год=2018 |старонкі=188—189}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46}}. Паводле Вішнявецкага, канфлікт быў справакаваны рускім палкавым святаром, якога ўніяты добра пачаставалі алкаголем. Падчас п’янкі пачалася дыскусія пра веру, у выніку якой рускі святар ударыў па твары мясцовага настаяцеля [[Якуб Кізікоўскі|Якуба Кізікоўскага]], але атрымаў здачы ад іншага манаха. Святар паскардзіўся Меншыкаву. Разгарачаныя алкаголем цар і яго фаварыт уварваліся ў храм. Убачыўшы абраз святога Іасафата, Пётр I спытаў, кім ён быў забіты. Атрымаўшы адказ «Схізматыкамі», цар у шаленстве ўласнаручна закалоў аднаго з манахаў каля алтара, а другога забіў Меншыкаў. Яшчэ траіх было загадана павесіць, але аднаму з іх выратаваў жыццё [[Барыс Пятровіч Шарамецеў|Б.&nbsp;П.&nbsp;Шарамецеў]]. Вішнявецкі таксама згадвае, што цар рассыпаў па зямлі асвечаныя [[Аплатка|аплаткі]], матывуючы гэта тым, што праваслаўныя не вераць у іх святасць<ref>{{кніга |аўтар=Deruga А. |загаловак=Piotr Wielki a bazyljanie połoccy // Księga pamiątkowa koła historyków słuchaczy uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. 1923–1933 |месца=Wilno |выдавецтва=Wydawnictwo zrzeszenia kół naukowych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie |год=1933 |старонкі=95—120}}</ref>{{sfn|Кочегаров|2024|с=46—47}}. === Мясцовыя летапісы === У «[[Магілёўская хроніка|Магілёўскай хроніцы]]» [[Юрый Трубніцкі|Юрыя Трубніцкага]], запісы ў якой датуюцца сакавіком 1708 года, змяшчаецца яшчэ адна версія, запісаная са слоў полацкага манаха Пафнуція. Згодна з ёй, пасля спрэчкі аб веры цар загадаў нацкаваць на святара чорнага сабаку. Калі манахі пачалі хавацца, цар праткнуў аднаго з іх шпагай, а астатніх чацвярых загадаў павесіць. Аўтар хронікі адзначаў, што ўніяты ўшаноўвалі загінулых як святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref>{{кніга |загаловак=Полное собрание русских летописей |месца=М. |год=1980 |том=35 |старонкі=271}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=77}}. У «[[Віцебскі летапіс|Віцебскім летапісе]]», складзеным [[Міхаіл Панцырны|Міхаілам Панцырным]] і [[Стэфан Аверка|Стэфанам Аверкам]], падзея апісваецца вельмі сцісла, але прама паказвае на ўдзел манарха<ref>{{кніга|загаловак=Витебская лѣтопись, составленная витебскими мѣщанами: Михаиломъ Панцырнымъ, Иваномъ Чарновскимъ, Гавріиломъ АвЂркою и Стефаномъ АвЂркою|старонкі=226}}</ref>: {{цытата|У тым жа 1705 годзе, месяца ліпеня 11 дня, у касцёле Св. Сафіі ён сам забіў 4 базыльян у Полацку і пасадзіў у Полацку каменданта.{{арыгінальны тэкст|la|Eodem anno, mense Iulli 11 die in ecclesia S. Sofiae ipse occidit 4 basilianos in Polocia y wsadził w Połocku komendanta.}}}} === Афіцыйная расійская версія === Для таго каб апраўдацца перад еўрапейскай грамадскасцю і польскімі саюзнікамі, неўзабаве пасля інцыдэнту Пётр I выдаў у [[Вільня|Вільні]] спецыяльны маніфест. У ім уся віна ўскладалася на ўніяцкіх манахаў, якія нібыта вялі тайную перапіску з ворагамі ([[Швецыя|шведамі]] і [[Сапегі|прыхільнікамі Сапегаў]]) і публічна ў пропаведзях абражалі расійскага цара і польскага караля Аўгуста<ref name="khoteev" />. Паводле маніфеста, калі Пётр I увайшоў у касцёл, каб паглядзець на цырымоніі, манахі сустрэлі яго знявагай і заявілі, «што не варта Яму, як праціўніку веры, туды ступаць». Цар нібыта стрываў гэта і перайшоў да абраза, пра які спытаў. Атрымаўшы абразлівы адказ, ён загадаў арыштаваць манахаў. Аднак тыя пачалі клікаць на дапамогу і аказалі ўзброены супраціў, параніўшы некалькіх царскіх салдат. У адказ салдаты пачалі секчы манахаў, у выніку чаго чацвёра былі смяротна параненыя, а адзін быў асуджаны і павешаны як здраднік і бунтаўшчык<ref>{{кніга |аўтар=Бантыш-Каменский Н. |загаловак=Историческое известие о возникшей в Польше унии... |месца=М. |год=1805 |старонкі=156—158}}</ref>{{sfn|Starostenko|2015|с=183—184}}. {{цытата|Хоць Яго Царскай Вялікасці ад генералаў сваіх, што на зімовых кватэрах у Полацку былі, дастаткова данесена, якім чынам уніяцкія духоўныя няспынна з непрыяцелямі шведамі і сапежынцамі маюць тайную перапіску і небяспечныя намеры супраць войскаў Царскай Вялікасці... загадаў Яго Царская Вялікасць людзям, што пры ім тады знаходзіліся, гэтых хульнікаў і выкрытых здраднікаў узяць і прывесці пад вартай для асуджэння... асуджаны на смерць, і іншым за прыклад яўна як злодзей павешаны<ref name="khoteev" />.{{арыгінальны тэкст|ru|Хотя Его Царскому Величеству от генералов своих, на зимних квартирах в Полоцке бывших, довольно донесено, каким образом униатские духовные непрестанно с неприятелями шведами и сапежинцами имеют тайную переписку и опасные намерения против войск Царского Величества... повелел Его Царское Величество при себе тогда обретающимся людям оных хульников и уличенных изменников взять, и привесть под стражей для осуждения... осужден на смерть, и иным ко образцу явно как злодей повешен.}}}} Цікавай дэталлю з’яўляецца чарнавік запісу ў першай рэдакцыі афіцыйнай расійскай «Гісторыі Свейскай вайны». Гісторык [[Мікалай Герасімавіч Устралаў|Мікалай Устралаў]] выявіў, што кабінет-сакратар [[Аляксей Васільевіч Макараў|Аляксей Макараў]] першапачаткова напісаў<ref name="ustryalov">{{кніга|аўтар=Устрялов Н. Г.|загаловак=История царствования Петра Великого|год=1863|частка=1|месца=СПб.|том=4|старонкі=370—373}}</ref><ref name="hse">{{cite web|url=https://spb.hse.ru/humart/history/peter/biochronic/246804707|title=30.06/11.07.1705, сб. П. в Полоцке|publisher=Биохроника Петра Великого (1672-1725)|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>: {{цытата|30 чэрвеня былі ў Полацкай мураванай уніяцкай царкве: пяць уніятаў пабіты за тое, што нашых генералаў называлі ерэтыкамі. {{арыгінальны тэкст|ru|30 июня были в Полоцкой каменной униатской церкви: пять униатов побито за то, что наших генералов называли еретиками.}}}} Аднак пазней Пётр I асабіста выкрасліў гэтыя радкі з тэксту<ref name="ustryalov" /><ref name="hse" />. == Спіс ахвяр расправы == Згодна з даследаваннямі і ўніяцкімі дакументамі таго часу, непасрэднымі ахвярамі інцыдэнту сталі пяць чалавек (у справаздачы Льва Заленскага таксама згадваюцца [[іераманах]] Клімент Ражнятоўскі, [[іерадыякан]]ы Міхаіл Кавалеўскі і Мялецій Кандратовіч, а таксама манах Гаўрыіл Календа і манастырскі кухар)<ref name="petrushko" />{{sfn|Баўтовіч|2000|с=21—23}}: {| class="wikitable sortable" ! Імя ! Пасада ! Лёс |- | Канстанцін Заячкоўскі | [[Вікарый]] (намеснік) манастыра | Быў жорстка збіты. Перад смерцю маскалі катавалі яго, патрабуючы выдаць месца сховаў манастырскіх скарбаў. Павешаны. |- | Тэафан Калбячынскі | [[Казальнік]] | Пасечаны халоднай зброяй непасрэдна ў храме каля алтара святога Іасафата. Паводле шэрагу крыніц, быў забіты асабіста Пятром I або працяты адначасова Меншыкавым. |- | Якуб Кнышэвіч | [[Рэгент хору|Рэгент царкоўнага хору]] | Атрымаў цяжкія раненні шаблямі падчас расправы ў храме. Памёр ад ран праз кароткі час. |- | Якуб Кізікоўскі | [[Суперыёр]] (старэйшы) манастыра, доктар тэалогіі | Схоплены вайскоўцамі каля брамы. Памёр ад начных катаванняў раніцай наступнага дня. |- | Язэп (Язафат) Анкудовіч | [[Закрыстыянін]] | Быў моцна пасечаны шаблямі, аднак выжыў і стаў адным з непасрэдных сведак трагедыі. |} == У літаратуры == Падзеі ў Сафійскім саборы знайшлі сваё адлюстраванне ў літаратуры XVIII стагоддзя. У 1738 годзе жыхар [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]] [[Адам Варакомскі]] напісаў на польскай мове (з дамешкай [[Беларусізм|беларусізмаў]]) паэму «Гісторыя пра блаславёных мучанікаў» ({{lang-pl|Historia o błogosławionych męczennikach}}). Сюжэтам для твора паслужыла знаходжанне Пятра I ў Полацку і яго расправа з уніяцкім духавенствам{{sfn|Мальдзіс|1980|с=65}}. Аўтар са спачуваннем ставіцца да «польскіх мучанікаў» і асуджае рускага цара за яго ўчынак. Аднак адначасова гэта не перашкаджае паэту ацаніць станоўчыя якасці Пятра I: яго мудрасць, імкненне пашырыць у Расіі асвету. Варакомскаму рускі манарх нагадвае біблейскага [[Давід]]а, у якога цноты спалучаліся з заганамі. Ён паўстае ў паэме як жывы, супярэчлівы чалавек{{sfn|Мальдзіс|1980|с=65}}. Ацэньваючы яго асобу, паэт звяртаецца да цара ў вершаваных радках{{sfn|Мальдзіс|1980|с=66}}: {{цытата|Пятрэ Аляксеевічу, тваю пішучы сцэну,<br>Не магу я цябе шкадаваць за ўчынак,<br>Бо не адну хвалебную меў ты ў сабе цноту.<br>Калі б ты не зрабіў гэтай ганебнай прычыны,<br>Не здолеў бы я праз подлую вылічаць камену<br>У рэфармацыі Расійскага парадку.<br>Тут ты заблукаў, у іншым вельмі хвалебны ўладар,<br>Сёння затым, што еднасці не трапіў на шлях,<br>А другім амаль будучы Аляксандрам у свеце<br>І хуткага розуму...{{арыгінальны тэкст|pl|Piętrzę Alexiewiczu, twoją pisząc scenę,<br>Nie pomaiu ja ciebie żaiuję z uczynku,<br>Boś nie jedną chwalebnych mial cnot w sobie wenę.<br>Gdybyś tego nie zrobił na hańbę przyczynku,<br>Nie zdołałbym przez podłą wyliczać kamenę<br>W reformacyjej Państwa Ruskiego ordynku<br>Tuś zabłądził, w inszych wielce pochwalnyś Regator<br>Dziś zatym, żeś jedności nie potrafił na tor,<br>A drugim prawie będąc Alexandrem w świecie<br>I bystrego rozumu...}}}} == Наступствы і памяць == Пасля забойства святароў Сафійскі сабор быў абрабаваны і зачынены для набажэнстваў. Паводле загаду цара, целы забітых манахаў былі спаленыя, а попел выкінуты ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]], каб прадухіліць іх ушанаванне вернікамі ў якасці святых [[Пакутнік|пакутнікаў]]<ref>{{кніга|аўтар=Ластоўскi В.|загаловак=Выбраныя творы / уклад., прадмова i каментарыi Я. Янушкевiча|год=1997|месца=Мінск|старонкі=412}}</ref><ref name="hse" />. Выжылых манахаў расійскія войскі ўтрымлівалі пад вартай дваццаць два тыдні (каля пяці месяцаў){{sfn|Баўтовіч|2000|с=41}}. Пётр I прапанаваў перадаць храм праваслаўнай абшчыне горада, аднак тая адмовілася яго прымаць, асцерагаючыся наступных рэпрэсій з боку мясцовай шляхты і ўніятаў<ref>{{cite web|url=http://probelarus.by/belarus/sight/church/sofiyskiy_sobor_v_polocke.html|title=Софийский собор в Полоцке|publisher=ProBelarus|lang=ru|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref><ref name="hse" />. 20 лістапада 1705 года Пётр I выдаў [[універсал]], якім гарантаваў бяспеку і права на набажэнствы (у тым ліку пры полацкай замкавай царкве) манахам-базыльянам Барысаглебскага манастыра{{sfn|Старостенко|2015|с=185—186}}. Аднак пазней сабор усё ж быў ператвораны ў парахавы і амуніцыйны склад (цэйхгаўз) расійскай арміі. Доўгі час у гістарыяграфіі існаваў міф, што ў 1710 годзе магутны выбух практычна цалкам знішчыў помнік архітэктуры XI стагоддзя. Аднак, згодна з хронікай «Абрыс хатняй няшчаснасці...» ({{lang-pl|Abrys domowey nieszczęśliwości...}}), напісанай каля 1721 года сведкам тых падзей Янам Аляшэўскім, у 1710 годзе ў саборы сапраўды адбыўся пажар («ад запушчанага агню»), які прывёў да дэтанацыі пораху. Паводле Аляшэўскага, выбух не знішчыў ўвесь будынак, а знёс з падмуркаў толькі «цэлы вугал царквы з бакавой капліцай па левым баку ад ўваходу», а таксама парушыў унутраныя слупы і скляпенні{{sfn|Oleszewski|1899|с=83}}. Расійскі гарнізон дабраахвотна пакінуў Полацкі замак толькі ў 1711 годзе, пакінуўшы пасля сябе пусткі і руіны царквы з кляштарам{{sfn|Oleszewski|1899|с=97}}. Гэтыя гістарычныя звесткі цалкам пацвярджаюцца і археалагічнымі даследаваннямі 1970—1980-х гадоў: моцныя старажытныя муры і падмуркі часткова ацалелі і ў 1730—1750-х гадах сталі асновай для ўзвядзення сучаснай базілікі ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]]{{sfn|Антипов|2021|с=20, 25}}. Трагедыя выклікала моцнае абурэнне ў Еўропе і ўскладніла адносіны Расіі са [[Святы Прастол|Святым Прастолам]]. Папскі нунцый у Рэчы Паспалітай [[Арацыа Філіпа Спада]] збіраў дакументы і сведчанні відавочцаў для Ватыкана, а ўніяцкія іерархі патрабавалі ад польскага ўрада абароны сваіх правоў і вяртання канфіскаванай царом маёмасці<ref>{{кніга |загаловак=Relation des Cruautez exercées par le grand Duc de Moscovie sur les Religieux Catholiques du Monastere de Poloczk... envoyée au Pape par Mr le Nonce en Pologne |месца=Paris |год=1855 |том=1 |старонкі=48—53}}</ref>{{sfn|Баўтовіч|2000|с=10}}. У сучаснай Беларусі памяць пра забітых полацкіх манахаў ушаноўваецца вернікамі [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]]. Штогод у ліпені ладзіцца пешая пілігрымка з Віцебска (з месца мучаніцкай смерці Іасафата Кунцэвіча) у Полацк да Сафійскага сабора. У ліпені 2017 года адбылася 23-я такая пілігрымка, духоўным дэвізам якой сталі словы [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], а сама яна была таксама прысвечана памяці ўніяцкага мітрапаліта [[Іосіф Руцкі|Іосіфа Вельяміна Руцкага]]<ref>{{cite web|url=https://missiopc.blogspot.com/2017/07/1116-2017.html|title=11–16 липня 2017 р. прощею уже 23 рік йдуть греко-католики Білорусії з Вітебська до Полоцька...|publisher=Блог місіі|date=19 ліпеня 2017|lang=uk|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://svjazep.org/index.php?newsid=1855|title=Пачалася ХХІII грэка-каталіцкая пілігрымка Віцебск – Полацк|publisher=Сайт парафіі святога Язэпа|date=11 ліпеня 2017|lang=be|accessdate=12 студзеня 2025}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс А. І.]] |загаловак=На скрыжаванні славянскіх традыцый: Літаратура Беларусі пераходнага перыяду (другая палавіна XVII—XVIII ст.) |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1980 |старонак=352 |ref=Мальдзіс}} * {{артыкул |аўтар=Антипов И. В., Ёлшин Д. Д., Жервэ А. В., Немыкина Е. А., Трушникова А. В., Фрезе А. А. |загаловак=Архитектурно-археологические исследования Софийского собора в Полоцке в 1975–1980, 1984 годах |выданне=Архитектурное наследство |тып=часопіс |год=2021 |нумар=74 |старонкі=16—27 |ref=Антипов}} * {{кніга |аўтар=Баўтовіч М. |загаловак=Полацкія пакутнікі: Збор дакумантаў |месца=Полацак |выдавецтва=Сафія |год=2000 |старонак=86 |isbn=985-6448-10-7 |ref=Баўтовіч}} * {{артыкул |аўтар=Иванкович М. А. |загаловак=История изучения памятников сакрального монументального зодчества Полоцка XVII-XVIII вв. в дореволюционный период |выданне=Беларускае Падзвінне: вопыт, методыка і вынікі палявых даследаванняў |тып=зборнік |год=2016 |старонкі=103—107 |ref=Иванкович}} * {{артыкул |аўтар=Кочегаров К. А. |загаловак=Александр Меншиков на страницах «Польской Илиады» Януша Вишневецкого |выданне=Славяноведение |тып=часопіс |год=2024 |нумар=4 |старонкі=38—50 |ref=Кочегаров}} * {{кніга |аўтар=Старостенко В. В. |загаловак=История религии и свободы совести в Беларуси в документах и материалах. Ч. 2: От Брестской церковной унии до второй половины XVIII в. |месца=Могилев |выдавецтва=МГУ имени А. А. Кулешова |год=2015 |старонак=264 |isbn=978-985-568-037-7 |ref=Starostenko}} * {{артыкул |ref=Grala |аўтар=Grala H. |загаловак=Russian State Ideology Has Been Referring To A Selectively Treated Past Since Early Modernity |год=2023 |lang=en |выданне=AREI |тып=часопіс |нумар=6 |старонкі=6—37}} * {{кніга |аўтар=Oleszewski J. |загаловак=Abrys domowey nieszczęśliwości i wnętrznej niesnaski, wojny, Korony Polskiej i Wielkiego Xięstwa Litewskiego pro informatione potomnym następującym czasom przez jedną zakonną osobę światu pokazany i z żałością wyrażony Anno 1721 / wydał F. K. Kluczycki |месца=Kraków |год=1899 |старонак=129 |lang=pl |ref=Oleszewski}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1705 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Полацка]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Паўночная вайна (1700—1721)]] [[Катэгорыя:Уніяцтва ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Пётр I]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя канфлікты]] [[Катэгорыя:Падзеі 11 ліпеня]] [[Катэгорыя:Ліпень 1705 года]] buqwnz4msh6ehnyctefmrsjicpu0lyh 0 807206 5135522 5134906 2026-05-04T03:36:26Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5135522 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Аляксандр Благій''', вядомы як '''Алесь Благій''', '''Kontra''' або '''TakTak''' ({{ВДП}}) — беларускі [[мастак]]-[[Мурал|мураліст]] ([[Стрыт-арт|вулічны мастак]]), дызайнер і ілюстратар. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1986 года ў [[Вялікія Матыкалы|Вялікіх Матыкалах]] Брэсцкага раёна. Падлеткам захапляўся [[хіп-хоп культура]]й. Сем гадоў наведваў музычную школу па класе фартэпіяна, таксама займаўся футболам. Скончыў сярэднюю школу з сярэбраным медалём.{{r|sb_day}} Першыя спробы стрыт-арта — капіраванне графіці з польскіх вагонаў на чыгуначным вакзале ў Брэсце ў 2000-х гадах{{r|sb_day}}{{r|niva}}. Першую вулічную работу стварыў на школьным стадыёне ў Вялікіх Матыкалах{{r|sb_day}}. Пасля школы паступіў на падрыхтоўчае аддзяленне, затым на архітэктурны факультэт [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]] (БНТУ){{r|sb_day}}, які скончыў па спецыяльнасці «Архітэктура» са ступенню магістра{{r|niva}}. Па ўніверсітэце некалькі гадоў працаваў па спецыяльнасці архітэктарам, пазней займаўся графічным дызайнам{{r|sb_day}}. Заснаваў уласную мастацкую студыю «ТАКТАК» у Мінску, якая займаецца мастацкім роспісам інтэр’ераў, фасадаў, стварэннем ілюстрацый і часовым роспісам крэйдай{{r|sb_day}}. Неадменны ўдзельнік каманды студыі — Аляксандр Канончанка, фатограф і відэамейкер, якія забяспечвае візуальную фіксацыю і прэзентацыю праектаў студыі{{r|taktak_p}}. == Творчасць == Аўтар шматлікіх маштабных муралаў. Станам на люты 2026 года створана 96 муралаў на сценах і фасадах па ўсёй Беларусі, з іх 19 твораў у Мінску{{r|threads}}. Аўтар камплекту паштовак з гістарычнымі відамі Віцебска.<ref>Віцебск: папулярнае мінулае [Выяўленчы матэрыял] : [камплект паштовак] / ілюстрацыі: Алесь Благій, «Контрарт». ― [Беларусь : б. в., 2014]. — 1 вокладка (24 асобных л.)</ref> Станам на люты 2026 года, быў удзельнікам і прызёрам шматлікіх беларускіх і міжнародных фестываляў і конкурсаў: * «Must Act» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Meeting of Styles» (Беларусь){{r|taktak_m}} * Фестываль рэкламы «Ad.nak» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Gravity» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Белы квадрат» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Minsk Week of Design» (Беларусь){{r|taktak_m}} * «Vulica Brasil» (Беларусь){{r|niva}} * «Orestad Street Art Competition» (Данія){{r|taktak_m}} * «Folk on the street» (Польшча){{r|taktak_m}} * «9hills» (Польшча){{r|niva}} * «Dni Solidarnego Street-Artu» (Польшча){{r|taktak_m}} * «Write4Gold» (Расія){{r|taktak_m}} === Вядомыя муралы і праекты === * '''«Сіпуха»''' — створаны каля 2016 года ў межах арт-фестывалю, дом з выявай савы-сіпухі ў раёне парка Чалюскінцаў у Мінску{{r|ctv}}. * '''Мурал у Алматы''' — створаны ў жніўні 2019 года ў межах IV Міжнароднага фестывалю манументальнага мастацтва «MURAL FEST»{{r|kazinform}} па вуліцы Курмангазы, 31 (рог вуліцы Тулебаева){{r|kazinform}}. На мурале выяўлена дзяўчынка, якая малюе петрогліфы і алмацінскія яблыкі 'Апорт'{{r|kazinform}}. * '''«Мой Мінск»''' — створаны ў красавіку 2020 года на фасадзе пяціпавярховага жылога дома па вуліцы Мяснікова, 17 у Мінску{{r|sb_minsk}}{{r|sb_day}}. Плошча арт-аб’екта — 185 м²{{r|sb_day}}. У аснове сюжэта — гравюра з панарамай Мінска 1772 года, дапоўненая выявай дзяўчынкі ў яркім шаліку і гербавай пячаткай горада{{r|sb_minsk}}. Праект дабрачынны{{r|sb_minsk}}. * '''роспіс БелАЗа''' — створаны ў 2019 годзе ў супрацоўніцтве з кампаніяй Wargaming, мастак размаляваў 90-тонны кар’ерны самазвал БелАЗ-75585 геаметрычным узорам, падобным да камуфляжу з камп’ютарных гульняў{{r|niva}}. * '''серыя катоў''' — цыкл муралаў з выявамі катоў на трансфарматарных падстанцыях у дварах Мінска{{r|niva}}{{r|taktak_p}}. * '''праект у Стоўбцах''' — кампазіцыя на фасадах чатырох вышынных дамоў на Цэнтральнай вуліцы, прысвечаная мясцінам Якуба Коласа (Акінчыцы, Альбуць і іншым) на фоне розных пор года{{r|sb_day}}. * '''Птушкі-сімвалы''' — выявы зімародкаў на сцяне паліклінікі ў Івянцы{{r|sb_day}}. Станам на люты 2026 года, творы мастака апроч Мінска ёсць у Баранавічах, Брэсце, Валожыне, Віцебску, Гомелі, Гродне, Івянцы, Клічаве, Клецку, Магілёве, Маларыце, Рагачове, Уздзе і іншых гарадах Беларусі, а за мяжой у Казахстане (Алматы), Літве (Вільня), Польшчы (Беласток, Гданьск, Хэлмна), Расіі (Масква, Нальчык){{r|sb_day}}{{r|taktak_m}}{{r|niva}}. === Камерцыйныя праекты === Мастак аформіў інтэр’еры сеткі піцэрый «Піца Тэмпа» (Pizza Tempo) і рэстаранаў «Васількі»{{r|taktak_p}}{{r|threads}}. Супрацоўнічаў з брэндам Mark Formelle пры стварэнні капсульнай калекцыі адзення з аўтарскімі арнаментамі{{r|threads}}{{r|niva}}. Сярод кліентаў таксама кампаніі А-100, Hoster, «Аскона», крама «Офістан» у ТРЦ Galleria Minsk, кавярні Lavazza і «Параграф 45»{{r|threads}}{{r|niva}}. == Грамадская дзейнасць == Пасля стварэння мурала з савой-сіпухай Благій супрацоўнічаў з арнітолагамі для папулярызацыі абароны гэтага віду птушак, што спрыяла ўсталяванню спецыяльных домікаў для іх гнездавання{{r|ctv}}. Удзельнічаў у дабрачынным праекце па стварэнні птушак-сімвалаў для раёнаў Беларусі{{r|ctv}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="sb_minsk">{{cite web |author=Зубкова М. |url=https://www.sb.by/articles/kak-devochku-zovut-pridumayut-prokhozhie-mural-moy-minsk-sozdaet-ulichnyy-khudozhnik-aleksandr-blagi.html |title=«Как девочку зовут, придумают прохожие». Мурал «Мой Минск» создает уличный художник Александр Благий |website=SB NEWS |date=2020-04-09 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="sb_day">{{cite web |author=Зубкова М. |url=https://www.sb.by/articles/eshche-bolshe-krasoty11.html |title=«Первые стрит-объекты рисовал на школьном стадионе в родной деревне». Один день с уличным художником |website=Знамя юности |date=2020-04-16 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="kazinform">{{cite web |author=Турысбекаў Е. |url=https://www.inform.kz/ru/belorusskiy-hudozhnik-raspisal-stenu-zhilogo-kompleksa-v-almaty_a3560755 |title=Белорусский художник расписал стену жилого комплекса в Алматы |website=Казинформ |date=2019-08-29 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="ctv">{{cite web |author=Яскевіч В. |url=https://ctv.by/news/obshestvo/ego-raboty-est-v-rossii-kazahstane-i-drugih-stranah-pogovorili-s-belorusskim-strit-hudozhnikom |title=Нарисовал в рамках фестиваля – историю мурала с изображением совы сипухи рассказал белорусский стрит-художник |website=СТВ |date=2026-03-25 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="taktak_m">{{cite web |author= |url=http://taktak.by/be/ |title=ТАКТАК - Художественная студия в Минске |website=taktak.by |date= |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="taktak_p">{{cite web |author= |url=http://taktak.by/be/portfolio-4/ |title=Партфоліа {{!}} TAKTAK - Художественная студия в Минске |website=taktak.by |date= |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="threads">{{cite web |author=minsk.interesting |url=https://www.threads.com/@minsk.interesting/post/DVYl7znjfZh |title=Гуляя по столице, каждый наверняка замечал стильные рисунки... |website= Threads |date=2026-02-03 |access-date=2026-05-02}}</ref> <ref name="niva">{{cite web |author= |url=https://nashaniva.com/389812 |title=Хто стаіць за самымі вядомымі малюнкамі Мінска |website=Nashaniva.com |date=2026-03-10 |access-date=2026-05-02}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-04}} {{DEFAULTSORT:Благій Аляксандр}} [[Катэгорыя:Мастакі-манументалісты Беларусі]] honxigsu0gx4jsl2vsibvzxwrvnucz5 0 807223 5135580 5135051 2026-05-04T07:44:51Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Дубічы Цэркеўнэ (гміна)]] 5135580 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дубічы Цэркеўнэ (гміна)]] dlzwpitkgnuet0xjywx76g2hkrg3hd2 0 807224 5135629 5135085 2026-05-04T10:14:43Z Rymchonak 22863 /* Перадгісторыя */ 5135629 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа | Назва = Знікненне Ан-72 над Атлантыкай | Дата = [[22 снежня]] [[1997]] | Час = |Характар = [[знікненне самалёта]] | Прычына = меркавана, збіты ВПС Анголы | Месца = [[Атлантычны акіян]], ля ўзбярэжжа [[Ангола|Анголы]] | Каардынаты = |Мадэль = [[Ан-72]] | Авіякампанія = {{Сцяг Малдовы}} Renan | Пункт вылету = {{Сцяг Кот-д’Івуара}} [[Абіджан]] ([[Кот-д’Івуар]]) |Пункт прызначэння = {{сцяг Намібіі}} [[Рунду]] ([[Намібія]]) |Бартавы нумар = ER-ACF |Пасажыры = 5 |Экіпаж = 6 |Выжыла = 0 <small>(меркавана)</small> |Загінулыя= 11 <small>(меркавана)</small> }} '''Знікненне Ан-72 над Атлантыкай''' — [[авіяцыйнае здарэнне]], што адбылося, па розных дадзеных, [[22 снежня|22]]<ref>{{Cite web|url=https://www.trud.ru/article/26-04-2002/39999_v_afrikanskom_plenu.html|title=Труд: В АФРИКАНСКОМ ПЛЕНУ|lang=ru-RU|website=www.trud.ru|date=2002-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flb.ru/info_mob/36438.html|title=Списаны и забыты|website=flb.ru|access-date=2026-04-26}}</ref><ref name="baaa" /><ref name="asn" /> або [[23 снежня]]<ref name="centrasia"/> [[1997]] года, калі самалёт [[Ан-72]] малдаўскай авіякампаніі Renan выконваў грузавы рэйс па маршруце [[Абіджан]]—[[Рунду]] і [[знікненне самалёта|бясследна знік]]. Па некаторых дадзеных, самалёт быў збіты [[Ваенна-паветраныя сілы Анголы|ВПС Анголы]]. Усе 11 чалавек, якія знаходзіліся на борце, былі прызнаныя загінулымі<ref name="baaa"/>. == Перадгісторыя == {{Гл. таксама|Авіяспецыялісты былых савецкіх рэспублік у Афрыцы}} У 1990-я гады пасля [[распад СССР|распаду СССР]] многія высокакваліфікаваныя спецыялісты, уключаючы ваенных і грамадзянскіх лётчыкаў, апынуліся без працы. Зарплата пілота ў краінах [[СНД]] была 50—100 долараў ЗША, а іх заходнія калегі атрымлівалі да 18 тысяч долараў у месяц<ref name="kommersant">{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/15606 |title=Между небом и землей |date=1999-06-15 |publisher=[[Коммерсантъ]] |access-date=2026-04-26}}</ref>. У пошуках заробку лётчыкі з былога СССР згаджаліся працаваць у развіваных краінах, у першую чаргу ў [[Афрыка|Афрыцы]], за 1—3 тысячы долараў у месяц<ref name="kp">{{cite web |url=https://www.md.kp.media/daily/27230.5/4356499/ |title=Таинственные исчезновения, рабство, богатство, страх и риск: Как молдавские пилоты работают в Африке |date=2021-01-23 |publisher=[[Комсомольская правда]] |access-date=2026-04-26}}</ref>. Кантракты часта складаліся непісьменна з юрыдычнага пункту гледжання, лётчыкі не маглі кантраляваць змест грузу і вымушаныя былі працаваць «на свой страх і рызыку». Складаная ваенна-палітычная абстаноўка ў такіх краінах, як [[Ангола]] (дзе ішла [[грамадзянская вайна ў Анголе|грамадзянская вайна]]), трапічныя ліўні, дрэнныя ўзлётна-пасадачныя палосы і карупцыя сярод мясцовых чыноўнікаў сур’ёзна ўскладнялі працу экіпажаў з СНД. Толькі за чатыры месяцы 1999 года ў Анголе было збіта 8 самалётаў з расійскімі экіпажамі. Агулам у 1990-я гады ў Анголе загінула і прапала без вестак 17 экіпажаў<ref name="kp" />. == Самалёт == Зніклы самалёт — [[Ан-72]] (бартавы нумар ER-ACF, завадскі 36572094888). Абсталёўваўся двума рухавікамі [[Д-36]]<ref name="asn">{{cite web |url=https://asn.flightsafety.org/wikibase/324071 |title=Accident Antonov An-72 ER-ACF, Monday 22 December 1997 |publisher=Aviation Safety Network |access-date=2026-04-09}}</ref> і належаў малдаўскай транспартна-камерцыйнай авіякампаніі «Рэнан» (Renan)<ref name="kp" /><ref name="kommersant" />. У снежні 1997 года ён працаваў па кантракце з кангалезскай авіякампаніяй «Эйр Пелікан» (Air Pelican)<ref name="kommersant" />. Згодна з заявамі прадстаўнікоў «Эйр Пелікан», самалёт выкарыстоўваўся для «транспарціроўкі тавараў народнага спажывання ўнутры афрыканскага кантынента»<ref name="kommersant"/>. == Экіпаж і пасажыры== На борце знаходзіліся шэсць членаў экіпажа — грамадзяне Малдовы<ref name="centrasia">{{cite web |url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1105429080 |title=Последний рейс. Казахстан 7 лет не может найти пропавший в Африке самолет и экипаж с алмазами |date=2005-01-11 |publisher=Экспресс-К / Centrasia |access-date=2026-04-26}}</ref>. Камандзірам паветранага судна быў Павел Карчынскі, выпускнік [[Акцюбінскае вышэйшае лётнае вучылішча грамадзянскай авіяцыі|Акцюбінскага вышэйшага лётнага вучылішча]], пілот міжнароднага класа<ref name="centrasia"/>. Астатнія члены экіпажа: Анатоль Лемешкін, Валерый Кулагін, Міхаіл Сафронавіч, Аляксандр Калеснікаў, Пётр Крыстаеў<ref name="kommersant" />. На борце таксама знаходзіліся пяць пасажыраў —грамадзян [[Ліван]]а<ref name="kommersant" /><ref name="centrasia" />. Усяго на борце было 11 чалавек. == Ход падзей == 22 снежня 1997 года Ан-72 вылецеў з [[Кішынёў|Кішынёва]]<ref name="centrasia"/>. Па заяве авіякампаніі «Эйр Пелікан», самалёт узяў курс на [[Намібія|Намібію]]<ref name="kommersant"/>. Аднак расследаванне, праведзенае авіякампаніяй «Рэнан», паказала, што 22 снежня Ан-72 прызямліўся ў аэрапорце Андула (Ангола), які ў той час кантраляваўся апазіцыйным рухам [[УНІТА]]<ref name=" kommersant"/><ref name="centrasia"/>. Адтуль на наступны дзень, 23 снежня, ён павінен быў вылецець у [[Абіджан]] (сталіца [[Кот-д’Івуар]] а) з грузам [[Алмаз|алмазаў]]<ref name="kommersant" />. Аднак па іншых дадзеных, самалёт вылецеў з івуарыйскага аэрапорта [[Абіджан]]а 22 снежня 1997 года а 15:25 UTC. Ён ішоў у [[Рунду]] (Намібія) з грузам на борце. Разліковы час прыбыцця складаў 07:00 UTC наступнага дня<ref name="asn"/>. Падчас палёту ўздоўж узбярэжжа [[Ангола|Анголы]] экіпаж звязаўся са службамі [[кіраванне паветраным рухам|кіравання паветраным рухам]]. Дыспетчары запатрабавалі рухацца ўглыб тэрыторыі Анголы для праходжання кантролю, аднак экіпаж паветранага судна адмовіўся выконваць гэтае патрабаванне і працягнуў палёт па ранейшым маршруце<ref name="baaa" />. З гэтага моманту сляды самалёта губляюцца. На ўсе запыты ангольскі ўрад адказваў, што дадзенага самалёта на іх тэрыторыі няма<ref name="kommersant" /><ref name="centrasia" />. Ні пра шасцярых членаў экіпажа, ні пра пецярых ліванскіх пасажырах нічога не вядома да гэтага часу<ref name="kommersant"/>. Па дадзеных сваякоў, 22 снежня камандзір экіпажа Павел Гарчынскі тэлефанаваў у офіс «Рэнан» і паведаміў, што дакументы на зваротны вылет атрыманы, аднак 23 снежня экіпаж не выйшаў на сувязь<ref name="centrasia" />. == Наступствы == Пасля знікнення самалёта ўласнік распачаў спробу схаваць факт катастрофы. На працягу некаторага часу ён паведамляў, што самалёту нібыта прысвоена новая рэгістрацыя — ER-AER, якая ў рэчаіснасці была фальшывай<ref name="russianplanes">{{cite web |url=https://russianplanes.net/reginfo/3178 |title=Антонов Ан-72 Бортовой №: ER-ACF |publisher=RussianPlanes.net |access-date=2026-04-26}}</ref>. Авіякампанія «Рэнан» правяла ўласнае расследаванне, падчас якога яе дырэктар А. Гросул лётаў у [[ПАР]] і Абіджан. Паводле яго сцвярджэнняў, французскія лётчыкі выраблялі аблёт у паўднёвай частцы Анголы і нібыта бачылі Ан-72, але не змаглі ўсталяваць сувязь з экіпажам з-за складанай палітычнай абстаноўкі. Аднак сваякі зніклых выказвалі сумнеў у эфектыўнасці гэтых пошукаў і лічылі, што авіякампаніі было больш выгадна атрымаць страхоўку за самалёт, чым марнаваць сродкі на вышук людзей<ref name="centrasia" />. Сваякі членаў экіпажа звярталіся ў [[Міністэрства замежных спраў Малдовы|МЗС Малдовы]], [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС Расіі]], [[Інтэрпол]], [[Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа]] і нават у перадачу «[[Жди меня]]». Інтэрпол выказваў гатоўнасць дапамагчы ў вышуку, але, па звестках малдаўскіх журналістаў, авіякампанія ад гэтай дапамогі адмовілася. МЗС Малдовы, па сцвярджэнні бацькі камандзіра экіпажа Васіля Гарчынскага, спачатку фактычна праігнараваў запыты сваякоў<ref name="centrasia"/>. Праз гады, авіякампанія «Рэнан» выканала свае абавязацельствы перад сваякамі, аказаўшы ім маральную і матэрыяльную падтрымку, аднак таямніца знікнення экіпажа засталася нераскрытай. На 2021 год ніякай новай інфармацыі аб зніклым самалёце не паступала<ref name="kp" />. == Версіі== Адна з самых распаўсюджаных версій заключаецца ў тым, што Ан-72 быў збіты [[Ваенна-паветраныя сілы Анголы|Ангольскімі ВПС]] над [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]]<ref name="asn" />. Паведамлялася, што пасля таго, як экіпаж адмовіў дыспетчарам у патрабаванні прытрымлівацца ўглыб Анголы для праходжання кантролю, ангольскія вайскоўцы прынялі пастанову знішчыць самалёт<ref name="baaa">{{cite web |url=https://www.baaa-acro.com/crash/crash-antonov-72-angola-11-killed |title=Crash of an Antonov AN-72 off Angola: 11 killed |publisher=Bureau of Aircraft Accidents Archives |access-date=2026-04-26}}</ref>. Ангольскія ўлады ж на працягу многіх гадоў адмаўлялі сам факт знаходжання самалёта ў іх паветранай прасторы<ref name="centrasia" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Катастрофы 1997 года]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Анголе]] [[Катэгорыя:Снежань 1997 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 22 снежня]] k96a9wun4k8oefdlg6u3nula3rpajn2 0 807230 5135637 5135168 2026-05-04T11:14:53Z JerzyKundrat 174 5135637 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Хокан V Святы Магнусан''' (інш-сканд. Hákon V helgi Magnússon) або Хакан V Высоканогі (Даўганогі) Магнусон (інш-сканд. Hákon V háleggr Magnússon; {{ВД-Прэамбула}}) — конунг (кароль) Нарвегіі з 15 ліпеня 1299 года, сын караля Магнуса VI Выпраўшчыка Законаў і Інгебаргі Дацкай. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Каралі Нарвегіі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} 1y8smg7055fvprnmvf5d1nlqvyktezp 0 807242 5135294 2026-05-03T12:12:58Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы]] 5135294 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы]] 6rc8gzcdrs7ggovz8o8kif4jk7j9r6z 0 807243 5135298 2026-05-03T12:40:21Z M.L.Bot 261 Новая старонка: «{{мастак}} '''Дар’я Сяргееўна Мандзік''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка, мастачка-керамістка і ілюстратарка, пісьменніца. == Біяграфія == Нарадзілася 25 мая 1993 года ў Мінску{{r|nlb1}}. Скончыла мінскую гімназію № 57 з архітэктурна-мастацкім ухілам{{r|nlb2}}. Паст...» 5135298 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Дар’я Сяргееўна Мандзік''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка, мастачка-керамістка і ілюстратарка, пісьменніца. == Біяграфія == Нарадзілася 25 мая 1993 года ў Мінску{{r|nlb1}}. Скончыла мінскую гімназію № 57 з архітэктурна-мастацкім ухілам{{r|nlb2}}. Паступіла на архітэктурны факультэт Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта (БНТУ){{r|nlb2}}. Станам на 2014 год была студэнткай 4-га курса{{r|zviazda}}. У 2016 годзе ў ліку 11 студэнтаў, адабрана для стажыроўкі ў Італіі, Партугаліі і Іспаніі па праграме абмену «Erasmus Mundus», цягам года навучалася ў Лісабонскім універсітэце (Партугалія). Вывучала еўрапейскія падыходы да рэстаўрацыі і работы з гарадскім асяроддзем.{{r|zviazda}}. У 2024 годзе, 14 лютага затрымана падчас рэйду сілавікоў супраць архітэктарскую супольнасць (агулам затрымана каля 40 спецыялістаў){{r|nashaniva1}}. Паводле СМІ, падставай мог стаць фотаздымак з маршаў пратэсту 2020 года, дзе архітэктары ішлі асобнай калонай{{r|nashaniva2}}. Утрымлівалася ў СІЗА № 1 на вуліцы Валадарскага ў Мінску. Праваабарончыя арганізацыі прызналі Дар’ю палітычнай зняволенай{{r|nashaniva2}}. Абвінавачана паводле ч. 1 арт. 342 КК Беларусі («Арганізацыя і падрыхтоўка дзеянняў, што груба парушаюць грамадскі парадак, альбо актыўны ўдзел у іх»). Разгляд справы пачаўся 27 чэрвеня 2024 года ў судзе Цэнтральнага раёна Мінска{{r|nashaniva2}}. 28 чэрвеня 2024 года суддзя Вікторыя Шабуня прысудзіла Дар’і 3 гады абмежавання волі без накіравання ў папраўчую ўстанову («хатняя хімія»). 19 ліпеня 2024 года Дар’я Мандзік унесена МУС у «спіс экстрэмістаў». == Прафесійная і творчая дзейнасць == === Архітэктура і ўрбаністыка === Падчас стажыроўкі ў Партугаліі працавала ў праекце рэканструкцыі закінутай вуліцы ў цэнтры Лісабона на заказ муніцыпалітэта, праводзіла замеры, апісанні будынкаў і камунікавала з мясцовымі жыхарамі. У межах навучання наведвала горад Іданья-а-Велья для распрацоўкі архітэктурных рашэнняў для населенага пункта. Як архітэктар вылучае тры падыходы да рэстаўрацыі: дакладнае аднаўленне па гравюрах, захаванне руін або кантраст старой пабудовы з сучаснымі элементамі.{{r|zviazda}}. У сакавіку 2016 года выступала на канферэнцыі «TEDxYouth@Hrodna» з прамовай «Архітэктура: сфармуляваць тое, што адчуваеш»{{r|tedx}}. Разважала пра фізіялагічнае ўздзеянне асяроддзя на чалавека, крытыкавала «агрэсіўныя» візуальныя палі (фасады з манатоннымі шэрагамі вокнаў) і «гамагенныя» зоны (пустыя сцены), якія стамляюць мозг чалавека{{r|tedx}}. Актыўна прасоўвала канцэпцыю «права на горад», даючы прыкладам згуртаванасць жыхароў Асмалоўкі ў Мінску для захавання свайго раёна{{r|tedx}}. === Кераміка і фестываль «Дым» === З архітэктуры Дар’я прыйшла ў кераміку, тлумачала гэта патрэбай у бачным матэрыяльным выніку і працы рукамі{{r|euroradio}}. Разам з Анастасіяй Мілаванавай заснавала і арганізавала міжнародным фестываль эксперыментальнай керамікі «Дым» у Лынтупах Пастаўскага раёна{{r|euroradio|rssing}}. Фестываль базіраваўся ў культурным цэнтры «Культыватар» (вуліца Галубкова, 21) у Лынтупах{{r|green}}. * Першы фестываль прайшоў 12-25 жніўня 2019 года (кульмінацыя — 24 жніўня). У пленэры ўдзельнічалі 12-13 керамістаў з Беларусі, Украіны, Расіі (Санк-Пецярбург, Рэспубліка Комі), Балгарыі{{r|euroradio|green}}. * Другі фестываль адбыўся 3-16 жніўня 2020 года{{r|insta_dym}}. На фестывалі папулярызавалі складаныя і архаічныя віды абпалу: у яме, у кастры, раку-абпал, абвару{{r|green}}. Падчас фэсту створана гліняная скульптуры мядзведзя Локіса (аўтары Кацярына Алімава і іншыя), якую перадалі пагранзаставе «Лынтупы»{{r|lokis}}. Дар’я была сталай удзельніцай выставы-кірмашу «Чароўны Млын», дзе прэзентавала аўтарскі посуд (кубкі, збаны, талеркі), ключніцы і дробную скульптуру з арыгінальным роспісам{{r|mlyn}}. Да 2021 года паступова амаль цалкам пераключылася з керамікі на ілюстрацыю{{r|alovak_m}}. === Графічны дызайн і ілюстрацыя === У 2012 годзе Дар’я Мандзік (разам з Янай Войцік) распрацавала праект «Не маўчы па-беларуску» — серыю малюнкаў-падказак з беларускімі назвамі прадметаў ужытку{{r|svaboda}}. Праект заняў другое месца на беларуска-польскім конкурсе графічнага дызайну «МЫ2012»{{r|svaboda}}. Пазней на аснове гэтых малюнкаў былі выдадзены камплекты паштовак (2014, 2016) і перакідныя календары на 2015, 2016 і 2017 гады{{r|nlb1}}. Стварыла малюнкі для «Календара па-беларуску» на 2022 год{{r|nlb1|alovak_k}}. Таксама ілюстравала зборнік «Чытанка для маленькіх — 2» (2016), кнігу «Ян, Яніна, Васіліна: правы чалавека і дзіцяці ў малюнках» (2019, тэксты Марыі Мартысевіч){{r|nlb1}}, уласную аўтарскую кнігу-казку «Прыгоды ў зачараваным замку» (2026){{r|bellit}}. === Літаратурная дзейнасць === У красавіку 2026 года ў выдавецтве «Папуры» выйшла дзіцячая аўтарская кніга Дар’і Мандзік «Прыгоды ў зачараваным замку». Казка распавядае пра прыгоды «лісы-кілбасы». Дар’я — аўтарка тэксту і ілюстрацый. Кніга ўключае тлумачальны слоўнічак.{{r|bellit}}. == Узнагароды == * Другое месца на конкурсе графічнага дызайну «МЫ2012» за праект «Не маўчы па-беларуску» (стажыроўка ў Польшчы і грашовая ўзнагарода ў 1 250 000 беларускіх рублёў){{r|svaboda}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="nlb1">{{cite web|ref = nlb1| url = https://elib.nlb.by/catalog/Author/Home?author=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BA%2C+%D0%94.+%D0%A1.+%28%D0%BD%D0%B0%D1%80.+1993%29|title = Мандзік, Д. С. (нар. 1993)|first = |last = |authorlink = |date = |work = |publisher = Нацыянальная бібліятэка Беларусі|location = Мінск|page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nlb2">{{cite web|ref = nlb2| url = http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar8461086&strq=l_siz=20|title = Даведка: Мандзік, Дар'я Сяргееўна (мастачка ; нар. 1993)|first = |last = |authorlink = |date = |work = Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="svaboda">{{cite web|ref = svaboda| url = https://www.svaboda.org/a/24788224.html|title = «Не маўчы па-беларуску»|first = |last = |authorlink = |date = 2012-12-03|work = |publisher = Радыё Свабода|location = |page = |language = be-tarask|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nashaniva1">{{cite web|ref = nashaniva1| url = https://nashaniva.com/338094|title = Праваабаронцы назвалі імёны чатырох архітэктараў, якіх затрымалі па крымінальным артыкуле|first = |last = |authorlink = |date = 2024-03-09|work = |publisher = Наша Ніва|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nashaniva2">{{cite web|ref = nashaniva2| url = https://nashaniva.com/345758|title = У чацвер у Мінску пачнецца суд па справе архітэктараў|first = |last = |authorlink = |date = 2024-06-26|work = |publisher = Наша Ніва|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="bellit">{{cite web|ref = bellit| url = https://bellit.info/news/vyjshla-dzicjachaja-kniha-pra-pryhody-lisy-kilbasy.html|title = Выйшла дзіцячая кніга пра прыгоды лісы-кілбасы|first = |last = |authorlink = |date = 2026-04-28|work = |publisher = Белліт|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="zviazda">{{cite web|ref = jurist| url = https://www.bel-jurist.com/page/mandik|title = Студэнтка БНТУ Дар'я Мандзік аб асаблівасцях архітэктуры і жыцця ў Партугаліі|first = Кацярына|last = Радзюк|authorlink = |date = 2014-08-14|work = |publisher = Юридическая консультация в Беларуси|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="tedx">{{cite web|ref = tedx| url = https://www.youtube.com/watch?v=aCE0o0INCSk|title = Архітэктура: сфармуляваць тое, што адчуваеш|first = Дар'я|last = Мандзік|authorlink = |date = |work = |publisher = TEDxYouth@Hrodna|location = |page = |language = be|trans-title = |format = Відэа|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="euroradio">{{cite web|ref = euroradio| url = https://www.youtube.com/live/eMNcWCDzo7U|title = Пусціць 3200 рублёў на “Дым” і стаць сведкам чарадзейства|first = Зміцер|last = Лукашук|authorlink = |date = |work = |publisher = Еўрарадыё|location = |page = |language = be|trans-title = |format = Відэа / Стрым|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="lokis">{{cite web|ref = lokis| url = https://www.postawy.by/2020/01/na-pogranzastave-lyntupy-poselilsya-zagadochnyj-chelovekozver-medved-lokis/|title = На погранзаставе «Лынтупы» поселился загадочный человекозверь — медведь Локис|first = Инна|last = Сняжкова|authorlink = |date = 2020-01-10|work = |publisher = Поставский край|location = Паставы|page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="green">{{cite web|ref = green| url = https://greenbelarus.info/calendar/festival-keramiki-dym-v-lyntupah|title = Фестиваль керамики "Дым" в Лынтупах|first = |last = |authorlink = |date = 2019-08-24|work = |publisher = greenbelarus.info (Зялёны партал)|location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="rssing">{{cite web|ref = rssing| url = https://cynorrhodon60.rssing.com/chan-40446660/article8295.html|title = Як зрабіць фестываль з нуля? Досвед дзвюх беларусак|first = Наста|last = Грышчук|authorlink = |date = 2019-08-22|work = Haroshak.by|publisher = RSSing.com|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="insta_dym">{{cite web|ref = insta_dym| url = https://www.instagram.com/dymfest/|title = dymfest|first = |last = |authorlink = |date = |work = Instagram|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = Профіль сацсеткі|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="alovak_m">{{cite web|ref = alovak_m| url = https://alovakmag.by/ideipadarunkau/belaruskamounyya-staronki-majstrou-mastakou-i-dyzajnerau.html|title = Беларускамоўныя старонкі майстроў, мастакоў і дызайнераў|first = |last = |authorlink = |date = 2021-02-21|work = |publisher = ALOVAK|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="alovak_k">{{cite web|ref = alovak_k| url = https://alovakmag.by/ideipadarunkau/belaruskiya-kalendary-na-2022-god.html|title = Беларускія календары на 2022 год|first = |last = ASADKA|authorlink = |date = |work = |publisher = ALOVAK|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="mlyn">{{cite web|ref = mlyn| url = https://mill.by/anons/keramika/|title = Анонсы ўдзельнікаў|first = |last = |authorlink = |date = |work = |publisher = Чароўны Млын|location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мандзік Дар’я Сяргееўна}} 75er12brxmgififpxl430255ie4ca21 5135299 5135298 2026-05-03T12:41:50Z M.L.Bot 261 /* Архітэктура і ўрбаністыка */ 5135299 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Дар’я Сяргееўна Мандзік''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка, мастачка-керамістка і ілюстратарка, пісьменніца. == Біяграфія == Нарадзілася 25 мая 1993 года ў Мінску{{r|nlb1}}. Скончыла мінскую гімназію № 57 з архітэктурна-мастацкім ухілам{{r|nlb2}}. Паступіла на архітэктурны факультэт Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта (БНТУ){{r|nlb2}}. Станам на 2014 год была студэнткай 4-га курса{{r|zviazda}}. У 2016 годзе ў ліку 11 студэнтаў, адабрана для стажыроўкі ў Італіі, Партугаліі і Іспаніі па праграме абмену «Erasmus Mundus», цягам года навучалася ў Лісабонскім універсітэце (Партугалія). Вывучала еўрапейскія падыходы да рэстаўрацыі і работы з гарадскім асяроддзем.{{r|zviazda}}. У 2024 годзе, 14 лютага затрымана падчас рэйду сілавікоў супраць архітэктарскую супольнасць (агулам затрымана каля 40 спецыялістаў){{r|nashaniva1}}. Паводле СМІ, падставай мог стаць фотаздымак з маршаў пратэсту 2020 года, дзе архітэктары ішлі асобнай калонай{{r|nashaniva2}}. Утрымлівалася ў СІЗА № 1 на вуліцы Валадарскага ў Мінску. Праваабарончыя арганізацыі прызналі Дар’ю палітычнай зняволенай{{r|nashaniva2}}. Абвінавачана паводле ч. 1 арт. 342 КК Беларусі («Арганізацыя і падрыхтоўка дзеянняў, што груба парушаюць грамадскі парадак, альбо актыўны ўдзел у іх»). Разгляд справы пачаўся 27 чэрвеня 2024 года ў судзе Цэнтральнага раёна Мінска{{r|nashaniva2}}. 28 чэрвеня 2024 года суддзя Вікторыя Шабуня прысудзіла Дар’і 3 гады абмежавання волі без накіравання ў папраўчую ўстанову («хатняя хімія»). 19 ліпеня 2024 года Дар’я Мандзік унесена МУС у «спіс экстрэмістаў». == Прафесійная і творчая дзейнасць == === Архітэктура і ўрбаністыка === Падчас стажыроўкі ў Партугаліі працавала ў праекце рэканструкцыі закінутай вуліцы ў цэнтры Лісабона на заказ муніцыпалітэта, праводзіла замеры, апісанні будынкаў і камунікавала з мясцовымі жыхарамі. У межах навучання наведвала горад Іданья-а-Велья для распрацоўкі архітэктурных рашэнняў для паселішча. Як архітэктар вылучае тры падыходы да рэстаўрацыі: дакладнае аднаўленне па гравюрах, захаванне руін або кантраст старой пабудовы з сучаснымі элементамі.{{r|zviazda}}. У сакавіку 2016 года выступала на канферэнцыі «TEDxYouth@Hrodna» з прамовай «Архітэктура: сфармуляваць тое, што адчуваеш»{{r|tedx}}. Разважала пра фізіялагічнае ўздзеянне асяроддзя на чалавека, крытыкавала «агрэсіўныя» візуальныя палі (фасады з манатоннымі шэрагамі вокнаў) і «гамагенныя» зоны (пустыя сцены), якія стамляюць мозг чалавека{{r|tedx}}. Актыўна прасоўвала канцэпцыю «права на горад», даючы прыкладам згуртаванасць жыхароў Асмалоўкі ў Мінску для захавання свайго раёна{{r|tedx}}. === Кераміка і фестываль «Дым» === З архітэктуры Дар’я прыйшла ў кераміку, тлумачала гэта патрэбай у бачным матэрыяльным выніку і працы рукамі{{r|euroradio}}. Разам з Анастасіяй Мілаванавай заснавала і арганізавала міжнародным фестываль эксперыментальнай керамікі «Дым» у Лынтупах Пастаўскага раёна{{r|euroradio|rssing}}. Фестываль базіраваўся ў культурным цэнтры «Культыватар» (вуліца Галубкова, 21) у Лынтупах{{r|green}}. * Першы фестываль прайшоў 12-25 жніўня 2019 года (кульмінацыя — 24 жніўня). У пленэры ўдзельнічалі 12-13 керамістаў з Беларусі, Украіны, Расіі (Санк-Пецярбург, Рэспубліка Комі), Балгарыі{{r|euroradio|green}}. * Другі фестываль адбыўся 3-16 жніўня 2020 года{{r|insta_dym}}. На фестывалі папулярызавалі складаныя і архаічныя віды абпалу: у яме, у кастры, раку-абпал, абвару{{r|green}}. Падчас фэсту створана гліняная скульптуры мядзведзя Локіса (аўтары Кацярына Алімава і іншыя), якую перадалі пагранзаставе «Лынтупы»{{r|lokis}}. Дар’я была сталай удзельніцай выставы-кірмашу «Чароўны Млын», дзе прэзентавала аўтарскі посуд (кубкі, збаны, талеркі), ключніцы і дробную скульптуру з арыгінальным роспісам{{r|mlyn}}. Да 2021 года паступова амаль цалкам пераключылася з керамікі на ілюстрацыю{{r|alovak_m}}. === Графічны дызайн і ілюстрацыя === У 2012 годзе Дар’я Мандзік (разам з Янай Войцік) распрацавала праект «Не маўчы па-беларуску» — серыю малюнкаў-падказак з беларускімі назвамі прадметаў ужытку{{r|svaboda}}. Праект заняў другое месца на беларуска-польскім конкурсе графічнага дызайну «МЫ2012»{{r|svaboda}}. Пазней на аснове гэтых малюнкаў былі выдадзены камплекты паштовак (2014, 2016) і перакідныя календары на 2015, 2016 і 2017 гады{{r|nlb1}}. Стварыла малюнкі для «Календара па-беларуску» на 2022 год{{r|nlb1|alovak_k}}. Таксама ілюстравала зборнік «Чытанка для маленькіх — 2» (2016), кнігу «Ян, Яніна, Васіліна: правы чалавека і дзіцяці ў малюнках» (2019, тэксты Марыі Мартысевіч){{r|nlb1}}, уласную аўтарскую кнігу-казку «Прыгоды ў зачараваным замку» (2026){{r|bellit}}. === Літаратурная дзейнасць === У красавіку 2026 года ў выдавецтве «Папуры» выйшла дзіцячая аўтарская кніга Дар’і Мандзік «Прыгоды ў зачараваным замку». Казка распавядае пра прыгоды «лісы-кілбасы». Дар’я — аўтарка тэксту і ілюстрацый. Кніга ўключае тлумачальны слоўнічак.{{r|bellit}}. == Узнагароды == * Другое месца на конкурсе графічнага дызайну «МЫ2012» за праект «Не маўчы па-беларуску» (стажыроўка ў Польшчы і грашовая ўзнагарода ў 1 250 000 беларускіх рублёў){{r|svaboda}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="nlb1">{{cite web|ref = nlb1| url = https://elib.nlb.by/catalog/Author/Home?author=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BA%2C+%D0%94.+%D0%A1.+%28%D0%BD%D0%B0%D1%80.+1993%29|title = Мандзік, Д. С. (нар. 1993)|first = |last = |authorlink = |date = |work = |publisher = Нацыянальная бібліятэка Беларусі|location = Мінск|page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nlb2">{{cite web|ref = nlb2| url = http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar8461086&strq=l_siz=20|title = Даведка: Мандзік, Дар'я Сяргееўна (мастачка ; нар. 1993)|first = |last = |authorlink = |date = |work = Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="svaboda">{{cite web|ref = svaboda| url = https://www.svaboda.org/a/24788224.html|title = «Не маўчы па-беларуску»|first = |last = |authorlink = |date = 2012-12-03|work = |publisher = Радыё Свабода|location = |page = |language = be-tarask|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nashaniva1">{{cite web|ref = nashaniva1| url = https://nashaniva.com/338094|title = Праваабаронцы назвалі імёны чатырох архітэктараў, якіх затрымалі па крымінальным артыкуле|first = |last = |authorlink = |date = 2024-03-09|work = |publisher = Наша Ніва|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nashaniva2">{{cite web|ref = nashaniva2| url = https://nashaniva.com/345758|title = У чацвер у Мінску пачнецца суд па справе архітэктараў|first = |last = |authorlink = |date = 2024-06-26|work = |publisher = Наша Ніва|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="bellit">{{cite web|ref = bellit| url = https://bellit.info/news/vyjshla-dzicjachaja-kniha-pra-pryhody-lisy-kilbasy.html|title = Выйшла дзіцячая кніга пра прыгоды лісы-кілбасы|first = |last = |authorlink = |date = 2026-04-28|work = |publisher = Белліт|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="zviazda">{{cite web|ref = jurist| url = https://www.bel-jurist.com/page/mandik|title = Студэнтка БНТУ Дар'я Мандзік аб асаблівасцях архітэктуры і жыцця ў Партугаліі|first = Кацярына|last = Радзюк|authorlink = |date = 2014-08-14|work = |publisher = Юридическая консультация в Беларуси|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="tedx">{{cite web|ref = tedx| url = https://www.youtube.com/watch?v=aCE0o0INCSk|title = Архітэктура: сфармуляваць тое, што адчуваеш|first = Дар'я|last = Мандзік|authorlink = |date = |work = |publisher = TEDxYouth@Hrodna|location = |page = |language = be|trans-title = |format = Відэа|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="euroradio">{{cite web|ref = euroradio| url = https://www.youtube.com/live/eMNcWCDzo7U|title = Пусціць 3200 рублёў на “Дым” і стаць сведкам чарадзейства|first = Зміцер|last = Лукашук|authorlink = |date = |work = |publisher = Еўрарадыё|location = |page = |language = be|trans-title = |format = Відэа / Стрым|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="lokis">{{cite web|ref = lokis| url = https://www.postawy.by/2020/01/na-pogranzastave-lyntupy-poselilsya-zagadochnyj-chelovekozver-medved-lokis/|title = На погранзаставе «Лынтупы» поселился загадочный человекозверь — медведь Локис|first = Инна|last = Сняжкова|authorlink = |date = 2020-01-10|work = |publisher = Поставский край|location = Паставы|page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="green">{{cite web|ref = green| url = https://greenbelarus.info/calendar/festival-keramiki-dym-v-lyntupah|title = Фестиваль керамики "Дым" в Лынтупах|first = |last = |authorlink = |date = 2019-08-24|work = |publisher = greenbelarus.info (Зялёны партал)|location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="rssing">{{cite web|ref = rssing| url = https://cynorrhodon60.rssing.com/chan-40446660/article8295.html|title = Як зрабіць фестываль з нуля? Досвед дзвюх беларусак|first = Наста|last = Грышчук|authorlink = |date = 2019-08-22|work = Haroshak.by|publisher = RSSing.com|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="insta_dym">{{cite web|ref = insta_dym| url = https://www.instagram.com/dymfest/|title = dymfest|first = |last = |authorlink = |date = |work = Instagram|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = Профіль сацсеткі|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="alovak_m">{{cite web|ref = alovak_m| url = https://alovakmag.by/ideipadarunkau/belaruskamounyya-staronki-majstrou-mastakou-i-dyzajnerau.html|title = Беларускамоўныя старонкі майстроў, мастакоў і дызайнераў|first = |last = |authorlink = |date = 2021-02-21|work = |publisher = ALOVAK|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="alovak_k">{{cite web|ref = alovak_k| url = https://alovakmag.by/ideipadarunkau/belaruskiya-kalendary-na-2022-god.html|title = Беларускія календары на 2022 год|first = |last = ASADKA|authorlink = |date = |work = |publisher = ALOVAK|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="mlyn">{{cite web|ref = mlyn| url = https://mill.by/anons/keramika/|title = Анонсы ўдзельнікаў|first = |last = |authorlink = |date = |work = |publisher = Чароўны Млын|location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мандзік Дар’я Сяргееўна}} 6k86kinlyw232znhvccp36mrh5ecvp5 5135304 5135299 2026-05-03T12:46:17Z M.L.Bot 261 5135304 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Дар’я Сяргееўна Мандзік''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка, мастачка-керамістка і ілюстратарка, пісьменніца. == Біяграфія == Нарадзілася 25 мая 1993 года ў Мінску{{r|nlb1}}. Скончыла мінскую гімназію № 57 з архітэктурна-мастацкім ухілам{{r|nlb2}}. Паступіла на архітэктурны факультэт Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта (БНТУ){{r|nlb2}}. Станам на 2014 год была студэнткай 4-га курса{{r|zviazda}}. У 2016 годзе ў ліку 11 студэнтаў, адабрана для стажыроўкі ў Італіі, Партугаліі і Іспаніі па праграме абмену «Erasmus Mundus», цягам года навучалася ў Лісабонскім універсітэце (Партугалія). Вывучала еўрапейскія падыходы да рэстаўрацыі і работы з гарадскім асяроддзем.{{r|zviazda}}. У 2024 годзе, 14 лютага затрымана падчас рэйду сілавікоў супраць архітэктарскую супольнасць (агулам затрымана каля 40 спецыялістаў){{r|nashaniva1}}. Паводле СМІ, падставай мог стаць фотаздымак з маршаў пратэсту 2020 года, дзе архітэктары ішлі асобнай калонай{{r|nashaniva2}}. Утрымлівалася ў СІЗА № 1 на вуліцы Валадарскага ў Мінску. Праваабарончыя арганізацыі прызналі Дар’ю палітычнай зняволенай{{r|nashaniva2}}. Абвінавачана паводле ч. 1 арт. 342 КК Беларусі («Арганізацыя і падрыхтоўка дзеянняў, што груба парушаюць грамадскі парадак, альбо актыўны ўдзел у іх»). Разгляд справы пачаўся 27 чэрвеня 2024 года ў судзе Цэнтральнага раёна Мінска{{r|nashaniva2}}. 28 чэрвеня 2024 года суддзя Вікторыя Шабуня прысудзіла Дар’і 3 гады абмежавання волі без накіравання ў папраўчую ўстанову («хатняя хімія»). 19 ліпеня 2024 года Дар’я Мандзік унесена МУС у «спіс экстрэмістаў». == Прафесійная і творчая дзейнасць == === Архітэктура і ўрбаністыка === Падчас стажыроўкі ў Партугаліі працавала ў праекце рэканструкцыі закінутай вуліцы ў цэнтры Лісабона на заказ муніцыпалітэта, праводзіла замеры, апісанні будынкаў і камунікавала з мясцовымі жыхарамі. У межах навучання наведвала горад Іданья-а-Велья для распрацоўкі архітэктурных рашэнняў для паселішча. Як архітэктар вылучае тры падыходы да рэстаўрацыі: дакладнае аднаўленне па гравюрах, захаванне руін або кантраст старой пабудовы з сучаснымі элементамі.{{r|zviazda}}. У сакавіку 2016 года выступала на канферэнцыі «TEDxYouth@Hrodna» з прамовай «Архітэктура: сфармуляваць тое, што адчуваеш»{{r|tedx}}. Разважала пра фізіялагічнае ўздзеянне асяроддзя на чалавека, крытыкавала «агрэсіўныя» візуальныя палі (фасады з манатоннымі шэрагамі вокнаў) і «гамагенныя» зоны (пустыя сцены), якія стамляюць мозг чалавека{{r|tedx}}. Актыўна прасоўвала канцэпцыю «права на горад», даючы прыкладам згуртаванасць жыхароў Асмалоўкі ў Мінску для захавання свайго раёна{{r|tedx}}. === Кераміка і фестываль «Дым» === З архітэктуры Дар’я прыйшла ў кераміку, тлумачала гэта патрэбай у бачным матэрыяльным выніку і працы рукамі{{r|euroradio}}. Разам з Анастасіяй Мілаванавай заснавала і арганізавала міжнародным фестываль эксперыментальнай керамікі «Дым» у Лынтупах Пастаўскага раёна{{r|euroradio|rssing}}. Фестываль базіраваўся ў культурным цэнтры «Культыватар» (вуліца Галубкова, 21) у Лынтупах{{r|green}}. * Першы фестываль прайшоў 12-25 жніўня 2019 года (кульмінацыя — 24 жніўня). У пленэры ўдзельнічалі 12-13 керамістаў з Беларусі, Украіны, Расіі (Санк-Пецярбург, Рэспубліка Комі), Балгарыі{{r|euroradio|green}}. * Другі фестываль адбыўся 3-16 жніўня 2020 года{{r|insta_dym}}. На фестывалі папулярызавалі складаныя і архаічныя віды абпалу: у яме, у кастры, раку-абпал, абвару{{r|green}}. Падчас фэсту створана гліняная скульптуры мядзведзя Локіса (аўтары Кацярына Алімава і іншыя), якую перадалі пагранзаставе «Лынтупы»{{r|lokis}}. Дар’я была сталай удзельніцай выставы-кірмашу «Чароўны Млын», дзе прэзентавала аўтарскі посуд (кубкі, збаны, талеркі), ключніцы і дробную скульптуру з арыгінальным роспісам{{r|mlyn}}. Да 2021 года паступова амаль цалкам пераключылася з керамікі на ілюстрацыю{{r|alovak_m}}. === Графічны дызайн і ілюстрацыя === У 2012 годзе Дар’я Мандзік (разам з Янай Войцік) распрацавала праект «Не маўчы па-беларуску» — серыю малюнкаў-падказак з беларускімі назвамі прадметаў ужытку{{r|svaboda}}. Праект заняў другое месца на беларуска-польскім конкурсе графічнага дызайну «МЫ2012»{{r|svaboda}}. Пазней на аснове гэтых малюнкаў былі выдадзены камплекты паштовак (2014, 2016) і перакідныя календары на 2015, 2016 і 2017 гады{{r|nlb1}}. Стварыла малюнкі для «Календара па-беларуску» на 2022 год{{r|nlb1|alovak_k}}. Таксама ілюстравала зборнік «Чытанка для маленькіх — 2» (2016), кнігу «Ян, Яніна, Васіліна: правы чалавека і дзіцяці ў малюнках» (2019, тэксты [[Марыя Аляксандраўна Мартысевіч|Марыі Мартысевіч]]){{r|nlb1}}, уласную аўтарскую кнігу-казку «Прыгоды ў зачараваным замку» (2026){{r|bellit}}. === Літаратурная дзейнасць === У красавіку 2026 года ў выдавецтве «Папуры» выйшла дзіцячая аўтарская кніга Дар’і Мандзік «Прыгоды ў зачараваным замку». Казка распавядае пра прыгоды «лісы-кілбасы». Дар’я — аўтарка тэксту і ілюстрацый. Кніга ўключае тлумачальны слоўнічак.{{r|bellit}}. == Узнагароды == * Другое месца на конкурсе графічнага дызайну «МЫ2012» за праект «Не маўчы па-беларуску» (стажыроўка ў Польшчы і грашовая ўзнагарода ў 1 250 000 беларускіх рублёў){{r|svaboda}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="nlb1">{{cite web|ref = nlb1| url = https://elib.nlb.by/catalog/Author/Home?author=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BA%2C+%D0%94.+%D0%A1.+%28%D0%BD%D0%B0%D1%80.+1993%29|title = Мандзік, Д. С. (нар. 1993)|first = |last = |authorlink = |date = |work = |publisher = Нацыянальная бібліятэка Беларусі|location = Мінск|page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nlb2">{{cite web|ref = nlb2| url = http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar8461086&strq=l_siz=20|title = Даведка: Мандзік, Дар'я Сяргееўна (мастачка ; нар. 1993)|first = |last = |authorlink = |date = |work = Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="svaboda">{{cite web|ref = svaboda| url = https://www.svaboda.org/a/24788224.html|title = «Не маўчы па-беларуску»|first = |last = |authorlink = |date = 2012-12-03|work = |publisher = Радыё Свабода|location = |page = |language = be-tarask|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nashaniva1">{{cite web|ref = nashaniva1| url = https://nashaniva.com/338094|title = Праваабаронцы назвалі імёны чатырох архітэктараў, якіх затрымалі па крымінальным артыкуле|first = |last = |authorlink = |date = 2024-03-09|work = |publisher = Наша Ніва|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nashaniva2">{{cite web|ref = nashaniva2| url = https://nashaniva.com/345758|title = У чацвер у Мінску пачнецца суд па справе архітэктараў|first = |last = |authorlink = |date = 2024-06-26|work = |publisher = Наша Ніва|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="bellit">{{cite web|ref = bellit| url = https://bellit.info/news/vyjshla-dzicjachaja-kniha-pra-pryhody-lisy-kilbasy.html|title = Выйшла дзіцячая кніга пра прыгоды лісы-кілбасы|first = |last = |authorlink = |date = 2026-04-28|work = |publisher = Белліт|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="zviazda">{{cite web|ref = jurist| url = https://www.bel-jurist.com/page/mandik|title = Студэнтка БНТУ Дар'я Мандзік аб асаблівасцях архітэктуры і жыцця ў Партугаліі|first = Кацярына|last = Радзюк|authorlink = |date = 2014-08-14|work = |publisher = Юридическая консультация в Беларуси|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="tedx">{{cite web|ref = tedx| url = https://www.youtube.com/watch?v=aCE0o0INCSk|title = Архітэктура: сфармуляваць тое, што адчуваеш|first = Дар'я|last = Мандзік|authorlink = |date = |work = |publisher = TEDxYouth@Hrodna|location = |page = |language = be|trans-title = |format = Відэа|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="euroradio">{{cite web|ref = euroradio| url = https://www.youtube.com/live/eMNcWCDzo7U|title = Пусціць 3200 рублёў на “Дым” і стаць сведкам чарадзейства|first = Зміцер|last = Лукашук|authorlink = |date = |work = |publisher = Еўрарадыё|location = |page = |language = be|trans-title = |format = Відэа / Стрым|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="lokis">{{cite web|ref = lokis| url = https://www.postawy.by/2020/01/na-pogranzastave-lyntupy-poselilsya-zagadochnyj-chelovekozver-medved-lokis/|title = На погранзаставе «Лынтупы» поселился загадочный человекозверь — медведь Локис|first = Инна|last = Сняжкова|authorlink = |date = 2020-01-10|work = |publisher = Поставский край|location = Паставы|page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="green">{{cite web|ref = green| url = https://greenbelarus.info/calendar/festival-keramiki-dym-v-lyntupah|title = Фестиваль керамики "Дым" в Лынтупах|first = |last = |authorlink = |date = 2019-08-24|work = |publisher = greenbelarus.info (Зялёны партал)|location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="rssing">{{cite web|ref = rssing| url = https://cynorrhodon60.rssing.com/chan-40446660/article8295.html|title = Як зрабіць фестываль з нуля? Досвед дзвюх беларусак|first = Наста|last = Грышчук|authorlink = |date = 2019-08-22|work = Haroshak.by|publisher = RSSing.com|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="insta_dym">{{cite web|ref = insta_dym| url = https://www.instagram.com/dymfest/|title = dymfest|first = |last = |authorlink = |date = |work = Instagram|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = Профіль сацсеткі|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="alovak_m">{{cite web|ref = alovak_m| url = https://alovakmag.by/ideipadarunkau/belaruskamounyya-staronki-majstrou-mastakou-i-dyzajnerau.html|title = Беларускамоўныя старонкі майстроў, мастакоў і дызайнераў|first = |last = |authorlink = |date = 2021-02-21|work = |publisher = ALOVAK|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="alovak_k">{{cite web|ref = alovak_k| url = https://alovakmag.by/ideipadarunkau/belaruskiya-kalendary-na-2022-god.html|title = Беларускія календары на 2022 год|first = |last = ASADKA|authorlink = |date = |work = |publisher = ALOVAK|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="mlyn">{{cite web|ref = mlyn| url = https://mill.by/anons/keramika/|title = Анонсы ўдзельнікаў|first = |last = |authorlink = |date = |work = |publisher = Чароўны Млын|location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мандзік Дар’я Сяргееўна}} kl236ij1x03gfuy5tqg7zsel4mq0k5w 5135308 5135304 2026-05-03T12:53:10Z M.L.Bot 261 5135308 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Дар’я Сяргееўна Мандзік''' ({{ВДП}}) — [[Беларусь|беларуская]] архітэктарка, [[мастачка]]-керамістка і [[Ілюстратар|ілюстратарка]], пісьменніца. == Біяграфія == Нарадзілася 25 мая 1993 года ў [[Мінск|Мінску]]{{r|nlb1}}. Скончыла мінскую гімназію № 57 з архітэктурна-мастацкім ухілам{{r|nlb2}}. Паступіла на архітэктурны факультэт [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]] (БНТУ){{r|nlb2}}. Станам на 2014 год была студэнткай 4-га курса{{r|zviazda}}. У 2014 годзе ў ліку 11 студэнтаў, адабраных для стажыроўкі ў Італіі, Партугаліі і Іспаніі па праграме абмену «[[Erasmus Mundus]]», цягам года навучалася ў [[Лісабонскі ўніверсітэт|Лісабонскім універсітэце]] (Партугалія). Вывучала еўрапейскія падыходы да [[Рэстаўрацыя помнікаў архітэктуры|рэстаўрацыі]] і работы з гарадскім асяроддзем.{{r|zviazda}} У 2024 годзе, 14 лютага затрымана падчас рэйду сілавікоў супраць архітэктарскую супольнасць (агулам затрымана каля 40 спецыялістаў){{r|nashaniva1}}. Паводле СМІ, падставай мог стаць фотаздымак з маршаў пратэсту 2020 года, дзе архітэктары ішлі асобнай калонай{{r|nashaniva2}}. Утрымлівалася ў СІЗА № 1 на вуліцы Валадарскага ў Мінску. Праваабарончыя арганізацыі прызналі Дар’ю палітычнай зняволенай{{r|nashaniva2}}. Абвінавачана паводле ч. 1 арт. 342 КК Беларусі («Арганізацыя і падрыхтоўка дзеянняў, што груба парушаюць грамадскі парадак, альбо актыўны ўдзел у іх»). Разгляд справы пачаўся 27 чэрвеня 2024 года ў судзе Цэнтральнага раёна Мінска{{r|nashaniva2}}. 28 чэрвеня 2024 года суддзя Вікторыя Шабуня прысудзіла Дар’і 3 гады абмежавання волі без накіравання ў папраўчую ўстанову («хатняя хімія»). 19 ліпеня 2024 года Дар’я Мандзік унесена МУС у «спіс экстрэмістаў». == Прафесійная і творчая дзейнасць == === Архітэктура і ўрбаністыка === Падчас стажыроўкі ў Партугаліі працавала ў праекце рэканструкцыі закінутай вуліцы ў цэнтры Лісабона на заказ муніцыпалітэта, праводзіла замеры, апісанні будынкаў і камунікавала з мясцовымі жыхарамі. У межах навучання наведвала горад Іданья-а-Велья для распрацоўкі архітэктурных рашэнняў для паселішча. Як архітэктар вылучае тры падыходы да рэстаўрацыі: дакладнае аднаўленне па гравюрах, захаванне руін або кантраст старой пабудовы з сучаснымі элементамі.{{r|zviazda}}. У сакавіку 2016 года выступала на канферэнцыі «TEDxYouth@Hrodna» з прамовай «Архітэктура: сфармуляваць тое, што адчуваеш»{{r|tedx}}. Разважала пра фізіялагічнае ўздзеянне асяроддзя на чалавека, крытыкавала «агрэсіўныя» візуальныя палі (фасады з манатоннымі шэрагамі вокнаў) і «гамагенныя» зоны (пустыя сцены), якія стамляюць мозг чалавека{{r|tedx}}. Актыўна прасоўвала канцэпцыю «права на горад», даючы прыкладам згуртаванасць жыхароў Асмалоўкі ў Мінску для захавання свайго раёна{{r|tedx}}. === Кераміка і фестываль «Дым» === З архітэктуры Дар’я прыйшла ў кераміку, тлумачыла гэта патрэбай у бачным матэрыяльным выніку і працы рукамі{{r|euroradio}}. Разам з Анастасіяй Мілаванавай заснавала і арганізавала міжнародным фестываль эксперыментальнай керамікі «Дым» у Лынтупах Пастаўскага раёна{{r|euroradio|rssing}}. Фестываль базіраваўся ў культурным цэнтры «Культыватар» (вуліца Галубкова, 21) у Лынтупах{{r|green}}. * Першы фестываль прайшоў 12-25 жніўня 2019 года (кульмінацыя — 24 жніўня). У пленэры ўдзельнічалі 12-13 керамістаў з Беларусі, Украіны, Расіі (Санкт-Пецярбург, Рэспубліка Комі), Балгарыі{{r|euroradio|green}}. * Другі фестываль адбыўся 3-16 жніўня 2020 года{{r|insta_dym}}. На фестывалі папулярызавалі складаныя і архаічныя віды абпалу: у яме, у кастры, раку-абпал, абвару{{r|green}}. Падчас фэсту створана гліняная скульптуры мядзведзя Локіса (аўтары Кацярына Алімава і іншыя), якую перадалі пагранзаставе «Лынтупы»{{r|lokis}}. Дар’я была сталай удзельніцай выставы-кірмашу «Чароўны Млын», дзе прэзентавала аўтарскі посуд (кубкі, збаны, талеркі), ключніцы і дробную скульптуру з арыгінальным роспісам{{r|mlyn}}. Да 2021 года паступова амаль цалкам пераключылася з керамікі на ілюстрацыю{{r|alovak_m}}. === Графічны дызайн і ілюстрацыя === У 2012 годзе Дар’я Мандзік (разам з Янай Войцік) распрацавала праект «Не маўчы па-беларуску» — серыю малюнкаў-падказак з беларускімі назвамі прадметаў ужытку{{r|svaboda}}. Праект заняў другое месца на беларуска-польскім конкурсе графічнага дызайну «МЫ2012»{{r|svaboda}}. Пазней на аснове гэтых малюнкаў былі выдадзены камплекты паштовак (2014, 2016) і перакідныя календары на 2015, 2016 і 2017 гады{{r|nlb1}}. Стварыла малюнкі для «Календара па-беларуску» на 2022 год{{r|nlb1|alovak_k}}. Таксама ілюстравала зборнік «Чытанка для маленькіх — 2» (2016), кнігу «Ян, Яніна, Васіліна: правы чалавека і дзіцяці ў малюнках» (2019, тэксты [[Марыя Аляксандраўна Мартысевіч|Марыі Мартысевіч]]){{r|nlb1}}, уласную аўтарскую кнігу-казку «Прыгоды ў зачараваным замку» (2026){{r|bellit}}. === Літаратурная дзейнасць === У красавіку 2026 года ў выдавецтве «Папуры» выйшла дзіцячая аўтарская кніга Дар’і Мандзік «Прыгоды ў зачараваным замку». Казка распавядае пра прыгоды «лісы-кілбасы». Дар’я — аўтарка тэксту і ілюстрацый. Кніга ўключае тлумачальны слоўнічак.{{r|bellit}}. == Узнагароды == * Другое месца на конкурсе графічнага дызайну «МЫ2012» за праект «Не маўчы па-беларуску» (стажыроўка ў Польшчы і грашовая ўзнагарода ў 1 250 000 беларускіх рублёў){{r|svaboda}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="nlb1">{{cite web|ref = nlb1| url = https://elib.nlb.by/catalog/Author/Home?author=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BA%2C+%D0%94.+%D0%A1.+%28%D0%BD%D0%B0%D1%80.+1993%29|title = Мандзік, Д. С. (нар. 1993)|first = |last = |authorlink = |date = |work = |publisher = Нацыянальная бібліятэка Беларусі|location = Мінск|page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nlb2">{{cite web|ref = nlb2| url = http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar8461086&strq=l_siz=20|title = Даведка: Мандзік, Дар'я Сяргееўна (мастачка ; нар. 1993)|first = |last = |authorlink = |date = |work = Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="svaboda">{{cite web|ref = svaboda| url = https://www.svaboda.org/a/24788224.html|title = «Не маўчы па-беларуску»|first = |last = |authorlink = |date = 2012-12-03|work = |publisher = Радыё Свабода|location = |page = |language = be-tarask|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nashaniva1">{{cite web|ref = nashaniva1| url = https://nashaniva.com/338094|title = Праваабаронцы назвалі імёны чатырох архітэктараў, якіх затрымалі па крымінальным артыкуле|first = |last = |authorlink = |date = 2024-03-09|work = |publisher = Наша Ніва|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nashaniva2">{{cite web|ref = nashaniva2| url = https://nashaniva.com/345758|title = У чацвер у Мінску пачнецца суд па справе архітэктараў|first = |last = |authorlink = |date = 2024-06-26|work = |publisher = Наша Ніва|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="bellit">{{cite web|ref = bellit| url = https://bellit.info/news/vyjshla-dzicjachaja-kniha-pra-pryhody-lisy-kilbasy.html|title = Выйшла дзіцячая кніга пра прыгоды лісы-кілбасы|first = |last = |authorlink = |date = 2026-04-28|work = |publisher = Белліт|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="zviazda">{{cite web|ref = jurist| url = https://www.bel-jurist.com/page/mandik|title = Студэнтка БНТУ Дар'я Мандзік аб асаблівасцях архітэктуры і жыцця ў Партугаліі|first = Кацярына|last = Радзюк|authorlink = |date = 2014-08-14|work = |publisher = Юридическая консультация в Беларуси|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="tedx">{{cite web|ref = tedx| url = https://www.youtube.com/watch?v=aCE0o0INCSk|title = Архітэктура: сфармуляваць тое, што адчуваеш|first = Дар'я|last = Мандзік|authorlink = |date = |work = |publisher = TEDxYouth@Hrodna|location = |page = |language = be|trans-title = |format = Відэа|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="euroradio">{{cite web|ref = euroradio| url = https://www.youtube.com/live/eMNcWCDzo7U|title = Пусціць 3200 рублёў на “Дым” і стаць сведкам чарадзейства|first = Зміцер|last = Лукашук|authorlink = |date = |work = |publisher = Еўрарадыё|location = |page = |language = be|trans-title = |format = Відэа / Стрым|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="lokis">{{cite web|ref = lokis| url = https://www.postawy.by/2020/01/na-pogranzastave-lyntupy-poselilsya-zagadochnyj-chelovekozver-medved-lokis/|title = На погранзаставе «Лынтупы» поселился загадочный человекозверь — медведь Локис|first = Инна|last = Сняжкова|authorlink = |date = 2020-01-10|work = |publisher = Поставский край|location = Паставы|page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="green">{{cite web|ref = green| url = https://greenbelarus.info/calendar/festival-keramiki-dym-v-lyntupah|title = Фестиваль керамики "Дым" в Лынтупах|first = |last = |authorlink = |date = 2019-08-24|work = |publisher = greenbelarus.info (Зялёны партал)|location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="rssing">{{cite web|ref = rssing| url = https://cynorrhodon60.rssing.com/chan-40446660/article8295.html|title = Як зрабіць фестываль з нуля? Досвед дзвюх беларусак|first = Наста|last = Грышчук|authorlink = |date = 2019-08-22|work = Haroshak.by|publisher = RSSing.com|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="insta_dym">{{cite web|ref = insta_dym| url = https://www.instagram.com/dymfest/|title = dymfest|first = |last = |authorlink = |date = |work = Instagram|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = Профіль сацсеткі|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="alovak_m">{{cite web|ref = alovak_m| url = https://alovakmag.by/ideipadarunkau/belaruskamounyya-staronki-majstrou-mastakou-i-dyzajnerau.html|title = Беларускамоўныя старонкі майстроў, мастакоў і дызайнераў|first = |last = |authorlink = |date = 2021-02-21|work = |publisher = ALOVAK|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="alovak_k">{{cite web|ref = alovak_k| url = https://alovakmag.by/ideipadarunkau/belaruskiya-kalendary-na-2022-god.html|title = Беларускія календары на 2022 год|first = |last = ASADKA|authorlink = |date = |work = |publisher = ALOVAK|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="mlyn">{{cite web|ref = mlyn| url = https://mill.by/anons/keramika/|title = Анонсы ўдзельнікаў|first = |last = |authorlink = |date = |work = |publisher = Чароўны Млын|location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мандзік Дар’я Сяргееўна}} cj0loivgcdqrdwq42ow7kbdp1uvym31 5135312 5135308 2026-05-03T12:56:40Z M.L.Bot 261 5135312 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Дар’я Сяргееўна Мандзік''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка, [[мастачка]]-керамістка і [[Ілюстратар|ілюстратарка]], пісьменніца. == Біяграфія == Нарадзілася 25 мая 1993 года ў Мінску{{r|nlb1}}. Скончыла мінскую гімназію № 57 з архітэктурна-мастацкім ухілам{{r|nlb2}}. Паступіла на архітэктурны факультэт [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]] (БНТУ){{r|nlb2}}. Станам на 2014 год была студэнткай 4-га курса{{r|zviazda}}. У 2014 годзе ў ліку 11 студэнтаў, адабраных для стажыроўкі ў Італіі, Партугаліі і Іспаніі па праграме абмену «[[Erasmus Mundus]]», цягам года навучалася ў [[Лісабонскі ўніверсітэт|Лісабонскім універсітэце]] (Партугалія). Вывучала еўрапейскія падыходы да [[Рэстаўрацыя помнікаў архітэктуры|рэстаўрацыі]] і работы з гарадскім асяроддзем.{{r|zviazda}} У 2024 годзе, 14 лютага затрымана падчас рэйду сілавікоў супраць архітэктарскую супольнасць (агулам затрымана каля 40 спецыялістаў){{r|nashaniva1}}. Паводле СМІ, падставай мог стаць фотаздымак з маршаў пратэсту 2020 года, дзе архітэктары ішлі асобнай калонай{{r|nashaniva2}}. Утрымлівалася ў СІЗА № 1 на вуліцы Валадарскага ў Мінску. Праваабарончыя арганізацыі прызналі Дар’ю палітычнай зняволенай{{r|nashaniva2}}. Абвінавачана паводле ч. 1 арт. 342 КК Беларусі («Арганізацыя і падрыхтоўка дзеянняў, што груба парушаюць грамадскі парадак, альбо актыўны ўдзел у іх»). Разгляд справы пачаўся 27 чэрвеня 2024 года ў судзе Цэнтральнага раёна Мінска{{r|nashaniva2}}. 28 чэрвеня 2024 года суддзя Вікторыя Шабуня прысудзіла Дар’і 3 гады абмежавання волі без накіравання ў папраўчую ўстанову («хатняя хімія»). 19 ліпеня 2024 года Дар’я Мандзік унесена МУС у «спіс экстрэмістаў». == Прафесійная і творчая дзейнасць == === Архітэктура і ўрбаністыка === Падчас стажыроўкі ў Партугаліі працавала ў праекце рэканструкцыі закінутай вуліцы ў цэнтры Лісабона на заказ муніцыпалітэта, праводзіла замеры, апісанні будынкаў і камунікавала з мясцовымі жыхарамі. У межах навучання наведвала горад Іданья-а-Велья для распрацоўкі архітэктурных рашэнняў для паселішча. Як архітэктар вылучае тры падыходы да рэстаўрацыі: дакладнае аднаўленне па гравюрах, захаванне руін або кантраст старой пабудовы з сучаснымі элементамі.{{r|zviazda}}. У сакавіку 2016 года выступала на канферэнцыі «TEDxYouth@Hrodna» з прамовай «Архітэктура: сфармуляваць тое, што адчуваеш»{{r|tedx}}. Разважала пра фізіялагічнае ўздзеянне асяроддзя на чалавека, крытыкавала «агрэсіўныя» візуальныя палі (фасады з манатоннымі шэрагамі вокнаў) і «гамагенныя» зоны (пустыя сцены), якія стамляюць мозг чалавека{{r|tedx}}. Актыўна прасоўвала канцэпцыю «права на горад», даючы прыкладам згуртаванасць жыхароў Асмалоўкі ў Мінску для захавання свайго раёна{{r|tedx}}. === Кераміка і фестываль «Дым» === З архітэктуры Дар’я прыйшла ў кераміку, тлумачыла гэта патрэбай у бачным матэрыяльным выніку і працы рукамі{{r|euroradio}}. Разам з Анастасіяй Мілаванавай заснавала і арганізавала міжнародным фестываль эксперыментальнай керамікі «Дым» у Лынтупах Пастаўскага раёна{{r|euroradio|rssing}}. Фестываль базіраваўся ў культурным цэнтры «Культыватар» (вуліца Галубкова, 21) у Лынтупах{{r|green}}. * Першы фестываль прайшоў 12-25 жніўня 2019 года (кульмінацыя — 24 жніўня). У пленэры ўдзельнічалі 12-13 керамістаў з Беларусі, Украіны, Расіі (Санкт-Пецярбург, Рэспубліка Комі), Балгарыі{{r|euroradio|green}}. * Другі фестываль адбыўся 3-16 жніўня 2020 года{{r|insta_dym}}. На фестывалі папулярызавалі складаныя і архаічныя віды абпалу: у яме, у кастры, раку-абпал, абвару{{r|green}}. Падчас фэсту створана гліняная скульптуры мядзведзя Локіса (аўтары Кацярына Алімава і іншыя), якую перадалі пагранзаставе «Лынтупы»{{r|lokis}}. Дар’я была сталай удзельніцай выставы-кірмашу «Чароўны Млын», дзе прэзентавала аўтарскі посуд (кубкі, збаны, талеркі), ключніцы і дробную скульптуру з арыгінальным роспісам{{r|mlyn}}. Да 2021 года паступова амаль цалкам пераключылася з керамікі на ілюстрацыю{{r|alovak_m}}. === Графічны дызайн і ілюстрацыя === У 2012 годзе Дар’я Мандзік (разам з Янай Войцік) распрацавала праект «Не маўчы па-беларуску» — серыю малюнкаў-падказак з беларускімі назвамі прадметаў ужытку{{r|svaboda}}. Праект заняў другое месца на беларуска-польскім конкурсе графічнага дызайну «МЫ2012»{{r|svaboda}}. Пазней на аснове гэтых малюнкаў былі выдадзены камплекты паштовак (2014, 2016) і перакідныя календары на 2015, 2016 і 2017 гады{{r|nlb1}}. Стварыла малюнкі для «Календара па-беларуску» на 2022 год{{r|nlb1|alovak_k}}. Таксама ілюстравала зборнік «Чытанка для маленькіх — 2» (2016), кнігу «Ян, Яніна, Васіліна: правы чалавека і дзіцяці ў малюнках» (2019, тэксты [[Марыя Аляксандраўна Мартысевіч|Марыі Мартысевіч]]){{r|nlb1}}, уласную аўтарскую кнігу-казку «Прыгоды ў зачараваным замку» (2026){{r|bellit}}. === Літаратурная дзейнасць === У красавіку 2026 года ў выдавецтве «Папуры» выйшла дзіцячая аўтарская кніга Дар’і Мандзік «Прыгоды ў зачараваным замку». Казка распавядае пра прыгоды «лісы-кілбасы». Дар’я — аўтарка тэксту і ілюстрацый. У кнізе ёсць тлумачальны слоўнічак.{{r|bellit}}. == Узнагароды == * Другое месца на конкурсе графічнага дызайну «МЫ2012» за праект «Не маўчы па-беларуску» (стажыроўка ў Польшчы і грашовая ўзнагарода ў 1 250 000 беларускіх рублёў){{r|svaboda}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="nlb1">{{cite web|ref = nlb1| url = https://elib.nlb.by/catalog/Author/Home?author=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BA%2C+%D0%94.+%D0%A1.+%28%D0%BD%D0%B0%D1%80.+1993%29|title = Мандзік, Д. С. (нар. 1993)|first = |last = |authorlink = |date = |work = |publisher = Нацыянальная бібліятэка Беларусі|location = Мінск|page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nlb2">{{cite web|ref = nlb2| url = http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar8461086&strq=l_siz=20|title = Даведка: Мандзік, Дар'я Сяргееўна (мастачка ; нар. 1993)|first = |last = |authorlink = |date = |work = Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="svaboda">{{cite web|ref = svaboda| url = https://www.svaboda.org/a/24788224.html|title = «Не маўчы па-беларуску»|first = |last = |authorlink = |date = 2012-12-03|work = |publisher = Радыё Свабода|location = |page = |language = be-tarask|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nashaniva1">{{cite web|ref = nashaniva1| url = https://nashaniva.com/338094|title = Праваабаронцы назвалі імёны чатырох архітэктараў, якіх затрымалі па крымінальным артыкуле|first = |last = |authorlink = |date = 2024-03-09|work = |publisher = Наша Ніва|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nashaniva2">{{cite web|ref = nashaniva2| url = https://nashaniva.com/345758|title = У чацвер у Мінску пачнецца суд па справе архітэктараў|first = |last = |authorlink = |date = 2024-06-26|work = |publisher = Наша Ніва|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="bellit">{{cite web|ref = bellit| url = https://bellit.info/news/vyjshla-dzicjachaja-kniha-pra-pryhody-lisy-kilbasy.html|title = Выйшла дзіцячая кніга пра прыгоды лісы-кілбасы|first = |last = |authorlink = |date = 2026-04-28|work = |publisher = Белліт|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="zviazda">{{cite web|ref = jurist| url = https://www.bel-jurist.com/page/mandik|title = Студэнтка БНТУ Дар'я Мандзік аб асаблівасцях архітэктуры і жыцця ў Партугаліі|first = Кацярына|last = Радзюк|authorlink = |date = 2014-08-14|work = |publisher = Юридическая консультация в Беларуси|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="tedx">{{cite web|ref = tedx| url = https://www.youtube.com/watch?v=aCE0o0INCSk|title = Архітэктура: сфармуляваць тое, што адчуваеш|first = Дар'я|last = Мандзік|authorlink = |date = |work = |publisher = TEDxYouth@Hrodna|location = |page = |language = be|trans-title = |format = Відэа|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="euroradio">{{cite web|ref = euroradio| url = https://www.youtube.com/live/eMNcWCDzo7U|title = Пусціць 3200 рублёў на “Дым” і стаць сведкам чарадзейства|first = Зміцер|last = Лукашук|authorlink = |date = |work = |publisher = Еўрарадыё|location = |page = |language = be|trans-title = |format = Відэа / Стрым|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="lokis">{{cite web|ref = lokis| url = https://www.postawy.by/2020/01/na-pogranzastave-lyntupy-poselilsya-zagadochnyj-chelovekozver-medved-lokis/|title = На погранзаставе «Лынтупы» поселился загадочный человекозверь — медведь Локис|first = Инна|last = Сняжкова|authorlink = |date = 2020-01-10|work = |publisher = Поставский край|location = Паставы|page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="green">{{cite web|ref = green| url = https://greenbelarus.info/calendar/festival-keramiki-dym-v-lyntupah|title = Фестиваль керамики "Дым" в Лынтупах|first = |last = |authorlink = |date = 2019-08-24|work = |publisher = greenbelarus.info (Зялёны партал)|location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="rssing">{{cite web|ref = rssing| url = https://cynorrhodon60.rssing.com/chan-40446660/article8295.html|title = Як зрабіць фестываль з нуля? Досвед дзвюх беларусак|first = Наста|last = Грышчук|authorlink = |date = 2019-08-22|work = Haroshak.by|publisher = RSSing.com|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="insta_dym">{{cite web|ref = insta_dym| url = https://www.instagram.com/dymfest/|title = dymfest|first = |last = |authorlink = |date = |work = Instagram|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = Профіль сацсеткі|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="alovak_m">{{cite web|ref = alovak_m| url = https://alovakmag.by/ideipadarunkau/belaruskamounyya-staronki-majstrou-mastakou-i-dyzajnerau.html|title = Беларускамоўныя старонкі майстроў, мастакоў і дызайнераў|first = |last = |authorlink = |date = 2021-02-21|work = |publisher = ALOVAK|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="alovak_k">{{cite web|ref = alovak_k| url = https://alovakmag.by/ideipadarunkau/belaruskiya-kalendary-na-2022-god.html|title = Беларускія календары на 2022 год|first = |last = ASADKA|authorlink = |date = |work = |publisher = ALOVAK|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="mlyn">{{cite web|ref = mlyn| url = https://mill.by/anons/keramika/|title = Анонсы ўдзельнікаў|first = |last = |authorlink = |date = |work = |publisher = Чароўны Млын|location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мандзік Дар’я Сяргееўна}} jd2xz891vqn8yhtiezmckrj5tqlayiw 5135313 5135312 2026-05-03T12:57:22Z M.L.Bot 261 дададзена [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5135313 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Дар’я Сяргееўна Мандзік''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка, [[мастачка]]-керамістка і [[Ілюстратар|ілюстратарка]], пісьменніца. == Біяграфія == Нарадзілася 25 мая 1993 года ў Мінску{{r|nlb1}}. Скончыла мінскую гімназію № 57 з архітэктурна-мастацкім ухілам{{r|nlb2}}. Паступіла на архітэктурны факультэт [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]] (БНТУ){{r|nlb2}}. Станам на 2014 год была студэнткай 4-га курса{{r|zviazda}}. У 2014 годзе ў ліку 11 студэнтаў, адабраных для стажыроўкі ў Італіі, Партугаліі і Іспаніі па праграме абмену «[[Erasmus Mundus]]», цягам года навучалася ў [[Лісабонскі ўніверсітэт|Лісабонскім універсітэце]] (Партугалія). Вывучала еўрапейскія падыходы да [[Рэстаўрацыя помнікаў архітэктуры|рэстаўрацыі]] і работы з гарадскім асяроддзем.{{r|zviazda}} У 2024 годзе, 14 лютага затрымана падчас рэйду сілавікоў супраць архітэктарскую супольнасць (агулам затрымана каля 40 спецыялістаў){{r|nashaniva1}}. Паводле СМІ, падставай мог стаць фотаздымак з маршаў пратэсту 2020 года, дзе архітэктары ішлі асобнай калонай{{r|nashaniva2}}. Утрымлівалася ў СІЗА № 1 на вуліцы Валадарскага ў Мінску. Праваабарончыя арганізацыі прызналі Дар’ю палітычнай зняволенай{{r|nashaniva2}}. Абвінавачана паводле ч. 1 арт. 342 КК Беларусі («Арганізацыя і падрыхтоўка дзеянняў, што груба парушаюць грамадскі парадак, альбо актыўны ўдзел у іх»). Разгляд справы пачаўся 27 чэрвеня 2024 года ў судзе Цэнтральнага раёна Мінска{{r|nashaniva2}}. 28 чэрвеня 2024 года суддзя Вікторыя Шабуня прысудзіла Дар’і 3 гады абмежавання волі без накіравання ў папраўчую ўстанову («хатняя хімія»). 19 ліпеня 2024 года Дар’я Мандзік унесена МУС у «спіс экстрэмістаў». == Прафесійная і творчая дзейнасць == === Архітэктура і ўрбаністыка === Падчас стажыроўкі ў Партугаліі працавала ў праекце рэканструкцыі закінутай вуліцы ў цэнтры Лісабона на заказ муніцыпалітэта, праводзіла замеры, апісанні будынкаў і камунікавала з мясцовымі жыхарамі. У межах навучання наведвала горад Іданья-а-Велья для распрацоўкі архітэктурных рашэнняў для паселішча. Як архітэктар вылучае тры падыходы да рэстаўрацыі: дакладнае аднаўленне па гравюрах, захаванне руін або кантраст старой пабудовы з сучаснымі элементамі.{{r|zviazda}}. У сакавіку 2016 года выступала на канферэнцыі «TEDxYouth@Hrodna» з прамовай «Архітэктура: сфармуляваць тое, што адчуваеш»{{r|tedx}}. Разважала пра фізіялагічнае ўздзеянне асяроддзя на чалавека, крытыкавала «агрэсіўныя» візуальныя палі (фасады з манатоннымі шэрагамі вокнаў) і «гамагенныя» зоны (пустыя сцены), якія стамляюць мозг чалавека{{r|tedx}}. Актыўна прасоўвала канцэпцыю «права на горад», даючы прыкладам згуртаванасць жыхароў Асмалоўкі ў Мінску для захавання свайго раёна{{r|tedx}}. === Кераміка і фестываль «Дым» === З архітэктуры Дар’я прыйшла ў кераміку, тлумачыла гэта патрэбай у бачным матэрыяльным выніку і працы рукамі{{r|euroradio}}. Разам з Анастасіяй Мілаванавай заснавала і арганізавала міжнародным фестываль эксперыментальнай керамікі «Дым» у Лынтупах Пастаўскага раёна{{r|euroradio|rssing}}. Фестываль базіраваўся ў культурным цэнтры «Культыватар» (вуліца Галубкова, 21) у Лынтупах{{r|green}}. * Першы фестываль прайшоў 12-25 жніўня 2019 года (кульмінацыя — 24 жніўня). У пленэры ўдзельнічалі 12-13 керамістаў з Беларусі, Украіны, Расіі (Санкт-Пецярбург, Рэспубліка Комі), Балгарыі{{r|euroradio|green}}. * Другі фестываль адбыўся 3-16 жніўня 2020 года{{r|insta_dym}}. На фестывалі папулярызавалі складаныя і архаічныя віды абпалу: у яме, у кастры, раку-абпал, абвару{{r|green}}. Падчас фэсту створана гліняная скульптуры мядзведзя Локіса (аўтары Кацярына Алімава і іншыя), якую перадалі пагранзаставе «Лынтупы»{{r|lokis}}. Дар’я была сталай удзельніцай выставы-кірмашу «Чароўны Млын», дзе прэзентавала аўтарскі посуд (кубкі, збаны, талеркі), ключніцы і дробную скульптуру з арыгінальным роспісам{{r|mlyn}}. Да 2021 года паступова амаль цалкам пераключылася з керамікі на ілюстрацыю{{r|alovak_m}}. === Графічны дызайн і ілюстрацыя === У 2012 годзе Дар’я Мандзік (разам з Янай Войцік) распрацавала праект «Не маўчы па-беларуску» — серыю малюнкаў-падказак з беларускімі назвамі прадметаў ужытку{{r|svaboda}}. Праект заняў другое месца на беларуска-польскім конкурсе графічнага дызайну «МЫ2012»{{r|svaboda}}. Пазней на аснове гэтых малюнкаў былі выдадзены камплекты паштовак (2014, 2016) і перакідныя календары на 2015, 2016 і 2017 гады{{r|nlb1}}. Стварыла малюнкі для «Календара па-беларуску» на 2022 год{{r|nlb1|alovak_k}}. Таксама ілюстравала зборнік «Чытанка для маленькіх — 2» (2016), кнігу «Ян, Яніна, Васіліна: правы чалавека і дзіцяці ў малюнках» (2019, тэксты [[Марыя Аляксандраўна Мартысевіч|Марыі Мартысевіч]]){{r|nlb1}}, уласную аўтарскую кнігу-казку «Прыгоды ў зачараваным замку» (2026){{r|bellit}}. === Літаратурная дзейнасць === У красавіку 2026 года ў выдавецтве «Папуры» выйшла дзіцячая аўтарская кніга Дар’і Мандзік «Прыгоды ў зачараваным замку». Казка распавядае пра прыгоды «лісы-кілбасы». Дар’я — аўтарка тэксту і ілюстрацый. У кнізе ёсць тлумачальны слоўнічак.{{r|bellit}}. == Узнагароды == * Другое месца на конкурсе графічнага дызайну «МЫ2012» за праект «Не маўчы па-беларуску» (стажыроўка ў Польшчы і грашовая ўзнагарода ў 1 250 000 беларускіх рублёў){{r|svaboda}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="nlb1">{{cite web|ref = nlb1| url = https://elib.nlb.by/catalog/Author/Home?author=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BA%2C+%D0%94.+%D0%A1.+%28%D0%BD%D0%B0%D1%80.+1993%29|title = Мандзік, Д. С. (нар. 1993)|first = |last = |authorlink = |date = |work = |publisher = Нацыянальная бібліятэка Беларусі|location = Мінск|page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nlb2">{{cite web|ref = nlb2| url = http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar8461086&strq=l_siz=20|title = Даведка: Мандзік, Дар'я Сяргееўна (мастачка ; нар. 1993)|first = |last = |authorlink = |date = |work = Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="svaboda">{{cite web|ref = svaboda| url = https://www.svaboda.org/a/24788224.html|title = «Не маўчы па-беларуску»|first = |last = |authorlink = |date = 2012-12-03|work = |publisher = Радыё Свабода|location = |page = |language = be-tarask|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nashaniva1">{{cite web|ref = nashaniva1| url = https://nashaniva.com/338094|title = Праваабаронцы назвалі імёны чатырох архітэктараў, якіх затрымалі па крымінальным артыкуле|first = |last = |authorlink = |date = 2024-03-09|work = |publisher = Наша Ніва|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nashaniva2">{{cite web|ref = nashaniva2| url = https://nashaniva.com/345758|title = У чацвер у Мінску пачнецца суд па справе архітэктараў|first = |last = |authorlink = |date = 2024-06-26|work = |publisher = Наша Ніва|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="bellit">{{cite web|ref = bellit| url = https://bellit.info/news/vyjshla-dzicjachaja-kniha-pra-pryhody-lisy-kilbasy.html|title = Выйшла дзіцячая кніга пра прыгоды лісы-кілбасы|first = |last = |authorlink = |date = 2026-04-28|work = |publisher = Белліт|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="zviazda">{{cite web|ref = jurist| url = https://www.bel-jurist.com/page/mandik|title = Студэнтка БНТУ Дар'я Мандзік аб асаблівасцях архітэктуры і жыцця ў Партугаліі|first = Кацярына|last = Радзюк|authorlink = |date = 2014-08-14|work = |publisher = Юридическая консультация в Беларуси|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="tedx">{{cite web|ref = tedx| url = https://www.youtube.com/watch?v=aCE0o0INCSk|title = Архітэктура: сфармуляваць тое, што адчуваеш|first = Дар'я|last = Мандзік|authorlink = |date = |work = |publisher = TEDxYouth@Hrodna|location = |page = |language = be|trans-title = |format = Відэа|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="euroradio">{{cite web|ref = euroradio| url = https://www.youtube.com/live/eMNcWCDzo7U|title = Пусціць 3200 рублёў на “Дым” і стаць сведкам чарадзейства|first = Зміцер|last = Лукашук|authorlink = |date = |work = |publisher = Еўрарадыё|location = |page = |language = be|trans-title = |format = Відэа / Стрым|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="lokis">{{cite web|ref = lokis| url = https://www.postawy.by/2020/01/na-pogranzastave-lyntupy-poselilsya-zagadochnyj-chelovekozver-medved-lokis/|title = На погранзаставе «Лынтупы» поселился загадочный человекозверь — медведь Локис|first = Инна|last = Сняжкова|authorlink = |date = 2020-01-10|work = |publisher = Поставский край|location = Паставы|page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="green">{{cite web|ref = green| url = https://greenbelarus.info/calendar/festival-keramiki-dym-v-lyntupah|title = Фестиваль керамики "Дым" в Лынтупах|first = |last = |authorlink = |date = 2019-08-24|work = |publisher = greenbelarus.info (Зялёны партал)|location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="rssing">{{cite web|ref = rssing| url = https://cynorrhodon60.rssing.com/chan-40446660/article8295.html|title = Як зрабіць фестываль з нуля? Досвед дзвюх беларусак|first = Наста|last = Грышчук|authorlink = |date = 2019-08-22|work = Haroshak.by|publisher = RSSing.com|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="insta_dym">{{cite web|ref = insta_dym| url = https://www.instagram.com/dymfest/|title = dymfest|first = |last = |authorlink = |date = |work = Instagram|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = Профіль сацсеткі|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="alovak_m">{{cite web|ref = alovak_m| url = https://alovakmag.by/ideipadarunkau/belaruskamounyya-staronki-majstrou-mastakou-i-dyzajnerau.html|title = Беларускамоўныя старонкі майстроў, мастакоў і дызайнераў|first = |last = |authorlink = |date = 2021-02-21|work = |publisher = ALOVAK|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="alovak_k">{{cite web|ref = alovak_k| url = https://alovakmag.by/ideipadarunkau/belaruskiya-kalendary-na-2022-god.html|title = Беларускія календары на 2022 год|first = |last = ASADKA|authorlink = |date = |work = |publisher = ALOVAK|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="mlyn">{{cite web|ref = mlyn| url = https://mill.by/anons/keramika/|title = Анонсы ўдзельнікаў|first = |last = |authorlink = |date = |work = |publisher = Чароўны Млын|location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мандзік Дар’я Сяргееўна}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] 97v3eythjlkm2eqhiglst758riss6si 5135402 5135313 2026-05-03T18:09:08Z M.L.Bot 261 /* Крыніцы */ 5135402 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Дар’я Сяргееўна Мандзік''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка, [[мастачка]]-керамістка і [[Ілюстратар|ілюстратарка]], пісьменніца. == Біяграфія == Нарадзілася 25 мая 1993 года ў Мінску{{r|nlb1}}. Скончыла мінскую гімназію № 57 з архітэктурна-мастацкім ухілам{{r|nlb2}}. Паступіла на архітэктурны факультэт [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]] (БНТУ){{r|nlb2}}. Станам на 2014 год была студэнткай 4-га курса{{r|zviazda}}. У 2014 годзе ў ліку 11 студэнтаў, адабраных для стажыроўкі ў Італіі, Партугаліі і Іспаніі па праграме абмену «[[Erasmus Mundus]]», цягам года навучалася ў [[Лісабонскі ўніверсітэт|Лісабонскім універсітэце]] (Партугалія). Вывучала еўрапейскія падыходы да [[Рэстаўрацыя помнікаў архітэктуры|рэстаўрацыі]] і работы з гарадскім асяроддзем.{{r|zviazda}} У 2024 годзе, 14 лютага затрымана падчас рэйду сілавікоў супраць архітэктарскую супольнасць (агулам затрымана каля 40 спецыялістаў){{r|nashaniva1}}. Паводле СМІ, падставай мог стаць фотаздымак з маршаў пратэсту 2020 года, дзе архітэктары ішлі асобнай калонай{{r|nashaniva2}}. Утрымлівалася ў СІЗА № 1 на вуліцы Валадарскага ў Мінску. Праваабарончыя арганізацыі прызналі Дар’ю палітычнай зняволенай{{r|nashaniva2}}. Абвінавачана паводле ч. 1 арт. 342 КК Беларусі («Арганізацыя і падрыхтоўка дзеянняў, што груба парушаюць грамадскі парадак, альбо актыўны ўдзел у іх»). Разгляд справы пачаўся 27 чэрвеня 2024 года ў судзе Цэнтральнага раёна Мінска{{r|nashaniva2}}. 28 чэрвеня 2024 года суддзя Вікторыя Шабуня прысудзіла Дар’і 3 гады абмежавання волі без накіравання ў папраўчую ўстанову («хатняя хімія»). 19 ліпеня 2024 года Дар’я Мандзік унесена МУС у «спіс экстрэмістаў». == Прафесійная і творчая дзейнасць == === Архітэктура і ўрбаністыка === Падчас стажыроўкі ў Партугаліі працавала ў праекце рэканструкцыі закінутай вуліцы ў цэнтры Лісабона на заказ муніцыпалітэта, праводзіла замеры, апісанні будынкаў і камунікавала з мясцовымі жыхарамі. У межах навучання наведвала горад Іданья-а-Велья для распрацоўкі архітэктурных рашэнняў для паселішча. Як архітэктар вылучае тры падыходы да рэстаўрацыі: дакладнае аднаўленне па гравюрах, захаванне руін або кантраст старой пабудовы з сучаснымі элементамі.{{r|zviazda}}. У сакавіку 2016 года выступала на канферэнцыі «TEDxYouth@Hrodna» з прамовай «Архітэктура: сфармуляваць тое, што адчуваеш»{{r|tedx}}. Разважала пра фізіялагічнае ўздзеянне асяроддзя на чалавека, крытыкавала «агрэсіўныя» візуальныя палі (фасады з манатоннымі шэрагамі вокнаў) і «гамагенныя» зоны (пустыя сцены), якія стамляюць мозг чалавека{{r|tedx}}. Актыўна прасоўвала канцэпцыю «права на горад», даючы прыкладам згуртаванасць жыхароў Асмалоўкі ў Мінску для захавання свайго раёна{{r|tedx}}. === Кераміка і фестываль «Дым» === З архітэктуры Дар’я прыйшла ў кераміку, тлумачыла гэта патрэбай у бачным матэрыяльным выніку і працы рукамі{{r|euroradio}}. Разам з Анастасіяй Мілаванавай заснавала і арганізавала міжнародным фестываль эксперыментальнай керамікі «Дым» у Лынтупах Пастаўскага раёна{{r|euroradio|rssing}}. Фестываль базіраваўся ў культурным цэнтры «Культыватар» (вуліца Галубкова, 21) у Лынтупах{{r|green}}. * Першы фестываль прайшоў 12-25 жніўня 2019 года (кульмінацыя — 24 жніўня). У пленэры ўдзельнічалі 12-13 керамістаў з Беларусі, Украіны, Расіі (Санкт-Пецярбург, Рэспубліка Комі), Балгарыі{{r|euroradio|green}}. * Другі фестываль адбыўся 3-16 жніўня 2020 года{{r|insta_dym}}. На фестывалі папулярызавалі складаныя і архаічныя віды абпалу: у яме, у кастры, раку-абпал, абвару{{r|green}}. Падчас фэсту створана гліняная скульптуры мядзведзя Локіса (аўтары Кацярына Алімава і іншыя), якую перадалі пагранзаставе «Лынтупы»{{r|lokis}}. Дар’я была сталай удзельніцай выставы-кірмашу «Чароўны Млын», дзе прэзентавала аўтарскі посуд (кубкі, збаны, талеркі), ключніцы і дробную скульптуру з арыгінальным роспісам{{r|mlyn}}. Да 2021 года паступова амаль цалкам пераключылася з керамікі на ілюстрацыю{{r|alovak_m}}. === Графічны дызайн і ілюстрацыя === У 2012 годзе Дар’я Мандзік (разам з Янай Войцік) распрацавала праект «Не маўчы па-беларуску» — серыю малюнкаў-падказак з беларускімі назвамі прадметаў ужытку{{r|svaboda}}. Праект заняў другое месца на беларуска-польскім конкурсе графічнага дызайну «МЫ2012»{{r|svaboda}}. Пазней на аснове гэтых малюнкаў былі выдадзены камплекты паштовак (2014, 2016) і перакідныя календары на 2015, 2016 і 2017 гады{{r|nlb1}}. Стварыла малюнкі для «Календара па-беларуску» на 2022 год{{r|nlb1|alovak_k}}. Таксама ілюстравала зборнік «Чытанка для маленькіх — 2» (2016), кнігу «Ян, Яніна, Васіліна: правы чалавека і дзіцяці ў малюнках» (2019, тэксты [[Марыя Аляксандраўна Мартысевіч|Марыі Мартысевіч]]){{r|nlb1}}, уласную аўтарскую кнігу-казку «Прыгоды ў зачараваным замку» (2026){{r|bellit}}. === Літаратурная дзейнасць === У красавіку 2026 года ў выдавецтве «Папуры» выйшла дзіцячая аўтарская кніга Дар’і Мандзік «Прыгоды ў зачараваным замку». Казка распавядае пра прыгоды «лісы-кілбасы». Дар’я — аўтарка тэксту і ілюстрацый. У кнізе ёсць тлумачальны слоўнічак.{{r|bellit}}. == Узнагароды == * Другое месца на конкурсе графічнага дызайну «МЫ2012» за праект «Не маўчы па-беларуску» (стажыроўка ў Польшчы і грашовая ўзнагарода ў 1 250 000 беларускіх рублёў){{r|svaboda}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="nlb1">{{cite web|ref = nlb1| url = https://elib.nlb.by/catalog/Author/Home?author=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BA%2C+%D0%94.+%D0%A1.+%28%D0%BD%D0%B0%D1%80.+1993%29|title = Мандзік, Д. С. (нар. 1993)|first = |last = |authorlink = |date = |work = |publisher = Нацыянальная бібліятэка Беларусі|location = Мінск|page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nlb2">{{cite web|ref = nlb2| url = http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar8461086&strq=l_siz=20|title = Даведка: Мандзік, Дар'я Сяргееўна (мастачка ; нар. 1993)|first = |last = |authorlink = |date = |work = Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="svaboda">{{cite web|ref = svaboda| url = https://www.svaboda.org/a/24788224.html|title = «Не маўчы па-беларуску»|first = |last = |authorlink = |date = 2012-12-03|work = |publisher = Радыё Свабода|location = |page = |language = be-tarask|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nashaniva1">{{cite web|ref = nashaniva1| url = https://nashaniva.com/338094|title = Праваабаронцы назвалі імёны чатырох архітэктараў, якіх затрымалі па крымінальным артыкуле|first = |last = |authorlink = |date = 2024-03-09|work = |publisher = Наша Ніва|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nashaniva2">{{cite web|ref = nashaniva2| url = https://nashaniva.com/345758|title = У чацвер у Мінску пачнецца суд па справе архітэктараў|first = |last = |authorlink = |date = 2024-06-26|work = |publisher = Наша Ніва|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="bellit">{{cite web|ref = bellit| url = https://bellit.info/news/vyjshla-dzicjachaja-kniha-pra-pryhody-lisy-kilbasy.html|title = Выйшла дзіцячая кніга пра прыгоды лісы-кілбасы|first = |last = |authorlink = |date = 2026-04-28|work = |publisher = Белліт|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="zviazda">{{cite web|ref = jurist| url = https://www.bel-jurist.com/page/mandik|title = Студэнтка БНТУ Дар'я Мандзік аб асаблівасцях архітэктуры і жыцця ў Партугаліі|first = Кацярына|last = Радзюк|authorlink = |date = 2014-08-14|work = |publisher = Звязда |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="tedx">{{cite web|ref = tedx| url = https://www.youtube.com/watch?v=aCE0o0INCSk|title = Архітэктура: сфармуляваць тое, што адчуваеш|first = Дар'я|last = Мандзік|authorlink = |date = |work = |publisher = TEDxYouth@Hrodna|location = |page = |language = be|trans-title = |format = Відэа|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="euroradio">{{cite web|ref = euroradio| url = https://www.youtube.com/live/eMNcWCDzo7U|title = Пусціць 3200 рублёў на “Дым” і стаць сведкам чарадзейства|first = Зміцер|last = Лукашук|authorlink = |date = |work = |publisher = Еўрарадыё|location = |page = |language = be|trans-title = |format = Відэа / Стрым|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="lokis">{{cite web|ref = lokis| url = https://www.postawy.by/2020/01/na-pogranzastave-lyntupy-poselilsya-zagadochnyj-chelovekozver-medved-lokis/|title = На погранзаставе «Лынтупы» поселился загадочный человекозверь — медведь Локис|first = Инна|last = Сняжкова|authorlink = |date = 2020-01-10|work = |publisher = Поставский край|location = Паставы|page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="green">{{cite web|ref = green| url = https://greenbelarus.info/calendar/festival-keramiki-dym-v-lyntupah|title = Фестиваль керамики "Дым" в Лынтупах|first = |last = |authorlink = |date = 2019-08-24|work = |publisher = greenbelarus.info (Зялёны партал)|location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="rssing">{{cite web|ref = rssing| url = https://cynorrhodon60.rssing.com/chan-40446660/article8295.html|title = Як зрабіць фестываль з нуля? Досвед дзвюх беларусак|first = Наста|last = Грышчук|authorlink = |date = 2019-08-22|work = Haroshak.by|publisher = RSSing.com|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="insta_dym">{{cite web|ref = insta_dym| url = https://www.instagram.com/dymfest/|title = dymfest|first = |last = |authorlink = |date = |work = Instagram|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = Профіль сацсеткі|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="alovak_m">{{cite web|ref = alovak_m| url = https://alovakmag.by/ideipadarunkau/belaruskamounyya-staronki-majstrou-mastakou-i-dyzajnerau.html|title = Беларускамоўныя старонкі майстроў, мастакоў і дызайнераў|first = |last = |authorlink = |date = 2021-02-21|work = |publisher = ALOVAK|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="alovak_k">{{cite web|ref = alovak_k| url = https://alovakmag.by/ideipadarunkau/belaruskiya-kalendary-na-2022-god.html|title = Беларускія календары на 2022 год|first = |last = ASADKA|authorlink = |date = |work = |publisher = ALOVAK|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="mlyn">{{cite web|ref = mlyn| url = https://mill.by/anons/keramika/|title = Анонсы ўдзельнікаў|first = |last = |authorlink = |date = |work = |publisher = Чароўны Млын|location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мандзік Дар’я Сяргееўна}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] o8emod9piiixugtvldskoxqxd8j2e4n 5135521 5135402 2026-05-04T03:36:13Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5135521 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Дар’я Сяргееўна Мандзік''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка, [[мастачка]]-керамістка і [[Ілюстратар|ілюстратарка]], пісьменніца. == Біяграфія == Нарадзілася 25 мая 1993 года ў Мінску{{r|nlb1}}. Скончыла мінскую гімназію № 57 з архітэктурна-мастацкім ухілам{{r|nlb2}}. Паступіла на архітэктурны факультэт [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]] (БНТУ){{r|nlb2}}. Станам на 2014 год была студэнткай 4-га курса{{r|zviazda}}. У 2014 годзе ў ліку 11 студэнтаў, адабраных для стажыроўкі ў Італіі, Партугаліі і Іспаніі па праграме абмену «[[Erasmus Mundus]]», цягам года навучалася ў [[Лісабонскі ўніверсітэт|Лісабонскім універсітэце]] (Партугалія). Вывучала еўрапейскія падыходы да [[Рэстаўрацыя помнікаў архітэктуры|рэстаўрацыі]] і работы з гарадскім асяроддзем.{{r|zviazda}} У 2024 годзе, 14 лютага затрымана падчас рэйду сілавікоў супраць архітэктарскую супольнасць (агулам затрымана каля 40 спецыялістаў){{r|nashaniva1}}. Паводле СМІ, падставай мог стаць фотаздымак з маршаў пратэсту 2020 года, дзе архітэктары ішлі асобнай калонай{{r|nashaniva2}}. Утрымлівалася ў СІЗА № 1 на вуліцы Валадарскага ў Мінску. Праваабарончыя арганізацыі прызналі Дар’ю палітычнай зняволенай{{r|nashaniva2}}. Абвінавачана паводле ч. 1 арт. 342 КК Беларусі («Арганізацыя і падрыхтоўка дзеянняў, што груба парушаюць грамадскі парадак, альбо актыўны ўдзел у іх»). Разгляд справы пачаўся 27 чэрвеня 2024 года ў судзе Цэнтральнага раёна Мінска{{r|nashaniva2}}. 28 чэрвеня 2024 года суддзя Вікторыя Шабуня прысудзіла Дар’і 3 гады абмежавання волі без накіравання ў папраўчую ўстанову («хатняя хімія»). 19 ліпеня 2024 года Дар’я Мандзік унесена МУС у «спіс экстрэмістаў». == Прафесійная і творчая дзейнасць == === Архітэктура і ўрбаністыка === Падчас стажыроўкі ў Партугаліі працавала ў праекце рэканструкцыі закінутай вуліцы ў цэнтры Лісабона на заказ муніцыпалітэта, праводзіла замеры, апісанні будынкаў і камунікавала з мясцовымі жыхарамі. У межах навучання наведвала горад Іданья-а-Велья для распрацоўкі архітэктурных рашэнняў для паселішча. Як архітэктар вылучае тры падыходы да рэстаўрацыі: дакладнае аднаўленне па гравюрах, захаванне руін або кантраст старой пабудовы з сучаснымі элементамі.{{r|zviazda}}. У сакавіку 2016 года выступала на канферэнцыі «TEDxYouth@Hrodna» з прамовай «Архітэктура: сфармуляваць тое, што адчуваеш»{{r|tedx}}. Разважала пра фізіялагічнае ўздзеянне асяроддзя на чалавека, крытыкавала «агрэсіўныя» візуальныя палі (фасады з манатоннымі шэрагамі вокнаў) і «гамагенныя» зоны (пустыя сцены), якія стамляюць мозг чалавека{{r|tedx}}. Актыўна прасоўвала канцэпцыю «права на горад», даючы прыкладам згуртаванасць жыхароў Асмалоўкі ў Мінску для захавання свайго раёна{{r|tedx}}. === Кераміка і фестываль «Дым» === З архітэктуры Дар’я прыйшла ў кераміку, тлумачыла гэта патрэбай у бачным матэрыяльным выніку і працы рукамі{{r|euroradio}}. Разам з Анастасіяй Мілаванавай заснавала і арганізавала міжнародным фестываль эксперыментальнай керамікі «Дым» у Лынтупах Пастаўскага раёна{{r|euroradio|rssing}}. Фестываль базіраваўся ў культурным цэнтры «Культыватар» (вуліца Галубкова, 21) у Лынтупах{{r|green}}. * Першы фестываль прайшоў 12-25 жніўня 2019 года (кульмінацыя — 24 жніўня). У пленэры ўдзельнічалі 12-13 керамістаў з Беларусі, Украіны, Расіі (Санкт-Пецярбург, Рэспубліка Комі), Балгарыі{{r|euroradio|green}}. * Другі фестываль адбыўся 3-16 жніўня 2020 года{{r|insta_dym}}. На фестывалі папулярызавалі складаныя і архаічныя віды абпалу: у яме, у кастры, раку-абпал, абвару{{r|green}}. Падчас фэсту створана гліняная скульптуры мядзведзя Локіса (аўтары Кацярына Алімава і іншыя), якую перадалі пагранзаставе «Лынтупы»{{r|lokis}}. Дар’я была сталай удзельніцай выставы-кірмашу «Чароўны Млын», дзе прэзентавала аўтарскі посуд (кубкі, збаны, талеркі), ключніцы і дробную скульптуру з арыгінальным роспісам{{r|mlyn}}. Да 2021 года паступова амаль цалкам пераключылася з керамікі на ілюстрацыю{{r|alovak_m}}. === Графічны дызайн і ілюстрацыя === У 2012 годзе Дар’я Мандзік (разам з Янай Войцік) распрацавала праект «Не маўчы па-беларуску» — серыю малюнкаў-падказак з беларускімі назвамі прадметаў ужытку{{r|svaboda}}. Праект заняў другое месца на беларуска-польскім конкурсе графічнага дызайну «МЫ2012»{{r|svaboda}}. Пазней на аснове гэтых малюнкаў былі выдадзены камплекты паштовак (2014, 2016) і перакідныя календары на 2015, 2016 і 2017 гады{{r|nlb1}}. Стварыла малюнкі для «Календара па-беларуску» на 2022 год{{r|nlb1|alovak_k}}. Таксама ілюстравала зборнік «Чытанка для маленькіх — 2» (2016), кнігу «Ян, Яніна, Васіліна: правы чалавека і дзіцяці ў малюнках» (2019, тэксты [[Марыя Аляксандраўна Мартысевіч|Марыі Мартысевіч]]){{r|nlb1}}, уласную аўтарскую кнігу-казку «Прыгоды ў зачараваным замку» (2026){{r|bellit}}. === Літаратурная дзейнасць === У красавіку 2026 года ў выдавецтве «Папуры» выйшла дзіцячая аўтарская кніга Дар’і Мандзік «Прыгоды ў зачараваным замку». Казка распавядае пра прыгоды «лісы-кілбасы». Дар’я — аўтарка тэксту і ілюстрацый. У кнізе ёсць тлумачальны слоўнічак.{{r|bellit}}. == Узнагароды == * Другое месца на конкурсе графічнага дызайну «МЫ2012» за праект «Не маўчы па-беларуску» (стажыроўка ў Польшчы і грашовая ўзнагарода ў 1 250 000 беларускіх рублёў){{r|svaboda}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="nlb1">{{cite web|ref = nlb1| url = https://elib.nlb.by/catalog/Author/Home?author=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BA%2C+%D0%94.+%D0%A1.+%28%D0%BD%D0%B0%D1%80.+1993%29|title = Мандзік, Д. С. (нар. 1993)|first = |last = |authorlink = |date = |work = |publisher = Нацыянальная бібліятэка Беларусі|location = Мінск|page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nlb2">{{cite web|ref = nlb2| url = http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar8461086&strq=l_siz=20|title = Даведка: Мандзік, Дар'я Сяргееўна (мастачка ; нар. 1993)|first = |last = |authorlink = |date = |work = Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="svaboda">{{cite web|ref = svaboda| url = https://www.svaboda.org/a/24788224.html|title = «Не маўчы па-беларуску»|first = |last = |authorlink = |date = 2012-12-03|work = |publisher = Радыё Свабода|location = |page = |language = be-tarask|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nashaniva1">{{cite web|ref = nashaniva1| url = https://nashaniva.com/338094|title = Праваабаронцы назвалі імёны чатырох архітэктараў, якіх затрымалі па крымінальным артыкуле|first = |last = |authorlink = |date = 2024-03-09|work = |publisher = Наша Ніва|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="nashaniva2">{{cite web|ref = nashaniva2| url = https://nashaniva.com/345758|title = У чацвер у Мінску пачнецца суд па справе архітэктараў|first = |last = |authorlink = |date = 2024-06-26|work = |publisher = Наша Ніва|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="bellit">{{cite web|ref = bellit| url = https://bellit.info/news/vyjshla-dzicjachaja-kniha-pra-pryhody-lisy-kilbasy.html|title = Выйшла дзіцячая кніга пра прыгоды лісы-кілбасы|first = |last = |authorlink = |date = 2026-04-28|work = |publisher = Белліт|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="zviazda">{{cite web|ref = jurist| url = https://www.bel-jurist.com/page/mandik|title = Студэнтка БНТУ Дар'я Мандзік аб асаблівасцях архітэктуры і жыцця ў Партугаліі|first = Кацярына|last = Радзюк|authorlink = |date = 2014-08-14|work = |publisher = Звязда |location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="tedx">{{cite web|ref = tedx| url = https://www.youtube.com/watch?v=aCE0o0INCSk|title = Архітэктура: сфармуляваць тое, што адчуваеш|first = Дар'я|last = Мандзік|authorlink = |date = |work = |publisher = TEDxYouth@Hrodna|location = |page = |language = be|trans-title = |format = Відэа|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="euroradio">{{cite web|ref = euroradio| url = https://www.youtube.com/live/eMNcWCDzo7U|title = Пусціць 3200 рублёў на “Дым” і стаць сведкам чарадзейства|first = Зміцер|last = Лукашук|authorlink = |date = |work = |publisher = Еўрарадыё|location = |page = |language = be|trans-title = |format = Відэа / Стрым|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="lokis">{{cite web|ref = lokis| url = https://www.postawy.by/2020/01/na-pogranzastave-lyntupy-poselilsya-zagadochnyj-chelovekozver-medved-lokis/|title = На погранзаставе «Лынтупы» поселился загадочный человекозверь — медведь Локис|first = Инна|last = Сняжкова|authorlink = |date = 2020-01-10|work = |publisher = Поставский край|location = Паставы|page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="green">{{cite web|ref = green| url = https://greenbelarus.info/calendar/festival-keramiki-dym-v-lyntupah|title = Фестиваль керамики "Дым" в Лынтупах|first = |last = |authorlink = |date = 2019-08-24|work = |publisher = greenbelarus.info (Зялёны партал)|location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="rssing">{{cite web|ref = rssing| url = https://cynorrhodon60.rssing.com/chan-40446660/article8295.html|title = Як зрабіць фестываль з нуля? Досвед дзвюх беларусак|first = Наста|last = Грышчук|authorlink = |date = 2019-08-22|work = Haroshak.by|publisher = RSSing.com|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="insta_dym">{{cite web|ref = insta_dym| url = https://www.instagram.com/dymfest/|title = dymfest|first = |last = |authorlink = |date = |work = Instagram|publisher = |location = |page = |language = be|trans-title = |format = Профіль сацсеткі|doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="alovak_m">{{cite web|ref = alovak_m| url = https://alovakmag.by/ideipadarunkau/belaruskamounyya-staronki-majstrou-mastakou-i-dyzajnerau.html|title = Беларускамоўныя старонкі майстроў, мастакоў і дызайнераў|first = |last = |authorlink = |date = 2021-02-21|work = |publisher = ALOVAK|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="alovak_k">{{cite web|ref = alovak_k| url = https://alovakmag.by/ideipadarunkau/belaruskiya-kalendary-na-2022-god.html|title = Беларускія календары на 2022 год|first = |last = ASADKA|authorlink = |date = |work = |publisher = ALOVAK|location = |page = |language = be|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="mlyn">{{cite web|ref = mlyn| url = https://mill.by/anons/keramika/|title = Анонсы ўдзельнікаў|first = |last = |authorlink = |date = |work = |publisher = Чароўны Млын|location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-04}} {{DEFAULTSORT:Мандзік Дар’я Сяргееўна}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] 4l053afle0squbnoy1c4cyorm9wtwhi 0 807244 5135301 2026-05-03T12:44:23Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Дар’я Сяргееўна Мандзік]] 5135301 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дар’я Сяргееўна Мандзік]] 9waovl01nl8952f1osqtb38qmq6aagh 14 807245 5135329 2026-05-03T14:25:06Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Дагестана]]» 5135329 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Дагестана]] if6ze02xoq6fvb2aaxvdrx2vybeu3dp 14 807246 5135341 2026-05-03T14:36:42Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Серыі камп’ютарных гульняў]] [[Катэгорыя:Фантастычныя медыяфраншызы]]» 5135341 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Серыі камп’ютарных гульняў]] [[Катэгорыя:Фантастычныя медыяфраншызы]] 9py2gayr999n8iy23x86x2m59xd7u7x 3 807247 5135342 2026-05-03T14:41:48Z JerzyKundrat 174 Прывітанне 5135342 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:41, 3 мая 2026 (+03) fhql8ttozgwv1zsh7db1704cdeq4myw 0 807248 5135355 2026-05-03T15:29:18Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перайменаваў старонку [[Дзмітрый Міхайлавіч]] у [[Дзмітрый Міхайлавіч (князь друцкі)]] па-над перасылкай: Вырашэнне неадназначнасці 5135355 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзмітрый Міхайлавіч (князь друцкі)]] muhhpxypsqqc5grqgva3l00j1iy5457 5135357 5135355 2026-05-03T15:29:54Z JerzyKundrat 174 Выдалена перасылка на [[Дзмітрый Міхайлавіч (князь друцкі)]] 5135357 wikitext text/x-wiki * [[Дзмітрый Міхайлавіч (князь друцкі)]] * [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы]] {{неадназначнасць}} pqh26mpkbcypa0i8t23o0b71bk7t9rj 0 807249 5135358 2026-05-03T15:30:31Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Іерарх}} '''Пётр''' ({{ВД-Прэамбула}}) — праваслаўны царкоўны дзеяч, пісьменнік, мітрапаліт Кіеўскі. == Біяграфія == Паходзіў з [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]]. Згодна [[жыціе|жыцію]], ва ўзросце 12 гадоў пайшоў у манастыр і неўзабаве пр...» 5135358 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Пётр''' ({{ВД-Прэамбула}}) — праваслаўны царкоўны дзеяч, пісьменнік, мітрапаліт Кіеўскі. == Біяграфія == Паходзіў з [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]]. Згодна [[жыціе|жыцію]], ва ўзросце 12 гадоў пайшоў у манастыр і неўзабаве прыняў манаскі пострыг. У манастыры навучыўся [[іканапіс]]у. Побач з г. [[Белз]] пабудаваў храм «Святога Спаса», што паклала пачатак новай манаскай абіцелі, ігуменам якой стаў Пётр. Пасля 1305 г. вылучаны кандыдатам на Галіцкую мітраполію (заснавана ў 1302/1303) галіцка-валынскім князем [[Юрый Львовіч|Юрыем Львовічам]]. Прыбыў у [[Канстанцінопаль]], дзе ў той жа час знаходзіўся ігумен [[Геронцій]] — кандыдат на мітраполію ўсяе Русі ад вялікага князя ўладзімірскага [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]]. Улетку 1308 г. патрыярх Канстанцінопальскі [[Афанасій I]] пасвяціў Пятра на агульнарускую кафедру (згодна з граматай польскага караля [[Казімір III Вялікі|Казіміра III Вялікага]] канстанцінопальскаму патрыярху [[Філафей Кокін|Філафею Кокіну]] 1370 г., папярэдне Пётр быў усё ж пастаўлены на Галіцкую кафедру. У 1308 г. прыехаў у [[Кіеў]], дзе прайшла яго інтранізацыя,. У 1309 г. хан Тохта выдаў Пятру ярлык, які вызваляў Рускую Царкву ад даніны і пошлін. У пачатку 1310 г. знаходзіўся ў [[Бранск]]у і беспаспяхова спрабаваў прымірыць князёў [[Святаслаў Глебавіч|Святаслава Глебавіча]] і [[Васіль Аляксандравіч|Васіля Аляксандравіча]], якія вялі барацьбу за валоданне [[Бранскае княства|Бранскім княствам]]; прыведзеныя князем Васілём Аляксандравічам ардынцы ўварваліся ў горад і ўчынілі пагром, Пётр хаваўся ў царкве. У канцы 1310 — пачатку 1311 гг. на царкоўным саборы ў [[Пераслаўль-Залескі|Пераяслаўлі]], скліканым па ініцыятыве вялікага князя ўладзімірскага і князя цвярскога Міхаіла Яраславіча, незадаволенага рашэннем патрыярхіі, Пётр быў абвінавачаны з боку біскупа Цвярскога Андрэя ў сімоніі і дазволе шлюбаў паміж блізкімі сваякамі. На саборным судзе прысутнічаў і пасол патрыярха Канстанцінопальскага Афанасія I, накіраваны для правядзення расследавання наконт прад’яўленых абвінавачанняў. Пасля яго даклада аб выніках расследавання ў Канстанцінопаль, там павінна было быць прынята канчатковае рашэнне аб далейшым лёсе Пятра. Новы патрыярх Канстанцінопальскі [[Ніфант I]] даверліва паставіўся да абвінавачанняў, аб якіх даведаўся ад вялікага князя Міхаіла Яраславіча, і гатовы быў выклікаць Пятра на суд, але, відаць, бок абвінавачання не знайшоў сведкаў, якія б выступілі супраць Пятра, і мітрапаліт не быў адпраўлены на судовы разбор. Неўзабаве адбылося прымірэнне Пятра і епіскапа Андрэя. Аб некаторым пацяпленні адносін паміж вялікім князем і мітрапалітам пасля Пераяслаўскага сабора сведчыць той факт, што ў 1313 г. Пётр і Міхаіл Яраславіч разам хадзілі ў [[Залатая Арда|Арду]] да новага хана [[Узбек-хан|Узбека]]. У 1310-я гады паслядоўна вызначыліся прамаскоўскія сімпатыі Пятра. У пачатку 1311 года мітрапаліт не дабраславіў князя [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]] на паход у [[Ніжні Ноўгарад]], якім авалодаў маскоўскі князь [[Юрый Данілавіч]]. Мітрапаліт Пётр зрабіў месцам свайго пастаяннага знаходжання [[Масква|Маскву]], што стала найважнейшай падзеяй для гісторыі Рускай мітраполіі (афіцыйнай мітрапалічай рэзідэнцыяй працягваў заставацца [[горад Уладзімір, Расія|Уладзімір]]). Магчыма, гэта адбылося ў гады вялікага княжання князя Юрыя Данілавіча (1317—1322), пасля атрымання ярлыка на вялікае княжанне Дзмітрыем Міхайлавічам (1322) або пасля забойства апошнім Юрыя Данілавіча (1325). Купіў для мітрапалічай кафедры ў тарускіх князёў горад [[Алексін (горад)|Алексін]]. Блаславіў маскоўскага князя [[Іван I Данілавіч|Івана I Данілавіча]] на пабудову першага каменнага храма [[Маскоўскі Крэмль|Маскоўскага Крамля]] — ​​[[Успенскі сабор (Масква)|Успенскага сабора]], прыняў удзел у закладцы сабора. Быў пахаваны ў алтарнай частцы недабудаванага Успенскага сабора ў Маскве. == Кананізацыя == Кананізаваны [[РПЦ]]. Дні памяці: 21 снежня (першапачаткова прыходзіўся на 20 снежня, прынамсі з пачатку XVI ст. перанесены на 21 чысло), 24 жніўня, у Саборах Маскоўскіх свяціцеляў (5 кастрычніка), Валынскіх святых (10 кастрычніка), Усіх святых, якія ў зямлі Рускай заззялі (2-я нядзеля пасля Тройцы). Шанаванне мітрапаліта Пятра стала развівацца адразу пасля яго смерці. Неўзабаве было складзена яго [[жыціе]]. Традыцыйна выдзяляюцца дзве рэдакцыі помніка XIV ст. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мітрапаліты Кіеўскія і ўсяе Русі]] sf8yte48o3p99zoqc69ughl4b4czs80 5135359 5135358 2026-05-03T15:32:50Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5135359 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Пётр''' ({{ВД-Прэамбула}}) — праваслаўны царкоўны дзеяч, пісьменнік, мітрапаліт Кіеўскі. == Біяграфія == Паходзіў з [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]]. Згодна [[жыціе|жыцію]], ва ўзросце 12 гадоў пайшоў у манастыр і неўзабаве прыняў манаскі пострыг. У манастыры навучыўся [[іканапіс]]у. Побач з г. [[Белз]] пабудаваў храм «Святога Спаса», што паклала пачатак новай манаскай абіцелі, ігуменам якой стаў Пётр. Пасля 1305 г. вылучаны кандыдатам на [[Галіцкая мітраполія (1302—1401)|Галіцкую мітраполію]] (заснавана ў 1302/1303) галіцка-валынскім князем [[Юрый Львовіч|Юрыем Львовічам]]. Прыбыў у [[Канстанцінопаль]], дзе ў той жа час знаходзіўся ігумен [[Геронцій]] — кандыдат на мітраполію ўсяе Русі ад вялікага князя ўладзімірскага [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]]. Улетку 1308 г. патрыярх Канстанцінопальскі [[Афанасій I]] пасвяціў Пятра на агульнарускую кафедру (згодна з граматай польскага караля [[Казімір III Вялікі|Казіміра III Вялікага]] канстанцінопальскаму патрыярху [[Філафей Кокін|Філафею Кокіну]] 1370 г., папярэдне Пётр быў усё ж пастаўлены на Галіцкую кафедру. У 1308 г. прыехаў у [[Кіеў]], дзе прайшла яго інтранізацыя,. У 1309 г. хан Тохта выдаў Пятру ярлык, які вызваляў Рускую Царкву ад даніны і пошлін. У пачатку 1310 г. знаходзіўся ў [[Бранск]]у і беспаспяхова спрабаваў прымірыць князёў [[Святаслаў Глебавіч|Святаслава Глебавіча]] і [[Васіль Аляксандравіч|Васіля Аляксандравіча]], якія вялі барацьбу за валоданне [[Бранскае княства|Бранскім княствам]]; прыведзеныя князем Васілём Аляксандравічам ардынцы ўварваліся ў горад і ўчынілі пагром, Пётр хаваўся ў царкве. У канцы 1310 — пачатку 1311 гг. на царкоўным саборы ў [[Пераслаўль-Залескі|Пераяслаўлі]], скліканым па ініцыятыве вялікага князя ўладзімірскага і князя цвярскога Міхаіла Яраславіча, незадаволенага рашэннем патрыярхіі, Пётр быў абвінавачаны з боку біскупа Цвярскога Андрэя ў сімоніі і дазволе шлюбаў паміж блізкімі сваякамі. На саборным судзе прысутнічаў і пасол патрыярха Канстанцінопальскага Афанасія I, накіраваны для правядзення расследавання наконт прад’яўленых абвінавачанняў. Пасля яго даклада аб выніках расследавання ў Канстанцінопаль, там павінна было быць прынята канчатковае рашэнне аб далейшым лёсе Пятра. Новы патрыярх Канстанцінопальскі [[Ніфант I]] даверліва паставіўся да абвінавачанняў, аб якіх даведаўся ад вялікага князя Міхаіла Яраславіча, і гатовы быў выклікаць Пятра на суд, але, відаць, бок абвінавачання не знайшоў сведкаў, якія б выступілі супраць Пятра, і мітрапаліт не быў адпраўлены на судовы разбор. Неўзабаве адбылося прымірэнне Пятра і епіскапа Андрэя. Аб некаторым пацяпленні адносін паміж вялікім князем і мітрапалітам пасля Пераяслаўскага сабора сведчыць той факт, што ў 1313 г. Пётр і Міхаіл Яраславіч разам хадзілі ў [[Залатая Арда|Арду]] да новага хана [[Узбек-хан|Узбека]]. У 1310-я гады паслядоўна вызначыліся прамаскоўскія сімпатыі Пятра. У пачатку 1311 года мітрапаліт не дабраславіў князя [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]] на паход у [[Ніжні Ноўгарад]], якім авалодаў маскоўскі князь [[Юрый Данілавіч]]. Мітрапаліт Пётр зрабіў месцам свайго пастаяннага знаходжання [[Масква|Маскву]], што стала найважнейшай падзеяй для гісторыі Рускай мітраполіі (афіцыйнай мітрапалічай рэзідэнцыяй працягваў заставацца [[горад Уладзімір, Расія|Уладзімір]]). Магчыма, гэта адбылося ў гады вялікага княжання князя Юрыя Данілавіча (1317—1322), пасля атрымання ярлыка на вялікае княжанне Дзмітрыем Міхайлавічам (1322) або пасля забойства апошнім Юрыя Данілавіча (1325). Купіў для мітрапалічай кафедры ў тарускіх князёў горад [[Алексін (горад)|Алексін]]. Блаславіў маскоўскага князя [[Іван I Данілавіч|Івана I Данілавіча]] на пабудову першага каменнага храма [[Маскоўскі Крэмль|Маскоўскага Крамля]] — ​​[[Успенскі сабор (Масква)|Успенскага сабора]], прыняў удзел у закладцы сабора. Быў пахаваны ў алтарнай частцы недабудаванага Успенскага сабора ў Маскве. == Кананізацыя == Кананізаваны [[РПЦ]]. Дні памяці: 21 снежня (першапачаткова прыходзіўся на 20 снежня, прынамсі з пачатку XVI ст. перанесены на 21 чысло), 24 жніўня, у Саборах Маскоўскіх свяціцеляў (5 кастрычніка), Валынскіх святых (10 кастрычніка), Усіх святых, якія ў зямлі Рускай заззялі (2-я нядзеля пасля Тройцы). Шанаванне мітрапаліта Пятра стала развівацца адразу пасля яго смерці. Неўзабаве было складзена яго [[жыціе]]. Традыцыйна выдзяляюцца дзве рэдакцыі помніка XIV ст. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мітрапаліты Кіеўскія і ўсяе Русі]] tpo5r4a1mtluxsc99qjsemxl70rr41j 5135364 5135359 2026-05-03T15:39:38Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5135364 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Пётр''' ({{ВД-Прэамбула}}) — праваслаўны царкоўны дзеяч, пісьменнік, мітрапаліт Кіеўскі. == Біяграфія == Паходзіў з [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]]. Згодна [[жыціе|жыцію]], ва ўзросце 12 гадоў пайшоў у манастыр і неўзабаве прыняў манаскі пострыг. У манастыры навучыўся [[іканапіс]]у. Побач з г. [[Белз]] пабудаваў храм «Святога Спаса», што паклала пачатак новай манаскай абіцелі, ігуменам якой стаў Пётр. Пасля 1305 г. вылучаны кандыдатам на [[Галіцкая мітраполія (1302—1401)|Галіцкую мітраполію]] (заснавана ў 1302/1303) галіцка-валынскім князем [[Юрый Львовіч|Юрыем Львовічам]]. Прыбыў у [[Канстанцінопаль]], дзе ў той жа час знаходзіўся ігумен [[Геронцій]] — кандыдат на мітраполію ўсяе Русі ад вялікага князя ўладзімірскага [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]]. Улетку 1308 г. патрыярх Канстанцінопальскі [[Афанасій I]] пасвяціў Пятра на агульнарускую кафедру. Згодна з граматай польскага караля [[Казімір III Вялікі|Казіміра III Вялікага]] канстанцінопальскаму патрыярху [[Філафей Кокін|Філафею Кокіну]] 1370 г., папярэдне Пётр быў усё ж пастаўлены на Галіцкую кафедру. У 1308 г. прыехаў у [[Кіеў]], дзе прайшла яго інтранізацыя,. У 1309 г. хан Тохта выдаў Пятру ярлык, які вызваляў Рускую Царкву ад даніны і пошлін. У пачатку 1310 г. знаходзіўся ў [[Бранск]]у і беспаспяхова спрабаваў прымірыць князёў [[Святаслаў Глебавіч|Святаслава Глебавіча]] і [[Васіль Аляксандравіч|Васіля Аляксандравіча]], якія вялі барацьбу за валоданне [[Бранскае княства|Бранскім княствам]]; прыведзеныя князем Васілём Аляксандравічам ардынцы ўварваліся ў горад і ўчынілі пагром, Пётр хаваўся ў царкве. У канцы 1310 — пачатку 1311 гг. на царкоўным саборы ў [[Пераслаўль-Залескі|Пераяслаўлі]], скліканым па ініцыятыве вялікага князя ўладзімірскага і князя цвярскога Міхаіла Яраславіча, незадаволенага рашэннем патрыярхіі, Пётр быў абвінавачаны з боку біскупа Цвярскога Андрэя ў сімоніі і дазволе шлюбаў паміж блізкімі сваякамі. На саборным судзе прысутнічаў і пасол патрыярха Канстанцінопальскага Афанасія I, накіраваны для правядзення расследавання наконт прад’яўленых абвінавачанняў. Пасля яго даклада аб выніках расследавання ў Канстанцінопаль, там павінна было быць прынята канчатковае рашэнне аб далейшым лёсе Пятра. Новы патрыярх Канстанцінопальскі [[Ніфант I]] даверліва паставіўся да абвінавачанняў, аб якіх даведаўся ад вялікага князя Міхаіла Яраславіча, і гатовы быў выклікаць Пятра на суд, але, відаць, бок абвінавачання не знайшоў сведкаў, якія б выступілі супраць Пятра, і мітрапаліт не быў адпраўлены на судовы разбор. Неўзабаве адбылося прымірэнне Пятра і епіскапа Андрэя. Аб некаторым пацяпленні адносін паміж вялікім князем і мітрапалітам пасля Пераяслаўскага сабора сведчыць той факт, што ў 1313 г. Пётр і Міхаіл Яраславіч разам хадзілі ў [[Залатая Арда|Арду]] да новага хана [[Узбек-хан|Узбека]]. У 1310-я гады паслядоўна вызначыліся прамаскоўскія сімпатыі Пятра. У пачатку 1311 года мітрапаліт не дабраславіў князя [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]] на паход у [[Ніжні Ноўгарад]], якім авалодаў маскоўскі князь [[Юрый Данілавіч]]. Мітрапаліт Пётр зрабіў месцам свайго пастаяннага знаходжання [[Масква|Маскву]], што стала найважнейшай падзеяй для гісторыі Рускай мітраполіі (афіцыйнай мітрапалічай рэзідэнцыяй працягваў заставацца [[горад Уладзімір, Расія|Уладзімір]]). Магчыма, гэта адбылося ў гады вялікага княжання князя Юрыя Данілавіча (1317—1322), пасля атрымання ярлыка на вялікае княжанне Дзмітрыем Міхайлавічам (1322) або пасля забойства апошнім Юрыя Данілавіча (1325). Купіў для мітрапалічай кафедры ў тарускіх князёў горад [[Алексін (горад)|Алексін]]. Блаславіў маскоўскага князя [[Іван I Данілавіч|Івана I Данілавіча]] на пабудову першага каменнага храма [[Маскоўскі Крэмль|Маскоўскага Крамля]] — ​​[[Успенскі сабор (Масква)|Успенскага сабора]], прыняў удзел у закладцы сабора. Быў пахаваны ў алтарнай частцы недабудаванага Успенскага сабора ў Маскве. == Кананізацыя == Кананізаваны [[РПЦ]]. Дні памяці: 21 снежня (першапачаткова прыходзіўся на 20 снежня, прынамсі з пачатку XVI ст. перанесены на 21 чысло), 24 жніўня, у Саборах Маскоўскіх свяціцеляў (5 кастрычніка), Валынскіх святых (10 кастрычніка), Усіх святых, якія ў зямлі Рускай заззялі (2-я нядзеля пасля Тройцы). Шанаванне мітрапаліта Пятра стала развівацца адразу пасля яго смерці. Неўзабаве было складзена яго [[жыціе]]. Традыцыйна выдзяляюцца дзве рэдакцыі помніка XIV ст. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мітрапаліты Кіеўскія і ўсяе Русі]] owefltxcv933ct26v3933wkj2pnav3h 5135365 5135364 2026-05-03T15:40:23Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5135365 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Пётр''' ({{ВД-Прэамбула}}) — праваслаўны царкоўны дзеяч, пісьменнік, мітрапаліт Кіеўскі. == Біяграфія == Паходзіў з [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]]. Згодна [[жыціе|жыцію]], ва ўзросце 12 гадоў пайшоў у манастыр і неўзабаве прыняў манаскі пострыг. У манастыры навучыўся [[іканапіс]]у. Побач з г. [[Белз]] пабудаваў храм «Святога Спаса», што паклала пачатак новай манаскай абіцелі, ігуменам якой стаў Пётр. Пасля 1305 г. вылучаны кандыдатам на [[Галіцкая мітраполія (1302—1401)|Галіцкую мітраполію]] (заснавана ў 1302/1303) галіцка-валынскім князем [[Юрый Львовіч|Юрыем Львовічам]]. Прыбыў у [[Канстанцінопаль]], дзе ў той жа час знаходзіўся ігумен [[Геронцій]] — кандыдат на мітраполію ўсяе Русі ад вялікага князя ўладзімірскага [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]]. Улетку 1308 г. патрыярх Канстанцінопальскі [[Афанасій I]] пасвяціў Пятра на агульнарускую кафедру. Згодна з граматай польскага караля [[Казімір III Вялікі|Казіміра III Вялікага]] канстанцінопальскаму патрыярху [[Філафей Кокін|Філафею Кокіну]] 1370 г., папярэдне Пётр быў усё ж пастаўлены на Галіцкую кафедру. У 1308 г. прыехаў у [[Кіеў]], дзе прайшла яго інтранізацыя,. У 1309 г. хан [[Тохта]] выдаў Пятру ярлык, які вызваляў Рускую Царкву ад даніны і пошлін. У пачатку 1310 г. знаходзіўся ў [[Бранск]]у і беспаспяхова спрабаваў прымірыць князёў [[Святаслаў Глебавіч|Святаслава Глебавіча]] і [[Васіль Аляксандравіч|Васіля Аляксандравіча]], якія вялі барацьбу за валоданне [[Бранскае княства|Бранскім княствам]]; прыведзеныя князем Васілём Аляксандравічам ардынцы ўварваліся ў горад і ўчынілі пагром, Пётр хаваўся ў царкве. У канцы 1310 — пачатку 1311 гг. на царкоўным саборы ў [[Пераслаўль-Залескі|Пераяслаўлі]], скліканым па ініцыятыве вялікага князя ўладзімірскага і князя цвярскога Міхаіла Яраславіча, незадаволенага рашэннем патрыярхіі, Пётр быў абвінавачаны з боку біскупа Цвярскога Андрэя ў сімоніі і дазволе шлюбаў паміж блізкімі сваякамі. На саборным судзе прысутнічаў і пасол патрыярха Канстанцінопальскага Афанасія I, накіраваны для правядзення расследавання наконт прад’яўленых абвінавачанняў. Пасля яго даклада аб выніках расследавання ў Канстанцінопаль, там павінна было быць прынята канчатковае рашэнне аб далейшым лёсе Пятра. Новы патрыярх Канстанцінопальскі [[Ніфант I]] даверліва паставіўся да абвінавачанняў, аб якіх даведаўся ад вялікага князя Міхаіла Яраславіча, і гатовы быў выклікаць Пятра на суд, але, відаць, бок абвінавачання не знайшоў сведкаў, якія б выступілі супраць Пятра, і мітрапаліт не быў адпраўлены на судовы разбор. Неўзабаве адбылося прымірэнне Пятра і епіскапа Андрэя. Аб некаторым пацяпленні адносін паміж вялікім князем і мітрапалітам пасля Пераяслаўскага сабора сведчыць той факт, што ў 1313 г. Пётр і Міхаіл Яраславіч разам хадзілі ў [[Залатая Арда|Арду]] да новага хана [[Узбек-хан|Узбека]]. У 1310-я гады паслядоўна вызначыліся прамаскоўскія сімпатыі Пятра. У пачатку 1311 года мітрапаліт не дабраславіў князя [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]] на паход у [[Ніжні Ноўгарад]], якім авалодаў маскоўскі князь [[Юрый Данілавіч]]. Мітрапаліт Пётр зрабіў месцам свайго пастаяннага знаходжання [[Масква|Маскву]], што стала найважнейшай падзеяй для гісторыі Рускай мітраполіі (афіцыйнай мітрапалічай рэзідэнцыяй працягваў заставацца [[горад Уладзімір, Расія|Уладзімір]]). Магчыма, гэта адбылося ў гады вялікага княжання князя Юрыя Данілавіча (1317—1322), пасля атрымання ярлыка на вялікае княжанне Дзмітрыем Міхайлавічам (1322) або пасля забойства апошнім Юрыя Данілавіча (1325). Купіў для мітрапалічай кафедры ў тарускіх князёў горад [[Алексін (горад)|Алексін]]. Блаславіў маскоўскага князя [[Іван I Данілавіч|Івана I Данілавіча]] на пабудову першага каменнага храма [[Маскоўскі Крэмль|Маскоўскага Крамля]] — ​​[[Успенскі сабор (Масква)|Успенскага сабора]], прыняў удзел у закладцы сабора. Быў пахаваны ў алтарнай частцы недабудаванага Успенскага сабора ў Маскве. == Кананізацыя == Кананізаваны [[РПЦ]]. Дні памяці: 21 снежня (першапачаткова прыходзіўся на 20 снежня, прынамсі з пачатку XVI ст. перанесены на 21 чысло), 24 жніўня, у Саборах Маскоўскіх свяціцеляў (5 кастрычніка), Валынскіх святых (10 кастрычніка), Усіх святых, якія ў зямлі Рускай заззялі (2-я нядзеля пасля Тройцы). Шанаванне мітрапаліта Пятра стала развівацца адразу пасля яго смерці. Неўзабаве было складзена яго [[жыціе]]. Традыцыйна выдзяляюцца дзве рэдакцыі помніка XIV ст. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мітрапаліты Кіеўскія і ўсяе Русі]] oiquskmguzqab5ymc3vvzq9v589bitt 5135367 5135365 2026-05-03T15:46:04Z JerzyKundrat 174 /* Кананізацыя */ 5135367 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Пётр''' ({{ВД-Прэамбула}}) — праваслаўны царкоўны дзеяч, пісьменнік, мітрапаліт Кіеўскі. == Біяграфія == Паходзіў з [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]]. Згодна [[жыціе|жыцію]], ва ўзросце 12 гадоў пайшоў у манастыр і неўзабаве прыняў манаскі пострыг. У манастыры навучыўся [[іканапіс]]у. Побач з г. [[Белз]] пабудаваў храм «Святога Спаса», што паклала пачатак новай манаскай абіцелі, ігуменам якой стаў Пётр. Пасля 1305 г. вылучаны кандыдатам на [[Галіцкая мітраполія (1302—1401)|Галіцкую мітраполію]] (заснавана ў 1302/1303) галіцка-валынскім князем [[Юрый Львовіч|Юрыем Львовічам]]. Прыбыў у [[Канстанцінопаль]], дзе ў той жа час знаходзіўся ігумен [[Геронцій]] — кандыдат на мітраполію ўсяе Русі ад вялікага князя ўладзімірскага [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]]. Улетку 1308 г. патрыярх Канстанцінопальскі [[Афанасій I]] пасвяціў Пятра на агульнарускую кафедру. Згодна з граматай польскага караля [[Казімір III Вялікі|Казіміра III Вялікага]] канстанцінопальскаму патрыярху [[Філафей Кокін|Філафею Кокіну]] 1370 г., папярэдне Пётр быў усё ж пастаўлены на Галіцкую кафедру. У 1308 г. прыехаў у [[Кіеў]], дзе прайшла яго інтранізацыя,. У 1309 г. хан [[Тохта]] выдаў Пятру ярлык, які вызваляў Рускую Царкву ад даніны і пошлін. У пачатку 1310 г. знаходзіўся ў [[Бранск]]у і беспаспяхова спрабаваў прымірыць князёў [[Святаслаў Глебавіч|Святаслава Глебавіча]] і [[Васіль Аляксандравіч|Васіля Аляксандравіча]], якія вялі барацьбу за валоданне [[Бранскае княства|Бранскім княствам]]; прыведзеныя князем Васілём Аляксандравічам ардынцы ўварваліся ў горад і ўчынілі пагром, Пётр хаваўся ў царкве. У канцы 1310 — пачатку 1311 гг. на царкоўным саборы ў [[Пераслаўль-Залескі|Пераяслаўлі]], скліканым па ініцыятыве вялікага князя ўладзімірскага і князя цвярскога Міхаіла Яраславіча, незадаволенага рашэннем патрыярхіі, Пётр быў абвінавачаны з боку біскупа Цвярскога Андрэя ў сімоніі і дазволе шлюбаў паміж блізкімі сваякамі. На саборным судзе прысутнічаў і пасол патрыярха Канстанцінопальскага Афанасія I, накіраваны для правядзення расследавання наконт прад’яўленых абвінавачанняў. Пасля яго даклада аб выніках расследавання ў Канстанцінопаль, там павінна было быць прынята канчатковае рашэнне аб далейшым лёсе Пятра. Новы патрыярх Канстанцінопальскі [[Ніфант I]] даверліва паставіўся да абвінавачанняў, аб якіх даведаўся ад вялікага князя Міхаіла Яраславіча, і гатовы быў выклікаць Пятра на суд, але, відаць, бок абвінавачання не знайшоў сведкаў, якія б выступілі супраць Пятра, і мітрапаліт не быў адпраўлены на судовы разбор. Неўзабаве адбылося прымірэнне Пятра і епіскапа Андрэя. Аб некаторым пацяпленні адносін паміж вялікім князем і мітрапалітам пасля Пераяслаўскага сабора сведчыць той факт, што ў 1313 г. Пётр і Міхаіл Яраславіч разам хадзілі ў [[Залатая Арда|Арду]] да новага хана [[Узбек-хан|Узбека]]. У 1310-я гады паслядоўна вызначыліся прамаскоўскія сімпатыі Пятра. У пачатку 1311 года мітрапаліт не дабраславіў князя [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]] на паход у [[Ніжні Ноўгарад]], якім авалодаў маскоўскі князь [[Юрый Данілавіч]]. Мітрапаліт Пётр зрабіў месцам свайго пастаяннага знаходжання [[Масква|Маскву]], што стала найважнейшай падзеяй для гісторыі Рускай мітраполіі (афіцыйнай мітрапалічай рэзідэнцыяй працягваў заставацца [[горад Уладзімір, Расія|Уладзімір]]). Магчыма, гэта адбылося ў гады вялікага княжання князя Юрыя Данілавіча (1317—1322), пасля атрымання ярлыка на вялікае княжанне Дзмітрыем Міхайлавічам (1322) або пасля забойства апошнім Юрыя Данілавіча (1325). Купіў для мітрапалічай кафедры ў тарускіх князёў горад [[Алексін (горад)|Алексін]]. Блаславіў маскоўскага князя [[Іван I Данілавіч|Івана I Данілавіча]] на пабудову першага каменнага храма [[Маскоўскі Крэмль|Маскоўскага Крамля]] — ​​[[Успенскі сабор (Масква)|Успенскага сабора]], прыняў удзел у закладцы сабора. Быў пахаваны ў алтарнай частцы недабудаванага Успенскага сабора ў Маскве. == Кананізацыя == [[Файл:Мощи_свт_Петра.jpg|thumb|left|Рака з мошчамі, Успенскі сабор, Масква.]] Кананізаваны [[РПЦ]]. Дні памяці: 21 снежня (першапачаткова прыходзіўся на 20 снежня, прынамсі з пачатку XVI ст. перанесены на 21 чысло), 24 жніўня, у Саборах Маскоўскіх свяціцеляў (5 кастрычніка), Валынскіх святых (10 кастрычніка), Усіх святых, якія ў зямлі Рускай заззялі (2-я нядзеля пасля Тройцы). Шанаванне мітрапаліта Пятра стала развівацца адразу пасля яго смерці. Неўзабаве было складзена яго [[жыціе]]. Традыцыйна выдзяляюцца дзве рэдакцыі помніка XIV ст. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мітрапаліты Кіеўскія і ўсяе Русі]] iauruipco4k3v9o22r6fow9277hd3hd 5135368 5135367 2026-05-03T15:49:21Z JerzyKundrat 174 /* Кананізацыя */ 5135368 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Пётр''' ({{ВД-Прэамбула}}) — праваслаўны царкоўны дзеяч, пісьменнік, мітрапаліт Кіеўскі. == Біяграфія == Паходзіў з [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]]. Згодна [[жыціе|жыцію]], ва ўзросце 12 гадоў пайшоў у манастыр і неўзабаве прыняў манаскі пострыг. У манастыры навучыўся [[іканапіс]]у. Побач з г. [[Белз]] пабудаваў храм «Святога Спаса», што паклала пачатак новай манаскай абіцелі, ігуменам якой стаў Пётр. Пасля 1305 г. вылучаны кандыдатам на [[Галіцкая мітраполія (1302—1401)|Галіцкую мітраполію]] (заснавана ў 1302/1303) галіцка-валынскім князем [[Юрый Львовіч|Юрыем Львовічам]]. Прыбыў у [[Канстанцінопаль]], дзе ў той жа час знаходзіўся ігумен [[Геронцій]] — кандыдат на мітраполію ўсяе Русі ад вялікага князя ўладзімірскага [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]]. Улетку 1308 г. патрыярх Канстанцінопальскі [[Афанасій I]] пасвяціў Пятра на агульнарускую кафедру. Згодна з граматай польскага караля [[Казімір III Вялікі|Казіміра III Вялікага]] канстанцінопальскаму патрыярху [[Філафей Кокін|Філафею Кокіну]] 1370 г., папярэдне Пётр быў усё ж пастаўлены на Галіцкую кафедру. У 1308 г. прыехаў у [[Кіеў]], дзе прайшла яго інтранізацыя,. У 1309 г. хан [[Тохта]] выдаў Пятру ярлык, які вызваляў Рускую Царкву ад даніны і пошлін. У пачатку 1310 г. знаходзіўся ў [[Бранск]]у і беспаспяхова спрабаваў прымірыць князёў [[Святаслаў Глебавіч|Святаслава Глебавіча]] і [[Васіль Аляксандравіч|Васіля Аляксандравіча]], якія вялі барацьбу за валоданне [[Бранскае княства|Бранскім княствам]]; прыведзеныя князем Васілём Аляксандравічам ардынцы ўварваліся ў горад і ўчынілі пагром, Пётр хаваўся ў царкве. У канцы 1310 — пачатку 1311 гг. на царкоўным саборы ў [[Пераслаўль-Залескі|Пераяслаўлі]], скліканым па ініцыятыве вялікага князя ўладзімірскага і князя цвярскога Міхаіла Яраславіча, незадаволенага рашэннем патрыярхіі, Пётр быў абвінавачаны з боку біскупа Цвярскога Андрэя ў сімоніі і дазволе шлюбаў паміж блізкімі сваякамі. На саборным судзе прысутнічаў і пасол патрыярха Канстанцінопальскага Афанасія I, накіраваны для правядзення расследавання наконт прад’яўленых абвінавачанняў. Пасля яго даклада аб выніках расследавання ў Канстанцінопаль, там павінна было быць прынята канчатковае рашэнне аб далейшым лёсе Пятра. Новы патрыярх Канстанцінопальскі [[Ніфант I]] даверліва паставіўся да абвінавачанняў, аб якіх даведаўся ад вялікага князя Міхаіла Яраславіча, і гатовы быў выклікаць Пятра на суд, але, відаць, бок абвінавачання не знайшоў сведкаў, якія б выступілі супраць Пятра, і мітрапаліт не быў адпраўлены на судовы разбор. Неўзабаве адбылося прымірэнне Пятра і епіскапа Андрэя. Аб некаторым пацяпленні адносін паміж вялікім князем і мітрапалітам пасля Пераяслаўскага сабора сведчыць той факт, што ў 1313 г. Пётр і Міхаіл Яраславіч разам хадзілі ў [[Залатая Арда|Арду]] да новага хана [[Узбек-хан|Узбека]]. У 1310-я гады паслядоўна вызначыліся прамаскоўскія сімпатыі Пятра. У пачатку 1311 года мітрапаліт не дабраславіў князя [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]] на паход у [[Ніжні Ноўгарад]], якім авалодаў маскоўскі князь [[Юрый Данілавіч]]. Мітрапаліт Пётр зрабіў месцам свайго пастаяннага знаходжання [[Масква|Маскву]], што стала найважнейшай падзеяй для гісторыі Рускай мітраполіі (афіцыйнай мітрапалічай рэзідэнцыяй працягваў заставацца [[горад Уладзімір, Расія|Уладзімір]]). Магчыма, гэта адбылося ў гады вялікага княжання князя Юрыя Данілавіча (1317—1322), пасля атрымання ярлыка на вялікае княжанне Дзмітрыем Міхайлавічам (1322) або пасля забойства апошнім Юрыя Данілавіча (1325). Купіў для мітрапалічай кафедры ў тарускіх князёў горад [[Алексін (горад)|Алексін]]. Блаславіў маскоўскага князя [[Іван I Данілавіч|Івана I Данілавіча]] на пабудову першага каменнага храма [[Маскоўскі Крэмль|Маскоўскага Крамля]] — ​​[[Успенскі сабор (Масква)|Успенскага сабора]], прыняў удзел у закладцы сабора. Быў пахаваны ў алтарнай частцы недабудаванага Успенскага сабора ў Маскве. == Кананізацыя == [[Файл:Мощи_свт_Петра.jpg|thumb|left|Рака з мошчамі, Успенскі сабор, Масква.]] Кананізаваны [[РПЦ]]. Дні памяці: 21 снежня (першапачаткова прыходзіўся на 20 снежня, прынамсі з пачатку XVI ст. перанесены на 21 чысло), 24 жніўня, у Саборах Маскоўскіх свяціцеляў (5 кастрычніка), Валынскіх святых (10 кастрычніка), Усіх святых, якія ў зямлі Рускай заззялі (2-я нядзеля пасля Тройцы). Шанаванне мітрапаліта Пятра стала развівацца адразу пасля яго смерці. Неўзабаве было складзена яго [[жыціе]]. Традыцыйна выдзяляюцца дзве рэдакцыі помніка XIV ст. == Літаратура == * ''Горский А. А.'' Москва и Орда / А. А. Горский; РАН, Институт российской истории. — Москва: Наука, 2000. ISBN 5-02-009838-8 * ''Клосс Б. М.'' Избранные труды. Т. 2. Очерки по истории русской агиографии XIV—XVI веков / Б. М. Клосс. — Москва: Языки русской культуры, 2001. ISBN 5-7859-0087-4 {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мітрапаліты Кіеўскія і ўсяе Русі]] qe3zjxotnm824ztbs78tw8oubhovton 0 807250 5135377 2026-05-03T16:09:51Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{ДД}} '''Андрэй Яраславіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — {{пішу}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікія князі ўладзіміраўскія]] [[Катэгорыя:Князі суздальскія]]» 5135377 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Андрэй Яраславіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — {{пішу}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікія князі ўладзіміраўскія]] [[Катэгорыя:Князі суздальскія]] 3hgjr6pona7tfxdnhk7rd5mrwp13tc4 5135378 5135377 2026-05-03T16:12:26Z JerzyKundrat 174 5135378 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Андрэй Яраславіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь наўгародскі (1240—1241/1242), вялікі князь уладзімірскі (1249—1252), князь суздальскі (1256/1257-1264). {{пішу}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікія князі ўладзімірскія]] [[Катэгорыя:Князі наўгародскія]] [[Катэгорыя:Князі суздальскія]] 4fyiruzgrkfhj1fbldvsnkhthjukzy9 5135381 5135378 2026-05-03T16:18:17Z JerzyKundrat 174 5135381 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Андрэй Яраславіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь наўгародскі (1240—1241/1242), вялікі князь уладзімірскі (1249—1252), князь суздальскі (1256/1257-1264). == Біяграфія == З дынастыі [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Трэці сын [[Яраслаў Усеваладавіч|Яраслава Усеваладавіча]] (ад другога шлюбу). Брат [[Аляксандр Яраславіч Неўскі|Аляксандра Яраславіча Неўскага]]. {{пішу}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікія князі ўладзімірскія]] [[Катэгорыя:Князі наўгародскія]] [[Катэгорыя:Князі суздальскія]] tb74f3tu422dy7sbmykrtaai5rie7zb 5135386 5135381 2026-05-03T16:35:41Z JerzyKundrat 174 5135386 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Андрэй Яраславіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь наўгародскі (1240—1241/1242), вялікі князь уладзімірскі (1249—1252), князь суздальскі (1256/1257—1264). Продак князёў [[Шуйскія|Шуйскіх]]. == Біяграфія == З дынастыі [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Трэці сын [[Яраслаў Усеваладавіч|Яраслава Усеваладавіча]] (ад другога шлюбу). Упершыню згадваецца ў крыніцах у 1238 годзе ў спісе князёў Русі, якія выжылі пасля [[Мангольскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]]. У 1238—1240 гадах разам з бацькам і малодшымі братамі жыў ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзіміры]]. У канцы 1240 — пачатку (да сакавіка) 1241 гадоў па рэкамендацыі бацькі знаходзіўся на княжэнні ў [[Ноўгарад]]зе, але не здолеў супрацьстаяць агрэсіі крыжакоў [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] і быў заменены на брата — [[Аляксандр Яраславіч Неўскі|Аляксандра Яраславіча Неўскага]]. Прывёў на дапамогу наўгародцам уладзіміра-суздальскую конную раць. У сакавіку — пачатку красавіка 1242 года разам са старэйшым братам Аляксандрам прымаў удзел у набегах на парубежныя землі падпарадкаванай крыжакам [[чудзь|чудзі]] і вызваленні ад захопнікаў [[Пскоў|Пскова]], а затым ваяры, прыведзеныя Андрэем Яраславічам, вызначыліся ў [[Лядовае пабоішча|Лядовым пабоішчы]]. У красавіку вярнуўся з войскамі да бацькі ва Уладзімір. {{пішу}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Продкі}} {{Нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікія князі ўладзімірскія]] [[Катэгорыя:Князі наўгародскія]] [[Катэгорыя:Князі суздальскія]] ij6rorl5l2ex66wcjex83zn6rt3tjsi 5135389 5135386 2026-05-03T16:53:54Z JerzyKundrat 174 5135389 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Андрэй Яраславіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь наўгародскі (1240—1241/1242), вялікі князь уладзімірскі (1249—1252), князь суздальскі (1256/1257—1264). Продак князёў [[Шуйскія|Шуйскіх]]. == Біяграфія == З дынастыі [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Трэці сын [[Яраслаў Усеваладавіч|Яраслава Усеваладавіча]] (ад другога шлюбу). Упершыню згадваецца ў крыніцах у 1238 годзе ў спісе князёў Русі, якія выжылі пасля [[Мангольскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]]. У 1238—1240 гадах разам з бацькам і малодшымі братамі жыў ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзіміры]]. У канцы 1240 — пачатку (да сакавіка) 1241 гадоў па рэкамендацыі бацькі знаходзіўся на княжэнні ў [[Ноўгарад]]зе, але не здолеў супрацьстаяць агрэсіі крыжакоў [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] і быў заменены на брата — [[Аляксандр Яраславіч Неўскі|Аляксандра Яраславіча]]. Прывёў на дапамогу наўгародцам уладзіміра-суздальскую конную раць. У сакавіку — пачатку красавіка 1242 года разам са старэйшым братам Аляксандрам прымаў удзел у набегах на парубежныя землі падпарадкаванай крыжакам [[чудзь|чудзі]] і вызваленні ад захопнікаў [[Пскоў|Пскова]], а затым ваяры, прыведзеныя Андрэем Яраславічам, вызначыліся ў [[Лядовае пабоішча|Лядовым пабоішчы]]. У красавіку вярнуўся з войскамі да бацькі ва Уладзімір. Паводле запавету бацькі, складзенаму, відаць, у другой палове 1245 года да ад’езду ва [[Улус Джучы]] і Манголію, атрымаў асобнае валоданне ва [[Вялікае княства Уладзімірскае|Уладзімірскім вялікім княстве]]; аднак якое менавіта, крыніцы не паведамляюць. У канцы восені 1246 года разам з братамі ўдзельнічаў у пахаванні бацькі і княскім з’ездзе ва Уладзіміры. У ходзе гэтага з’езда новым вялікім князем уладзімірскім быў аб’яўлены суздальскі і юр’еўскі князь [[Святаслаў Усеваладавіч]]. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што Андрэй Яраславіч атрымаў [[Суздальскае княства]], аднак прамых сведчанняў крыніц пра гэта няма. У 1247 годзе Андрэй Яраславіч выехаў у стаўку [[Батый|Батыя]], каб атрымаць пацвярджэнне на сваё княжанне. Следам за ім ва Улус Джучы адправіўся і [[Аляксандр Яраславіч Неўскі]]. Знаходзячыся тут праездам, яны заспелі імклівую падрыхтоўку да вайны паміж прыхільнікамі Батыя і вялікага хана [[Гуюк]]а, але нечаканая смерць апошняга ў пачатку паходу ў красавіку — траўні 1248 года спыніла ваенныя дзеянні. Даведаўшыся пра смерць хана Гуюка і адхіленне ад улады яго маці — ханшы Туракіны, якая раней атруціла Яраслава Усеваладавіча, Батый адпусціў братоў для атрымання выніковай інвестытуры ў [[Каракарум (горад)|Каракарум]]. Прадстаўнікі кіруючых колаў [[Мангольская імперыя|Мангольскай імперыі]] прызналі князя Аляксандра Яраславіча старэйшым на Русі і аддалі яму [[Кіеўскае княства]], Андрэй Яраславіч атрымаў ярлык на Уладзімірскае княства. У другой палове 1249 года Андрэй Яраславіч і Аляксандр Неўскі вярнуліся з ярлыкамі ва Уладзімір. Там яны правялі новы княскі з’езд, на якім былі агучаныя вынікі іх паездкі ў Мангольскую імперыю. У 1250 годзе Андрэй Яраславіч заключыў палітычны саюз з галіцка-валынскім князем [[Даніла Раманавіч|Данілам Раманавічам]], які зімой 1250/1251 гадоў быў змацаваны шлюбам Андрэя Яраславіча з невядомай па імені дачкой Данілы Раманавіча. Улічваючы іх блізкароднасныя сувязі па жаночай лініі, маладыя атрымалі на гэты шлюб спецыяльны царкоўны дазвол, а іх шлюб у [[Успенскі сабор (Уладзімір, Расія)|Успенскім саборы]] ва Уладзіміры правёў асабіста кіеўскі мітрапаліт. Мэтай гэтага саюза, да якога таксама далучыўся князь [[Яраслаў Яраславіч]], павінна было стаць вызваленне рускіх земляў ад выплаты даніны ў Мангольскую імперыю пры захаванні свайго васалітэту ў адносінах да кіраўніка Улуса Джучы. {{пішу}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Продкі}} {{Нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікія князі ўладзімірскія]] [[Катэгорыя:Князі наўгародскія]] [[Катэгорыя:Князі суздальскія]] rlrtkqyxw7w3rd1hrqmdso2v30529i6 5135390 5135389 2026-05-03T16:56:13Z JerzyKundrat 174 5135390 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Андрэй Яраславіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь наўгародскі (1240—1241/1242), вялікі князь уладзімірскі (1249—1252), князь суздальскі (1256/1257—1264). Продак князёў [[Шуйскія|Шуйскіх]]. == Біяграфія == З дынастыі [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Трэці сын [[Яраслаў Усеваладавіч|Яраслава Усеваладавіча]] (ад другога шлюбу). Упершыню згадваецца ў крыніцах у 1238 годзе ў спісе князёў Русі, якія выжылі пасля [[Мангольскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]]. У 1238—1240 гадах разам з бацькам і малодшымі братамі жыў ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзіміры]]. У канцы 1240 — пачатку (да сакавіка) 1241 гадоў па рэкамендацыі бацькі знаходзіўся на княжэнні ў [[Ноўгарад]]зе, але не здолеў супрацьстаяць агрэсіі крыжакоў [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] і быў заменены на брата — [[Аляксандр Яраславіч Неўскі|Аляксандра Яраславіча]]. Прывёў на дапамогу наўгародцам уладзіміра-суздальскую конную раць. У сакавіку — пачатку красавіка 1242 года разам са старэйшым братам Аляксандрам прымаў удзел у набегах на парубежныя землі падпарадкаванай крыжакам [[чудзь|чудзі]] і вызваленні ад захопнікаў [[Пскоў|Пскова]], а затым ваяры, прыведзеныя Андрэем Яраславічам, вызначыліся ў [[Лядовае пабоішча|Лядовым пабоішчы]]. У красавіку вярнуўся з войскамі да бацькі ва Уладзімір. Паводле запавету бацькі, складзенаму, відаць, у другой палове 1245 года да ад’езду ва [[Улус Джучы]] і Манголію, атрымаў асобнае валоданне ва [[Вялікае княства Уладзімірскае|Уладзімірскім вялікім княстве]]; аднак якое менавіта, крыніцы не паведамляюць. У канцы восені 1246 года разам з братамі ўдзельнічаў у пахаванні бацькі і княскім з’ездзе ва Уладзіміры. У ходзе гэтага з’езда новым вялікім князем уладзімірскім быў аб’яўлены суздальскі і юр’еўскі князь [[Святаслаў Усеваладавіч]]. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што Андрэй Яраславіч атрымаў [[Суздальскае княства]], аднак прамых сведчанняў крыніц пра гэта няма. У 1247 годзе Андрэй Яраславіч выехаў у стаўку [[Батый|Батыя]], каб атрымаць пацвярджэнне на сваё княжанне. Следам за ім ва Улус Джучы адправіўся і [[Аляксандр Яраславіч Неўскі]]. Знаходзячыся тут праездам, яны заспелі імклівую падрыхтоўку да вайны паміж прыхільнікамі Батыя і вялікага хана [[Гуюк]]а, але нечаканая смерць апошняга ў пачатку паходу ў красавіку — траўні 1248 года спыніла ваенныя дзеянні. Даведаўшыся пра смерць хана Гуюка і адхіленне ад улады яго маці — ханшы Туракіны, якая раней атруціла Яраслава Усеваладавіча, Батый адпусціў братоў для атрымання выніковай інвестытуры ў [[Каракарум (горад)|Каракарум]]. Прадстаўнікі кіруючых колаў [[Мангольская імперыя|Мангольскай імперыі]] прызналі князя Аляксандра Яраславіча старэйшым на Русі і аддалі яму [[Кіеўскае княства]], Андрэй Яраславіч атрымаў ярлык на Уладзімірскае княства. У другой палове 1249 года Андрэй Яраславіч і Аляксандр Неўскі вярнуліся з ярлыкамі ва Уладзімір. Там яны правялі новы княскі з’езд, на якім былі агучаныя вынікі іх паездкі ў Мангольскую імперыю. У 1250 годзе Андрэй Яраславіч заключыў палітычны саюз з галіцка-валынскім князем [[Даніла Раманавіч|Данілам Раманавічам]], які зімой 1250/1251 гадоў быў змацаваны шлюбам Андрэя Яраславіча з дачкой Данілы Раманавіча. Улічваючы іх блізкароднасныя сувязі па жаночай лініі, маладыя атрымалі на гэты шлюб спецыяльны царкоўны дазвол, а іх шлюб у [[Успенскі сабор (Уладзімір, Расія)|Успенскім саборы]] ва Уладзіміры правёў асабіста кіеўскі мітрапаліт. Мэтай гэтага саюза, да якога таксама далучыўся князь [[Яраслаў Яраславіч]], павінна было стаць вызваленне рускіх земляў ад выплаты даніны ў Мангольскую імперыю пры захаванні свайго васалітэту ў адносінах да кіраўніка Улуса Джучы. {{пішу}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Продкі}} {{Нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікія князі ўладзімірскія]] [[Катэгорыя:Князі наўгародскія]] [[Катэгорыя:Князі суздальскія]] axd83wrtzafom4h19aodntfl6kjrfa3 5135392 5135390 2026-05-03T17:15:48Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5135392 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Андрэй Яраславіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь наўгародскі (1240—1241/1242), вялікі князь уладзімірскі (1249—1252), князь суздальскі (1256/1257—1264). Продак князёў [[Шуйскія|Шуйскіх]]. == Біяграфія == З дынастыі [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Трэці сын [[Яраслаў Усеваладавіч|Яраслава Усеваладавіча]] (ад другога шлюбу). Упершыню згадваецца ў крыніцах у 1238 годзе ў спісе князёў Русі, якія выжылі пасля [[Мангольскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]]. У 1238—1240 гадах разам з бацькам і малодшымі братамі жыў ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзіміры]]. У канцы 1240 — пачатку (да сакавіка) 1241 гадоў па рэкамендацыі бацькі знаходзіўся на княжэнні ў [[Ноўгарад]]зе, але не здолеў супрацьстаяць агрэсіі крыжакоў [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] і быў заменены на брата — [[Аляксандр Яраславіч Неўскі|Аляксандра Яраславіча]]. Прывёў на дапамогу наўгародцам уладзіміра-суздальскую конную раць. У сакавіку — пачатку красавіка 1242 года разам са старэйшым братам Аляксандрам прымаў удзел у набегах на парубежныя землі падпарадкаванай крыжакам [[чудзь|чудзі]] і вызваленні ад захопнікаў [[Пскоў|Пскова]], а затым ваяры, прыведзеныя Андрэем Яраславічам, вызначыліся ў [[Лядовае пабоішча|Лядовым пабоішчы]]. У красавіку вярнуўся з войскамі да бацькі ва Уладзімір. Паводле запавету бацькі, складзенаму, відаць, у другой палове 1245 года да ад’езду ва [[Улус Джучы]] і Манголію, атрымаў асобнае валоданне ва [[Вялікае княства Уладзімірскае|Уладзімірскім вялікім княстве]]; аднак якое менавіта, крыніцы не паведамляюць. У канцы восені 1246 года разам з братамі ўдзельнічаў у пахаванні бацькі і княскім з’ездзе ва Уладзіміры. У ходзе гэтага з’езда новым вялікім князем уладзімірскім быў аб’яўлены суздальскі і юр’еўскі князь [[Святаслаў Усеваладавіч]]. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што Андрэй Яраславіч атрымаў [[Суздальскае княства]], аднак прамых сведчанняў крыніц пра гэта няма. У 1247 годзе Андрэй Яраславіч выехаў у стаўку [[Батый|Батыя]], каб атрымаць пацвярджэнне на сваё княжанне. Следам за ім ва Улус Джучы адправіўся і [[Аляксандр Яраславіч Неўскі]]. Знаходзячыся тут праездам, яны заспелі імклівую падрыхтоўку да вайны паміж прыхільнікамі Батыя і вялікага хана [[Гуюк]]а, але нечаканая смерць апошняга ў пачатку паходу ў красавіку — траўні 1248 года спыніла ваенныя дзеянні. Даведаўшыся пра смерць хана Гуюка і адхіленне ад улады яго маці — ханшы Туракіны, якая раней атруціла Яраслава Усеваладавіча, Батый адпусціў братоў для атрымання выніковай інвестытуры ў [[Каракарум (горад)|Каракарум]]. Прадстаўнікі кіруючых колаў [[Мангольская імперыя|Мангольскай імперыі]] прызналі князя Аляксандра Яраславіча старэйшым на Русі і аддалі яму [[Кіеўскае княства]], Андрэй Яраславіч атрымаў ярлык на Уладзімірскае княства. У другой палове 1249 года Андрэй Яраславіч і Аляксандр Неўскі вярнуліся з ярлыкамі ва Уладзімір. Там яны правялі новы княскі з’езд, на якім былі агучаныя вынікі іх паездкі ў Мангольскую імперыю. У 1250 годзе Андрэй Яраславіч заключыў палітычны саюз з галіцка-валынскім князем [[Даніла Раманавіч|Данілам Раманавічам]], які зімой 1250/1251 гадоў быў змацаваны шлюбам Андрэя Яраславіча з дачкой Данілы Раманавіча. Улічваючы іх блізкароднасныя сувязі па жаночай лініі, маладыя атрымалі на гэты шлюб спецыяльны царкоўны дазвол, а іх шлюб у [[Успенскі сабор (Уладзімір, Расія)|Успенскім саборы]] ва Уладзіміры правёў асабіста кіеўскі мітрапаліт. Мэтай гэтага саюза, да якога таксама далучыўся князь [[Яраслаў Яраславіч]], павінна было стаць вызваленне рускіх земляў ад выплаты даніны ў Мангольскую імперыю пры захаванні свайго васалітэту ў адносінах да правіцеля Улуса Джучы. Да вясны 1252 г. у Андрэя Яраславіча абвастрыўся канфлікт з прадстаўнікамі мангольскіх улад. Вялікі князь уладзімірскі выступаў супраць правядзення [[Берке]] перапісу сваіх уладанняў і людзей у мэтах удакладнення падатковых збораў, а таксама адмаўляўся падпарадкоўвацца вялікаму хану [[Мункэ]]. Для вырашэння канфлікту ў Паволжа з Манголіі прыбыў з атрадам ваявода Нюрын. Мангольскае войска пачало руйнаваць уладанні Андрэя Яраславіча. Пры набліжэнні іх войска вялікі князь уладзімірскі разам з сям'ёй і баярамі збег у [[Пераяслаў-Залескі]], дзе разам з братам Яраславам стаў збіраць верныя ім войскі. Пад сценамі горада ў кровапралітным баі яны былі разбіты мангольскай раццю, якая раптоўна прыйшла. Андрэй Яраславіч са сваімі набліжанымі прыехаў у [[Ноўгарад]], аднак наўгародцы ў адсутнасць Аляксандра Неўскага ўцекачоў не прынялі. Тады князь выехаў у [[Пскоў]], дзе атрымаў больш добразычлівы прыём. Дачакаўшыся жонку, разам з ёй выехаў на тэрыторыю Лівонскага ордэна і спыніўся ў [[Рэвель|Рэвелі]]. Удзел крыжакоў у лёсе Андрэя Яраславіча быў звязаны з тым, што яны ўзгаднялі свае дзеянні з агульным саюзнікам і яго цесцем - князем Данілам Раманавічам (з апошнім і жамойцкімі князямі крыжакі знаходзіліся ў ваенным саюзе супраць літоўскага князя [[Міндоўг]]а). З Рэвеля Андрэй Яраславіч адправіўся ў Швецыю, дзе каралеўскі зяць [[Біргер Ярль|Біргер Магнусан]] зладзіў яму пышны прыём. Пасля гэтага Андрэй Яраславіч забраў з Рэвеля жонку, з якой у 1252–1256 гг. пражываў пры шведскім каралеўскім двары. У 1253 г., падчас шведска-нарвежскіх перамоваў, з ім пазнаёміўся нарвежскі кароль [[Хокан IV Хокансан]]. Пасля смерці Батыя і перад новым руска-шведскім ваенным сутыкненнем на памежжы Наўгародскай зямлі (1256–1257) з сям'ёй вярнуўся на Русь. Атрымаў у валоданне ад вялікага князя Аляксандра Неўскага Суздальскае княства. Быў прабачаны мангольскімі ўладамі. У 1257 і 1258 гадах разам з іншымі рускімі князямі ён наведваў у [[Залатая Арда|Ардзе]] спадчынніка хана [[Сартак]]а [[Улагчы]]. У 1257 годзе ў суздальскіх землях быў праведзены першы перапіс. Зімой 1258/1259 гадоў дапамагаў старэйшаму брату і мангольскім імперскім паслам дабіцца ад наўгародцаў згоды на правядзенне перапісу іх двароў у Ноўгарадзе. Не вядома пра якія-небудзь дзеянні Андрэя Яраславіча ў барацьбе за ярлык на Уладзімірскае вялікае княжанне пасля смерці Аляксандра Неўскага восенню 1263 года. Імаверна гэта было звязана са станам здароўя суздальскага князя, пацвярджэннем чаго можа служыць яго хуткі скон. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Продкі}} {{Нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікія князі ўладзімірскія]] [[Катэгорыя:Князі наўгародскія]] [[Катэгорыя:Князі суздальскія]] kkatwce686t1gfz5hmuof0qhj7m1uv8 5135393 5135392 2026-05-03T17:16:13Z JerzyKundrat 174 5135393 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Андрэй Яраславіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь наўгародскі (1240—1241/1242), вялікі князь уладзімірскі (1249—1252), князь суздальскі (1256/1257—1264). Продак князёў [[Шуйскія|Шуйскіх]]. == Біяграфія == З дынастыі [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Трэці сын [[Яраслаў Усеваладавіч|Яраслава Усеваладавіча]] (ад другога шлюбу). Упершыню згадваецца ў крыніцах у 1238 годзе ў спісе князёў Русі, якія выжылі пасля [[Мангольскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]]. У 1238—1240 гадах разам з бацькам і малодшымі братамі жыў ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзіміры]]. У канцы 1240 — пачатку (да сакавіка) 1241 гадоў па рэкамендацыі бацькі знаходзіўся на княжэнні ў [[Ноўгарад]]зе, але не здолеў супрацьстаяць агрэсіі крыжакоў [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] і быў заменены на брата — [[Аляксандр Яраславіч Неўскі|Аляксандра Яраславіча]]. Прывёў на дапамогу наўгародцам уладзіміра-суздальскую конную раць. У сакавіку — пачатку красавіка 1242 года разам са старэйшым братам Аляксандрам прымаў удзел у набегах на парубежныя землі падпарадкаванай крыжакам [[чудзь|чудзі]] і вызваленні ад захопнікаў [[Пскоў|Пскова]], а затым ваяры, прыведзеныя Андрэем Яраславічам, вызначыліся ў [[Лядовае пабоішча|Лядовым пабоішчы]]. У красавіку вярнуўся з войскамі да бацькі ва Уладзімір. Паводле запавету бацькі, складзенаму, відаць, у другой палове 1245 года да ад’езду ва [[Улус Джучы]] і Манголію, атрымаў асобнае валоданне ва [[Вялікае княства Уладзімірскае|Уладзімірскім вялікім княстве]]; аднак якое менавіта, крыніцы не паведамляюць. У канцы восені 1246 года разам з братамі ўдзельнічаў у пахаванні бацькі і княскім з’ездзе ва Уладзіміры. У ходзе гэтага з’езда новым вялікім князем уладзімірскім быў аб’яўлены суздальскі і юр’еўскі князь [[Святаслаў Усеваладавіч]]. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што Андрэй Яраславіч атрымаў [[Суздальскае княства]], аднак прамых сведчанняў крыніц пра гэта няма. У 1247 годзе Андрэй Яраславіч выехаў у стаўку [[Батый|Батыя]], каб атрымаць пацвярджэнне на сваё княжанне. Следам за ім ва Улус Джучы адправіўся і [[Аляксандр Яраславіч Неўскі]]. Знаходзячыся тут праездам, яны заспелі імклівую падрыхтоўку да вайны паміж прыхільнікамі Батыя і вялікага хана [[Гуюк]]а, але нечаканая смерць апошняга ў пачатку паходу ў красавіку — траўні 1248 года спыніла ваенныя дзеянні. Даведаўшыся пра смерць хана Гуюка і адхіленне ад улады яго маці — ханшы Туракіны, якая раней атруціла Яраслава Усеваладавіча, Батый адпусціў братоў для атрымання выніковай інвестытуры ў [[Каракарум (горад)|Каракарум]]. Прадстаўнікі кіруючых колаў [[Мангольская імперыя|Мангольскай імперыі]] прызналі князя Аляксандра Яраславіча старэйшым на Русі і аддалі яму [[Кіеўскае княства]], Андрэй Яраславіч атрымаў ярлык на Уладзімірскае княства. У другой палове 1249 года Андрэй Яраславіч і Аляксандр Неўскі вярнуліся з ярлыкамі ва Уладзімір. Там яны правялі новы княскі з’езд, на якім былі агучаныя вынікі іх паездкі ў Мангольскую імперыю. У 1250 годзе Андрэй Яраславіч заключыў палітычны саюз з галіцка-валынскім князем [[Даніла Раманавіч|Данілам Раманавічам]], які зімой 1250/1251 гадоў быў змацаваны шлюбам Андрэя Яраславіча з дачкой Данілы Раманавіча. Улічваючы іх блізкароднасныя сувязі па жаночай лініі, маладыя атрымалі на гэты шлюб спецыяльны царкоўны дазвол, а іх шлюб у [[Успенскі сабор (Уладзімір, Расія)|Успенскім саборы]] ва Уладзіміры правёў асабіста кіеўскі мітрапаліт. Мэтай гэтага саюза, да якога таксама далучыўся князь [[Яраслаў Яраславіч]], павінна было стаць вызваленне рускіх земляў ад выплаты даніны ў Мангольскую імперыю пры захаванні свайго васалітэту ў адносінах да правіцеля Улуса Джучы. Да вясны 1252 г. у Андрэя Яраславіча абвастрыўся канфлікт з прадстаўнікамі мангольскіх улад. Вялікі князь уладзімірскі выступаў супраць правядзення [[Берке]] перапісу сваіх уладанняў і людзей у мэтах удакладнення падатковых збораў, а таксама адмаўляўся падпарадкоўвацца вялікаму хану [[Мункэ]]. Для вырашэння канфлікту ў Паволжа з Манголіі прыбыў з атрадам ваявода Нюрын. Мангольскае войска пачало руйнаваць уладанні Андрэя Яраславіча. Пры набліжэнні іх войска вялікі князь уладзімірскі разам з сям’ёй і баярамі збег у [[Пераяслаў-Залескі]], дзе разам з братам Яраславам стаў збіраць верныя ім войскі. Пад сценамі горада ў кровапралітным баі яны былі разбіты мангольскай раццю, якая раптоўна прыйшла. Андрэй Яраславіч са сваімі набліжанымі прыехаў у [[Ноўгарад]], аднак наўгародцы ў адсутнасць Аляксандра Неўскага ўцекачоў не прынялі. Тады князь выехаў у [[Пскоў]], дзе атрымаў больш добразычлівы прыём. Дачакаўшыся жонку, разам з ёй выехаў на тэрыторыю Лівонскага ордэна і спыніўся ў [[Рэвель|Рэвелі]]. Удзел крыжакоў у лёсе Андрэя Яраславіча быў звязаны з тым, што яны ўзгаднялі свае дзеянні з агульным саюзнікам і яго цесцем — князем Данілам Раманавічам (з апошнім і жамойцкімі князямі крыжакі знаходзіліся ў ваенным саюзе супраць літоўскага князя [[Міндоўг]]а). З Рэвеля Андрэй Яраславіч адправіўся ў Швецыю, дзе каралеўскі зяць [[Біргер Ярль|Біргер Магнусан]] зладзіў яму пышны прыём. Пасля гэтага Андрэй Яраславіч забраў з Рэвеля жонку, з якой у 1252—1256 гг. пражываў пры шведскім каралеўскім двары. У 1253 г., падчас шведска-нарвежскіх перамоваў, з ім пазнаёміўся нарвежскі кароль [[Хокан IV Хокансан]]. Пасля смерці Батыя і перад новым руска-шведскім ваенным сутыкненнем на памежжы Наўгародскай зямлі (1256—1257) з сям’ёй вярнуўся на Русь. Атрымаў у валоданне ад вялікага князя Аляксандра Неўскага Суздальскае княства. Быў прабачаны мангольскімі ўладамі. У 1257 і 1258 гадах разам з іншымі рускімі князямі ён наведваў у [[Залатая Арда|Ардзе]] спадчынніка хана [[Сартак]]а [[Улагчы]]. У 1257 годзе ў суздальскіх землях быў праведзены першы перапіс. Зімой 1258/1259 гадоў дапамагаў старэйшаму брату і мангольскім імперскім паслам дабіцца ад наўгародцаў згоды на правядзенне перапісу іх двароў у Ноўгарадзе. Не вядома пра якія-небудзь дзеянні Андрэя Яраславіча ў барацьбе за ярлык на Уладзімірскае вялікае княжанне пасля смерці Аляксандра Неўскага восенню 1263 года. Імаверна гэта было звязана са станам здароўя суздальскага князя, пацвярджэннем чаго можа служыць яго хуткі скон. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Продкі}} {{Нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікія князі ўладзімірскія]] [[Катэгорыя:Князі наўгародскія]] [[Катэгорыя:Князі суздальскія]] 6ygchdh47akkx27raj6em07a3yedcsu 0 807251 5135500 2026-05-03T22:05:32Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Вайсковае фарміраванне |гады = [[1957]]—[[1991]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}} |тып = група [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[Ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] |памер = |размяшчэнне = [[Афганістан]] |бітвы...» 5135500 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |гады = [[1957]]—[[1991]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}} |тып = група [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[Ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] |памер = |размяшчэнне = [[Афганістан]] |бітвы = [[Афганская вайна (1979—1989)]] |у складзе=[[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане]] |вядомыя_камандзіры = }} '''Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане''' — кантынгент [[ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] [[УС СССР]] у [[Афганістан]]е, якія аказвалі падтрымку ў [[Ваеннае будаўніцтва|ваенным будаўніцтве]]. Разам з баявымі часцямі [[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане|АКСВА]], група згуляла значную ролю ў [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганскай вайне 1979—1989 гадоў]]. == Перадгісторыя== У 1919 годзе пасля [[Трэцяя англа-афганская вайна|трэцяй англа-афганскай вайны]] Афганістан вярнуў незалежнасць. Савецкі ўрад першым прызнаў адноўленую дзяржаву.{{sfn|Салмин|2019|loc=До 1978 года}} 28 лютага 1921 года быў заключаны савецка-афганскі дагавор аб дружбе і супрацоўніцтве, у рамках якога, апроч усяго іншага, Масква перадала на патрэбы Кабула 12 (па іншых даных, 10) самалётаў і 5 тыс. вінтовак з неабходным боезапасам, аказала дапамогу ў стварэнні авіяцыйнай школы. Акрамя таго, у [[РСФСР]] Афганістан рыхтаваў лётчыкаў і аэрадромна-тэхнічны персанала.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У ходзе [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)|грамадзянскай вайны ў Афганістане 1928—1929 гадоў]] савецкія войскі ажыццявілі [[Афганскі паход Чырвонай арміі (1929)|інтэрвенцыю]] для падтрымкі ўлады караля [[Амунула-хан|Аманулы-хана]].{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Далейшае ваеннае супрацоўніцтва паміж краінамі было прыпынена [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайной]]. Разгром [[Краіны «восі»|краін «восі»]] ў 1945 годзе і паслабленне ўплыву [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў [[Сярэдняазіяцкі рэгіён|сярэднеазіяцкім рэгіёне]] вызначылі пасляваенныя арыенціры многіх дзяржаў, у тым ліку Афганістана. Пазітыўны нейтралітэт і супрацоўніцтва з рознымі краінамі склалі аснову міжнароднага курсу Афганістана. У часы [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] афіцыйны Кабул выступіў за мірнае суіснаванне дзяржаў, супраць [[каланіяліз]у і за раззбраенне. Гэтая знешнепалітычная лінія краіны была сугучная інтарэсам Савецкага Саюза і іншых [[сацыялістычныя краіны|сацыялістычных краін]] і спрыяла збліжэнню паміж імі. Афганістан атрымаў ад Крамля тэхнічную і фінансавую дапамогу для многіх будаўнічых праектаў.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У сярэдзіне 1950-х гадоў актывізуецца ваеннае супрацоўніцтва. У жніўні 1956 года адбылося падпісанне савецка-афганскага пагаднення аб пастаўках розных відаў баявой тэхнікі і ўзбраення на льготных умовах на агульную суму 25 мільёнаў [[Долар ЗША|амерыканскіх долараў]]. Гэтамупапярэднічаў зварот афганскага кіраўніцтва па ваенную дапамогу [[ЗША]]. Аднак амерыканцы абумовілі яе цалкам непрымальнымі палітычнымі патрабаваннямі, і здзелка не адбылася.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Першыя партыт ўзбраення паступіл ў кастрычніку 1956 года. Гэта былі 11 рэактыўных знішчальнікаў [[МіГ-17]] і 2 верталёты [[Мі-4]], стралковая зброя (пісталеты-кулямёты [[ППШ]], карабіны, ручныя і станковыя кулямёты). У 1957 годзе было пастаўлена яшчэ 7 МіГ-17, 2 [[Іл-28]], 6 [[МіГ-15]], 25 танкаў [[Т-34]]. Затым з 1961-га па 1963 год дадаткова 60 МіГ-17, 50 танкаў [[Т-54]], артылерыйскія сістэмы (артылерыйскія гарматы розных калібраў, 82-мм і 120-мм мінамёты, рэактыўныя ўстаноўкі БМ-13 «Кацюша» і інш.). У другой палове 1960-х гадоў Афганістан атрымаў яшчэ 12 [[МіГ-19]], 40 [[Міг-21]] і ў 1973-1974 гг. — каля 200 танкаў Т-54. Адначасова стала аказвацца дапамога ў падрыхтоўцы і перападрыхтоўцы афганскіх армейскіх кадраў. Яна праводзілася як унутры краіны, так і ў ваенных навучальных установах Савецкага Саюза і сацыялістычных краін. Усяго, па афіцыйных дадзеных, у 1956—1957 гадах у СССР і іншых [[Арганізацыя Варшаўскага дагавора|краінах Варшаўскага дагавора]] прайшлі навучанне каля 3700 афганскіх вайскоўцаў. Унаступныя гады іх колькасць узрасла: да 1973 года толькі ў ваенных навучальных установах СССР атрымалі адукацыю каля 3000 афганцаў. Акрамя таго, была дасягнута дамоўленасць аб аказанні савецкай матэрыяльна-тэхнічнай дапамогі ў будаўніцтве ваенных аэрадромаў у [[Кабул]]е, Баграме, Мазары-Шарыфе і Шындандзе.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} == Дзейнасць == === 1957—1979=== У лютым і сакавіку 1957 года ў Кабул па лініі 10-га Галоўнага ўпраўлення [[Генеральны штаб Узброеных сіл СССР|Генштаба УС СССР]] была накіравана група ваенных спецыялістаў у складзе каля 10 чалавек (уключаючы перакладчыкаў) для навучання афганскіх афіцэраў і унтэр-афіцэраў правілам утрымання і эксплуатацыі пастаўленай ваеннай тэхнікі і ўзбраення. Напярэдадні адправіўкі ў [[Масква|Маскве]] камандзіраваных строга папярэдзілі паважліва ставіцца да звычаяў і традыцый краіны, не весці з афганцамі ніякіх размоў пра палітыку і не выказваць свайго меркавання адносна становішча ў Афганістане, каб не быць абвінавачанымі ва ўмяшальніцтва ва ўнутраныя справы краіны і ў вядзенні камуністычнай прапаганды.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У маі 1957 года ў [[Герат|Гераце]], у гарнізоне 17-й пяхотнай дывізіі (камандзір — генерал-лейтэнант Хан Мухамад) пачалі функцыянаваць курсы па вывучэнні замежнай бранятанкавай тэхнікі — танка [[Т-34]] і бронетранспарцёраў [[БТР-40]] і [[БТР-152]]. Праз некалькі месяцаў першыя выпускнікі склалі касцяк камандных кадраў і баявых экіпажаў 4-й танкавай брыгады ў Кулі-Чархі.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Паспяховая праца савецкіх спецыялістаў актывізавала далейшае супрацоўніцтва паміж краінамі ў ваеннай вобласці. У Афганістан была накіравана дадатковая колькасць спецыялістаў. За 1961—1967 гады ў краіне пабывалі каля 4500 вайскоўцаў.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Пасля перавароту 1973 года аўтарытэт цэнтральнай улады скараціўся, большага ўплыву ў грамадстве атрымала ісламскае духавенства. З гэтай нагоды Крэмль стаў больш актыўна ўмешвацца ва ўнутраныя справы суседа. У прыватнасці, Масква актывізавала дапамогу ўраду [[Мухамед Дауд|М. Дауда]]. Паводле заходніх крыніц, яна складала каля 100 млн долараў у год. Павялічыўся і кантынгент ваенспецаў і саветнікаў — з 1500 чалавек у 1973 годзе да 5000 да 1978 года. А ў канцы ліпеня 1975 годзе па асабістай просьбе Дауда ў Афганістан тэрмінам на 2 гады была накіравана група савецкіх ваенных кансультантаў ў Сухапутныя войскі, Міністэрства абароны, Генштаб і ва ўсе цэнтральныя кіравання. У склад каманды ўваходзілі 35 чалавек (без перакладчыкаў і апарата галоўнага кансультанта): 11 — для працы ў Міністэрстве нацыянальнай абароны (МНА); 3 — у вайсковых карпусах (па адным у кожны); 21 — у «разгорнутых» (укамплектаваных не менш чым на 50-60 %) пяхотных дывізіях, па 3 кансультанта на кожную — па артылерыі, тэхніцы і па тыле.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У маі 1978 года было падпісана міжурадавае пагадненне аб ваенных дарадцах, у адпаведнасці з якім быў павышаны статус замежных вайскоўцаў (замест кансультантаў – саветнікт) і павялічана іх колькасць са 100 да 400 чалавек.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}} ===1979—1989=== {{Асноўны артыкул|Афганская вайна (1979—1989)}} У час Афганскай вайны праца саветнікаў і ваенспецаў была засланена дзейнасцю часцей [[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане|АКСВА]]. У далейшым тэма не атрымала належнай увагі і ацэнкі ні ў постсавецкай, ні ў заходняй гістарычнай літаратуры. Тым не менш іх роля ў ваенных падзеях была вельмі значнай. Яны аказвалі дапамогу афганскім генералам і афіцэрам у падтрыманні злучэнняў і часцей у баявой гатоўнасці, планаванні і кіраўніцтве ваеннымі дзеяннямі супраць [[Афганскія маджахеды|маджахедаў]]. Акрамя таго, ім даводзілася выконваць нечаканыя задачы, як барацьба за адзінства шэрагаў кіруючай прасавецкай [[Народна-дэмакратычная партыя Афганістана|НДПА]], аказанне дапамогі ў станаўленні органаў улады на месцах, мабілізацыйных мерапрыемствах.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Часцяком замежнікі фактычна кіравалі афганскімі войскамі ў ходзе баявых дзеянняў замест сваіх падсаветных.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}} Да канца 1980 года колькасць ваенных саветнікаў складала 1600 —1800, сярод іх – да 80 генералаў. У сярэднім у кожным батальёне афганскай арміі былі 3—4 савецкіх афіцэра, у палку — 4—5, дывізіі – 11–12, а таксама перакладчыкі. Былі саветнікі і ў цэнтральным апараце. Да 1985 года колькасць савецкіх вайскоўцаў ва ўрадавых войсках складала: 761 саветнік, 205 спецыялістаў, 227 перакладчыкаў. Усяго ж з 1980 па 1988 год у гарачую кропку былі камандзіраваныя каля 8000 ваенных саветнікаў, спецыялістаў і перакладчыкаў. На 1 студзеня 1988 года ў афганскай арміі працавалі 1007 савецкіх ваенных спецыялістаў, у тым ліку 694 саветнікі. У гэты лік не ўваходзяць дарадцы КДБ, пагранвойск і МУС. Ёсць падставы меркаваць, што агульная колькасць дарадцаў па лініі ўсіх сілавых ведамстваў адначасова складала 2000 чалавек. Па меры вываду злучэнняў і часцей 40‑й арміі з гарачай кропкі вярталіся і яны. Былі скарочаны адпаведныя пасады ў кабульскім гарнізоне. У цэлым на працягу першага этапу вываду 40-й арміі саветніцкі калектыў быў скарочаны на 498 чалавек.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}{{sfn|Ляховский|1995|loc=О советских военных советниках в Афганистане}} Усяго ж за гады вайны ў Афганістан было камандзіравана каля 8000 саветнікаў, спецыялістаў і перакладчыкаў, з іх канфлікту загінулі 180—195.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} ===1989—1991=== Пасля 15 лютага 1989 года савецкіх ваенных саветнікаў, як і войскаў, на тэрыторыі Рэспублікі Афганістан не засталося. Мелася толькі невялікая колькасць ваенных спецыялістаў, парадку 30 чалавек, на чале з генералам арміі [[Махмут Ахметавіч Гарэеў|М. А. Гарэевым]], неабходных для аказання дапамогі ва ўжыванні складаных відаў тэхнікі і прыёму транспартных самалётаў, якія пастаўлялі прадукты харчавання і іншую маёмасць.{{sfn|Ляховский|1995|loc=О советских военных советниках в Афганистане}} == Літаратура== * {{h|Окороков|2012|Окороков А. В. Тайные войны СССР: Советские военспецы в локальных конфликтах XX века. — М.: Вече, 2012. — 288, [16] с. — (Военный архив). — 2000 экз. — ISBN 978-5-9533-6089-0.}} * {{Артыкул|спасылка=https://xn--80aes3ao3a.xn--80acgfbsl1azdqr.xn--p1ai/novostinovyi-razdel/84633?ysclid=mofiicafvu247392597|загаловак=История от «Шурави». Советские консультанты, специалисты и советники в Афганистане (1919 – 1989 г.г.)|выданне=Музей "Шурави"|год=2019|чысло=29|месяц=января|ref=Салмин|аўтар=Н. А. Салмин}} * {{h|Ляховский|1995|Ляховский А. Трагедия и доблесть Афгана. М.: Искона, 1995. - 720 с.}} == Крыніцы== {{Крыніцы}} == Спасылкі== * [https://afgan.ru/memorial/sovetniki.html Спіс саветнікаў і перакладчыкаў, якія загінулі ў Афганістане] {{УС СССР за мяжой}} [[Катэгорыя:Афганская вайна (1979—1989)]] [[Катэгорыя:Замежныя кантынгенты Узброеных сіл СССР]] 7keee3yngiqpk74j9rhwjh49hn8klh7 5135501 5135500 2026-05-03T22:06:52Z DBatura 73587 /* Перадгісторыя */ 5135501 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |гады = [[1957]]—[[1991]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}} |тып = група [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[Ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] |памер = |размяшчэнне = [[Афганістан]] |бітвы = [[Афганская вайна (1979—1989)]] |у складзе=[[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане]] |вядомыя_камандзіры = }} '''Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане''' — кантынгент [[ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] [[УС СССР]] у [[Афганістан]]е, якія аказвалі падтрымку ў [[Ваеннае будаўніцтва|ваенным будаўніцтве]]. Разам з баявымі часцямі [[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане|АКСВА]], група згуляла значную ролю ў [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганскай вайне 1979—1989 гадоў]]. == Перадгісторыя== У 1919 годзе пасля [[Трэцяя англа-афганская вайна|трэцяй англа-афганскай вайны]] Афганістан вярнуў незалежнасць. Савецкі ўрад першым прызнаў адноўленую дзяржаву.{{sfn|Салмин|2019|loc=До 1978 года}} 28 лютага 1921 года быў заключаны савецка-афганскі дагавор аб дружбе і супрацоўніцтве, у рамках якога, апроч усяго іншага, Масква перадала на патрэбы Кабула 12 (па іншых даных, 10) самалётаў і 5 тыс. вінтовак з неабходным боезапасам, аказала дапамогу ў стварэнні авіяцыйнай школы. Акрамя таго, у [[РСФСР]] Афганістан рыхтаваў лётчыкаў і аэрадромна-тэхнічны персанала.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У ходзе [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)|грамадзянскай вайны ў Афганістане 1928—1929 гадоў]] савецкія войскі ажыццявілі [[Афганскі паход Чырвонай арміі (1929)|інтэрвенцыю]] для падтрымкі ўлады караля [[Амунула-хан|Аманулы-хана]].{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Далейшае ваеннае супрацоўніцтва паміж краінамі было прыпынена [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайной]]. Разгром [[Краіны Восі|краін «восі»]] ў 1945 годзе і паслабленне ўплыву [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў [[Сярэдняя Азія|сярэднеазіяцкім рэгіёне]] вызначылі пасляваенныя арыенціры многіх дзяржаў, у тым ліку Афганістана. Пазітыўны нейтралітэт і супрацоўніцтва з рознымі краінамі склалі аснову міжнароднага курсу Афганістана. У часы [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] афіцыйны Кабул выступіў за мірнае суіснаванне дзяржаў, супраць [[каланіяліз]у і за раззбраенне. Гэтая знешнепалітычная лінія краіны была сугучная інтарэсам Савецкага Саюза і іншых [[сацыялістычныя краіны|сацыялістычных краін]] і спрыяла збліжэнню паміж імі. Афганістан атрымаў ад Крамля тэхнічную і фінансавую дапамогу для многіх будаўнічых праектаў.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У сярэдзіне 1950-х гадоў актывізуецца ваеннае супрацоўніцтва. У жніўні 1956 года адбылося падпісанне савецка-афганскага пагаднення аб пастаўках розных відаў баявой тэхнікі і ўзбраення на льготных умовах на агульную суму 25 мільёнаў [[Долар ЗША|амерыканскіх долараў]]. Гэтамупапярэднічаў зварот афганскага кіраўніцтва па ваенную дапамогу [[ЗША]]. Аднак амерыканцы абумовілі яе цалкам непрымальнымі палітычнымі патрабаваннямі, і здзелка не адбылася.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Першыя партыт ўзбраення паступіл ў кастрычніку 1956 года. Гэта былі 11 рэактыўных знішчальнікаў [[МіГ-17]] і 2 верталёты [[Мі-4]], стралковая зброя (пісталеты-кулямёты [[ППШ]], карабіны, ручныя і станковыя кулямёты). У 1957 годзе было пастаўлена яшчэ 7 МіГ-17, 2 [[Іл-28]], 6 [[МіГ-15]], 25 танкаў [[Т-34]]. Затым з 1961-га па 1963 год дадаткова 60 МіГ-17, 50 танкаў [[Т-54]], артылерыйскія сістэмы (артылерыйскія гарматы розных калібраў, 82-мм і 120-мм мінамёты, рэактыўныя ўстаноўкі БМ-13 «Кацюша» і інш.). У другой палове 1960-х гадоў Афганістан атрымаў яшчэ 12 [[МіГ-19]], 40 [[МіГ-21]] і ў 1973-1974 гг. — каля 200 танкаў Т-54. Адначасова стала аказвацца дапамога ў падрыхтоўцы і перападрыхтоўцы афганскіх армейскіх кадраў. Яна праводзілася як унутры краіны, так і ў ваенных навучальных установах Савецкага Саюза і сацыялістычных краін. Усяго, па афіцыйных дадзеных, у 1956—1957 гадах у СССР і іншых [[Арганізацыя Варшаўскага дагавора|краінах Варшаўскага дагавора]] прайшлі навучанне каля 3700 афганскіх вайскоўцаў. Унаступныя гады іх колькасць узрасла: да 1973 года толькі ў ваенных навучальных установах СССР атрымалі адукацыю каля 3000 афганцаў. Акрамя таго, была дасягнута дамоўленасць аб аказанні савецкай матэрыяльна-тэхнічнай дапамогі ў будаўніцтве ваенных аэрадромаў у [[Кабул]]е, Баграме, Мазары-Шарыфе і Шындандзе.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} == Дзейнасць == === 1957—1979=== У лютым і сакавіку 1957 года ў Кабул па лініі 10-га Галоўнага ўпраўлення [[Генеральны штаб Узброеных сіл СССР|Генштаба УС СССР]] была накіравана група ваенных спецыялістаў у складзе каля 10 чалавек (уключаючы перакладчыкаў) для навучання афганскіх афіцэраў і унтэр-афіцэраў правілам утрымання і эксплуатацыі пастаўленай ваеннай тэхнікі і ўзбраення. Напярэдадні адправіўкі ў [[Масква|Маскве]] камандзіраваных строга папярэдзілі паважліва ставіцца да звычаяў і традыцый краіны, не весці з афганцамі ніякіх размоў пра палітыку і не выказваць свайго меркавання адносна становішча ў Афганістане, каб не быць абвінавачанымі ва ўмяшальніцтва ва ўнутраныя справы краіны і ў вядзенні камуністычнай прапаганды.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У маі 1957 года ў [[Герат|Гераце]], у гарнізоне 17-й пяхотнай дывізіі (камандзір — генерал-лейтэнант Хан Мухамад) пачалі функцыянаваць курсы па вывучэнні замежнай бранятанкавай тэхнікі — танка [[Т-34]] і бронетранспарцёраў [[БТР-40]] і [[БТР-152]]. Праз некалькі месяцаў першыя выпускнікі склалі касцяк камандных кадраў і баявых экіпажаў 4-й танкавай брыгады ў Кулі-Чархі.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Паспяховая праца савецкіх спецыялістаў актывізавала далейшае супрацоўніцтва паміж краінамі ў ваеннай вобласці. У Афганістан была накіравана дадатковая колькасць спецыялістаў. За 1961—1967 гады ў краіне пабывалі каля 4500 вайскоўцаў.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Пасля перавароту 1973 года аўтарытэт цэнтральнай улады скараціўся, большага ўплыву ў грамадстве атрымала ісламскае духавенства. З гэтай нагоды Крэмль стаў больш актыўна ўмешвацца ва ўнутраныя справы суседа. У прыватнасці, Масква актывізавала дапамогу ўраду [[Мухамед Дауд|М. Дауда]]. Паводле заходніх крыніц, яна складала каля 100 млн долараў у год. Павялічыўся і кантынгент ваенспецаў і саветнікаў — з 1500 чалавек у 1973 годзе да 5000 да 1978 года. А ў канцы ліпеня 1975 годзе па асабістай просьбе Дауда ў Афганістан тэрмінам на 2 гады была накіравана група савецкіх ваенных кансультантаў ў Сухапутныя войскі, Міністэрства абароны, Генштаб і ва ўсе цэнтральныя кіравання. У склад каманды ўваходзілі 35 чалавек (без перакладчыкаў і апарата галоўнага кансультанта): 11 — для працы ў Міністэрстве нацыянальнай абароны (МНА); 3 — у вайсковых карпусах (па адным у кожны); 21 — у «разгорнутых» (укамплектаваных не менш чым на 50-60 %) пяхотных дывізіях, па 3 кансультанта на кожную — па артылерыі, тэхніцы і па тыле.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У маі 1978 года было падпісана міжурадавае пагадненне аб ваенных дарадцах, у адпаведнасці з якім быў павышаны статус замежных вайскоўцаў (замест кансультантаў – саветнікт) і павялічана іх колькасць са 100 да 400 чалавек.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}} ===1979—1989=== {{Асноўны артыкул|Афганская вайна (1979—1989)}} У час Афганскай вайны праца саветнікаў і ваенспецаў была засланена дзейнасцю часцей [[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане|АКСВА]]. У далейшым тэма не атрымала належнай увагі і ацэнкі ні ў постсавецкай, ні ў заходняй гістарычнай літаратуры. Тым не менш іх роля ў ваенных падзеях была вельмі значнай. Яны аказвалі дапамогу афганскім генералам і афіцэрам у падтрыманні злучэнняў і часцей у баявой гатоўнасці, планаванні і кіраўніцтве ваеннымі дзеяннямі супраць [[Афганскія маджахеды|маджахедаў]]. Акрамя таго, ім даводзілася выконваць нечаканыя задачы, як барацьба за адзінства шэрагаў кіруючай прасавецкай [[Народна-дэмакратычная партыя Афганістана|НДПА]], аказанне дапамогі ў станаўленні органаў улады на месцах, мабілізацыйных мерапрыемствах.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Часцяком замежнікі фактычна кіравалі афганскімі войскамі ў ходзе баявых дзеянняў замест сваіх падсаветных.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}} Да канца 1980 года колькасць ваенных саветнікаў складала 1600 —1800, сярод іх – да 80 генералаў. У сярэднім у кожным батальёне афганскай арміі былі 3—4 савецкіх афіцэра, у палку — 4—5, дывізіі – 11–12, а таксама перакладчыкі. Былі саветнікі і ў цэнтральным апараце. Да 1985 года колькасць савецкіх вайскоўцаў ва ўрадавых войсках складала: 761 саветнік, 205 спецыялістаў, 227 перакладчыкаў. Усяго ж з 1980 па 1988 год у гарачую кропку былі камандзіраваныя каля 8000 ваенных саветнікаў, спецыялістаў і перакладчыкаў. На 1 студзеня 1988 года ў афганскай арміі працавалі 1007 савецкіх ваенных спецыялістаў, у тым ліку 694 саветнікі. У гэты лік не ўваходзяць дарадцы КДБ, пагранвойск і МУС. Ёсць падставы меркаваць, што агульная колькасць дарадцаў па лініі ўсіх сілавых ведамстваў адначасова складала 2000 чалавек. Па меры вываду злучэнняў і часцей 40‑й арміі з гарачай кропкі вярталіся і яны. Былі скарочаны адпаведныя пасады ў кабульскім гарнізоне. У цэлым на працягу першага этапу вываду 40-й арміі саветніцкі калектыў быў скарочаны на 498 чалавек.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}{{sfn|Ляховский|1995|loc=О советских военных советниках в Афганистане}} Усяго ж за гады вайны ў Афганістан было камандзіравана каля 8000 саветнікаў, спецыялістаў і перакладчыкаў, з іх канфлікту загінулі 180—195.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} ===1989—1991=== Пасля 15 лютага 1989 года савецкіх ваенных саветнікаў, як і войскаў, на тэрыторыі Рэспублікі Афганістан не засталося. Мелася толькі невялікая колькасць ваенных спецыялістаў, парадку 30 чалавек, на чале з генералам арміі [[Махмут Ахметавіч Гарэеў|М. А. Гарэевым]], неабходных для аказання дапамогі ва ўжыванні складаных відаў тэхнікі і прыёму транспартных самалётаў, якія пастаўлялі прадукты харчавання і іншую маёмасць.{{sfn|Ляховский|1995|loc=О советских военных советниках в Афганистане}} == Літаратура== * {{h|Окороков|2012|Окороков А. В. Тайные войны СССР: Советские военспецы в локальных конфликтах XX века. — М.: Вече, 2012. — 288, [16] с. — (Военный архив). — 2000 экз. — ISBN 978-5-9533-6089-0.}} * {{Артыкул|спасылка=https://xn--80aes3ao3a.xn--80acgfbsl1azdqr.xn--p1ai/novostinovyi-razdel/84633?ysclid=mofiicafvu247392597|загаловак=История от «Шурави». Советские консультанты, специалисты и советники в Афганистане (1919 – 1989 г.г.)|выданне=Музей "Шурави"|год=2019|чысло=29|месяц=января|ref=Салмин|аўтар=Н. А. Салмин}} * {{h|Ляховский|1995|Ляховский А. Трагедия и доблесть Афгана. М.: Искона, 1995. - 720 с.}} == Крыніцы== {{Крыніцы}} == Спасылкі== * [https://afgan.ru/memorial/sovetniki.html Спіс саветнікаў і перакладчыкаў, якія загінулі ў Афганістане] {{УС СССР за мяжой}} [[Катэгорыя:Афганская вайна (1979—1989)]] [[Катэгорыя:Замежныя кантынгенты Узброеных сіл СССР]] 6zznw5bdgchw6yuislh2gydjrz4cpmt 5135502 5135501 2026-05-03T22:08:00Z DBatura 73587 /* Перадгісторыя */ 5135502 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |гады = [[1957]]—[[1991]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}} |тып = група [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[Ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] |памер = |размяшчэнне = [[Афганістан]] |бітвы = [[Афганская вайна (1979—1989)]] |у складзе=[[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане]] |вядомыя_камандзіры = }} '''Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане''' — кантынгент [[ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] [[УС СССР]] у [[Афганістан]]е, якія аказвалі падтрымку ў [[Ваеннае будаўніцтва|ваенным будаўніцтве]]. Разам з баявымі часцямі [[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане|АКСВА]], група згуляла значную ролю ў [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганскай вайне 1979—1989 гадоў]]. == Перадгісторыя== У 1919 годзе пасля [[Трэцяя англа-афганская вайна|трэцяй англа-афганскай вайны]] Афганістан вярнуў незалежнасць. Савецкі ўрад першым прызнаў адноўленую дзяржаву.{{sfn|Салмин|2019|loc=До 1978 года}} 28 лютага 1921 года быў заключаны савецка-афганскі дагавор аб дружбе і супрацоўніцтве, у рамках якога, апроч усяго іншага, Масква перадала на патрэбы Кабула 12 (па іншых даных, 10) самалётаў і 5 тыс. вінтовак з неабходным боезапасам, аказала дапамогу ў стварэнні авіяцыйнай школы. Акрамя таго, у [[РСФСР]] Афганістан рыхтаваў лётчыкаў і аэрадромна-тэхнічны персанала.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У ходзе [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)|грамадзянскай вайны ў Афганістане 1928—1929 гадоў]] савецкія войскі ажыццявілі [[Афганскі паход Чырвонай арміі (1929)|інтэрвенцыю]] для падтрымкі ўлады караля [[Амунула-хан|Аманулы-хана]].{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Далейшае ваеннае супрацоўніцтва паміж краінамі было прыпынена [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайной]]. Разгром [[Краіны Восі|краін «восі»]] ў 1945 годзе і паслабленне ўплыву [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў [[Сярэдняя Азія|сярэднеазіяцкім рэгіёне]] вызначылі пасляваенныя арыенціры многіх дзяржаў, у тым ліку Афганістана. Пазітыўны нейтралітэт і супрацоўніцтва з рознымі краінамі склалі аснову міжнароднага курсу Афганістана. У часы [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] афіцыйны Кабул выступіў за мірнае суіснаванне дзяржаў, супраць [[каланіяліз]у і за раззбраенне. Гэтая знешнепалітычная лінія краіны была сугучная інтарэсам Савецкага Саюза і іншых [[сацыялістычныя краіны|сацыялістычных краін]] і спрыяла збліжэнню паміж імі. Афганістан атрымаў ад Крамля тэхнічную і фінансавую дапамогу для многіх будаўнічых праектаў.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У сярэдзіне 1950-х гадоў актывізуецца ваеннае супрацоўніцтва. У жніўні 1956 года адбылося падпісанне савецка-афганскага пагаднення аб пастаўках розных відаў баявой тэхнікі і ўзбраення на льготных умовах на агульную суму 25 мільёнаў [[Долар ЗША|амерыканскіх долараў]]. Гэтамупапярэднічаў зварот афганскага кіраўніцтва па ваенную дапамогу [[ЗША]]. Аднак амерыканцы абумовілі яе цалкам непрымальнымі палітычнымі патрабаваннямі, і здзелка не адбылася.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Першыя партыт ўзбраення паступіл ў кастрычніку 1956 года. Гэта былі 11 рэактыўных знішчальнікаў [[МіГ-17]] і 2 верталёты [[Мі-4]], стралковая зброя (пісталеты-кулямёты [[Пісталет-кулямёт Шпагіна|[]ППШ]], карабіны, ручныя і станковыя кулямёты). У 1957 годзе было пастаўлена яшчэ 7 МіГ-17, 2 [[Іл-28]], 6 [[МіГ-15]], 25 танкаў [[Т-34]]. Затым з 1961-га па 1963 год дадаткова 60 МіГ-17, 50 танкаў [[Т-54]], артылерыйскія сістэмы (артылерыйскія гарматы розных калібраў, 82-мм і 120-мм мінамёты, рэактыўныя ўстаноўкі БМ-13 «Кацюша» і інш.). У другой палове 1960-х гадоў Афганістан атрымаў яшчэ 12 [[МіГ-19]], 40 [[МіГ-21]] і ў 1973-1974 гг. — каля 200 танкаў Т-54. Адначасова стала аказвацца дапамога ў падрыхтоўцы і перападрыхтоўцы афганскіх армейскіх кадраў. Яна праводзілася як унутры краіны, так і ў ваенных навучальных установах Савецкага Саюза і сацыялістычных краін. Усяго, па афіцыйных дадзеных, у 1956—1957 гадах у СССР і іншых [[Арганізацыя Варшаўскага дагавора|краінах Варшаўскага дагавора]] прайшлі навучанне каля 3700 афганскіх вайскоўцаў. Унаступныя гады іх колькасць узрасла: да 1973 года толькі ў ваенных навучальных установах СССР атрымалі адукацыю каля 3000 афганцаў. Акрамя таго, была дасягнута дамоўленасць аб аказанні савецкай матэрыяльна-тэхнічнай дапамогі ў будаўніцтве ваенных аэрадромаў у [[Кабул]]е, Баграме, Мазары-Шарыфе і Шындандзе.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} == Дзейнасць == === 1957—1979=== У лютым і сакавіку 1957 года ў Кабул па лініі 10-га Галоўнага ўпраўлення [[Генеральны штаб Узброеных сіл СССР|Генштаба УС СССР]] была накіравана група ваенных спецыялістаў у складзе каля 10 чалавек (уключаючы перакладчыкаў) для навучання афганскіх афіцэраў і унтэр-афіцэраў правілам утрымання і эксплуатацыі пастаўленай ваеннай тэхнікі і ўзбраення. Напярэдадні адправіўкі ў [[Масква|Маскве]] камандзіраваных строга папярэдзілі паважліва ставіцца да звычаяў і традыцый краіны, не весці з афганцамі ніякіх размоў пра палітыку і не выказваць свайго меркавання адносна становішча ў Афганістане, каб не быць абвінавачанымі ва ўмяшальніцтва ва ўнутраныя справы краіны і ў вядзенні камуністычнай прапаганды.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У маі 1957 года ў [[Герат|Гераце]], у гарнізоне 17-й пяхотнай дывізіі (камандзір — генерал-лейтэнант Хан Мухамад) пачалі функцыянаваць курсы па вывучэнні замежнай бранятанкавай тэхнікі — танка [[Т-34]] і бронетранспарцёраў [[БТР-40]] і [[БТР-152]]. Праз некалькі месяцаў першыя выпускнікі склалі касцяк камандных кадраў і баявых экіпажаў 4-й танкавай брыгады ў Кулі-Чархі.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Паспяховая праца савецкіх спецыялістаў актывізавала далейшае супрацоўніцтва паміж краінамі ў ваеннай вобласці. У Афганістан была накіравана дадатковая колькасць спецыялістаў. За 1961—1967 гады ў краіне пабывалі каля 4500 вайскоўцаў.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Пасля перавароту 1973 года аўтарытэт цэнтральнай улады скараціўся, большага ўплыву ў грамадстве атрымала ісламскае духавенства. З гэтай нагоды Крэмль стаў больш актыўна ўмешвацца ва ўнутраныя справы суседа. У прыватнасці, Масква актывізавала дапамогу ўраду [[Мухамед Дауд|М. Дауда]]. Паводле заходніх крыніц, яна складала каля 100 млн долараў у год. Павялічыўся і кантынгент ваенспецаў і саветнікаў — з 1500 чалавек у 1973 годзе да 5000 да 1978 года. А ў канцы ліпеня 1975 годзе па асабістай просьбе Дауда ў Афганістан тэрмінам на 2 гады была накіравана група савецкіх ваенных кансультантаў ў Сухапутныя войскі, Міністэрства абароны, Генштаб і ва ўсе цэнтральныя кіравання. У склад каманды ўваходзілі 35 чалавек (без перакладчыкаў і апарата галоўнага кансультанта): 11 — для працы ў Міністэрстве нацыянальнай абароны (МНА); 3 — у вайсковых карпусах (па адным у кожны); 21 — у «разгорнутых» (укамплектаваных не менш чым на 50-60 %) пяхотных дывізіях, па 3 кансультанта на кожную — па артылерыі, тэхніцы і па тыле.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У маі 1978 года было падпісана міжурадавае пагадненне аб ваенных дарадцах, у адпаведнасці з якім быў павышаны статус замежных вайскоўцаў (замест кансультантаў – саветнікт) і павялічана іх колькасць са 100 да 400 чалавек.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}} ===1979—1989=== {{Асноўны артыкул|Афганская вайна (1979—1989)}} У час Афганскай вайны праца саветнікаў і ваенспецаў была засланена дзейнасцю часцей [[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане|АКСВА]]. У далейшым тэма не атрымала належнай увагі і ацэнкі ні ў постсавецкай, ні ў заходняй гістарычнай літаратуры. Тым не менш іх роля ў ваенных падзеях была вельмі значнай. Яны аказвалі дапамогу афганскім генералам і афіцэрам у падтрыманні злучэнняў і часцей у баявой гатоўнасці, планаванні і кіраўніцтве ваеннымі дзеяннямі супраць [[Афганскія маджахеды|маджахедаў]]. Акрамя таго, ім даводзілася выконваць нечаканыя задачы, як барацьба за адзінства шэрагаў кіруючай прасавецкай [[Народна-дэмакратычная партыя Афганістана|НДПА]], аказанне дапамогі ў станаўленні органаў улады на месцах, мабілізацыйных мерапрыемствах.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Часцяком замежнікі фактычна кіравалі афганскімі войскамі ў ходзе баявых дзеянняў замест сваіх падсаветных.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}} Да канца 1980 года колькасць ваенных саветнікаў складала 1600 —1800, сярод іх – да 80 генералаў. У сярэднім у кожным батальёне афганскай арміі былі 3—4 савецкіх афіцэра, у палку — 4—5, дывізіі – 11–12, а таксама перакладчыкі. Былі саветнікі і ў цэнтральным апараце. Да 1985 года колькасць савецкіх вайскоўцаў ва ўрадавых войсках складала: 761 саветнік, 205 спецыялістаў, 227 перакладчыкаў. Усяго ж з 1980 па 1988 год у гарачую кропку былі камандзіраваныя каля 8000 ваенных саветнікаў, спецыялістаў і перакладчыкаў. На 1 студзеня 1988 года ў афганскай арміі працавалі 1007 савецкіх ваенных спецыялістаў, у тым ліку 694 саветнікі. У гэты лік не ўваходзяць дарадцы КДБ, пагранвойск і МУС. Ёсць падставы меркаваць, што агульная колькасць дарадцаў па лініі ўсіх сілавых ведамстваў адначасова складала 2000 чалавек. Па меры вываду злучэнняў і часцей 40‑й арміі з гарачай кропкі вярталіся і яны. Былі скарочаны адпаведныя пасады ў кабульскім гарнізоне. У цэлым на працягу першага этапу вываду 40-й арміі саветніцкі калектыў быў скарочаны на 498 чалавек.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}{{sfn|Ляховский|1995|loc=О советских военных советниках в Афганистане}} Усяго ж за гады вайны ў Афганістан было камандзіравана каля 8000 саветнікаў, спецыялістаў і перакладчыкаў, з іх канфлікту загінулі 180—195.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} ===1989—1991=== Пасля 15 лютага 1989 года савецкіх ваенных саветнікаў, як і войскаў, на тэрыторыі Рэспублікі Афганістан не засталося. Мелася толькі невялікая колькасць ваенных спецыялістаў, парадку 30 чалавек, на чале з генералам арміі [[Махмут Ахметавіч Гарэеў|М. А. Гарэевым]], неабходных для аказання дапамогі ва ўжыванні складаных відаў тэхнікі і прыёму транспартных самалётаў, якія пастаўлялі прадукты харчавання і іншую маёмасць.{{sfn|Ляховский|1995|loc=О советских военных советниках в Афганистане}} == Літаратура== * {{h|Окороков|2012|Окороков А. В. Тайные войны СССР: Советские военспецы в локальных конфликтах XX века. — М.: Вече, 2012. — 288, [16] с. — (Военный архив). — 2000 экз. — ISBN 978-5-9533-6089-0.}} * {{Артыкул|спасылка=https://xn--80aes3ao3a.xn--80acgfbsl1azdqr.xn--p1ai/novostinovyi-razdel/84633?ysclid=mofiicafvu247392597|загаловак=История от «Шурави». Советские консультанты, специалисты и советники в Афганистане (1919 – 1989 г.г.)|выданне=Музей "Шурави"|год=2019|чысло=29|месяц=января|ref=Салмин|аўтар=Н. А. Салмин}} * {{h|Ляховский|1995|Ляховский А. Трагедия и доблесть Афгана. М.: Искона, 1995. - 720 с.}} == Крыніцы== {{Крыніцы}} == Спасылкі== * [https://afgan.ru/memorial/sovetniki.html Спіс саветнікаў і перакладчыкаў, якія загінулі ў Афганістане] {{УС СССР за мяжой}} [[Катэгорыя:Афганская вайна (1979—1989)]] [[Катэгорыя:Замежныя кантынгенты Узброеных сіл СССР]] 4slqd762qblrca0b3eaymteitc5euhp 5135503 5135502 2026-05-03T22:11:10Z DBatura 73587 /* Перадгісторыя */ 5135503 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |гады = [[1957]]—[[1991]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}} |тып = група [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[Ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] |памер = |размяшчэнне = [[Афганістан]] |бітвы = [[Афганская вайна (1979—1989)]] |у складзе=[[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане]] |вядомыя_камандзіры = }} '''Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане''' — кантынгент [[ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] [[УС СССР]] у [[Афганістан]]е, якія аказвалі падтрымку ў [[Ваеннае будаўніцтва|ваенным будаўніцтве]]. Разам з баявымі часцямі [[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане|АКСВА]], група згуляла значную ролю ў [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганскай вайне 1979—1989 гадоў]]. == Перадгісторыя== У 1919 годзе пасля [[Трэцяя англа-афганская вайна|трэцяй англа-афганскай вайны]] Афганістан вярнуў незалежнасць. Савецкі ўрад першым прызнаў адноўленую дзяржаву.{{sfn|Салмин|2019|loc=До 1978 года}} 28 лютага 1921 года быў заключаны савецка-афганскі дагавор аб дружбе і супрацоўніцтве, у рамках якога, апроч усяго іншага, Масква перадала на патрэбы Кабула 12 (па іншых даных, 10) самалётаў і 5 тыс. вінтовак з неабходным боезапасам, аказала дапамогу ў стварэнні авіяцыйнай школы. Акрамя таго, у [[РСФСР]] Афганістан рыхтаваў лётчыкаў і аэрадромна-тэхнічны персанала.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У ходзе [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)|грамадзянскай вайны ў Афганістане 1928—1929 гадоў]] савецкія войскі ажыццявілі [[Афганскі паход Чырвонай арміі (1929)|інтэрвенцыю]] для падтрымкі ўлады караля [[Амунула-хан|Аманулы-хана]].{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Далейшае ваеннае супрацоўніцтва паміж краінамі было прыпынена [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайной]]. Разгром [[Краіны Восі|краін «восі»]] ў 1945 годзе і паслабленне ўплыву [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў [[Сярэдняя Азія|сярэднеазіяцкім рэгіёне]] вызначылі пасляваенныя арыенціры многіх дзяржаў, у тым ліку Афганістана. Пазітыўны нейтралітэт і супрацоўніцтва з рознымі краінамі склалі аснову яго міжнароднага курсу. У часы [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] афіцыйны Кабул выступіў за мірнае суіснаванне дзяржаў, супраць [[каланіялізм]]у і за раззбраенне. Гэтая знешнепалітычная лінія была сугучная інтарэсам Савецкага Саюза і іншых [[сацыялістычныя краіны|сацыялістычных краін]] і спрыяла збліжэнню паміж імі. Афганістан атрымаў ад Крамля тэхнічную і фінансавую дапамогу для многіх будаўнічых праектаў.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У сярэдзіне 1950-х гадоў актывізуецца ваеннае супрацоўніцтва. У жніўні 1956 года адбылося падпісанне пагаднення аб пастаўках розных відаў баявой тэхнікі і ўзбраення на льготных умовах на агульную суму 25 мільёнаў [[Долар ЗША|амерыканскіх долараў]]. Гэтамуп апярэднічаў зварот афганскага кіраўніцтва па ваенную дапамогу [[ЗША]]. Аднак амерыканцы абумовілі яе цалкам непрымальнымі палітычнымі патрабаваннямі, і здзелка не адбылася.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Першыя партыі ўзбраення паступілт ў кастрычніку 1956 года. Гэта былі 11 рэактыўных знішчальнікаў [[МіГ-17]] і 2 верталёты [[Мі-4]], стралковая зброя (пісталеты-кулямёты [[Пісталет-кулямёт Шпагіна|ППШ]], карабіны, ручныя і станковыя кулямёты). У 1957 годзе было пастаўлена яшчэ 7 МіГ-17, 2 [[Іл-28]], 6 [[МіГ-15]], 25 танкаў [[Т-34]]. Затым з 1961-га па 1963 год дадаткова 60 МіГ-17, 50 танкаў [[Т-54]], артылерыйскія сістэмы (артылерыйскія гарматы розных калібраў, 82-мм і 120-мм мінамёты, рэактыўныя ўстаноўкі БМ-13 «Кацюша» і інш.). У другой палове 1960-х гадоў Афганістан атрымаў яшчэ 12 [[МіГ-19]], 40 [[МіГ-21]] і ў 1973-1974 гг. — каля 200 танкаў Т-54. Адначасова стала аказвацца дапамога ў падрыхтоўцы і перападрыхтоўцы афганскіх армейскіх кадраў. Яна праводзілася як унутры краіны, так і ў ваенных навучальных установах Савецкага Саюза і сацыялістычных краін. Усяго, па афіцыйных дадзеных, у 1956—1957 гадах у СССР і іншых [[Арганізацыя Варшаўскага дагавора|краінах Варшаўскага дагавора]] прайшлі навучанне каля 3700 афганскіх вайскоўцаў. У наступныя гады іх колькасць узрасла: да 1973 года толькі ў ваенных навучальных установах СССР атрымалі адукацыю каля 3000 афганцаў. Акрамя таго, была дасягнута дамоўленасць аб аказанні савецкай матэрыяльна-тэхнічнай дапамогі ў будаўніцтве ваенных аэрадромаў у [[Кабул]]е, Баграме, Мазары-Шарыфе і Шындандзе.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} == Дзейнасць == === 1957—1979=== У лютым і сакавіку 1957 года ў Кабул па лініі 10-га Галоўнага ўпраўлення [[Генеральны штаб Узброеных сіл СССР|Генштаба УС СССР]] была накіравана група ваенных спецыялістаў у складзе каля 10 чалавек (уключаючы перакладчыкаў) для навучання афганскіх афіцэраў і унтэр-афіцэраў правілам утрымання і эксплуатацыі пастаўленай ваеннай тэхнікі і ўзбраення. Напярэдадні адправіўкі ў [[Масква|Маскве]] камандзіраваных строга папярэдзілі паважліва ставіцца да звычаяў і традыцый краіны, не весці з афганцамі ніякіх размоў пра палітыку і не выказваць свайго меркавання адносна становішча ў Афганістане, каб не быць абвінавачанымі ва ўмяшальніцтва ва ўнутраныя справы краіны і ў вядзенні камуністычнай прапаганды.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У маі 1957 года ў [[Герат|Гераце]], у гарнізоне 17-й пяхотнай дывізіі (камандзір — генерал-лейтэнант Хан Мухамад) пачалі функцыянаваць курсы па вывучэнні замежнай бранятанкавай тэхнікі — танка [[Т-34]] і бронетранспарцёраў [[БТР-40]] і [[БТР-152]]. Праз некалькі месяцаў першыя выпускнікі склалі касцяк камандных кадраў і баявых экіпажаў 4-й танкавай брыгады ў Кулі-Чархі.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Паспяховая праца савецкіх спецыялістаў актывізавала далейшае супрацоўніцтва паміж краінамі ў ваеннай вобласці. У Афганістан была накіравана дадатковая колькасць спецыялістаў. За 1961—1967 гады ў краіне пабывалі каля 4500 вайскоўцаў.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Пасля перавароту 1973 года аўтарытэт цэнтральнай улады скараціўся, большага ўплыву ў грамадстве атрымала ісламскае духавенства. З гэтай нагоды Крэмль стаў больш актыўна ўмешвацца ва ўнутраныя справы суседа. У прыватнасці, Масква актывізавала дапамогу ўраду [[Мухамед Дауд|М. Дауда]]. Паводле заходніх крыніц, яна складала каля 100 млн долараў у год. Павялічыўся і кантынгент ваенспецаў і саветнікаў — з 1500 чалавек у 1973 годзе да 5000 да 1978 года. А ў канцы ліпеня 1975 годзе па асабістай просьбе Дауда ў Афганістан тэрмінам на 2 гады была накіравана група савецкіх ваенных кансультантаў ў Сухапутныя войскі, Міністэрства абароны, Генштаб і ва ўсе цэнтральныя кіравання. У склад каманды ўваходзілі 35 чалавек (без перакладчыкаў і апарата галоўнага кансультанта): 11 — для працы ў Міністэрстве нацыянальнай абароны (МНА); 3 — у вайсковых карпусах (па адным у кожны); 21 — у «разгорнутых» (укамплектаваных не менш чым на 50-60 %) пяхотных дывізіях, па 3 кансультанта на кожную — па артылерыі, тэхніцы і па тыле.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У маі 1978 года было падпісана міжурадавае пагадненне аб ваенных дарадцах, у адпаведнасці з якім быў павышаны статус замежных вайскоўцаў (замест кансультантаў – саветнікт) і павялічана іх колькасць са 100 да 400 чалавек.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}} ===1979—1989=== {{Асноўны артыкул|Афганская вайна (1979—1989)}} У час Афганскай вайны праца саветнікаў і ваенспецаў была засланена дзейнасцю часцей [[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане|АКСВА]]. У далейшым тэма не атрымала належнай увагі і ацэнкі ні ў постсавецкай, ні ў заходняй гістарычнай літаратуры. Тым не менш іх роля ў ваенных падзеях была вельмі значнай. Яны аказвалі дапамогу афганскім генералам і афіцэрам у падтрыманні злучэнняў і часцей у баявой гатоўнасці, планаванні і кіраўніцтве ваеннымі дзеяннямі супраць [[Афганскія маджахеды|маджахедаў]]. Акрамя таго, ім даводзілася выконваць нечаканыя задачы, як барацьба за адзінства шэрагаў кіруючай прасавецкай [[Народна-дэмакратычная партыя Афганістана|НДПА]], аказанне дапамогі ў станаўленні органаў улады на месцах, мабілізацыйных мерапрыемствах.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Часцяком замежнікі фактычна кіравалі афганскімі войскамі ў ходзе баявых дзеянняў замест сваіх падсаветных.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}} Да канца 1980 года колькасць ваенных саветнікаў складала 1600 —1800, сярод іх – да 80 генералаў. У сярэднім у кожным батальёне афганскай арміі былі 3—4 савецкіх афіцэра, у палку — 4—5, дывізіі – 11–12, а таксама перакладчыкі. Былі саветнікі і ў цэнтральным апараце. Да 1985 года колькасць савецкіх вайскоўцаў ва ўрадавых войсках складала: 761 саветнік, 205 спецыялістаў, 227 перакладчыкаў. Усяго ж з 1980 па 1988 год у гарачую кропку былі камандзіраваныя каля 8000 ваенных саветнікаў, спецыялістаў і перакладчыкаў. На 1 студзеня 1988 года ў афганскай арміі працавалі 1007 савецкіх ваенных спецыялістаў, у тым ліку 694 саветнікі. У гэты лік не ўваходзяць дарадцы КДБ, пагранвойск і МУС. Ёсць падставы меркаваць, што агульная колькасць дарадцаў па лініі ўсіх сілавых ведамстваў адначасова складала 2000 чалавек. Па меры вываду злучэнняў і часцей 40‑й арміі з гарачай кропкі вярталіся і яны. Былі скарочаны адпаведныя пасады ў кабульскім гарнізоне. У цэлым на працягу першага этапу вываду 40-й арміі саветніцкі калектыў быў скарочаны на 498 чалавек.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}{{sfn|Ляховский|1995|loc=О советских военных советниках в Афганистане}} Усяго ж за гады вайны ў Афганістан было камандзіравана каля 8000 саветнікаў, спецыялістаў і перакладчыкаў, з іх канфлікту загінулі 180—195.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} ===1989—1991=== Пасля 15 лютага 1989 года савецкіх ваенных саветнікаў, як і войскаў, на тэрыторыі Рэспублікі Афганістан не засталося. Мелася толькі невялікая колькасць ваенных спецыялістаў, парадку 30 чалавек, на чале з генералам арміі [[Махмут Ахметавіч Гарэеў|М. А. Гарэевым]], неабходных для аказання дапамогі ва ўжыванні складаных відаў тэхнікі і прыёму транспартных самалётаў, якія пастаўлялі прадукты харчавання і іншую маёмасць.{{sfn|Ляховский|1995|loc=О советских военных советниках в Афганистане}} == Літаратура== * {{h|Окороков|2012|Окороков А. В. Тайные войны СССР: Советские военспецы в локальных конфликтах XX века. — М.: Вече, 2012. — 288, [16] с. — (Военный архив). — 2000 экз. — ISBN 978-5-9533-6089-0.}} * {{Артыкул|спасылка=https://xn--80aes3ao3a.xn--80acgfbsl1azdqr.xn--p1ai/novostinovyi-razdel/84633?ysclid=mofiicafvu247392597|загаловак=История от «Шурави». Советские консультанты, специалисты и советники в Афганистане (1919 – 1989 г.г.)|выданне=Музей "Шурави"|год=2019|чысло=29|месяц=января|ref=Салмин|аўтар=Н. А. Салмин}} * {{h|Ляховский|1995|Ляховский А. Трагедия и доблесть Афгана. М.: Искона, 1995. - 720 с.}} == Крыніцы== {{Крыніцы}} == Спасылкі== * [https://afgan.ru/memorial/sovetniki.html Спіс саветнікаў і перакладчыкаў, якія загінулі ў Афганістане] {{УС СССР за мяжой}} [[Катэгорыя:Афганская вайна (1979—1989)]] [[Катэгорыя:Замежныя кантынгенты Узброеных сіл СССР]] 6n7x49m7i39yv38tpdm2gv0ahu4pwg6 5135504 5135503 2026-05-03T22:13:22Z DBatura 73587 /* 1957—1979 */ 5135504 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |гады = [[1957]]—[[1991]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}} |тып = група [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[Ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] |памер = |размяшчэнне = [[Афганістан]] |бітвы = [[Афганская вайна (1979—1989)]] |у складзе=[[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане]] |вядомыя_камандзіры = }} '''Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане''' — кантынгент [[ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] [[УС СССР]] у [[Афганістан]]е, якія аказвалі падтрымку ў [[Ваеннае будаўніцтва|ваенным будаўніцтве]]. Разам з баявымі часцямі [[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане|АКСВА]], група згуляла значную ролю ў [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганскай вайне 1979—1989 гадоў]]. == Перадгісторыя== У 1919 годзе пасля [[Трэцяя англа-афганская вайна|трэцяй англа-афганскай вайны]] Афганістан вярнуў незалежнасць. Савецкі ўрад першым прызнаў адноўленую дзяржаву.{{sfn|Салмин|2019|loc=До 1978 года}} 28 лютага 1921 года быў заключаны савецка-афганскі дагавор аб дружбе і супрацоўніцтве, у рамках якога, апроч усяго іншага, Масква перадала на патрэбы Кабула 12 (па іншых даных, 10) самалётаў і 5 тыс. вінтовак з неабходным боезапасам, аказала дапамогу ў стварэнні авіяцыйнай школы. Акрамя таго, у [[РСФСР]] Афганістан рыхтаваў лётчыкаў і аэрадромна-тэхнічны персанала.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У ходзе [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)|грамадзянскай вайны ў Афганістане 1928—1929 гадоў]] савецкія войскі ажыццявілі [[Афганскі паход Чырвонай арміі (1929)|інтэрвенцыю]] для падтрымкі ўлады караля [[Амунула-хан|Аманулы-хана]].{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Далейшае ваеннае супрацоўніцтва паміж краінамі было прыпынена [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайной]]. Разгром [[Краіны Восі|краін «восі»]] ў 1945 годзе і паслабленне ўплыву [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў [[Сярэдняя Азія|сярэднеазіяцкім рэгіёне]] вызначылі пасляваенныя арыенціры многіх дзяржаў, у тым ліку Афганістана. Пазітыўны нейтралітэт і супрацоўніцтва з рознымі краінамі склалі аснову яго міжнароднага курсу. У часы [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] афіцыйны Кабул выступіў за мірнае суіснаванне дзяржаў, супраць [[каланіялізм]]у і за раззбраенне. Гэтая знешнепалітычная лінія была сугучная інтарэсам Савецкага Саюза і іншых [[сацыялістычныя краіны|сацыялістычных краін]] і спрыяла збліжэнню паміж імі. Афганістан атрымаў ад Крамля тэхнічную і фінансавую дапамогу для многіх будаўнічых праектаў.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У сярэдзіне 1950-х гадоў актывізуецца ваеннае супрацоўніцтва. У жніўні 1956 года адбылося падпісанне пагаднення аб пастаўках розных відаў баявой тэхнікі і ўзбраення на льготных умовах на агульную суму 25 мільёнаў [[Долар ЗША|амерыканскіх долараў]]. Гэтамуп апярэднічаў зварот афганскага кіраўніцтва па ваенную дапамогу [[ЗША]]. Аднак амерыканцы абумовілі яе цалкам непрымальнымі палітычнымі патрабаваннямі, і здзелка не адбылася.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Першыя партыі ўзбраення паступілт ў кастрычніку 1956 года. Гэта былі 11 рэактыўных знішчальнікаў [[МіГ-17]] і 2 верталёты [[Мі-4]], стралковая зброя (пісталеты-кулямёты [[Пісталет-кулямёт Шпагіна|ППШ]], карабіны, ручныя і станковыя кулямёты). У 1957 годзе было пастаўлена яшчэ 7 МіГ-17, 2 [[Іл-28]], 6 [[МіГ-15]], 25 танкаў [[Т-34]]. Затым з 1961-га па 1963 год дадаткова 60 МіГ-17, 50 танкаў [[Т-54]], артылерыйскія сістэмы (артылерыйскія гарматы розных калібраў, 82-мм і 120-мм мінамёты, рэактыўныя ўстаноўкі БМ-13 «Кацюша» і інш.). У другой палове 1960-х гадоў Афганістан атрымаў яшчэ 12 [[МіГ-19]], 40 [[МіГ-21]] і ў 1973-1974 гг. — каля 200 танкаў Т-54. Адначасова стала аказвацца дапамога ў падрыхтоўцы і перападрыхтоўцы афганскіх армейскіх кадраў. Яна праводзілася як унутры краіны, так і ў ваенных навучальных установах Савецкага Саюза і сацыялістычных краін. Усяго, па афіцыйных дадзеных, у 1956—1957 гадах у СССР і іншых [[Арганізацыя Варшаўскага дагавора|краінах Варшаўскага дагавора]] прайшлі навучанне каля 3700 афганскіх вайскоўцаў. У наступныя гады іх колькасць узрасла: да 1973 года толькі ў ваенных навучальных установах СССР атрымалі адукацыю каля 3000 афганцаў. Акрамя таго, была дасягнута дамоўленасць аб аказанні савецкай матэрыяльна-тэхнічнай дапамогі ў будаўніцтве ваенных аэрадромаў у [[Кабул]]е, Баграме, Мазары-Шарыфе і Шындандзе.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} == Дзейнасць == === 1957—1979=== У лютым і сакавіку 1957 года ў Кабул па лініі 10-га Галоўнага ўпраўлення [[Генеральны штаб Узброеных сіл СССР|Генштаба УС СССР]] была накіравана група ваенных спецыялістаў у складзе каля 10 чалавек (уключаючы перакладчыкаў) для навучання афганскіх афіцэраў і унтэр-афіцэраў правілам утрымання і эксплуатацыі пастаўленай ваеннай тэхнікі і ўзбраення. Напярэдадні адправіўкі ў [[Масква|Маскве]] камандзіраваных строга папярэдзілі паважліва ставіцца да звычаяў і традыцый краіны, не весці з афганцамі ніякіх размоў пра палітыку і не выказваць свайго меркавання адносна становішча ў Афганістане, каб не быць абвінавачанымі ва ўмяшальніцтва ва ўнутраныя справы краіны і ў вядзенні камуністычнай прапаганды.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У маі 1957 года ў [[Герат (горад)|Гераце]], у гарнізоне 17-й пяхотнай дывізіі (камандзір — генерал-лейтэнант Хан Мухамад) пачалі функцыянаваць курсы па вывучэнні замежнай бранятанкавай тэхнікі — танка [[Т-34]] і бронетранспарцёраў [[БТР-40]] і [[БТР-152]]. Праз некалькі месяцаў першыя выпускнікі склалі касцяк камандных кадраў і баявых экіпажаў 4-й танкавай брыгады ў Кулі-Чархі.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Паспяховая праца савецкіх спецыялістаў актывізавала далейшае супрацоўніцтва паміж краінамі ў ваеннай вобласці. У Афганістан была накіравана дадатковая колькасць спецыялістаў. За 1961—1967 гады ў краіне пабывалі каля 4500 вайскоўцаў.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Пасля перавароту 1973 года аўтарытэт цэнтральнай улады скараціўся, большага ўплыву ў грамадстве атрымала ісламскае духавенства. З гэтай нагоды Крэмль стаў больш актыўна ўмешвацца ва ўнутраныя справы суседа. У прыватнасці, Масква актывізавала дапамогу ўраду [[Мухамед Дауд|М. Дауда]]. Паводле заходніх крыніц, яна складала каля 100 млн долараў у год. Павялічыўся і кантынгент ваенспецаў і саветнікаў — з 1500 чалавек у 1973 годзе да 5000 да 1978 года. А ў канцы ліпеня 1975 годзе па асабістай просьбе Дауда ў Афганістан тэрмінам на 2 гады была накіравана група савецкіх ваенных кансультантаў ў Сухапутныя войскі, Міністэрства абароны, Генштаб і ва ўсе цэнтральныя кіравання. У склад каманды ўваходзілі 35 чалавек (без перакладчыкаў і апарата галоўнага кансультанта): 11 — для працы ў Міністэрстве нацыянальнай абароны (МНА); 3 — у вайсковых карпусах (па адным у кожны); 21 — у «разгорнутых» (укамплектаваных не менш чым на 50-60 %) пяхотных дывізіях, па 3 кансультанта на кожную — па артылерыі, тэхніцы і па тыле.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У маі 1978 года было падпісана міжурадавае пагадненне аб ваенных саветніках, у адпаведнасці з якім быў павышаны статус замежных вайскоўцаў (замест кансультантаў – саветнікі) і павялічана іх колькасць са 100 да 400 чалавек.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}} ===1979—1989=== {{Асноўны артыкул|Афганская вайна (1979—1989)}} У час Афганскай вайны праца саветнікаў і ваенспецаў была засланена дзейнасцю часцей [[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане|АКСВА]]. У далейшым тэма не атрымала належнай увагі і ацэнкі ні ў постсавецкай, ні ў заходняй гістарычнай літаратуры. Тым не менш іх роля ў ваенных падзеях была вельмі значнай. Яны аказвалі дапамогу афганскім генералам і афіцэрам у падтрыманні злучэнняў і часцей у баявой гатоўнасці, планаванні і кіраўніцтве ваеннымі дзеяннямі супраць [[Афганскія маджахеды|маджахедаў]]. Акрамя таго, ім даводзілася выконваць нечаканыя задачы, як барацьба за адзінства шэрагаў кіруючай прасавецкай [[Народна-дэмакратычная партыя Афганістана|НДПА]], аказанне дапамогі ў станаўленні органаў улады на месцах, мабілізацыйных мерапрыемствах.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Часцяком замежнікі фактычна кіравалі афганскімі войскамі ў ходзе баявых дзеянняў замест сваіх падсаветных.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}} Да канца 1980 года колькасць ваенных саветнікаў складала 1600 —1800, сярод іх – да 80 генералаў. У сярэднім у кожным батальёне афганскай арміі былі 3—4 савецкіх афіцэра, у палку — 4—5, дывізіі – 11–12, а таксама перакладчыкі. Былі саветнікі і ў цэнтральным апараце. Да 1985 года колькасць савецкіх вайскоўцаў ва ўрадавых войсках складала: 761 саветнік, 205 спецыялістаў, 227 перакладчыкаў. Усяго ж з 1980 па 1988 год у гарачую кропку былі камандзіраваныя каля 8000 ваенных саветнікаў, спецыялістаў і перакладчыкаў. На 1 студзеня 1988 года ў афганскай арміі працавалі 1007 савецкіх ваенных спецыялістаў, у тым ліку 694 саветнікі. У гэты лік не ўваходзяць дарадцы КДБ, пагранвойск і МУС. Ёсць падставы меркаваць, што агульная колькасць дарадцаў па лініі ўсіх сілавых ведамстваў адначасова складала 2000 чалавек. Па меры вываду злучэнняў і часцей 40‑й арміі з гарачай кропкі вярталіся і яны. Былі скарочаны адпаведныя пасады ў кабульскім гарнізоне. У цэлым на працягу першага этапу вываду 40-й арміі саветніцкі калектыў быў скарочаны на 498 чалавек.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}{{sfn|Ляховский|1995|loc=О советских военных советниках в Афганистане}} Усяго ж за гады вайны ў Афганістан было камандзіравана каля 8000 саветнікаў, спецыялістаў і перакладчыкаў, з іх канфлікту загінулі 180—195.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} ===1989—1991=== Пасля 15 лютага 1989 года савецкіх ваенных саветнікаў, як і войскаў, на тэрыторыі Рэспублікі Афганістан не засталося. Мелася толькі невялікая колькасць ваенных спецыялістаў, парадку 30 чалавек, на чале з генералам арміі [[Махмут Ахметавіч Гарэеў|М. А. Гарэевым]], неабходных для аказання дапамогі ва ўжыванні складаных відаў тэхнікі і прыёму транспартных самалётаў, якія пастаўлялі прадукты харчавання і іншую маёмасць.{{sfn|Ляховский|1995|loc=О советских военных советниках в Афганистане}} == Літаратура== * {{h|Окороков|2012|Окороков А. В. Тайные войны СССР: Советские военспецы в локальных конфликтах XX века. — М.: Вече, 2012. — 288, [16] с. — (Военный архив). — 2000 экз. — ISBN 978-5-9533-6089-0.}} * {{Артыкул|спасылка=https://xn--80aes3ao3a.xn--80acgfbsl1azdqr.xn--p1ai/novostinovyi-razdel/84633?ysclid=mofiicafvu247392597|загаловак=История от «Шурави». Советские консультанты, специалисты и советники в Афганистане (1919 – 1989 г.г.)|выданне=Музей "Шурави"|год=2019|чысло=29|месяц=января|ref=Салмин|аўтар=Н. А. Салмин}} * {{h|Ляховский|1995|Ляховский А. Трагедия и доблесть Афгана. М.: Искона, 1995. - 720 с.}} == Крыніцы== {{Крыніцы}} == Спасылкі== * [https://afgan.ru/memorial/sovetniki.html Спіс саветнікаў і перакладчыкаў, якія загінулі ў Афганістане] {{УС СССР за мяжой}} [[Катэгорыя:Афганская вайна (1979—1989)]] [[Катэгорыя:Замежныя кантынгенты Узброеных сіл СССР]] pqgvb7vts6dib6id42i6z9542toowfy 5135505 5135504 2026-05-03T22:16:37Z DBatura 73587 /* 1979—1989 */ 5135505 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |гады = [[1957]]—[[1991]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}} |тып = група [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[Ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] |памер = |размяшчэнне = [[Афганістан]] |бітвы = [[Афганская вайна (1979—1989)]] |у складзе=[[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане]] |вядомыя_камандзіры = }} '''Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане''' — кантынгент [[ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] [[УС СССР]] у [[Афганістан]]е, якія аказвалі падтрымку ў [[Ваеннае будаўніцтва|ваенным будаўніцтве]]. Разам з баявымі часцямі [[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане|АКСВА]], група згуляла значную ролю ў [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганскай вайне 1979—1989 гадоў]]. == Перадгісторыя== У 1919 годзе пасля [[Трэцяя англа-афганская вайна|трэцяй англа-афганскай вайны]] Афганістан вярнуў незалежнасць. Савецкі ўрад першым прызнаў адноўленую дзяржаву.{{sfn|Салмин|2019|loc=До 1978 года}} 28 лютага 1921 года быў заключаны савецка-афганскі дагавор аб дружбе і супрацоўніцтве, у рамках якога, апроч усяго іншага, Масква перадала на патрэбы Кабула 12 (па іншых даных, 10) самалётаў і 5 тыс. вінтовак з неабходным боезапасам, аказала дапамогу ў стварэнні авіяцыйнай школы. Акрамя таго, у [[РСФСР]] Афганістан рыхтаваў лётчыкаў і аэрадромна-тэхнічны персанала.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У ходзе [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)|грамадзянскай вайны ў Афганістане 1928—1929 гадоў]] савецкія войскі ажыццявілі [[Афганскі паход Чырвонай арміі (1929)|інтэрвенцыю]] для падтрымкі ўлады караля [[Амунула-хан|Аманулы-хана]].{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Далейшае ваеннае супрацоўніцтва паміж краінамі было прыпынена [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайной]]. Разгром [[Краіны Восі|краін «восі»]] ў 1945 годзе і паслабленне ўплыву [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў [[Сярэдняя Азія|сярэднеазіяцкім рэгіёне]] вызначылі пасляваенныя арыенціры многіх дзяржаў, у тым ліку Афганістана. Пазітыўны нейтралітэт і супрацоўніцтва з рознымі краінамі склалі аснову яго міжнароднага курсу. У часы [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] афіцыйны Кабул выступіў за мірнае суіснаванне дзяржаў, супраць [[каланіялізм]]у і за раззбраенне. Гэтая знешнепалітычная лінія была сугучная інтарэсам Савецкага Саюза і іншых [[сацыялістычныя краіны|сацыялістычных краін]] і спрыяла збліжэнню паміж імі. Афганістан атрымаў ад Крамля тэхнічную і фінансавую дапамогу для многіх будаўнічых праектаў.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У сярэдзіне 1950-х гадоў актывізуецца ваеннае супрацоўніцтва. У жніўні 1956 года адбылося падпісанне пагаднення аб пастаўках розных відаў баявой тэхнікі і ўзбраення на льготных умовах на агульную суму 25 мільёнаў [[Долар ЗША|амерыканскіх долараў]]. Гэтамуп апярэднічаў зварот афганскага кіраўніцтва па ваенную дапамогу [[ЗША]]. Аднак амерыканцы абумовілі яе цалкам непрымальнымі палітычнымі патрабаваннямі, і здзелка не адбылася.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Першыя партыі ўзбраення паступілт ў кастрычніку 1956 года. Гэта былі 11 рэактыўных знішчальнікаў [[МіГ-17]] і 2 верталёты [[Мі-4]], стралковая зброя (пісталеты-кулямёты [[Пісталет-кулямёт Шпагіна|ППШ]], карабіны, ручныя і станковыя кулямёты). У 1957 годзе было пастаўлена яшчэ 7 МіГ-17, 2 [[Іл-28]], 6 [[МіГ-15]], 25 танкаў [[Т-34]]. Затым з 1961-га па 1963 год дадаткова 60 МіГ-17, 50 танкаў [[Т-54]], артылерыйскія сістэмы (артылерыйскія гарматы розных калібраў, 82-мм і 120-мм мінамёты, рэактыўныя ўстаноўкі БМ-13 «Кацюша» і інш.). У другой палове 1960-х гадоў Афганістан атрымаў яшчэ 12 [[МіГ-19]], 40 [[МіГ-21]] і ў 1973-1974 гг. — каля 200 танкаў Т-54. Адначасова стала аказвацца дапамога ў падрыхтоўцы і перападрыхтоўцы афганскіх армейскіх кадраў. Яна праводзілася як унутры краіны, так і ў ваенных навучальных установах Савецкага Саюза і сацыялістычных краін. Усяго, па афіцыйных дадзеных, у 1956—1957 гадах у СССР і іншых [[Арганізацыя Варшаўскага дагавора|краінах Варшаўскага дагавора]] прайшлі навучанне каля 3700 афганскіх вайскоўцаў. У наступныя гады іх колькасць узрасла: да 1973 года толькі ў ваенных навучальных установах СССР атрымалі адукацыю каля 3000 афганцаў. Акрамя таго, была дасягнута дамоўленасць аб аказанні савецкай матэрыяльна-тэхнічнай дапамогі ў будаўніцтве ваенных аэрадромаў у [[Кабул]]е, Баграме, Мазары-Шарыфе і Шындандзе.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} == Дзейнасць == === 1957—1979=== У лютым і сакавіку 1957 года ў Кабул па лініі 10-га Галоўнага ўпраўлення [[Генеральны штаб Узброеных сіл СССР|Генштаба УС СССР]] была накіравана група ваенных спецыялістаў у складзе каля 10 чалавек (уключаючы перакладчыкаў) для навучання афганскіх афіцэраў і унтэр-афіцэраў правілам утрымання і эксплуатацыі пастаўленай ваеннай тэхнікі і ўзбраення. Напярэдадні адправіўкі ў [[Масква|Маскве]] камандзіраваных строга папярэдзілі паважліва ставіцца да звычаяў і традыцый краіны, не весці з афганцамі ніякіх размоў пра палітыку і не выказваць свайго меркавання адносна становішча ў Афганістане, каб не быць абвінавачанымі ва ўмяшальніцтва ва ўнутраныя справы краіны і ў вядзенні камуністычнай прапаганды.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У маі 1957 года ў [[Герат (горад)|Гераце]], у гарнізоне 17-й пяхотнай дывізіі (камандзір — генерал-лейтэнант Хан Мухамад) пачалі функцыянаваць курсы па вывучэнні замежнай бранятанкавай тэхнікі — танка [[Т-34]] і бронетранспарцёраў [[БТР-40]] і [[БТР-152]]. Праз некалькі месяцаў першыя выпускнікі склалі касцяк камандных кадраў і баявых экіпажаў 4-й танкавай брыгады ў Кулі-Чархі.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Паспяховая праца савецкіх спецыялістаў актывізавала далейшае супрацоўніцтва паміж краінамі ў ваеннай вобласці. У Афганістан была накіравана дадатковая колькасць спецыялістаў. За 1961—1967 гады ў краіне пабывалі каля 4500 вайскоўцаў.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Пасля перавароту 1973 года аўтарытэт цэнтральнай улады скараціўся, большага ўплыву ў грамадстве атрымала ісламскае духавенства. З гэтай нагоды Крэмль стаў больш актыўна ўмешвацца ва ўнутраныя справы суседа. У прыватнасці, Масква актывізавала дапамогу ўраду [[Мухамед Дауд|М. Дауда]]. Паводле заходніх крыніц, яна складала каля 100 млн долараў у год. Павялічыўся і кантынгент ваенспецаў і саветнікаў — з 1500 чалавек у 1973 годзе да 5000 да 1978 года. А ў канцы ліпеня 1975 годзе па асабістай просьбе Дауда ў Афганістан тэрмінам на 2 гады была накіравана група савецкіх ваенных кансультантаў ў Сухапутныя войскі, Міністэрства абароны, Генштаб і ва ўсе цэнтральныя кіравання. У склад каманды ўваходзілі 35 чалавек (без перакладчыкаў і апарата галоўнага кансультанта): 11 — для працы ў Міністэрстве нацыянальнай абароны (МНА); 3 — у вайсковых карпусах (па адным у кожны); 21 — у «разгорнутых» (укамплектаваных не менш чым на 50-60 %) пяхотных дывізіях, па 3 кансультанта на кожную — па артылерыі, тэхніцы і па тыле.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У маі 1978 года было падпісана міжурадавае пагадненне аб ваенных саветніках, у адпаведнасці з якім быў павышаны статус замежных вайскоўцаў (замест кансультантаў – саветнікі) і павялічана іх колькасць са 100 да 400 чалавек.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}} ===1979—1989=== {{Асноўны артыкул|Афганская вайна (1979—1989)}} У час Афганскай вайны праца саветнікаў і ваенспецаў была засланена дзейнасцю часцей [[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане|АКСВА]]. У далейшым тэма не атрымала належнай увагі і ацэнкі ні ў постсавецкай, ні ў заходняй гістарычнай літаратуры. Тым не менш іх роля ў ваенных падзеях была вельмі значнай. Яны аказвалі дапамогу афганскім генералам і афіцэрам у падтрыманні злучэнняў і часцей у баявой гатоўнасці, планаванні і кіраўніцтве ваеннымі дзеяннямі супраць [[Афганскія маджахеды|маджахедаў]]. Акрамя таго, ім даводзілася выконваць нечаканыя задачы, як барацьба за адзінства шэрагаў кіруючай прасавецкай [[Народна-дэмакратычная партыя Афганістана|НДПА]], аказанне дапамогі ў станаўленні органаў улады на месцах, мабілізацыйных мерапрыемствах.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Часцяком замежнікі фактычна кіравалі афганскімі войскамі ў ходзе баявых дзеянняў замест сваіх падсаветных.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}} Да канца 1980 года колькасць ваенных саветнікаў складала 1600 —1800, сярод іх было да 80 генералаў. У сярэднім у кожным батальёне афганскай арміі налічвалася 3—4 савецкіх афіцэра, у палку — 4—5, дывізіі – 11–12, а таксама перакладчыкі. Былі саветнікі і ў цэнтральным апараце. Да 1985 года колькасць савецкіх вайскоўцаў ва ўрадавых войсках складала: 761 саветнік, 205 спецыялістаў, 227 перакладчыкаў. Усяго ж з 1980 па 1988 год у гарачую кропку былі камандзіраваныя каля 8000 ваенных саветнікаў, спецыялістаў і перакладчыкаў. На 1 студзеня 1988 года ў афганскай арміі працавалі 1007 савецкіх ваенных спецыялістаў, у тым ліку 694 саветнікі. У гэты лік не ўваходзяць саветніуі КДБ, пагранвойск і МУС. Па меры вываду злучэнняў і часцей [[40-я агульнавайсковая армія|40-й арміі]] з гарачай кропкі вярталіся і яны. Былі скарочаны адпаведныя пасады ў кабульскім гарнізоне. У цэлым на працягу першага этапу вываду 40-й арміі саветніцкі калектыў быў скарочаны на 498 чалавек.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}{{sfn|Ляховский|1995|loc=О советских военных советниках в Афганистане}} Усяго ж за гады вайны ў Афганістан было камандзіравана каля 8000 саветнікаў, спецыялістаў і перакладчыкаў, з іх канфлікту загінулі 180—195.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} ===1989—1991=== Пасля 15 лютага 1989 года савецкіх ваенных саветнікаў, як і войскаў, на тэрыторыі Рэспублікі Афганістан не засталося. Мелася толькі невялікая колькасць ваенных спецыялістаў, парадку 30 чалавек, на чале з генералам арміі [[Махмут Ахметавіч Гарэеў|М. А. Гарэевым]], неабходных для аказання дапамогі ва ўжыванні складаных відаў тэхнікі і прыёму транспартных самалётаў, якія пастаўлялі прадукты харчавання і іншую маёмасць.{{sfn|Ляховский|1995|loc=О советских военных советниках в Афганистане}} == Літаратура== * {{h|Окороков|2012|Окороков А. В. Тайные войны СССР: Советские военспецы в локальных конфликтах XX века. — М.: Вече, 2012. — 288, [16] с. — (Военный архив). — 2000 экз. — ISBN 978-5-9533-6089-0.}} * {{Артыкул|спасылка=https://xn--80aes3ao3a.xn--80acgfbsl1azdqr.xn--p1ai/novostinovyi-razdel/84633?ysclid=mofiicafvu247392597|загаловак=История от «Шурави». Советские консультанты, специалисты и советники в Афганистане (1919 – 1989 г.г.)|выданне=Музей "Шурави"|год=2019|чысло=29|месяц=января|ref=Салмин|аўтар=Н. А. Салмин}} * {{h|Ляховский|1995|Ляховский А. Трагедия и доблесть Афгана. М.: Искона, 1995. - 720 с.}} == Крыніцы== {{Крыніцы}} == Спасылкі== * [https://afgan.ru/memorial/sovetniki.html Спіс саветнікаў і перакладчыкаў, якія загінулі ў Афганістане] {{УС СССР за мяжой}} [[Катэгорыя:Афганская вайна (1979—1989)]] [[Катэгорыя:Замежныя кантынгенты Узброеных сіл СССР]] khww0q9ioeqa6b4nv7pn9u6ugxuf41u 5135508 5135505 2026-05-03T22:35:32Z DBatura 73587 /* Перадгісторыя */ 5135508 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |гады = [[1957]]—[[1991]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}} |тып = група [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[Ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] |памер = |размяшчэнне = [[Афганістан]] |бітвы = [[Афганская вайна (1979—1989)]] |у складзе=[[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане]] |вядомыя_камандзіры = }} '''Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане''' — кантынгент [[ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] [[УС СССР]] у [[Афганістан]]е, якія аказвалі падтрымку ў [[Ваеннае будаўніцтва|ваенным будаўніцтве]]. Разам з баявымі часцямі [[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане|АКСВА]], група згуляла значную ролю ў [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганскай вайне 1979—1989 гадоў]]. == Перадгісторыя== У 1919 годзе пасля [[Трэцяя англа-афганская вайна|трэцяй англа-афганскай вайны]] Афганістан вярнуў незалежнасць. Савецкі ўрад першым прызнаў адноўленую дзяржаву.{{sfn|Салмин|2019|loc=До 1978 года}} 28 лютага 1921 года быў заключаны савецка-афганскі дагавор аб дружбе і супрацоўніцтве, у рамках якога, апроч усяго іншага, Масква перадала на патрэбы Кабула 12 (па іншых даных, 10) самалётаў і 5 тыс. вінтовак з неабходным боезапасам, аказала дапамогу ў стварэнні авіяцыйнай школы. Акрамя таго, у [[РСФСР]] Афганістан рыхтаваў лётчыкаў і аэрадромна-тэхнічны персанала.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У ходзе [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)|грамадзянскай вайны ў Афганістане 1928—1929 гадоў]] савецкія войскі ажыццявілі [[Афганскі паход Чырвонай арміі (1929)|інтэрвенцыю]] для падтрымкі ўлады караля [[Амунула-хан|Аманулы-хана]].{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Далейшае ваеннае супрацоўніцтва паміж краінамі было прыпынена [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайной]]. Разгром [[Краіны Восі|краін «восі»]] ў 1945 годзе і паслабленне ўплыву [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў [[Сярэдняя Азія|сярэднеазіяцкім рэгіёне]] вызначылі пасляваенныя арыенціры многіх дзяржаў, у тым ліку Афганістана. Пазітыўны нейтралітэт і супрацоўніцтва з рознымі краінамі склалі аснову яго міжнароднага курсу. У часы [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] афіцыйны Кабул выступіў за мірнае суіснаванне дзяржаў, супраць [[каланіялізм]]у і за раззбраенне. Гэтая знешнепалітычная лінія была сугучная інтарэсам Савецкага Саюза і іншых [[сацыялістычныя краіны|сацыялістычных краін]] і спрыяла збліжэнню паміж імі. Афганістан атрымаў ад Крамля тэхнічную і фінансавую дапамогу для многіх будаўнічых праектаў.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У сярэдзіне 1950-х гадоў актывізуецца ваеннае супрацоўніцтва. У жніўні 1956 года адбылося падпісанне пагаднення аб пастаўках розных відаў баявой тэхнікі і ўзбраення на льготных умовах на агульную суму 25 мільёнаў [[Долар ЗША|амерыканскіх долараў]]. Гэтамуп апярэднічаў зварот афганскага кіраўніцтва па ваенную дапамогу [[ЗША]]. Аднак амерыканцы абумовілі яе цалкам непрымальнымі палітычнымі патрабаваннямі, і здзелка не адбылася.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Першыя партыі ўзбраення паступілт ў кастрычніку 1956 года. Адначасова стала аказвацца дапамога ў падрыхтоўцы і перападрыхтоўцы афганскіх армейскіх кадраў. Яна праводзілася як унутры краіны, так і ў ваенных навучальных установах Савецкага Саюза і сацыялістычных краін. Усяго, па афіцыйных дадзеных, у 1956—1957 гадах у СССР і іншых [[Арганізацыя Варшаўскага дагавора|краінах Варшаўскага дагавора]] прайшлі навучанне каля 3700 афганскіх вайскоўцаў. У наступныя гады іх колькасць узрасла: да 1973 года толькі ў ваенных навучальных установах СССР атрымалі адукацыю каля 3000 афганцаў. Акрамя таго, была дасягнута дамоўленасць аб аказанні савецкай матэрыяльна-тэхнічнай дапамогі ў будаўніцтве ваенных аэрадромаў у [[Кабул]]е, Баграме, Мазары-Шарыфе і Шындандзе.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} == Дзейнасць == === 1957—1979=== У лютым і сакавіку 1957 года ў Кабул па лініі 10-га Галоўнага ўпраўлення [[Генеральны штаб Узброеных сіл СССР|Генштаба УС СССР]] была накіравана група ваенных спецыялістаў у складзе каля 10 чалавек (уключаючы перакладчыкаў) для навучання афганскіх афіцэраў і унтэр-афіцэраў правілам утрымання і эксплуатацыі пастаўленай ваеннай тэхнікі і ўзбраення. Напярэдадні адправіўкі ў [[Масква|Маскве]] камандзіраваных строга папярэдзілі паважліва ставіцца да звычаяў і традыцый краіны, не весці з афганцамі ніякіх размоў пра палітыку і не выказваць свайго меркавання адносна становішча ў Афганістане, каб не быць абвінавачанымі ва ўмяшальніцтва ва ўнутраныя справы краіны і ў вядзенні камуністычнай прапаганды.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У маі 1957 года ў [[Герат (горад)|Гераце]], у гарнізоне 17-й пяхотнай дывізіі (камандзір — генерал-лейтэнант Хан Мухамад) пачалі функцыянаваць курсы па вывучэнні замежнай бранятанкавай тэхнікі — танка [[Т-34]] і бронетранспарцёраў [[БТР-40]] і [[БТР-152]]. Праз некалькі месяцаў першыя выпускнікі склалі касцяк камандных кадраў і баявых экіпажаў 4-й танкавай брыгады ў Кулі-Чархі.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Паспяховая праца савецкіх спецыялістаў актывізавала далейшае супрацоўніцтва паміж краінамі ў ваеннай вобласці. У Афганістан была накіравана дадатковая колькасць спецыялістаў. За 1961—1967 гады ў краіне пабывалі каля 4500 вайскоўцаў.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Пасля перавароту 1973 года аўтарытэт цэнтральнай улады скараціўся, большага ўплыву ў грамадстве атрымала ісламскае духавенства. З гэтай нагоды Крэмль стаў больш актыўна ўмешвацца ва ўнутраныя справы суседа. У прыватнасці, Масква актывізавала дапамогу ўраду [[Мухамед Дауд|М. Дауда]]. Паводле заходніх крыніц, яна складала каля 100 млн долараў у год. Павялічыўся і кантынгент ваенспецаў і саветнікаў — з 1500 чалавек у 1973 годзе да 5000 да 1978 года. А ў канцы ліпеня 1975 годзе па асабістай просьбе Дауда ў Афганістан тэрмінам на 2 гады была накіравана група савецкіх ваенных кансультантаў ў Сухапутныя войскі, Міністэрства абароны, Генштаб і ва ўсе цэнтральныя кіравання. У склад каманды ўваходзілі 35 чалавек (без перакладчыкаў і апарата галоўнага кансультанта): 11 — для працы ў Міністэрстве нацыянальнай абароны (МНА); 3 — у вайсковых карпусах (па адным у кожны); 21 — у «разгорнутых» (укамплектаваных не менш чым на 50-60 %) пяхотных дывізіях, па 3 кансультанта на кожную — па артылерыі, тэхніцы і па тыле.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У маі 1978 года было падпісана міжурадавае пагадненне аб ваенных саветніках, у адпаведнасці з якім быў павышаны статус замежных вайскоўцаў (замест кансультантаў – саветнікі) і павялічана іх колькасць са 100 да 400 чалавек.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}} ===1979—1989=== {{Асноўны артыкул|Афганская вайна (1979—1989)}} У час Афганскай вайны праца саветнікаў і ваенспецаў была засланена дзейнасцю часцей [[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане|АКСВА]]. У далейшым тэма не атрымала належнай увагі і ацэнкі ні ў постсавецкай, ні ў заходняй гістарычнай літаратуры. Тым не менш іх роля ў ваенных падзеях была вельмі значнай. Яны аказвалі дапамогу афганскім генералам і афіцэрам у падтрыманні злучэнняў і часцей у баявой гатоўнасці, планаванні і кіраўніцтве ваеннымі дзеяннямі супраць [[Афганскія маджахеды|маджахедаў]]. Акрамя таго, ім даводзілася выконваць нечаканыя задачы, як барацьба за адзінства шэрагаў кіруючай прасавецкай [[Народна-дэмакратычная партыя Афганістана|НДПА]], аказанне дапамогі ў станаўленні органаў улады на месцах, мабілізацыйных мерапрыемствах.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Часцяком замежнікі фактычна кіравалі афганскімі войскамі ў ходзе баявых дзеянняў замест сваіх падсаветных.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}} Да канца 1980 года колькасць ваенных саветнікаў складала 1600 —1800, сярод іх было да 80 генералаў. У сярэднім у кожным батальёне афганскай арміі налічвалася 3—4 савецкіх афіцэра, у палку — 4—5, дывізіі – 11–12, а таксама перакладчыкі. Былі саветнікі і ў цэнтральным апараце. Да 1985 года колькасць савецкіх вайскоўцаў ва ўрадавых войсках складала: 761 саветнік, 205 спецыялістаў, 227 перакладчыкаў. Усяго ж з 1980 па 1988 год у гарачую кропку былі камандзіраваныя каля 8000 ваенных саветнікаў, спецыялістаў і перакладчыкаў. На 1 студзеня 1988 года ў афганскай арміі працавалі 1007 савецкіх ваенных спецыялістаў, у тым ліку 694 саветнікі. У гэты лік не ўваходзяць саветніуі КДБ, пагранвойск і МУС. Па меры вываду злучэнняў і часцей [[40-я агульнавайсковая армія|40-й арміі]] з гарачай кропкі вярталіся і яны. Былі скарочаны адпаведныя пасады ў кабульскім гарнізоне. У цэлым на працягу першага этапу вываду 40-й арміі саветніцкі калектыў быў скарочаны на 498 чалавек.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}{{sfn|Ляховский|1995|loc=О советских военных советниках в Афганистане}} Усяго ж за гады вайны ў Афганістан было камандзіравана каля 8000 саветнікаў, спецыялістаў і перакладчыкаў, з іх канфлікту загінулі 180—195.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} ===1989—1991=== Пасля 15 лютага 1989 года савецкіх ваенных саветнікаў, як і войскаў, на тэрыторыі Рэспублікі Афганістан не засталося. Мелася толькі невялікая колькасць ваенных спецыялістаў, парадку 30 чалавек, на чале з генералам арміі [[Махмут Ахметавіч Гарэеў|М. А. Гарэевым]], неабходных для аказання дапамогі ва ўжыванні складаных відаў тэхнікі і прыёму транспартных самалётаў, якія пастаўлялі прадукты харчавання і іншую маёмасць.{{sfn|Ляховский|1995|loc=О советских военных советниках в Афганистане}} == Літаратура== * {{h|Окороков|2012|Окороков А. В. Тайные войны СССР: Советские военспецы в локальных конфликтах XX века. — М.: Вече, 2012. — 288, [16] с. — (Военный архив). — 2000 экз. — ISBN 978-5-9533-6089-0.}} * {{Артыкул|спасылка=https://xn--80aes3ao3a.xn--80acgfbsl1azdqr.xn--p1ai/novostinovyi-razdel/84633?ysclid=mofiicafvu247392597|загаловак=История от «Шурави». Советские консультанты, специалисты и советники в Афганистане (1919 – 1989 г.г.)|выданне=Музей "Шурави"|год=2019|чысло=29|месяц=января|ref=Салмин|аўтар=Н. А. Салмин}} * {{h|Ляховский|1995|Ляховский А. Трагедия и доблесть Афгана. М.: Искона, 1995. - 720 с.}} == Крыніцы== {{Крыніцы}} == Спасылкі== * [https://afgan.ru/memorial/sovetniki.html Спіс саветнікаў і перакладчыкаў, якія загінулі ў Афганістане] {{УС СССР за мяжой}} [[Катэгорыя:Афганская вайна (1979—1989)]] [[Катэгорыя:Замежныя кантынгенты Узброеных сіл СССР]] flce895jvmri0g4jm7ge4cxz67sva1f 2 807252 5135518 2026-05-04T01:13:20Z MocnyDuham 99818 Новая старонка: «{ "userSet": { "A": [ "DobryBrat", "J-ka Zadzvinski", "Maksim L.", "Wizardist", "Хомелка", "Чаховіч Уладзіслаў", "Plaga med", "MocnyDuham", "Plaga med Bot" ], "B": [ "Maksim L." ], "F": [ "Чаховіч Уладзіслаў", "Plaga med", "MocnyDuham" ], "O": [] }, "users_talkLinkOnly": [] }» 5135518 wikitext text/x-wiki { "userSet": { "A": [ "DobryBrat", "J-ka Zadzvinski", "Maksim L.", "Wizardist", "Хомелка", "Чаховіч Уладзіслаў", "Plaga med", "MocnyDuham", "Plaga med Bot" ], "B": [ "Maksim L." ], "F": [ "Чаховіч Уладзіслаў", "Plaga med", "MocnyDuham" ], "O": [] }, "users_talkLinkOnly": [] } enyyr7xqimb235mntfu69j7ckcclu9l 5135519 5135518 2026-05-04T01:13:44Z MocnyDuham 99818 5135519 wikitext text/x-wiki { "userSet": { "A": [ "DobryBrat", "Maksim L.", "Wizardist", "Хомелка", "Чаховіч Уладзіслаў", "Plaga med", "Plaga med Bot" ], "B": [ "Maksim L." ], "F": [ "Plaga med", "MocnyDuham" ], "O": [] }, "users_talkLinkOnly": [] } 2db9c5sjq7kvecwksa2whk9gaw6togj 5135520 5135519 2026-05-04T01:16:20Z MocnyDuham 99818 5135520 wikitext text/x-wiki { "userSet": { "A": [ "DobryBrat", "J-ka Zadzvinski", "Maksim L.", "Wizardist", "Хомелка", "Чаховіч Уладзіслаў", "Plaga med", "MocnyDuham", "Plaga med Bot" ], "B": [ "Maksim L.", "testcase" ], "F": [ "Чаховіч Уладзіслаў", "Plaga med", "MocnyDuham" ], "O": [] }, "users_talkLinkOnly": [] } i9kxcrd9t5ypfk7nlyjf74l3sjnu0qi 0 807253 5135527 2026-05-04T05:34:49Z Rymchonak 22863 Новая старонка: «{{Фільм}} '''«Набярэжная туманаў»''' ({{lang-la|Le Quai des brumes}}) — французскі мастацкі фільм рэжысёра [[Марсель Карнэ|Марселя Карнэ]], створаны ў 1938 годзе. Фільм — адзін з найлепшых узораў «паэтычнага рэалізму». Крытыкі таксама называюць яго адным з папярэднікаў с...» 5135527 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Набярэжная туманаў»''' ({{lang-la|Le Quai des brumes}}) — французскі мастацкі фільм рэжысёра [[Марсель Карнэ|Марселя Карнэ]], створаны ў 1938 годзе. Фільм — адзін з найлепшых узораў «паэтычнага рэалізму». Крытыкі таксама называюць яго адным з папярэднікаў стылю «нуар». == Сюжэт == Салдат па імі Жан ([[Жан Габэн]]) аўтаспынам дабіраецца да [[Гаўр]]а; у партовым горадзе ён спадзяецца сесці на параход і пакінуць Францыю. Па тым, як ён хаваецца ад людзей у вайсковай форме, можна здагадацца, што ён дэзерцір. У рэстаране шаноўны камерсант з непрыемным тварам Забель ([[Мішэль Сімон]]) размаўляе з маладымі бандытамі аб нейкім Морысе: у яго знікненні вінавацяць маладых людзей, і, занепакоеныя гэтым, яны спрабуюць даведацца аб Морысе ў камерсанта, але той аддае перавагу бедаваць аб іх загубленай маладосці. Блукаючы па горадзе ў пошуках начлегу, Жан сутыкаецца з дробным злодзеем па мянушцы Чацвярцінка, і той адводзіць яго ў шынок нейкага Панамы на беразе мора, дзе знаходзяць сабе прытулак непрыкаяныя людзі. Тут Жан знаёміцца ​​з мастаком Мішэлем (Робер ле Віган), які знаходзіцца ў дэпрэсіі і пішуць змрочныя карціны, і з дзяўчынай Нэлі ([[Мішэль Марган]]), якая страціла каханага — таго самага Морыса, чыё знікненне турбуе бандытаў. Не жадаючы ні чужой увагі, ні спагады, Жан у выніку пранікаецца сімпатыяй і даверам да дзяўчыны, якую прымае за прастытутку. Раніцай, развітваючыся з Панамай, ён просіць знайсці яму цывільны касцюм. Гуляючы па набярэжнай, Жан і Нэлі сутыкаюцца з бандытамі; іхні верхавод Люсьен, малады чалавек з добрай сям’і, які даўно і беспаспяхова дабіваецца прыхільнасці Нэлі, спрабуе сілай адвесці дзяўчыну з сабой, але на дапамогу ёй прыходзіць салдат. Бандыты прыязджаюць да Забеля і вінавацяць яго ў забойстве Морыса; нервовасць Люсьена адзін з яго прыяцеляў тлумачыць тым, што нейкі салдат надаваў яму аплявуху з-за Нэлі, і Забель завочна пранікаецца сімпатыяй да гэтага салдата. Хросны бацька Нэлі, які ўзяў яе да сябе на выхаванне пасля страты бацькоў, Забель мае да дзяўчыны далёка не бацькоўскія пачуцці; і хоць, не разлічваючы на ​​ўзаемнасць, ён імкнецца свае пачуцці хаваць, Нэлі адчувае перад хросным несправаздачны страх, які і гоніць яе з дому. Выявіўшы ў кішэні грошы, неўзаметку пакладзеныя Нэлі, Жан вырашае купіць на іх падарунак для дзяўчыны і выпадкова забрыдае ў краму Забеля, дзе і знаходзіць сваю выпадковую знаёмую. Забель ветліва сустракае яго і, здагадаўшыся аб тым, што Жан — дэзерцір, намякнуўшы на магчымасць выкрыцця, прапануе яму ліквідаваць Люсьена, ад чаго Жан рашуча адмаўляецца. Нэлі, спусціўшыся ў вінны склеп, знаходзіць пад лесвіцай запанку Морыса. Мастак Мішэль, вырашыўшы ўтапіцца, пакідае на беразе сваё адзенне, мальберт і дакументы — для Жана. Выдаючы сябе за мастака, салдат уладкоўваецца на параход, які ідзе ў Венесуэлу. Тым часам паліцыя знаходзіць цела Морыса і адначасова — пакет з ваеннай формай (пакінутай Жанам і выкінутай Панамай); у забойстве Морыса падазраюць салдата. Каб прымусіць Забеля маўчаць аб Жане, Нэлі вяртаецца ў дом хроснага. Забель прызнаецца выхаванцы ў тым, што забіў Морыса з рэўнасці. Нэлі хоча назаўжды пакінуць дом Забеля, але хросны сілай утрымлівае яе. З’яўляецца Жан; у якая завязалася сутычцы ён у прыступе лютасьці забівае Забеля. Жанін, выйшаўшы на вуліцу, гіне ад рукі Люсьена, які некалькімі стрэламі забівае яго. [[Катэгорыя:Фільмы 1938 года]] 7pngphmmp3quotsa735nto7juww3jo8 5135528 5135527 2026-05-04T05:36:48Z Rymchonak 22863 5135528 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Набярэжная туманаў»''' ({{lang-la|Le Quai des brumes}}) — французскі мастацкі фільм рэжысёра [[Марсель Карнэ|Марселя Карнэ]], створаны ў 1938 годзе. Фільм — адзін з найлепшых узораў «паэтычнага рэалізму». Крытыкі таксама называюць яго адным з папярэднікаў стылю «нуар». == Сюжэт == Салдат па імі Жан ([[Жан Габэн]]) аўтаспынам дабіраецца да [[Гаўр]]а; у партовым горадзе ён спадзяецца сесці на параход і пакінуць Францыю. Па тым, як ён хаваецца ад людзей у вайсковай форме, можна здагадацца, што ён дэзерцір. У рэстаране шаноўны камерсант з непрыемным тварам Забель ([[Мішэль Сімон]]) размаўляе з маладымі бандытамі аб нейкім Морысе: у яго знікненні вінавацяць маладых людзей, і, занепакоеныя гэтым, яны спрабуюць даведацца аб Морысе ў камерсанта, але той аддае перавагу бедаваць аб іх загубленай маладосці. Блукаючы па горадзе ў пошуках начлегу, Жан сутыкаецца з дробным злодзеем па мянушцы Чацвярцінка, і той адводзіць яго ў шынок нейкага Панамы на беразе мора, дзе знаходзяць сабе прытулак непрыкаяныя людзі. Тут Жан знаёміцца ​​з мастаком Мішэлем (Робер ле Віган), які знаходзіцца ў дэпрэсіі і пішуць змрочныя карціны, і з дзяўчынай Нэлі ([[Мішэль Марган]]), якая страціла каханага — таго самага Морыса, чыё знікненне турбуе бандытаў. Не жадаючы ні чужой увагі, ні спагады, Жан у выніку пранікаецца сімпатыяй і даверам да дзяўчыны, якую прымае за прастытутку. Раніцай, развітваючыся з Панамай, ён просіць знайсці яму цывільны касцюм. Гуляючы па набярэжнай, Жан і Нэлі сутыкаюцца з бандытамі; іхні верхавод Люсьен, малады чалавек з добрай сям’і, які даўно і беспаспяхова дабіваецца прыхільнасці Нэлі, спрабуе сілай адвесці дзяўчыну з сабой, але на дапамогу ёй прыходзіць салдат. Бандыты прыязджаюць да Забеля і вінавацяць яго ў забойстве Морыса; нервовасць Люсьена адзін з яго прыяцеляў тлумачыць тым, што нейкі салдат надаваў яму аплявуху з-за Нэлі, і Забель завочна пранікаецца сімпатыяй да гэтага салдата. Хросны бацька Нэлі, які ўзяў яе да сябе на выхаванне пасля страты бацькоў, Забель мае да дзяўчыны далёка не бацькоўскія пачуцці; і хоць, не разлічваючы на ​​ўзаемнасць, ён імкнецца свае пачуцці хаваць, Нэлі адчувае перад хросным несправаздачны страх, які і гоніць яе з дому. Выявіўшы ў кішэні грошы, неўзаметку пакладзеныя Нэлі, Жан вырашае купіць на іх падарунак для дзяўчыны і выпадкова забрыдае ў краму Забеля, дзе і знаходзіць сваю выпадковую знаёмую. Забель ветліва сустракае яго і, здагадаўшыся аб тым, што Жан — дэзерцір, намякнуўшы на магчымасць выкрыцця, прапануе яму ліквідаваць Люсьена, ад чаго Жан рашуча адмаўляецца. Нэлі, спусціўшыся ў вінны склеп, знаходзіць пад лесвіцай запанку Морыса. Мастак Мішэль, вырашыўшы ўтапіцца, пакідае на беразе сваё адзенне, мальберт і дакументы — для Жана. Выдаючы сябе за мастака, салдат уладкоўваецца на параход, які ідзе ў Венесуэлу. Тым часам паліцыя знаходзіць цела Морыса і адначасова — пакет з ваеннай формай (пакінутай Жанам і выкінутай Панамай); у забойстве Морыса падазраюць салдата. Каб прымусіць Забеля маўчаць аб Жане, Нэлі вяртаецца ў дом хроснага. Забель прызнаецца выхаванцы ў тым, што забіў Морыса з рэўнасці. Нэлі хоча назаўжды пакінуць дом Забеля, але хросны сілай утрымлівае яе. З’яўляецца Жан; у якая завязалася сутычцы ён у прыступе лютасьці забівае Забеля. Жанін, выйшаўшы на вуліцу, гіне ад рукі Люсьена, які некалькімі стрэламі забівае яго. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Фільмы 1938 года]] eip3vjea4smxdqpdu8aet2m23tllm0a 0 807254 5135531 2026-05-04T05:48:14Z Rymchonak 22863 Новая старонка: «{{Кінематаграфіст}} '''Марсель Карнэ''' (фр. Marcel Carné; {{ДН|18|8|1906}}, {{МН|Парыж||}} — {{ДС|31|10|1996}}, {{МС|Кламар||}}, [[Францыя]]) — французскі кінарэжысёр. У канцы 1930-х гадоў пачалося шматгадовае супрацоўніцтва Карнэ са сцэнарыстам і паэтам-сюррэалістам Жак Прэвер|Жа...» 5135531 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Марсель Карнэ''' (фр. Marcel Carné; {{ДН|18|8|1906}}, {{МН|Парыж||}} — {{ДС|31|10|1996}}, {{МС|Кламар||}}, [[Францыя]]) — французскі кінарэжысёр. У канцы 1930-х гадоў пачалося шматгадовае супрацоўніцтва Карнэ са сцэнарыстам і паэтам-сюррэалістам [[Жак Прэвер|Жакам Прэверам]]. Творчы саюз Карнэ і Прэвера вызначаў накірунак французскага кінематографа свайго часу і паклаў пачатак так званаму «[[паэтычны рэалізм|паэтычнаму рэалізму]]». Сярод карцін, створаных у супрацоўніцтве з Прэверам, такія буйныя фільмы, як «[[Набярэжная туманоў]]» (1938) з удзелам [[Жан Габэн|Жана Габэна]], [[Мішэль Марган]], [[Мішэль Сімон|Мішэля Сімона]] і «Дзень пачынаецца» (1939), якая ўвасобіла ўласцівыя перадваеннай Францыі пачуцці песімізму і нават фаталізму. Раннія фільмы Карнэ, разам з фільмамі Ж. Грэмійёна, Ж. Дзювіўе і Ж. Рэнуара зрабілі «зоркай» Жана Габэна. Акрамя Габэна, Карнэ часта здымае Арлеці, [[Жуль Беры|Жуля Беры]], П’ера Брасёра. Падчас Другой сусветнай вайны Карнэ апынуўся ў акупаванай немцамі Францыі, дзе мог здымаць толькі гарнітурныя драмы на гістарычныя тэмы. Працуючы ў вузкіх рамках нямецкай цэнзуры, Карнэ стварыў фільм «Вячэрнія наведвальнікі» (1942), з выгляду нявінную сярэднявечную казку пра двух закаханых, якія супрацьстаяць волі д’ябла. Аднак публіка ўспрыняла гэты фільм як зашыфраваны заклік да супраціўлення акупацыйнаму рэжыму. Самым буйным шэдэўрам Карнэ лічыцца карціна «Дзеці райка» (1945). {{DEFAULTSORT:Карнэ}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Францыі]] kyquf9hogi4ajuuscirlqrkopu53np3 5135532 5135531 2026-05-04T05:49:07Z Rymchonak 22863 5135532 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Марсель Карнэ''' (фр. Marcel Carné; {{ДН|18|8|1906}}, {{МН|Парыж||}} — {{ДС|31|10|1996}}, {{МС|Кламар||}}, [[Францыя]]) — французскі кінарэжысёр. У канцы 1930-х гадоў пачалося шматгадовае супрацоўніцтва Карнэ са сцэнарыстам і паэтам-сюррэалістам [[Жак Прэвер|Жакам Прэверам]]. Творчы саюз Карнэ і Прэвера вызначаў накірунак французскага кінематографа свайго часу і паклаў пачатак так званаму «[[паэтычны рэалізм|паэтычнаму рэалізму]]». Сярод карцін, створаных у супрацоўніцтве з Прэверам, такія буйныя фільмы, як «[[Набярэжная туманоў]]» (1938) з удзелам [[Жан Габэн|Жана Габэна]], [[Мішэль Марган]], [[Мішэль Сімон|Мішэля Сімона]] і «Дзень пачынаецца» (1939), якая ўвасобіла ўласцівыя перадваеннай Францыі пачуцці песімізму і нават фаталізму. Раннія фільмы Карнэ, разам з фільмамі Ж. Грэмійёна, Ж. Дзювіўе і Ж. Рэнуара зрабілі «зоркай» Жана Габэна. Акрамя Габэна, Карнэ часта здымае Арлеці, [[Жуль Беры|Жуля Беры]], П’ера Брасёра. Падчас Другой сусветнай вайны Карнэ апынуўся ў акупаванай немцамі Францыі, дзе мог здымаць толькі гарнітурныя драмы на гістарычныя тэмы. Працуючы ў вузкіх рамках нямецкай цэнзуры, Карнэ стварыў фільм «Вячэрнія наведвальнікі» (1942), з выгляду нявінную сярэднявечную казку пра двух закаханых, якія супрацьстаяць волі д’ябла. Аднак публіка ўспрыняла гэты фільм як зашыфраваны заклік да супраціўлення акупацыйнаму рэжыму. Самым буйным шэдэўрам Карнэ лічыцца карціна «Дзеці райка» (1945). {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Карнэ}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Францыі]] sbebbn50ggakhc59mbdtmf2q46tugv5 5135533 5135532 2026-05-04T05:49:26Z Rymchonak 22863 5135533 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Марсель Карнэ''' ({{lang-fr|Marcel Carné}}; {{ДН|18|8|1906}}, {{МН|Парыж||}} — {{ДС|31|10|1996}}, {{МС|Кламар||}}, [[Францыя]]) — французскі кінарэжысёр. У канцы 1930-х гадоў пачалося шматгадовае супрацоўніцтва Карнэ са сцэнарыстам і паэтам-сюррэалістам [[Жак Прэвер|Жакам Прэверам]]. Творчы саюз Карнэ і Прэвера вызначаў накірунак французскага кінематографа свайго часу і паклаў пачатак так званаму «[[паэтычны рэалізм|паэтычнаму рэалізму]]». Сярод карцін, створаных у супрацоўніцтве з Прэверам, такія буйныя фільмы, як «[[Набярэжная туманоў]]» (1938) з удзелам [[Жан Габэн|Жана Габэна]], [[Мішэль Марган]], [[Мішэль Сімон|Мішэля Сімона]] і «Дзень пачынаецца» (1939), якая ўвасобіла ўласцівыя перадваеннай Францыі пачуцці песімізму і нават фаталізму. Раннія фільмы Карнэ, разам з фільмамі Ж. Грэмійёна, Ж. Дзювіўе і Ж. Рэнуара зрабілі «зоркай» Жана Габэна. Акрамя Габэна, Карнэ часта здымае Арлеці, [[Жуль Беры|Жуля Беры]], П’ера Брасёра. Падчас Другой сусветнай вайны Карнэ апынуўся ў акупаванай немцамі Францыі, дзе мог здымаць толькі гарнітурныя драмы на гістарычныя тэмы. Працуючы ў вузкіх рамках нямецкай цэнзуры, Карнэ стварыў фільм «Вячэрнія наведвальнікі» (1942), з выгляду нявінную сярэднявечную казку пра двух закаханых, якія супрацьстаяць волі д’ябла. Аднак публіка ўспрыняла гэты фільм як зашыфраваны заклік да супраціўлення акупацыйнаму рэжыму. Самым буйным шэдэўрам Карнэ лічыцца карціна «Дзеці райка» (1945). {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Карнэ}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Францыі]] ju8lqzeonwtqcvppuu1rfmreowg82z7 5135534 5135533 2026-05-04T05:50:30Z Rymchonak 22863 5135534 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Марсель Карнэ''' ({{lang-fr|Marcel Carné}}; {{ДН|18|8|1906}}, {{МН|Парыж||}} — {{ДС|31|10|1996}}, {{МС|Кламар||}}, [[Францыя]]) — французскі кінарэжысёр. У канцы 1930-х гадоў пачалося шматгадовае супрацоўніцтва Карнэ са сцэнарыстам і паэтам-сюррэалістам [[Жак Прэвер|Жакам Прэверам]]. Творчы саюз Карнэ і Прэвера вызначаў накірунак французскага кінематографа свайго часу і паклаў пачатак так званаму «[[паэтычны рэалізм|паэтычнаму рэалізму]]». Сярод карцін, створаных у супрацоўніцтве з Прэверам, такія буйныя фільмы, як «[[Набярэжная туманоў]]» (1938) з удзелам [[Жан Габэн|Жана Габэна]], [[Мішэль Марган]], [[Мішэль Сімон|Мішэля Сімона]] і «Дзень пачынаецца» (1939), якая ўвасобіла ўласцівыя перадваеннай Францыі пачуцці песімізму і нават фаталізму. Раннія фільмы Карнэ, разам з фільмамі Ж. Грэмійёна, Ж. Дзювіўе і Ж. Рэнуара зрабілі «зоркай» Жана Габэна. Акрамя Габэна, Карнэ часта здымае [[Арлеці]], [[Жуль Беры|Жуля Беры]], П’ера Брасёра. Падчас Другой сусветнай вайны Карнэ апынуўся ў акупаванай немцамі Францыі, дзе мог здымаць толькі гарнітурныя драмы на гістарычныя тэмы. Працуючы ў вузкіх рамках нямецкай цэнзуры, Карнэ стварыў фільм «Вячэрнія наведвальнікі» (1942), з выгляду нявінную сярэднявечную казку пра двух закаханых, якія супрацьстаяць волі д’ябла. Аднак публіка ўспрыняла гэты фільм як зашыфраваны заклік да супраціўлення акупацыйнаму рэжыму. Самым буйным шэдэўрам Карнэ лічыцца карціна «Дзеці райка» (1945). {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Карнэ}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Францыі]] 8x46eo3az1ltxnd5grppeai82iry929 14 807255 5135538 2026-05-04T06:15:35Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Кампаніі Германіі]] [[Катэгорыя:Кангламераты]]» 5135538 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}} {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Кампаніі Германіі]] [[Катэгорыя:Кангламераты]] 676mdjnixuhw8u6zysiap0pwyfzp1fu 0 807256 5135540 2026-05-04T06:21:32Z Rymchonak 22863 Новая старонка: «{{Фільм}} '''«Буксіры»''' (фр. Remorques) — французскі драматычны фільм рэжысёра [[Жан Грэміён|Жана Грэміёна]], які выйшаў на экраны ў 1941 годзе. Фільм пастаўлены паводле аднайменнага рамана Ражэ Верселя. Сцэнарый да фільма быў напісаны Жак Прэвер|Жакам Прэверам...» 5135540 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Буксіры»''' (фр. Remorques) — французскі драматычны фільм рэжысёра [[Жан Грэміён|Жана Грэміёна]], які выйшаў на экраны ў 1941 годзе. Фільм пастаўлены паводле аднайменнага рамана Ражэ Верселя. Сцэнарый да фільма быў напісаны [[Жак Прэвер|Жакам Прэверам]], адаптацыю сцэнарыя падрыхтаваў Андрэ Каят. Галоўныя ролі выканалі [[Жан Габэн]], [[Мадлен Рэно]] і [[Мішэль Марган]]. Фільм зняты на Студыях у Біянкуры, у Парыжы і на тэрыторыі Фіністэра ў Брэтані, а таксама ў порце Брэста. Мастацкае рашэнне кінакарціны было распрацавана мастаком-пастаноўшчыкам Аляксандрам Траўнерам. Фільм быў распаўсюджаны ў Францыі парыжскім філіялам нямецкай кампаніі Tobis Film. Пасля другой сусветнай вайны быў выпушчаны ў ЗША студыяй Metro-Goldwyn-Mayer. [[Катэгорыя:Фільмы 1941 года]] qijodsw6v9vqjha0kct9b1utvn7f9lw 5135542 5135540 2026-05-04T06:22:42Z Rymchonak 22863 5135542 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Буксіры»''' ({{lang-fr|Remorques}}) — французскі драматычны фільм рэжысёра [[Жан Грэміён|Жана Грэміёна]], які выйшаў на экраны ў 1941 годзе. Фільм пастаўлены паводле аднайменнага рамана Ражэ Верселя. Сцэнарый да фільма быў напісаны [[Жак Прэвер|Жакам Прэверам]], адаптацыю сцэнарыя падрыхтаваў Андрэ Каят. Галоўныя ролі выканалі [[Жан Габэн]], [[Мадлен Рэно]] і [[Мішэль Марган]]. Фільм зняты на Студыях у Біянкуры, у Парыжы і на тэрыторыі Фіністэра ў Брэтані, а таксама ў порце Брэста. Мастацкае рашэнне кінакарціны было распрацавана мастаком-пастаноўшчыкам Аляксандрам Траўнерам. Фільм быў распаўсюджаны ў Францыі парыжскім філіялам нямецкай кампаніі Tobis Film. Пасля другой сусветнай вайны быў выпушчаны ў ЗША студыяй Metro-Goldwyn-Mayer. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Фільмы 1941 года]] hg2g9l0pn8twz5sg13yxuv8s0tewl0i 5135543 5135542 2026-05-04T06:23:05Z Rymchonak 22863 5135543 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Буксіры»''' ({{lang-fr|Remorques}}) — французскі драматычны фільм рэжысёра [[Жан Грэміён|Жана Грэміёна]], які выйшаў на экраны ў 1941 годзе. Фільм пастаўлены паводле аднайменнага рамана Ражэ Верселя. Сцэнарый да фільма быў напісаны [[Жак Прэвер|Жакам Прэверам]], адаптацыю сцэнарыя падрыхтаваў [[Андрэ Каят]]. Галоўныя ролі выканалі [[Жан Габэн]], [[Мадлен Рэно]] і [[Мішэль Марган]]. Фільм зняты на Студыях у Біянкуры, у Парыжы і на тэрыторыі Фіністэра ў Брэтані, а таксама ў порце Брэста. Мастацкае рашэнне кінакарціны было распрацавана мастаком-пастаноўшчыкам Аляксандрам Траўнерам. Фільм быў распаўсюджаны ў Францыі парыжскім філіялам нямецкай кампаніі Tobis Film. Пасля другой сусветнай вайны быў выпушчаны ў ЗША студыяй Metro-Goldwyn-Mayer. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Фільмы 1941 года]] hnuiya1et2kz2dxqpwku7vied2mk7yk 14 807257 5135544 2026-05-04T06:23:35Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Катэгорыі музычных гуртоў]] {{Навігацыя}}» 5135544 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Катэгорыі музычных гуртоў]] {{Навігацыя}} 7wr4zwdbxwxzprlmhxyxxvzo2ssnmqs 1 807258 5135550 2026-05-04T06:30:16Z M.L.Bot 261 /* Уласнае даследаванне */ новы падраздзел 5135550 wikitext text/x-wiki == Уласнае даследаванне == У артыкуле склеены і паказаны як пераемныя некалькі аб'ектаў, які могуць супадаць, а могуць і не супадаць, лакалізацыяй або назвай, але на праўдзе іх пераемнасць прынамсі спрэчная. Бярэцца археалагічная культура, назва якой умоўна "літоўская", бо давязана да тэрыторыі Літвы ў сучасных межах, а ці была літоўскай і Літвой наогул у 3 або 8 ст. як мінімум не ясна. Культура балцкая, імаверней за ўсё, і адносна ўсяго балцкага арэала таго часу яна была можа цэнтральнай, а можа і паўночнай, сувязі толькі такая, што літоўцы таксама балты. Але балты тым часам жылі і на Дняпры, ажно да Мажайска на ўсходзе. То-бок гэта грубая нацяжка сучаснага паняцця на гісторыю. Гэта ўсё давязваецца да "Літвы ў вузкім сэнсе" (Lithuania propria), якая таксама канструкт навукоўцаў і не вядома ці была яна, а калі была, то дзе -- адны кажуць каля Коўна, іншыя, што каля Кернава, Вільні, вышэй па Віліі, паўночней Нёман -- не вядома, яе межы -- не вядомы. А паказваецца гэты канструкт як факт і пераемны з той самай архелагічнай культурай, якая названа літоўскай ад усходу сучаснай Літвы, а не па нейкай іншай прычыне. Потым на гэта напластоўваецца Літва як надэтнічны рэгіён ВКЛ пазнейшага часу, які краем ахопліваў тагачасную балта-славянскую кантактную зону, яго межы не былі стабільнымі паміж 15 і 18 ст., вагаліся вельмі шырока. Так, у гэтыя межы так ці іначай трапляў і арэал археалагічнай культуры, і некаторыя версійныя лакалізацыі зямлі-propria. Але "пасля", не значыць "у выніку". На гэта ўсё яшчэ зверху напластоўваецца культура "літвінаў" (як дэмонім-[[катайконім]] або палітонім) рэгіёна і агулам ВКЛ, надэтнічная, паланістычна-каталіцкая (у лепшым значэнні гэтага ўсяго) у аснове сваёй, з'ява хутчэй ужо ад 17 ст. і пазней, з [[Сарматызм|сарматызмам]] і ўсёй астатняй гэтай прыгажосцю. Але ўсё гэта, ад археалагічнай культуры да паланістычна-сарматычна-каталіцкай культуры паказваецца як літоўская ў сучасным разуменні з'ява, цэльная, эвалюцыйная і непарыўная з 3 ст. Таму, па-мойму, гэты артыкул прынамсі да раздзялення, калі ёсць што вынесці ў адпаведныя тэматычныя. Калі трэба можна стварыць артыкул пра [[Балта-славянская кантактная зона|балта-славянскую кантактную зону]] або арэал балцкіх моў ці, калі вельмі напружыцца, вылучыць асобна арэал тых дыялектаў, якія потым склалі сучасную літоўскую мову. То-бок паказаць працэс у дынаміцы і развіцці, а не нацягваць адно на другое паняцці і з'явы паміж сабою проста не звязаныя. А так, у сучасным выглядзе і цалкам, артыкул пад выдаленне як уласнае даследаванне. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:30, 4 мая 2026 (+03) gbdi83wqw5t9m6l9jj7038fhpkrf8es 0 807259 5135560 2026-05-04T07:05:30Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/145731513|Тычаны]]» 5135560 wikitext text/x-wiki  {{Рака}} '''Тычаны''' — рака ў [[Эвенкійскі раён|Эвенкійскім раёне]] [[Краснаярскі край|Краснаярскага краю]] [[Расія|Расіі]], левы прыток [[Чуня|Чуні]]. Даўжыня ракі — 333 км. Плошча вадазборнага басейна — 9720 км² . Рака выцякае з возера ''Мурумэ'' на Тунгускім плато на вышыні больш за 452 м над узроўнем мора . Ад вытоку цячэ на поўнач і паўночны захад, працякае праз возера ''Ківабо'' на поўдзень ад гор Урэмі, пасля чаго накіроўваецца на захад, робячы некалькі выгібаў на поўнач і поўдзень. Пасля ўпадзення ракі Шушук рэзка паварочвае на паўночны захад. Умерана меандруе . На берагах — узгорыстая [[тайга]] з перавагай лістоўніцы, бярозы і кедра. Упадае ў [[Чуня|Чуню]] па левым беразе на адзнацы 159 м над узроўнем мора ля пакінутага сяла Тычаны, ніжэй упадзення Ніжняй Чунку, за 42 км ад вусця Чуні. Шырыня перад вусцем складае 95—169 м пры глыбіні 0,6—0,9 м, хуткасць плыні ў нізоўях — 0,6 м/с. == Асноўныя прытокі == Указаны пайменаваныя прытокі даўжынёй 30 км і болей {| class="wikitable" ! scope="col" |Назва ! scope="col" | Адлегласць ад вусця ! scope="col" | Даўжыня ! scope="col" | Палажэнне |- | Гарнастай | 30 | 30 | правы |- | Кукшыды | 73 | 55 | левы |- | Корда | 75 | 114 | левы |- | Ханулі | 93 | 39 | правы |- | Кірамкіма | 124 | 40 | правы |- | Сунгтапчу | 141 | 32 | левы |- | Кэвэдэ | 183 | 31 | правы |- | Хушмукан | 221 | 68 | левы |- | Шушук | 228 | 86 | левы |} == Дадзеныя воднага рэестра == Па дадзеных дзяржаўнага воднага рэестра Расіі і геаінфармацыйнай сістэмы водагаспадарчага раянавання тэрыторыі РФ, падрыхтаванай Федэральным агенцтвам водных рэсурсаў: * Басейнавая акруга — Енісейская * Рачны басейн — [[Енісей]] * Рачны падбасейн — [[Падкаменная Тунгуска|Падкаменная Тунгуска.]] * Водагаспадарчы ўчастак — [[Чуня]] * Код воднага аб'екта — 17010500212116100046466 == Зноскі == {{Крыніцы|refs=<ref name="СНГОСНГ">{{СНГОСНГ|387|Тычаны}}</ref> <ref name="ГКГН">{{ГКГН|Красноярский|24.08.2023|0193607|Тычаны}}</ref> <ref name="ГВР">{{ГВР|17010500212116100046466|Река Тычаны}}</ref> <ref name="карта">{{карта|P-47-XIX,XX}}</ref> <ref name="карта2">{{карта|P-47-XXVII,XXVIII}}</ref>}} [[Катэгорыя:Артыкулы, якія выкарыстоўваюць карту без даты выпуску і/ці года стану мясцовасці]] [[Катэгорыя:Рэкі Краснаярскага края]] [[Катэгорыя:Прытокі Чуні]] dtzbljizjamz72fn0m1ajqw52plcdug 5135564 5135560 2026-05-04T07:14:06Z DzBar 156353 5135564 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Тычаны''' — рака ў [[Эвенкійскі раён|Эвенкійскім раёне]] [[Краснаярскі край|Краснаярскага краю]] [[Расія|Расіі]], левы прыток [[Чуня|Чуні]]. Даўжыня ракі — 333 км. Плошча вадазборнага басейна — 9720 км² . Рака выцякае з возера ''Мурумэ'' на Тунгускім плато на вышыні больш за 452 м над узроўнем мора . Ад вытоку цячэ на поўнач і паўночны захад, працякае праз возера ''Ківабо'' на поўдзень ад гор Урэмі, пасля чаго накіроўваецца на захад, робячы некалькі выгібаў на поўнач і поўдзень. Пасля ўпадзення ракі Шушук рэзка паварочвае на паўночны захад. Умерана меандруе . На берагах — узгорыстая [[тайга]] з перавагай лістоўніцы, бярозы і кедра. Упадае ў [[Чуня|Чуню]] па левым беразе на адзнацы 159 м над узроўнем мора ля пакінутага сяла Тычаны, ніжэй упадзення Ніжняй Чунку, за 42 км ад вусця Чуні. Шырыня перад вусцем складае 95—169 м пры глыбіні 0,6—0,9 м, хуткасць плыні ў нізоўях — 0,6 м/с. == Асноўныя прытокі == Указаны пайменаваныя прытокі даўжынёй 30 км і болей {| class="wikitable" ! scope="col" |Назва ! scope="col" | Адлегласць ад вусця ! scope="col" | Даўжыня ! scope="col" | Палажэнне |- | Гарнастай | 30 | 30 | правы |- | Кукшыды | 73 | 55 | левы |- | Корда | 75 | 114 | левы |- | Ханулі | 93 | 39 | правы |- | Кірамкіма | 124 | 40 | правы |- | Сунгтапчу | 141 | 32 | левы |- | Кэвэдэ | 183 | 31 | правы |- | Хушмукан | 221 | 68 | левы |- | Шушук | 228 | 86 | левы |} == Дадзеныя воднага рэестра == Па дадзеных дзяржаўнага воднага рэестра Расіі і геаінфармацыйнай сістэмы водагаспадарчага раянавання тэрыторыі РФ, падрыхтаванай Федэральным агенцтвам водных рэсурсаў: * Басейнавая акруга — Енісейская * Рачны басейн — [[Енісей]] * Рачны падбасейн — [[Падкаменная Тунгуска|Падкаменная Тунгуска.]] * Водагаспадарчы ўчастак — [[Чуня]] * Код воднага аб'екта — 17010500212116100046466 == Зноскі == {{Крыніцы|refs=<ref name="СНГОСНГ">{{СНГОСНГ|387|Тычаны}}</ref> <ref name="ГКГН">{{ГКГН|Красноярский|24.08.2023|0193607|Тычаны}}</ref> <ref name="ГВР">{{Cite web|lang=ru|url=https://verum.icu/index.php?claster=gvr&q=17010500212116100046466|title=Государственный водный реестр|author=Минприроды России}}</ref> <ref name="карта">{{карта|P-47-XIX,XX}}</ref> <ref name="карта2">{{карта|P-47-XXVII,XXVIII}}</ref>}} [[Катэгорыя:Артыкулы, якія выкарыстоўваюць карту без даты выпуску і/ці года стану мясцовасці]] [[Катэгорыя:Рэкі Краснаярскага края]] [[Катэгорыя:Прытокі Чуні]] mxfdf6cyefr0kt1eypmv60lr7x18bzv 5135565 5135564 2026-05-04T07:16:01Z DzBar 156353 5135565 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Тычаны'''<ref name="ГВР" /> — рака ў [[Эвенкійскі раён|Эвенкійскім раёне]] [[Краснаярскі край|Краснаярскага краю]] [[Расія|Расіі]], левы прыток [[Чуня|Чуні]]. Даўжыня ракі — 333 км. Плошча вадазборнага басейна — 9720 км²<ref name="ГВР" />. Рака выцякае з возера ''Мурумэ'' на Тунгускім плато на вышыні больш за 452 м над узроўнем мора . Ад вытоку цячэ на поўнач і паўночны захад, працякае праз возера ''Ківабо'' на поўдзень ад гор Урэмі, пасля чаго накіроўваецца на захад, робячы некалькі выгібаў на поўнач і поўдзень. Пасля ўпадзення ракі Шушук рэзка паварочвае на паўночны захад. Умерана меандруе . На берагах — узгорыстая [[тайга]] з перавагай лістоўніцы, бярозы і кедра. Упадае ў [[Чуня|Чуню]] па левым беразе на адзнацы 159 м над узроўнем мора ля пакінутага сяла Тычаны, ніжэй упадзення Ніжняй Чунку, за 42 км ад вусця Чуні. Шырыня перад вусцем складае 95—169 м пры глыбіні 0,6—0,9 м, хуткасць плыні ў нізоўях — 0,6 м/с. == Асноўныя прытокі == Указаны пайменаваныя прытокі даўжынёй 30 км і болей {| class="wikitable" ! scope="col" |Назва ! scope="col" | Адлегласць ад вусця ! scope="col" | Даўжыня ! scope="col" | Палажэнне |- | Гарнастай | 30 | 30 | правы |- | Кукшыды | 73 | 55 | левы |- | Корда | 75 | 114 | левы |- | Ханулі | 93 | 39 | правы |- | Кірамкіма | 124 | 40 | правы |- | Сунгтапчу | 141 | 32 | левы |- | Кэвэдэ | 183 | 31 | правы |- | Хушмукан | 221 | 68 | левы |- | Шушук | 228 | 86 | левы |} == Дадзеныя воднага рэестра == Па дадзеных дзяржаўнага воднага рэестра Расіі і геаінфармацыйнай сістэмы водагаспадарчага раянавання тэрыторыі РФ, падрыхтаванай Федэральным агенцтвам водных рэсурсаў<ref name="ГВР" />: * Басейнавая акруга — Енісейская * Рачны басейн — [[Енісей]] * Рачны падбасейн — [[Падкаменная Тунгуска|Падкаменная Тунгуска.]] * Водагаспадарчы ўчастак — [[Чуня]] * Код воднага аб'екта — 17010500212116100046466 == Зноскі == {{Крыніцы|refs=<ref name="СНГОСНГ">{{СНГОСНГ|387|Тычаны}}</ref> <ref name="ГКГН">{{ГКГН|Красноярский|24.08.2023|0193607|Тычаны}}</ref> <ref name="ГВР">{{Cite web|lang=ru|url=https://verum.icu/index.php?claster=gvr&q=17010500212116100046466|title=Государственный водный реестр|author=Минприроды России}}</ref> <ref name="карта">{{карта|P-47-XIX,XX}}</ref> <ref name="карта2">{{карта|P-47-XXVII,XXVIII}}</ref>}} [[Катэгорыя:Артыкулы, якія выкарыстоўваюць карту без даты выпуску і/ці года стану мясцовасці]] [[Катэгорыя:Рэкі Краснаярскага края]] [[Катэгорыя:Прытокі Чуні]] 3r5nhjnf6aeslno2lpqgb664oqatuhs 5135566 5135565 2026-05-04T07:17:20Z DzBar 156353 5135566 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Тычаны'''<ref name="ГВР" /> — рака ў [[Эвенкійскі раён|Эвенкійскім раёне]] [[Краснаярскі край|Краснаярскага краю]] [[Расія|Расіі]], левы прыток [[Чуня|Чуні]]. Даўжыня ракі — 333 км. Плошча вадазборнага басейна — 9720 км²<ref name="ГВР" />. Рака выцякае з возера ''Мурумэ'' на Тунгускім плато на вышыні больш за 452 м над узроўнем мора . Ад вытоку цячэ на поўнач і паўночны захад, працякае праз возера ''Ківабо'' на поўдзень ад гор Урэмі, пасля чаго накіроўваецца на захад, робячы некалькі выгібаў на поўнач і поўдзень. Пасля ўпадзення ракі Шушук рэзка паварочвае на паўночны захад. Умерана меандруе . На берагах — узгорыстая [[тайга]] з перавагай лістоўніцы, бярозы і кедра. Упадае ў [[Чуня|Чуню]] па левым беразе на адзнацы 159 м над узроўнем мора ля пакінутага сяла Тычаны, ніжэй упадзення Ніжняй Чунку, за 42 км ад вусця Чуні. Шырыня перад вусцем складае 95—169 м пры глыбіні 0,6—0,9 м, хуткасць плыні ў нізоўях — 0,6 м/с. == Асноўныя прытокі == Указаны пайменаваныя прытокі даўжынёй 30 км і болей {| class="wikitable" ! scope="col" |Назва ! scope="col" | Адлегласць ад вусця ! scope="col" | Даўжыня ! scope="col" | Палажэнне |- | Гарнастай | 30 | 30 | правы |- | Кукшыды | 73 | 55 | левы |- | Корда | 75 | 114 | левы |- | Ханулі | 93 | 39 | правы |- | Кірамкіма | 124 | 40 | правы |- | Сунгтапчу | 141 | 32 | левы |- | Кэвэдэ | 183 | 31 | правы |- | Хушмукан | 221 | 68 | левы |- | Шушук | 228 | 86 | левы |} == Дадзеныя воднага рэестра == Па дадзеных дзяржаўнага воднага рэестра Расіі і геаінфармацыйнай сістэмы водагаспадарчага раянавання тэрыторыі РФ, падрыхтаванай Федэральным агенцтвам водных рэсурсаў<ref name="ГВР" />: * Басейнавая акруга — Енісейская * Рачны басейн — [[Енісей]] * Рачны падбасейн — [[Падкаменная Тунгуска|Падкаменная Тунгуска.]] * Водагаспадарчы ўчастак — [[Чуня]] * Код воднага аб'екта — 17010500212116100046466 == Зноскі == {{Крыніцы|refs=<ref name="ГВР">{{Cite web|lang=ru|url=https://verum.icu/index.php?claster=gvr&q=17010500212116100046466|title=Государственный водный реестр|author=Минприроды России}}</ref> [[Катэгорыя:Артыкулы, якія выкарыстоўваюць карту без даты выпуску і/ці года стану мясцовасці]] [[Катэгорыя:Рэкі Краснаярскага края]] [[Катэгорыя:Прытокі Чуні]] g76s4u8bts7npagmn07sxj78op8necm 5135567 5135566 2026-05-04T07:17:40Z DzBar 156353 /* Зноскі */ 5135567 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Тычаны'''<ref name="ГВР">{{Cite web|lang=ru|url=https://verum.icu/index.php?claster=gvr&q=17010500212116100046466|title=Государственный водный реестр|author=Минприроды России}}</ref> — рака ў [[Эвенкійскі раён|Эвенкійскім раёне]] [[Краснаярскі край|Краснаярскага краю]] [[Расія|Расіі]], левы прыток [[Чуня|Чуні]]. Даўжыня ракі — 333 км. Плошча вадазборнага басейна — 9720 км²<ref name="ГВР" />. Рака выцякае з возера ''Мурумэ'' на Тунгускім плато на вышыні больш за 452 м над узроўнем мора . Ад вытоку цячэ на поўнач і паўночны захад, працякае праз возера ''Ківабо'' на поўдзень ад гор Урэмі, пасля чаго накіроўваецца на захад, робячы некалькі выгібаў на поўнач і поўдзень. Пасля ўпадзення ракі Шушук рэзка паварочвае на паўночны захад. Умерана меандруе . На берагах — узгорыстая [[тайга]] з перавагай лістоўніцы, бярозы і кедра. Упадае ў [[Чуня|Чуню]] па левым беразе на адзнацы 159 м над узроўнем мора ля пакінутага сяла Тычаны, ніжэй упадзення Ніжняй Чунку, за 42 км ад вусця Чуні. Шырыня перад вусцем складае 95—169 м пры глыбіні 0,6—0,9 м, хуткасць плыні ў нізоўях — 0,6 м/с. == Асноўныя прытокі == Указаны пайменаваныя прытокі даўжынёй 30 км і болей {| class="wikitable" ! scope="col" |Назва ! scope="col" | Адлегласць ад вусця ! scope="col" | Даўжыня ! scope="col" | Палажэнне |- | Гарнастай | 30 | 30 | правы |- | Кукшыды | 73 | 55 | левы |- | Корда | 75 | 114 | левы |- | Ханулі | 93 | 39 | правы |- | Кірамкіма | 124 | 40 | правы |- | Сунгтапчу | 141 | 32 | левы |- | Кэвэдэ | 183 | 31 | правы |- | Хушмукан | 221 | 68 | левы |- | Шушук | 228 | 86 | левы |} == Дадзеныя воднага рэестра == Па дадзеных дзяржаўнага воднага рэестра Расіі і геаінфармацыйнай сістэмы водагаспадарчага раянавання тэрыторыі РФ, падрыхтаванай Федэральным агенцтвам водных рэсурсаў<ref name="ГВР" />: * Басейнавая акруга — Енісейская * Рачны басейн — [[Енісей]] * Рачны падбасейн — [[Падкаменная Тунгуска|Падкаменная Тунгуска.]] * Водагаспадарчы ўчастак — [[Чуня]] * Код воднага аб'екта — 17010500212116100046466 == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Артыкулы, якія выкарыстоўваюць карту без даты выпуску і/ці года стану мясцовасці]] [[Катэгорыя:Рэкі Краснаярскага края]] [[Катэгорыя:Прытокі Чуні]] dmmrlnhm6nxgqgzuhs13oa2gnx3zipm 0 807260 5135562 2026-05-04T07:10:38Z Rymchonak 22863 Новая старонка: «{{НП}} '''Сінт-Ніклас''' ({{lang-nl|Sint-Niklaas}}, {{lang-fr|Saint-Nicolas}}) — горад у бельгійскай правінцыі [[Усходняя Фландрыя]]. У горадзе згпходзіцца самая вялікая ў Бельгіі рынкавая плошча. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Ян Вертонген]], бельгійскі футбаліст Катэгорыя:Гар...» 5135562 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Сінт-Ніклас''' ({{lang-nl|Sint-Niklaas}}, {{lang-fr|Saint-Nicolas}}) — горад у бельгійскай правінцыі [[Усходняя Фландрыя]]. У горадзе згпходзіцца самая вялікая ў Бельгіі рынкавая плошча. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Ян Вертонген]], бельгійскі футбаліст [[Катэгорыя:Гарады Бельгіі]] bidrph79xdp9om6ju1grar3pwrkmcvi 5135563 5135562 2026-05-04T07:12:29Z Rymchonak 22863 5135563 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Сінт-Ніклас''' ({{lang-nl|Sint-Niklaas}}, {{lang-fr|Saint-Nicolas}}) — горад у бельгійскай правінцыі [[Усходняя Фландрыя]]. У горадзе згпходзіцца самая вялікая ў Бельгіі рынкавая плошча. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Ян Вертонген]], бельгійскі футбаліст {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Бельгіі]] riock0o65v99abjvgxo4f0e3gd27ec9 0 807261 5135570 2026-05-04T07:33:27Z Rymchonak 22863 Новая старонка: «{{НП}} '''Андэн''' ({{lang-wa|Andene}}, {{lang-fr|Andenne}}) — горад і камуна ў [[Бельгія|Бельгіі]] (рэгіён Валонія), у [[Намюр (правінцыя)|правінцыі Намюр]]. Плошча — 86,17 км ². Шчыльнасць насельніцтва — 292 чал./км ². Горад і камуна размешчаны на берагах ракі [[Маас]]. Катэгорыя:Гар...» 5135570 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Андэн''' ({{lang-wa|Andene}}, {{lang-fr|Andenne}}) — горад і камуна ў [[Бельгія|Бельгіі]] (рэгіён Валонія), у [[Намюр (правінцыя)|правінцыі Намюр]]. Плошча — 86,17 км ². Шчыльнасць насельніцтва — 292 чал./км ². Горад і камуна размешчаны на берагах ракі [[Маас]]. [[Катэгорыя:Гарады Бельгіі]] 7lfr5b3b4y3f6emzadmearxhiaaxdum 5135572 5135570 2026-05-04T07:34:42Z Rymchonak 22863 5135572 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Андэн''' ({{lang-wa|Andene}}, {{lang-fr|Andenne}}) — горад і камуна ў [[Бельгія|Бельгіі]] (рэгіён Валонія), у [[Намюр (правінцыя)|правінцыі Намюр]]. Плошча — 86,17 км ². Шчыльнасць насельніцтва — 292 чал./км ². Горад і камуна размешчаны на берагах ракі [[Маас (рака)|Маас]]. [[Катэгорыя:Гарады Бельгіі]] pwhuh1ewysgh4bm3fw4p7rntuey1xgs 5135573 5135572 2026-05-04T07:35:24Z Rymchonak 22863 5135573 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Андэн''' ({{lang-wa|Andene}}, {{lang-fr|Andenne}}) — горад і камуна ў [[Бельгія|Бельгіі]] (рэгіён Валонія), у [[Намюр (правінцыя)|правінцыі Намюр]]. Плошча — 86,17 км ². Шчыльнасць насельніцтва — 292 чал./км ². Горад і камуна размешчаны на берагах ракі [[Маас (рака)|Маас]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Бельгіі]] 5i9esvxtbb2tl1duo2vnhzbzbt8e6jl 5135574 5135573 2026-05-04T07:36:20Z Rymchonak 22863 5135574 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Андэн}} {{НП}} '''Андэн''' ({{lang-wa|Andene}}, {{lang-fr|Andenne}}) — горад і камуна ў [[Бельгія|Бельгіі]] (рэгіён Валонія), у [[Намюр (правінцыя)|правінцыі Намюр]]. Плошча — 86,17 км ². Шчыльнасць насельніцтва — 292 чал./км ². Горад і камуна размешчаны на берагах ракі [[Маас (рака)|Маас]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Бельгіі]] 8cj51lff2n8dtdiqrarp00ufg7vf244 0 807262 5135575 2026-05-04T07:37:50Z Rymchonak 22863 Новая старонка: «'''Андэн''': == Прозвішча == * [[Міні Андэн]], шведская мадэль == Тапонім == * [[Андэн (Бельгія)]] {{неадназначнасць}}» 5135575 wikitext text/x-wiki '''Андэн''': == Прозвішча == * [[Міні Андэн]], шведская мадэль == Тапонім == * [[Андэн (Бельгія)]] {{неадназначнасць}} bs0nn78lq7z22axk8h94jyz0jdt2e61 0 807263 5135576 2026-05-04T07:39:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 перакладзена з [[:de:Erwin Koschmieder]], дапоўнена з аўтарытэтных крыніц 5135576 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Эрвін Кашмідэр |Арыгінал імя = {{lang-de|Erwin Koschmieder}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|31|8|1896}} |Месца нараджэння = [[Лягніца|Лігніц]], [[Прусія]], [[Германская імперыя]] |Дата смерці = {{ДС|14|2|1977|31|8|1896}} |Месца смерці = [[Эберсберг]], [[Баварыя]], [[Заходняя Германія|ФРГ]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Германія}} |Род дзейнасці = [[Славістыка|славіст]], [[Мовазнаўства|мовазнавец]] |Месца працы = [[Універсітэт Стэфана Баторыя]], [[Мюнхенскі ўніверсітэт імя Людвіга Максіміліяна|Мюнхенскі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = доктар філасофіі (1922) |Навуковае званне = прафесар |Альма-матэр = [[Уроцлаўскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Эрвін Кашмідэр''' ({{lang-de|Erwin Koschmieder}}; {{ДН|31|8|1896}}, [[Лягніца|Лігніц]] — {{ДС|14|2|1977}}, [[Эберсберг]]) — нямецкі [[Славістыка|славіст]] і [[Мовазнаўства|мовазнавец]], даследчык славянскіх моў, прафесар. Адзін з найбольш актыўных апекуноў беларускага студэнцтва і прыхільнікаў развіцця [[беларусістыка|беларусістыкі]] ў міжваеннай [[Вільня|Вільні]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сілезскім горадзе [[Лігніц]] (цяпер [[Лягніца]], [[Польшча]]) у сям'і рэктара сярэдняй школы Іагана Кашмідэра (1858—1952) і яго жонкі Элізабет (у дзявоцтве Гюрых; 1863—1927), якая працавала дырэктаркай вышэйшай жаночай школы. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] паступіў на ваенную службу ў званні фанен-юнкера. Аднак, стаўшы сведкам жорсткасці вайны, напрыканцы канфлікту ён адмовіўся ад далейшых планаў будаваць афіцэрскую кар'еру. У 1919 годзе паступіў ва [[Уроцлаўскі ўніверсітэт|Брэслаўскі ўніверсітэт]], дзе пачаў вывучаць класічную і славянскую філалогію, а таксама [[Санскрыт|санскрыт]]. У 1922 годзе абараніў доктарскую дысертацыю, пасля чаго пачаў працаваць ва ўніверсітэцкай і дзяржаўнай бібліятэцы. У 1926 годзе паспяхова прайшоў працэдуру габілітацыі з працай «Даследаванні славянскага дзеяслоўнага віду» ({{lang-de|Studien zum slavischen Verbalaspekt}}), атрымаўшы пасаду прыват-дацэнта славістыкі. == Дзейнасць у Віленскім універсітэце == У 1931 годзе Эрвін Кашмідэр быў запрошаны выкладаць ва [[Універсітэт Стэфана Баторыя]] ў Вільні. Гэтаму паспрыяў прафесар [[Ян Атрэмбскі]], які пачуў даклад нямецкага навукоўца па польскай граматыцы на адным са славістычных з'ездаў і прапанаваў яму пераехаць на працу ў Польшчу<ref name="chyhryn">{{cite web|url=https://novychas.online/asoba/ervin-kaszmider-apjakun-belaruskih-studenta|title=Эрвін Кашмідэр — апякун беларускіх студэнтаў|author=С. Чыгрын|publisher=Новы Час|date=11 сакавіка 2017|lang=be|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. У Вільні нямецкі прафесар не толькі займаўся навукай, але і стаў шчырым прыяцелем беларускай і ўкраінскай моладзі. Ён добра валодаў беларускай, польскай, украінскай і рускай мовамі. З чэрвеня 1932 года ён пераняў ад прафесара [[Станіслаў Уладычка|Станіслава Уладычкі]] функцыі куратара [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]] (БСС)<ref name="chyhryn"/>. Вучоны заўсёды размаўляў з беларускімі студэнтамі па-беларуску, актыўна наведваў іх мерапрыемствы, дапамагаў вырашаць унутраныя ідэйныя спрэчкі і бараніў інтарэсы моладзі перад універсітэцкай адміністрацыяй. У 1931 годзе ўніверсітэцкія беларусы стварылі [[Таварыства прыяцеляў беларусаведы]] (ТПБ), якое праз два гады было афіцыйна зацверджана сенатам, і яго куратарам таксама быў прызначаны Эрвін Кашмідэр{{sfn|Мастыка|2021|с=24}}<ref name="chyhryn"/>. Ён заахвочваў студэнтаў да вывучэння сваёй культуры і мовы. Як згадваў [[Антон Антонавіч Шукелойць|Антон Шукелойць]], менавіта прафесар Кашмідэр пераканаў яго і многіх іншых здольных студэнтаў (у тым ліку літоўца [[Юозас Альдуліс|Юозаса Альдуліса]] і беларуса [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзя Цітовіча]]) перайсці да грунтоўнага вывучэння этнаграфіі і філалогіі, а таксама дапамог ім з асваеннем нямецкай мовы як ключавой для тагачаснай славістыкі<ref name="chyhryn"/>. У 1937—1938 навучальным годзе на кафедры славянскай філалогіі прафесар Кашмідэр распрацаваў і пачаў чытаць 20-гадзінны спецкурс беларускай мовы для студэнтаў свайго аддзялення, шчыльна супрацоўнічаючы ў гэтым кірунку з [[Ян Станкевіч|Янам Станкевічам]]{{sfn|Мастыка|2021|с=24}}<ref name="chyhryn"/>. На працягу некалькіх гадоў ён таксама займаў пасаду дырэктара [[Дзяржаўная бібліятэка імя Урублеўскіх|Дзяржаўнай бібліятэкі імя Урублеўскіх у Вільні]]. Карыстаючыся сваім аўтарытэтам, ён фактычна закрываў вочы на тое, што беларускія актывісты, у прыватнасці, [[Мар’ян Пецюкевіч|Мар'ян Пецюкевіч]], дастаўлялі і распаўсюджвалі праз бібліятэку савецкую беларускамоўную літаратуру сярод студэнтаў<ref name="chyhryn"/>. == Другая сусветная вайна і далейшая кар'ера == У 1938 годзе (паводле іншых звестак — у 1939) Эрвіна Кашмідэра тэрмінова адклікалі з Вільні ў Германію<ref name="chyhryn"/>. У 1939 годзе ён быў запрошаны ў [[Мюнхенскі ўніверсітэт імя Людвіга Максіміліяна|Мюнхенскі ўніверсітэт]], дзе стаў пераемнікам [[Эрых Бернекер|Эрыха Бернекера]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ён быў мабілізаваны ў нямецкую армію і служыў афіцэрам сувязі. Пасля заканчэння вайны вярнуўся ў Мюнхен. Ва ўніверсітэце ён узначальваў кафедру славянскай філалогіі на філасофскім факультэце, дзе працаваў да выхаду на пенсію ў 1964 годзе<ref name="chyhryn"/>. Навуковыя інтарэсы прафесара таксама ўключалі даследаванне стараславянскай музыкі, асабліва рускай царкоўнай музыкі. У галіне лінгвістыкі Кашмідэр інтэнсіўна займаўся пытаннямі суаднясення часу і мовы (сістэмы дзеяслоўных відаў і часу). Абапіраючыся на псіхалогію мыслення, ён распрацаваў тэорыю, згодна з якой паняцце часу шчыльна звязана з працэсам самога мыслення і месцазнаходжаннем суб'екта на віртуальнай «восі часу». З 1942 года з'яўляўся сапраўдным членам [[Баварская акадэмія навук|Баварскай акадэміі навук]], а з 1970 года — членам-карэспандэнтам [[Аўстрыйская акадэмія навук|Аўстрыйскай акадэміі навук]]. == Выбраная бібліяграфія == * ''Zeitbezug und Sprache. Ein Beitrag zur Aspekt- und Tempusfrage''. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1971 (1-е выд. Breslau 1928). * ''Bericht über eine Studienreise in Polen 1930''. In: Zentralblatt für Bibliothekswesen, Jg. 49 (1932), S. 130–146. * ''Nauka o aspektach czasownika polskiego w zarysie. Próba syntezy''. Wilno 1934. * ''Die noetischen Grundlagen der Syntax''. Verlag der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, München 1952. * ''Gesammelte Abhandlungen zur Phonetik, Phonologie und Morphologie der slavischen Sprachen''. Hieronymus-Verlag, Neuried 1979. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Мастыка А. І.|загаловак=Беларусазнаўства ва Універсітэце Стэфана Баторыя ў Вільні (1919–1939)|выданне=Вышэйшая школа: навукова-практычны і публіцыстычны часопіс|год=2021|нумар=2|старонкі=22—29|ref=Мастыка}} * {{артыкул|аўтар=Siwek B.|загаловак=Białorutenistyka polska. Historia – stan obecny – perspektywy rozwoju|выданне=Roczniki Humanistyczne|год=2021|том=LXIX|нумар=7|старонкі=131—155|doi=10.18290/rh21697-9|спасылка=https://www.researchgate.net/publication/353861655_Bialorutenistyka_polska_Historia_-_stan_obecny_-_perspektywy_rozwoju|ref=Siwek}} {{DEFAULTSORT:Кашмідэр Эрвін}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 31 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1896 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лягніцы]] [[Катэгорыя:Памерлі 14 лютага]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1977 годзе]] [[Катэгорыя:Славісты Германіі]] [[Катэгорыя:Беларусісты]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Германіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Уроцлаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта Стэфана Баторыя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Мюнхенскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Дзеячы беларускага нацыянальнага адраджэння]] 3e19fnl2jh7ostp6afx1sxm2163hq03 5135577 5135576 2026-05-04T07:42:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Дзейнасць у Віленскім універсітэце */ 5135577 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Эрвін Кашмідэр |Арыгінал імя = {{lang-de|Erwin Koschmieder}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|31|8|1896}} |Месца нараджэння = [[Лягніца|Лігніц]], [[Прусія]], [[Германская імперыя]] |Дата смерці = {{ДС|14|2|1977|31|8|1896}} |Месца смерці = [[Эберсберг]], [[Баварыя]], [[Заходняя Германія|ФРГ]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Германія}} |Род дзейнасці = [[Славістыка|славіст]], [[Мовазнаўства|мовазнавец]] |Месца працы = [[Універсітэт Стэфана Баторыя]], [[Мюнхенскі ўніверсітэт імя Людвіга Максіміліяна|Мюнхенскі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = доктар філасофіі (1922) |Навуковае званне = прафесар |Альма-матэр = [[Уроцлаўскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Эрвін Кашмідэр''' ({{lang-de|Erwin Koschmieder}}; {{ДН|31|8|1896}}, [[Лягніца|Лігніц]] — {{ДС|14|2|1977}}, [[Эберсберг]]) — нямецкі [[Славістыка|славіст]] і [[Мовазнаўства|мовазнавец]], даследчык славянскіх моў, прафесар. Адзін з найбольш актыўных апекуноў беларускага студэнцтва і прыхільнікаў развіцця [[беларусістыка|беларусістыкі]] ў міжваеннай [[Вільня|Вільні]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сілезскім горадзе [[Лігніц]] (цяпер [[Лягніца]], [[Польшча]]) у сям'і рэктара сярэдняй школы Іагана Кашмідэра (1858—1952) і яго жонкі Элізабет (у дзявоцтве Гюрых; 1863—1927), якая працавала дырэктаркай вышэйшай жаночай школы. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] паступіў на ваенную службу ў званні фанен-юнкера. Аднак, стаўшы сведкам жорсткасці вайны, напрыканцы канфлікту ён адмовіўся ад далейшых планаў будаваць афіцэрскую кар'еру. У 1919 годзе паступіў ва [[Уроцлаўскі ўніверсітэт|Брэслаўскі ўніверсітэт]], дзе пачаў вывучаць класічную і славянскую філалогію, а таксама [[Санскрыт|санскрыт]]. У 1922 годзе абараніў доктарскую дысертацыю, пасля чаго пачаў працаваць ва ўніверсітэцкай і дзяржаўнай бібліятэцы. У 1926 годзе паспяхова прайшоў працэдуру габілітацыі з працай «Даследаванні славянскага дзеяслоўнага віду» ({{lang-de|Studien zum slavischen Verbalaspekt}}), атрымаўшы пасаду прыват-дацэнта славістыкі. == Дзейнасць у Віленскім універсітэце == У 1931 годзе Эрвін Кашмідэр быў запрошаны выкладаць ва [[Універсітэт Стэфана Баторыя]] ў Вільні. Гэтаму паспрыяў прафесар [[Ян Атрэмбскі]], які пачуў даклад нямецкага навукоўца па польскай граматыцы на адным са славістычных з’ездаў і прапанаваў яму пераехаць на працу ў Польшчу<ref name="chyhryn">{{cite web|url=https://novychas.online/asoba/ervin-kaszmider-apjakun-belaruskih-studenta|title=Эрвін Кашмідэр — апякун беларускіх студэнтаў|author=С. Чыгрын|publisher=Новы Час|date=11 сакавіка 2017|lang=be|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. [[Файл:Урад Беларускага студэнцкага саюза. 1932.jpg|міні|злева|Урад [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]] (БСС) Віленскага ўніверсітэта імя Стэфана Баторыя ў 1932 годзе. Сядзяць злева направа: [[Эма Залкінд]], Эрвін Кашмідэр, [[Марыя Мілюць]], [[Станіслаў Станкевіч]]. Стаяць: [[Янка Хвораст]], [[Мар’ян Пецюкевіч]] і [[Хведар Ільяшэвіч]].]] У Вільні нямецкі прафесар не толькі займаўся навукай, але і стаў шчырым прыяцелем беларускай і ўкраінскай моладзі. Ён добра валодаў беларускай, польскай, украінскай і рускай мовамі. З чэрвеня 1932 года ён пераняў ад прафесара [[Станіслаў Уладычка|Станіслава Уладычкі]] функцыі куратара [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]] (БСС)<ref name="chyhryn"/>. Вучоны заўсёды размаўляў з беларускімі студэнтамі па-беларуску, актыўна наведваў іх мерапрыемствы, дапамагаў вырашаць унутраныя ідэйныя спрэчкі і бараніў інтарэсы моладзі перад універсітэцкай адміністрацыяй. У 1931 годзе ўніверсітэцкія беларусы стварылі [[Таварыства прыяцеляў беларусаведы]] (ТПБ), якое праз два гады было афіцыйна зацверджана сенатам, і яго куратарам таксама быў прызначаны Эрвін Кашмідэр{{sfn|Мастыка|2021|с=24}}<ref name="chyhryn"/>. Ён заахвочваў студэнтаў да вывучэння сваёй культуры і мовы. Як згадваў [[Антон Антонавіч Шукелойць|Антон Шукелойць]], менавіта прафесар Кашмідэр пераканаў яго і многіх іншых здольных студэнтаў (у тым ліку літоўца [[Юозас Альдуліс|Юозаса Альдуліса]] і беларуса [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзя Цітовіча]]) перайсці да грунтоўнага вывучэння этнаграфіі і філалогіі, а таксама дапамог ім з асваеннем нямецкай мовы як ключавой для тагачаснай славістыкі<ref name="chyhryn"/>. У 1937—1938 навучальным годзе на кафедры славянскай філалогіі прафесар Кашмідэр распрацаваў і пачаў чытаць 20-гадзінны спецкурс беларускай мовы для студэнтаў свайго аддзялення, шчыльна супрацоўнічаючы ў гэтым кірунку з [[Ян Станкевіч|Янам Станкевічам]]{{sfn|Мастыка|2021|с=24}}<ref name="chyhryn"/>. На працягу некалькіх гадоў ён таксама займаў пасаду дырэктара [[Дзяржаўная бібліятэка імя Урублеўскіх|Дзяржаўнай бібліятэкі імя Урублеўскіх у Вільні]]. Карыстаючыся сваім аўтарытэтам, ён фактычна закрываў вочы на тое, што беларускія актывісты, у прыватнасці, [[Мар’ян Пецюкевіч|Мар’ян Пецюкевіч]], дастаўлялі і распаўсюджвалі праз бібліятэку савецкую беларускамоўную літаратуру сярод студэнтаў<ref name="chyhryn"/>. == Другая сусветная вайна і далейшая кар'ера == У 1938 годзе (паводле іншых звестак — у 1939) Эрвіна Кашмідэра тэрмінова адклікалі з Вільні ў Германію<ref name="chyhryn"/>. У 1939 годзе ён быў запрошаны ў [[Мюнхенскі ўніверсітэт імя Людвіга Максіміліяна|Мюнхенскі ўніверсітэт]], дзе стаў пераемнікам [[Эрых Бернекер|Эрыха Бернекера]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ён быў мабілізаваны ў нямецкую армію і служыў афіцэрам сувязі. Пасля заканчэння вайны вярнуўся ў Мюнхен. Ва ўніверсітэце ён узначальваў кафедру славянскай філалогіі на філасофскім факультэце, дзе працаваў да выхаду на пенсію ў 1964 годзе<ref name="chyhryn"/>. Навуковыя інтарэсы прафесара таксама ўключалі даследаванне стараславянскай музыкі, асабліва рускай царкоўнай музыкі. У галіне лінгвістыкі Кашмідэр інтэнсіўна займаўся пытаннямі суаднясення часу і мовы (сістэмы дзеяслоўных відаў і часу). Абапіраючыся на псіхалогію мыслення, ён распрацаваў тэорыю, згодна з якой паняцце часу шчыльна звязана з працэсам самога мыслення і месцазнаходжаннем суб'екта на віртуальнай «восі часу». З 1942 года з'яўляўся сапраўдным членам [[Баварская акадэмія навук|Баварскай акадэміі навук]], а з 1970 года — членам-карэспандэнтам [[Аўстрыйская акадэмія навук|Аўстрыйскай акадэміі навук]]. == Выбраная бібліяграфія == * ''Zeitbezug und Sprache. Ein Beitrag zur Aspekt- und Tempusfrage''. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1971 (1-е выд. Breslau 1928). * ''Bericht über eine Studienreise in Polen 1930''. In: Zentralblatt für Bibliothekswesen, Jg. 49 (1932), S. 130–146. * ''Nauka o aspektach czasownika polskiego w zarysie. Próba syntezy''. Wilno 1934. * ''Die noetischen Grundlagen der Syntax''. Verlag der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, München 1952. * ''Gesammelte Abhandlungen zur Phonetik, Phonologie und Morphologie der slavischen Sprachen''. Hieronymus-Verlag, Neuried 1979. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Мастыка А. І.|загаловак=Беларусазнаўства ва Універсітэце Стэфана Баторыя ў Вільні (1919–1939)|выданне=Вышэйшая школа: навукова-практычны і публіцыстычны часопіс|год=2021|нумар=2|старонкі=22—29|ref=Мастыка}} * {{артыкул|аўтар=Siwek B.|загаловак=Białorutenistyka polska. Historia – stan obecny – perspektywy rozwoju|выданне=Roczniki Humanistyczne|год=2021|том=LXIX|нумар=7|старонкі=131—155|doi=10.18290/rh21697-9|спасылка=https://www.researchgate.net/publication/353861655_Bialorutenistyka_polska_Historia_-_stan_obecny_-_perspektywy_rozwoju|ref=Siwek}} {{DEFAULTSORT:Кашмідэр Эрвін}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 31 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1896 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лягніцы]] [[Катэгорыя:Памерлі 14 лютага]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1977 годзе]] [[Катэгорыя:Славісты Германіі]] [[Катэгорыя:Беларусісты]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Германіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Уроцлаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта Стэфана Баторыя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Мюнхенскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Дзеячы беларускага нацыянальнага адраджэння]] 6wyyolm6icbnxafi6o1y1mxw8qew6r2 5135578 5135577 2026-05-04T07:43:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5135578 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Эрвін Кашмідэр |Арыгінал імя = {{lang-de|Erwin Koschmieder}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|31|8|1896}} |Месца нараджэння = [[Лягніца|Лігніц]], [[Прусія]], [[Германская імперыя]] |Дата смерці = {{ДС|14|2|1977|31|8|1896}} |Месца смерці = [[Эберсберг]], [[Баварыя]], [[Заходняя Германія|ФРГ]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Германія}} |Род дзейнасці = [[Славістыка|славіст]], [[Мовазнаўства|мовазнавец]] |Месца працы = [[Універсітэт Стэфана Баторыя]], [[Мюнхенскі ўніверсітэт імя Людвіга Максіміліяна|Мюнхенскі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = доктар філасофіі (1922) |Навуковае званне = прафесар |Альма-матэр = [[Уроцлаўскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Эрвін Кашмідэр''' ({{lang-de|Erwin Koschmieder}}; {{ДН|31|8|1896}}, [[Лягніца|Лігніц]] — {{ДС|14|2|1977}}, [[Эберсберг]]) — нямецкі [[Славістыка|славіст]] і [[Мовазнаўства|мовазнавец]], даследчык славянскіх моў, прафесар. Адзін з найбольш актыўных апекуноў беларускага студэнцтва і прыхільнікаў развіцця [[беларусістыка|беларусістыкі]] ў міжваеннай [[Вільня|Вільні]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сілезскім горадзе [[Лігніц]] (цяпер [[Лягніца]], [[Польшча]]) у сям'і рэктара сярэдняй школы Іагана Кашмідэра (1858—1952) і яго жонкі Элізабет (у дзявоцтве Гюрых; 1863—1927), якая працавала дырэктаркай вышэйшай жаночай школы. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] паступіў на ваенную службу ў званні фанен-юнкера. Аднак, стаўшы сведкам жорсткасці вайны, напрыканцы канфлікту ён адмовіўся ад далейшых планаў будаваць афіцэрскую кар'еру. У 1919 годзе паступіў ва [[Уроцлаўскі ўніверсітэт|Брэслаўскі ўніверсітэт]], дзе пачаў вывучаць класічную і славянскую філалогію, а таксама [[Санскрыт|санскрыт]]. У 1922 годзе абараніў доктарскую дысертацыю, пасля чаго пачаў працаваць ва ўніверсітэцкай і дзяржаўнай бібліятэцы. У 1926 годзе паспяхова прайшоў працэдуру габілітацыі з працай «Даследаванні славянскага дзеяслоўнага віду» ({{lang-de|Studien zum slavischen Verbalaspekt}}), атрымаўшы пасаду прыват-дацэнта славістыкі. === Дзейнасць у Віленскім універсітэце === У 1931 годзе Эрвін Кашмідэр быў запрошаны выкладаць ва [[Універсітэт Стэфана Баторыя]] ў Вільні. Гэтаму паспрыяў прафесар [[Ян Атрэмбскі]], які пачуў даклад нямецкага навукоўца па польскай граматыцы на адным са славістычных з’ездаў і прапанаваў яму пераехаць на працу ў Польшчу<ref name="chyhryn">{{cite web|url=https://novychas.online/asoba/ervin-kaszmider-apjakun-belaruskih-studenta|title=Эрвін Кашмідэр — апякун беларускіх студэнтаў|author=С. Чыгрын|publisher=Новы Час|date=11 сакавіка 2017|lang=be|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. [[Файл:Урад Беларускага студэнцкага саюза. 1932.jpg|міні|злева|Урад [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]] (БСС) Віленскага ўніверсітэта імя Стэфана Баторыя ў 1932 годзе. Сядзяць злева направа: [[Эма Залкінд]], Эрвін Кашмідэр, [[Марыя Мілюць]], [[Станіслаў Станкевіч]]. Стаяць: [[Янка Хвораст]], [[Мар’ян Пецюкевіч]] і [[Хведар Ільяшэвіч]].]] У Вільні нямецкі прафесар не толькі займаўся навукай, але і стаў шчырым прыяцелем беларускай і ўкраінскай моладзі. Ён добра валодаў беларускай, польскай, украінскай і рускай мовамі. З чэрвеня 1932 года ён пераняў ад прафесара [[Станіслаў Уладычка|Станіслава Уладычкі]] функцыі куратара [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]] (БСС)<ref name="chyhryn"/>. Вучоны заўсёды размаўляў з беларускімі студэнтамі па-беларуску, актыўна наведваў іх мерапрыемствы, дапамагаў вырашаць унутраныя ідэйныя спрэчкі і бараніў інтарэсы моладзі перад універсітэцкай адміністрацыяй. У 1931 годзе ўніверсітэцкія беларусы стварылі [[Таварыства прыяцеляў беларусаведы]] (ТПБ), якое праз два гады было афіцыйна зацверджана сенатам, і яго куратарам таксама быў прызначаны Эрвін Кашмідэр{{sfn|Мастыка|2021|с=24}}<ref name="chyhryn"/>. Ён заахвочваў студэнтаў да вывучэння сваёй культуры і мовы. Як згадваў [[Антон Антонавіч Шукелойць|Антон Шукелойць]], менавіта прафесар Кашмідэр пераканаў яго і многіх іншых здольных студэнтаў (у тым ліку літоўца [[Юозас Альдуліс|Юозаса Альдуліса]] і беларуса [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзя Цітовіча]]) перайсці да грунтоўнага вывучэння этнаграфіі і філалогіі, а таксама дапамог ім з асваеннем нямецкай мовы як ключавой для тагачаснай славістыкі<ref name="chyhryn"/>. У 1937—1938 навучальным годзе на кафедры славянскай філалогіі прафесар Кашмідэр распрацаваў і пачаў чытаць 20-гадзінны спецкурс беларускай мовы для студэнтаў свайго аддзялення, шчыльна супрацоўнічаючы ў гэтым кірунку з [[Ян Станкевіч|Янам Станкевічам]]{{sfn|Мастыка|2021|с=24}}<ref name="chyhryn"/>. На працягу некалькіх гадоў ён таксама займаў пасаду дырэктара [[Дзяржаўная бібліятэка імя Урублеўскіх|Дзяржаўнай бібліятэкі імя Урублеўскіх у Вільні]]. Карыстаючыся сваім аўтарытэтам, ён фактычна закрываў вочы на тое, што беларускія актывісты, у прыватнасці, [[Мар’ян Пецюкевіч|Мар’ян Пецюкевіч]], дастаўлялі і распаўсюджвалі праз бібліятэку савецкую беларускамоўную літаратуру сярод студэнтаў<ref name="chyhryn"/>. === Другая сусветная вайна і далейшая кар'ера === У 1938 годзе (паводле іншых звестак — у 1939) Эрвіна Кашмідэра тэрмінова адклікалі з Вільні ў Германію<ref name="chyhryn"/>. У 1939 годзе ён быў запрошаны ў [[Мюнхенскі ўніверсітэт імя Людвіга Максіміліяна|Мюнхенскі ўніверсітэт]], дзе стаў пераемнікам [[Эрых Бернекер|Эрыха Бернекера]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ён быў мабілізаваны ў нямецкую армію і служыў афіцэрам сувязі. Пасля заканчэння вайны вярнуўся ў Мюнхен. Ва ўніверсітэце ён узначальваў кафедру славянскай філалогіі на філасофскім факультэце, дзе працаваў да выхаду на пенсію ў 1964 годзе<ref name="chyhryn"/>. Навуковыя інтарэсы прафесара таксама ўключалі даследаванне стараславянскай музыкі, асабліва рускай царкоўнай музыкі. У галіне лінгвістыкі Кашмідэр інтэнсіўна займаўся пытаннямі суаднясення часу і мовы (сістэмы дзеяслоўных відаў і часу). Абапіраючыся на псіхалогію мыслення, ён распрацаваў тэорыю, згодна з якой паняцце часу шчыльна звязана з працэсам самога мыслення і месцазнаходжаннем суб'екта на віртуальнай «восі часу». З 1942 года з'яўляўся сапраўдным членам [[Баварская акадэмія навук|Баварскай акадэміі навук]], а з 1970 года — членам-карэспандэнтам [[Аўстрыйская акадэмія навук|Аўстрыйскай акадэміі навук]]. == Выбраная бібліяграфія == * ''Zeitbezug und Sprache. Ein Beitrag zur Aspekt- und Tempusfrage''. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1971 (1-е выд. Breslau 1928). * ''Bericht über eine Studienreise in Polen 1930''. In: Zentralblatt für Bibliothekswesen, Jg. 49 (1932), S. 130–146. * ''Nauka o aspektach czasownika polskiego w zarysie. Próba syntezy''. Wilno 1934. * ''Die noetischen Grundlagen der Syntax''. Verlag der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, München 1952. * ''Gesammelte Abhandlungen zur Phonetik, Phonologie und Morphologie der slavischen Sprachen''. Hieronymus-Verlag, Neuried 1979. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Мастыка А. І.|загаловак=Беларусазнаўства ва Універсітэце Стэфана Баторыя ў Вільні (1919–1939)|выданне=Вышэйшая школа: навукова-практычны і публіцыстычны часопіс|год=2021|нумар=2|старонкі=22—29|ref=Мастыка}} * {{артыкул|аўтар=Siwek B.|загаловак=Białorutenistyka polska. Historia – stan obecny – perspektywy rozwoju|выданне=Roczniki Humanistyczne|год=2021|том=LXIX|нумар=7|старонкі=131—155|doi=10.18290/rh21697-9|спасылка=https://www.researchgate.net/publication/353861655_Bialorutenistyka_polska_Historia_-_stan_obecny_-_perspektywy_rozwoju|ref=Siwek}} {{DEFAULTSORT:Кашмідэр Эрвін}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 31 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1896 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лягніцы]] [[Катэгорыя:Памерлі 14 лютага]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1977 годзе]] [[Катэгорыя:Славісты Германіі]] [[Катэгорыя:Беларусісты]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Германіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Уроцлаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта Стэфана Баторыя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Мюнхенскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Дзеячы беларускага нацыянальнага адраджэння]] isns878tr8tuc2zgku4t8t94o0m3em5 5135579 5135578 2026-05-04T07:44:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5135579 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Эрвін Кашмідэр''' ({{lang-de|Erwin Koschmieder}}; {{ДН|31|8|1896}}, [[Лягніца|Лігніц]] — {{ДС|14|2|1977}}, [[Эберсберг]]) — нямецкі [[Славістыка|славіст]] і [[Мовазнаўства|мовазнавец]], даследчык славянскіх моў, прафесар. Адзін з найбольш актыўных апекуноў беларускага студэнцтва і прыхільнікаў развіцця [[беларусістыка|беларусістыкі]] ў міжваеннай [[Вільня|Вільні]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сілезскім горадзе [[Лігніц]] (цяпер [[Лягніца]], [[Польшча]]) у сям'і рэктара сярэдняй школы Іагана Кашмідэра (1858—1952) і яго жонкі Элізабет (у дзявоцтве Гюрых; 1863—1927), якая працавала дырэктаркай вышэйшай жаночай школы. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] паступіў на ваенную службу ў званні фанен-юнкера. Аднак, стаўшы сведкам жорсткасці вайны, напрыканцы канфлікту ён адмовіўся ад далейшых планаў будаваць афіцэрскую кар'еру. У 1919 годзе паступіў ва [[Уроцлаўскі ўніверсітэт|Брэслаўскі ўніверсітэт]], дзе пачаў вывучаць класічную і славянскую філалогію, а таксама [[Санскрыт|санскрыт]]. У 1922 годзе абараніў доктарскую дысертацыю, пасля чаго пачаў працаваць ва ўніверсітэцкай і дзяржаўнай бібліятэцы. У 1926 годзе паспяхова прайшоў працэдуру габілітацыі з працай «Даследаванні славянскага дзеяслоўнага віду» ({{lang-de|Studien zum slavischen Verbalaspekt}}), атрымаўшы пасаду прыват-дацэнта славістыкі. === Дзейнасць у Віленскім універсітэце === У 1931 годзе Эрвін Кашмідэр быў запрошаны выкладаць ва [[Універсітэт Стэфана Баторыя]] ў Вільні. Гэтаму паспрыяў прафесар [[Ян Атрэмбскі]], які пачуў даклад нямецкага навукоўца па польскай граматыцы на адным са славістычных з’ездаў і прапанаваў яму пераехаць на працу ў Польшчу<ref name="chyhryn">{{cite web|url=https://novychas.online/asoba/ervin-kaszmider-apjakun-belaruskih-studenta|title=Эрвін Кашмідэр — апякун беларускіх студэнтаў|author=С. Чыгрын|publisher=Новы Час|date=11 сакавіка 2017|lang=be|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. [[Файл:Урад Беларускага студэнцкага саюза. 1932.jpg|міні|злева|Урад [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]] (БСС) Віленскага ўніверсітэта імя Стэфана Баторыя ў 1932 годзе. Сядзяць злева направа: [[Эма Залкінд]], Эрвін Кашмідэр, [[Марыя Мілюць]], [[Станіслаў Станкевіч]]. Стаяць: [[Янка Хвораст]], [[Мар’ян Пецюкевіч]] і [[Хведар Ільяшэвіч]].]] У Вільні нямецкі прафесар не толькі займаўся навукай, але і стаў шчырым прыяцелем беларускай і ўкраінскай моладзі. Ён добра валодаў беларускай, польскай, украінскай і рускай мовамі. З чэрвеня 1932 года ён пераняў ад прафесара [[Станіслаў Уладычка|Станіслава Уладычкі]] функцыі куратара [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]] (БСС)<ref name="chyhryn"/>. Вучоны заўсёды размаўляў з беларускімі студэнтамі па-беларуску, актыўна наведваў іх мерапрыемствы, дапамагаў вырашаць унутраныя ідэйныя спрэчкі і бараніў інтарэсы моладзі перад універсітэцкай адміністрацыяй. У 1931 годзе ўніверсітэцкія беларусы стварылі [[Таварыства прыяцеляў беларусаведы]] (ТПБ), якое праз два гады было афіцыйна зацверджана сенатам, і яго куратарам таксама быў прызначаны Эрвін Кашмідэр{{sfn|Мастыка|2021|с=24}}<ref name="chyhryn"/>. Ён заахвочваў студэнтаў да вывучэння сваёй культуры і мовы. Як згадваў [[Антон Антонавіч Шукелойць|Антон Шукелойць]], менавіта прафесар Кашмідэр пераканаў яго і многіх іншых здольных студэнтаў (у тым ліку літоўца [[Юозас Альдуліс|Юозаса Альдуліса]] і беларуса [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзя Цітовіча]]) перайсці да грунтоўнага вывучэння этнаграфіі і філалогіі, а таксама дапамог ім з асваеннем нямецкай мовы як ключавой для тагачаснай славістыкі<ref name="chyhryn"/>. У 1937—1938 навучальным годзе на кафедры славянскай філалогіі прафесар Кашмідэр распрацаваў і пачаў чытаць 20-гадзінны спецкурс беларускай мовы для студэнтаў свайго аддзялення, шчыльна супрацоўнічаючы ў гэтым кірунку з [[Ян Станкевіч|Янам Станкевічам]]{{sfn|Мастыка|2021|с=24}}<ref name="chyhryn"/>. На працягу некалькіх гадоў ён таксама займаў пасаду дырэктара [[Дзяржаўная бібліятэка імя Урублеўскіх|Дзяржаўнай бібліятэкі імя Урублеўскіх у Вільні]]. Карыстаючыся сваім аўтарытэтам, ён фактычна закрываў вочы на тое, што беларускія актывісты, у прыватнасці, [[Мар’ян Пецюкевіч|Мар’ян Пецюкевіч]], дастаўлялі і распаўсюджвалі праз бібліятэку савецкую беларускамоўную літаратуру сярод студэнтаў<ref name="chyhryn"/>. === Другая сусветная вайна і далейшая кар'ера === У 1938 годзе (паводле іншых звестак — у 1939) Эрвіна Кашмідэра тэрмінова адклікалі з Вільні ў Германію<ref name="chyhryn"/>. У 1939 годзе ён быў запрошаны ў [[Мюнхенскі ўніверсітэт імя Людвіга Максіміліяна|Мюнхенскі ўніверсітэт]], дзе стаў пераемнікам [[Эрых Бернекер|Эрыха Бернекера]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ён быў мабілізаваны ў нямецкую армію і служыў афіцэрам сувязі. Пасля заканчэння вайны вярнуўся ў Мюнхен. Ва ўніверсітэце ён узначальваў кафедру славянскай філалогіі на філасофскім факультэце, дзе працаваў да выхаду на пенсію ў 1964 годзе<ref name="chyhryn"/>. Навуковыя інтарэсы прафесара таксама ўключалі даследаванне стараславянскай музыкі, асабліва рускай царкоўнай музыкі. У галіне лінгвістыкі Кашмідэр інтэнсіўна займаўся пытаннямі суаднясення часу і мовы (сістэмы дзеяслоўных відаў і часу). Абапіраючыся на псіхалогію мыслення, ён распрацаваў тэорыю, згодна з якой паняцце часу шчыльна звязана з працэсам самога мыслення і месцазнаходжаннем суб'екта на віртуальнай «восі часу». З 1942 года з'яўляўся сапраўдным членам [[Баварская акадэмія навук|Баварскай акадэміі навук]], а з 1970 года — членам-карэспандэнтам [[Аўстрыйская акадэмія навук|Аўстрыйскай акадэміі навук]]. == Выбраная бібліяграфія == * ''Zeitbezug und Sprache. Ein Beitrag zur Aspekt- und Tempusfrage''. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1971 (1-е выд. Breslau 1928). * ''Bericht über eine Studienreise in Polen 1930''. In: Zentralblatt für Bibliothekswesen, Jg. 49 (1932), S. 130–146. * ''Nauka o aspektach czasownika polskiego w zarysie. Próba syntezy''. Wilno 1934. * ''Die noetischen Grundlagen der Syntax''. Verlag der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, München 1952. * ''Gesammelte Abhandlungen zur Phonetik, Phonologie und Morphologie der slavischen Sprachen''. Hieronymus-Verlag, Neuried 1979. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Мастыка А. І.|загаловак=Беларусазнаўства ва Універсітэце Стэфана Баторыя ў Вільні (1919–1939)|выданне=Вышэйшая школа: навукова-практычны і публіцыстычны часопіс|год=2021|нумар=2|старонкі=22—29|ref=Мастыка}} * {{артыкул|аўтар=Siwek B.|загаловак=Białorutenistyka polska. Historia – stan obecny – perspektywy rozwoju|выданне=Roczniki Humanistyczne|год=2021|том=LXIX|нумар=7|старонкі=131—155|doi=10.18290/rh21697-9|спасылка=https://www.researchgate.net/publication/353861655_Bialorutenistyka_polska_Historia_-_stan_obecny_-_perspektywy_rozwoju|ref=Siwek}} {{DEFAULTSORT:Кашмідэр Эрвін}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 31 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1896 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лягніцы]] [[Катэгорыя:Памерлі 14 лютага]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1977 годзе]] [[Катэгорыя:Славісты Германіі]] [[Катэгорыя:Беларусісты]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Германіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Уроцлаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта Стэфана Баторыя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Мюнхенскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Дзеячы беларускага нацыянальнага адраджэння]] mhzhtyf4reqpir5gsboza1hiln1lsy1 0 807264 5135581 2026-05-04T07:45:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Эрвін Кашмідэр]] 5135581 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Эрвін Кашмідэр]] a9bs84fc0hehaw8l0xjq2enygydx0oj 0 807265 5135582 2026-05-04T07:45:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Эрвін Кашмідэр]] 5135582 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Эрвін Кашмідэр]] a9bs84fc0hehaw8l0xjq2enygydx0oj 0 807266 5135583 2026-05-04T07:47:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Сяргей Новік-Пяюн]] 5135583 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сяргей Новік-Пяюн]] o3qroe35mqyx4wwt904f33lencinly7 14 807267 5135584 2026-05-04T07:47:18Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Іркуцкай вобласці|Чарамхова]] [[Катэгорыя:Чарамхова]]» 5135584 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Іркуцкай вобласці|Чарамхова]] [[Катэгорыя:Чарамхова]] 0h09eks1ouyp402t71ghqn0dyq7jl8k 14 807268 5135605 2026-05-04T09:05:06Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Мультсерыялы паводле жанраў]] [[Катэгорыя:Мультыплікацыя для дарослых]]» 5135605 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Мультсерыялы паводле жанраў]] [[Катэгорыя:Мультыплікацыя для дарослых]] hngr00hwa7mod0bh8hf60zsa56xcu48 0 807269 5135607 2026-05-04T09:16:47Z Rymchonak 22863 Новая старонка: «{{НП}} '''Арсхот''' ({{lang-nl|Aarschot}}) — горад на паўночным усходзе правінцыі [[Фламандскі Брабант]] (Лёвенская акруга), Фландрыя, Бельгія. Горад займае даліну ракі [[Дэмер]]. Афіцыйная мова — [[нідэрландская мова|нідэрландская]]. Агульная плошча — 62,52 км², шчыльнас...» 5135607 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Арсхот''' ({{lang-nl|Aarschot}}) — горад на паўночным усходзе правінцыі [[Фламандскі Брабант]] (Лёвенская акруга), Фландрыя, Бельгія. Горад займае даліну ракі [[Дэмер]]. Афіцыйная мова — [[нідэрландская мова|нідэрландская]]. Агульная плошча — 62,52 км², шчыльнасць насельніцтва — 450 жых.\км ². [[Катэгорыя:Гарады Бельгіі]] g1fm3mzz0e4zgqnf79qzt4ut6kw0m2k 5135609 5135607 2026-05-04T09:18:59Z Rymchonak 22863 5135609 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Арсхот''' ({{lang-nl|Aarschot}}) — горад на паўночным усходзе правінцыі [[Фламандскі Брабант]] (Лёвенская акруга), Фландрыя, Бельгія. Горад займае даліну ракі [[Дэмер]]. Афіцыйная мова — [[нідэрландская мова|нідэрландская]]. Агульная плошча — 62,52 км², шчыльнасць насельніцтва — 450 жых.\км ². == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Бельгіі]] flsu12k7aa5l2ayhrvr2p7oxt7n4207 5135614 5135609 2026-05-04T09:31:39Z Rymchonak 22863 5135614 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Арсхот''' ({{lang-nl|Aarschot}}) — горад на паўночным усходзе правінцыі [[Фламандскі Брабант]] (Лёвенская акруга), Фландрыя, Бельгія. Горад займае даліну ракі [[Дэмер]]. Афіцыйная мова — [[нідэрландская мова|нідэрландская]]. Агульная плошча — 62,52 км², шчыльнасць насельніцтва — 450 жых.\км ². == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Рык Дамс]], бельгійскі палітык {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Бельгіі]] axh5u4ntevdypwuc2oizlknb93pf42d 14 807270 5135608 2026-05-04T09:16:53Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі паводле краін|Аргенціна]] [[Катэгорыя:Палітыкі Аргенціны|*]] [[Катэгорыя:Жанчыны Аргенціны|Палітыкі]]» 5135608 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі паводле краін|Аргенціна]] [[Катэгорыя:Палітыкі Аргенціны|*]] [[Катэгорыя:Жанчыны Аргенціны|Палітыкі]] hpxdauws09f7oegt3vwcnuzfdujfj4p 0 807271 5135610 2026-05-04T09:23:56Z Rymchonak 22863 Новая старонка: «{{НП}} '''Аўдэнардэ''' ({{lang-nl|Oudenaarde}}, {{lang-vls|Oudenoarde}}, {{lang-fr|Audenarde}}) — муніцыпалітэт у [[Бельгія|Бельгіі]], у правінцыі [[Усходняя Фландрыя]], за 60 км ад [[Брусель|Бруселя]]. Горад узнік у V ст. на левым беразе ракі [[Шэдьжа|Шэльды]]. Інтэнсіўна развіваўся ў XI-XII стагоддз...» 5135610 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Аўдэнардэ''' ({{lang-nl|Oudenaarde}}, {{lang-vls|Oudenoarde}}, {{lang-fr|Audenarde}}) — муніцыпалітэт у [[Бельгія|Бельгіі]], у правінцыі [[Усходняя Фландрыя]], за 60 км ад [[Брусель|Бруселя]]. Горад узнік у V ст. на левым беразе ракі [[Шэдьжа|Шэльды]]. Інтэнсіўна развіваўся ў XI-XII стагоддзях. У горадзе захаваліся сярэднявечныя помнікі архітэктуры: царква Святой Вальбургі з 88-метровай вежай заходняга фасада. У сярэднявеччы і ў XV-XVI стагоддзях у горадзе дзейнічала Мануфактура Аўдэнардэ па вытворчасці тканых дываноў - шпалер. 2xj9h7zgtpozlx27p3vm6zxww80zcfy 5135611 5135610 2026-05-04T09:25:12Z Rymchonak 22863 5135611 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Аўдэнардэ''' ({{lang-nl|Oudenaarde}}, {{lang-vls|Oudenoarde}}, {{lang-fr|Audenarde}}) — муніцыпалітэт у [[Бельгія|Бельгіі]], у правінцыі [[Усходняя Фландрыя]], за 60 км ад [[Брусель|Бруселя]]. Горад узнік у V ст. на левым беразе ракі [[Шэдьжа|Шэльды]]. Інтэнсіўна развіваўся ў XI—XII стагоддзях. У горадзе захаваліся сярэднявечныя помнікі архітэктуры: царква Святой Вальбургі з 88-метровай вежай заходняга фасада. У сярэднявеччы і ў XV—XVI стагоддзях у горадзе дзейнічала Мануфактура Аўдэнардэ па вытворчасці тканых дываноў — шпалер. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} f5m43ctvgi1hp08rdnvegrjmnniz4a2 5135612 5135611 2026-05-04T09:29:19Z Rymchonak 22863 5135612 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Аўдэнардэ''' ({{lang-nl|Oudenaarde}}, {{lang-vls|Oudenoarde}}, {{lang-fr|Audenarde}}) — муніцыпалітэт у [[Бельгія|Бельгіі]], у правінцыі [[Усходняя Фландрыя]], за 60 км ад [[Брусель|Бруселя]]. Горад узнік у V ст. на левым беразе ракі [[Шэльда|Шэльды]]. Інтэнсіўна развіваўся ў XI—XII стагоддзях. У горадзе захаваліся сярэднявечныя помнікі архітэктуры: царква Святой Вальбургі з 88-метровай вежай заходняга фасада. У сярэднявеччы і ў XV—XVI стагоддзях у горадзе дзейнічала Мануфактура Аўдэнардэ па вытворчасці тканых дываноў — шпалер. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} oj9ztikc4cqhfjygwwicjsx4c5eo01a 14 807272 5135613 2026-05-04T09:29:46Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Архівісты паводле краін|Літва]] [[Катэгорыя:Постаці Літвы]] [[Катэгорыя:Архівы Літвы]]» 5135613 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Архівісты паводле краін|Літва]] [[Катэгорыя:Постаці Літвы]] [[Катэгорыя:Архівы Літвы]] foy36l7apgon3bupskghhp9rq5ttwyc 0 807273 5135616 2026-05-04T09:36:26Z Rymchonak 22863 Новая старонка: «{{значэнні2|Берынген}} {{НП}} '''Берынген''' ({{lang-nl|Beringen}}) — горад і камуна ў [[Лімбург (правінцыя, Бельгія)|правінцыі Лімбург]]. Плошча — 78,30 км ², шчыльнасць насельніцтва — 588 чал./км ². У Сярэднія стагоддзі горад Берынген належаў часткова графству Лаон, частк...» 5135616 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Берынген}} {{НП}} '''Берынген''' ({{lang-nl|Beringen}}) — горад і камуна ў [[Лімбург (правінцыя, Бельгія)|правінцыі Лімбург]]. Плошча — 78,30 км ², шчыльнасць насельніцтва — 588 чал./км ². У Сярэднія стагоддзі горад Берынген належаў часткова графству Лаон, часткова Льежскаму біскупству. У 1239 годзе Берынген атрымаў статус горада. У 19 стагоддзі крэпасныя ныя валы, вежы і вароты горада былі разбураны. Здабыча каменнага вугалю ператварыла яго ў прамысловы горад. {{значэнні}} qimppw2ghkk3rdo9942ugm1zovcnz6k 5135617 5135616 2026-05-04T09:37:15Z Rymchonak 22863 5135617 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Берынген}} {{НП}} '''Берынген''' ({{lang-nl|Beringen}}) — горад і камуна ў [[Лімбург (правінцыя, Бельгія)|правінцыі Лімбург]]. Плошча — 78,30 км ², шчыльнасць насельніцтва — 588 чал./км ². У Сярэднія стагоддзі горад Берынген належаў часткова графству Лаон, часткова Льежскаму біскупству. У 1239 годзе Берынген атрымаў статус горада. У 19 стагоддзі крэпасныя ныя валы, вежы і вароты горада былі разбураны. Здабыча каменнага вугалю ператварыла яго ў прамысловы горад. {{зноскі}} qk70ycjxsudi1xidw4sewaqla7ld5hb 5135618 5135617 2026-05-04T09:38:49Z Rymchonak 22863 5135618 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Берынген}} {{НП}} '''Берынген''' ({{lang-nl|Beringen}}) — горад і камуна ў [[Лімбург (правінцыя, Бельгія)|правінцыі Лімбург]]. Плошча — 78,30 км ², шчыльнасць насельніцтва — 588 чал./км ². У Сярэднія стагоддзі горад Берынген належаў часткова графству Лаон, часткова Льежскаму біскупству. У 1239 годзе Берынген атрымаў статус горада. У 19 стагоддзі крэпасныя ныя валы, вежы і вароты горада былі разбураны. Здабыча каменнага вугалю ператварыла яго ў прамысловы горад. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} 69koae3hm2tm2lsyhi6ag2qaqn0onvk 0 807274 5135620 2026-05-04T09:40:03Z Rymchonak 22863 Новая старонка: «'''Берынген''': == Бельгія == * [[Берынген (Бельгія)]] == Германія == * [[Берынген (Цюрынгія)]] {{неадназначнасць}}» 5135620 wikitext text/x-wiki '''Берынген''': == Бельгія == * [[Берынген (Бельгія)]] == Германія == * [[Берынген (Цюрынгія)]] {{неадназначнасць}} m6k5xbe4x53v1yjrp2o2ky7923vhv9c 5135626 5135620 2026-05-04T09:53:33Z Rymchonak 22863 5135626 wikitext text/x-wiki '''Берынген''': == Бельгія == * [[Берынген (Бельгія)]] == Германія == * [[Берынген (Цюрынгія)]] == Швейцарыя == * [[Берынген (Швейцарыя)]] {{неадназначнасць}} m2vvfpcw3r5k7tecp02v6v7jb6i64y9 14 807275 5135625 2026-05-04T09:47:47Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Парнаграфія ў Японіі]] [[Катэгорыя:Анімэ]]» 5135625 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Парнаграфія ў Японіі]] [[Катэгорыя:Анімэ]] rg23hu602loo7yawuhutb9ccr13ybxo 0 807276 5135631 2026-05-04T10:34:52Z Rymchonak 22863 Новая старонка: «{{Кінематаграфіст}} '''Барыс Міхайлавіч Ценін''' ({{lang-ru|Борис Михайлович Те́нин}}; 10 [23] сакавіка 1905, {{МН|Кузнецк||}}, [[Саратаўская губерня]] — {{ДС|8|9|1990}}, {{МС|Масква||}}) — расійскі акцёр тэатра і кіно, педагог. Народны артыст СССР (1981). Лаўрэат Сталінская прэмія...» 5135631 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Барыс Міхайлавіч Ценін''' ({{lang-ru|Борис Михайлович Те́нин}}; 10 [23] сакавіка 1905, {{МН|Кузнецк||}}, [[Саратаўская губерня]] — {{ДС|8|9|1990}}, {{МС|Масква||}}) — расійскі акцёр тэатра і кіно, педагог. Народны артыст СССР (1981). Лаўрэат [[Сталінская прэмія|Сталінскай прэміі]] першай ступені (1948). == Біяграфія == Нарадзіўся 10 (23) сакавіка 1905 года ў Кузнецку (цяпер у Пензенскай вобласці) у сям’і чыгуначнага тэлеграфіста. У 1920-х вучыўся ў 2-й адзінай працоўнай савецкай школе ў Туле. У 1922 годзе скончыў Вышэйшыя тэатральныя майстэрні па класе А. П. Зонава пры Дзяржаўным інстытуце музычнай драмы (ДзІМДР) (цяпер ГІТІС). З 1920 года на сцэне. У сваёй біяграфіі акцёр змяніў шмат амплуа і творчых калектываў. Пачынаў як эксцэнтрычны акцёр буфанады і гратэску. Пасля перайшоў на сацыяльныя і драматычныя ролі. Быў акцёрам «Вольнага тэатра», «Тэатра РСФСР 1-га» (пазней Дзяржаўны тэатр імя Нд. Меерхольда) (1920—1922, 1925—1927), узначаленых Меерхольдам, перасоўнага драматычнага калектыву «Камедыянты» (1922—1924), тэатральнага руху «Сіняя блуза» (1925—1927), Маскоўскага тэатра Сатыры (1927—1928), Маскоўскага тэатра пры Доме друку (паз.9 тэатра сучаснай буфанады, парадыйнага тэатра «Сіняя птушачка». * у 1933—1935 гадах — артыст Маскоўскага мюзік-хола * у 1937—1945 гадах — артыст Ленінградскага тэатра Камедыі * у 1946—1955 гадах — акцёр Тэатра-студыі кінаакцёра * у 1947—1948 і 1955—1962 гадах — акцёр Маскоўскага акадэмічнага тэатра Сатыры * у 1963—1974 гадах — акцёр Маскоўскага драматычнага тэатра на Малой Броннай. * у 1974—1990 гадах — акцёр Акадэмічнага тэатра ім. В. Маякоўскага. * У кінематографе з 1928 года. Першая роля ў фільме «Кружава» (рэжысёр С. Юткевіч) — загадчык клуба. Шырокую вядомасць прынесла роля Івана Шадрына («Чалавек са стрэльбай») і салдата Швейка («Новыя прыгоды Швейка»). У 1935 годзе выступаў клоунам на манежы Маскоўскага цырка. У 1936—1937 гадах выкладаў у Маскоўскім цыркавым тэхнікуме (цяпер ГУЦЭІ) майстэрства акцёра і клаўнаду. Разам з жонкай Л. П. Сухараўскай склаў адзін з найвядомых сямейных тэатральных дуэтаў на сцэне. Аўтар кнігі «Фургон камедыянта» (1987). {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Ценін}} 6lt2pp4fh2z82zpklch7xf4nrt5atx2 1 807277 5135636 2026-05-04T11:12:22Z Krupski Oleg 16820 /* Адукацыя пачатковая і як стаў юрыстам */ новы падраздзел 5135636 wikitext text/x-wiki == Адукацыя пачатковая і як стаў юрыстам == Цудоўны артыкул. Але прашу вас пазначыць адукацыю, дзе ён вучыўся. [[User:Krupski Oleg|'''<font face="chiller" color="#darkviolet" style="text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.2em; font-size:115%">✍ Крупскі Алег</font>''']] ^{[[User talk:Krupski Oleg|<font size="1" style="text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.1em;">разм</font>]] · [[Special:Contributions/Krupski Oleg|укл]]} ^{[mailto:Lewart@ukr.net @]} 14:12, 4 мая 2026 (+03) frzb5i7a0y3py6rylmwuy62z4wo5j07 0 807278 5135639 2026-05-04T11:24:01Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Ляпалісіяда]] 5135639 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ляпалісіяда]] 3aehrzu777015xb79orz0rn3t3wxx7w 0 807279 5135645 2026-05-04T11:51:03Z MocnyDuham 99818 Перасылае да [[Вольга Генадзеўна Сітнік]] 5135645 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вольга Генадзеўна Сітнік]] 19bdksxsacffr8qc2d6ucax071f6p39