Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 413 5146877 5068331 2026-05-26T10:52:12Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5146877 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Image:BNR Third charter.png|thumb|[[Трэцяя Устаўная грамата]].]] [[Файл:Народны Сакратарыят Беларусі. Narodny Sakrataryjat Bielarusi.jpg|міні|Народны Сакратарыят Беларусі. 17&nbsp;чэрвеня.]] [[Выява:Hannover_CL_IIIa,_Forest_of_Argonne,_France,_1918_(restored).jpg|thumb|Нямецкі самалёт Hannover CL.III збіты над Францыяй. 4&nbsp;кастрычніка.]] [[Выява:Armisticetrain (slight crop).jpg|thumb|Прадстаўнікі саюзнікаў пры падпісанні перамір’я каля [[Камп’енскі вагон|свайго вагона]] ў [[Камп’енскі лес|Камп’енскім лесе]]. 11&nbsp;лістапада.]] * [[3 студзеня]]: У [[Мінск]]у створаны [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда]]. * [[10 студзеня]]: Расійская дзяржава стала называцца [[РСФСР|Расійскай Сацыялістычнай Федэратыўнай Савецкай Рэспублікай]] (РСФСР). * [[31 студзеня]]: Паводле дэкрэта [[Уладзімір Ленін|Уладзіміра Леніна]] ў Народным камісарыяце па нацыянальных справах у [[Петраград]]зе створаны [[Беларускі нацыянальны камісарыят]]. * [[1 лютага]]: Пачалося [[Котарскае паўстанне]] ў Чарнагорыі. * [[9 лютага]]: [[Цэнтральныя дзяржавы]], што супрацьстаялі Расіі ў [[Першая сусветная вайна|І сусветнай вайне]], выдалі бальшавікам ультыматум, патрабуючы падпісання міру на іх умовах. * [[14 лютага]]: Увядзенне ў Савецкай Расіі [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскага календара]]. * [[16 лютага]]: [[Літоўская Тарыба]] абвясціла Дэкларацыю незалежнасці [[Літва|Літвы]]. * [[19 лютага]]: ** [[Аблвыканкамзах]] і [[СНК Заходняй вобласці і фронту]] выехалі з Мінска ў [[Смаленск]]. [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда]] ў загадзе № 1 абвясціў, што «ўзяў уладу ў свае рукі». ** [[Віленская беларуская рада]] прыняла пастанову, паводле якой сувязь паміж Расіяй і Беларуссю абвяшчалася парванай. * [[21 лютага]]: ** [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда]] выдаў [[Першая Устаўная грамата|Першую Устаўную грамату]] да народаў Беларусі, створаны [[Народны Сакратарыят Беларусі]]. ** Нямецкія войскі ўвайшлі ў [[Мінск]]. ** СНК РСФСР прыняў дэкрэт-заяву «Сацыялістычная Айчына ў небяспецы!» * [[24 лютага]]: [[Эстонія]] абвясціла незалежнасць. * [[25 лютага]]: Створана «[[Менскае беларускае прадстаўніцтва]]». * [[3 сакавіка]]: [[Брэсцкі мір|Мірны дагавор]] [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расіі]] з [[Германская імперыя|Германіяй]], [[Аўстра-Венгрыя]]й, [[Балгарыя]]й і [[Турцыя]]й падпісаны ў [[Брэст-Літоўск]]у. * [[5 сакавіка]]: Перавод сталіцы Савецкай Расіі з [[Петраград]]а ў [[Масква|Маскву]]. * [[6 сакавіка]]: Пачалося [[антысавецкае паўстанне ў Горках]]. * [[8 сакавіка]]: ** Першае зарэгістраванае захворванне ў двухгадовай [[Пандэмія|пандэміі]] [[грып]]у. ** На акупаванай нямецкімі войскамі тэрыторыі [[Курляндская губерня|Курляндскай губерні]] абвешчана [[Герцагства Курляндскае і Семігальскае]]. * [[9 сакавіка]]: Выканкам Рады Усебеларускага з’езда выдаў [[Другая Устаўная грамата|Другую Устаўную грамату]] да народаў Беларусі, паводле якой абвяшчалася [[Беларуская Народная Рэспубліка]] (БНР). * [[15 сакавіка]]: [[Брэсцкі мір]] ратыфікаваны [[Чавцвёрты Назвычайны Усерасійскі з'езд Саветаў|4-м Надзвычайным Усерасійскім з’ездам Саветаў]]. * [[18 сакавіка]]: На пасяджэнні Рада Усебеларускага з’езда была перайменавана ў [[Рада БНР|Раду БНР]]. * [[19 сакавіка]]: [[Рада БНР]] прыняла палажэнне аб вярхоўнай уладзе [[БНР]]. Абвяшчалася, што ніводзін закон не будзе мець сілы без зацвярджэння яго Радай. * [[23 сакавіка]]: [[Германская імперыя]] прызнала незалежнасць [[Літва|Літвы]]. * [[25 сакавіка]]: Абвяшчэнне незалежнасці [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўнай грамаце]]. * [[20 красавіка]]: «[[Менскае беларускае прадстаўніцтва]]» дамаглося згоды германскага камандавання на стварэнне груп беларускіх саветнікаў пры акупацыйнай адміністрацыі. * [[24 красавіка]]: Адбыўся першы танкавы бой паміж брытанскім Mark IV і нямецкім А7V танкамі. * [[25 красавіка]]: Фракцыя [[Менскае беларускае прадстаўніцтва|«Менскага беларускага прадстаўніцтва»]] на пасяджэнні [[Рада БНР|Рады БНР]] ініцыявала прыняцце тэлеграмы кайзеру [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельму II]], у якой заяўлялася, што будучыню Беларусі яны бачаць пад апекай германскай дзяржавы. * [[28 красавіка]]: Дзяржаўнай і абавязковай мовай [[БНР]] абвешчана [[беларуская мова|беларуская]]. * [[7 мая]]: Заключаны [[Бухарэсцкі мірны дагавор (1918)|Бухарэсцкі мірны дагавор]] паміж [[Румынія]]й і [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]], якія ўдзельнічалі ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]. * [[14 мая]]: [[Рада БНР]] даручыла [[Р. Скірмунт]]у фарміраванне новага ўрада [[БНР|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. * [[15 мая]]: [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] зацвердзіла герб «[[Пагоня]]» як дзяржаўны. * [[26 мая]]: Абвешчана [[Грузінская Дэмакратычная Рэспубліка]]. * [[28 мая]]: Абвешчана [[Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка]]. * [[1 чэрвеня]]: ** У [[Мінск]]у пачаўся з’езд беларускага каталіцкага духавенства. ** У [[Смаленск]]у пачалася 4-я Паўночна-Заходняя абласная канферэнцыя РКП(б), якая ўхваліла [[Брэсцкі мір]]. * [[11 ліпеня]]: ** [[Літоўская Тарыба]] абвясціла Літву [[канстытуцыйная манархія|канстытуцыйнай манархіяй]]. ** Пачаў працаваць [[Беларускі народны ўніверсітэт]] у [[Масква|Маскве]]. * [[17 ліпеня]]: У Маскве пачаўся [[Усерасійскі з'езд бежанцаў з Беларусі]]. * [[22 ліпеня]]: Cфармаваны [[Урад БНР]] на чале з [[Іван Серада|І. Серадой]]. * [[5 жніўня]]: Пачалося леваэсэраўскае [[Аршанскае паўстанне]]. * [[8 жніўня]]: У час [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]] пачалася [[бітва пры Ам’ене]]. * [[11 кастрычніка]]: [[Рада БНР]] зацвердзіла часовую Канстытуцыю, [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народны Сакратарыят]] перайменаваны ў [[Рада Народных Міністраў БНР|Раду Народных Міністраў БНР]]. * [[17 кастрычніка]]: [[Венгрыя]] аб’явіла аб незалежнасці ад [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. * [[19 кастрычніка]]: Абвешчана [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка]]. * [[1 лістапада]]: [[Рэйд на Пулу]] праведзены двума афіцэрамі ВМС Італіі з мэтай знішчэння караблёў аўстра-венгерскага флота. * [[3 лістапада]]: [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]] абвясціла незалежнасць ад Расіі. * [[11 лістапада]]: ** Заключана [[Першае камп’енскае перамір’е|Камп’енскае перамір’е]], завяршэнне [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. ** Сфарміраваны першы кабінет міністраў [[Літва|Літвы]]. ** Рэгенцкая рада (створаная нямецкімі і аўстрыйскімі ўладамі) перадала [[Юзаф Пілсудскі|Ю. Пілсудскаму]] камандаванне польскім войскам. * [[12 лістапада]]: [[Аўстрыя]] абвешчана [[рэспубліка]]й. * [[13 лістапада]]: Апублікавана пастанова УЦВК РСФСР аб сксаванні [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] ў сувязі з паражэннем Германіі ў [[1СВ|Першай сусветнай вайне]] * [[15 лістапада]]: Закрыта [[Свіслацкая беларуская настаўніцкая семінарыя]] * [[18 лістапада]]: ** Абвешчана незалежнасць [[Латвія|Латвіі]]. ** У [[Омск]]у казакі арыштавалі членаў Часовага Усерасійскага ўраду (Дырэкторыі), уладу Вярхоўнага Правіцеля атрымаў адмірал [[А. Калчак]]. * [[19 лістапада]]: Заснаваны [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей|Віцебскі губернскі музей]]. * [[22 лістапада]]: [[Юзаф Пілсудскі]] абвешчаны «часовым начальнікам» [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай дзяржавы]]. * [[23 лістапада]]: [[Народны сакратарыят Беларусі]] дамовіўся з уладамі [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]] аб пераходзе штаба [[1-ы беларускі полк|1-га палка БНР]] пад літоўскае камандаванне. * [[27 лістапада]]: ** У склад [[Літоўская Тарыба|Літоўскай Тарыбы]] кааптаваны 6 прадстаўнікоў [[Віленская беларуская рада|Віленскай беларускай рады]]. Створана [[Міністэрства беларускіх спраў Літвы]]. ** Заснавана [[Нацыянальная акадэмія Украіны]]. * [[1 снежня]]: Узнікненне [[Югаславія|Югаславіі]]. [[Ісландыя]] стала суверэннай краінай, застаўшыся ва уніі з [[Данія]]й. * [[3 снежня]]: [[Рада БНР|Рада]] і [[Урад БНР|ўрад БНР]] пераехалі ў [[Вільня|Вільню]]. * [[4 снежня]]: [[Прэзідэнт ЗША]] [[Вудра Вільсан]] адплыў у [[Еўропа|Еўропу]] для удзелу ў Версальскай мірнай канферэнцыі — упершыню найвышэйшая асоба [[ЗША]] выехала за межы краіны. * [[6 снежня]]: Біскуп [[Зыгмунт Лазінскі]] разам з ксяндзом [[Фабіян Абрантовіч|Фабіянам Абрантовічам]] правёў першае беларускае багаслужэнне ў [[Мінск]]у. * [[8 снежня]]: На пасяджэнні ЦК [[Камуністычная партыя Літвы і Заходняй Беларусі|КПЛіЗБ]] ў [[Вільнюс|Вільні]] ўтвораны Часовы рэвалюцыйны рабоча-сялянскі ўрад Літвы. * [[10 снежня]]: [[Чырвоная Армія]] ўступіла ў [[Мінск]]. * [[14 снежня]]: На змену зрынутай [[Украінская дзяржава|Гетманшчыне]] прыйшла [[Дырэкторыя УНР]]. * [[15 снежня]]: Распачаў працу [[Гродзенскі беларускі сялянскі з'езд]]. * [[17 снежня]]: Утворана [[Гомельская дырэкторыя]]. * [[18 снежня]]: ЦВК груп Сацыял-дэмакратыі Каралеўства Польскага і Літвы пачало выдаваць у Мінску на [[польская мова|польскай мове]] газету «[[Młot (1918)|Młot]]». * [[21 снежня]]: У складзе літоўскіх узброеных сіл створаны [[1-ы беларускі полк|Першы беларускі полк]] ([[Гродна]]). * [[22 снежня]]: У [[Мінск]]у заснаваны Беларускі савецкі тэатр. * [[27 снежня]]: [[Рада БНР]] пераехала з [[Вільня|Вільні]] ў [[Гродна]]. == Нарадзіліся == * [[23 студзеня]]: [[Гертруда Элаян]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1988 (пам. 21.2.1999) * [[26 студзеня]]: [[Філіп Хасэ Фармер]], амерыканскі пісьменнік-фантаст * [[26 студзеня]]: [[Нікалае Чаўшэску]], прэзідэнт [[Румынія|Румыніі]] (пам. 25.12.1989) * [[5 сакавіка]]: [[Джэймс Тобін]], амерыканскі эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (пам. 11.3.2002) * [[6 чэрвеня]]: [[Эдвін Крэбс]], амерыканскі біяхімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1992 (пам. 21.12.2009) * [[3 ліпеня]]: [[Рыгор Бярозкін]], беларускі літаратуразнавец * [[14 ліпеня]]: [[Інгмар Бергман]], шведскі кінарэжысёр * [[18 ліпеня]]: [[Нельсан Мандэла]], паўднёваафрыканскі палітык * [[21 верасня]]: [[Фёдар Янкоўскі]], беларускі мовазнавец, фалькларыст, празаік * [[22 кастрычніка]]: [[Алесь Бажко]], беларускі пісьменнік, перакладчык * [[25 снежня]]: [[Зінаіда Ігнатаўна Канапелька]], беларуская актрыса == Памерлі == * [[2 лютага]]: [[Арэстэ Саламонэ]], італьянскі лётчык *[[20 красавіка]]: [[Карл Фердынанд Браўн]], фізік * [[5 мая]]: [[Ніко Пірасмані]], грузінскі мастак-прымітывіст * [[19 мая]]: [[Фердынанд Ходлер]], швейцарскі мастак * [[20 мая]]: [[Карусь Каганец]], беларускі пісьменнік, мастак, графік, скульптар і мовазнавец (нар. [[1868]]) * [[27 чэрвеня]]: [[Жазеф Пеладан]], французскі пісьменнік і акультыст * [[3 ліпеня]]: [[Мехмед V]], султан [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] * [[18 кастрычніка]]: [[Уладзімір Стукаліч]], расійска-беларускі гісторык і краязнавец * [[9 лістапада]]: [[Гіём Апалінер]], французскі паэт * [[27 лістапада]]: [[Багуміл Кубішта]], чэшскі мастак {{Храналагічны пералік}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1918| ]] 6bnv8u3426z7j8vfddmvnme0fdts259 0 420 5146880 5079949 2026-05-26T11:00:24Z CommonsDelinker 151 Replacing President_Richard_Nixon_Takes_the_Oath_of_Office_during_his_1969_Inauguration.jpg with [[File:President_Richard_Nixon_Takes_the_Oath_of_Office_during_his_1969_Inauguration_-_DPLA_-_a23c52c483c5ada3f947c7946db67c60.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDeli 5146880 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:President Richard Nixon Takes the Oath of Office during his 1969 Inauguration - DPLA - a23c52c483c5ada3f947c7946db67c60.jpg|thumb|Інаўгурацыя Прэзідэнта ЗША Рычарда Ніксана.]] [[Файл:Apollo_11_Crew.jpg|thumb|Экіпаж «Апалона-11».]] * [[4 студзеня]]: Уступіла ў сілу [[Міжнародная канвенцыя аб ліквідацыі ўсіх форм расавай дыскрымінацыі]]. * [[20 студзеня]]: Рэспубліканец [[Рычард Ніксан]] становіцца 37-ым прэзідэнтам [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]]. * [[18 сакавіка]]: Адкрыты для наведвальнікаў [[Мядзельскі музей народнай славы]]. * [[22 красавіка]]: У [[Х'юстан]]е ([[ЗША]]) праведзена першая перасадка чалавечага [[вока]]. * [[13 чэрвеня]]: Створаны Яраслаўскі дзяржаўны універсітэт. * [[5 ліпеня]]: Адкрыццё [[Мемарыяльны комплекс Хатынь|мемарыяльнага комплекса «Хатынь»]]. * [[21 ліпеня]]: Амерыканскі астранаўт [[Ніл Армстранг]] першым з зямлянаў ступіў на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]] (у рамках месяцавай экспедыцыі карабля «Апалон-11»). * [[24 ліпеня]]: «[[Апалон-11]]», які даставіў першую экспедыцыю на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], паспяхова прывадніўся ў [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]]. * [[13 жніўня]]: Паміж кітайскімі і савецкімі войскамі пачаліся [[баявыя дзеянні ў раёне возера Жаланашколь]]. * [[15 жніўня]]: Распачаўся Фестываль музыкі і мастацтва [[Вудсток]]. * [[1 верасня]]: У [[Лівія|Лівіі]] [[Муамар Кадафі]] зрынуў караля [[Ідрыс I|Ідрыса I]]. * [[2 верасня]]: Першы аўтаматычны адказвальнік усталяваны ў Цэнтры Роквіль, што ў [[Нью-Ёрк]]у. * [[9 верасня]]: У [[Канада|Канадзе]] набыў моц Закон пра мовы, які абвяшчаў [[англійская мова|англійскую]] і [[французская мова|французскую]] мовы афіцыйнымі на ўсёй тэрыторыі краіны. * [[11 верасня]]: Выходзіць першы сольны альбом [[Джэніс Джоплін]]. * [[1 кастрычніка]]: Адкрыты [[Пекінскі метрапалітэн]]. * [[23 кастрычніка]]: Адкрыта [[камета Чурумава — Герасіменка]]. * [[23 снежня]]: Уведзены ў дзеянне 1-ы энергаблок [[Лукомская ДРЭС|Лукомскай ДРЭС]]. == Нараджэнні == * [[19 красавіка]]: [[Сьюзан Полгар]], венгерская і амерыканская шахматыстка, восьмая [[Чэмпіёнкі свету па шахматах|чэмпіёнка свету па шахматах]] * [[5 чэрвеня]]: [[Андрэй Рыбакоў]], беларускі гісторык * [[18 жніўня]]: [[Эдвард Нортан]], амерыканскі акцёр == Смерці == * [[29 студзеня]]: [[Ален Далес]], амерыканскі дзяржаўны дзеяч, адзін з заснавальнікаў ЦРУ (нар. [[7 красавіка|7.4]].[[1893]]) * [[23 лютага]]: [[Сауд ібн Абдэль Азіз ас-Сауд]], 2-і кароль Саудаўскай Аравіі * [[28 сакавіка]]: [[Дуайт Дэйвід Эйзенхаўэр]], 34-ы прэзідэнт [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]] * [[22 чэрвеня]]: [[Джудзі Гарленд]], амерыканская актрыса * [[24 ліпеня]]: [[Вітольд Гамбровіч]], польскі пісьменнік * [[27 ліпеня]]: [[Яўхім Кіпель]], беларускі педагог, дзеяч беларускай эміграцыі (нар. [[25 снежня|25.12]].[[1895]]) * [[6 жніўня]]: [[Тэадор Адорна]], нямецкі філосаф * [[17 жніўня]]: [[Ота Штэрн]], нямецкі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] {{Храналагічны пералік}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1969| ]] kpi1om21khvaiuw1koxwi5syyecyjto 0 611 5146878 5061097 2026-05-26T10:53:47Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5146878 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на май}}</noinclude> '''26 мая''' ('''26 траўня''') — сто сорак шосты (сто сорак сёмы ў [[высакосны год]]) дзень [[год]]а па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[451]]: Адбылася [[Аварайрская бітва]] паміж армянскімі паўстанцамі і персідскімі войскамі. * [[604]]: [[Лаўрэнцій Кентэрберыйскі|Лаўрэнцій]] становіцца [[Архібіскуп Кентэрберыйскі|архібіскупам Кентэрберыйскім]]. * [[946]]: [[Эдрэд]] становіцца каралём [[Каралеўства Англія|Англіі]] пасля таго, як яго брат [[Эдмунд I]] быў забіты. * [[961]]: [[Атон II Руды]] быў каранаваны суправіцелем свайго бацькі [[Атон I Вялікі|Атона I]]. * [[1828]]: На рынкавай плошчы [[Нюрнберг]]а быў заўважаны [[Каспар Хаўзер]], вядомы сваім таямнічым лёсам знайдыш. * [[1918]]: Абвешчана [[Грузінская Дэмакратычная Рэспубліка]]. * [[1926]]: Пачатак дзейнасці ў [[БССР]] літаратурнага аб’яднання [[Літаратурнае аб'яднанне Узвышша|«Узвышша»]]. * 1926: Заснаваны [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры]] (БІГіК) у [[Вільня|Вільні]]. * [[1931]]: На з’ездзе ў [[Харбін]]е аформлена стварэнне [[Расійская фашысцкая партыя|Рускай фашысцкай партыі]]. * [[1948]]: У [[ПАР]] абвешчаны пачатак палітыкі [[апартэід]]а. * [[1953]]: Першае пакарэнне чалавекам [[Эверэст]]а. * [[1966]]: [[Гаяна]] атрымала незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], прыняты [[сцяг Гаяны]]. * [[1976]]: У [[Мінск]]у ўстаноўлены мемарыяльны знак у гонар [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]. * [[1992]]: [[Беларусь]] устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[Ізраіль|Ізраілем]]. == Нарадзіліся == * [[1478]]: [[Клімент VII|Клімент VII, Папа Рымскі]] * [[1568]]: [[Мехмед III]], султан [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] (пам. 22.12.[[1603]]) * [[1873]]: [[Олаф Гульбрансан]], нарвежскі мастак * [[1895]]: [[Даратэя Ланж]], амерыканскі фатограф * [[1898]]: [[Макс Гублер]], швейцарскі мастак * [[1907]]: [[Джон Уэйн]], амерыканскі [[акцёр]] (пам. 11.6.[[1979]]) * [[1909]]: [[Часлаў Ханяўка]], беларускі грамадскі дзеяч (пам. [[2.7]].[[1988]]) * [[1910]]: [[Эдзі Рознер]], джазавы трубач, кампазітар, аранжыроўшчык; заслужаны артыст БССР (пам. 8.8.[[1976]]) * [[1919]]: [[Рубен Гансалес]], кубінскі піяніст * [[1926]]: [[Майлс Дэйвіс]], джазавы музыкант * [[1958]]: [[Віктар Уладзіміравіч Шэйман|Віктар Шэйман]], беларускі дзяржаўны дзеяч * [[1964]]: [[Лені Кравіц]], амерыканскі спявак і акцёр * [[1977]]: [[Лука Тоні]], італьянскі футбаліст == Памерлі == * [[604]]: [[Аўгусцін Кентэрберыйскі]], бенедыкцінскі манах, першы архібіскуп Кентэрберыйскі * [[735]]: [[Беда Вялебны]], філосаф і летапісец, адзін з пачынальнікаў англійскай філасофіі (нар. [[673]]/[[674]]) * [[1421]]: [[Мехмед I]], султан Асманскай імперыі (нар. [[1389]]) * [[1512]]: [[Баязід II]], султан Асманскай імперыі (нар. 3.12.[[1447]]) * [[1648]]: [[Венсан Вуацюр]], французскі паэт * [[1828]]: [[Джон Окслі]], даследчык [[Аўстралія|Аўстраліі]] * [[1844]]: [[Жак Лафіт]], французкі дзяржаўны дзеяч * [[1863]]: [[Генрых Дмахоўскі]], скульптар, удзельнік [[паўстанне 1830-1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[паўстанне 1863-1864 гадоў|1863-1864]] гг. * [[1883]]: [[Абд аль-Кадзір]], военачальнік і палітычны дзеяч [[Алжыр]]а (нар. 6.9.[[1808]]) * [[1927]]: [[Барыс Міхайлавіч Кустодзіеў|Барыс Кустодзіеў]], рускі [[мастак]] (нар. 23.2(7.3).[[1878]]) * [[1944]]: [[Генрых Кнір]], нямецкі мастак * [[1955]]: [[Альберта Аскары]], італьянскі гоншчык * [[1976]]: [[Марцін Хайдэгер]], нямецкі [[філосаф]] (нар. 26.9.[[1889]]) * [[1977]]: [[Янка Пачопка]], беларускі паэт і фалькларыст (нар. 26.10.[[1890]]) * [[1999]]: [[Лідзія Ялоўчык]], беларуская пісьменніца, паэтэса, педагог * [[2008]]: [[Сідні Полак]], амерыканскі кінарэжысёр * [[2019]]: [[Аарон Разін]], ізраільскі біяхімік * [[2020]]: [[Алег Гарнікевіч]], аўстрыйскі біяхімік == Святкуюць == * {{Сцяг Гаяны}} [[Гаяна]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Грузіі}} [[Грузія]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Польшчы}} [[Польшча]]: [[Дзень маці]] <noinclude>{{Храналагічны пералік}} {{commons|Category:26 May}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|526]] </noinclude> [[Катэгорыя:26 мая| ]] 0xzm3llm5969be0n65ljuyb7s9ce1yw 0 1108 5146708 4854217 2026-05-25T22:05:04Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Святкуюць */ 5146708 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на ліпень}}</noinclude> '''7 ліпеня''' — сто восемдзесят восьмы (сто восемдзесят дзевяты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1754]]: У [[Нью-Ёрк]]у адкрыўся Каралеўскі каледж, цяпер — [[Калумбійскі ўніверсітэт]]. * [[1846]]: [[ЗША]] абвясцілі аб анексіі [[Каліфарнійская Рэспубліка|Каліфорніі]], якая абвясціла сваю незалежнасць ад [[Мексіка|Мексікі]]. * [[1864]]: Адкрыта [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя]]. * [[1937]]: Пачатак [[Другая япона-кітайская вайна|Другой япона-кітайскай вайны]]. * [[1992]]: [[Беларусь]] усталявала дыпламатычныя адносіны з Уругваем. * [[2000]]: У Мінску прапаў без вестак тэлеаператар [[Дзмітрый Завадскі]]. * [[2005]]: Тэрарыстычныя акты ў [[Лондан]]е. * [[2007]]: Афіцыйна зарэгістравана [[Віцебская аматарская астранамічная абсерваторыя]]. * [[2012]]: Упершыню за 40 гадоў у [[Лівія|Лівіі]] прайшлі выбары ва ўстаноўчую Асамблею — [[Усеагульны нацыянальны кангрэс Лівіі|Усеагульны Нацыянальны кангрэс]]. * [[2017]]: [[Дагавор аб забароне ядзернай зброі]] быў прыняты ў штаб-кватэры [[ААН]]. == Нарадзіліся == * [[1119]]: [[Імператар Сутоку]] * [[1752]]: [[Жазеф Мары Жакар]], французскі вынаходнік праграмаванага ткацкага станка * [[1796]]: [[Ян Чачот]], беларускі і польскі [[паэт]] (пам. 11(23).8.[[1847]]) * [[1860]]: [[Густаў Малер]], аўстрыйскі дырыжор і [[кампазітар]] (пам. 18.5.[[1911]]) * [[1869]]: [[Лявон Вітан-Дубейкаўскі]], беларускі палітычны і грамадскі дзеяч, паэт, [[архітэктар]] (пам. [[6.11]].[[1940]]) * [[1882]]: [[Янка Купала]], класік беларускай літаратуры (пам. [[28.6]].[[1942]]) * [[1884]]: [[Ліён Фейхтвангер]], нямецкі пісьменнік (пам. [[21.12]].[[1958]]) * [[1887]]: [[Марк Шагал]], беларускі, расійскі і французскі [[мастак]] (пам. [[28.3]].[[1985]]) * [[1894]]: [[Антон Борык]], беларускі палітычны і вайсковы дзеяч, удзельнік [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]] (пам. пасля [[1939]]) * [[1910]]: [[Юзаф Трыпуцька]], шведскі мовазнавец-славіст (пам. 21.7.[[1983]]) * [[1911]]: [[Пайнтап Перкінс]], амерыканскі джазавы піяніст (пам. 21.3.[[2011]]) * [[1938]]: [[Ян Асман]], нямецкі егіптолаг * [[1944]]: [[Іэн Уілмут]], брытанскі эмбрыёлаг * [[1961]]: [[Вінцук Вячорка]], беларускі мовазнавец, [[журналіст]], палітык і грамадскі дзеяч * [[1976]]: [[Берэніс Бежо]], французская кінаактрыса * [[1992]]: [[Грэйс Браўн]], аўстралійская велагоншчыца, алімпійская чэмпіёнка == Памерлі == * [[1304]]: [[Бенедыкт XI|Бенедыкт XI, Папа Рымскі]] * [[1572]]: [[Жыгімонт Аўгуст]], кароль польскі і вялікі князь літоўскі — апошні з [[Ягелоны|Ягелонаў]] (нар. [[1.8]].[[1520]]) * [[1633]]: [[Леў Сапега]], вялікалітоўскі палітычны, грамадскі і ваенны дзеяч (нар. 4.4.[[1557]]) * [[1816]]: [[Рычард Брынслі Шэрыдан]], англа-ірландскі [[пісьменнік]] * [[1892]]: [[Іван Чэрскі]], беларускі геолаг, географ, даследчык [[Сібір]]ы (нар. 3(15).5.[[1845]]) * [[1926]]: [[Антоніа Гаўдзі]], іспанскі архітэктар (нар. 25.6.[[1852]]) * [[1930]]: [[Артур Конан Дойл]], брытанскі пісьменнік (нар. 22.5.[[1859]]) * [[1964]]: [[Ліліян Коўленд]], амерыканская лёгкаатлетка * [[1965]]: [[Машэ Шарэт]], 1-ы міністр замежных спраў Ізраіля * [[1973]]: [[Макс Хоркхаймер]], нямецкі філосаф і сацыёлаг * [[1991]]: [[Міхась Рудкоўскі]], беларускі паэт і перакладчык (нар. [[17.4]].[[1936]]) * [[2021]]: [[Жавенель Маіз]], прэзідэнт Гаіці == Святкуюць == * {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]], {{Сцяг Польшчы}} [[Польшча]], {{Сцяг Расіі}} [[Расія]], {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]]: Купалле * {{Сцяг Італіі}} [[Італія]]: фестываль Сан-Фермін * {{Сцяг Кайманавых астравоў}} [[Кайманавы астравы]]: Дзень Канстытуцыі * {{Сцяг Літвы}} [[Літва]]: Дзень сельскай гаспадаркі * {{Сцяг Паўночнай Асеціі}} [[Паўночная Асеція]], [[Расія]]: Дзень Рэспублікі * {{Сцяг Саламонавых Астравоў}} [[Саламонавы Астравы]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Танзаніі}} [[Танзанія]]: Дзень сельскай гаспадаркі * {{Сцяг Японіі}} [[Японія]]: [[Танабата]], фестываль зорак <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|707]] </noinclude> [[Катэгорыя:7 ліпеня| ]] 421dlhhncke8q390olqibxgestbcgnc 0 2343 5146491 4835688 2026-05-25T12:14:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146491 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = |шырыня = |подпіс = |спецыялізацыя = |перыядычнасць = |скарачэнне = |мова = |адрас рэдакцыі = |галоўны рэдактар = |заснавальнікі = |выдавец = |краіна = |гісторыя = |заснаванне = |апошні выпуск = |аб'ём = |камплектацыя = |тыраж = |ISSN = |eISSN = |доступ = |узнагароды = |вэб-сайт = |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} '''«На чужыне»''' — літаратурна-грамадскі [[часопіс]] Рыжскага аддзела [[Бацькаўшчына (Рыга)|БКАТ «Бацькаўшчына»]]. Выйшаў адзін нумар, у сакавіку [[1920]], у [[Рыга|Рызе]]. Асноўная мэта выдання — згуртаваць «усе беларускія сілы, працуючыя на чужыне». Рэд. [[Р. Казячы]]<ref>Турук, с.68</ref><ref>ЭнГістБел, Т.5. с.253. Герасімаў В.</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Часопісы Латвіі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:1920 год у Латвіі]] of498g60cb4tsx7wxkjl2057u3hceaf 0 9188 5146871 5042997 2026-05-26T10:45:25Z CommonsDelinker 151 Replacing President_Richard_Nixon,_Pat_Nixon,_Vice_President_Gerald_Ford,_and_Betty_Ford_Walking_from_the_White_House_to_the_President's_Helicopter.jpg with [[File:President_Richard_Nixon,_Pat_Nixon,_Vice_President_Gerald_Ford,_and_Betty_Ford_Walking_from 5146871 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Wm74-bus-hinten.jpg|thumb|Аўтобус зборнай ФРГ, чэмпіёнаў свету па футболе.]] [[Файл:President Richard Nixon, Pat Nixon, Vice President Gerald Ford, and Betty Ford Walking from the White House to the President's Helicopter - DPLA - 62ae81c7251c43e96c2da8ea30d886db.jpg|thumb|[[Рычард Ніксан]] пакідае Белы дом пасля адстаўкі з пасады прэзідэнта.]] * [[7 лютага]]: [[Грэнада]] становіцца незалежнай ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[24 лютага]]: Адкрыты [[Рэспубліканскі цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі па зімовых відах спорту «Раўбічы»]]. * [[6 красавіка]]: [[Конкурс песні Еўрабачанне 1974]] прайшоў у [[Брайтан]]е (Вялікабрытанія), выйграла конкурс [[Швецыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Швецыя]], якую прадстаўляла група [[ABBA]] з песняй «''Waterloo''». * [[25 красавіка]]: [[Чэмпіянат свету па снукеры 1974]] завяршыўся ў [[Манчэстэр]]ы, перамогу атрымаў валіец [[Рэй Рыярдан]]. * [[9 мая]]: Адкрыта [[Пражскі метрапалітэн|Пражскае метро]]. * [[21 мая]]: Пушчаны [[Наваполацкі трамвай]]. * [[16 чэрвеня]]: У [[Самалі]] абвешчана аб закрыцці ВНУ на год дзеля таго, каб студэнты навучылі качэўнікаў краіны [[Пісьмо|пісьменнасці]]. * [[26 чэрвеня]]: Выйшаў Указ [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] аб прысваенні [[Мінск|Мінску]] ганаровага звання [[Гарады-героі|«Горад-герой»]]. * [[30 чэрвеня]]: Ва [[Ушачы|Ушачах]] адкрыты мемарыяльны комплекс [[Прарыў (мемарыяльны комплекс)|«Прарыў»]] у гонар подзвігу партызан Полацка-Лепельскай партызанскай зоны. * [[1 ліпеня]]: [[Прэзідэнт ЗША]] [[Рычард Ніксан]] наведаў [[БССР|Беларусь]]. * [[7 ліпеня]]: [[Чэмпіянат свету па футболе 1974]] завяршыўся ў [[ФРГ]], [[Зборная ФРГ па футболе|зборная гаспадароў]] стала двухразовым чэмпіёнам свету. * [[18 ліпеня]]: У польскім {{нп3|Канстанцінаў (Плоцкі павет)|Канстанцінаве|pl|Konstantynów (powiat płocki)}} збудавана самая высокая ў свеце пабудова — Мачта Варшаўскага радыё вышынёй 646,38 м. * [[9 жніўня]]: [[Рычард Ніксан]] падаў у адстаўку з пасады Прэзідэнта [[ЗША]]. * [[29 жніўня]]: Здарылася [[сутыкненне Мі-4 пад Ружанамі]]. * [[14 верасня]]: Адкрыўся [[метрапалітэн Сан-Паўлу]]. * [[10 лістапада]]: Пуск першага [[тралейбус]]а ў [[Гродна]]. * [[29 лістапада]]: Адчынены [[Музей індустрыі Дэрбі]]. * [[20 снежня]]: [[Эфіопія]] абвешчана сацыялістычнай дзяржавай. == Нарадзіліся == * [[16 мая]]: [[Лаура Паўзіні]], спявачка, неаднаразовая пераможца міжнароднага конкурсу [[Грэмі]] * [[21 мая]]: [[Файруза Балк]], амерыканская [[актрыса]] * [[23 жніўня]]: [[Сяргей Віктаравіч Жадан]], украінскі [[паэт]] * [[23 жніўня]]: [[Канстанцін Сяргеевіч Навасёлаў]], брытанскі [[фізік]] расійскага паходжання, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[2 лістапада]]: [[Сафія Полгар]], венгерская шахматыстка, гросмайстар == Памерлі == * [[13 лютага]]: [[Петар Лубарда]], югаслаўскі мастак * [[24 мая]]: [[Дзюк Элінгтан]], амерыканскі кампазітар * [[13 ліпеня]], [[Патрык Мейнард Сцюарт Блэкет]], брытанскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[29 ліпеня]]: [[Эрых Кестнер]], нямецкі пісьменнік * [[21 верасня]]: [[Уолтэр Брэнан]], амерыканскі акцёр * [[12 лістапада]]: [[Торбергур Тордарсан]], ісландскі пісьменнік-сацыяліст, эсперантыст {{Храналагічны пералік}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1974| ]] 49vf9pryty8xzcdtksevvlz1kl05ap1 0 11120 5146692 5117492 2026-05-25T21:32:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146692 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Лукашэнка}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка | тытул = [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь]] (легітымнасць аспрэчваецца<ref> * {{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53780685|title=Exiled leader calls weekend of protests in Belarus|work=BBC News|date=2020-08-14|access-date=2020-08-15|archive-date=2020-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200822120354/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53780685|url-status=live}} * {{Cite web|url=https://www.voiceofbelarus.com/golos-final-election-report/|title=Golos platform presents the final report on the presidential election|date=2020-08-20|website=Voiceofbelarus.com|access-date=2020-12-13|archive-date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126143134/https://www.voiceofbelarus.com/golos-final-election-report/|url-status=live}} * {{Cite web|url=https://www.dw.com/en/belarus-eu-rejects-lukashenko-inauguration-as-illegitimate/a-55038895/|title=EU rejects Lukashenko inauguration as illegitimate|date=2020-09-24|website=Dw.com|access-date=2020-12-13|archive-date=2020-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207095441/https://www.dw.com/en/belarus-eu-rejects-lukashenko-inauguration-as-illegitimate/a-55038895|url-status=live}} * {{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/uk-belarus-election-sanctions/britain-and-canada-impose-sanctions-on-belarus-leader-lukashenko-idUKKBN26K2QV|title=Britain and Canada impose sanctions on Belarus leader Lukashenko|newspaper=Reuters|date=2020-09-29|last1=Ljunggren|first1=Josh Smith|access-date=2020-12-13|archive-date=2021-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411164455/https://www.reuters.com/article/uk-belarus-election-sanctions/britain-and-canada-impose-sanctions-on-belarus-leader-lukashenko-idUKKBN26K2QV|url-status=live}} * {{Cite web|url=https://www.osce.org/files/f/documents/2/b/469539.pdf|title=OSCE Report on the Presidential Elections 2020 in Belarus|date=2020-10-29|website=Osce.org|access-date=2020-12-13|archive-date=2020-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204022616/https://www.osce.org/files/f/documents/2/b/469539.pdf|url-status=live}} * {{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54961111|title=Belarus protesters battered, bruised but defiant after 100 days|work=BBC News|date=2020-11-17|access-date=2020-12-13|archive-date=2020-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128013324/https://www.bbc.com/news/world-europe-54961111|url-status=live}}</ref>) | парадак = | сцяг = Flag of the President of Belarus.svg | прэм'ер = * [[Аляксандр Турчын]] (з 2025) | перыядпачатак = 25 сакавіка 2025 | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | тытул_2 = [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь]] | парадак_2 = | сцяг_2 = Flag of the President of Belarus.svg | прэм'ер_2 = [[Вячаслаў Кебіч]] (1994) * [[Міхаіл Чыгір]] (1994—1996) * [[Сяргей Лінг]] (1996—2000) * [[Уладзімір Ярмошын]] (2000—2001) * [[Генадзь Навіцкі]] (2001—2003) * [[Сяргей Сідорскі]] (2003—2010) * [[Міхаіл Мясніковіч]] (2010—2014) * [[Андрэй Кабякоў]] (2014—2018) * [[Сяргей Румас]] (2018—2020) * [[Раман Галоўчанка]] (2020—2025) * [[Аляксандр Турчын]] (з 2025) | перыядпачатак_2 = 20 ліпеня 1994 | перыядканец_2 = 23 верасня 2020 | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = пасада зацверджана;<br/>[[Мечыслаў Грыб]] як Старшыня [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Беларусі]] | пераемнік_2 = | тытул_3 = Старшыня Вышэйшага савета Саюзнай дзяржавы | парадак_3 = | сцяг_3 = | перыядпачатак_3 = [[26 студзеня]] [[2013]] | перыядканец_3 = | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | тытул_4 = Прэзідэнт Нацыянальнага алімпійскага камітэта Рэспублікі Беларусь | парадак_4 = 2 | сцяг_4 = | прэм'ер_4 = | перыядпачатак_4 = [[15 мая]] [[1997]] | перыядканец_4 = [[26 лютага]] [[2021]] | папярэднік_4 = [[Уладзімір Мікалаевіч Рыжанкоў|Уладзімір Рыжанкоў]] | пераемнік_4 = [[Віктар Аляксандравіч Лукашэнка]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = Кацярына Трафімаўна Лукашэнка | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = [[Савецкая армія]], [[КДБ СССР]], [[Узброеныя Сілы Беларусі]] | род войскаў = [[Пагранічныя войскі КДБ СССР]], [[танкавыя войскі]] | званне =[[Файл:Epaulettes President of Belarus 2.png|70px]]<br/>[[Вярхоўны галоўнакамандуючы]]<br/>([[Падпалкоўнік]]) | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = [[КПСС]] (1979—1991) | рэлігія = }} '''Алякса́ндр Рыго́равіч Лукашэ́нка''' (нар. [[30 жніўня]] [[1954]], [[Копысь]], [[Віцебская вобласць]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]) — беларускі палітык, першы [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь]] (1994—2020, з 23 верасня 2020 — [[De facto|дэ-факта]]), дэ-факта галоўнакамандуючы [[Узброеныя Сілы Беларусі|Узброенымі сіламі Рэспублікі Беларусь]]. Старшыня Вышэйшага савета [[Саюзная Дзяржава|Саюзнай дзяржавы Беларусі і Расіі]] (1997). Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбараў 2020 года]] абвясціў сябе Прэзідэнтам Беларусі, заступіў на свой шосты тэрмін. З прычыны трывалага палітычнага крызісу — [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў супраць фальсіфікацыі выбараў]] і іх задушэння — легітымнасць Аляксандра Лукашэнкі аспрэчваецца амаль усёй міжнароднай супольнасцю. Вядомы прарасійскімі поглядамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bfm.ru/news/485876|title=Лукашенко назвал себя «пророссийским человеком»|last=BFM.ru|website=BFM.ru - деловой портал|access-date=2025-01-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://informburo.kz/novosti/lukashenko-ya-prorossijskij-chelovek|title=Лукашенко: Я пророссийский человек|website=informburo.kz|date=2021-11-13|access-date=2025-01-15}}</ref>, стварыў [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарны персаналісцкі рэжым]] з прыкметамі культу асобы<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32999638.html|title=«Беларускі трэкер пераменаў»: Улады фармуюць культ асобы Лукашэнкі|last=Позірк|website=Радыё Свабода|date=2024-06-19|access-date=2025-01-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/345252|title=Культ личности Лукашенко усиливается, растут сомнения в победе Украины — аналитики|website=Наша Ніва|date=2024-06-19|access-date=2025-01-15}}</ref>, працягвае [[Русіфікацыя|русіфікацыйную]] палітыку [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/belarus-perazhyvae-rusifikatsyyu.html|title=Татальная русіфікацыя. Беларуская мова знікае са школ|website=budzma.org|access-date=2025-02-12}}</ref><ref name=":0">[http://nashaniva.by/?c=ar&i=152272 Страшныя лічбы русіфікацыі: з 2010 года колькасць беларускамоўных вучняў зменшылася на 43 тысячы, беларускамоўнае студэнцтва практычна ліквідавана]. [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] // 4 ліпеня 2015</ref><ref name="Smok">''[https://belarusdigest.com/story/author/vadzim-smok/ Vadzim Smok] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201101094557/https://belarusdigest.com/story/author/vadzim-smok/|date=1 лістапада 2020}}''. [https://belarusdigest.com/papers/belarusianidentity.pdf Belarusian Identity: the Impact of Lukashenka’s Rule] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210418120332/https://belarusdigest.com/papers/belarusianidentity.pdf|date=18 красавіка 2021}} // ''Analytical Paper.'' Ostrogorski Centre, BelarusDigest, 9 December 2013</ref><ref>[https://rebenok.by/pics/images/x.jpg Дынаміка прыёму для навучання на беларускай мове 1993 / 1994—1998 / 1998 нав. гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190808200017/https://rebenok.by/pics/images/x.jpg|date=8 жніўня 2019}} // сайт «Ребёнок. BY», 6 жніўня 2019</ref><ref name="zviazda_50146">[http://zviazda.by/2014/08/50146.html Скараціць нельга пакінуць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151021122811/http://zviazda.by/2014/08/50146.html |date=21 кастрычніка 2015 }} // [[Звязда (газета)|Звязда]]</ref><ref name="нарастае">[http://nashaniva.by/?c=ar&i=122637 Русіфікацыя нарастае: па-беларуску навучаецца кожны сёмы школьнік і толькі 1 з 670 студэнтаў]</ref>. == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === Выхоўваўся без бацькі. У лютым 1970 года прыняты ў [[камсамол]]<ref>{{Cite web|url=https://ont.by/news/komsomolskij-bilet-press-sluzhba-lukashenko-pokazala-unikalnoe-foto|title=Комсомольский билет. Пресс-служба Лукашенко показала уникальное фото!|website=ont.by}}</ref>. Скончыў гістарычны факультэт [[Магілёўскі педагагічны інстытут|Магілёўскага педагагічнага інстытута]] (1975). === Прафесійная дзейнасць === Працаваў настаўнікам, быў сакратаром камітэта камсамола СШ № 1 горада [[Шклоў|Шклова]]. Служыў у пагранічных войсках (1975—1977) — інструктар палітаддзела в/ч 2187 Заходняй пагранічнай акругі ([[Брэст]]). У 1977—1978 гадах — сакратар камітэта камсамола [[Магілёў]]скага гархарчторга, інструктар Савета дэпутатаў Кастрычніцкага райвыканкама г. Магілёва. У 1978—1980 гадах — адказны сакратар Шклоўскай раённай арганізацыі [[Беларускае таварыства «Веды»|Усесаюзнага таварыства «Знание»]]. З 1979 член КПСС (да жніўня 1991). У 1980—1982 гадах ва Узброеных сілах СССР — намеснік камандзіра танкавай роты в/ч 04104 (Магілёўская вобласць) па палітчастцы. У 1982—1983 гадах — намеснік старшыні калгасу «Ударнік» (Шклоўскі раён, Магілёўская вобласць), у 1983—1985 гадах — намеснік дырэктара Шклоўскага камбіната будаўнічых матэрыялаў. Скончыў [[Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію]] (1985). У 1985—1987 гадах — сакратар парткома калгаса імя Леніна (Шклоўскі раён, Магілёўская вобласць), у 1987—1994 гадах — дырэктар саўгаса «Гарадзец» (Шклоўскі раён, Магілёўская вобласць). === Дэпутацкая дзейнасць === З 1990 года — народны дэпутат [[Вярхоўны савет БССР 12 склікання|Вярхоўнага Савета БССР XII склікання]] ад Шклоўскай выбарчай акругі. У чэрвені 1993 года абраны старшынёй часовай камісіі Вярхоўнага Савета па вывучэнні дзейнасці камерцыйных структур, створаных пры органах дзяржаўнага кіравання («камісія па барацьбе з карупцыяй»). У снежні таго ж года зачытаў з парламенцкай трыбуны антыкарупцыйны даклад (які дадаў яму папулярнасці). Калі факты з дакладу былі перададзеныя ў пракуратуру, камісія павінна была спыніць працу. Кабінет апячаталі і паставілі ахову, Лукашэнка ж хацеў зрабіць камісію пастаяннай і імкнуўся прайсці ў памяшканне 29 чэрвеня, ужо будучы кандыдатам у прэзідэнты Беларусі. Завязалася бойка, работнікамі Галоўнага ўпраўлення дзяржаўнай аховы былі ўжытыя меры фізічнага ўздзеяння супраць яго, вынікам непрацяглага інцыдэнту для Аляксандра Лукашэнкі сталі ранкі і драпіны, а новы касцюм, у якім ён часта выступаў перад выбаршчыкамі, стаў непрыдатны<ref>{{Cite web|url=https://naviny.belsat.eu/news/25-gadou-tamu-lukashenku-zbili-u-dome-uradu/|title=25 гадоў таму Лукашэнку збілі ў Доме ўраду|website=naviny.belsat.eu|access-date=22 сакавіка 2022|archive-date=22 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220322174022/https://naviny.belsat.eu/news/25-gadou-tamu-lukashenku-zbili-u-dome-uradu/|url-status=dead}}</ref>. === Першы прэзідэнцкі тэрмін (1994—2001) === У 1-м туры [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|прэзідэнцкіх выбараў]] (23.6.1994) Лукашэнка набраў 2,64 млн. (44,82 %) галасоў выбаршчыкаў «за» і 3,1 млн «супраць». [[В. Кебіч|Вячаслаў Кебіч]] — 1,02 млн. (17,32 %) «за» і 4,75 млн «супраць». [[З. Пазняк|Зянон Пазняк]] — 757 тыс. (12,82 %) «за» і 5,02 млн «супраць». У 2-м туры (10.7.1994) Лукашэнка абраны прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь, набраў 4,2 млн. (81 %) галасоў «за», канкурэнт В. Кебіч набраў 0,7 млн. (14,2 %) галасоў выбаршчыкаў. На пазачарговай сесіі Вярхоўнага Савета XII склікання (20.7.1994) прынёс прысягу, у прамове спаслаўся на словы [[Аўраам Лінкальн|Аўраама Лінкольна]] пра сапраўдную дэмакратыю — уладу народа, ад народа і для народа, казаў пра адзіна магчымую дыктатуру — дыктатуру Закона, пра тое, што ўсе яго спадзяванні звязаныя з дасягненнем грамадзянскай згоды ў грамадстве. Ініцыяваў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэспубліканскі рэферэндум]] (14.5.1995) па пытаннях пра дзяржаўную сімволіку Беларусі, наданні рускай мове статусу другой дзяржаўнай мовы, эканамічнай інтэграцыі з Расіяй. Па ўсіх пытаннях, паводле афіцыйных заяў, атрымаў падтрымку выбаршчыкаў. Удзельнічаў у падпісанні (29.3.1996) дагавора паміж Расіяй, Беларуссю, Казахстанам і Кыргызстанам пра паглыбленне інтэграцыі ў эканамічнай і гуманітарнай галінах. Разам з прэзідэнтам Расійскай Федэрацыі [[Барыс Ельцын|Барысам Ельцыным]] падпісаў Дагавор пра стварэнне Супольнасці Беларусі і Расіі (2.4.1996). Ініцыяваў рэспубліканскі рэферэндум (24.11.1996) па пытаннях паправак у Канстытуцыю, уласнасці на зямлю, змене даты свята «Дзень незалежнасці», стаўленні выбаршчыкаў да захавання смяротнага пакарання. Па выніках рэферэндуму, прыняцці паправак да [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі]], быў пачаты новы адлік 5-гадовага тэрміна прэзідэнцтва Лукашэнкі. Неаднаразова выступаў за наданне вынікам рэферэндуму заканадаўчага статусу. === Другі прэзідэнцкі тэрмін (2001—2006) === Падчас наступных прэзідэнцкіх выбараў (2001), ініцыятыўная група грамадзян па вылучэнні Аляксандра Лукашэнкі кандыдатам у прэзідэнты Рэспублікі Беларусь (кіраўнік Мікалай Чаргінец) была 18.6.2001 зарэгістраваная Цэнтральнай камісіяй Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенню рэспубліканскіх рэферэндумаў. Ініцыятыўная група ўнесла 14.8.2001 у Камісію {{nobr|395 821}} подпісаў за кандыдата А. Лукашэнку, якія былі прызнаныя сапраўднымі<ref>[http://www.rec.gov.by/elect/prb2001/prb2001podpis.html Сведения о количестве избирателей, поставивших в подписных листах свои подписи в поддержку предложения о выдвижении кандидатами в Президенты Республики Беларусь и о результатах проверки достоверности этих подписей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090927115620/http://www.rec.gov.by/elect/prb2001/prb2001podpis.html |date=27 верасня 2009 }} — Эл.рэсурс rec.gov.by</ref>. Па выніках выбараў А. Лукашэнка абраны на другі тэрмін, 20.9.2001 прыведзены да прысягі. У 2004 годзе на рэферэндуме (17.10.2004), паводле афіцыйных заяў, 77,3 % выбаршчыкаў падтрымалі выключэнне з Канстытуцыі абмежавання колькасці прэзідэнцкіх тэрмінаў і дазволілі Лукашэнку ўдзельнічаць у наступных прэзідэнцкіх выбарах. === Трэці прэзідэнцкі тэрмін (2006—2010) === {{main|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)}} 19 сакавіка 2006 года ў трэці раз быў абраны прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь, набраўшы 83 % галасоў. [[АБСЕ]] ў чарговы раз выбары прызнаны не былі<ref>{{Cite web|url=https://www.osce.org/page-not-found|title=Page not found|website=www.osce.org|access-date=22 сакавіка 2022|archive-date=10 чэрвеня 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070610183547/http://www.osce.org/moldova/13427.html|url-status=dead}}</ref>. Выбары суправаджаліся [[Джынсавая рэвалюцыя|масавымі пратэстамі]] пад кіраўніцтвам кандыдатаў у прэзідэнты [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч|А. У. Мілінкевіча]] і [[Аляксандр Уладзіслававіч Казулін|А. У. Казуліна]]. У пачатку 2008 года на пасяджэнні Савета бяспекі Беларусі пад старшынствам Аляксандра Лукашэнка было прынята прынцыповае рашэнне аб будаўніцтве ў Беларусі [[Беларуская АЭС|атамнай электрастанцыі]] з двума энергаблокамі па 1000 МВт кожны. Мэтай будаўніцтва АЭС заяўлена забеспячэнне краіны таннай энергіяй і павышэнне нацыянальнай [[энергетычная бяспека|энергетычнай бяспекі]]. Паводле меркавання спецыялістаў, увядзенне АЭС у строй можа дазволіць зэканоміць каля 1 мільярда долараў у год на імпарце прыроднага газу<ref name=autogenerated8>[http://iac.gov.by/nfiles/000019_245549.pdf Информационно-аналитический центр при Администрации Президента Республики Беларусь<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130313225019/http://iac.gov.by/nfiles/000019_245549.pdf |date=13 сакавіка 2013 }}</ref>. У 2009 годзе атрымаў званне ганаровага доктара [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага нацыянальнага універсітэта імя Тараса Шаўчэнкі]]<ref>{{cite web|url = https://naviny.by/rubrics/society/2009/11/05/ic_news_116_320788|title = Лукашенко стал почетным доктором Киевского национального университета|date = 2009-11-05|work = Naviny.by|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20150409232702/http://naviny.by/rubrics/society/2009/11/05/ic_news_116_320788/|archive-date = 9 красавіка 2015|access-date = 2018-09-23|url-status = dead}}</ref>. У 2021 годзе пазбаўлены гэтага звання<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31294108.html|title=Кіеўскі ўнівэрсытэт пазбавіў Лукашэнку званьня ганаровага доктара|website=Радыё Свабода}}</ref>. У 2010 годзе атрымаў званне ганаровага доктара [[Бакінскі славянскі ўніверсітэт|Бакінскага славянскага ўніверсітэта]]<ref>{{cite web|url = http://www.belta.by/president/view/lukashenko-prisuzhdeno-zvanie-pochetnogo-doktora-bakinskogo-slavjanskogo-universiteta-130423-2010|title = Лукашенко присуждено звание Почетного доктора Бакинского славянского университета|date = 2010-06-04|work = [[БелТА]]|language = ru|access-date = 2018-09-23}}</ref>. === Чацвёрты прэзідэнцкі тэрмін (2010—2015) === {{main|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)}} [[Файл:Alexander Lukashenko, opening of Slavianski Bazar 2014.jpg|thumb|250px|Аляксандр Лукашэнка на адкрыцці «[[Славянскі базар|Славянскага базара]]» ў [[2014]] годзе]] 19 снежня 2010 года адбыліся выбары Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. 20 снежня ЦВК абвясціла, што Аляксандр Лукашэнка пераабраны на чацвёрты тэрмін, атрымаўшы 79,65 % галасоў. Вынікі галасавання не былі прызнаны астатнімі кандыдатамі на пасаду Прэзідэнта, а таксама ЗША і Еўрасаюзам, але былі прызнаны місіяй СНД на чале з [[Сяргей Мікалаевіч Лебедзеў|С. Лебедзевым]], якая прысутнічала на выбарах<ref name=kp-by>[http://kp.by/online/news/799154/ Місія АБСЕ не прызнала выбары свабоднымі, у адрозненне ад місіі СНД // KP.RU — Беларусь<]</ref>. Выбары суправаджаліся [[Акцыя пратэсту ў Мінску 19 снежня 2010 года|масавымі акцыямі пратэсту]]. ЗША асоба адзначылі, што яны: <blockquote>«''Рашуча асуджаюць дзеянні ўрада Беларусі па падрыве дэмакратычнага працэсу, а таксама непрапарцыйнае выкарыстанне сілы супраць палітычных актывістаў, прадстаўнікоў грамадзянскай супольнасці і журналістаў''»<ref>[http://kp.by/online/news/799684 ЗША не прызнаюць вынікі прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі // KP.RU — Беларусь]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://belapan.com/archive/2010/12/20/436655/ БЕЛАПАН. ЗША не прызналі вынікі прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210118004549/http://belapan.com/archive/2010/12/20/436655/ |date=18 студзеня 2021 }}</ref></blockquote> 21 студзеня 2011 года Аляксандр Лукашэнка афіцыйна заняў пасаду прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у чацвёрты раз<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/01/21/lukashenko/|title=Лукашенко заступил на четвертый срок|website=Lenta.RU}}</ref>. Адначасова трапіў пад санкцыі [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022033809/https://nn.by/?c=ar&i=61552|archive-date=2017-10-22|url=https://nn.by/?c=ar&i=61552|title=Поўны спіс 208 беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у ЕС|language=be|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2011-10-11}}</ref><ref>{{cite web |title = US Imposes New Sanctions on Belarus |date = 2011-08-10 |access-date = 2021-07-29 |publisher = [[Голас Амерыкі]] |url = https://www.voanews.com/europe/us-imposes-new-sanctions-belarus |language = en}}</ref>. У 2011 годзе ў Беларусі пачаўся [[Фінансавы крызіс у Беларусі|фінансавы крызіс]], была здзейснена [[дэвальвацыя]] [[Беларускі рубель|беларускага рубля]], пачаліся [[Гіперінфляцыя|рэзкія павелічэнні цэнаў]]. Гэта выклікала [[Рэвалюцыя праз сацыяльныя сеткі|акцыі пратэсту]] па ўсёй краіне. У 2014 годзе ў Беларусі адбыўся [[Валютна-фінансавы крызіс 2014 года ў Беларусі|валютна-фінансавы крызіс]]. Па выніках [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2012)|парламенцкіх выбараў 2012 года]], як і ў мінулыя разы, у парламент увайшлі толькі прыхільнікі Лукашэнкі. === Пяты прэзідэнцкі тэрмін (2015—2020) === {{main|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)}} Як заўважыў палітолаг [[Андрэй Казакевіч]], на выбарах у 2015 годзе Аляксандр Лукашэнка не даваў папулісцкіх і фінансавых абяцанняў. Але ў 2015 годзе была надзвычай напружаная сітуацыя ва [[Украіна|Украіне]], і на гэтым фоне наяўнасць нейкай «стабільнасці» ўжо была значным пасланнем для насельніцтва. Таксама былі значныя чаканні змен. У прынцыпе, змены і адбываліся, асабліва ў знешняй палітыцы. Былі чаканні эканамічных рэформаў, лібералізацыі. Наступны адыход ад лібералізацыі пачаўся ў Беларусі прыкладна з 2018 года<ref name="ReferenceA">{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30704431.html|title=Лукашэнка ўжо нават не спрабуе спадабацца большасьці, — палітоляг|website=Радыё Свабода}}</ref>. 2 красавіка 2015 года Аляксандрам Лукашэнкам быў выдадзены [[Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|Дэкрэт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 3 «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства»]] (больш вядомы як Дэкрэт аб дармаедстве). [[12 студзеня]] [[2017]] года ён падпісаў дэкрэт № 1, які ўнёс змены ў дэкрэт «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства», удакладніў спіс тых, хто не павінен плаціць падатак за няўдзел у фінансаванні дзяржвыдаткаў. 17 лютага 2017 года ў [[Мінск]]у адбыўся «Марш абураных беларусаў» супраць прэзідэнцкага Дэкрэта № 3 і эканамічнай палітыкі ўлад, затым [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэсты пад назвай «Маршы недармаедаў»]] перакінуліся на іншыя буйныя гарады краіны. 9 сакавіка 2017 года на нарадзе па актуальных пытаннях развіцця краіны Лукашэнка агучыў рашэнне на працягу года не спаганяць збор з «дармаедаў». Пры гэтым грошы тым, хто ўжо сплаціў збор, пойдуць у залік на наступны год, але калі ў 2016 годзе «дармаед» знойдзе працу, тады грошы за 2015 год яму вярнуць<ref name="РС-ЛУ9">{{cite web |url= http://www.svaboda.org/a/28359295.html |title= Лукашэнка загадаў не спаганяць «падатак на дармаедзтва» да канца году. Рэакцыі |author= АА, КМ, [[Алег Груздзіловіч|Алег Грузьдзіловіч]]|date= 2017-03-09 |publisher= [[Радыё Свабода]]|access-date=2017-03-09 |lang=be}}</ref>. 21 сакавіка 2017 года Лукашэнка заявіў, што ў Беларусі «затрымалі дзясяткі баевікоў», якія «трэніраваліся ў лагерах са зброяй». У той жа дзень Лукашэнка сказаў, што «не адмяняў і не прыпыняў» [[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|дэкрэт № 3]], які «ўзарваў апазіцыйную клааку»<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28383953.html|title=Затрыманы Дундукоў служыць у эліце МНС. Яго затрымалі на памежным пункце з Украінай|website=Радыё Свабода}}</ref>. У перыяд з 21 сакавіка да 3 красавіка былі затрыманыя 35 чалавек, якіх абвінавацілі ў навучанні і падрыхтоўцы да масавых беспарадкаў, а пасля 20 з іх яшчэ і ў стварэнні незаконнага ўзброенага фарміравання (гл. [[Справа «Белага легіёна»]])<ref name="nnСпын">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=201189|title=Справа «Белага легіёна», якая пачалася з ліста «фрау А.» Лукашэнку, спынена|website=Наша Ніва}}</ref>. 25 сакавіка ў Мінску акцыя пратэсту, прымеркаваная да [[Дзень Волі|Дня Волі]], была жорстка падаўлена з прыцягненнем вялікай колькасці супрацоўнікаў АМАП і спецтэхнікі<ref name="svaboda.org">{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28462086.html|title=1 траўня ў сталіцы — вяртаньне лібэралізацыі?|website=Радыё Свабода}}</ref>. 16 чэрвеня 2017 года стала вядома, што справа [[КДБ]] спыніў крымінальны пераслед па справе аб масавых беспарадках<ref name="svabodaАРМ"/>. 30 чэрвеня вызвалены апошнія фігуранты. 27 лістапада спынены крымінальны пераслед усіх удзельнікаў справы «Белага легіёна»<ref name="nnСпын"/>. 7 ліпеня 2017 года [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь|Міністэрства па падатках і зборах]] абвясціла, што пачынае вяртаць «дармаедам» збор, заплачаны за няўдзел у фінансаванні дзяржаўных выдаткаў у 2015 годзе. Намеснік міністра па падатках і зборах Святлана Шаўчэнка нагадала, што 9 сакавіка Лукашэнка правёў нараду, на якой «было вызначана, што вяртанне збору будзе ажыццяўляцца тым асобам, якія ўжо прыступілі да працы»<ref>[http://www.belta.by/society/view/v-belarusi-nachali-vozvraschat-sbory-ne-uchastvujuschim-v-finansirovanii-gosrashodov-grazhdanam-256217-2017/ В Беларуси начали возвращать сборы не участвующим в финансировании госрасходов гражданам]</ref>. Аляксандр Лукашэнка 25 студзеня 2018 года падпісаў Дэкрэт № 1, якім прадугледжаны меры па садзейнічанні занятасці насельніцтва. Дакумент накіраваны ў першую чаргу на актывізацыю работы органаў улады па максімальным садзейнічанні грамадзянам у працаўладкаванні, стымуляванні працоўнай занятасці і самазанятасці насельніцтва. У новы Дэкрэт не ўвайшлі нормы аб спагнанні з працаздольных непрацоўных грамадзян збору на фінансаванне дзяржвыдаткаў. Пры гэтым асобы, якія раней прызнаваліся плацельшчыкамі гэтага збору, вызвалены ад яго выплаты<ref>[http://president.gov.by/by/news_by/view/zatsverdzhany-mery-pa-sadzejnichanni-zanjatastsi-u-belarusi-17951/ president.gov.by]</ref>. 15 сакавіка 2018 года на сустрэчы з суддзямі [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда]] Аляксандр Лукашэнка закрануў пытанне канстытуцыйнага рэферэндуму, заявіў, што «патрэбныя напрацоўкі». Таксама ён адзначыў, што, з яго пункта гледжання, частка функцый павінна перайсці ад прэзідэнта да іншых галін улады, асабліва трэба ўзмацніць ролю [[Выканаўчая ўлада|выканаўчай улады]]<ref name="tut">[https://news.tut.by/economics/588332.html Лукашенко об изменении Конституции: Часть функций должна перейти от президента другим ветвям власти] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201106085643/https://news.tut.by/economics/588332.html |date=6 лістапада 2020 }}</ref>. Але ў час Паслання народу і парламенту 2018 года Лукашэнка заявіў, што нават не думаў пра рэферэндум па змене Канстытуцыі<ref name="svabodaАРМ"/>: {{Цытата|Нам зараз не да рэферэндума. Нам галоўнае выстаяць, а не каб муць падняць у краіне.}} Такі разварот звязвалі з нядаўняй перамогай у [[Арменія|Арменіі]] [[Пратэсты ў Арменіі (2018)|пратэстнага руху]] супраць вылучэння былога прэзідэнта [[Серж Саргсян|Сержа Саргсяна]] на пасаду [[Прэм’ер-міністр Арменіі|прэм’ер-міністра]]<ref name="svabodaАРМ">{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29189026.html|title=Лукашэнка: «Пра рэфэрэндум аб зьмене Канстытуцыі нават ня думаў». Палітоляг: «Армэнія моцна астудзіла яго»|website=Радыё Свабода}}</ref>. 13 жніўня 2018 года Аляксандр Лукашэнка здзейсніў паездку ў [[Аршанскі раён]], праблемам развіцця якога ён даручаў ураду надаць асаблівую ўвагу ў красавіку 2017 года. Сітуацыя на [[Аршанскі інструментальны завод|Аршанскім інструментальным заводзе]] выклікала рэзкую крытыку прэзідэнта ў бок якасці працы мясцовых органаў улады, кіраўніцтва галін і прадпрыемстваў<ref>[https://sputnik.by/economy/20180813/1037065997/lukashenko-poekhal-inspektirovat-orshanskij-rajon.html Лукашенко поехал инспектировать Оршанский район]</ref>. 14 жніўня 2018 года на нарадзе Лукашэнка загадаў адправіць у адстаўку міністра прамысловасці [[Віталь Міхайлавіч Воўк|Віталя Воўка]] і міністра архітэктуры і будаўніцтва [[Анатоль Чорны|Анатоля Чорнага]]<ref>[https://news.tut.by/economics/604588.html Пять вопросов после президентского разноса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201106050610/https://news.tut.by/economics/604588.html |date=6 лістапада 2020 }}</ref>. 16 жніўня яны былі афіцыйна вызвалены ад сваіх пасад, строгая вымова была аб’яўлена [[Старшыня Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта|старшыні Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта]] [[Мікалай Шарснёў|Мікалаю Шарснёву]], Дзяржаўны сакратар [[Савет Бяспекі Беларусі|Савета Бяспекі Беларусі]] [[Станіслаў Зась]] і Старшыня [[Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага ваенна-прамысловага камітэта]] [[Алег Міхайлавіч Двігалёў|Алег Двігалёў]] папярэджаны аб няпоўнай службовай адпаведнасці, [[Аляксандр Пазняк]] вызвалены ад пасады [[старшыня Аршанскага райвыканкама|старшыні Аршанскага райвыканкама]]<ref>[http://president.gov.by/by/news_by/view/sluzhbovyja-asoby-prytsjagnuty-da-adkaznastsi-za-nevykananne-daruchennjau-prezidenta-19311/ Службовыя асобы прыцягнуты да адказнасці за невыкананне даручэнняў Прэзідэнта]</ref>. 18 жніўня Аляксандр Лукашэнка змяніў кіраўніцтва ўрада. [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністрам]] стаў [[Сяргей Румас]], заменены чатыры з пяці намеснікаў прэм’ера, а таксама прызначаны новыя міністры [[Дзмітрый Міхайлавіч Мікулёнак|архітэктуры і будаўніцтва]], [[Павел Уладзіміравіч Уцюпін|прамысловасці]], [[Канстанцін Канстанцінавіч Шульган|сувязі і інфарматызацыі]], [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|эканомікі]] і [[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|старшыня ДВПК]]<ref name="nn">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=214578|title=Румас стаў прэм’ер-міністрам, абнавіліся віцэ-прэм’еры|website=Наша Ніва}}</ref>. На перыяд, калі Сяргей Румас узначальваў урад, прыпалі вострыя эканамічныя канфлікты з [[Расія]]й, у т.л. [[Беларуска-расійскі канфлікт вакол падатковага манеўру Расіі|канфлікт вакол падаткавага манеўру Расіі]] і [[расійска-беларускі нафтавы канфлікт (2020)]]. Адбылося «прасяданне» эканомікі праз [[пандэмія COVID-19|пандэмію каранавіруса]]. 3 чэрвеня 2020 года ўрад быў адпраўлены ў адстаўку. 4 чэрвеня Прэм’ер-міністрам Беларусі прызначаны [[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|Раман Галоўчанка]]. Палітычныя аналітыкі адзначылі, што да наступнай прэзідэнцкай кампаніі А. Лукашэнка не сфарміраваў ніякай станоўчай праграмы, было канстатавана, што ўладам не спадабалася нават памяркоўная лібералізацыя, і яны яе згарнулі, а тое, над чым працавалі папярэднія 6 гадоў у адносінах з Захадам, было знішчана<ref name="ReferenceA"/>. === На чале Нацыянальнага алімпійскага камітэта === Аляксандр Лукашэнка ўзначальваў [[Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь]] з мая 1997 года. У снежні 2020 года выканкам [[Міжнародны алімпійскі камітэт|Міжнароднага алімпійскага камітэта]] ў сувязі з рэпрэсіямі датычна беларускі спартсменаў, што «кіраўніцтва НАК належным чынам не абараніла беларускіх спартсменаў ад палітычнай дыскрымінацыі», што супярэчыць Алімпійскай хартыі, і ўвёў санкцыі супраць НАК Беларусі. Санкцыі ўключалі забарону Аляксандру Лукашэнку, а таксама іншым членам Выканкама НАК наведваць алімпійскія гульні Токіа-2020 і спыненне любой фінансавай падтрымкі гэтай арганізацыі. 26 лютага 2021 года Аляксандр Лукашэнка саступіў пасаду прэзідэнта НАК свайму сыну [[Віктар Аляксандравіч Лукашэнка|Віктару]], які з красавіка 2019 года выконваў абавязкі першага віцэ-прэзідэнта НАК, а ў лістападзе 2019 года быў абраны Алімпійскім сходам на гэтую пасаду<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=268980|title=Аляксандр Лукашэнка саступіў пасаду прэзідэнта НАК свайму сыну Віктару|website=Наша Ніва}}</ref>. === Пасля выбараў 2020 года === {{main|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)}} 23 верасня 2020 года абвясціў сябе Прэзідэнтам Беларусі, заступіў на свой шосты тэрмін, нягледзячы на [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавыя пратэсты ў Беларусі]]. 6 лістапада 2020 года супраць Лукашэнкі і шэрагу іншых афіцыйных асоб Беларусі ўведзены персанальныя санкцыі [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага саюза]].<ref>{{Cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/dec_impl/2020/1650/oj/eng|title=EUR-Lex - 32020D1650 - EN - EUR-Lex|website=eur-lex.europa.eu}}</ref><ref>[https://www.newsru.com/world/06nov2020/eubysanctions.html ЕС ввел санкции против Лукашенко, его сына Виктора и еще 14 деятелей режима]. [[NEWSru]], 6 ноября 2020.</ref> Акрамя [[Чорны спіс Еўрасаюза|чорнага спісу Еўрасаюза]], унесены ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]]</ref>, санкцыйныя спісы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=Consolidated List of Financial Sanctions Targets in the UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref>, [[Канада|Канады]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher={{нп3|Міністэрства міжнародных спраў Канады|Міністэрства міжнародных спраў Канады|en|Global Affairs Canada}}|access-date=2021-06-29|lang=en}}</ref>, [[Швейцарыя|Швейцарыі]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. 20 лістапада 2020 года да пакета санкцый ЕС далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя і Украіна<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/ |publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|access-date=2021-09-13|language=en}}</ref>. 17 чэрвеня 2021 года [[Новая Зеландыя]] ўнесла яго ў свой санкцыйны спіс<ref>{{Cite web|last=Mahuta|first=Hon Nanaia|date=2021-06-17|title=New Zealand introduces Belarus travel bans|url=http://www.beehive.govt.nz/release/new-zealand-introduces-belarus-travel-bans|url-status=live|access-date=2021-10-24|publisher={{нп3|Урад Новай Зеландыі|Урад Новай Зеландыі|simple|Government of New Zealand}}|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Belarus|url=https://www.mfat.govt.nz/tw/countries-and-regions/europe/belarus/|url-status=live|access-date=2021-10-24|publisher={{нп3|Міністэрства замежных спраў і гандлю Новай Зеландыі|Міністэрства замежных спраў і гандлю Новай Зеландыі|de|Ministry of Foreign Affairs and Trade}}|language=en}}</ref>. === Уварванне Расіі ва Украіну === Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварвання Расіі ва Украіну]], Лукашэнка фармальна трымаецца нейтралітэту ў канфлікце. Аднак, дазволіў размясціць у Беларусі расійскія войскі, якія напалі на Украіну з беларускай тэрыторыі, а таксама размясціць на ёй пускавыя ўстаноўкі ракет, пазней у тым ліку і з [[Ядзерная зброя|ядзернымі боегалоўкамі]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-65910958|title=Russian nuclear weapons 'in hands of Belarus dictator', warns opposition leader|website=BBC News|date=2023-06-14|access-date=2023-08-06}}</ref>. Лукашэнка дазволіў [[ПВК «Вагнер»]] перадыслакавацца ў Беларусь і стварыць на беларускай тэрыторыі лагеры. У 2022 годзе Лукашэнка трапіў пад санкцыі [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref>{{cite web |url=https://www.foreignminister.gov.au/minister/marise-payne/media-release/australia-places-additional-sanctions-russia-and-belarus |title=Australia places additional sanctions on Russia and Belarus |type=Media release |work=Department of Foreign Affairs and Trade |date=25 March 2022 |access-date=26 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325120854/https://www.foreignminister.gov.au/minister/marise-payne/media-release/australia-places-additional-sanctions-russia-and-belarus |archive-date=25 March 2022 |url-status=live |language=en}}</ref>, [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]<ref>{{Cite web|author=[[Nanaia Mahuta]]|date=2022-05-16|title=Belarusian leaders and defence entities targeted under latest round of sanctions|url=https://www.beehive.govt.nz/release/belarusian-leaders-and-defence-entities-targeted-under-latest-round-sanctions|url-status=live|access-date=2023-03-01|work=Government of New Zealand|language=en}}</ref>, [[Японія|Японіі]]<ref>{{cite web |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2022/03/08/national/japan-russia-belarus-sanctions-ukraine/ |title=Japan hits Russia and Belarus with more sanctions over Ukraine invasion |date=8 March 2022 |access-date=4 April 2023 |work=[[The Japan Times]] |language=en }}</ref>. У лютым 2026 года да санкцый супраць Аляксандра Лукашэнкі далучылася [[Украіна]]<ref>{{cite web|url=https://reform.news/zelenskij-vvel-sankcii-protiv-lukashenko|title=Зеленский ввел санкции против Лукашенко|work=[[Reform.news]]|date=2026-02-18|lang=ru}}</ref>. == Сям’я == Жанаты, мае трох сыноў. Жонка — [[Галіна Радзівонаўна Лукашэнка]]. Падчас [[перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] Беларусі 2009 і 2019<ref>[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-prinjal-uchastie-v-perepisi-naselenija-belarusi-366639-2019/ belta.by]</ref> назваў [[родная мова|роднай мовай]] [[беларуская мова|беларускую]], паведаміў, што дома размаўляе па-рознаму, ад беларускай мовы да [[руская мова|рускай]] і на [[трасянка|трасянцы]] таксама. == Узнагароды == Ганаровы акадэмік Расійскай Акадэміі сацыяльных навук (1995). Лаўрэат Міжнароднай прэміі імя М. Шолахава (1997). Узнагароджаны «Залатой зоркай» Міжнароднай федэрацыі аматарскага самба (1999), ордэнам Хасэ Марці «''за выдатныя заслугі ва ўмацаванні сяброўства з кубінскім народам і салідарнасць з ім''» (верас. 2000), ордэнам «[[Ордэн «За заслугі перад Айчынай»|За заслугі перад Айчынай]]» II ступені (Расія, 2001). У 2024 годзе атрымаў вышэйшую ўзнагароду [[Расія|Расіі]] — [[Ордэн святога апостала Андрэя Першазванага (Расійская Федэрацыя)|Ордэн святога апостала Андрэя Першазванага]]<ref>[https://www.interfax.ru/russia/985972 Путин наградил Лукашенко орденом Андрея Первозванного]</ref>. == Ацэнкі == Паводле афіцыйных ацэнак, як кіраўнік дзяржавы А. Лукашэнка паслядоўна трымае курс на кансалідацыю грамадства, дзяржаўны ўплыў на эканамічныя і сацыяльныя працэсы, вывад краіны з эканамічнага і сацыяльна-палітычнага крызісу, развіццё нацыянальнай культуры і навукі, паляпшэнне дабрабыту народа, умацаванне беларускай дзяржаўнасці. Яму належьшь ініцыятыва выпрацоўкі новага стратэгічнага кірунку на развіццё сацыяльна арыентаванай рыначнай эканомікі<ref>{{Крыніцы/БЭ|9}} С. 363</ref>. Народны пісьменнік Беларусі [[Васіль Быкаў]] назваў Лукашэнку «тыповым стварэннем позняга [[бальшавізм]]у»<ref>[https://svabod1.azureedge.net/a/30972107.html Як Лукашэнка хваліў Гітлера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201127142740/https://svabod1.azureedge.net/a/30972107.html |date=27 лістапада 2020 }}</ref>. Беларускі палітык і журналіст [[Сяргей Навумчык|С. Навумчык]] адзначае, што, пачынаючы з 1994 года, партыі і грамадскія рухі, якія апаніравалі А. Лукашэнку, актыўна і паслядоўна знішчаліся дзяржаўным апаратам пры энергічнай дапамозе прапаганды і спецслужбаў<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30555697.html|title=Беларусь як унікум. Адказ Прэйгерману|website=Радыё Свабода}}</ref>. Палітычны аглядальнік [[Валерый Карбалевіч|В. Карбалевіч]] заўважыў, што А. Лукашэнка ўвайшоў у гісторыю як кансерватар, захавальнік сацыяльнага статус-кво. У афіцыйны прапагандысцкі канструкт гэтая ідэалагема ўвайшла пад назвай «стабільнасць»<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30047864.html|title=25 год Лукашэнкі. У чым яго гістарычная місія і асабістая трагедыя|website=Радыё Свабода}}</ref>. Палітычны аналітык [[Аляксандр Фядута|А. Фядута]] лічыць, што А. Лукашэнка збудаваў усё на што здольны ўжо ў 1994 годзе, маючы на ўвазе прэзідэнцкую «вертыкаль»<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30052616.html|title=Ці стаў Лукашэнка няўдачнікам|website=Радыё Свабода}}</ref>. Востра крытыкуюць А. Лукашэнку беларускія і заходнія грамадскія і палітычныя супольнасці за парушэнні палітычных свабодаў, у тым ліку свабоды слова і сходаў, што прычынілася асуджэнню і палітычнай ізаляцыі краіны на [[заходні свет|Захадзе]]<ref>Гл. [http://www.amnesty.org/en/library/info/EUR49/003/2007/en Belarus: Amnesty International Concerns in 2006] і [http://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus іншыя матэрыялы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071212011715/http://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus |date=12 снежня 2007 }} арганізацыі «[[Міжнародная Амністыя]]» і інш.</ref>. Заходнія краіны не прызналі выбары 2008 года адпаведнымі стандартам АБСЕ для дэмакратычных выбараў<ref>{{Cite web|url=http://www.osce.org/documents/pdf_documents/2008/09/33272-2.pdf|title=Назіральнікі заяўляюць, што парламенцкія выбары ў Беларусі не дасягнулі адпаведнасці з абавязальніцтвамі АБСЕ, нягледзячы на невялікія паляпшэнні|access-date=27 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001113538/http://www.osce.org/documents/pdf_documents/2008/09/33272-2.pdf|archive-date=1 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref>. У 2010 і 2011 гадах на тэлеканале [[НТВ]] паказаны пяцісерыйны дакументальны фільм-расследаванне «[[Хросны бацька]]», дзе Лукашэнку падверглі вострай крытыцы за эканамічныя і палітычныя злоўжыванні, стан здароўя і г.д. Палітык [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|Аляксандр Дабравольскі]] ў 2019 годзе выказаў меркаванне, што за час прэзідэнцтва перад Лукашэнкам паўстала невырашальная праблема, калі чалавек падцягнуў пад сябе ўсё, а іншыя прызвычаіліся, што яны ні на што не здольныя, і калі выявіш ініцыятыву, атрымаеш па руках<ref>{{Cite web|url=https://belsat.eu/programs/tsi-pachne-lukashenka-aperatsyyu-peraemnik/|title=Ці пачне Лукашэнка аперацыю «Пераемнік»?|website=belsat.eu}}</ref>. == Вобраз у музыцы == Вобраз Аляксандра Лукашэнкі з’яўляецца тэмай для твораў як у папулярнай музыцы Беларусі, так і сярод выканаўцаў замежных краін. Вобраз першага Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у папулярнай музыцы мае як пазітыўную, так і негатыўную эмацыйную афарбоўку. Сярод музычных твораў, у якіх вобраз Лукашэнкі мае пазітыўныя канатацыі, можна вылучыць песню невядомага аўтара ''«Аляксандр Рыгоравіч — інтэлігент»''<ref>{{Cite web|url=https://charter97.org/ru/news/2011/4/28/38153/|title=«Александр Григорьевич — интеллигент» (Аудио)|website=charter97.org}}</ref>. У дадзеным творы галоўны герой акрэслены словамі: ''«Здаровы як леў, мацней Шварцнегера, не п’е віно, а толькі квас, а па начах чытае Гегеля, хоць скажу вам без прыкрас: ён усіх разумнейшы ў сто тысяч разоў!»''. [[Дзіцячая музычная студыя «Зорачка»]] пры [[Акадэмічны ансамбль песні і танцу Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь|Акадэмічным ансамблі песні і танцу Узброеных сіл Беларусі]] ў 2008 годзе ўпершыню выканала песню ''«Наш прэзідэнт»'' аўтарства кіраўніка гэтага калектыву [[Наталля Монцік|Наталлі Монцік]]<ref>{{Cite web|url=http://nashaniva.by/index.php?c=ar&i=47195|title=Аўтарка песні «Наш прэзідэнт»: «Песня Лукашэнку спадабалася, калі я яшчэ здаровая…»|url-status=dead}}</ref>. У песні Прэзідэнт акрэслены як ''«Адказны за мір, за радасць у жыцці…»''. Адначасова даволі пашыраным у музычных творах з’яўляецца вобраз Аляксандра Рыгоравіча Лукашэнкі, дзе ён мае адмоўныя якасці. Вобраз Лукашэнкі з’яўляецца адным з галоўных у творчасці гарадзенскага панк-гурта [[Deviation]]. У гонар Лукашэнкі быў названы альбом гэта гурта ''«Lukashenka… über аlles»'', а таксама песня ''«Спасіба, Лукашэнка»''<ref>{{кніга|аўтар = Вітаўт Мартыненка, Анатоль Мяльгуй|загаловак = 222 альбомы беларускага года і не толькі...: Праз рок-прызму|месца = [[Мінск]]|выдавецтва = Медысонт|год = 2006|старонкі = 281-282|старонак = 448|isbn = 985-6530-38-5}}</ref>. У апошнім альбоме гурта ''«[[Чарговы дзень пад акупацыяй]]»'' у песні ''«Секс з прэзідэнтам»'' выкарыстоўваецца фрагмент запісу, у якім узгадваецца асоба Лукашэнкі<ref>http://belarus.indymedia.org/17288 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140821090757/http://belarus.indymedia.org/17288 |date=21 жніўня 2014 }}</ref>. У 2005 годзе польскія гурты [[Ascetoholix]], [[Pięć Dwa Dębiec]], [[Mezo]], [[Duże Pe]] i [[Owal, raper|Owal]] запісалі песню ''«Jest nas wielu»'', у якой выразілі надзею на змену палітычнага рэжыму ў Беларусі: ''«Гэтыя гукі выклікаюць жах Лукашэнкі; Беларусь будзе наступнай!»''<ref>[http://studente.pl/artykuly/9929/Bialorus-ostatni-bastion-europejskiego-komunizmu-oczami-studentow/ Беларусь — апошні бастыён еўрапейскага камунізму вачыма студэнтаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130406010816/http://studente.pl/artykuly/9929/Bialorus-ostatni-bastion-europejskiego-komunizmu-oczami-studentow/ |date=6 красавіка 2013 }}{{ref-pl}}</ref>. У 2006 годзе польскі гурт [[Big Cyc]] выканаў песню ''«Dyktator»'', у якой называе Лукашэнка ''«тыранам»'' і ''«лепшым вучнем калгасных школаў»'', а Беларусь ''«дыктатурай у ценю кратаў»'', якую гурт заспяваў па-польску і па-беларуску<ref>{{Cite web|url=https://kultura.onet.pl/|title=Kultura - informacje i wydarzenia kulturalne|website=Onet Kultura}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://muzyka.dlastudenta.pl/artykul/dyktator-big-cyca-po-bialorusku,20281.html|title=Dyktator Big Cyca po białorusku|date=26.03.2008|website=dlaStudenta.pl}}</ref>. Расійскі [[рэпер Асаі]] падчас канцэрту ў Мінску 28 лістапада 2011 года выканаў сваю песню ''«Столько жизни»'', ужыў выраз ''«Містэр Лукашэнка, адпраўляйцеся ў пекла»''<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2012/09/05/assai/|title=Рэперу запретили выступать в Белоруссии за "отправку Лукашенко в ад"|website=Lenta.RU}}</ref>. == У фларыстыцы == У гонар Лукашэнкі названы [[Аляксандр Лукашэнка, гладыёлус|сорт гладыёлусаў]].<ref>[http://news.tut.by/kaleidoscope/145153.html У Беларусі растуць гладыёлусы «Аляксандр Лукашэнка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090820035556/http://news.tut.by/kaleidoscope/145153.html |date=20 жніўня 2009 }}{{ref-ru}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Біяграфія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь // Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь — Эл.рэсурс president.gov.by * {{крыніцы/ЭХЁХ|Лукашенко Александр Григорьевич}} == Спасылкі == {{Commonscat}} * http://president.gov.by/by/ — Афіцыйны інтэрнэт-партал прэзідэнта Рэспублікі Беларусь {{Бібліяінфармацыя}} {{Лукашэнка‎}} {{Лідары краін СНД}} {{Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі на выбарах 2010 года}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Лукашэнка Аляксандр Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12-га склікання]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Нацыянальнага алімпійскага камітэта Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]] [[Катэгорыя:Дырэктары саўгасаў]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Гейдара Аліева]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Аркадзя Куляшова]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (1994)]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2001)]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2006)]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2010)]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2015)]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Члены Прэзідыума Усебеларускага народнага сходу]] [[Катэгорыя:Аляксандр Лукашэнка]] ltw8obdqkcnkvcewueo4lyzj3jkuvs3 0 14643 5146889 5087649 2026-05-26T11:19:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146889 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Андора (значэнні)}} {{Дзяржава |Родны склон =Андоры |Дэвіз =Virtvs Vnita Fortior<br />([[Лацінская мова|Латынь]]: Адзінства дае сілу) |Назва гімна =El Gran Carlemany |Форма праўлення =[[Канстытуцыйная манархія]] пад сумесным пратэктаратам Францыі і Урхельскага біскупа |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 33|lat_sec = 30 |lon_dir = E|lon_deg = 1|lon_min = 33|lon_sec = 19 |region = AD |Заснавана =[[1278]] |Найбуйнейшыя гарады =[[Андора-ла-Велья|Горад Андора-ла-Велья]] |Пасады кіраўнікоў =Сукнязі |Кіраўнікі =[[Нікаля Сарказі]]<br />[[Жаан Энрык Вівес-і-Сісіліа]]<br />[[Антані Марці Пеціт]] |Месца па плошчы =178 |Плошча =468 |Працэнт вады =0,26 (121,4 [[гектар|га]]<!--not including areas of rivers-->)<ref>Girard P & Gomez P (2009), [http://www.lacsdespyrenees.com/vallee-Andorre.html Lacs des Pyrénées: Andorre]. {{fr}}</ref> |Месца па насельніцтву =194 |Насельніцтва =91 023<ref>[http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-11 World Gazetteer]{{Недаступная спасылка}}</ref> |Год перапісу =2010 |Шчыльнасць насельніцтва =180 |ВУП (ППЗ) = 4,90 млрд CIA (Updated 2009.09.08) |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2009 |Месца па ВУП (ППЗ) = 177 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 44 623 CIA (Updated 2009.09.08) }} [[Файл:Andorra map be.png|thumb|Карта]] '''Андо́ра''' ({{lang-ca|Andorra}}), '''Кня́ства Андо́ра''' ({{lang-ca|Principat d'Andorra}}) — краіна ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]]. Мяжуе з [[Францыя]]й і [[Іспанія]]й. Адна з самых маленькіх краін Еўропы: плошча — 468 км², насельніцтва — 84 тыс. чалавек (2009). Яе сталіца — [[Андора-ла-Велья]] — самая высакагорная сталіца ў Еўропе (1023 м). Афіцыйная мова — каталонская. Княства ўтворана ў 1278 годзе. Ролю манарха сумесна выконваюць два ўладары — прэзідэнт Французскай Рэспублікі і біскуп Урхельскі (Каталонія, Іспанія). Андора — дастаткова багатая краіна, дзякуючы статусу «падатковай гавані» і турызму, у значнай ступені выкліканаму гэтым (каля 10 млн наведвальнікаў штогод). Яна не з’яўляецца членам Еўрапейскага Саюза, хаця [[еўра]] — фактычная валюта гэтай краіны. Андора займае другое месца ў свеце па чаканай працягласці жыцця сваіх грамадзян — 82 гады пры нараджэнні. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Андоры}} === Старажытная гісторыя і сярэднявечча === Самыя раннія археалагічныя знаходкі (керамічныя вырабы, ланцугі і іншыя прылады), якія сведчаць пра засяленне рэгіёну чалавекам яшчэ да пачатку [[бронзавы век|бронзавага веку]], датуюцца часам першага [[ледніковы перыяд|ледніковага перыяду]]. Іншыя археалагічныя знаходкі — гэта каменныя гравюры каля [[Ардын]]а (''Ordino''), пячорны жывапіс у [[Ла Рока дэ лес Брукс]] (''La Roca de les Bruixes''). Згадкі пра насельнікаў далін упершыню з’явіліся ў тэксце грэчаскага [[гісторык]]а [[Палібій|Палібія]] ў II ст. да н.э. Палібій апісаў пераправу [[Ганібал]]а праз [[Пірэнеі]] і ў сувязі з гэтым гістарычным выпадкам нагадаў пра плямёны [[андазіны|андазінаў]]. Княства Андора, пад падвойным, супольным кіраваннем Францыі і епіскапа Урхельскага, існавала з 1278 года. === Новы час === === XX стагоддзе === Андора абвясціла вайну Германіі падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], але ў ваенных дзеяннях удзелу не прымала. У 1933 годзе была акупіравана Францыяй для падаўлення грамадскіх беспарадкаў перад выбарамі. Да 1940 года Францыя трымала ў Андоры гарнізон, каб пазбегнуць перакідвання [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны з Іспаніі]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Андора заставалася [[Нейтралітэт|нейтральнай]] і служыла важным каналам для кантрабанднага гандлю паміж [[Рэжым Вішы|Вішысцкай Францыяй]] і [[Франкісцкая Іспанія|Франкісцкай Іспаніяй]]. Пасля вайны знаходзілася ў адноснай ізаляцыі ад агульнаеўрапейскіх працэсаў. Паступова стала заўважным гандлёвым і турыстычным пунктам прызначэння. У 1993 у Андоры адбылася мадэрнізацыя палітычнай сістэмы пасля ўступлення краіны ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і [[Савет Еўропы]] — 14 сакавіка 1993 года выбаршчыкі пастанавілі змяніць феадальную палітычную сістэму на парламенцкую. == Палітычная структура == {{main|Палітычная структура Андоры}} {{main|Палітычныя партыі Андоры}} Андора — «парламенцкае княства». Паводле традыцыі, якая караніцца на Парэажы ({{lang-ca|Pareatge d'Andorra de 1278}} — дагавор пра падвойны сюзерэнітэт над Андорай), суправіцелі, то-бок кіраўнікі дзяржавы — Прэзідэнт Французскай Рэспублікі і біскуп Урхельскі ([[Сеа-дэ-Урхель]], [[Іспанія]]). Таму краіну нельга назваць паўнавартаснай манархіяй, гэта хутчэй даніна традыцыі. Заканадаўчая ўлада ажыццяўляецца супольна парламентам і ўрадам. Парламент Андоры — Генеральны Савет — складаецца з 28—42 дэпутатаў, якія выбіраюцца на чатырохгадовы тэрмін. Кіраўнік урада выбіраецца абсалютнай большасцю дэпутатаў парламента. == Адміністрацыйны падзел == {{main|Адміністрацыйны падзел Андоры}} '''Андора''' у адміністрацыйным дачыненні падзеленая на 7 '''парокій''' ({{lang-ca|parroquies}}): * [[Андора-ла-Велья]] (''Andorra la Vella''), * [[Канільё]] (''Canillo''), * [[Ла-Масана]] (''La Massana''), * [[Ардына]] (''Ordino''), * [[Сант-Жулія-дэ-Лорыя]] (''Sant Julia de Loria''), * [[Энкамп]] (''Encamp''), * [[Эскальдэс-Энгардань]] (''Escaldes-Engordany''). {{-}} == Эканоміка == {{main|Эканоміка Андоры}} 80 % ВУП краіны дае [[турызм|турыстычная галіна]]. Андору штогод наведваюць да 9 млн турыстаў. Дзяржава прымае мінімальны ўдзел у кіраванні эканомікай, і прадпрымальніцтва дзейнічае амаль без абмежаванняў. Вялікую ролю ў эканоміцы адыгрывае банкаўскі сектар, які карыстаецца існымі ў краіне падатковымі палёгкамі. Развіццё сельскай гаспадаркі ў Андоры абмежавана тым, што толькі 2 % земляў прыдатныя для апрацоўкі. У гэтай галіне занята меней за 1 % насельніцтва. Вырошчваецца бульба і тытунь, у невялікай колькасці — [[ячмень]] і [[жыта]]. Маюцца запасы жалезных руд, свінцу, гідраэнергетычных рэсурсаў, мінеральнай вады і лясоў. == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Андоры}} Насельніцтва Андоры складае каля 85 тысяч чалавек (2023). Насельніцтва сталіцы — каля 23 тысяч чалавек (2015). == Культура == {{main|Культура Андоры}} == Дачыненні з Беларуссю == Дыпламатычныя зносіны паміж Княствам Андора і [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] былі ўсталяваныя [[27 верасня]] [[2011]] падчас 66-й сесіі [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]]<ref>[http://news.tut.by/politics/252132.html Беларусь установила дипломатические отношения с Андоррой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110930121142/http://news.tut.by/politics/252132.html |date=30 верасня 2011 }} {{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.krugosvet.ru/articles/37/1003762/1003762a1.htm Інфармацыя аб Андоры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080622031331/http://www.krugosvet.ru/articles/37/1003762/1003762a1.htm |date=22 чэрвеня 2008 }} * [http://andorra-tourizm-planet.blogspot.com/ Турызм у Андоры] {{Краіны Еўропы}} {{Франкафонія}} [[Катэгорыя:Андора| ]] [[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]] 38y4hfsu279pnp8pnbq1e16g5w6pde1 0 14647 5146525 5146028 2026-05-25T13:52:50Z Ueschar 151377 вычытка 5146525 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Скарына}} {{Асоба | імя = Францыск Скарына | партрэт = Francišak Skaryna.jpg | апісанне = Ф. Скарына. Гравіраваны партрэт з [[Кніга Быццё (Скарына)|кнігі «Быццё»]]. Прага. 1519 | дата нараджэння = каля [[1490]] або паміж [[1470]] і [[1490]] | бацька = Лука Скарына | жонка = Маргарыта | дзеці = Сімяон, Францішак }} '''Францы́ск Скары́на''' або '''Франці́шак Скары́на''' (паміж 1485—1490<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref>''[[Алесь Суша (культуролаг)|Суша А. А.]]'' [https://www.academia.edu/97120270 Франциск Скорина — человек мира. — Минск: Беларуская Энцыклапедыя], 2016. — С. 21. — ISBN 978-985-11-0947-6</ref>, або каля 1470<ref>Лемешкин Илья. 1470 — год рождения Ф. Ско́рина // Францыск Скарына: новыя даследаванні / Цэнтр. навук. б-ка імя Якуба Коласа Нац. акад. навук Беларусі; уклад. Аляксандр Груша; рэдкал.: А. І. Груша [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2019.</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/31550725.html|title=Як у Чэхіі «разьбеларусілі» Скарыну і зьняважылі беларусаў|first=Сяргей|last=Абламейка|website=Радыё Свабода|date=2022-04-30|access-date=2023-09-23}}</ref>, [[Полацк]] — да 1541, [[Прага]]) — [[Беларусь|беларускі]] і [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскі]] [[Друкарня|першадрукар]], [[Асветніцтва на Беларусі|асветнік]]-[[Гуманізм|гуманіст]], [[пісьменнік]], грамадскі дзеяч, прадпрымальнік, вучоны-медык. Перакладчык і выдавец [[Біблія Францыска Скарыны|кніг]] [[Біблія|Бібліі]] беларускім зводам [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]]. Нарадзіўся ў сям’і заможнага купца ў Полацку, адным са значнейшых гандлёвых і вытворчых цэнтраў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Магчыма, у Полацку атрымаў і пачатковую адукацыю. У 1504 годзе паступіў у [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскую акадэмію]], дзе атрымаў ступень бакалаўра, а ў 1512 годзе ў [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскім універсітэце]] стаў доктарам [[Медыцына|медыцыны]]. Пераехаў у [[Прага|Прагу]] і там 6 жніўня 1517 года выдаў першую друкаваную беларускую кнігу — «[[Псалтыр]]». Лічыцца адным з найвыдатнейшых гістарычных дзеячаў Беларусі. Імем Францыска Скарыны названы вышэйшыя ўзнагароды краіны — [[Медаль Францыска Скарыны|медаль]] і [[Ордэн Францыска Скарыны|ордэн]], а таксама [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскі ўніверсітэт]], [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальная бібліятэка]], грамадскае аб’яднанне [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]], іншыя арганізацыі і аб’екты. У розных краінах Францыску Скарыну пастаўлены помнікі, а таксама прысвечаны скульптурныя і жывапісныя творы. == Паходжанне і імя == На думку даследчыкаў, прозвішча ''Скарына'' паходзіць ад слоў ''скора'' (скура) або ''скорина'' (скарынка). [[Іван Іванавіч Насовіч|Іван Насовіч]] у «Слоўніку беларускай гаворкі» дае ''скарына,'' ''скарынка'' і ''скарыначка'' як ''цвёрдая паверхня выпечанага хлеба'' і падае прыклады «''Скорину поломай да положи въ капусту''» і «''Дай убогому скорынку''»<ref>Носович И. И. Словарь белорусского наречия. СПб., 1870. С. 585.</ref>, у такім самым значэнні ''скарынка'' і ''скарыначка'' дае і Тлумачальны слоўнік сучаснай беларускай мовы<ref>Тлумачальны слоўнік беларускай мовы. Мінск, 1977—1984. Т. 5. Кн. 1. С. 161.</ref>. Імаверна, прозвішча асветніка паходзіць ад старабеларускага слова ''скора — сырая скура,'' ''шкура, мех''. Яшчэ «[[Аповесць мінулых часоў]]» кажа пра даніну з [[драўляне|драўлян]] «''медомъ и скорою''»<ref>Повесть временных лет. С. 42, 48.</ref>. Ад ''скоры'' называлася і прафесія ў Вялікім княстве Літоўскім, напрыклад, у запісе [[Літоўская метрыка|Метрыкі]] ад 10 красавіка 1473 года пра наданне «''Яну, конюшему Виленьскому, шесть человек: Юрко скаринич, Иван скаринич, Левон скаринич, Рожай конокормец''»<ref>РИБ. СПб., 1910. Т. 27. Стб. 16-17.</ref> або «''Князю Евлашку Телятине два человека скориничи: Гридко и Хотян''»<ref>РИБ. СПб., 1910. Т. 27. Стб. 84.</ref>, дзе скарыніч пэўна не прозвішча. Бацька і брат Францыска гандлявалі пушнінай і скурамі. Род заняткаў, імаверна, быў спадчынным, магчыма, продак сям’і — рамеснік-скарыніч, які разбагацеў і заняўся гандлем{{sfn|Немировский|1990|с=153}}. Пэўная дата нараджэння Францыска Скарыны невядома, усе версіі грунтуюцца на супастаўленні ўніверсітэцкіх актаў. Скарына паступіў у [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскі ўніверсітэт]] у 1504 годзе, а ў акце [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскага ўніверсітэта]] 1512 года ён названы «''маладым чалавекам''». [[Пётр Уладзіміравіч Уладзіміраў|Пётр Уладзіміраў]] адносіў час нараджэння да апошняй чвэрці XV ст., думаў, што калі Скарына ў 1504 годзе паступіў у Кракаўскі ўніверсітэт, яму было не менш за 14 гадоў<ref>Владимиров, с. 44.</ref>. Гэтай даты трымаюцца амаль усе даследчыкі жыцця асветніка<ref>''[[Алесь Суша (культуролаг)|Суша А. А.]]'' [https://www.academia.edu/97120270 Франциск Скорина — человек мира. — Минск: Беларуская Энцыклапедыя], 2016. — С. 21. — <nowiki>ISBN 978-985-11-0947-6</nowiki>.</ref>. [[Мікалай Астапавіч Алексютовіч|Мікалай Алексютовіч]] лічыў часам нараджэння Скарыны 1485—1490 гады<ref name=":3">Алексютовіч, с. 40.</ref>, як [[Сцяпан Казіміравіч Майхровіч|Сцяпан Майхровіч]]<ref name=":4">Майхровіч С. Георгій Скарына. С. 22.</ref> і [[Сямён Аляксандравіч Падокшын|Сямён Падокшын]]<ref name=":5">Подокшин, с. 65.</ref>, гэтую ж дату прапаноўваюць энцыклапедычныя слоўнікі<ref name=":6">Коршунов А. Ф. Скорина, Франциск // Краткая лит. энциклопедия. М., 1971. Т. 6. С. 893—894; Скорина Франциск // Книговедение: Энциклопедический словарь. М. 1981. С. 487 і інш.</ref>. [[Уладзіслаў Ігнацы Віслоцкі|Уладзіслаў Віслоцкі]] сцвярджаў, што [[абітурыент]] для паступлення ва ўніверсітэт мусіў дасягнуць 14-гадовага ўзросту{{sfn|Wisłocki|1886|s=9-10}}. Аднак вядомы выпадкі, калі студэнтамі станавіліся раней — гісторык [[Ян Длугаш]], матэматык Станіслаў Гжэпскі і паэт [[Мікалай Рэй]] паступілі ва ўніверсітэт у 13-гадовым узросце. Многія юнакі станавіліся студэнтамі і ў сталейшым узросце — настаўнік Скарыны [[Ян з Глогава]] стаў студэнтам у 17 гадоў, [[Мікалай Капернік]] — у 18, яго настаўнік Войцех з Брудзева — у 22, граматык Ежы з Легніцы — у 30, а вядомы італьянскі гуманіст [[Філіп Калімах]] — у 35 гадоў. [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімір Пічэта]] лічыў 14-гадовы ўзрост Скарыны дужа малым і трымаўся часу яго нараджэння каля 1485 года<ref name=":1">Пичета 1961, с. 775.</ref>, такой думкі трымаўся і [[Яўген Львовіч Неміроўскі|Яўген Неміроўскі]]{{sfn|Немировский|1990|с=155}}. У 1925 годзе [[Мікалай Мікалаевіч Шчакаціхін|Мікалай Шчакаціхін]] звязаў дату нараджэння з выдавецкім знакам асветніка (сонца з паўмесяцам), які сустракаецца на 26 выявах, і выказаў думку, што яна прыпала на сонечнае зацьменне, а менавіта на 6 сакавіка 1486 года<ref name=":2">Шчакаціхін М. Калі радзіўся Францішак Скарына. С. 148.</ref>. Першыя звесткі пра полацкіх Скарынаў вядомы з пачатку 1440-х гадоў, калі полацкі купец Грыдка Скарына прадаў рыжскаму купцу Герке ў крэдыт болей за [[Беларуская сістэма мер|беркавец]] воску, а пры атрыманні аплаты ў [[Рыга|Рызе]] быў схоплены Геркам і два тыдні трыманы ў кайданах<ref name="ПолеховГр">''Полехов С. В.'' Малоизвестные сведения… С. 389—392.</ref>. З гэтага вынікае, што полацкія Скарыны — даволі стары род і ўжо да сярэдзіны XV ст. даволі заможны<ref name="ПолеховГр"/>. У 1492 годзе ў пераліку прэтэнзій вялікага князя маскоўскага [[Іван III Васільевіч|Івана Васілевіча]] да вялікага князя [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] згадваецца Лук’ян Скарына, які разам з іншым палачанінам абрабаваў велікалуцкага купца. Магчыма, названы Лук’ян тоесны Луку Скарыне — бацьку Францыска, які названы пазнейшымі дакументамі. Старэйшага брата Францыска, Івана Скарыну, каралеўскі дэкрэт называе адначасова віленскім мешчанінам і палачанінам. У сваіх выданнях Скарына больш за 100 разоў ужывае імя «Францыск», зрэдку — «Францишек»<ref>{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=576|артыкул=Скарына Францыск|аўтар=Галенчанка Г.}}</ref>. У прадмове да [[Псалтыр (Скарына, 1517)|Псалтыры]] 1517 года сказана: «''… я, Францишек Скаринин сын с Полоцка''», — тая ж форма сустракаецца ў прадмовах да [[Кніга Іова (Скарына)|кнігі Іова]], [[Прытчы Саламонавы (Скарына)|Прытчаў Саламонавых]] і ў віленскай [[Псалтыр (Скарына, 1522)|Псалтыры]]. Форма «''я, Франциско Скорина''», сустракаецца ў прадмове да [[Кнігі Царстваў (Скарына)|першай кнігі Царстваў]], так падпісаны і партрэт асветніка ў пражскіх выданнях. У творным склоне імя («… ''выложена Франциском Скориною''») сустракаецца каля 50 разоў<ref>Жураўскі А. І. Імя і прозвішча Скарыны // Францыск Скарына і яго час. С. 343—344.</ref>, у родным склоне («''Повелением, працею и выкладом… Франциска Скоринина сына''») 64 разы. У [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскай]] і [[Каронная Метрыка|Кароннай]] метрыках, актах [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскага]] і [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскага]] ўніверсітэтаў імя асветніка на лацінскай мове даецца як ''Franciscus''. Урэшце, у пражскіх дакументах 1538—1539 гадоў названы ''Francisco welisch gartner''{{sfn|Немировский|1990|с=157}}. І толькі ў адзіным дакуменце — прывілеі караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] ад 21 кастрычніка 1532 года — асветнік названы ''Georgij Franciscij Skorina'', у гэтым жа дакуменце Скарына называны яшчэ пяць разоў, але толькі адным імем — ''Franciscus'' або ''Francisco''. На падставе гэтага дакумента ў 1875 годзе [[Антоній Сцяпанавіч Петрушкевіч|Антоній Петрушкевіч]] выказаў здагадку, што сапраўдным імем Скарыны было Георгій, а імя Францыск ён мусіў узяць, каб паступіць у Кракаўскі ўніверсітэт<ref>Петрушкевич А. С. Ф. Скорина, издатель русской Библии в Празе чешской в 1517, 1518 и 1519 годах // Слово, Львов, 1875. № 130. С. 1-2.</ref>. Меркаванне стала паноўным у 1940—1950-я гады, калі Скарыну звалі выключна Георгіем. «''Георгій Скарына''» — назва драматычнай паэмы [[Міхась Клімковіч|Міхася Клімковіча]] і гістарычнага рамана [[Мікола Садковіч]]а і Яўгена Львова. У 1967 годзе [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмія навук БССР]] прыняла кампраміснае рашэнне, пры скарочаным іменаванні пісаць Францыск Скарына, пры поўным — Францыск (Георгій) Скарына<ref>Жураўскі А. І. Цыт. тв. С. 343—344.</ref>. У 1925 годзе польскі даследчык [[Генрык Лаўмянскі]] аналізаваў яшчэ адзін акт 1532 года — грамату Жыгімонта Старога, — і звярнуў увагу, што асветнік там названы ''egregius Franciscus Skorina de Polocko'', таму выказаў здагадку, што пісар у дакуменце паблытаў словы ''Georgius'' і ''egregius'' (г. зн. шаноўны, слаўны)<ref>Ateneum Wileńskie. 1925—1926. R. 3. Z. 3. S. 161—179.</ref>. Невядома хроснае імя Скарыны, старая гіпотэза, што Скарына ў хрышчэнні быў Георгіем, супярэчыць сукупнасці адкрытых і вывучаных крыніц — акты Кракаўскага ўніверсітэта абвяргаюць вымушанае хаванне Скарынам праваслаўнага імя Георгій. У зімнім семестры 1504 года, калі Скарына паступаў ва ўніверсітэт, сярод абітурыентаў было 10 Георгіяў (сярод іх і Георгій, сын Якава з [[Ваўкавыск]]а) і толькі тры Францыскі, у тым ліку Скарына<ref>Album studiorum Universitatis Cracoviensis. P. 90-92.</ref>. Каталікі шанавалі [[Георгій Перамаганосец|св. Георгія]] не меней за [[Францыск Асізскі|св. Францыска]]. У [[Архікафедральны сабор Святога Станіслава (Вільнюс)|Віленскім кафедральным саборы]] алтар св. Георгія існаваў з 1428 года, а сам святы разам з [[Казімір Казіміравіч|Казімірам]] і [[Мікалай Цудатворац|Мікалаем]] лічыўся заступнікам [[Вільнюс|Вільні]]<ref>Ateneum Wileńskie. 1924. Z. 9. S. 163.</ref>. == Выгляд == Насуперак распаўсюджанаму меркаванню, на думку чэшскіх навукоўцаў [[Ілья Лямешкін|Ільі Лямешкіна]] і [[Пётр Войт|Пятра Войта]] на адзіным вядомым партрэце Скарына не мае [[вусы|вусоў]], тое, што лічылі за вусы, напраўдзе — цень ад носа<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=188162|title=Чэшскія даследчыкі: Францыск Скарына не меў вусоў|website=Наша Ніва|access-date=2023-09-23}}</ref>. == Біяграфія == === Раннія гады === Імя асветніка ў пасляслоўях яго выданняў абавязкова суправаджае «''с Полацька''», «''из славного града Полоцька''», «''с Полоцка града''», «''из града Полоцька''»<ref>''Скарына Ф.'' Прадмовы і пасляслоўі… — С. 34, 46, 48, 50, 57, 60, 88, 92, 100, 132, 138.</ref>. З архіўных крыніц вядома, што купец Лука Скарына меў у [[Полацк]]у ўласную зямлю і гандлёвую справу, якая перайшла ў спадчыну старэйшаму сыну Івану. У яго камерцыйных аперацыях удзельнічаў і малодшы Францыск, што дазваляла яму вучыцца за мяжой і, мабыць, пазней часткова фінансаваць сваё пражскае і віленскае кнігавыдавецтва. Памёр бацька, імаверна, каля 1511—1512 года, бо акты [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскага ўніверсітэта]] за 1512 год называюць Францыска «''русінам… сынам нябожчыка пана Лукі''». Пачатковую адукацыю Францыск Скарына мог атрымаць у Полацку, а імаверней у сталіцы — [[Вільнюс|Вільні]]. Прынамсі Скарына ведаў [[лацінская мова|лацінскую мову]], якую ў Вялікім Княстве Літоўскім вучылі ў трывіяльных і трывіяльна-квадрыяльных школах пры парафіяльных касцёлах, каталіцкіх біскупскіх кафедрах і мужчынскіх кляштарах. У польскай хроніцы {{нп5|Ян з Камарова|Яна з Камарова|pl|Jan z Komorowa}} згадваецца [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Полацк)|кляштар бернардзінцаў-абсервантаў]] у Полацку, быццам заснаваны ў 1498 годзе, праз што ў [[каталіцтва]] навярнулася да 1000 палачан<ref>Jan z Komorova. Brewe memoriale ordinis fratrum minorum // Monumenta Poloniae Historica. Krakow, 1888. T. 5. P. 282.</ref>. Аднак Полацкая рэвізія 1552 года не паведамляе пра каталіцкія кляштары, няма звестак пра школу і ў грунтоўнай працы {{нп5|Антоні Карбовяк|Антонія Карбовяка|pl|Antoni Karbowiak}}{{sfn|Karbowiak|1898-1923}}, дзе зафіксаваны ўсе вядомыя крыніцам навучальныя ўстановы. Сям’я Скарыны мела цесныя сувязі з Вільняй, бацька асветніка гандляваў там футрам і скурай. Старэйшы брат Францыска Іван пэўны час жыў у сталіцы, у дакументах названы «мешчанінам віленскім». У сталіцы здаўна дзейнічала школа пры [[Архікафедральны сабор Святога Станіслава (Вільнюс)|віленскай кафедры]], у 2-й палове XV ст. яна неаднакроць згадваецца ў актах віленскага капітула<ref>''Kraszewski J. I.'' Wilno od poczatkow jego do roku 1750. — T. 4. — S. 88.</ref>. Пра віленскую школу, якая падрыхтавала яго да паступлення ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскі ўніверсітэт]], згадвае ў 1477 годзе гаспадарскі пісар [[Адам з Котры]], ён «''из детинства ест при школе виленской ласкаве ховался''»<ref>Feigelmanas N. Lietivos inkunabulai. S. 455.</ref>. Паводле Антонія Карбовяка, кафедральная школа да пачатку XV ст. была адзінай вучэбнай установай у Вільні, толькі ў 1513 годзе пробашч парафіяльнага [[Касцёл Святых Янаў|касцёла св. Яна]] атрымаў дазвол на адкрыццё другой віленскай школы{{sfn|Karbowiak|1898-1923|loc=t. 3, s. 158}}. Пры кафедральнай школе выкладалі [[катэхізіс]], а таксама трывіяльныя прадметы — [[граматыка|граматыку]], [[рыторыка|рыторыку]] і [[логіка|логіку]]. Выпускнікі школы добра размаўлялі на лацінскай мове і, калі хацелі, працягвалі адукацыю звычайна ў Кракаўскім універсітэце{{sfn|Немировский|1990|с=163}}. === У Кракаве, ступень бакалаўра === {{Цытата |аўтар= Рэгістрацыйная кніга-метрыка Кракаўскага ўніверсітэта, 1504 год|У рэктарства шаноўнага айца пана Іаана Аміцына з Кракава, доктара мастацтваў і кананічнага права, ласкаю Бога і апостальскага прастола біскупа лаодзіцэнскага і суфрагана кракаўскага, а таксама плябана [касцёла] святога Мікалая па-за сценамі Кракава, у зімні семестр у год Пана 1504 наступныя асобы ўпісаны... Францыск сын Лукі з Плоцка 2 грошы}} У зімні семестр 1504 года паступіў вучыцца ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскі ўніверсітэт]] на факультэт вольных мастацтваў або [[філасофія|філасофіі]]. Універсітэт быў заснаваны яшчэ ў 1364 годзе [[Казімір III Вялікі|Казімірам Вялікім]], а ў 1400 годзе кароль [[Ягайла]] значна пашырыў установу, якая атрымала сваю другую назву — Ягелонскі ўніверсітэт. Універсітэт меў тры асноўныя факультэты: багаслоўскі, юрыдычны і медыцынскі. Каб паступіць на адзін з іх, абітурыент павінен быў прайсці навучанне на факультэце вольных мастацтваў. Спачатку шкаляр вывучаў цыкл «трывіум» ([[граматыка]], [[рыторыка]] і [[логіка]]), потым «квадрывіум» ([[арыфметыка]], [[геаметрыя]], [[астраномія]] і [[музыка]]){{sfn|Немировский|1990|с=165}}. [[Файл:Nuremberg chronicles - CRACOVIA.png|thumb|upright=2|''Кракаў'' на гравюры 1493 года [[Хартман Шэдэль|Хартмана Шэдэля]] з [[Нюрнбергская хроніка|Нюрнбергскай хронікі]].]] Універсітэт славіўся як адзін з асноўных цэнтраў еўрапейскай [[Астраномія|астраноміі]] і [[Астралогія|астралогіі]], [[Матэматыка|матэматыкі]], прававых і гуманітарных навук. За 77 год (з 1433 па 1510) ва ўніверсітэт запісалася больш за 17 тысяч абітурыентаў, з іх больш за 8 тысяч былі іншаземцамі. Праз два ці, зрэдку, тры гады студэнт мог здаць іспыты і атрымаць ніжэйшую вучоную ступень бакалаўра, што рабілі, аднак, далёка не ўсе студэнты. За ўказаны час ступень бакалаўра атрымалі толькі крыху больш за 4 тысячы студэнтаў або 23,7 %, а наступную ступень магістра толькі 822 чалавекі ці ўсяго 4,7 % ад агульнай колькасці абітурыентаў<ref>Karbowiak A. Studia statystyczne z dziejow Uniwersytetu Jagiellonskiego… S. 1-82.</ref>. Выкладчыкі Кракаўскага ўніверсітэта былі добра вядомыя ў Еўропе сваёй навуковай і выкладчыцкай дзейнасцю. Рэктарам універсітэта ў 1505/06 вучэбным годзе быў [[Мацей Мяхоўскі]] (1457—1523), які спецыялізаваўся ў галіне медыцыны. Ён быў прыдворным лекарам каралёў [[Уласла II|Уладзіслава]] і [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта]], яго брашура пра прафілактыку чумы вытрымала пяць перавыданняў<ref>Maciej z Miechowa. Contra sewam pestem regimen accuratissimum. Cracoviae, 1508.</ref>, а «Трактат пра дзве Сарматыі» (Кракаў, 1517)<ref>Maciej z Miechowa. Tractatus de duabus Sarmatiis, Asiana et Europiana. Cracoviae, 1517.</ref> стаў на доўгія часы крыніцай ведаў еўрапейцаў пра [[Вялікае Княства Літоўскае]] і [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскую дзяржаву]]<ref>Греков Б. Д. Предисловие // Матвей Меховский. Трактат о двух Сарматиях. С. Х.</ref>. Не менш знакамітым быў прафесар [[Ян з Глогава]] (1445—1507), у якога Скарына слухаў лекцыі па «Другой аналітыцы» [[Арыстоцель|Арыстоцеля]] і па лагічных творах [[Пётр Іспанскі|Пятра Іспанскага]], і які стаў настаўнікам многіх будучых вучоных, у тым ліку [[Мікалай Капернік|Мікалая Каперніка]]<ref>Szczegola H. Jan Glogowczyk. Katowice, 1967; Zwiercan M. Jan z Glogowa // PSB. Krakow, 1963. T. 10. S. 450—452.</ref>. Шматлікія працы прафесара друкаваліся ў Кракаве, [[Лейпцыг]]у, [[Страсбур]]гу і выкарыстоўваліся як навучальныя дапаможнікі для студэнтаў{{sfn|Немировский|1990|с=174}}. Лекцыі па арыфметыцы і музыцы чытаў Мартын Бем з Алькуша (каля 1470—1540)<ref>Birkenmajer A.L. Biem Marcin // PSB. Krakow, 1936. T. 2. S. 68-69.</ref>, добра вядомы сваім сучаснікам трактатам «Аб рэформе рымскага календара»<ref>Biem M. Nova calendarii romano reformatio. Powst. 1514—1515. Vyd. A.L. Birkenmajer. Krakow, 1918.</ref>. Ян са Столбніцы (каля 1470—1530)<ref>Tarnowska I. Jan ze Stobnicy // PSB. Krakow, 1963. T. 10/3. S. 48; Michal z Bystrzykowa i Jan ze Stobnicy // Archiwum Komissii do badania histori filozofii. 1917. T. 1. S. 62-80.</ref> чытаў лекцыі амаль па ўсіх прадметах факультэта вольных мастацтваў, яго падручнік па філасофіі прыроды перавыдаваўся 5 разоў<ref>Jan ze Stobnicy. Parvolus philosophiae naturalis. Cracoviae, 1507; Ibid. Cracoviae, 1513; Ibid. Cracoviae, 1516.</ref>, а ў працы «Уводзіны ў касмаграфію Пталемея» (1512) упершыню ў Польшчы была змешчана геаграфічная карта, на якой быў пазначаны нядаўна адкрыты кантынент — [[Амерыка]]<ref>Jan ze Stobnicy, Introductio in Ptholomei Cosmographiam. Cracoviae, 1512.</ref>. Працы прафесараў акадэміі сістэматычна публікаваліся ў кракаўскай друкарні [[Ян Галер|Яна Галера]]. Няма сумнення, што ў [[Кракаў|Кракаве]] Францыск Скарына ўсвядоміў навучальныя і асветніцкія магчымасці друкаванай кнігі. У 1504/1505 вучэбным годзе, калі Францыск стаў студэнтам, ва ўніверсітэт паступіў 291 чалавек, з іх 141 — ураджэнцы Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага, а 150 — з-за мяжы. З 291 абітурыента вучоную ступень атрымалі 60 юнакоў, у тым ліку і Скарына. Праз 2 гады (мінімальны час для студэнтаў [[Філасофія|філасофскага]] факультэта), у 1506 годзе ён вытрымаў экзамен на ступень бакалаўра вольных мастацтваў. У прамацыйнай кнізе ўніверсітэта захаваўся наступны запіс: «''У год Пана 1506, у час дэканства Леанарда з Добшыц, бакалаўра кананічнага права… У тым жа годзе … у бліжэйшы дзень пасля свята Св. Люцыі, на які прыпадае сухаядзенне, асобы, узведзеныя ў ступень бакалаўра, былі размеркаваны ў наступным парадку месцаў: Мацвей з Семнійклоп, Андрэй з Зынты, Іаган з Гараў, Тамаш з Падляшша, Францыск з Полацка, ліцвін, Павел з Марыенбурга (прэфэкт, ён жа стараста), Іаган з Шкокі, Андрэй са Стжэльна, Якаў з Эльбінга, Іаган з Марыенбурга, Іаган з Фраўштата, Канрад з Монтэрэгіа, Іаган з Ураціслава, Валянцін з Нова Віла, Андрэй з Пакоста''»<ref>Statuta nec non liber promotionum philosophorum ordinis in Universitate studiorum Jagellonica ab anno 1402 ad annum 1849. P. 144.</ref>. Гэта адбылося 14 снежня 1506 года<ref>Горбачевский Н. И. Археографический календарь на две тысячи лет (325—2324), Вильна, 1869. С. 94; он же. Словарь древнего актового языка Северо-Западного края и Королевства Польского. Вильна, 1874. С. 201.</ref>. З усіх студэнтаў, атрымаўшых разам са Скарынам ступень бакалаўра, захаваліся звесткі толькі пра Андрэя з Пакоста, які пасля застаўся пры ўніверсітэце, чытаў тут лекцыі, а пасля стаў [[Гнезна (Польшча)|гнезненскім]] вікарыем і пракуратарам<ref>Liber Diligentiarum. P. 94, 97, 466.</ref>. === Паміж Кракавам і Падуяй === Невядома, дзе быў і чым займаўся Скарына на працягу няпоўных 6 гадоў. Падуанскія дакументы называюць Скарыну доктарам вольных навук і прафесарам. Каб атрымаць гэтае званне, трэба было здаць магістарскі экзамен, што для бакалаўра тады займала прынамсі два гады. Паводле статута Падуанскага ўніверсітэта, кандыдат на атрыманне доктарскай ступені мусіў для допуску да іспыту праслухаць трохгадовы курс лекцый, а пасля на працягу года займацца лекарскай практыкай пад наглядам вядомага лекара{{sfn|Немировский|1990|с=203}}. Ёсць меркаванні, што ён скончыў універсітэт у Празе, дзе атрымаў ступень доктара філасофіі. Але больш лагічна дапусціць, што ён атрымаў доктарскую ступень у Кракаве, дзе дзейнічалі 2 кафедры медыцыны (без права даваць доктарскія дыпломы). Лёс мог прывесці Скарыну ў які-небудзь італьянскі ўніверсітэт — Падуанскі або [[Балонскі ўніверсітэт|Балонскі]]. Запіс у акце Падуанскага ўніверсітэта 9 лістапада 1512 года называе Скарыну «''secretarii regis Datiae''» (сакратаром караля «Дацыі»). Першыя даследаванні распачаў [[Антоній Васілевіч Флароўскі|Антоній Флароўскі]], які выказаў здагадку, што маецца на ўвазе [[Данія]]. Навуковец звярнуўся ў дзяржаўны архіў у [[Капенгаген]]е з просьбай пашукаць дакументы пра Скарыну. У 1937 годзе ён атрымаў адказ ад дырэктара архіва, што згадак пра Скарыну ў дакументах першых дзесяцігоддзяў XVI ст. не знайшлося<ref>Флароўскі, с. 428—430.</ref>. Пасля Флароўскі напісаў румынскаму гісторыку П. Панаітэску, які ў адказ паведамляў, што назва Дакія датычна румынскіх княстваў XVI ст. амаль не ўжывалася, і што ні адзін з румынскіх ваяводаў таго часу каралём сябе не называў. Тым не менш, Флароўскі працягваў лічыць, што Скарына мог быць звязаны з [[Валахія]]й, прыводзячы сцвярджэнне пра румынскага кнігадрукара ў 1508—1512 гадах і пра тое, што ў [[Карлаў універсітэт|Карлавым універсітэце]] вучылася нямала юнакоў з тых зямель{{sfn|Немировский|1990|с=159}}. [[Пётр Уладзіміравіч Уладзіміраў|Пётр Уладзіміраў]] лічыў, што Скарына быў сакратаром караля Даніі, да якога летам 1509 года вялікі князь [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт]] адправіў дэлегацыю для заключэння дагавора пра сяброўства<ref>Владимировас, с. 11.</ref>. Доказам ён прыводзіў знаходку ў Капенгагене асобніка «[[Малая падарожная кніжка|Малой падарожнай кніжкі]]». Назву Дакія ў XVI ст. ужывалі як да Даніі, так і да Валахіі. Настаўнік Скарыны Мацвей з Мехава ў «Трактаце пра дзве Сарматыі» пісаў: «''Скандынавія знаходзіцца на паўночным-захадзе, за Германскім морам, у суседстве з Дакіяй, пад уладай дакійскага гаспадара, на адлегласці многіх міль ад Скіфіі''»<ref>Матвей Меховский. Трактат о двух Сарматиях. С. 77.</ref>, пэўна разумеючы Данію. Там самым часам, у польскай дакументацыі XVI ст. назву Дакія адносілі ў асноўным да [[Трансільванія|Трансільваніі]], а ў 1512 годзе кароль Жыгімонт узяў шлюб з дачкой трансільванскага князя [[Іштван Запальяі|Стэфана]]<ref>ПСРЛ. М., 1980. Т. 35. С. 168.</ref>. Такім чынам, Скарына мог знаходзіцца як у Капенгагене, так і ў Трансільваніі. === У Падуі, доктарская ступень === {{Цытата |аўтар= Тадэа Мусаці, царква св. Урбана, [[Падуя]], 5 лістапада 1512 года|''Найдастойнейшыя паны дактары! Прычына склікання Вашых Дастойнасцей наступная: прыбыў нейкі вельмі вучоны малады чалавек, доктар мастацтваў, бедны, родам з надзвычай далёкіх краёў, магчыма на чатыры тысячы міль і больш ад гэтага слаўнага горада, для таго, каб узвялічыць славу і бляск Падуі, а таксама красуючай супольнасці філосафаў гімназіі і святой нашай Калегіі. Ён звярнуўся да Калегіі з просьбай дазволіць яму ў якасці дару і асобай міласці падвергнуцца з ласкі Божай выпрабаванням у галіне медыцыны пры гэтай святой Калегіі. Калі, Вашыя Дастойнасці, дазволіце, прадстаўляю яго самога. Малады чалавек і вышэйзгаданы доктар носіць імя пана Францыска, сына нябожчыка Лукі Скарыны з Полацка, русін{{efn|name="падуя"}}.''}} Не пазней за восень 1512 года Францыск Скарына прыбыў у [[Італія|Італію]], у [[Падуя|Падую]], каб атрымаць ступень доктара медыцыны. [[Падуанскі ўніверсітэт]], заснаваны яшчэ ў 1222 годзе<ref>Бернан Дж. Наука в истории общества. М., 1956, с. 176.</ref>, прыцягваў да сябе прафесараў і студэнтаў з розных краін Еўропы. Да часу прыезду Скарыны ва ўніверсітэце прайшлі навучанне не менш за 36 тысяч студэнтаў, з іх каля 16 тысяч былі іншаземцамі<ref>Саладух А. Францішак Скарына на грунце універсітэцкага жыцця ў Падуі. Калосьсе. 1937. Кн. 1/10, с. 39.</ref>. Універсітэт меў чатыры факультэты: свабодных мастацтваў, права, медыцыны і багаслоўя. Медыцынскі факультэт, атрымаўшы самастойнасць у XIV ст., меў асаблівую міжнародную папулярнасць. Так, у 1501—1503 гадах у Падуі вывучаў медыцыну і права [[Мікалай Капернік]]{{sfn|Немировский|1990|с=202}}. Скарына прыехаў у Падую ў цяжкі для горада час. [[Венецыянская рэспубліка]], у склад якой уваходзіла Падуя, знаходзілася ў стане вайны са [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыяй]] і [[Папская вобласць|Папскай дзяржавай]]. У 1509 годзе аб’яднаныя войскі імператара [[Максіміліян I Габсбург|Максіміліяна]] і папы [[Юлій II|Юлія ІІ]] аблажылі горад, які, тым не менш, аблогу вытрымаў. Універсітэт жа ў сувязі з ваеннымі падзеямі 1509—1516 гадоў быў практычна закрыты<ref>Favaro A. Die Hochschule Padua zur Zeit des Coppernicus // Mitteilungen des Coppernicus-Vereins fur Wissenschaft und Kunst. Thorn, 1881. H. 3. S. 39.</ref>. Аднак доктарскія экзамены калегія ўніверсітэта ўсё ж прымала: так, праз шэсць дзён пасля Скарыны экзамен на ступень доктара права трымаў Мікала Гозій з [[Сіракузы|Сіракуз]]{{sfn|Немировский|1990|с=203}}. Актавая дакументацыя ўніверсітэта захавалася даволі добра. Яшчэ каля 1740 года канцлер факультэта свабодных мастацтваў Джузэпэ Марыа Міната сабраў старыя акты ў 37-томны звод, да якога быў прыкладзены старанна складзены паказальнік<ref>Favaro A. L’Universita di Padova. Venezia, 1922. P. 97.</ref>. На жаль, імя дактаранта пададзена з памылкай: «''Luca Porina di Poloczko''», як і час абароны. У канцы XVIII ст. абат Франчэска Дарыгела склаў спіс усіх дактароў, што абаранілі дысертацыі ва ўніверсітэце. У рукапісе, які захоўваецца ў бібліятэцы ўніверсітэта дагэтуль<ref>Elenco di laureati in questa Universita di Padova e non Padovanu. Manoscritto, 43, II, F. 272.</ref>, імя асветніка перададзена дакладна. Спіс Дарыгела даследаваў С. Віндакевіч у пошуках палякаў, што вучыліся ва ўніверсітэце<ref>Windakiewicz S. Materialy do historyi polakow w Padwie // Archiwum do dziejow literatury i oswiaty w Polsce. Krakow, 1892. T. 7. S. 157—158.</ref>. І. Шляпкін на падставе спісаў адшукаў акты і апублікаваў іх на [[лацінская мова|лацінскай мове]] ў 1892 годзе<ref>Шляпкин И. А. К биографии Франциска Скорины. С. 382—385.</ref>. У 1937 годзе запіс адшукаў і паведаміў пра гэта [[Антоній Васілевіч Флароўскі|А. Флароўскі]], які рыхтаваў сваю знаходку да друку, але праз [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] не здолеў зрабіць гэтага. У 1960 годзе [[Янка Садоўскі]] паўторна адкрыў дакумент, а пасля і апублікаваў<ref>Znic 1960. № 50. S. 8; Францыск Скарына. С. 72-74.</ref>. У 1961 годзе ў [[Рым]]е выйшлі ў свет факсіміле арыгінала, лацінскі тэкст і беларускі пераклад<ref>Egzaminacyjnyja dakumenty Dr. Francisca Skaryny u Paduanskim Universytecie // Znic, 1961. № 61, s. 7; № 62-63, s. 10; 1962. № 64-65. s. 12.</ref>. Акты дазваляюць дакладна апісаць усе цырымоніі, звязаныя з наданнем Францыску Скарыне доктарскай ступені. У першым акце апавядаецца пра пасяджэнне калегіі дактароў вольных мастацтваў і медыцыны, якое адбылося ў царкве святога Урбана 5 лістапада 1512 года а 10 гадзіне раніцы. Адкрыў сход віцэ-прыёр калегіі Тадэа Мусаці, які ва ўступным слове прадставіў кандыдата: «''Францыск, ён сын нябожчыка Лукі Скарыны з Полацка, русін''»<ref>Францыск Скарына, c. 65.</ref>. Пасля ў залу запрасілі Скарыну, ён «''пакорліва і пачціва прасіў дапусціць яго да іспытаў па медыцыне''». Затым калегія прыступіла да абмеркавання. Выступленні, паводле акта, былі шматлікімі. Канечна пытанне вырашалася галасаваннем, якое было аднагалосным — усе дактары выказаліся за допуск Скарыны да іспытаў{{sfn|Немировский|1990|с=203}}. Іспыты праходзілі ў два этапы. Спачатку кандыдат павінен быў прайсці гутарку і дыскусію, якія паказвалі яго падрыхтаванасць да наступнага этапу. Першы іспыт адбыўся 6 лістапада 1512 года а 3 гадзіне. Паводле акта, Скарына «''бліскуча адказаў па памяці і абверг прад’яўленыя яму пярэчанні; выдатна аргументуючы, ён паказаў сябе з найлепшага боку''»<ref>Францыск Скарына, c. 68.</ref>. Дыскусію вялі прафесары-экзаменатары Францыска дэ Ноаліс, Іераніма а Мула, Барталамеа Барызона і Іераніма дэ Урбіна пад старшынствам віцэ-прыёра Тадэа Мусаці, акрамя таго, у царкве прысутнічала яшчэ 8 дактароў. Калегія прызнала, што Францыск Скарына «''варты быць дапушчаным да асаблівага экзамену па медыцыне''»{{sfn|Немировский|1990|с=204}}. Уласна іспыт адбыўся 9 лістапада 1512 года ў палацы біскупа. Аднак гэта была хутчэй загадзя падрыхтаваная парадная цырымонія, бо пытанне з прысваеннем ступені было вырашана яшчэ 6 лістапада{{sfn|Немировский|1990|с=204}}. Сярод ганаровых гасцей былі біскуп Аргеліскі Паўла Забарэла, віцэ-рэктар універсітэта, доктар медыцыны і свабодных мастацтваў Францыска Фульманелі з [[Верона|Вероны]], названы ў акце «''выдатным навукоўцам''», а таксама «''высокашаноўны ў Хрысце айцец і пан доктар Сікст''» — гэта быў не хто іншы, як кардынал Сікст дэла Раверэ, пляменнік папы Юлія ІІ. Скарыне ізноў прапанавалі пытанні па медыцыне. Паводле дакумента, «''пан магістр Францыск, сын нябожчыка пана Лукі Скарыны з Полацка, русін, на прапанаваныя яму раніцай гэтага дня пытанні па медыцыне бліскуча адказваў па памяці і адхіліў выказаныя яму пярэчанні, выдатна аргументуючы, ён праявіў сябе найлепшым чынам. У сувязі з гэтым усімі там прысутнымі вучонымі, з агульнай згоды ён быў ацэнены як падрыхтаваны і варты быць дапушчаным да асобага экзамену па медыцыне''»{{efn|name="падуя"|Дакумент зберагаецца ў архіве Падуанскага ўніверсітэта, Mstt., vol, 321. Sacri Collegii Dominorum Artistarum et Medicorum, 1512—1523, f.5, 6 r-v. Пераклад з лац. паводле: Францыск Скарына і яго час.}}. Пасля гэтага Тадэа Мусаці абвясціў Францыска Скарыну доктарам медыцыны, а Барталамеа Барызона ўручыў доктарскую мантыю і берэт, у якіх Скарына і адлюстраваны на сваім вядомым партрэце, змешчаным у двух пражскіх выданнях. У канцы акта пералічаны імёны 24 прафесараў Падуанскага ўніверсітэта. Менавіта ў гэтым акце (а пасля і на палях зборніка Джузэпэ Міната<ref>Scoriniana 1517—1967. c. 49</ref>) Скарына названы «''secretarii regis Datis''»{{sfn|Немировский|1990|с=205}}. [[Файл:Rostrum of Galelei.JPG|справа|thumb|Кафедра Галілея. Партрэт Скарыны — другі ў другім радку злева ад вугла.]] Падуанскі ўніверсітэт захаваў памяць пра Францыска Скарыну. У адну з аўдыторый, названую ''Залай сарака'', перанеслі кафедру, з якой, як лічыцца, чытаў лекцыі [[Галілеа Галілей]], а таксама памясцілі сорак партрэтаў найбольш знакамітых выхаванцаў універсітэта. Партрэты напісаны тэмперай на палатне і размешчаны ў два рады. Партрэт Скарыны знаходзіцца ў другім радзе: злева ад яго выява знакамітага польскага паэта [[Ян Каханоўскі з Чарналесся|Яна Каханоўскага]], справа — маскоўскага лекара {{нп5|Пётр Васілевіч Постнікаў|Пятра Постнікава|ru|Постников, Пётр Васильевич}}. Акрамя Скарыны, у зале знаходзіцца выява яшчэ аднаго чалавека, звязанага з Беларуссю, — [[Каралі польскія|караля Рэчы Паспалітай]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]]. Партрэты намаляваны ў 1940-х гадах італьянскім мастаком Джакама даль Форна. Скарына намаляваны ў чырвонай доктарскай мантыі, па-над якой накінуты аблямаваны мехам плашч. Пад мантыяй белая кашуля з вышытым каўняром. Галава не пакрытая, бачны высокі лоб з вялікімі залысінамі. На правай руцэ — чорная пячатка. Выява на партрэце ніякага падабенства з вядомым партрэтам на гравюры не мае. У верхняй частцы партрэта змешчаны надпіс: «''Franciscus Skoryna de Poloczko 1512''»{{sfn|Немировский|1990|с=205}}. === Пачатак кнігадрукавання ў Празе === {{main|Біблія Францыска Скарыны}} Пасля падуанскай абароны звестак пра Скарыну зноў няма на працягу пяці гадоў. Стаўшы доктарам медыцыны, Францыск Скарына атрымаў магчымасць займацца лекарскай практыкай. Гэты занятак у той час добра аплачваўся і, магчыма, дазваляў часткова пакрываць выдавецкую дзейнасць, якая наўрад ці была прыбытковай. Тым не менш, як асабліва выключны лекар Скарына сябе не зарэкамендаваў{{sfn|Немировский|1990|с=206}}. Магчыма, ён працаваў і настаўнікам, бо «доктарам мастацтваў» у тыя часы называлі і настаўніка гуманітарных навук — філалогіі, паэтыкі, красамоўства і інш. [[Файл:Скарына. Псалмы Давіда.jpg|thumb|справа|Скарына. «Псалтыр», 6 жніўня 1517 года. Ліст, з якога пачынаецца асноўны тэкст.]] Не выключаецца, што рабіў гэта на радзіме. На карысць гэтай здагадкі сведчыць выдатнае веданне ім жывой гаворкі сваіх бацькоў — старабеларускай літаратурнай і штодзённай гутарковай мовы. Відаць, у гэты час ён пачаў перакладаць [[Біблія|Біблію]]. Перыяд 1513—1516 гадоў у жыцці Скарыны не асветлены дакументамі, але менавіта ў гэты час ён вырашыў пачаць кнігадрукаванне. Безумоўна, яго ў гэтых намерах падтрымлівалі землякі з Вільні, Полацка, беларускія купцы, члены віленскага [[магістрат]]а. Няма сумненняў, што ў 1510-х гадах Францыск Скарына наведаў Вялікае Княства Літоўскае — Вільню, Полацк, іншыя гарады — і заручыўся падтрымкай суайчыннікаў. 6 жніўня 1517 года ў [[Прага|Празе]] выходзіць першая кніга [[Псалтыр (Скарына, 1517)|Псалтыр]], друкаваная «''повелением и працею избранного мужа, в лекарских науках доктора Франциска, Скоринина сына с Полоцька''»<ref>л. 142</ref>. Кнігадрукаванне ў Чэхіі пачалося ў 1468 годзе, яшчэ пры жыцці [[Іаган Гутэнберг|Іагана Гутэнберга]]<ref>Горак Ф. К. К истории книгопечатания в Чехии. 1960. С. 275—285; Мыльников А. С. Чешская книга. С. 26-40.</ref>. Даследчыкі лічаць, што Скарына арэндаваў адну з пражскіх тыпаграфій{{sfn|Немировский|1990|с=226}} разам з абсталяваннем і персаналам, які рабіў асноўную тыпаграфскую працу<ref>Владимиров, с. 64.</ref><ref>Сидоров А. А. Узловые проблемы и нерешенные вопросы истории русского книгопечатания. С. 24.</ref>. У сваіх выданнях Скарына часта паведамляе: «''Выложена працею і вытиснена повелением''»<ref>[[Кніга Эсфір (Скарына)|Кніга Эсфір]], л. 26</ref>, гэта значыць, што пераклад зроблены ўласна Скарынай, а друкавалі выданне другія асобы па яго «''повелению''». У 1517 годзе пры падтрымцы віленскіх мецэнатаў Якуба Бабіча і Багдана Онькава асветнік заснаваў у Празе першае ў гісторыі ўсходнеславянскіх народаў выдавецтва, абсталяваў друкарню. На працягу трох гадоў Скарына выдаваў ілюстраваныя кнігі Бібліі пад агульнай назвай ''«Бивлия руска, выложена доктором Франциском Скориною из славного града Полоцька, Богу ко чти и людем посполитым к доброму научению»''. Інтэнсіўная выдавецкая дзейнасць Скарыны ў Празе ў 1517—1519 гадах дазваляе думаць, што ён пасяліўся тут не пазней як у 1516 годзе. За тры гады Скарына выдаў 23 кнігі (калі лічыць усе кнігі [[Тора|Пяцікніжжа]] і Царстваў асобнымі выданнямі). 11 кніг маюць дакладныя даты, на пяці толькі год друку — 1519, а на чатырох з пяці выданняў Пяцікніжжа дата наогул не пазначана. Таму храналагічны час выхаду можа быць дадзены толькі для выданняў 1517—1518 гадоў, для астатніх толькі прыблізна: [[Псалтыр (Скарына, 1517)|Псалтыр]], «[[Кніга Іова (Скарына)|Іоў]]», «[[Прытчы Саламонавы (Скарына)|Прытчы Саламона]]», «[[Кніга Ісуса Сірахава (Скарына)|Ісус Сірахаў]]» (усе 1517), «[[Еклезіяст (Скарына)|Еклезіяст]]», «[[Песня песням (Скарына)|Песня песням]]», «[[Кніга Прамудрасць Божая (Скарына)|Прамудрасць Божая]]», «[[Кнігі Царстваў (Скарына)|Царствы]]», «[[Кніга Ісуса Навіна (Скарына)|Ісус Навін]]» (усе 1518), «[[Кніга Юдзіф (Скарына)|Юдзіф]]», «[[Кніга Суддзяў (Скарына)|Суддзі]]», «[[Кніга Быццё (Скарына)|Быццё]]», «[[Кніга Выхад (Скарына)|Выхад]]», «[[Кніга Левіт (Скарына)|Левіт]]», «[[Кніга Лічбы (Скарына)|Лічбы]]», «[[Другі закон (Скарына)|Другі закон]]», «[[Кніга Руф (Скарына)|Руф]]», «[[Кніга Эсфір (Скарына)|Эсфір]]», «[[Плач Ераміі (Скарына)|Плач Ераміі]]», «[[Кніга прарока Данііла (Скарына)|Прарок Данііл]]» (усе 1519). Некаторыя з апошніх выданняў, якія не маюць выхадных звестак і традыцыйна датуюцца 1519 годам, магчыма, надрукаваны ў 1520 годзе{{sfn|Немировский|1990|с=230}}. Агульны аб’ём выданняў — 1200 лістоў, з іх у 1517 годзе надрукавана 324, 1518—352, 1519—524 лісты. За такі кароткі тэрмін немагчыма падрыхтаваць да выдання тэксты кніг і выканаць тэхнічныя задачы па іх мастацкім афармленні ([[ілюстрацыя|ілюстрацыі]], [[Кніжная застаўка|застаўкі]], [[Буквіца (кніжная графіка)|буквіцы]], каляровы друк і г.д.). Значыць, хутчэй за ўсё, у 1517 годзе Францыск Скарына ўжо меў рукапіс поўнай Бібліі ў сваім перакладзе. Пра гэта ўскосна сведчаць спісы Скарынавых перакладаў, якія не ўвайшлі ў яго друкаваную Біблію. У Празе ён не паспеў выдаць кніг прарокаў, апрача прарока Данііла, і кніг Новага Запавету. === Пераезд у Вільню === [[Файл:Didzioji 19.JPG|thumb|[[Віленская друкарня Скарыны|Друкарня Францыска Скарыны]] па [[Вуліца Сціклю|Шкляной вуліцы]] ў Вільні.]] Каля 1520 года Францыск Скарына пераехаў у сталіцу Вялікага Княства Літоўскага Вільню. Выказваецца меркаванне, што прыезд Скарыны быў выкліканы падрыхтоўкай да друку толькі што прынятага Статута, які вялікі князь абяцаў надрукаваць «вялікай колькасцю кніг бітымі літарамі»<ref>Гячяускас Э. Франциск Скорина — секретарь вильнюсского епископа Иоанна из князей Литовских. С. 62.</ref>. Друк так і не адбыўся, але мяркуецца, што шрыфт для выдання быў адліты, ён пазней выкарыстоўваўся для набору «Малой падарожнай кніжкі» і [[Апостал (Скарына)|Апостала]]{{sfn|Немировский|1990|с=414}}. [[Файл:Ф. Скарына, памятная шыльда.jpg|міні|[[Мемарыяльная дошка|Памятная шыльда]] на доме, дзе знаходзілася друкарня Ф. Скарыны.]] У пачатку 1520-х гадоў ён заснаваў у доме [[Якуб Бабіч|Якуба Бабіча]]{{efn|Пра гэта сведчыць адзін з 10 захаваных асобнікаў Апостала з надпісам на 188 лісце: «''Совершися в дому почтивого мужа Якуба Бабича, наистаршего бурмистра славнаго и великаго места Виленскаго''».}} першую ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] [[Віленская друкарня Скарыны|друкарню]] і пачаў тут кнігадрукаванне. Каля 1522 года выдаў «[[Малая падарожная кніжка|Малую падарожную кніжку]]», якая складаецца па меншай меры з 21 часткі: <!-- Пакуль так «Пісаныя рэчы», -->[[Псалтыр (Скарына, 1522)|Псалтыр]], «[[Часасловец]]», «Акафіст жываноснай труне Гасподняй», «Канон жываноснай труне Гасподняй», «Акафіст архангелу Міхаілу», «Канон архангелу Міхаілу», «Акафіст Іаану Прадцечы», «Канон Іаану Прадцечы», «Акафіст Багародзіцы», «Канон Багародзіцы», «Акафіст апосталам Пятру і Паўлу», «Канон апосталам Пятру і Паўлу», «Акафіст цудатворцу Міколе», «Канон цудатворцу Міколе», «Акафіст крыжу Гасподняму», «Канон крыжу Гасподняму», «Акафіст Ісусу», «Канон Ісусу», «Шасцідневец», «Канон пакаяльны», «Паслядоўнасць царкоўнага збору»{{sfn|Немировский|1990|с=419}}; а таксама «[[Апостал (Скарына)|Апостал]]», які выйшаў асобным выданнем у 1525 годзе. Некаторыя часткі «Малой падарожнай кніжкі», магчыма, выходзілі як асобныя выпускі. У Вільні Скарына выконваў функцыі сакратара [[Біскупы віленскія|віленскага біскупа]] [[Ян з княжатаў літоўскіх|Яна з князёў літоўскіх]]. У самым раннім дакуменце, датаваным кастрычнікам 1523 года, ён пазваны «egregio et honorabilibus Francisco Phisico»<ref>БАН ЛитССР, ф. 389, № 12, л. 607 об. — 612; Голенченко Г. Я. Цит. соч. С. 62.</ref> (гэта значыць «''паважаны і шаноўны Францыск Фізік''», гэты тытул звычайна адносілі да дактароў медыцыны). 20 сакавіка 1526 года «egregio viro Francisco, medicinae doctore» (паважаны муж, пан Францыско, доктар медыцыны) удзельнічаў пры рэгістрацыі граматы на заснаванне касцёла ў мястэчку [[Вяйсіеяй|Вісіце]]{{sfn|Немировский|1990|с=421}}. У Вільні Францыск Скарына ажаніўся з Маргарытай, удавой віленскага радцы Юрыя Адверніка, мабыць, аднаго з былых фундатараў друкарні ў Вільні, і жыў у яе камяніцы на [[Вуліца Вокіечу|Нямецкай вуліцы]] недалёка ад палаца князёў Слуцкіх. Няма звестак, што Скарына меў у Вільні ўласны дом. Імаверна, усе сродкі ён аддаваў на выдавецкую справу. Фінансавае становішча асветніка палепшылася пасля таго, як яго жонка Маргарыта перамагла ў судовым працэсе са сваякамі за яе віленскі дом (1529). === Скарына і Лютэр === [[Файл:Martin_Luther,_1529.jpg|thumb|справа|Марцін Лютэр.]] У адной з кніг вядомага славіста [[Ерней Копітар|Варфаламея Копітара]], надрукаванай у [[Вена|Вене]] ў 1839 годзе, апублікаваны артыкул «''Гістарычнае пытанне пра доктара медыцынскага факультэта Прагі Францыска Скарыну, які чыніў падкопы супраць доктара Марціна Лютэра''»<ref>Kopitar B. De facultatis Pragenae medicinae doctore Francisco Skorina lithuano, doctoris Martini Lutheri insidiatore quaestio histoca // Kopitar B. Hessychii glossographi discipulis et epiglossistis russus, in ipsa Constantinopoli sec. XII—XIII codice Vindobonensi graecorussica omnia… Vindobonae, 1839. P. 33-34.</ref>. У артыкуле апавядаецца, як у 1525 годзе спачатку [[Філіп Меланхтан|Меланхтан]], а пасля [[Марцін Лютэр|Лютэр]] пазнаёміліся з нейкім доктарам Францыскам, які зачараваў іх сваёй вучонасцю і манерамі. Аднак хутка Лютэр спалохаўся папярэджванняў сваіх сяброў, пакінуў [[Вітэнберг]] і напісаў у магістрат просьбу затрымаць доктара і падвергнуць яго катаванню<ref>Францыск Скарына, с. 79-80.</ref>. Францыск, аднак, зачараваў і сяброў магістрата, і тыя адпусцілі яго. Копітар сцвярджаў, што тым доктарам быў Францыск Скарына. Тым не менш, Копітар лічыў сваё сцвярджэнне гіпотэзай, якая магла стаць фактам толькі пасля знаходкі ў архівах Вітэнберга дакументаў з імем Скарыны. Не паведамляе Копітар і пра крыніцы, на падставе якіх ён зрабіў вывад пра сустрэчу Лютэра і Скарыны, мімалётам спасылаючыся на [[Фейт Людвіг Зекендорф|Зекендорфа]], які «''прытрымліваўся іншага погляду пра гэты інцыдэнт''». Зекендорф у сваёй працы паведамляе пра нейкага яўрэйскага доктара з Польшчы, які спрабаваў атруціць Лютэра. Доктара схапілі, аднак сам Лютэр пажадаў, каб злачынцу не катавалі, а адпусцілі<ref>Seckendorf V. L. Commentarius… De Lutheranismo… Fracofurti, 1692. Lib. 2. P. 35; Ibid. Reformations-Geschichte. Leipzig, 1714. S. 40.</ref>. Паводле Зекендорфа, падзея адбылася ў 1525 годзе, а імя доктара медыцыны не паведамляецца. Аднак у адным з лістоў Лютэра барону [[Іаган фон Шварцэнберг|Шварцэнбергу]] ад 21 снежня 1524 года згадваецца «''доктар Францыск''»<ref>D. Martin Luthers Werke. Kritisch Gesamtausgabe. Briefwechsel. Weimar, 1933. Bd. 3. S. 407.</ref>, з якім рэфарматар быў у добрых зносінах. Знаёмства з доктарам працягвалася да верасня 1525 года, калі Лютэр пераехаў у [[Торгау]] пасля апісанага інцыдэнта. Даследчыкі лічаць, што пад загадкавым доктарам не крыецца асоба Францыска Скарыны, які ў тым жа 1525 годзе надрукаваў у Вільні [[Апостал (Скарына)|Апостал]], а ў сакавіку 1526 года прысутнічаў пры зацвярджэнні граматы князя [[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч|Юрыя Слуцкага]] біскупам Янам{{sfn|Немировский|1990|с=428}}. === Шлюб з Маргарытай === Першым звесткі пра жонку Скарыны знайшоў [[Пётр Уладзіміравіч Уладзіміраў|Пётр Уладзіміраў]], які яшчэ ў 1888 годзе надрукаваў акт 1529 года<ref>ЦГАДА, ф. 389, № 224, л. 297 об. — 298; Владимиров, с. 321—322.</ref>. У акце даецца рашэнне караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта]] па скарзе віленскіх жыхароў Марціна Субачовіча і Мікалая, сына Багдана Чупрына. Адказчыкам па справе была «''Малкгорета, жоне доктора Францышъка Скоринина, которая перед тым была за рядцою виленьским Юрем Одверником''»<ref>Францыск Скарына, с. 91-92.</ref>. Гэтая скарга пачалася ў 1523 годзе, яшчэ пры жыцці Юрыя Адверніка, і тычылася дома «''в месте Виленьском, который лежит на Рынку подле дому Иванова Плешывцова и Василева Воропанева''», а таксама іншай маёмасці — «''иншое имене и статъки''». Большасць даследчыкаў лічыць, што Адвернік фінансаваў кнігавыдавецкую дзейнасць Скарыны{{sfn|Немировский|1990|с=429}}. Да 1529 года ўсе першапачатковыя ўдзельнікі скаргі памерлі, Юрый Адвернік памёр пасля кастрычніка 1525 года<ref>Голенченко Г. Я. Цит. соч. С. 135.</ref>{{efn|У дакуменце 1525 г. Юрый Адвернік згадваецца як жывы: «''Потвержене мещанину виленскому Юрию Адверниковичу уходы з братом и з сестрами ехо о спадок на них по сестре их Зофеи Зеновены и по сыну ее''»<ref>ЦГАДА, ф. 389, № 224, л. 186 об.</ref>.}}. Справа аказалася працяглай: спачатку яе разглядаў гарадскі суд, пасля войт з бургамістрамі і радцамі, потым да справы далучыўся ўплывовы біскуп Ян з князёў Літоўскіх, у якога Скарына быў лекарам и сакратаром. Істцы спасылаліся на тэстамент Дароты Станіслававы, які быў без пячаткі і які, згодна са скаргай, «''зламал судом своим князь Ян, бискуп виленский''». Рашэнне караля было на карысць Маргарыты: «''тот дом доктора Францышъка Скорины Маркгорете держати и въжывати супокойне на вечные часы''». Акт быў падпісаны ў прысутнасці самога Скарыны, біскупа Яна і іншых [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|Паноў Рады]]. Акрамя гэтага акта, «''Маргарета, суўласніца выдатнага мужа Францыска, называнага доктар Скарынін''», згадваецца яшчэ ў познаньскім акце ад 23 кастрычніка 1529 года<ref>Францыск Скарына, с. 324.</ref>. Дакументальных пацвярджэнняў пра смерць Маргарыты няма, аднак у пазнейшых архіўных матэрыялах з 1532 года яе імя не згадваецца. Вялікі пажар у Вільні летам 1530 года выкаціў дзве трэці горада. Магчыма, у тым пажары загінула і яго жонка, пакінуўшы маленькага сына Сімяона.<ref>{{Cite web|ref=on|url=https://people.onliner.by/2023/02/14/1019024|title=Колькіх жанчын кахаў Купала і хто натхняў Шагала?|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230320115851/https://people.onliner.by/2023/02/14/1019024|archivedate=2023-03-20|last=Журбін|first=Якаў|lang=be|subtitle=Рамантыка ў жыцці вядомых беларусаў|url-status=live|website=[[Onliner.by]]|date=2023-02-14|accessdate=2023-05-23}}</ref> === Магчымая паездка ў Маскву === Пасля друкавання [[Апостал (Скарына)|Апостала]] Скарына спыняе друкарскую дзейнасць. Адной з прычын даследчыкі называюць вялікі пажар у Вільні 2 сакавіка 1530 года, які знішчыў палову горада, у тым ліку кафедральны сабор, палац біскупа Яна і, магчыма, дом Якуба Бабіча, у якім знаходзілася тыпаграфія, а таксама дом на Рынку, які належаў жонцы асветніка Маргарыце. У 1536 годзе пакідае віленскую кафедру заступнік Скарыны біскуп Ян{{sfn|Немировский|1990|с=487}}. Як лічаць даследчыкі ([[Антоній Васілевіч Флароўскі|Антоній Флароўскі]], [[Іосіф Первольф]], [[Вітаўт Тумаш|Сымон Брага]], [[Віктар Іванавіч Дарашкевіч|Віктар Дарашкевіч]]), у канцы 1520-х — пачатку 1530-х гадоў Скарына мог наведаць [[Масква|Маскву]] з мэтай распаўсюджання сваіх выданняў. Гэтыя меркаванні грунтуюцца на тэксце граматы [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] 1552 года: «''… калі ў праўленне нашага богададзенага бацькі нейкі яго падданы, вядомы набожным намерам, вырашыўшы надрукаваць і выдаць на рускай мове Свяшчэннае Пісанне, прыбыў да маскавітаў, гэтыя кнігі былі публічна спаленыя паводле загаду князя, бо былі выданы падданым рымскай царквы і ў месцах, якія падлягаюць яе ўладзе''»<ref>Францыск Скарына. Зборнік дакументаў і матэрыялаў. С. 201—202.</ref>. Грамата была надрукавана ў 1862 годзе аўстрыйскім гісторыкам І. Фідлерам<ref>Fiedler J. Ein Versuch der Vereinigung der russischen mit der romischen Kirche im sechzehnten Jahrhunderte // Sitzungsberichte der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-Historische Classe. 1862. Bd. 40. S. 108—113.</ref>, а ў 1888 годзе варшаўскі даследчык І. Первольф адзначыў, што ў грамаце маецца на ўвазе Скарына<ref>Первольф И. И. Славяне, их взаимные отношения и связи. Варшава, 1888. Т. 2. С. 108—113.</ref>. Версію падрабязна абгрунтаваў [[Антоній Васілевіч Флароўскі|А. Флароўскі]]<ref>Чешская Библия в истории русской культуры и письменности: Франциск Скорина и продолжатели его дела. с. 210—211; его же. Франциск Скорина и Москва // Тр. Отд. древнерус. лит. 1969. Т. 24. С. 155—158.</ref>. Версія лічыцца магчымай з-за напружаных сацыяльна-палітычных абставін у Маскоўскай дзяржаве, дзе яшчэ былі памятныя [[наўгародска-пскоўскія ерасі]] з іх вольным тлумачэннем біблейскіх тэкстаў і з канца XV ст. быў свой афіцыйны звод Бібліі. У 1525 годзе ў Маскве быў асуджаны [[Максім Грэк]], якому былі вядомы выданні Скарыны, і ў працах якога існуюць тэкстуальныя супадзенні з пражскімі [[Кнігі Царстваў (Скарына)|кнігамі Царстваў]]<ref>Olmsted H. Maksim’s David and Goliath and the Skaryna Bible. Даклад прачытаны ў маі 1988 г. у Вашынгтоне на канферэнцыі, прысвечанай 1000-годдзю хрышчэння Русі.</ref>, а таксама вялікая колькасць беларусізмаў<ref>Соболевский А. И. Переводная литература Московской Руси XIV—XVII вв. СПб., 1903. С. 278.</ref>. === Смерць брата, Кёнігсберг і судовыя цяжбы === У пачатку 1530-х гадоў пагоршылася матэрыяльнае становішча беларускага першадрукара, памерлі амаль усе айчынныя апекуны яго пачынанняў: [[Якуб Бабіч]], Багдан Онкаў, Рыгор Адвернік. У пачатку ліпеня 1529 года памірае брат асветніка Іван, які меў асноўную маёмасць у [[Познань|Познані]]. Адразу ў гродскі суд былі пададзены іскі, у якіх быў і іск Францыска Скарыны<ref>Францыск Скарына, с. 110.</ref>. Адказчыкам выступаў пляменнік Скарыны Раман. 26 кастрычніка 1529 года адбыўся суд, пасля якога крэдыторы атрымалі ў кошт кампенсацыі маёмасць нябожчыка Івана (пераважна скуры), а Францыск Скарына, «''як галоўны апякун паважанай Маргарыты''», «''з’явіўшыся асабіста''», заявіў, што вызваляе Рамана Іванавіча ад прэтэнзій на суму ў 204 коп літоўскіх грошай «''назаўсёды і навечна''», атрымаўшы ў пакрыццё доўга 23 500 скур. Такім чынам, на той момант прэтэнзіі крэдытораў к нябожчыку Івану Лукічу Скарыне былі ўладжаныя{{sfn|Немировский|1990|с=490}}. [[Файл:Lucas Cranach d.Ä. - Bildnis des Markgrafen Albrecht von Brandenburg-Ansbach (Herzog Anton Ulrich-Museum).jpg|thumb|[[Лукас Кранах Старэйшы]]. Партрэт Альбрэхта Брандэнбург-Ансбахскага, герцага Прусіі. 1533.]] Пачалася чарада працэсаў у Вільні за нерухомую маёмасць жонкі. Паводле рашэння суда, жонка Скарыны атрымала ў спадчыну дом у Вільні ды іншую маёмасць. Але аднавіць выдавецкую справу тады не ўдалося: за нечаканай смерцю брата Івана ў [[Познань|Познані]] пачалася зацяжная судовая цяганіна з яго крэдыторамі. Амаль тры гады асветніку прыйшлося змагацца з правакацыямі і падступнасцю хітрых гандляроў. У 1530 годзе нейкія прычыны схілілі яго з’ездзіць у [[Калінінград|Кёнігсберг]]. Пра гэта стала вядома пасля публікацыі ў 1918 годзе А. А. Мілавідавым чатырох дакументаў 1530 года прускага герцага [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхта]], васала Польшчы і пляменніка караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта]]<ref>Thielen P.G. Die Kultur am Hofe Herzog Albrechts von Preusen (1525—1568). Gottingen, 1953. S. 5.</ref>. У першым лісце ад [[16 мая]] да [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] [[Альбрэхт Гаштольд|А. Гаштольда]] Альбрэхт выказвае высокае меркаванне пра таленты Скарыны, «''найвыдатнейшага мастацтва, якое ён дэманструе з дзіўным бляскам і вопытам, атрыманым, відаць, дзякуючы шматгадовым працам і вандроўкам з мэтай атрымання мноства ведаў, мы міласціва прылічылі яго да кругу нашых падданых''». Такім чынам, герцаг Альберт наблізіў асветніка да свайго двара і фактычна залічыў яго да [[Дваранства|дваранскага саслоўя]]. Альбрэхт хадайнічае перад Гаштольдам «''наконт асабістых спраў і маёмасці, пакінутых у Вільні разам з жонкай і дзецьмі''» і просіць, каб «''доктар Францыск… не быў пакінуты на волю лёсу''». Другі дакумент — падарожная грамата ад той жа даты, адрасаваная «''ўсім і кожнаму паасобку''»<ref>Францыск Скарына, с. 99.</ref>. Трэці дакумент ад 18 мая адрасаваны Віленскаму магістрату<ref>Францыск Скарына, с. 102.</ref>, сэнс якога — таксама просьба ў садзейнічанні Скарыне. У чацвёртым лісце ад 26 мая А. Гаштольду Альбрэхт скардзіцца, што Скарына «''тайна звёў з сабой іўдзея і нашага друкара, … пакінуў мноства нямоглых і недалекаваных…''». Імаверна, гэта было звязана з распаўсюджаннем у 1529—1530-х гадах у [[Герцагства Прусія|Прускім герцагстве]] пандэміі {{нп5|Англійскі пот|англійскай гарачкі|ru|Английский пот}}. Даследчыкі думаюць, што паездка магла быць звязана з судовымі спрэчкамі са сваякамі жонкі<ref>Миловидов А. И. Цит. соч., с. 222.</ref><ref>Пичета 1961, с. 771.</ref>, а таксама з планамі Альбрэхта выдання літаратуры ў інтарэсах [[Пратэстанцтва|пратэстантызму]] ў Кёнігсбергу<ref>Флоровский 1968, с. 404.</ref>, дзе Скарына мог працаваць як лекар<ref>Forstreuter K. Preussen und Russland imm Mittelalter. Die Entwicklung ihrer Beziehungen von 13. bis 17. Jahrhundert. Konigsberg; Berlin, 1938. S. 222.</ref>. Пасля вяртання ў Вільню Скарына меў намер абнавіць сваё друкарскае абсталяванне, для чаго і вывез з Прусіі друкара<ref>Алексютович, с. 51-52.</ref>. 5 лютага 1532 года кароль Жыгімонт выдаў указ, у якім загадваў затрымаць Скарыну і зняволіць яго па скарзе [[Варшава|варшаўскіх]] яўрэяў Лазара і Майсея<ref>Францыск Скарына, с. 126—127.</ref>. Скарга тычылася даўгоў нябожчыка Івана, а таксама маёмасці, якую, па іх меркаванню, «''доктар Францыск, яго брат, узяў сабе''», «''збег з горада Вільны, пераязджае з аднаго месца ў іншае''». Наступны дакумент ад 12 красавіка паведамляе пра суму доўга і пра тое, што Майсей упаўнаважвае Якуба Бжоску спагнаць з «''доктара Скарыны''» суму па скарзе<ref>Францыск Скарына, с. 128.</ref>. У сярэдзіне красавіка Францыска Скарыну, які прыехаў у Познань, заключылі ў турму. Яго пляменнік Раман адразу прыехаў з [[Гданьск]]а і 26 красавіка заявіў у магістраце, што паколькі, па сведчанні самога яўрэя, доўг быў зроблены яго бацькам, то і адказваць павінен ён сам<ref>Францыск Скарына, с. 130.</ref>. На новае разбіральніцтва ні варшаўскі яўрэй, ні яго ўпаўнаважаны не з’явіліся. Раман патрабаваў, каб Скарыну вызвалілі з турмы, заявіўшы, што мае неабходную маёмасць, каб заплаціць доўг, калі яго справядлівасць будзе даказана судом, а таксама ўнёс залог<ref>Францыск Скарына, с. 135—136.</ref>. Майсей звярнуўся са скаргай да караля, 2 мая<ref>Францыск Скарына, с. 140.</ref> Жыгімонт выдаў новы ліст, якім загадаў не вызваляць Скарыну. Новае разбіральніцтва працягнулася 4 чэрвеня, зноў Раман патрабаваў вызваліць Скарыну, але безвынікова. Тым часам, напэўна з пратэкцыі [[Ян з княжатаў літоўскіх|Яна з князёў Літоўскіх]]{{sfn|Немировский|1990|с=501}}, справа пачала карэнна мяняцца. У новым лісце ад 24 мая<ref>Францыск Скарына, с. 146.</ref> кароль, даведаўшыся, што «''Францыск Скарына з’яўляецца вельмі паважаным і маёмасным чалавекам, што нічога з рэчаў брата ў яго няма і што ёсць спадчыннікі … Івана Скарыны''», загадваў «''неадкладна вызваліць названага Францыска Скарыну''». 17 чэрвеня Францыск Скарына «''з’явіўся асабіста''» ў магістрат, праз свайго паверанага Мацея Лонгія прад’явіў ліст<ref>Францыск Скарына, с. 151—154.</ref> і патрабаваў, каб у суд вызвалі Майсея ці яго паверанага, з якіх ён патрабаваў кампенсацыю за ўрон, прычынены не толькі яму, але і «''паважанаму пану і ўладыку, біскупу віленскаму''». Судовую справу закрылі два каралеўскія ўказы. У першым з іх ад 21 лістапада 1532 года загадвалася, каб Францыска Скарыну «''збавілі ад нападак і дамаганняў''» за даўгі яго брата<ref>Францыск Скарына, с. 155—156.</ref>. Другі ўказ ад 25 лістапада таго ж года падкрэсліваў заслугі Скарыны<ref>Францыск Скарына, с. 159—160.</ref>, яго «''дабрачыннасць, незвычайную вучонасць у мастацтве медыцыны, вопытнасць і ўменне''». Таксама «''выдатны і слаўны Францыск Скарына з Полацка''» вызваляўся з-пад юрысдыкцыі гарадскіх і земскіх судоў, браўся пад каралеўскую ''«ахову і апеку''». У грамаце кароль адзначыў, што зрабіў ён гэта, «''далучаючыся да шчырых просьбаў некаторых нашых дарадчыкаў''». Такім чынам, працэс скончыўся для асветніка шчасна, хоць яму і прыйшлося правесці некалькі месяцаў у познаньскай турме. Віленскі біскуп Ян, у якога Скарына служыў сакратаром і ўрачом, заставаўся на пасадах да 1535 года, пасля чаго быў пераведзены ў Познань, дзе неўзабаве памёр. Яшчэ раз імя Францыска Скарыны згадвалася ў судовай справе двух зяцёў Івана Скарыны, якая разглядалася ў [[Полацк]]у 4 кастрычніка 1535 года<ref>Францыск Скарына, с. 50.</ref>. Суд вырашыў перадаць Міхну Аўсяннікаву «''дворыща, што в замъку Полоцъком суть''», аднак прызнаў, што ў маёмасці ёсць і «''часть доктора Франъцышка Скорыны''», за якой, пры наяўнасці прэтэнзій, доктару трэба будзе звярнуцца да Аўсяннікава. Францыска Скарыны, аднак, у той час ужо не было ў краіне. Спалучэнне розных абставін і адсутнасць выразнай сацыяльнай падтрымкі вымусілі Францыска Скарыну пакінуць ВКЛ і ад’ехаць у [[Прага|Прагу]]. === Вяртанне ў Прагу === [[Файл:26 Kolej Klementinum (Staré Město) 02.JPG|160px|thumb|Мемарыяльныя шыльда на сцяне пражскага [[Клеменцінум]]а.]] Дакладна невядома, чаму Францыск Скарына пакінуў ВКЛ і пераехаў у Прагу: судовыя скаргі скончыліся для яго ўдала, а сам ён атрымаў шматлікія прывілегіі, якія паляпшалі яго маёмасны стан. Асветнік мог працягваць службу ў біскупа Яна і выдавецкую дзейнасць. Лічыцца, што віленская тыпаграфія магла ўцалець пасля злашчаснага пажару 1530 года, бо гравіраваная на дрэве арнаментыка Скарыны выкарыстоўвалася ў віленскіх тыпаграфіях яшчэ праз шмат часоў пасля смерці Скарыны. Магчыма, нейкую ролю ў ад’ездзе адыграла маравая пошасць 1530—1533 гадоў{{sfn|Немировский|1990|с=505}}. У 1535 годзе кароль Чэхіі і Венгрыі [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанд]] вырашыў стварыць у Празе батанічны сад, аднак у краіне не знайшлося садоўніка з неабходнымі ведамі, і пачаліся пошукі садоўнікаў. У чэрвені 1538 года ў батанічным садзе працавала ўжо чатыры мужчыны і адна жанчына. У «Пераліку работ па італьянскаму саду ў чэрвені 1538 г.» названа імя «Францыска, італьянскага садоўніка» (''Franciscus welischer gartner'')<ref>Sokolova, s. 317.</ref>, гэтае ж імя («майстра Францыска») згадваецца ў лісце ад 27 чэрвеня 1538 года. Гэтым садоўнікам быў сам Францыск Скарына, бо ў грамаце Фердынанда ад 29 студзеня 1552 года згадваецца «''памерлы доктар Францыск Рус Скарынін з Полацка, наш садоўнік''». Адносіны Скарыны з Багемскай каморай былі складанымі: камора абвінавачвала Францыска ў тым, што «''ён працуе мала''»<ref>Францыск Скарына, с. 168.</ref>, у сваю чаргу, камора затрымлівала заробкі Скарыны. У красавіку 1539 года запазычанасць перад Францыскам склала каля 200 гульдэнаў<ref>Kopl K. Op. cit. № 6035; Sokolova, s. 319; Францыск Скарына, с. 178—183.</ref>, таму Скарына вырашыў звярнуцца асабіста да караля. У лісце ад 21 ліпеня таго ж года кароль загадвае «''разлічыцца з ім і каб вы яго больш не затрымлівалі''»<ref>Archiv Prazskeho hradu. Dvorska komora, c. 40 Koncept; Sokolova, s. 319; Францыск Скарына, с. 183—184.</ref>. Такім чынам, беларускі асветнік працаваў батанікам у Празе да 1539 года. Чэшскі храніст [[Вацлаў Гаек]] паведамляў пра пажар у Празе 2 чэрвеня 1541 года<ref>Hajek z Libocan V. O nesstiastnee przihodie kteraz gze stala skrze ohen w Menssim Miestie Prazskem a na Grade Swateho Waclawa y na Graczanech… Praha, 1541.</ref>, у якім сярод іншых асоб у доме адміністратара [[пражская дыяцэзія|пражскай епархіі]] Яна з Пухава згарэлі «''кухарка Магдалена, а таксама хлопчык Францішак, сын колішняга доктара Руса''»<ref>Францыск Скарына, с. 185.</ref>. Даследчыкі (А. Флароўскі і інш.) тлумачылі гэты летапісны фрагмент у тым сэнсе, што Скарына памёр каля 1540—1541 гадоў, а яго малы сын загінуў у гэтым пажары<ref>Флоровский А. В. Чешская Библия в истории русской культуры и письменности. С. 213—214.</ref>. Гэтую гіпотэзу падтрымалі многія біёграфы, сярод іх і [[Мікалай Астапавіч Алексютовіч|Мікалай Алексютовіч]]<ref>Алексютовіч, с. 58-59.</ref>. Аднак іншыя даследчыкі слова «колішні» тлумачыць не ў сэнсе «нябожчык», а ў значэнні «настаўнік», што магло значыць чэшскае слова «доктар» у адпаведнасці з яго лацінскім значэннем. У гэтым тлумачэнні Ф. Скарына служыў настаўнікам у «казацеля» (прапаведніка) ксяндза Яна, які мог кіраваць адной з каталіцкіх школ. [[Віктар Іванавіч Дарашкевіч|Віктар Дарашкевіч]] выказваў меркаванне, што словы Гаека «''nekdy doktora Rusa''» трэба перакладаць не як «памерлага доктара Руса», а як «доктара Руса, які некалі жыў у Празе»<ref>Францыск Скарына, с. 19, 38-39, 334.</ref>. === Смерць === Імаверна, памёр яшчэ да 1541 года<ref>Владимировас, с. 58.</ref>, такую дату найчасцей даюць энцыклапедычныя даведнікі<ref>БСЭ. М., 1956. Т. 39. С. 252; Книговедение: Энцикл. словарь. М., 1981, с. 486; Краткая литературная энциклопедия. М., 1971, т. 6, с. 893; Советский энциклопедический словарь. М., 1982, с. 1231.</ref>. Аднак ёсць версія пра смерць каля 1551<ref>Подокшин, с. 76.</ref> або ў студзені 1552 года, яна грунтуецца на «даверанай грамаце» караля [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанда I]], выдадзенай 29 студзеня 1552 года: <blockquote> Мы, Фердынанд і г.д., абвяшчаем гэтай граматай, што колішні доктар Францішак Рус Скарына з Полацка, які некалі тут жыў, наш садоўнік — у гэтым каралеўстве чэшскім быў чужаземцам — сышоў на вечны спакой і пакінуў пасля сябе сына Сімяона Руса і пэўную маёмасць, паперы, даўгі і іншае, яму належнае. І прасіў нас вышэйзгаданы Сімяон [выдаць] грамату і агульны ўказ на выпадак, калі б ён знайшоў што-небудзь з маёмасці вышэйзгаданага свайго бацькі, каб яму была выдадзена і аказана дапамога.</blockquote> Кароль Фердынанд задаволіў просьбу сына і загадаў усім службовым асобам Чэшскага каралеўства дапамагаць Сімяону Скарыне ў такой справе. Сярод спадчыны асветніка названы кнігі і іншыя паперы<ref name="Паноў2005">Паноў С. В. Матэрыялы…</ref>. Таксама ў 1552 годзе заявілі пра свае прэтэнзіі Марцін Онкавіч і віленскі лаўнік купец Тоўсцік адносна «''рэчаў і маёмасці… пакінутых пасля смерці доктара Францыска Скарыны і ацэненых у 150 коп у літоўскай манеце''»<ref>Францыск Скарына, с. 194.</ref>. Месца пахавання Скарыны невядома. Сімяон Скарына ўзяў ад бацькі ў спадчыну і яго прафесію, чэшскі храніст Вацлаў Бжэзан паведаміў, што старшы святар Іржы Чэтл да сваёй смерці (22 мая 1577) «''карыстаўся паслугамі доктара, нейкага паляка Сімяона, па прозвішчы Рус, з Полацка''»<ref>Brezan V. Ziwot Vilema z Rosenberka. Praha, 1847. S. 227; Францыск Скарына, с. 187.</ref>. Прозвішча паходзіць ад «рускі», у тагачасным сэнсе — «беларус», а «паляк» — звычайны [[анахранізм]], бо ўсіх жыхароў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у [[Еўропа|Еўропе]] часам называлі палякамі. Апошні раз імя Сімяона Скарыны ўпамінаецца чэшскім даследчым садова-паркавага мастацтва Ф. Тэплым: ён згадвае пра «''старога садавода Руса з Полацка Шымона Русака''», «якога праз яго нядужасці паслаў ягамосць пан у 1584 годзе лячыцца ў Добры Водзе, каля {{нп3|Капліцы (горад)|Капліцы|cs|Kaplice}}»<ref>Teply F. Dejiny mesta Jindrichova Hradce. Jindrichova Hradce, 1929. Dil 2. C. 1. S. 354; Францыск Скарына, с. 189—190.</ref> — горада ў паўднёвай [[Чэхія|Чэхіі]]. [[Файл:KrumlovKostel.jpg|thumb|[[касцёл Святога Віта, Чэскі Крумлаў|Касцёл Святога Віта]] ў [[Чэскі-Крумлаў|Чэскім-Крумлаве]], дзе, на думку [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адама Мальдзіса]], мог быць пахаваны Скарына.]] У 2017 годзе даследчык [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]] выказаў здагадку, што Скарына мог быць пахаваны ў [[касцёл Святога Віта, Чэскі Крумлаў|касцёле Святога Віта]] ў [[Чэскі-Крумлаў|Чэскім-Крумлаве]] на поўдні Чэхіі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zviazda.by/be/news/20170201/1485967595-dze-mozha-znahodzicca-prah-francyska-skaryny|title=Дзе можа знаходзіцца прах Францыска Скарыны?|website=zviazda.by|date=2017-02-02|access-date=2023-09-23|archive-date=5 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005101614/https://zviazda.by/be/news/20170201/1485967595-dze-mozha-znahodzicca-prah-francyska-skaryny|url-status=dead}}</ref>. == Культурная спадчына == === Выдавецкая дзейнасць === {{Асноўны артыкул|Кнігавыдавецкая дзейнасць Францыска Скарыны}} [[Файл:Biblia Ruska.jpg|thumb|Тытульны аркуш. «''Бивлия руска выложена докторомъ Францискомъ Скориною из славного града Полоцька, Богу ко чти и людемъ посполитымъ к доброму научению''». [[1517]], Прага.]] Пасля знаёмства з лацінскімі, чэшскімі, старажытнаяўрэйскімі і царкоўнаславянскімі тэкстамі Бібліі, у 1517—1519 гадах Францыск Скарына пракаментаваў і надрукаваў кірыліцай у Празе [[Кнігі Бібліі|23 кнігі]] [[Біблія|Бібліі]] пад агульным загалоўкам ''«Библия руска, выложена доктором Франциском Скориною из славного града Полоцька, богу ко чти и людем посполитым к доброму научению»''. Доўгі час сярод лінгвістаў вялася дыскусія пра мову, на якую ён пераклаў кнігі: на беларускую рэдакцыю [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] ці на царкоўны [[Стылістыка|стыль]] [[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]]. Беларускія лінгвісты прыйшлі да высновы, што мова перакладаў Бібліі Францыска Скарыны — гэта беларуская рэдакцыя царкоўнаславянскай мовы, дзе ёсць пэўны ўплыў гутарковай [[беларуская мова|беларускай]], [[чэшская мова|чэшскай]] і [[польская мова|польскай моў]]<ref>Булыка, А. М. Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — С. 210.</ref>. Заснаванне беларускага кнігадрукавання стала вяршыняй духоўнай дзейнасці Францыска Скарыны, найбольш выразным і яскравым пралогам беларускага Адраджэння 1-й паловы XVI ст. У друкаванай кнізе Скарына бачыў невычарпальныя магчымасці духоўнай асветы народа, выхавання высокіх хрысціянскіх, маральных і грамадзянскіх якасцей, усё большага далучэння і актыўнага ўзаемадзеяння з еўрапейскім культурна-гістарычным соцыумам. Імаверна, працяглыя падарожжы па краінах з развітым кнігадрукаваннем (Польшча, асабліва Італія, Чэхія і інш.), знаёмства з друкаванай кнігай, якая з канца XV ст. усё ў большых маштабах пранікала на землі ВКЛ, спрыялі яго планам, а падтрымка беларускіх мяшчан Вільні і Полацка забяспечыла іх ажыццяўленне. У адрозненне ад Польшчы, дзе ў той час значныя колы духавенства і вярхоўная ўлада не падтрымлівалі падобных праектаў (як раней [[Швайпольт Фіёль|Швайпольта Фіёля]] ў канцы XV ст.), дзе існавала значная манапалізацыя друкарскай справы, больш падыходзіла для рэалізацыі яго планаў Чэхія. Менавіта ў Празе Скарына ў асноўным завяршыў свой пераклад і каменціраванне тэкстаў Бібліі на падставе лацінскіх, чэшскіх, старажытна-яўрэйскіх і царкоўна-славянскіх крыніц і ў 1517—1519 гадах выдаў 23 кнігі Старога Запавету. Віленскія выданні 1520-х гадоў — «[[Малая падарожная кніжка]]» і Апостал — больш звязаны з традыцыйнай беларускай і ўсходне-славянскай кніжнасцю (за выключэннем некаторых дадаткаў, арнаментыкі і каментарыяў Скарыны) і выдаваліся на царкоўна-славянскай мове. У Вільні Францыск Скарына, у адрозненне ад Прагі, меў сваю друкарню ў доме старшага бурмістра Якуба Бабіча каля Рынку і больш актыўна займаўся непасрэднымі друкарскімі справамі<ref name="ВКЛ578">ВКЛ, с. 578.</ref>. Кнігі Скарыны вылучаюцца высокімі выдавецкімі і друкарскімі якасцямі. Беларускае кнігадрукаванне адразу пачалося з высокага еўрапейскага ўзроўню. Рэнесансныя выданні Ф. Скарыны, адметныя мастацкім, гравюрным, арнаментальным упрыгожваннем, шрыфтам і іншымі кампанентамі выдавецкай эстэтыкі і майстэрства, былі арыентаваны на ўсе слаі беларускага насельніцтва. Яны вылучаліся практычнымі памерамі, а каментарыі разлічаны на ўспрыняцце кніжнай прамудрасці простым («паспалітым») людам «языка рускага» (беларускай і іншых усходне-славянскіх моў). 3 гэтай мэтай ён тлумачыў на палях кнігі архаічныя царкоўна-славянскія словы «рускай мовай». Іншыя маргіналіі Скарыны павінны былі падкрэсліць духоўнае адзінства Свяшчэннага Пісання. 3 замежных, магчыма, славянскіх выданняў ён запазычыў падзел псалмоў на вершы<ref name="ВКЛ578"/>. Кнігі Скарыны зрабілі вялікі ўплыў на развіццё духоўнай культуры Беларусі і Украіны, стымулявалі ўзнікненне кнігадрукавання ў Маскоўскай Русі, распаўсюджваліся ў шматлікіх рукапісных копіях. Арнаментальныя матэрыялы Віленскай друкарні Скарыны да 1652 года выкарыстоўваліся ў выданнях найбуйнейшай беларускай друкарні — [[Віленская брацкая друкарня|Віленскай брацкай друкарні]] і яе філіяла — [[Еўінская друкарня|Еўінскай друкарні]], а некаторыя пражскія ініцыялы сустракаюцца ў выданнях Астрожскай друкарні ва Украіне ў канцы XVI ст.<ref name="ВКЛ578"/> Невядома, хто супрацоўнічаў са Скарынам у яго выдавецкай і друкарскай дзейнасці. На думку даследчыкаў, шматлікія рэнесансныя гравюры пражскіх выданняў выконваліся прадстаўнікамі розных мастацкіх школ пры ўдзеле самога Францыска (партрэт Скарыны да кнігі «Ісус Сірахаў» і «Царствы»). У Віленскай друкарні, безумоўна, працавалі і беларускія мастакі, гравёры, рамеснікі, друкары.<ref name="ВКЛ578"/> Маргінальныя запісы XVI—XVIII ст. на кнігах Скарыны сведчаць пра іх актыўнае выкарыстанне рознымі слаямі беларускіх і замежных чытачоў: купцамі, святарамі, настаўнікамі, вучнямі, тагачаснай адукаванай элітай, гарадскім патрыцыятам, праваслаўнымі і ўніяцкімі манахамі і інш.<ref name="ВКЛ578"/> Да цяперашняга часу захаваліся прыкладна 523 кнігі. Найбольшая колькасць экзэмпляраў (350) захоўваецца ў Расіі, 47 — ва Украіне, 36 — у Польшчы, 28 — у Беларусі, 19 — у Славеніі, 18 — у Даніі, 11 — у Германіі, 10 — у Вялікабрытаніі, па 2 — у Літве. і Чэхіі. З 28 экзэмпляраў Беларусі цяпер 10 захоўваецца ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://press.nlb.by/upload/iblock/d75/motulsky_r_s_170919.pdf|аўтар=Р. С. Мотульский|загаловак=Книжное наследие Франциска Скорины: международный научный издательский проект (к 500-летию белорусского и восточнославянского книгопечатания)|год=2019|выданне=Библиография|тып=часопіс|нумар=3|старонкі=3-16|issn=0869-6020}}</ref>. ==== Выданні Скарыны ==== <div class="references" style="-moz-column-count:3; column-count:3; -webkit-column-count:3;"> Выдадзеныя ў [[Прага|Празе]]: * 1517, 6 жніўня — «Псалтыр» * 1517, 10 верасня — «Кніга Іова» * 1517, 6 кастрычніка — «Прытчы Саламона» * 1517, 5 снежня — «Кніга Ісуса Сірахава» * 1518, 2 студзеня — «Еклезіяст» («Саборнік») * 1518, 9 студзеня — «Песня Песням» * 1518, 19 студзеня — «Кніга Прамудрасць Божая» * 1518, 10 жніўня — «Кніга Царстваў» * 1518, 20 снежня — «Кніга Ісуса навіна» * 1519, 9 лютага — «Кніга Юдзіф» * 1519, 15 снежня — «Кніга Суддзяў», «[[Кніга Быццё (Скарына)|Кніга Быццё]]» * 1519: «Выхад», «Левіт», «Лічбы», «Другі закон», «Руф», «Эсфір», «Плач Ераміі», «Кніга прарока Даніла» Выдадзеныя ў [[Вільня|Вільні]]: * 1522: «[[Малая падарожная кніжка]]» * 1525: «[[Апостал (Скарына)|Апостал]]» </div> === Літаратурная творчасць === Францыск Скарына зрабіў істотны ўклад у развіццё беларускай літаратуры. Ён значна пашырыў межы і магчымасці традыцыйных літаратурных жанраў — прадмоў, сказанняў і пасляслоўяў. У нарацыях пісьменніка адлюстроўваюцца пераважна падзеі старажытнай гісторыі. Так, прадмова да кнігі «Юдзіф» утрымлівае літаратурна апрацаваныя гістарычныя сюжэты пра блізкаўсходнія царствы старажытных часоў. У творах Ф. Скарыны ў белетрызаваным стылі апісваюцца найбольш значныя царкоўныя саборы, дэталёва паведамляецца пра дзяржаўных асоб, многіх філосафаў і рэлігійных дзеячаў. Пісьменнік на старонках прадмоў і сказанняў стварыў яркія і запамінальныя вобразы рэальных гістарычных асоб — цара [[Саламон]]а, Юдзіфі, Аляксандра Македонскага, філосафа Філона, апосталаў Пятра і Паўла. Ф. Скарына акцэнтаваў увагу пераважна на дзейнасці гістарычных персанажаў, паказваў значнасць іх спраў і веліч учынкаў. Асабліва каларытны вобраз егіпецкага цара Пталамея Філадэльфа, створаны Ф. Скарынам у прадмове да кнігі «Ісус Сірахаў». Пісьменнік звяртае ўвагу на дзейнасць Пталамея па пашырэнні кніжных ведаў, мудрасці і філасофіі, дэталёва апісвае запрашэнне ім з Іерусаліма ў Александрыю 72 вучоных дзеля перакладу кніг з яўрэйскай на грэчаскую мову. Ф. Скарына паведамляе пра захапленне Пталамея кнігамі, створаную ім унікальную Александрыйскую бібліятэку, дзе той сабраў звыш сарака тысяч рарытэтных кніг. Пісьменнік паказвае асветніцкую місію цара Пталамея арнаментаванымі і ўзнёслымі словамі: «Таковый убо был милосник наукы и мудрости, иже болей избрал оставити в науце и в книгах вечную славу и паметь свою, нежели во тленных великих царскых сокровищах». Характэрная адзнака творчага метаду Ф. Скарыны — рэгулярнае акрэсленне сваёй місіі перакладчыка і выдаўца. Ён нязменна ўказваў на асветніцкія матывы і адукацыйнае прызначэнне сваёй творчай працы, у аснове якой — пашырэнне ведаў, мудрасці, навукі, добрых нораваў. Так, пра высакародную і гуманістычную скіраванасць сваёй працы над кнігай «Ісус Сірахаў» Ф. Скарына пісаў: «Прото ж и я, для похвалы Божней и для посполитого доброго и розмноженыя мудросты, уменыя, опатрености, разуму и науце, приложил есм працу выложити книгу сию на рускый язык, елика бо прежде писана быша к нашему научению». Беларускі першадрукар выявіў сябе як майстар паэтычнага слова. У прадмовах да кніг «Іоў», «Зыход» і «Эсфір» змешчаны некалькі цікавых рыфмаваных радкоў, якія не страцілі свайго мастацкага і духоўна-маральнага значэння да нашага часу. Першы паэтычны твор Ф. Скарыны — вершаванае чатырохрадкоўе на тытуле кнігі «Іоў» (1517): {{Цытата| Богу въ Троици единому ко чти и ко славе,<br> Матери его Пречистой Марии к похвале.<br> Всем небесным силам и святым его к веселію,<br> Людем посполитым к доброму научению.<br> }} У вершаванай форме паэт сцісла, але надзвычай дакладна сфармуляваў прызначэнне свайго выдання. Гэты верш — адзін з найбольш ранніх узораў беларускай версіфікацыі. У яго структуры прыкметны яшчэ даволі значныя адступленні ад усталяваных сілабічных нарматываў. Тут захавана колькасная суразмернасць сумежных радкоў, адпаведны ўздым і спад інтанацыі перад і пасля цэзуры, парнасць рыфмоўкі (славе — похвале, веселию — научению).<ref name="Скарына492">Францыск Скарына і яго час, с. 492.</ref>. Істотна, што выкарыстаная Ф. Скарынам рытмічная суаднесенасць радкоў — 16:15, 15:14, дазваляла лёгка запомніць верш, з’яўлялася эстэтычна прывабнай і дасканалай. Другі вершаваны твор Ф. Скарыны «Веруй у Бога адзінага» змешчаны ў прадмове да кнігі «Выхад» (каля 1519): {{Цытата| Веруй в Бога единаго,<br> А не бери надармо имени его,<br> Помни дни светые святити,<br> Отца и матку чтити.<br> Не забивай ни едина<br> И не делай греху блудна.<br> Не вкради, что дружнего,<br> А не давай сведецтва лживага.<br> Не пожедай жены ближнего,<br> Ни имения или речи его.<br> }} Верш напісаны ў адпаведнасці з логікай біблейных «Дзесяці запаведзей Майсея», але даступнай для беларускага чытача мовай. У гэтым вершы адыход аўтара ад прынцыпаў сілабізму яшчэ больш відавочны: з усіх пяці двухрадкоўяў толькі трэцяе захоўвае васьміскладоўнік, усе астатнія маюць розную метрычную структуру. У выніку кожнае двухрадкоўе з’яўляецца па сутнасці завершанай інтанацыйна і сінтаксічна структурнай адзінкай<ref name="Скарына492"/>. Верш мае пераважна паралельную рыфму і адметную рытмічную структуру — 9:12, 9:7, 9:9, 7:11, 10:11, — даволі мілагучную і лёгкую для чытацкага ўспрымання. Трэці верш Ф. Скарыны змешчаны ў канцы прадмовы да кнігі «Эсфір» (1519): {{Цытата| Не копай под другом своим ямы —<br> Сам въвалишся в ню.<br> Не став Амане Мардохею шибинице<br> Сам повиснеш на ней.<br> }} Па змесце прыведзенае чатырохрадкоўе — гэта апрацоўка старажытнага мудраслоўя, у якім гучыць заклік да чалавека пазбягаць злых учынкаў. Верш знітаваны паэтычнай думкай, звязанай з канкрэтным сюжэтам і павышанай эмацыянальнасцю. Пра гэта сведчыць і графічнае вылучэнне страфы ў канцы прадмовы<ref name="Скарына492"/>. Дзеля рытмічнай арганізацыі верша паэт ужывае суаднесенасць радкоў — 11:5, 13:7. Такім чынам, першыя паэтычныя творы Ф. Скарыны — гэта няроўнаскладовыя, дасілабічныя вершы, у якіх сустракаецца ізасілабізм — роўнаскладовасць у межах вершаванага перыяду. Метрыка вершаў Ф. Скарыны цалкам адпавядае моўна-фанетычным асаблівасцям беларускай мовы. Яны напісаны паводле прынцыпаў танічнай і сілаба-танічнай моўных сістэм. Вершаваныя ўстаўкі ў прадмовах Ф. Скарыны выконвалі важныя эстэтычныя функцыі. Паэтычныя радкі стваралі ўзнёслае ўспрыманне ўсёй кнігі, абуджалі эмоцыі і глыбокія пачуцці ў чытача, рыхтавалі яго да сустрэчы з незвычайным, таямнічым, прыгожым. Паэтычны талент Ф. Скарыны выявіўся на ніве гімнаграфіі — духоўных вершаў у гонар Бога, Маці Божай, святых, якія ён апублікаваў у «Малой падарожнай кніжцы». Ф. Скарына пераклаў і творча перапрацаваў творы старажытных паэтаў-гімнографаў — Іосіфа Песняпісца, Яна Дамаскіна, Рамана Мілагучнага. У «Малой падарожнай кніжцы» сярод мноства духоўных песнапенняў ёсць два акафісты, якія ўтрымліваюць імянныя акравершы Ф. Скарыны, што сведчаць пра гімнаграфічныя здольнасці паэта. Так, «Акафіст Ісусу» змяшчае акраверш: «Делал доктор Скоринич Францыскус». Як паказаў аналіз, гэты твор быў складзены з перапрацаваных частак песнапенняў папярэдніх гімнографаў. «Акафіст Іаану Прадцечу» — арыгінальны паэтычны твор, які ўтрымліваў акраверш: «Писал доктор Скоринич Францыскус». Ён напісаны паводле ўзораў візантыйскіх гімнаў і блізкі да іх тэматычна. Біблейны персанаж Іаан Прадцеча паслужыў для Ф. Скарыны незаменнай персаніфікаванай асновай для стварэння вобраза станоўчага героя, ідэальнага чалавека, місія якога — выхоўваць і навучаць, быць бездакорным узорам для пераймання, служыць прыкладам добрых спраў і ўчынкаў. Паводле мастацкай канцэпцыі Ф. Скарыны, станоўчы герой — адукаваны чалавек, духоўна трывалы і інтэлектуальна прасветлены, навучае людзей дабру і справядлівасці, нязменна спрыяе развіццю народаў («разные языки житием просветівый»). Ён смела змагаецца з ворагам, цярплівы і надзейны, захоўвае цялесную чысціню, не злоўжывае віном. === Асветніцкая дзейнасць === Францыск Скарына першым сярод усходніх славян падрыхтаваў сістэматызаваны кодэкс кананічных біблейскіх кніг, пра што сведчыць дакладны пералік і вызначэнне місіі кожнай з іх у «Прадмове да ўсёй Бібліі». Асветнік слушна вылучыў чатыры асноўныя жанрава-тэматычныя групы кніг, што складалі Біблію, пра што ён пісаў у прадмове да «Першай кнігі Царстваў»: першая група — законы, навукі і суды Божыя, другая — гістарычныя і летапісныя кнігі, трэцяя — «''кнігі пра мудрасць, розум і навуку Старога і Новага запаветаў''», чацвёртая — кнігі прароцтваў і ўяўленняў. Францыск Скарына асабіста ажыццявіў пераклад надрукаваных ім кніг Бібліі. У прадмове да «Першай кнігі Царстваў» ён літаральна пісаў: «''О сих всех книгах, мною на руски язык ново выложенных и о именах их ширей, в предисловиах от мене на кожныи роздельно положенных, выписано знойдеши''». Пры перакладзе Бібліі Францыск Скарына абапіраўся на глыбокі філалагічны аналіз папярэдніх выданняў і выкарыстоўваў старадрукі. Рыхтуючы да друку тэксты Свяшчэннага Пісання, асветнік грунтоўна займаўся іх глыбокімі тэксталагічнымі апрацоўкамі, экзегетыкай і герменеўтыкай — каментаваннем біблейных кніг, тлумачэннем незразумелых месцаў на палях, што з’яўляецца адным з вызначальных кампанентаў яго творчага метаду. Пра ўласныя філалагічныя прынцыпы і характар апрацоўкі біблейных кніг ён паведамляў у прадмове да «Псалтыра»: «''Так же положил есми на боцех некоторыи слова для людей простых, не рушаючи самое „Псальтыри“ ни в чем же. Яко суть „онагри“ и „геродеево жиліще“ и „хлябне“ и иные слова, которые суть в „Псалтыри“ неразумные простым людем. Найдуть е на боцех русским языком, что которое слово знаменуеть. Теже розделил есми вси псалмы на стихи по тому, яко ся в ыных языцех делить''». Францішак Скарына зыходзіў з таго, што ў тэксце Бібліі існуюць два семантычныя ўзроўні: першы — літаральны, знешні і другі — унутраны, глыбінны, духоўны. Асветнік даводзіў, што не толькі асобныя выказванні, але нават кожнае слова ў Бібліі мае свой унутраны, патаемны сэнс, які патрабуе тлумачэння, пэўнага духоўнага напружання. «''Написаны суть воистину сие книги внутрь духовне е, разумеющим о тайнах превеликих Божиих''». Такім чынам, ён узаконьваў алегарызм, прытрымліваючыся думкі, што ўнутраны сэнс Бібліі здольныя зразумець пераважна духоўныя асобы, адукаваныя людзі. Францыск Скарына ўказваў таксама і на выключную важнасць літаральнага, вонкавага аспекту біблейнага дыскурсу. На яго думку, знешні бок, літаральнае прачытанне Бібліі адрасаваны простым людзям: «''Написаны теж и зовнутрь, понеже не толико докторове а люди вченые в них разумеють, но всякий простый и посполитый, чтучи их или слухючи, может поразумети, что ест потребно к душному спасению его''». Францыск Скарына ўслед за евангелістам Матфеем лічыў, што просты чалавек можа ўбачыць у Святым Пісьме тое, што нярэдка застаецца неўспрынятым і добра адукаванымі людзьмі. [[Файл:Книга Песни Песней Соломона (1518).pdf|thumb|Старонка кнігі «Песня песень» (1518).]] Выданні Скарыны з’яўляюцца ўнікальнымі помнікамі свецкай рэнесанснай біблейскай пісьменнасці. Іх месца ў еўрапейскім і беларускім культурна-гістарычным працэсе вызначаецца гістарычнымі ўмовамі, традыцыямі, своеасаблівасцю і агульным узроўнем духоўнага развіцця Беларусі і ўсходне-славянскіх зямель ВКЛ. Разам з тым яны адлюстроўваюць і асабістыя рысы выдаўца, яго духоўную адоранасць і непаўторнасць, веліч яго подзвігу. Біблія Скарыны не адпавядае поўнасцю ніводнаму з вядомых рукапісных ці друкаваных зводаў Свяшчэннага Пісання. Яна адыходзіць ад царкоўных традыцый не столькі сваім складам і зместам (дзе многа кананічнага), колькі агульнай накіраванасцю, жывым духам і свецкай хрысціянскай прыўзнятасцю, грамадскімі, нацыянальна-патрыятычнымі, гуманістычнымі і асветніцкімі тэндэнцыямі. Творы Скарыны непарыўна і арганічна звязаны з яго выданнямі, тэмамі і накіраванасцю яго духоўнай дзейнасці. Яны ўяўляюць сабой сукупнасць уступных, заключных і каментуючых матэрыялаў, якія дастасаваны да адпаведных біблейскіх кніг і ствараюць з імі і з усёй Бібліяй разам арганічную цэласнасць. Асноўную ролю адыгрываюць «''предьсловия''» і блізкія да іх па функцыях «''сказания''». У пражскіх выданнях 21 прадмова і 4 сказанні, у віленскіх — адпаведна 2 і 21. Большасць даследчыкаў адносіць прадмовы і сказанні да адной жанравай разнавіднасці, на думку іншых ([[Уладзімір Міхайлавіч Конан|У. Конан]], В. Дарашкевіч, А. Яскевіч) — сказанні бліжэй да пазнейшых беларускіх пропаведзей, казанняў. Яны звычайна больш сціслыя, адрозніваюцца сваёй стылістыкай, красамоўствам, насычаны багаслоўскай рыторыкай<ref name="ВКЛ579">ВКЛ, с. 579.</ref>. Кнігі Скарыны прызначаліся для прыватнага і сямейнага чытання, выкарыстання ў царкоўных службах і свецкіх бібліятэках. Францыск Скарына ўлічваў адсутнасць у ВКЛ і ўсёй Усходняй Еўропе развітой кніжна-пісьмовай традыцыі перапісвання біблейскіх зводаў, недастатковае знаёмства з імі свецкіх і нават царкоўных колаў. Асобныя рукапісныя зводы Бібліі («Генадзіеўская Біблія», 1499; «Дзесятаглаў» Мацея Дзевятага, 1502—1507; «Пяцікніжжа» дзяка Фёдара, 1514) не былі прызначаны для шырокага распаўсюджання, і толькі вынаходніцтва друку адкрыла перад ёй шырокія перспектывы. Каб пазбегнуць спрошчанага, памылковага ўспрыняцця Бібліі, Скарына імкнуўся ў простай і зразумелай форме каменціраваць біблейскія тэксты, падаваць звесткі пра гістарычныя, бытавыя, багаслоўскія, моўныя рэаліі. У тэалагічным кантэксце асноўнае месца ў прадмовах і сказаннях Скарыны займала т. зв. экзагеза — тлумачэнне алегарычнага зместу кніг Старога Запавету як прадвесця і прароцтва новазапаветных падзей, перамогі хрысціянства ў свеце і надзеі на вечнае духоўнае выратаванне. Комплекс прадмоў і сказанняў дапаўняюць калафоны — пасляслоўі з некаторымі выхаднымі звесткамі і т. зв. надпісанні — сціслыя ўступныя каментарыі да частак кожнай кнігі<ref name="ВКЛ579"/>. Даследчыкі адзначаюць стылявы і жанравы [[сінкрэтызм]] асноўных твораў Францыска Скарыны, дасканаласць выяўленчых сродкаў, публіцыстычнасць, экспрэсіўнасць, прытчавы і алегарычны характар, багацце гістарычных, філасофскіх, тэалагічных каментарыяў, сугучнасць узнёслай моўнай стылістыцы кніг Бібліі<ref name="ВКЛ579"/>. === Светапогляд, гуманізм === У творах Скарыны своеасабліва сінтэзаваліся антычныя і сярэдневяковыя традыцыі з ідэалогіяй еўрапейскага Адраджэння, хрысціянскі гуманізм з рэнесансна-гуманістычнымі ўяўленнямі. Патрыятычныя пачуцці, яго намаганні садзейнічаць усебаковаму духоўнаму і грамадскаму развіццю Айчыны не супярэчаць поглядам на гісторыю чалавецтва, права, заканадаўства, звычаі і традыцыі іншых народаў. Ён далёкі ад рэлігійнага фанатызму, ваяўнічага місіянерства. Яго канфесіянальныя погляды вызначаюцца талерантнасцю, а ў пражскіх выданнях — нават пэўнай неакрэсленасцю. Сучасныя даследчыкі звяртаюць шмат увагі на характарыстыку асветніцкіх імкненняў Скарыны, яго павагу да свецкіх навук, кніжнай справы, літаратуры, мастацтва, пісьменства, духоўных здабыткаў старажытных часоў і эпохі Адраджэння<ref name="ВКЛ580">ВКЛ, с. 580.</ref>. Францыск Скарына высока ацэньваў выдатных дзеячаў антычнага свету, знакамітых біблейскіх герояў, пазітыўна ставіўся да сучаснага яму караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]]. У сістэме Боскай іерархічнай пабудовы свету і зямной грамадскай гісторыі Скарына аналізаваў вядомую сярэдневяковай тэалогіі антыномію: «закон прыражоны» (Боскі) і «закон пісаны». Ідэі прававой дзяржаўнасці, справядлівага і маральнага вяршэнства законаў у тыя часы былі надзвычай актуальнымі. Менавіта тады быў распрацаваны і зацверджаны першы агульнадзяржаўны збор законаў — [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529|Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529 года]], які сістэматызаваў і рэгуляваў асноўныя сферы сацыяльных і прававых адносін. Апалогія «прыражонага закона» ў Скарыны — гэта праекцыя ідэальнай мадэлі прававой арганізацыі грамадства, заснаванай на Боскіх і хрысціянскіх запаветах. «''Закон прироженый в том наболей соблюдаем бываеть: то чинити иным всем, что самому любо ест от иных всех, и того не чинити иным, чего сам не хощеши от иных имети''». «''Закон пісаны''», па словах Скарыны, быў таксама дараваны ад Бога ў Свяшчэнным Пісанні, а пазней устаноўлены ад людзей праз царкоўныя саборы і земскія законы. Скарына не бачыў неабходнасці ў параўнанні пісаных законаў розных краін і народаў. Для яго больш істотныя асноўныя пастулаты права, іх блізкасць і падабенства да «прыражонага закона». Як абгрунтаванне саслоўна-манархічнага ладу, удасканалення земскага заканадаўства ўспрымалася сучаснікамі яго апісанне старажытных правоў і статутаў, заключаных у біблейскіх кнігах: права паспалітае, язычніцкае, царскае, рыцарскае, гарадское, марское, купецкае і інш.<ref>ВКЛ, с. 580—581.</ref> Кнігі Скарыны сведчаць пра значныя змены ў развіцці духоўных і этнаінтэграцыйных працэсаў на Беларусі, асэнсаванні гістарычнага і культурна-моўнага адзінства беларускай народнасці. Традыцыйнасць этнагістарычных вызначэнняў у Скарыны — «''Русь''», «''руская мова''», «''Бівлія руска''» — не пярэчаць таму, што ў сваіх выданнях ён меў на ўвазе перш за ўсё Русь айчынную, уласна беларускія землі з іх насельніцтвам, традыцыямі і культурай. Яскравым пацвярджэннем этнагістарычнай і патрыятычнай свядомасці Скарыны з’яўляецца яго замілаванне [[Полацк]]ам і Полаччынай. Яно напаўняе яго агульнапатрыятычныя ўяўленні канкрэтным зместам — любоўю да сваёй малой радзімы, сям’і. Францыск Скарына адзначаў: «''Понеже от прирождения звери, ходящие в пустыни, знають ямы своя, птици, летающие по воздуху, ведаюць гнёза своя; рибы, плавающие по морю и в реках, чують виры своя; пчёлы и тым подобная боронять ульев своих, — тако ж и люди, и где зродилися и ускормлены суть по Бозе, к тому месту великую ласку имають''». Адсюль і палкае жаданне Скарыны служыць свайму народу, распаўсюджваць хрысціянскія і рэнесансна-гуманістычныя погляды, натхняць на асабістую і грамадскую актыўнасць, дасканаласць, пасціжэнне высокіх сэнсаў зямнога быцця і Боскіх запаветаў<ref name="ВКЛ580"/>. Палітычныя і сацыяльныя погляды Скарыны складаліся пад уздзеяннем рэальных працэсаў, што адбываліся на Беларусі, у ВКЛ, Польшчы, іншых еўрапейскіх краінах. Яго палітычным ідэалам была моцная і асветная манархічная ўлада, якая падтрымлівае хрысціянскую справядлівасць, законнасць, правасуддзе, мірныя зносіны з суседзямі, спрыяе развіццю духоўнай культуры, гандлю, рамяства. Ідэальнымі правіцелямі Скарына лічыў старажытных [[Старажытная Грэцыя|грэчаскіх]] і [[Старажытны Рым|рымскіх]] цароў і заканадаўцаў: [[Салон (паэт)|Салона]], [[Нума Пампілій|Нуму Пампілія]], [[Лікург]]а, егіпецкага цара [[Пталамей IV Філапатар|Пталамея IV Філапатара]]. На яго думку, манарх павінен быць набожным, мудрым, адукаваным, дабрачынным, чулым, а таксама справядлівым да сваіх падданых. Сацыяльныя адносіны Скарына таксама ацэньваў хрысціянскімі прынцыпамі: не адмаўляючы існавання класавых процілегласцей, лічыў, што ўзаемаадносіны паміж «''богатыми''» і «''убогими''» павінны складвацца на аснове «''братолюбия''» і «''друголюбия''»<ref>Францыск Скарына і яго час, с. 484.</ref>. Значная ўвага да пытанняў права, ролі народаў у выпрацоўцы законаў, ідэй справядлівасці, роўнасці ўсіх людзей перад законам сведчыць пра тое, што ён быў занепакоены рэальным становішчам спраў на сваёй Радзіме, з’явамі сацыяльнай дыскрымінацыі, феадальнай анархіі, свавольства<ref>ВКЛ, с. 581.</ref>. Скарына з’явіўся выразнікам ідэалогіі, духоўных патрэб гараджан Беларусі (пераважна купцоў і рамеснікаў). Светапогляд Скарыны тлумачыўся не толькі тыповымі рысамі эпохі, але і культурна-гістарычнымі абставінамі. На светапогляд Скарыны паўплывалі народна-этычныя і эстэтычныя, а таксама літаратурныя традыцыі. У цэнтры ўвагі знаходзілася праблема чалавека і грамадства. Скарына разглядаў і вырашаў пытанні сэнсу жыцця, духоўнага свету, годнасці чалавека, паходжання маральных уяўленняў, агульнага і індывідуальнага дабра. Ён сцвярджаў самакаштоўнасць чалавечага жыцця, але не адмаўляў і веры ў жыццё на тым свеце. Этыка Скарыны арыентуе чалавека на грамадска-карыснае зямное жыццё, служэнне «''пожитку посполитому''», маральнае ўдасканаленне, «''абы, начившися мудрости''», людзі «''добре живучи на свете''». Праблемы сэнсу жыцця і вышэйшага дабра разглядаліся ў прадмовах да шматлікіх кніг, у тым ліку да кніг [[Прытчы Саламонавы (Скарына)|Прытчаў Саламона]], [[Кніга Ісуса Сірахава (Скарына)|Ісуса Сірахава]], [[Еклезіяст (Скарына)|Еклезіяста]]<ref>Францыск Скарына і яго час, с. 482.</ref>. <!-- Пакуль закаментуем Характэрная своеасаблівасць літаратурнай і выдавецкай дзейнасці Францыск Скарыны не абмяжоўваецца яго першапраходніцтвам у галіне кірылічнага кнігадрукавання ў Беларусі і Усходняй Еўропе. Яна выразна засведчана ў жанрава-тэматычным выбары першадрукаў, іх унутранай структуры, перакладзе і каментарыях, мастацкіх, літаратурна-пісьменніцкіх, філасофскіх і моўных рысах яго выданняў, у агульнай арыентацыі яго творчасці на патрэбы Айчыны і народа. Калі на яго радзіме завяршаўся працэс фарміравання ўсё больш замкнёнай і размежаванай саслоўнай структуры, абвастрыліся ўнутраныя супярэчнасці, уласныя інтарэсы пануючых пластоў сталі паволі прэваліраваць над этнаканфесійнымі і культурна-моўнымі традыцыямі, а гарадскі люд быў заканадаўча адмежаваны ад дзяржаўна-палітычнай дзейнасці на агульназемскім узроўні, Скарына выступіў гарачым прыхільнікам духоўнага і грамадскага адзінства ўсяго народа. Упершыню ў гісторыі Беларусі былі так цесна зліты ідэі адзінства і вяршэнства хрысціянскай і этнічнай свядомасці<ref name="ВКЛ580">ВКЛ, с. 580.</ref>. --> Духоўная спадчына Францыска Скарыны была асэнсавана і ў значнай ступені ўспрынята і развіта наступнымі пакаленнямі беларускіх мысліцеляў, гуманістаў-асветнікаў. Супастаўленне прававых ідэй Скарыны са зместам Статута 1529 года дазваляе зрабіць выснову пра практычнае ўвасабленне некаторых ідэй асветніка ў заканадаўства<ref>Францыск Скарына і яго час, с. 487.</ref>. == Ушанаванне памяці == Найбуйнейшыя мерапрыемствы па ўшанаванні Францыска Скарыны адбываліся ў Беларусі і іншых краінах у 1917, 1925, 1967, 1972, 1986—1991, 2017 гадах. Асаблівую значнасць мела святкаванне ў 2017 годзе [[500-годдзе беларускага кнігадрукавання|500-годдзя беларускага кнігадрукавання]], яно дало імпульс даследаванню і папулярызацыі спадчыны Францыска Скарыны. На працягу 2012—2017 гадоў намаганнямі [[Алесь Суша (культуролаг)|Алеся Сушы]] і [[Раман Сцяпанавіч Матульскі|Рамана Матульскага]] арганізаваны міжнародныя выставы выданняў Скарыны (у тым ліку з замежных збораў) у Мінску, Полацку, Маскве, Празе, Лондане і інш.; адбыліся навуковыя канферэнцыі, мастацкія конкурсы, пленэры, масавыя мерапрыемствы для дзяцей; з друку выйшлі дзясяткі навуковых і папулярных публікацый на розных мовах. Пад кіраўніцтвам Алеся Сушы таксама праведзена навуковая работа па выяўленні, апісанні і атрыманні лічбавых копій выданняў Скарыны з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Германія|Германіі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]], [[Чэхія|Чэхіі]] і іншых краін, у выніку сфарміравана электронная калекцыя з больш за 200 паўнатэкставых копій (у фондах [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]). У 2013—2017 гадах рэалізаваны фундаментальнай значнасці навуковы і выдавецкі праект па факсімільным узнаўленні кніжнай спадчыны Францыска Скарыны (выдадзена 20 тамоў). У 2015—2017 гадах адбылося вяртанне «Малой падарожнай кніжкі» Францыска Скарыны ў Беларусь. * Імем Францыска Скарыны названы вуліцы і плошчы ў [[Вуліца Францыска Скарыны (Мінск)|Мінску]] (у 1991—2005 гадах імя Скарыны таксама насіла галоўная магістраль горада, цяпер [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]]), [[Полацк]]у ([[Вуліца Францыска Скарыны (Полацк)|вуліца]], [[Плошча Францыска Скарыны|плошча]] і [[праспект Францыска Скарыны (Полацк)|праспект]]), [[Віцебск]]у, [[Нясвіж]]ы, [[Орша|Оршы]], [[Слуцк]]у і іншыя, [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт]], гімназія № 1 Мінска, [[Полацкая дзяржаўная гімназія № 1 імя Францыска Скарыны|гімназія № 1 Полацка]], [[Віленская гімназія імя Францыска Скарыны|беларуская гімназія ў Вільнюсе]]. * Помнікі яму пастаўлены ў [[Помнік Францыску Скарыну (Полацк)|Полацку]], [[Помнік Францыску Скарыну (Ліда)|Лідзе]], [[Мінск]]у (перад [[Помнік Францыску Скарыну (Мінск, каля Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі)|Нацыянальнай бібліятэкай Беларусі]] і ў [[Помнік Францыску Скарыну (Мінск, дворык БДУ)|дворыку БДУ]]), [[Вільнюс]]е, [[Помнік Францыску Скарыну (Калінінград)|Калінінградзе]], [[Помнік Францыску Скарыну (Прага)|Празе]], [[Бюст Францыска Скарыны (Кішынёў)|Кішынёве]]. * Імем Францыска Скарыны названа [[Астэроід|малая планета]] [[(3283) Скарына|№ 3283 (1979 QA10)]] [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]. * Уведзены дзяржаўныя ўзнагароды [[Беларусь|Беларусі]] — [[медаль Францыска Скарыны]] (1989) і [[ордэн Францыска Скарыны]] (1995). Жыццё і дзейнасць Францыска Скарыны вывучае комплексная навуковая дысцыпліна — [[скарыназнаўства]]. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Выява:Polatsk-F.Skaryna statue.JPG|Помнік у Полацку Выява:IKSUR Skaryna statue.jpg|[[Помнік Францыску Скарыну (Калінінград)|Помнік у Калінінградзе]] File:Francisko Skoryna 2.jpg|[[Помнік Францыску Скарыну (Прага)|Помнік у Празе]] </gallery> === У філатэліі === <center><gallery> Файл:The Soviet Union 1988 CPA 5925 stamp (500th birth anniversary of Francysk Skaryna, Ruthenian humanist, physician, and translator. Armillary sphere, sun and crescent, quill pen, paperweight, and text block).jpg|[[Паштовая марка]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], «''Францыск Скарына - 500 год''» (1988) Файл:1995. Stamp of Belarus 0106.jpg|Паштовая марка [[Беларусь|Беларусі]], выдадзена ў гонар заснавання [[Дзень беларускага пісьменства|Дня беларускага пісьменства і друку]]; на марцы выяўлены [[знак Скарыны]] (1995) Файл:1997. Stamp of Belarus 0236.jpg|Паштовая марка Беларусі, выдадзена ў гонар 480-годдзя беларускага кнігадрукавання (1997) Файл:1997. Stamp of Belarus 0237.jpg|Паштовая марка Беларусі, выдадзена ў гонар 480-годдзя беларускага кнігадрукавання (1997) Файл:1997. Stamp of Belarus 0238.jpg|Паштовая марка Беларусі, выдадзена ў гонар 480-годдзя беларускага кнігадрукавання (1997) Файл:1997. Stamp of Belarus 0239.jpg|Паштовая марка Беларусі, выдадзена ў гонар 480-годдзя беларускага кнігадрукавання (1997) Файл:2001. Stamp of Belarus 0437.jpg|Паштовая марка Беларусі са [[знак Скарыны|знакам Скарыны]] (2001) Файл:Skorina sayt.jpg|[[Паштовы блок]] Беларусі, выдадзены ў гонар Францыска Скарыны (2015) Файл:1211 (500-hoddzie bielaruskaha knihradrukavannia).jpg|Паштовы блок Беларусі, выдадзены ў гонар 500-годдзя беларускага кнігадрукавання (2017) Файл:1211 (500-hoddzie bielaruskaha knihradrukavannia) - Special postmark.png|[[Спецыяльны паштовы штэмпель]] Беларусі, выдадзены ў гонар 500-годдзя беларускага кнігадрукавання (2017) Файл:1211 (500-hoddzie bielaruskaha knihradrukavannia) - First day cover.jpg|[[Канверт першага дня]] [[Беларусь|Беларусі]], выдадзены ў гонар 500-годдзя беларускага кнігадрукавання (2017) </gallery></center> === У кінематографе === * У 1969 годзе на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» зняты мастацкі фільм «[[Я, Францыск Скарына…]]», ролю першадрукара выканаў [[Алег Іванавіч Янкоўскі|Алег Янкоўскі]]. == Выданні == * Б43 Белорусские мыслители XVI—XVII вв. Избранные труды. — Минск : Редакция журнала «Промышленно-торговое право», 2017. — 320 с. — (Наследие права)<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/pravovaya-informatsiya/nasledie-prava/nauchnye-trudy/sborniki/belorusskie-mysliteli-16-17-vv-izbrannye-trudy/|title=Белорусские мыслители 16-17 вв. «Избранные труды»|website=pravo.by}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Біблія Францыска Скарыны]] * [[Знак Скарыны]] * [[Кнігавыдавецкая дзейнасць Францыска Скарыны]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * 450 год беларускага кнігадрукавання. — Мн., 1968. * {{h|Karbowiak|1898-1923|''Antoni Karbowiak''. Dzieje wychowania i szkół w Polsce (t. 1 1898, t. 2 1903, t. 3 1923). — Petersburg (t. 1-2), Lwów (t. 3).}} * ''Агіевіч У. У.'' Сімволіка гравюры Скарыны. — Мн., 1999. * ''Алексютовіч М. А.'' Скарына, яго дзейнасць і светапогляд. — Мн., 1958. * ''Анічэнка У. В.'' Слоўнік мовы Скарыны. Т. 1—3. — Мн., 1977—94. * Беларусіка=Albaruthenica. Кн. 9. 480 год беларускага кнігадрукавання: Матэрыялы 3-х Скарын. чытанняў. — Мн., 1998. * ''Б. С.'' У Беларускім Інстытуце Навукі і Мастацтва // Беларус. — 1966. — № 110. — С. 1 (рэферат Вітаўта Тумаша «Калі нарадзіўся і памёр доктар Скарына»). * ''Булыка, А. М.'' Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — 253 с. * ''[[Пётр Уладзіміравіч Уладзіміраў|Владимиров П.]]'' [[s:ru:Франциск Скорина (Владимиров)|Доктор Франциск Скорина. Его переводы, печатные издания и язык]]. — СПб.: Тип. Императорской акад. наук, 1888. * ''Галенчанка Г. Я.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/skaryna/Галенчанка_Г._Я._Францыск_Скарына_-_беларускі_і_ўсходнеславянскі_першадрукар.html Францыск Скарына — беларускі і ўсходне-славянскі першадрукар]. — Мн., 1993. * Гравюры Францыска Скарыны. — Мн., 1990. * Галенчанка Г. Я. [http://rsijournal.net/page.php?id=11 Францыск Скарына: у паціне версій, стэрэатыпаў і міфаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220526195026/http://rsijournal.net/page.php?id=11 |date=26 мая 2022 }} // Российские и славянские исследования, 2007, вып. 2. * ''Груша А.'' [https://www.academia.edu/81163497/ Скорина Франциск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221118120009/https://www.academia.edu/81163497 |date=18 лістапада 2022 }} // {{ПЭ|||64|273-277|}} * ''Груша А.'' [https://www.academia.edu/76327614/ Реплика в связи с новыми данными о возможных родственниках Франциска Скорины] // Даўнія факты — новыя ідэі. — Минск, 2021. — С. 145—153. * ''Дварчанін I.'' Францішак Скарына як культурны дзеяч і гуманіст на беларускай ніве: Пер. з чэш. — Мн., 1991. * Запісы Бел. Ін-та навукі й мастацтва. Кн. 21. — New York, 1994. * ''[[Аляксей Канстанцінавіч Каўка|Каўка А.]]'' Тут мой народ: Францішак Скарына і бел. літ. XVI — пач. XX стст. — Мн., 1989. * ''Конан У. М.'' Боская і людская мудрасць: (Францішак Скарына: жыццё, творчасць, светапогляд). — Мн., 1990. * ''Лабынцаў Ю.'' Пачатае Скарынам: Бел. друкаваная літ. эпохі Рэнесансу. Мн., 1990. * ''Лабынцаў Ю.'' Скарынаўскі каляндар: (Да 500-годдзя з дня нараджэння Ф. Скарыны). 2 выд. Мн., 1990. * ''Лемешкин И.'' 1470 — год рождения Ф. Ско́рина // Францыск Скарына: новыя даследаванні. — Мінск: Беларуская навука, 2019. — С. 23-85. — ISBN 978-985-08-2415-8 * ''Мальдзіс А.'' Францыск Скарына як прыхільнік збліжэння і ўзаемаразумення людзей і народаў. Мн., 1988. * {{Кніга|ref=Немировский|год=1990|аўтар=Немировский Е. Л.|загаловак=Франциск Скорина: Жизнь и деятельность белорусского просветителя|месца=Минск|выдавецтва=Мастацкая літаратура|старонак=597|isbn=ISBN 5-340-00813-4}} * ''Паноў С. В.'' Матэрыялы па гісторыі Беларусі: 46 тэм для вывучэння. Заданні для самакантролю. Лагічныя схемы. Тэрміналагічны слоўнік. Храналагічныя схемы. Тэрміналагічны слоўнік. Храналагічная табліца. Карты / С. В. Паноў; пад навук. рэд. М. С. Сташкевіча, Г. Я. Галенчанкі. — 6-е выд. — Мн.: Аверсэв, 2005. — 415 с.: іл. — (Экзамены). ББК 63.3(4Бел) П 16) ISBN 985-478-881-4. * ''Падокшын С. А.'' Філасофская думка эпохі Адраджэння ў Беларусі: Ад Францыска Скарыны да Сімяона Полацкага. — Мн., 1990. * ''Пляхімовіч І.'' [http://www.gazeta.bsu.by/2017/08/kab-zhyc-ne-mensh-za-500-god-yaki-sens-dlya-belarusau-mae-spadchyna-skaryny/ Каб жыць не менш за 500 год] // Настаўніцкая газета. — 2017. — 19 жн. — С. 18-19; Універсітэт: газета Беларус. дзярж. ун-та [Электронны рэсурс]. — 2017. — 25 жн. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171008181900/http://www.gazeta.bsu.by/2017/08/kab-zhyc-ne-mensh-za-500-god-yaki-sens-dlya-belarusau-mae-spadchyna-skaryny/ |date=8 кастрычніка 2017 }} * ''Подокшин C. A.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/padokshun/%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%88%D0%B8%D0%BD_C._A._%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%81%D0%BA_%D0%A1%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0.html Франциск Скорина]. — М.: Мысль, 1981. — 215 с. * ''Полехов С. В.'' [https://www.academia.edu/12778822/%D0%A1.%D0%92._%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%BE_%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B5_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%A1%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%87%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_-_2015._%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0_%D0%B2_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B5_%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2._%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%9C._2015 Малоизвестные сведения о роде Франциска Скорины] // Берковские чтения — 2015. Книжная культура в контексте международных контактов. Минск; М., 2015. — С. 389—392. * ''Прысутны''. Даклад пра Рыгора Хадкевіча // Беларус. — 1969. — № 151. — С. 5. (Рэферат [[Вітаўт Тумаш|Вітаўта Тумаша]] ў Таронта (Канада) пра гетмана Рыгора Хадкевіча як паслядоўніка {{nowrap|Ф. Скарыны}} ў выдавецкай справе.) * Рэферат у Ню Брансьвіку // Беларус. — 1966. — № 110. — С. 6. (Рэферат Вітаўта Тумаша «Агляд жыцця і дзейнасці Ф. Скарыны ў святле архіўных знаходак».) * Скарына і яго эпоха. — Мн., 1990. * Скарына Францыск // Асветнікі зямлі Беларускай: Энцыкл. давед. / Рэдкал.: У. М. Жук. — Мн.: БелЭн, 2001. — 496 с. * Скарына Францыск // Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст.: Энцыкл. давед. — Мн.: БелЭн, 1995. — 671 с. * Спадчына Скарыны: 3б. матэрыялаў першых Скарынаўскіх чытанняў (1986). — Мн., 1989. * Старажытная беларуская літаратура (XII—XVII стст.) / Уклад, прадм., камент. І. Саверчанкі — Мінск: Кнігазбор, 2007. — («Беларускі кнігазбор»). ISBN 985-6824-43-5 * Сусветная спадчына Францыска Скарыны / складальнік А. Суша. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2017. * ''[[Алесь Суша (культуролаг)|Суша А. А.]]'' [https://www.academia.edu/97120270 Франциск Скорина — человек мира. — Минск: Беларуская Энцыклапедыя], 2016. — 303 с. — <nowiki>ISBN 978-985-11-0947-6</nowiki>. * ''Суша А. А.'' Францыск Скарына. Чалавек-энцыклапедыя. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Ф. Скарыны, 2016. — 119 с. * ''Суша А. А.'' Францыск Скарына. Чалавек свету. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Ф. Скарыны, 2016. — 128 с. * ''Суша А. А.'' Францыск Скарына. Чалавек-легенда. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Ф. Скарыны, 2016. — 112 с. * Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед. Мн., 1988. * Францыск Скарына: Жыццё і дзейнасць: Паказ. літ. Мн., 1990. * Францыск Скарына: Жыццё і дзейнасць: Паказ. літ. Дад. за 1530—1988 гг., 1989—1993 гг. — Мн., 1995. * Францыск Скарына: Зб. дак. і матэрыялаў. Мн., 1988. * ''[[Вітаўт Тумаш|Тумаш В.]]'' Пяць стагоддзяў Скарыніяны, XVI—XX: [Бібліягр.]. — Нью Ёрк, 1989. * ''Чамярыцкі В. А.'' Беларускі тытан эпохі Адраджэння. — М., 1990. * Чатырохсотлецце беларускага друку, 1525—1925. — Мн., 1926. * ''Яскевіч А. А.'' Творы Ф. Скарыны: Жанравая структура. Філас. погляды. Мастацтва слова. — Мн., 1995. * {{Кніга|ref=Wisłocki|аўтар=Wisłocki W.|загаловак=O wydawnictwie Liber diligentiarum Krakowskiego Fakultetu Filozoficznego z lat 1487-1563|год=1886|месца=Kraków}} * ''Оліна Эла''. [https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/skaryna1/%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0_%D1%96_%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%96%D1%8F%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C._%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B0_%D0%B4%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%83_%D1%85%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%8B_%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BC.html Падагра і геніяльнасць. Спроба дыягназу Скарыны прафесарам Сарокам] // Наша слова.pdf. № 3 (107), 17 студзеня 2024. * ''Брага Сымон''. [https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/skaryna/%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%BD._%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B5.html Доктар Скарына ў Маскве] // Спадчына. 1991. № 4. — С. 11-29. * ''Тумаш Вітаўт''. [https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/tumach1/%D1%82%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%9E%D1%82._%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%83%D1%96.html Скарына ў Падуі] // Спадчына. 1996. № 6. — С. 171—227. === Бібліяграфія === * Прадмовы і пасляслоўі. — Мн., 1969. * Творы: Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія. — Мн., 1990. * Біблія: Факсімільнае ўзнаўленне Бібліі, выданай Францыскам Скарынаю ў 1517—1519 гг. — Т. 1—3. — Мн., 1990—1991. == Спасылкі == {{Commonscat|}} * {{YouTube|4ZfeWYcayQg|Павел Котаў: Што мы ведаем і чаго не ведаем пра Францішка Скарыну|logo=+}} {{Выданні Францыска Скарыны}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Выдатны артыкул|Асоба|Гісторыя|Культура і грамадства}} {{Артыкул года|2017}} {{DEFAULTSORT:Скарына Францыск}} [[Катэгорыя:Францыск Скарына| ]] [[Катэгорыя:Выдаўцы]] [[Катэгорыя:Друкары Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Бібліі]] [[Катэгорыя:Вучоныя Сярэдневякоўя]] [[Катэгорыя:Старабеларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Першадрукары]] [[Катэгорыя:Біблеісты Беларусі]] 2vvrjounk0c1mul1vm7bolioostxdqu 0 16185 5146670 5067686 2026-05-25T20:31:56Z Нявідны 166654 5146670 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Ашмяны |краіна = Беларусь |вобласць = Гродзенская |раён = Ашмянскі }} '''Ашмя́ны'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Ašmiany}}) — горад у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Ашмянскі раён|Ашмянскага раёна]], на [[Ашмянка|рацэ Ашмянка]]. За 220 км на паўночны ўсход ад [[Гродна]], за 130 км на паўночны захад ад [[Мінск]]а, за 55 км на поўдзень ад [[Вільня|Вільні]], за 17 км ад чыгуначнай станцыі [[Ашмяны (станцыя)|Ашмяны]] на лініі [[Маладзечна]] — [[Вільня]], на аўтамабільнай дарозе Маладзечна — Вільня (праз Ашмяны праходзіць 9-ы транспартны еўрапейскі калідор). Горад размешчаны ў прыгранічнай зоне Беларусі з [[Літва|Літвой]]. == Назва == Назва Ашмянаў — гідранімічнага паходжання, ад ракі Ашмянкі — «Камяністай» ракі. Пачаткова гідронім меў выгляд {{lang-lt2|Ašmena}}, які відаць з ранейшых формаў ужывання. Гэта гідронім балцкага паходжання, балцкімі з’яўляюцца і такія назвы яе прытокаў, як [[Болтуп|Балтупа]], Вайгета, [[Лоша (прыток Ашмянкі)|Лоша]], [[Кернава (рака)|Кернава]], [[Лэйлубка|Лэйлупка]], [[Панарка (рака)|Панарка]]. Ад пачатку назоўных даследаванняў назву звязвалі з літоўскім {{lang-lt2|ašmenis}} «астрыё», ажно пакуль не было ўдакладнена: {{lang-lt2|ašmenis}} разам з {{lang-lt|akmuo}} «камень» абодва ўзыходзяць да варыянтаў аднаго і таго ж індаеўрапейскага кораня *''ak'-'' / *''ak-'' «востры». Назвы каменя ад двух гэтых варыянтаў размеркаваліся па розных моўных групах — у інда-іранскую і ў балцка-славянскую адпаведна. У мове балтаў захаваліся абодва гэтыя корані: ад *''ak-'' — {{lang-lt2|akmen-}} «камень», ад *''ak'-'' — {{lang-lt2|ašmen-}} «вастрыё» ды (на перыферыі мовы) {{lang-lt2|ašmen-}} «камень»<ref>Топоров В. Н. Две заметки из области балтийской топонимии (этимологический аспект) [1959] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т.4. Кн. 2. М., 2010. С. 74-77.</ref>. Гэта ілюструе і наваколле ракі Ашмянкі: прадмесце Ашмянаў — [[Акмянеі]] (ад {{lang-lt2|akmen-}} «камень»), а на поўначы ад горада цячэ рэчка Каменка, назва якой — гэта пазнейшая «калька» з балцкай «каменнай» назвы ракі Ашмяны. Назва ракі Ашмяны (Ашмянкі) значыць «Камяністая (рака)». У лацінамоўнай хроніцы Віганда Марбургскага ў аповедзе пра паход крыжакаў на Літву ў 1385 годзе назва Ашмянаў фігуруе як «Asschemynne» (у фразе «Steteruntque 4 septimanis invitis paganis de Asschemynne», што значыць «І заставаліся [у паходзе] чатыры тыдні, нягледзячы на супраціў язычнікаў з Ашмянаў»)<ref>Chronicon seu annales Wigandi Marburgensis: equitis et fratris ordinis teutonici / Kronika Wiganda z Marburga: rycerza i brata Zakonu niemieckiego. Posnaniae, 1842. Стар. 298—299.</ref>. Даследчык тапаніміі В. Жучкевіч назвы горада Ашмяны і рэчкі Ашмянкі называў «назвамі балтыйскага паходжання» і збліжаў з літоўскім тапонімам {{lang-lt2|Akmenė}}<ref>Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. Стар. 279.</ref>. На знешнім сугуччы першых гукаў грунтуецца версія пра паходжанне назвы Ашмянаў ад назвы мядзведзя «Oš» у мове комі<ref>Николаев Ю. К. Историко-культурное наследие Пермского края. Официальная символика. Пермь, 2008. Стар. 129.</ref>. Ашмянамі або Ашмяной ці Ашмянкай называліся доўгі час шэсць населеных пунктаў і [[Ашмянка|рэчка]]. Пазней да іх далучылася чыгуначная станцыя. На карце [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] працы [[Тамаш Макоўскі|Тамаша Макоўскага]] (1613) значацца як Oßmiana. У сучасных беларускамоўных публікацыях часам сустракаюцца больш аўтэнтычныя варыянты назвы Ашмяна́, Ашме́на. == Гісторыя == Згодна з легендарнай часткай «[[Хроніка Быхаўца|Хронікі Быхаўца]]», Ашмяны (''Oszmena'') заснаваў адзін з трох «''паноў радных''» жамойцкага князя Монтвіла (''Montwił''), калі ён паслаў свайго сына [[Эрдзівіл|Гердзівіла]] (''Jerdywił''), дазнаўшыся, што «''Цар Батый''» «''разагнаў рускіх князёў''» і землі, якія тыя захапілі, цяпер можна апанаваць самім. Пасля таго як яны знайшлі «''ў чатырох мілях ад ракі Нёмана гару красную''» і заснавалі там [[Навагрудак|Наваградак]], а Гердзівіл сеў там княжыць, — Гердзівіл панам радным даў «астравы пушчы». Востраў «каля ракі Ашмяны» атрымаў Грумпюс (''Grumpiuż''), а Граўжыс (''Growżys'') — «востраў», які цяпер [[Граўжышкі]], а Эйкшыс (''Ejkszys'') — «востраў», які цяпер Эйкшышкі ([[Эйшышкес|Эйшышкі]]). У іх у кожнага былі сыны: Гаштаўт (''Gasztolt''), Давойна (''Dowoin''), Монвід<ref>{{Кніга|загаловак=Списокъ Быховца // Полное собранiе русскихъ лѣтописей|год=1907|месца=С.-Петербургъ|том=17|старонкі=478}}</ref>. У крыніцах другой паловы XIX — пачатку XX стагоддзяў часта сустракаецца меркаванне, што Ашмяны ўжо існавалі ў 1040 годзе (год паходу [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраслава Уладзіміравіча]] на Літву). А. Корава ў сваёй працы сцвярджае: «У пачатку XI ст. Яраслаў Мудры зрабіў напад на Літву ў ваколіцах г. Ашмяны і, атрымаўшы даніну ад насельніцтва, вярнуўся ў сваю айчыну». Гродзенскія вучоныя таксама не выключаюць існавання Ашмян у XI стагоддзі. Яны ў свой час падкрэслівалі: «У летапісных помніках XII ст. упамінаецца [[Гродна]], XIII ст. — [[Навагрудак]], [[Слонім]], [[Ваўкавыск]]. Фактычна ж гэтыя гарады (як і [[Свіслач (горад)|Свіслач]], [[Ліда]], Ашмяны) існавалі значна раней — у XI ст.». Першыя згадкі аб Ашмянах у пазнейшых крыніцах адносяцца да [[1341]] года: расказваючы пра смерць [[Гедзімін]]а і падзел пасадаў паміж яго сынамі, сярод гарадоў, якія разам з [[Вільня]]й дасталіся [[Яўнут]]у, «[[Хроніка літоўская і жамойцкая]]» называе Ашмяны. У 1384 і 1385 гадах пад Ашмянамі [[Тэўтонскі ордэн|крыжакі]] спрабавалі перашкодзіць «шлюбнаму саюзу» паміж Польшчай і Вялікім Княствам Літоўскім ([[Крэўская унія]]), але пацярпелі паражэнне. У канцы XIV стагоддзя Ашмяны, верагодна, атрымалі статус горада ад [[Вітаўт]]а. У 1398 годзе ўпершыню згаданы касцёл у горадзе. Не пазней за 1407 год у Ашмянах з’явіўся [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Ашмяны)|кляштар францысканцаў]] (у літаратуры яго заснаванне часам памылкова адносяць да пачатку XVI стагоддзя). У 1402 годзе годзе крыжакі зноў напалі на Ашмяны, але сустрэлі рашучае супраціўленне і мусілі адступіць у бок Меднікаў. З 1413 года Ашмяны ўваходзілі ў склад [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1432 годзе ў Ашмянах адбыўся замах на жыццё [[Свідрыгайла|Свідрыгайлы]], які даў пачатак шматгадовай [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1430-х гадах|феадальнай вайне]]; тут жа, у ваколіцах Ашмян, праз некалькі месяцаў адбылася першая значная [[Бітва пад Ашмянамі (1432)|бітва]] паміж дзвюма партыямі. У другой палове XIV стагоддзя Ашмяны, «будучы месцапрабываннем княжацкім», «пачалі забудоўвацца па тыпе гарадоў» (левабярэжжа Ашмянкі), а першапачатковае паселішча засталося з назвай Старыя Ашмяны (правабярэжжа). У 1519 годзе горад разбураны маскоўскім войскам. З XVI стагоддзя цэнтр [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]]. У гады Рэфармацыі [[Мікалай Радзівіл «Руды»]] заснаваў тут кальвінскі збор, горад зрабіўся адным з найвядомейшых цэнтраў [[кальвінізм]]у ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. Падчас войнаў сярэдзіны XVII — пачатку XVIII стагоддзяў Ашмяны зноў былі разбураныя. У 1655, 1661 і 1677 гадах вызваляліся ад падаткаў з прычыны разбурэнняў, учыненых маскоўскімі захопнікамі. У 1667 годзе земскі пісар А. Пачобут-Адляніцкі фундаваў кляштар дамініканцаў (з ліквідаванага касцёла Найсвяцейшай Тройцы ў 1873 годзе збудавалі капліцу на мясцовых каталіцкіх могілках). Да 1683 года адносіцца першы надзейна вядомы прывілей на [[Магдэбургскае права|гарадское права]] (ад [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]])<ref name="UWKL"/>. У 1702 годзе горад заняты шведскім войскам падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]]. У 1792 годзе [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] зацвердзіў герб горада. Падчас [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]] ў горадзе размяшчаўся штаб паўстанцкага войска [[Якуб Ясінскі|Якуба Ясінскага]], фарміраваўся атрад [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхала Клеафаса Агінскага]]. 21 мая і 8 ліпеня 1794 года адбыліся баі паўстанцаў з карнікамі. <center><gallery caption="Даўнія графічныя выявы горада" widths="150" heights="150" perrow="4"> File:Catholic church of St. Michael the Archangel in Ašmiany (B. Rusiecki, 1846).jpg|Касцёл Св. Міхала Арханёла. Б. Русецкі, 1846 File:Catholic church of St. Michael the Archangel in Ašmiany (1894).jpg|Каля касцёла Св. Міхала, канец XIX ст. File:Ašmiany. Ашмяны (E. Langhau, XX).jpg|Панарама: царква і касцёл. E. Langhau, пачатак XX ст. </gallery></center> [[Файл:Ашмяны план 1798.png|thumb|left|300px|План горада Ашмяны 1798 г.]] [[Файл:Plan Ashmiana.png|thumb|left|300px|План горада Ашмяны сяр. XIX ст.]] Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) на правах павятовага горада Ашмяны ўвайшлі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]; у 1796—1801 гадах знаходзіліся ў складзе [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з 9 верасня 1801 года — [[Віленская губерня|Віленскай губерняў]] (да 1920 года). 5 жніўня 1800 года скасаваны герб горада. У ліпені — снежні 1812 года акупіраваны французскімі войскамі, каля Ашмян адбыліся жорсткія баі, горад часткова спалены. 15 красавіка 1831 года Ашмяны моцна пацярпелі пры падаўленні [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання]], калі паўстанцкі атрад Стэльніцкага пайшоў на злучэнне з асноўнымі сіламі Караля Пшаздзецкага ў [[Налібоцкая пушча|Налібоцкую пушчу]]. Уварваўшыся ў горад, расійскія войскі палкоўніка Вярзіліна спалілі яго і забілі 500 мясцовых жыхароў разам з дзецьмі, жанчынамі і ксяндзом у касцёле дамініканаў. «Ашмянская разня»<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33383890.html|author=[[Сяргей Дубавец]]|title=Ашмянская разьня. Што ў Беларусі рабіла «польскае» паўстаньне|website=Радыё Свабода|date=2025-04-14|access-date=2026-05-25|archive-date=2025-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20250630015354/https://www.svaboda.org/a/33383890.html}}</ref> стала адным з важных сімвалаў у польска-літоўскай антыцарскай літаратуры. Рэвалюцыйнымі дзеяннямі кіравалі П. Важынскі і К. Пшаздзецкі. 2 лютага 1837 года горад выключаны з прыватнаўласніцкага стану (належаў генерал-маёру Канчалаву, з 1830 года — генеральшы Лукашынавай). 9 чэрвеня 1845 года гораду нададзены другі герб (праіснаваў да 1917 года). У 1840 годзе пабудавана першая вядомая праваслаўная царква ў Ашмянах (Богаяўленская, драўляная). Уласнасцю дзяржавы ў 1847 годзе стала і староства. У 1850 годзе закрыты дамініканскі касцёл. Падчас [[Паўстанне 1863-1864|паўстаня 1863—1864 гадоў]] у ваколіцах Ашмян дзейнічалі паўстанцкія аддзелы [[Зыгмунт Мінейка|З. Мінейкі]], Г. Чаховіча, К. Ясевіча. У 1835—1914 гадах дзейнічалі [[Ашмянскія гарбарныя мануфактуры]]. У 1909 годзе ў Ашмянах пачала дзейнічаць [[метэаралагічная станцыя]]<ref name="ЭПБ1">{{Крыніцы/ЭПБ|1|Ашмянская метэаралагічная станцыя|Таўціева З. Х.|196}}</ref>. <center><gallery caption="Гістарычныя гербы горада Ашмяны" widths="150" heights="150" perrow="4"> File:Coat of Arms Ashmiany 1792.png|1792-1800 гг. File:Coat of Arms of Ašmiany, Belarus, 1845.png|1845-1917 гг. </gallery></center> З верасня [[1915]] г. па студзень [[1919]] г. Ашмяны акупіраваны германскімі войскамі. З 1.1.[[1919]] г. у складзе [[БССР]], пазней [[Літбел ССР|Літоўска-Беларускай ССР]], з красавіка [[1919]] г. па ліпень [[1920]] г. пад польскай уладай. Паводле дагавору паміж [[РСФСР]] і Літвой ад 12.7.[[1920]] г. прадугледжвалася перадача Ашмян Літве, але яна не адбылася, бо 2.10.[[1920]] г. у горад уведзены часці т.зв. польска-беларускай дывізіі на чале з генералам [[Люцыян Жалігоўскі|Жалігоўскім]]. У кастрычніку [[1920]] г. — сакавіку [[1922]] г. уваходзілі ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], з [[1922]] г. — у склад [[Польшча|Польшчы]], цэнтр павета Віленскага ваяводства. Пасля аб’яднання [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] з [[БССР]] ([[1939]]) Ашмяны — раённы цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай]] (з [[1940]] г.), [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай]] (з [[1944]]), Гродзенскай (з [[1960]]) абласцей. З 25.6.[[1941]] г. да 7.7.[[1944]] г. пад нямецка-фашысцкай акупацыяй, перад адыходам з горада 24 чэрвеня 1941 года НКУС растраляла 57 «польскіх» вязняў мясцовай турмы. Вызвалены часцямі 3-й, 19-й гв. танкавай і 2-й гв. мотастралковай брыгад 3-га гв. танкавага корпуса 5-й гв. танкавай арміі і 31-й гв. стралковай дывізіі 11-й гв. арміі. <center><gallery caption="Горад на старых здымках" widths="150" heights="150" perrow="4"> File:Catholic Church of Franciscan in Ašmiany.jpg|Касцёл францысканцаў File:Ašmiany, Župranskaja. Ашмяны, Жупранская (1896).jpg|Вуліца Жупранская File:Ašmiany-vulica.jpg|На цэнтральнай вуліцы File:Ašmiany-synagoga.jpg|Вялікая сінагога </gallery></center> == Насельніцтва == <center> [[Файл:Динамика населения города Ошмяны (1804-2011).png|690px|thumb|left|Дынаміка насельніцтва Ашмян (XIX-пач. XXI ст.)]] </center> Колькасць жыхароў горада паводле перапісаў, рэвізкіх казак і іншых крыніц: * '''XVIII ст.''': 1728 год — 1 791 чал.; 1791 год — каля 1 тыс. чал. * '''XIX ст.''': 1804 год — 746 чал.; 1811 год — 1 850 чал.; 1825 год — 1 022 чал. (730 мужчын, 292 жанчыны); 1833 год — 797 чал. (387 мужчын, 410 жанчыны); 1840 год — 1 692 чал.; 1841 год — 1 725 чал.; 1848 год — 4 115 чал. (2 198 мужчын, 1 917 жанчын; яўрэяў 2 018); 1859 год — 3 066 чал.; 1861 год — 3 733 чал.; 1863 год — 3 317 чал.; 1865 год — 3 988 чал. (2 045 мужчын); 1871 год — 4 546 чал.; 1880 год — 5 050 чал. (з іх 2 175 каталікоў, 352 праваслаўных, 3 евангелісты, 2 501 яўрэяў, 18 магаметанаў); 1888 год — 4 988 чал. (2 422 мужчыны, 2 566 жанчын); 1895 год — 5 156 чал.; 1896 год — 6 218 чал. (3 099 мужчын, 3 119 жанчын); 1897 год — 7 214 чал.; 1900 год — 7 506 чал. * '''XX ст.''': 1904 год — 7 675 чал.; 1909 год — 7 953 чал.; 1914 год — 8,2 тыс. чал.; 1921 год — 3 442 чал.; 1927 год — 6,0 тыс. чал.; 1931 год — 7 414 чал.; 1939 год — 8 668 чал.; 1945 год — 3 460 чал.; 1948 год — 5 581 чал.; 1959 год — 6,9 тыс. чал.; 1970 год — 9,6 тыс. чал.; 1975 год — 10,0 тыс. чал.; 1980 год — 12,8 тыс. чал.; 1985 год — 14,1 тыс. чал.; 1990 год — 15,2 тыс. чал.; 1995 год — 16,0 тыс. чал.; 1999 год — 16,1 тыс. чал.; 2000 год — 15 068 чал. * '''XXI ст.''': 2002 год — 15,1 тыс. чал.; 2004 год — 14,9 тыс. чал.; 2005 год — 14 785 чал.; 2006 год — 14 588 чал.; 2007 год — 14 467 чал.; 2008 год — 14 350 чал.; 2009 год — 14 559 чал.; 2010 год — 14 804 чал.; 2011 год — 15 046 чал.; 2016 год — 16 388 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 16 684 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2018 — 16 835 чал. == Эканоміка == [[Файл:Droshz zavod.jpg|thumb|right|Дражджавы завод і былая гарадская электрастанцыя]] [[Файл:Strugacz Manor 2020.jpg|thumb|right|Сядзіба Лейбы Стругача]] У 1861 годзе ў Ашмянах было толькі 5 прадпрыемстваў — 4 гарбарныя заводы і вадзяны млын. На заводах працавала 11 чалавек. У 1884 годзе заводамі валодалі: вінакурна-дражджавымі (было 2) — купцы 2-й гільдыі Лейба Стругач і Абрам Богад; гарбарнымі — Овель Піктушанскі, Лейзер Біох, Іцка Саладуха, Янкель Саладуха, Маркел Чашын (у доме Гірша Дорскага), Мордух Закс, Шлёма Гершатар, сыны І. Г. Саладухі — Мордух і Янкель, піваварным — Іосіф Есельсон; тытунёвай фабрыкай — Борух Рындзінскі і Шлёма Гершатар, заводам мінеральных вод — Берка Данішэўскі; друкарняй — Зыська Мекель, заводам ізюмнага віна — Юлья Шміт; вапнавым заводам — Абрам Левін, бляшавым заводам — Соня Блехер і г.д. Толькі млын належаў гораду, аднак яго арандаваў купец другой гільдыі Хаім Гурвіч. Колькасць рабочых найбольшая была ў 1884 годзе на тытунёвай фабрыцы (22 разам з уладальнікамі) і вінакурна-дражджавым заводзе (11 разам са Стругачам). У 1899 годзе ў горадзе было 15 прадпрыемстваў: 7 гарбарных заводаў, 1 вінакурны, 1 цагельны, 1 лесапільны, 1 завод мінеральных вод, 1 ваўнамыйка, 1 бойня, 1 саладоўня, 1 вадзяны млын; працавала 276 рабочых. Усе прадпрыемствы і млын знаходзіліся ў прыватных руках. Уладальнікамі ашмянскіх прадпрыемстваў, як відаць з пераліку, з’яўляліся ў большасці яўрэі. У іх руках знаходзіўся і гандаль. Аднак калектывы прадпрыемстваў былі шматнацыянальнымі. У польскі час флагманам прамысловасці не толькі павета, але і Віленскага ваяводства лічыўся дражджавы завод (адзінае прадпрыемства другой катэгорыі ваяводства). Можна дапоўніць, што завод пачаў адбудоўвацца ў 1921 годзе, а ў наступным годзе Абрам і Давід Стругачы атрымалі дазвол на пуск прадпрыемства. У 1924 годзе на ім працавала 9 чалавек, у 1934—1937 гадах — 33 работнікі, завод уваходзіў у картэль «Таварыства вытворцаў дражджэй», разам з аналагічным заводам у Нова-Вільні ў 1929 годзе ашмянскія дражджавікі выпусцілі 10 % ад прадукцыі ўсёй дражджавой прамысловасці Польшчы. У Ашмянах у 1927 годзе меліся, акрамя дражджавога завода, гарэлачная фабрыка, гарбарныя заводы Дынерштэйна, Б. Бунімовіча і Качмера, Каца, Порта, бойня К. Руткоўкскага, фабрыкі цукерак Б. Эпштейна і А. Рубінсона, М. Мельніка, Святога, фарбавальная майстэрня М. Лапідуса, тытунёвая фабрыка, тартак Л. Стругача і іншыя нязначныя прадпрыемствы. Існавала тэлефонная станцыя. Працавала гарадская электрастанцыя. Яе перавезлі ў Ашмяны з Лошы, дзе ў свой час пабудавалі немцы для патрэб фронту. У 1926 годзе ўведзена новая, якая рэканструявана ў 1931 годзе, затым узнікла яшчэ адна — прыватная. У 2013 годзе аўстрыйскі інвестар заявіў аб планах па будаўніцтве у Ашмянах завода па вытворчасці дражджавога экстракту<ref name="Др"/>. Сучасныя прадпрыемствы: прадпрыемствы харчовай ([[Ашмянскі мясакамбінат]], сыраробны, дражжавы заводы, хлебакамбінат, ААТ «Белкофе»), радыётэхнічнай ([[Радыётэхніка|ААТ «Радыётэхніка»]]), будаўнічых матэрыялаў прамысловасці. Ільнозавод. Тыпаграфія. Шэсць будаўнічых і дарожна-будаўнічых арганізацый. 45 магазінаў. Тры аддзяленні банкаў, 4 страхавыя кампаніі. Гасцініца «Ашмяны». == Культура == [[Ашмянскі краязнаўчы музей імя Ф. К. Багушэвіча]]. Дзейнічаюць дом культуры і кінатэатр. У 2001 і 2010 гадах горад быў месцам правядзення фестывалю «[[Адна зямля]]»<ref name="РГ_2001"/><ref name="РГ_2010"/>. == СМІ == * Раённая газета «[[Ашмянскі веснік]]». * Штотыднёвік «[[Рэгіянальная газета]]». == Славутасці == [[Файл:Ashmiana catolic kostel.jpg|200px|thumb|right|[[Касцёл Міхала Арханёла ў Ашмянах|Касцёл Міхала Арханёла]]]] * [[Свята-Васкрасенская царква (Ашмяны)|Васкрасенская царква]] * [[Касцёл Міхала Арханёла ў Ашмянах|Касцёл Міхала Арханёла]] * [[Ашмянскі кляштар францысканцаў|Руіны касцёла францысканцаў]] * [[Ашмянская сінагога|Будынак былой сінагогі]] * [[Кляштар дамініканцаў (Ашмяны)|Кляштар дамініканцаў]] * [[Богаяўленская царква (Ашмяны)|Богаяўленская царква]] (1840 — пач. XX ст.) * [[Дом Саветаў (Ашмяны)|Дом Саветаў]] (1978) * [[Капліца могілкавая (Ашмяны)|Капліца могілкавая]] (пасля 1872 года) * [[Сядзіба Стругача]] (канец ХІХ ст.) == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Ашмян|Ганаровыя грамадзяне Ашмян}} * [[Уладзімір Фульгенцавіч Акушка]] (1862—1919) — заснавальнік малдаўскай школы мастакоў. * [[Аляксандр Астрамовіч]] (1878—1921) — каталіцкі святар, паэт. * [[Андрэй Станіслававіч Барбашынскі]] (нар. 1970) — алімпійскі чэмпіён 1992 (гандбол). * [[Аляксандр Іосіфавіч Батурын]] (1904—1983) — оперны спявак. * [[Янка Вярсоцкі]] (1888—1937) — каталіцкі святар, грамадскі дзеяч. * [[Вінцук Адважны|Язэп Станіслававіч Германовіч]] (1890—1978) — каталіцкі святар, пісьменнік. * [[Валяр’ян Голяк]] (1881—1948) — каталіцкі святар. * [[Люцыян Жалігоўскі]] (1865—1947) — генерал, дзяржаўны і ваенны дзеяч Сярэдняй Літвы і Польшчы. * [[Юльян Восіпавіч Карчэўскі]] (1806—1833) — беларускі мастак. * [[Аляксандр Уладзіміравіч Каршакевіч]] (нар. 1959) — алімпійскі чэмпіён 1988 (гандбол). * [[Франц Адамавіч Клінцэвіч]] (нар. 1957) — депутат [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўнай Думы Расійскай Федэрацыі]]. * [[Юрый Георгіевіч Лопух]] (нар. 1964) — матагоншчык. * [[Віктар Марціновіч|Віктар Валер’евіч Марціновіч]] (нар. 1977) — беларускі журналіст, мастацтвазнаўца, пісьменнік. * [[Іван Іванавіч Пляхімовіч]] (нар. 1978) — беларускі юрыст. * [[Міхал Сапоцька]] (1888—1975) — каталіцкі святар. * [[Адам Станкевіч]] (1892—1949) — каталіцкі святар, грамадска-палітычны дзеяч, выдавец, гісторык, публіцыст, літаратуразнавец. * [[Лейба Давідавіч Стругач]] (1842—1906) — заснавальнік дражжавога завода ў Ашмянах. * [[Войцех Табар]] (~1453-1507) — ашмянскі пробашч, затым біскуп віленскі. * [[Ігар Мікалаевіч Шкуратаў]] (нар. 1945) — беларускі мастак. * [[Андрэй Цікота]] (1891—1952) — каталіцкі святар, рэлігійны і грамадскі дзеяч. * [[Чэслаў Янкоўскі]] (1857—1929) — паэт, крытык, публіцыст, гісторык-краязнавец. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> <ref name="UWKL">Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy, tom I: Województwo wileńskie. XIV—XVIII wiek, Warszawa, 2004, s.314</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="Др">[http://www.rh.by/by/251/30/7829/ У Ашмянах пабудуюць завод па вытворчасці дражджавога экстракту]//«[[Рэгіянальная газета]]»</ref> <ref name="РГ_2001">На «Адной зямлі» гаспадарылі ашмянцы//«[[Рэгіянальная газета (1995)|Рэгіянальная газета]]», 29 чэрвеня 2001 г., № 26 (323)</ref> <ref name="РГ_2010">[http://www.rh.by/by/77/10/1914/ Ашмяны прынялі «Адну зямлю»]//«[[Рэгіянальная газета (1995)|Рэгіянальная газета]]»</ref> }} == Літаратура == * ''Jankowski Cz.'' Powiat Oszmiański. Cz. I. — Petersburg, 1897.{{ref-pl}} * Збор помнікаў гісторыі і культуры: Гродзенская вобласць / АН БССР; Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Беларуская савецкая энцыклапедыя; Рэдкалегія: С. В. Марцэлеў (галоўны рэдактар), М. М. Бірукова, М. В. Бірыла і іншыя. — Мн.: БелСЭ, 1986. * ''Краўцэвіч А. К.'' Гарады і замкі Беларускага Панямоння XIV—XVIII стст.: Планіроўка, культурны слой / А. К. Краўцэвіч; Навуковы рэдактар [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. А. Ткачоў]]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1991. — 171 с. * Беларусь праз прызму рэгіянальнай гісторыі: Ашмяны і Ашмянскі рэгіён : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад. : А. А. Скеп’ян, А. Б. Доўнар; рэдкал.: А. А. Каваленя [і інш.] — Мінск: Беларус. Навука, 2015. — 497 с. == Спасылкі == {{Commons}} {{OSM relation|3534722|Ашмяны}} * [http://www.westki.info/rubryka/asmiany Навіны Ашмян на сайце Westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090502192556/http://westki.info/rubryka/asmiany |date=2 мая 2009 }} * [http://www.radzima.org/be/gorad/ashmyany.html Ашмяны] на [[Radzima.org]] {{Ашмянскі раён}} {{Гарады Гродзенскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ашмяны| ]] j8698qy0lu7s3mjcdtbwpdhlthsna0v 0 16259 5146826 5015757 2026-05-26T09:01:16Z JerzyKundrat 174 5146826 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Тураў |выява = BLR Turau Castle Hill view to River Prypjats 1.jpg |подпіс = [[Помнік Кірылу Тураўскаму (Тураў)|Помнік Кірылу Тураўскаму]] на Замчышчы |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |першае згадванне = 980 |ранейшыя імёны = |статус з = 2004 }} '''Ту́раў'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Turaŭ}}) — [[горад]] раённага падпарадкавання ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], адзін з найстарэйшых гарадоў [[Беларусь|Беларусі]]. == Геаграфія == Стаіць на правым беразе [[Прыпяць|Прыпяці]], на яе надпоймавай тэрасе. Размешчаны за 25 км на паўднёвы захад ад [[Жыткавічы|Жыткавічаў]], 258 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Аўтадарогамі злучаны з [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадком]], Жыткавічамі, [[Лельчыцы|Лельчыцамі]]. У тэктаніцы рэгіёна выдзяляецца [[Тураўскі купал]] [[Прыпяцкі прагін|Прыпяцкага прагіну]], разведана [[Тураўскае радовішча гаручых сланцаў]]. Належыць да [[Прыпяцкае Палессе|Прыпяцкага Палесся]]. Рэльеф плоскі, на паніжэннях забалочаны, месцамі трапляюцца пясчаныя грады. [[Палеапоймавыя глебы]] належаць да найбольш урадлівых на Беларусі, утварэнне іх звязана з дзейнасцю старажытных водных патокаў, якія са схілаў [[Валынскае ўзвышша|Валынскага ўзвышша]] прыносілі прадукты эрозіі [[чарназём]]ных глеб. На ўсход ад горада, па правым беразе Прыпяці цягнуцца [[Тураўскія дубровы]]. == Назва == У наш час існуе два найбольш вядомыя тлумачэнні паходжання тапоніма «Тураў». Першае звязвае назву паселішча з імем варажскага князя Тура, які лічыцца яго заснавальнікам<ref name="KTSB"/> і ўпамінаецца ў «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» пад [[980]] г. Зрэшты, гэта адзіная летапісная згадка пра «заморскага» Тура (Туры) як заснавальніка і першага ўладара горада<ref name="tur1"/>. У [[1880]] г. епіскап Мінскі і Тураўскі Яўгеній у «Нарысе гісторыі Турава», прыкладзеным да выдання твораў [[Кірыла Тураўскі|Кірылы Тураўскага]], пісаў, што ў народнай гаворцы «які-небудзь Турдаў, Турбенд і інш. мог называцца і проста Тур»<ref name="ref1"/>. Таксама ён зазначыў, што існаванне імені Тур у пэўных сферах усходнеславянскага грамадства пацвярджаецца, відаць, назвай царквы Турава бажніца ў старажытным [[Кіеў|Кіеве]], якая згадваецца ў летапісе пад [[1146]] годам<ref name="ref1"/>. Другое пашыранае тлумачэнне наймення Тураў узыходзіць да назвы дзікага быка [[Тур (жывёла)|тура]]. Так, беларускі этнограф [[Павел Шпілеўскі]] лічыў, што летапіснае сцвярджэнне пра нейкага заморскага Тура (Туры) як заснавальніка і першага гаспадара Турава — даніна народнай легендзе<ref name="tur1"/>. Сваю думку даследчык даводзіў наступным чынам: «па-першае, мы сустракаем масу назваў сёл, вёсак, рэк, палёў, урочышчаў і г. д. з коранем „тур“ на ўсёй прасторы славянскіх пасяленняў, і выводзіць гэтыя назвы не ад славянскага, а ад варажскага кораня — неверагодна; па-другое, у землях дрыгавічоў было мноства тураў, на якіх палявалі кіеўскія князі, напр., Уладзімір Манамах…»<ref name="tur2"/>. Як адзначаюць А. Крывіцкі і М. Саскевіч, назву «тур» фіксуюць старажытныя пісьмовыя помнікі (напрыклад, буй-тур Усевалада ў [[Слова пра паход Ігараў|«Слове аб палку Ігаравым»]]), у [[Паўднёвыя славяне|паўднёвых]] і [[Заходнія славяне|заходніх славян]] захаваліся ўтварэнні ад гэтай назвы сярод найменняў жывёл, раслін, у тапаніміцы, у асобных песнях, былінах і інш. Тым не менш, даследчыкі лічаць гэту гіпотэзу «занадта спрошчанай і гістарычнай слаба матываванай»<ref name="tur2"/>. Аляксандр Крывіцкі і Мікалай Саскевіч выводзяць назву горада ад зарослай цяпер пратокі ад [[Прыпяць|Прыпяці]] ў в. [[Пагост (Жыткавіцкі раён)|Пагост]], што размешчана непадалёк ад упадзення ў Прыпяць ракі [[Сцвіга]]. Даследчыкі адзначаюць, што паводле ўспамінаў старэйшых жыхароў гэтай вёскі, яшчэ ў даваенныя часы Тур была досыць шырокай і дастаткова глыбокай пратокай, якая была часткай гаспадарскай воднай сістэмы Пагоста: пратока была важнай прыстанню на Прыпяці і Сцвізе адначасова, асабліва пры сплаве лесу. Старажытная пратока Тур мела асаблівае значэнне для падтрымання комплексу жыллёвых, гаспадарчых, абарончых, абрадавых і іншых груп збудаванняў тагачасных насельнікаў Турава праз разгалінаваную водную сістэму. На думку даследчыкаў, такое гідранімічнае паходжанне назвы з’яўляецца «больш блізкім да рэальных падзей таго часу» і родніць Тураў з паўночным Полацкам<ref name="tur0"/>. Існуюць таксама і менш вядомыя тлумачэнні наймення Тураў. Некаторыя выводзяць гэту назву ад слова «тура́» (тур) — вежа, іншыя мяркуюць, што на месцы, дзе ўзнік Тураў, у язычніцкай старажытнасці было капішча — месца пакланення нейкаму паважанаму ідалу-заступніку Туру<ref name="tur3"/>. Аднак наяўнасць асобнага славянскага бажаства з такім іменем А. Прохараў лічыць «не зусім абгрунтаванаю»<ref name="BM"/>. Таксама існуе і іншая мясцовая легенда пра паходжанне Турава: у часе набегаў нейкіх «туркаў» адзін з іх, перабіраючыся па тонкім лёдзе на кані недзе там, дзе потым паўстаў Тураў, праваліўся пад лёд і ўтапіўся (паводле іншай версіі — толькі згубіў сваю багатую шапку), аднак, на думку А. Крывіцкага і М. Саскевіча, гэта адвольны народны жарт пабудаваны на сугуччы наймення «Тур» і слова «турак»<ref name="tur4"/>. Паводле заўвагі беларускага гісторыка [[Ш. І. Бекцінееў|Ш. І. Бекцінеева]], мала хто з даследчыкаў не звяртае ўвагу на тое, што слова «туры» напісана маленькімі літарамі і, відаць, паказвае не на імя ўласнае «Тур», а на нейкае іншае значэнне (у множным ліку)<ref name="MAB"/>. == Гісторыя == === Заснаванне === Першы пісьмовы ўспамін пра Тураў змяшчаецца ў «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» і датуецца [[980]] годам: {{цытата|Бѣ бо Рогъволодъ прішелъ и-заморыѩ имѧше власть свою в Полотьскѣ, а Туры Туровѣ, ѿ негоже и Туровци прозвашасѧ}}<ref name="PSRL"/>. Старажытны [[горад]] узнік на сутоках рэчак [[Рака Язда|Язда]] і [[Рака Струмень|Струмень]], прытокаў [[Прыпяць|Прыпяці]], якая ў сваю чаргу ўпадае ў [[Дняпро]], а ён — у [[Чорнае мора]]. Гэты [[Шлях з варагаў у грэкі|рачны шлях]] здаўна быў вядомы [[вікінгі|вікінгам]], якія актыўна карысталіся ім для гандлю з [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалем]]. === Тураўскае княства === [[Выява:BLR Turau view towards Castle Hill.jpg|250px|thumb|Краявід з Замкавай гары]] [[Гарадзішча]] старажытнага Турава ўключала [[Тураўскае замчышча|дзяцінец]] і [[вакольны горад (Тураў)|вакольны горад]]. Тураў — адзіны вядомы з крыніц горад X ст. на тэрыторыі [[дрыгавічы|дрыгавіцкага]] засялення, старажытны племянны цэнтр [[дрыгавічы|дрыгавічоў]]. У канцы X ст. стаў палітычным, эканамічным і культурна-рэлігійным цэнтрам [[Тураўскае княства|Тураўскага княства]]. Меў шырокія гандлёвыя сувязі з [[Кіеў|Кіевам]], [[Паўночнае Прычарнамор'е|Паўночным Прычарнамор’ем]], [[Блізкі Усход|Блізкім Усходам]], [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіяй]], [[Прыбалтыка|Балтыяй]] і [[Валынь|Валынню]]. Першым вядомым [[Тураўскае княства|тураўскім]] князем быў [[Святаполк Уладзіміравіч]], сын кіеўскага князя Уладзіміра, пад чыёй уладай знаходзілася [[Кіеўская Русь]], у тым ліку і Тураўскае княства. Святаполк заняў тураўскі сталец у [[988]] г. Неўзабаве ў канцы X — пачатку XI ст. у Тураве ўзнікла праваслаўнае [[Тураўская і Мазырская епархія|епіскапства]] — другое па старажытнасці на тэрыторыі Беларусі. У час княжання [[Святаполк Ізяславіч|Святаполка Ізяславіча]] (1097—1113) яго жонка-грачанка Варвара заснавала тут [[Варварынскі жаночы манастыр, Тураў|Варварынскі жаночы манастыр]]. [[XII стагоддзе|XII]]—[[XIII стагоддзе|XIII]] стагоддзі — час росквіту Турава. Горад меў магутную лінію ўмацаванняў. У той час тут было каля 40 (паводле паданняў — 75—80) цэркваў і манастыроў. Сярод іх былі, прынамсі, два саборныя храмы: Успенскі і Петрапаўлаўскі. Існавалі прынамсі, два, а магчыма, што тры манастыры: {{нп3|Мікольскі мужчынскі манастыр, Тураў|Мікольскі мужчынскі|pl|Monaster św. Mikołaja w Turowie}}, жаночы святой вялікамучаніцы Варвары, епіскапскі {{нп3|Барысаглебскі манастыр, Тураў|Барысаглебскі|pl|Monaster św. św. Borysa i Gleba w Turowie}} (першая згадка ў сяр. XII ст.). Магчымае, але малаімавернае існаванне кафедральнага сабора Святой Сафіі<ref name="Mieĺnikaŭ"/>. У канцы XIII ст. ў Тураве збудавалі мураваную абарончую вежу (разабраная ў [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]]). У гэтыя часы ў горадзе жыў вядомы асветнік [[Кірыла Тураўскі]]. У [[1158]] г. Тураў вытрымаў дзесяцітыднёвую аблогу паўднёварускіх князёў і такім чынам атрымаў незалежнасць ад Кіева<ref name="HSB"/>, а ў [[1160]] г. — трохтыднёвую аблогу валынскіх князёў. Узімку [[1241]] г. горад поўнасцю зруйнавалі мангола-татары. Менавіта тады, як сведчыць паданне, быў закіданы немаўлятамі славуты калодзеж Тура, пасля чаго на працягу сямі гадоў з яго струменіла жаночае малако. Перыяд дабрабыту скончыўся ў выніку шэрага феадальных канфліктаў, а пасля таго як рачны гандлёвы шлях страціў сваю актуальнасць ([[Еўропа]] і [[Візантыя]] былі звязаны ў абход [[Кіеў|Кіева]]) Тураў страціў асноўную сваю прывабнасць. Тураўскае княства ў перыяд феадальнай раздробленасці падзялілася на некалькі ўдзельных княстваў — Тураўскае, [[Пінскае княства|Пінскае]], [[Слуцкае княства|Слуцкае]], [[Клецкае княства|Клецкае]] і іншыя — і страціла сваё значэнне. У гэты час хутка рос [[Пінск]], які апярэджваў у сваім гаспадарчым развіцці Тураў. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Выява:Turaŭ. Тураў (N. Orda, 1875).jpg|250px|thumb|Панарама горада. [[Напалеон Орда]], [[1856]]]] У XII—XIV стагоддзях пачалося аб’яднанне абшараў колішніх [[Полацкае княства|Полацкага]], [[Турава-Пінскае княства|Турава-Пінскага]] і [[Смаленскае княства|Смаленскага]] княстваў вакол [[Навагрудак|Навагрудку]]. Далучэнне Турава да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] адбылося ў [[1320-я]] гады. У першай трэці [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] перапынілася старажытная дынастыя тураўскіх князёў, у выніку чаго горад перайшоў да [[вялікі князь|вялікіх князёў літоўскіх]] (у [[1430]] годзе — ў валоданні вялікага князя [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайлы Альгердавіча]]). З [[XV стагоддзе|XV ст.]] Тураў знаходзіўся ў складзе [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]] і належаў князям Глінскім. З канца XV стагоддзя крымскія татары неаднойчы ўчынялі рабаўнічыя набегі на тэрыторыю сучаснай Беларусі. У [[1497]] годзе яны забілі непадалёку ад [[Мазыр]]а мітрапаліта кіеўскага і ўсяе Русі [[Макарый, мітрапаліт|Макарыя]]. У час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|вайны 1500—1503 гадоў]] з Маскоўскай дзяржавай [[Іван III]] неаднаразова інструктаваў [[Менглі-Гірэй|Менглі-Гірэя]], каб крымскія загоны накіроўваліся ў бок Слуцка, Турава, Пінска з мэтай аслабіць усходнія межы Вялікага Княства Літоўскага. Карыстаючыся тым, што асноўныя сілы Вялікага Княства ваявалі ў гэты час з Масквой, крымчакі неаднаразова спусташалі літоўскія землі. Восенню [[1502]] года яны перайшлі Прыпяць і пачалі рабаваць ваколіцы Турава і Пінска. Славуты слуцкі князь [[Сямён Алелькавіч]] перахапіў крымчакоў за 6 міль ад [[Бабруйск]]а і ўшчэнт разбіў іх, вызваліўшы вялікі палон. У [[1507]] годзе феадалы, якія шукалі саюза з Масквой і нярэдка адкрыта пераходзілі на бок Маскоўскай дзяржавы, узнялі [[Мяцеж Глінскіх|паўстанне]] пад кіраўніцтвам [[Міхал Глінскі|Міхала Глінскага]]. У 1508 г. цэнтрам паўстання стаў Тураў — спадчыннае ўладанне князёў [[Глінскія|Глінскіх]]. Адсюль князь Міхаіл са сваім атрадам пайшоў да [[Мазыр]]а і, як паведамляла «Хроніка Літоўская і Жамойцкая», «Мозыр взял и своими людмн осадил». Аднак у [[1508]] годзе паўстанне пацярпела паражэнне. Пасля таго, як Глінскі збег у [[Маскоўскае княства]], Тураў перайшоў да [[Канстанцін Астрожскі|Канстанціна Астрожскага]], які заняўся яго ўзнаўленнем. У [[1521]] годзе горад быў паўторна разбураны татарамі, і Астрожскія мусілі яшчэ раз будаваць на [[Замкавая гара|Замкавай гары]] ўмацаваны замак — апошні, рэшткі якога захаваліся да [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] і апісваліся вядомым падарожнікам [[Павел Шпілеўскі|Паўлам Шпілеўскім]]. Астрожскія кіравалі Туравам больш за стагоддзе (з [[1508]] па [[1620]] г.), пакуль ён не быў аддадзены ў якасці выкупу за княжну з роду [[Сапегі|Сапегаў]]. У [[1521]] годзе на Тураў ізноў нападалі татары. У выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы [[1565]]—[[1566]] гадоў Тураў увайшоў у склад [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскага павета]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]]. У гэты час горада складалася з асноўнай часткі і двух прадмесцяў — [[Заяцелле]] і [[Запясочча]]. [[Выява:Turaŭ, Prypiać. Тураў, Прыпяць (1901-17) (2).jpg|thumb|250px|Від на горад, пач. [[XX стагоддзе|XX ст.]]]] У [[1649]] спалены войскамі [[гетман]]а [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]], пасля пажару горад так і не быў адноўлены да канца: з былых землеўладанняў захавалася толькі чвэрць. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайну Расіі з Рэччу Паспалітай]] маскоўскія захопнікі некалькі разоў спусташалі Тураў. Масква ажыццяўляла свае даўнія планы па захопе Літвы і распачала крывавую вайну, якая забрала больш за палову насельніцтва Вялікага Княства. У ліпені [[1654]] года казакі, наляцеўшы на вёскі і мястэчкі Тураўшчыны, «''сялян мучылі, насмерць забівалі, маёмасць іх усю забіралі, іншыя вёскі агнём палілі…''» Пазней сюды прыходзіў казацкі полк нейкага Грышкі Чорнага. Казакі з’яўляліся тут і разам з маскоўскімі ратнікамі. У верасні 1654 года на [[Тураўская воласць|Тураўскую]] і [[Смядынская воласць|Смядынскую]] (ніжэй па [[Прыпяць|Прыпяці]]) воласці напала маскоўскае войска. Паводле заявы тураўскага падстарасты Фёдара Ляўковіча, чужынцы «''не толькі ў дамах сялянскіх што змаглі адшукаць забралі, але, сялян у лясах знаходзячы, некаторых насмерць пазамучвалі…''» [[24 верасня]] яны «да апошняй халупы» спалілі вёскі [[Верасніца]], [[Букча]], [[Глінная]], [[Храпін]], [[Колкі (Петрыкаўскі раён)|Колкі]], і спустошылі дзясяткі іншых. Забіралі ўсё да драбніцы. У [[Астражанка|Астражанцы]] і [[Смярдынь|Смядыні]] замардавалі нават папоў, у Гліннай святога айца расстралялі, а недамучаных людзей жывых засыпалі зямлёй. Целы мерцвякоў выкідвалі з дамавін. Урэшце, пагаспадарыўшы ў апусцелым Тураве, захопнікі пакінулі яго, а мяшчанам, якія паразбягаліся, і ўсёй воласці сказалі вяртацца ў горад, запэўніўшы, што чапаць іх не будуць. Аднак [[30 кастрычніка]], калі людзі вярнуліся, на іх накінулася варожае войска. Хапалі ўсё ў хатах, рыначных каморах, а найбольш — «вымучвалі» ў жыхароў грошы. Некалькі чалавек пры гэтым забілі. Вялізны статак кароў (за 6 тысяч) быў адагнаны на Украіну<ref name="NV"/>. Неўзабаве войска Вялікага Княства Літоўскага пад камандай [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]] вызваліла Тураў. Пасля выгнання маскоўскіх захопнікаў у Тураве засталося толькі 111 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], тады як у [[1648]] іх было 401<ref name="evkl"/>. У [[18 стагоддзе|XVIII ст.]] Тураўскі маёнтак зваўся графствам, хоць яго ўладальнікі не былі графамі. Паводле звестак за [[1790]] год, у Тураве было 497 дымоў<ref name="evkl"/>. === Расійская імперыя === [[Выява:Turaŭ, Usichśviackaja. Тураў, Усіхсьвяцкая (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|250px|thumb|Царква Усіх Святых. І. Сербаў, пачатак [[XX стагоддзе|XX ст.]]]] У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Тураў апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], мястэчка, цэнтр воласці Мазырскага павета. Часткай Тураўскага маёнтка ў гэты час валодаў граф, маршалак [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўнага Літоўскага трыбунала]] [[Іван Салагуб]]. Другую частку, якая належала дзяржаве, расійскія ўлады перадалі як узнагароду за шчырую службу генералу Сялябіну. У Тураве ў той час налічвалася каля пяцісот будынкаў, было сем цэркваў і сінагога. У [[1793]] годзе англійская акцыянерная кампанія Піта і Форстэра купіла ў Салагуба лясныя ўгоддзі і пачала па-драпежніцку секчы лес і адпраўляць яго па [[Прыпяць|Прыпяці]], [[Дняпро|Дняпры]] і [[Заходні Буг|Заходнім Бугу]] за мяжу. Пра злачынства даведаліся ў [[Пецярбург]]у, і ў [[1800]] годзе выйшаў спецыяльны ўказ імператара [[Павел I|Паўла I]], які прадпісаў скасаваць дагавор і ўзяць маёнтак у дзяржаўны скарб. Паводле імяннога царскага ўказа ад [[6 верасня]] [[1795]] года ў краі была заснавана паштовая сувязь. Паштовая дарога прайшла ад [[Мазыр]]а да [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадка]] праз [[Жыткавічы]] (8 коней, 4 паштальёны), Тураў (тое самае) і далей праз [[Ленін (Жыткавіцкі раён)|Ленін]] (тое самае). У Тураве дзейнічала жыццёва неабходная для свайго рэгіёна прыстань і паромная пераправа. Прыстань была ўладкавана на высокім беразе і дзякуючы гэтаму ніколі не затапллялася<ref>Смиловицкий, Л. Евреи в Турове: история местечка Мозырского Полесья / Леонид Смиловицкий; ред. Лена Драгицкая. — Иерусалим: [б. и.], 2008. — 798, [2] с., [24] л. ил., портр.: ил. — С. 137. — ISBN 978-965-555-352-9.</ref>. Новыя беды і разбурэнні прынесла краю [[Вайна 1812 года|расійска-французская вайна]]. Ваенныя спусташэнні абязлюджвалі цэлыя мясцовасці. З 1812 па 1817 год насельніцтва Турава з прычыны голаду зменшылася амаль на тры чвэрці. [[Паўстанне Кастуся Каліноўскага]] не ахапіла край, хоць хвалі яго, глухія звесткі пра змагароў за лепшую долю супраць іншаземных прыгнятальнікаў даходзілі і сюды. Паводле ўспамінаў мясцовых жыхароў, у тутэйшых непраходных лясах і балотах хаваліся рэшткі разбітага ў [[1864]] годзе войска паўстанцаў. У [[1865]] у Тураве выяўлены адзін з найстаражытнейшых рукапісных помнікаў 11 ст. — [[Тураўскае евангелле]]; самая ранняя кніга (з тых, што захаваліся), створаная на тэрыторыі Беларусі. «''У гістарычных адносінах найбольш старажытным і выдатным паселішчам трэба лічыць Тураў, на сёння нязначнае, беднае [[мястэчка]] на правым баку [[Прыпяць|Прыпяці]]…Сёння Тураў, акрамя ўспамінаў аб мінулай велічы, аб значнасці яго ў гістарычных адносінах, нічым асаблівым не выдатны''» — пісаў [[Адам Кіркор]] у 3-й кнізе «Маляўнічай Расіі» (1882). З [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]] лёс Турава непарыўна звязаны з суседнім горадам [[Жыткавічы]]. === XX стагоддзе === [[Выява:Turaǔ. Тураў (XX, I).jpg|thumb|200px|Сінагога Вялікая, пач. [[XX стагоддзе|XX ст.]]]] З кастрычніка [[1917]] года па люты [[1918]] года ў Тураве ўсталявалася савецкая ўлада, з лютага 1918 года па снежань 1918 года — нямецкія акупанты і гетманаўская ўлада, са снежня 1918 года па жнівень 1919 года — зноў савецкая ўлада, са жніўня 1919 года па [[14 ліпеня]] [[1920]] года — польская ўлада. [[18 ліпеня]] 1920 года ў месце канчаткова замацаваліся саветы. [[Выява:Plan of Turaw, Belarus, 1926.jpg|250px|злева|thumb|План Турава ([[Аляксандр Крукоўскі|А. Крукоўскі]], 1926)]] З [[1924]] па [[1962]] год мястэчка было цэнтрам [[Тураўскі раён|Тураўскага раёна]] (з [[1938]] па [[1954]] — у складзе [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], з 1954 — у Гомельскай). У [[1926]] годзе ў Тураве жыло 5393 чалавекі (на тысячу жыхароў — 55 рамеснікаў). Да [[1939]] года насельніцтва мястэчка ў выніку войнаў, масавых рэпрэсій павялічылася ўсяго на 46 чалавек. Згодна з указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета [[БССР]] ад [[27 верасня]] [[1938]] года Тураў атрымаў афіцыйны статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]. Летам [[1941]] года горад захапілі нямецкія войскі, а ўжо ў кастрычніку пачала сваю дзейнасць Тураўская антыфашысцкая арганізацыя. Горад быў вызвалены [[5 ліпеня]] [[1944]] года. У [[1962]] годзе Тураўскі раён быў скасаваны, сам горад увайшоў у склад Жыткавіцкага раёна. У 1976 годзе ў межы гарадскога пасёлка Тураў уключана вёска [[Дварэц (Жыткавіцкі раён)|Дварэц]], якая знаходзіла ў адміністрацыйным падпарадкаванні Тураўскага пассавета<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 2 чэрвеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>. === Сучаснасць === 3 жніўня 2004 года Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь надаў Тураву статус горада<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-123/2004-123(031-033).pdf&oldDocPage=2 Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 3 августа 2004 г. № 939 Об отнесении г.п. Туров к категории городов районного подчинения]</ref><ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-150/2004-150(002-028).pdf&oldDocPage=6 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 27 августа 2004 г. № 105 Об отнесении городского поселка Туров к категории городов районного подчинения]</ref>. У верасні таго ж года ў Тураве прайшлі [[Дзень беларускага пісьменства|Дні беларускага пісьменства]]. У наш час у Тураве ствараецца турыстычная інфраструктура, у 2008 годзе тут збудавалі новую гасцініцу. Адзінае прамысловае прадпрыемства, якое працуе на сёння ў горадзе — кансервавы завод, што выпускае кансерваваную гародніну і сокі. З 2011 года пачалося будаўніцтва малочнага завода<ref name="zvyazda"/>. 14 мая 2014 года вёска [[Крэмнае]], раней падпарадкаваная Тураўскагаму гарадскому Савету, увайшла ў склад [[Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Азяранскага сельсавета]]<ref>{{cite web|url = https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D914g0064525&p1=1|title = Решение Гомельского Областного Совета депутатов 14 мая 2014 г. № 13 «О некоторых вопросах административнотерриториального устройства Житковичского района Гомельской области» |work = Pravo.by |language = ru |url-status = live }}</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=320|height=128|type=rect|x=1649,1886,1909,1923,1933,1939,1979,2000,2009,2017|y=3000,1183,6435,6217,4500,5439,3799,3500,2967,2770}}</div> * '''XIII стагоддзе''': 1200-я — каля 6 тыс. чал. * '''XVII стагоддзе''': 1648 — 401 двор; 1649 — 3 тыс. чал.; 1667 — 111 двароў * '''XVIII стагоддзе''': 1793 — 500 двароў * '''XIX стагоддзе''': 1886 — 1&nbsp;183 чал., 370 двароў * '''XX стагоддзе''': 1909 — 6&nbsp;435 чал., 675 двароў; 1923 — 6&nbsp;217 чал.; 1924 — 5&nbsp;264 чал., 856 двароў; 1926 — 5&nbsp;393 чал.; 1933 — 4,5 тыс. чал.; 1939 — 5&nbsp;439 чал.; 1979 — 3&nbsp;799 чал.; 2000 — 3,5 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2003 — 3,2 тыс. чал.; 2006 — 3,1 тыс. чал.; 2008 — 3,1 тыс. чал.; 2009 — 2&nbsp;967 чал. (перапіс); 2016 — 2&nbsp;795 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 — 2&nbsp;770 чал.<ref name="2017-Estimate"/> У свой час, калі Тураў быў цэнтрам раёна, колькасць яго насельніцтва была той жа, што і ў іншых малых гарадах. Пасля 1961 г. Тураў пазбавіўся свайго статусу, тады і пачалося зніжэнне колькасці насельніцтва, якое працягваецца і сёння. == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай (кансервавы завод) прамысловасці, сацыяльна-бытавога абслугоўвання. У Тураве працуе малаказавод, дзе вырабляюць сыры па італьянскай тэхналогіі (гандлёва марка ''«Bonfesto»'')<ref name="bonfesto"/>. Тураў — папулярны цэнтр турызму: * у горадзе размешчана адміністрацыя Нацыянальнага парку «Прыпяцкі»; * горад уключаны ў турыстычна-экскурсійныя маршруты «Калыска народнай культуры ўсходніх славян», «Да вытокаў старажытнага княства»; * распрацавана турыстычная праграма «Залатое кольца Гомельшчыны», дзе Тураў з’яўляецца адным з пунктаў маршруту падарожнікаў. Турыстаў абслугоўваюць дзве гарадскія гасцініцы. == Культура == * [[Тураўскі краязнаўчы музей]] * Тураўскі музей прыроды == Рэлігія == [[Выява:Turaŭ, Belarus - panoramio (1).jpg|thumb|Від на сабор святых Кірыла і Лаўрэнція Тураўскіх]] У Тураве з часоў Св. [[Уладзімір Вялікі|Уладзіміра]] зацвердзілася адна з першых епіскапскіх кафедр. Тураў з’яўляўся сапраўдным цэнтрам праваслаўя ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. У [[16 стагоддзе|XVI стагоддзі]] на Тураўшчыне налічвалася каля 80 цэркваў і два саборы. Практычна ўсе яны былі страчаны ў час шматлікіх войнаў з маскавітамі і татарамі. У [[1913]] годзе ў Тураве налічвалася ўсяго 17 цэркваў, 4 капліцы, касцёл, 3 сінагогі, 5 малітвенных дамоў. А ў [[1980]] годзе, у год тысячагоддзя Турава, на ўвесь Жыткавіцкі раён была адкрыта толькі адна Усіхсвяцкая царква ў старажытным горадзе над [[Прыпяць|Прыпяццю]]. У 2010 годзе пачалося будаўніцтва новага кафедральнага сабора. 11 мая 2013 года сабор быў асвячоны ў гонар святых Кірыла і Лаўрэнція Тураўскіх<ref>[http://www.turov.by/eparhia/temples/37 Кафедральны сабор свяціцеляў Кірыла і Лаўрэнція Тураўскіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170912012025/http://www.turov.by/eparhia/temples/37 |date=12 верасня 2017 }} // сайт Тураўскай епархіі. {{ref-ru}}</ref>. Станам на сакавік 2025 года, у Тураве дзейнічае праваслаўны сабор свяцяцеляў Кірыла і Лаўрэнція Тураўскіх, праваслаўная царква Усіх Святых, пратэстанцкая царква хрысціян веры евангельскай. Апроч хрысціян у Тураве жывуць наахіды{{Крыніца?}}, паганцы{{Крыніца?}} і атэісты. Самыя папулярныя святы ў Тураве паганскія{{Крыніца?}}. == Славутасці == [[Файл:Тураў. Павільён над раскопкамі (02).jpg|міні|злева|Павільён над гарадзішчам]] [[File:BLR Turau orthodox church.jpg|thumb|Тураўская Усехсвяцкая царква]] * [[Тураўскае гарадзішча]] — месца [[Тураўскі замак|Тураўскага замка]] — археалагічны помнік (у паўночна-заходняй частцы горада) * [[Тураўская царква|Музей на месцы падмурка буйной царквы]] (XIII ст.) * [[Тураўскі луг]] — біялагічны заказнік мясцовага значэння (мяжуе з паўночнай часткай горада, арэндуецца ГА «[[Ахова птушак Бацькаўшчыны]]»)<ref>[http://greenbelarus.info/articles/10-01-2018/turauski-lug-zastanecca-u-arendze-apb-yashche-na-dzesyac-god Зялёны партал пра Тураўскі луг]</ref> * [[Тураўскія крыжы]] — адзін быццам прыплыў у Тураў уверх па цячэнні [[Прыпяць|Прыпяці]], два іншых — растуць з-пад зямлі. Акрамя гэтага яшчэ два каменныя крыжы (вышыня 1 м, шырыня 0,6 м) з Барысаглебскіх могілак у Тураве захоўваюцца ў [[Гомельскі абласны краязнаўчы музей|Гомельскім абласным краязнаўчым музеі]]<ref name="Dučyc"/>. * [[Свята-Барыса-Глебская капліца, Тураў|Свята-Барыса-Глебская капліца]] * [[Усехсвяцкая царква (Тураў)|Усехсвяцкая царква]] * [[Кафедральны сабор у імя свяціцеляў Кірылы і Лаўрэнція Тураўскіх (Тураў)|Кафедральны сабор у імя свяціцеляў Кірылы і Лаўрэнція Тураўскіх]] Помнікі: * [[Кірыла Тураўскі|Кірылу Тураўскаму]] на Замкавай гары (1994 г.); * [[Канстанцін Астрожскі|Канстанціну Астрожскаму]] — ваеннаму і палітычнаму дзеячу часоў ВКЛ; * брацкая магіла савецкіх воінаў; * Памятны знак у гонар 1000-годдзя Турава. == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Турава‎}} * [[Сямён Бярнардавіч Гінзберг]] (нар. 1928) — беларускі архітэктар. * [[Міхаіл Айзікавіч Фрыдман]] (нар. 1930) -- савецкі матэматык. == Гл. таксама == * [[Аблуква]] * [[Галава (возера)]] * [[Плюшчын]] * [[Пінска-Тураўскі полк]] * [[Гарады Гомельскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць}}</ref> <ref name="KTSB">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 380.</ref> <ref name="tur1">Крывіцкі, А., Саскевіч, М. А імя яму Тураў... // Спадчына. — 1994. — № 2. — С. 28.</ref> <ref name="ref1">Кирилл еп. Творения Кирилла, епископа Туровского, с предварительным очерком истории Турова и туровской епархии до XIII века. — Киев, 1880. — 296 с.</ref> <ref name="tur2">{{артыкул|аўтар=Крывіцкі, А., Саскевіч, М.|загаловак=А імя яму Тураў…|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Спадчына|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=2|старонкі=29|isbn=}}</ref> <ref name="tur0">{{артыкул|аўтар=Крывіцкі, А., Саскевіч, М.|загаловак=А імя яму Тураў...|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Спадчына|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=2|старонкі=32—34|isbn=}}</ref> <ref name="tur3">{{артыкул|аўтар=Крывіцкі, А., Саскевіч, М.|загаловак=А імя яму Тураў...|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Спадчына|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=2|старонкі=30|isbn=}}</ref> <ref name="BM">Прохараў, А. Тур // Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. / С. Санько [і інш.]; склад. І. Клімковіч. — 2-е выд., дап. — Мн.: Беларусь, 2006. — С. 510.</ref> <ref name="tur4">{{артыкул|аўтар=Крывіцкі, А., Саскевіч, М.|загаловак=А імя яму Тураў...|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Спадчына|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=2|старонкі=31|isbn=}}</ref> <ref name="MAB">Бектинеев, Ш. И. Этимология названия города Турова / Ш. И. Бектинеев // Матэрыялы па археалогіі Беларусі.№ 3: Да 70-годдзя з дня нараджэння П. Ф. Лысенка / [НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; Уклад. А. М. Мядзведзеў, І. М. Язэпенка; Навук. рэд. А. М. Мядзведзеў]. — Мн.: [б. в.], 2001. — 280 с.: іл. — С. 16 — 19.</ref> <ref name="PSRL">[[ПСРЛ]]. Т. 1. — М., 1962. — С. 76.</ref> <ref name="Mieĺnikaŭ">Мельнікаў А. А. З неапублікаванай спадчыны: Манаграфіі, артыкулы, вершы, матэрыялы навуковай канферэнцыі, успаміны сучаснікаў / Аляксей Мяльнікаў. — Мн.: Выд-ва «Чатыры чвэрці», 2005. — 592 с.: іл. ISBN 985-6734-28-2.</ref> <ref name="HSB">Turaŭ // {{Крыніцы/Гістарычны слоўнік Беларусі, 1998|к}} P. 208.</ref> <ref name="NV">[http://jivebelarus.net/history/gistografia/unknown-war-1654-1667.html?page=6 «Государев поход» 1655] // {{Крыніцы/Невядомая вайна: 1654—1667|к}}</ref> <ref name="evkl">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=676|артыкул=Тураў|аўтар=}}</ref> <ref name="zvyazda">{{Артыкул|спасылка=http://www.zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=77006&idate=2011-04-01|загаловак=Старшыня Гомельскага аблвыканкама Уладзімір Дворнік: «Дрэнных спецыялістаў не бывае»|выданне=[[Звязда]]}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bonfesto">{{Cite web |url=http://www.bonfesto.com/about/news/ |title=Архіўная копія |access-date=20 жніўня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006034333/http://www.bonfesto.com/about/news/ |archivedate=6 кастрычніка 2014 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Dučyc">[[Людміла Дучыц|Дучыц Людміла]]. [http://pawet.net/library/history/bel_history/dk/09/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%B6%D1%8B.html Каменныя крыжы // З глыбі вякоў. Наш край 2. Мн., 1997. C. 31-46. ]</ref> }} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Turaŭ|Тураў}} {{OSM relation|5598584|Тураў}} * [http://www.radzima.org/be/gorod/turau.html Тураў] на [[Radzima.org]] * [http://globustut.by/turov/index.htm Фотаздымкі Турава на globustut.by] * [http://goldring.gomel-region.by/turov/ Тураў у праекце «Залатое кольца Гомельшчыны»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121018052259/http://goldring.gomel-region.by/turov/ |date=18 кастрычніка 2012 }} * [http://vandrouka.by/2012/gorod-turov-v-legendah-i-mifah/ Горад Тураў у легендах і міфах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120501101117/http://vandrouka.by/2012/gorod-turov-v-legendah-i-mifah/ |date=1 мая 2012 }} * [http://vandrouka.by/2012/turovskie-krestyi/ Тураўскія крыжы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120423102748/http://vandrouka.by/2012/turovskie-krestyi/ |date=23 красавіка 2012 }} {{Жыткавіцкі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тураў| ]] ll7ka6od29jr5kzswokhxyk5tar9003 5146827 5146826 2026-05-26T09:03:11Z JerzyKundrat 174 /* Насельніцтва */ 5146827 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Тураў |выява = BLR Turau Castle Hill view to River Prypjats 1.jpg |подпіс = [[Помнік Кірылу Тураўскаму (Тураў)|Помнік Кірылу Тураўскаму]] на Замчышчы |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |першае згадванне = 980 |ранейшыя імёны = |статус з = 2004 }} '''Ту́раў'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Turaŭ}}) — [[горад]] раённага падпарадкавання ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], адзін з найстарэйшых гарадоў [[Беларусь|Беларусі]]. == Геаграфія == Стаіць на правым беразе [[Прыпяць|Прыпяці]], на яе надпоймавай тэрасе. Размешчаны за 25 км на паўднёвы захад ад [[Жыткавічы|Жыткавічаў]], 258 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Аўтадарогамі злучаны з [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадком]], Жыткавічамі, [[Лельчыцы|Лельчыцамі]]. У тэктаніцы рэгіёна выдзяляецца [[Тураўскі купал]] [[Прыпяцкі прагін|Прыпяцкага прагіну]], разведана [[Тураўскае радовішча гаручых сланцаў]]. Належыць да [[Прыпяцкае Палессе|Прыпяцкага Палесся]]. Рэльеф плоскі, на паніжэннях забалочаны, месцамі трапляюцца пясчаныя грады. [[Палеапоймавыя глебы]] належаць да найбольш урадлівых на Беларусі, утварэнне іх звязана з дзейнасцю старажытных водных патокаў, якія са схілаў [[Валынскае ўзвышша|Валынскага ўзвышша]] прыносілі прадукты эрозіі [[чарназём]]ных глеб. На ўсход ад горада, па правым беразе Прыпяці цягнуцца [[Тураўскія дубровы]]. == Назва == У наш час існуе два найбольш вядомыя тлумачэнні паходжання тапоніма «Тураў». Першае звязвае назву паселішча з імем варажскага князя Тура, які лічыцца яго заснавальнікам<ref name="KTSB"/> і ўпамінаецца ў «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» пад [[980]] г. Зрэшты, гэта адзіная летапісная згадка пра «заморскага» Тура (Туры) як заснавальніка і першага ўладара горада<ref name="tur1"/>. У [[1880]] г. епіскап Мінскі і Тураўскі Яўгеній у «Нарысе гісторыі Турава», прыкладзеным да выдання твораў [[Кірыла Тураўскі|Кірылы Тураўскага]], пісаў, што ў народнай гаворцы «які-небудзь Турдаў, Турбенд і інш. мог называцца і проста Тур»<ref name="ref1"/>. Таксама ён зазначыў, што існаванне імені Тур у пэўных сферах усходнеславянскага грамадства пацвярджаецца, відаць, назвай царквы Турава бажніца ў старажытным [[Кіеў|Кіеве]], якая згадваецца ў летапісе пад [[1146]] годам<ref name="ref1"/>. Другое пашыранае тлумачэнне наймення Тураў узыходзіць да назвы дзікага быка [[Тур (жывёла)|тура]]. Так, беларускі этнограф [[Павел Шпілеўскі]] лічыў, што летапіснае сцвярджэнне пра нейкага заморскага Тура (Туры) як заснавальніка і першага гаспадара Турава — даніна народнай легендзе<ref name="tur1"/>. Сваю думку даследчык даводзіў наступным чынам: «па-першае, мы сустракаем масу назваў сёл, вёсак, рэк, палёў, урочышчаў і г. д. з коранем „тур“ на ўсёй прасторы славянскіх пасяленняў, і выводзіць гэтыя назвы не ад славянскага, а ад варажскага кораня — неверагодна; па-другое, у землях дрыгавічоў было мноства тураў, на якіх палявалі кіеўскія князі, напр., Уладзімір Манамах…»<ref name="tur2"/>. Як адзначаюць А. Крывіцкі і М. Саскевіч, назву «тур» фіксуюць старажытныя пісьмовыя помнікі (напрыклад, буй-тур Усевалада ў [[Слова пра паход Ігараў|«Слове аб палку Ігаравым»]]), у [[Паўднёвыя славяне|паўднёвых]] і [[Заходнія славяне|заходніх славян]] захаваліся ўтварэнні ад гэтай назвы сярод найменняў жывёл, раслін, у тапаніміцы, у асобных песнях, былінах і інш. Тым не менш, даследчыкі лічаць гэту гіпотэзу «занадта спрошчанай і гістарычнай слаба матываванай»<ref name="tur2"/>. Аляксандр Крывіцкі і Мікалай Саскевіч выводзяць назву горада ад зарослай цяпер пратокі ад [[Прыпяць|Прыпяці]] ў в. [[Пагост (Жыткавіцкі раён)|Пагост]], што размешчана непадалёк ад упадзення ў Прыпяць ракі [[Сцвіга]]. Даследчыкі адзначаюць, што паводле ўспамінаў старэйшых жыхароў гэтай вёскі, яшчэ ў даваенныя часы Тур была досыць шырокай і дастаткова глыбокай пратокай, якая была часткай гаспадарскай воднай сістэмы Пагоста: пратока была важнай прыстанню на Прыпяці і Сцвізе адначасова, асабліва пры сплаве лесу. Старажытная пратока Тур мела асаблівае значэнне для падтрымання комплексу жыллёвых, гаспадарчых, абарончых, абрадавых і іншых груп збудаванняў тагачасных насельнікаў Турава праз разгалінаваную водную сістэму. На думку даследчыкаў, такое гідранімічнае паходжанне назвы з’яўляецца «больш блізкім да рэальных падзей таго часу» і родніць Тураў з паўночным Полацкам<ref name="tur0"/>. Існуюць таксама і менш вядомыя тлумачэнні наймення Тураў. Некаторыя выводзяць гэту назву ад слова «тура́» (тур) — вежа, іншыя мяркуюць, што на месцы, дзе ўзнік Тураў, у язычніцкай старажытнасці было капішча — месца пакланення нейкаму паважанаму ідалу-заступніку Туру<ref name="tur3"/>. Аднак наяўнасць асобнага славянскага бажаства з такім іменем А. Прохараў лічыць «не зусім абгрунтаванаю»<ref name="BM"/>. Таксама існуе і іншая мясцовая легенда пра паходжанне Турава: у часе набегаў нейкіх «туркаў» адзін з іх, перабіраючыся па тонкім лёдзе на кані недзе там, дзе потым паўстаў Тураў, праваліўся пад лёд і ўтапіўся (паводле іншай версіі — толькі згубіў сваю багатую шапку), аднак, на думку А. Крывіцкага і М. Саскевіча, гэта адвольны народны жарт пабудаваны на сугуччы наймення «Тур» і слова «турак»<ref name="tur4"/>. Паводле заўвагі беларускага гісторыка [[Ш. І. Бекцінееў|Ш. І. Бекцінеева]], мала хто з даследчыкаў не звяртае ўвагу на тое, што слова «туры» напісана маленькімі літарамі і, відаць, паказвае не на імя ўласнае «Тур», а на нейкае іншае значэнне (у множным ліку)<ref name="MAB"/>. == Гісторыя == === Заснаванне === Першы пісьмовы ўспамін пра Тураў змяшчаецца ў «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» і датуецца [[980]] годам: {{цытата|Бѣ бо Рогъволодъ прішелъ и-заморыѩ имѧше власть свою в Полотьскѣ, а Туры Туровѣ, ѿ негоже и Туровци прозвашасѧ}}<ref name="PSRL"/>. Старажытны [[горад]] узнік на сутоках рэчак [[Рака Язда|Язда]] і [[Рака Струмень|Струмень]], прытокаў [[Прыпяць|Прыпяці]], якая ў сваю чаргу ўпадае ў [[Дняпро]], а ён — у [[Чорнае мора]]. Гэты [[Шлях з варагаў у грэкі|рачны шлях]] здаўна быў вядомы [[вікінгі|вікінгам]], якія актыўна карысталіся ім для гандлю з [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалем]]. === Тураўскае княства === [[Выява:BLR Turau view towards Castle Hill.jpg|250px|thumb|Краявід з Замкавай гары]] [[Гарадзішча]] старажытнага Турава ўключала [[Тураўскае замчышча|дзяцінец]] і [[вакольны горад (Тураў)|вакольны горад]]. Тураў — адзіны вядомы з крыніц горад X ст. на тэрыторыі [[дрыгавічы|дрыгавіцкага]] засялення, старажытны племянны цэнтр [[дрыгавічы|дрыгавічоў]]. У канцы X ст. стаў палітычным, эканамічным і культурна-рэлігійным цэнтрам [[Тураўскае княства|Тураўскага княства]]. Меў шырокія гандлёвыя сувязі з [[Кіеў|Кіевам]], [[Паўночнае Прычарнамор'е|Паўночным Прычарнамор’ем]], [[Блізкі Усход|Блізкім Усходам]], [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіяй]], [[Прыбалтыка|Балтыяй]] і [[Валынь|Валынню]]. Першым вядомым [[Тураўскае княства|тураўскім]] князем быў [[Святаполк Уладзіміравіч]], сын кіеўскага князя Уладзіміра, пад чыёй уладай знаходзілася [[Кіеўская Русь]], у тым ліку і Тураўскае княства. Святаполк заняў тураўскі сталец у [[988]] г. Неўзабаве ў канцы X — пачатку XI ст. у Тураве ўзнікла праваслаўнае [[Тураўская і Мазырская епархія|епіскапства]] — другое па старажытнасці на тэрыторыі Беларусі. У час княжання [[Святаполк Ізяславіч|Святаполка Ізяславіча]] (1097—1113) яго жонка-грачанка Варвара заснавала тут [[Варварынскі жаночы манастыр, Тураў|Варварынскі жаночы манастыр]]. [[XII стагоддзе|XII]]—[[XIII стагоддзе|XIII]] стагоддзі — час росквіту Турава. Горад меў магутную лінію ўмацаванняў. У той час тут было каля 40 (паводле паданняў — 75—80) цэркваў і манастыроў. Сярод іх былі, прынамсі, два саборныя храмы: Успенскі і Петрапаўлаўскі. Існавалі прынамсі, два, а магчыма, што тры манастыры: {{нп3|Мікольскі мужчынскі манастыр, Тураў|Мікольскі мужчынскі|pl|Monaster św. Mikołaja w Turowie}}, жаночы святой вялікамучаніцы Варвары, епіскапскі {{нп3|Барысаглебскі манастыр, Тураў|Барысаглебскі|pl|Monaster św. św. Borysa i Gleba w Turowie}} (першая згадка ў сяр. XII ст.). Магчымае, але малаімавернае існаванне кафедральнага сабора Святой Сафіі<ref name="Mieĺnikaŭ"/>. У канцы XIII ст. ў Тураве збудавалі мураваную абарончую вежу (разабраная ў [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]]). У гэтыя часы ў горадзе жыў вядомы асветнік [[Кірыла Тураўскі]]. У [[1158]] г. Тураў вытрымаў дзесяцітыднёвую аблогу паўднёварускіх князёў і такім чынам атрымаў незалежнасць ад Кіева<ref name="HSB"/>, а ў [[1160]] г. — трохтыднёвую аблогу валынскіх князёў. Узімку [[1241]] г. горад поўнасцю зруйнавалі мангола-татары. Менавіта тады, як сведчыць паданне, быў закіданы немаўлятамі славуты калодзеж Тура, пасля чаго на працягу сямі гадоў з яго струменіла жаночае малако. Перыяд дабрабыту скончыўся ў выніку шэрага феадальных канфліктаў, а пасля таго як рачны гандлёвы шлях страціў сваю актуальнасць ([[Еўропа]] і [[Візантыя]] былі звязаны ў абход [[Кіеў|Кіева]]) Тураў страціў асноўную сваю прывабнасць. Тураўскае княства ў перыяд феадальнай раздробленасці падзялілася на некалькі ўдзельных княстваў — Тураўскае, [[Пінскае княства|Пінскае]], [[Слуцкае княства|Слуцкае]], [[Клецкае княства|Клецкае]] і іншыя — і страціла сваё значэнне. У гэты час хутка рос [[Пінск]], які апярэджваў у сваім гаспадарчым развіцці Тураў. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Выява:Turaŭ. Тураў (N. Orda, 1875).jpg|250px|thumb|Панарама горада. [[Напалеон Орда]], [[1856]]]] У XII—XIV стагоддзях пачалося аб’яднанне абшараў колішніх [[Полацкае княства|Полацкага]], [[Турава-Пінскае княства|Турава-Пінскага]] і [[Смаленскае княства|Смаленскага]] княстваў вакол [[Навагрудак|Навагрудку]]. Далучэнне Турава да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] адбылося ў [[1320-я]] гады. У першай трэці [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] перапынілася старажытная дынастыя тураўскіх князёў, у выніку чаго горад перайшоў да [[вялікі князь|вялікіх князёў літоўскіх]] (у [[1430]] годзе — ў валоданні вялікага князя [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайлы Альгердавіча]]). З [[XV стагоддзе|XV ст.]] Тураў знаходзіўся ў складзе [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]] і належаў князям Глінскім. З канца XV стагоддзя крымскія татары неаднойчы ўчынялі рабаўнічыя набегі на тэрыторыю сучаснай Беларусі. У [[1497]] годзе яны забілі непадалёку ад [[Мазыр]]а мітрапаліта кіеўскага і ўсяе Русі [[Макарый, мітрапаліт|Макарыя]]. У час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|вайны 1500—1503 гадоў]] з Маскоўскай дзяржавай [[Іван III]] неаднаразова інструктаваў [[Менглі-Гірэй|Менглі-Гірэя]], каб крымскія загоны накіроўваліся ў бок Слуцка, Турава, Пінска з мэтай аслабіць усходнія межы Вялікага Княства Літоўскага. Карыстаючыся тым, што асноўныя сілы Вялікага Княства ваявалі ў гэты час з Масквой, крымчакі неаднаразова спусташалі літоўскія землі. Восенню [[1502]] года яны перайшлі Прыпяць і пачалі рабаваць ваколіцы Турава і Пінска. Славуты слуцкі князь [[Сямён Алелькавіч]] перахапіў крымчакоў за 6 міль ад [[Бабруйск]]а і ўшчэнт разбіў іх, вызваліўшы вялікі палон. У [[1507]] годзе феадалы, якія шукалі саюза з Масквой і нярэдка адкрыта пераходзілі на бок Маскоўскай дзяржавы, узнялі [[Мяцеж Глінскіх|паўстанне]] пад кіраўніцтвам [[Міхал Глінскі|Міхала Глінскага]]. У 1508 г. цэнтрам паўстання стаў Тураў — спадчыннае ўладанне князёў [[Глінскія|Глінскіх]]. Адсюль князь Міхаіл са сваім атрадам пайшоў да [[Мазыр]]а і, як паведамляла «Хроніка Літоўская і Жамойцкая», «Мозыр взял и своими людмн осадил». Аднак у [[1508]] годзе паўстанне пацярпела паражэнне. Пасля таго, як Глінскі збег у [[Маскоўскае княства]], Тураў перайшоў да [[Канстанцін Астрожскі|Канстанціна Астрожскага]], які заняўся яго ўзнаўленнем. У [[1521]] годзе горад быў паўторна разбураны татарамі, і Астрожскія мусілі яшчэ раз будаваць на [[Замкавая гара|Замкавай гары]] ўмацаваны замак — апошні, рэшткі якога захаваліся да [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] і апісваліся вядомым падарожнікам [[Павел Шпілеўскі|Паўлам Шпілеўскім]]. Астрожскія кіравалі Туравам больш за стагоддзе (з [[1508]] па [[1620]] г.), пакуль ён не быў аддадзены ў якасці выкупу за княжну з роду [[Сапегі|Сапегаў]]. У [[1521]] годзе на Тураў ізноў нападалі татары. У выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы [[1565]]—[[1566]] гадоў Тураў увайшоў у склад [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскага павета]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]]. У гэты час горада складалася з асноўнай часткі і двух прадмесцяў — [[Заяцелле]] і [[Запясочча]]. [[Выява:Turaŭ, Prypiać. Тураў, Прыпяць (1901-17) (2).jpg|thumb|250px|Від на горад, пач. [[XX стагоддзе|XX ст.]]]] У [[1649]] спалены войскамі [[гетман]]а [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]], пасля пажару горад так і не быў адноўлены да канца: з былых землеўладанняў захавалася толькі чвэрць. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайну Расіі з Рэччу Паспалітай]] маскоўскія захопнікі некалькі разоў спусташалі Тураў. Масква ажыццяўляла свае даўнія планы па захопе Літвы і распачала крывавую вайну, якая забрала больш за палову насельніцтва Вялікага Княства. У ліпені [[1654]] года казакі, наляцеўшы на вёскі і мястэчкі Тураўшчыны, «''сялян мучылі, насмерць забівалі, маёмасць іх усю забіралі, іншыя вёскі агнём палілі…''» Пазней сюды прыходзіў казацкі полк нейкага Грышкі Чорнага. Казакі з’яўляліся тут і разам з маскоўскімі ратнікамі. У верасні 1654 года на [[Тураўская воласць|Тураўскую]] і [[Смядынская воласць|Смядынскую]] (ніжэй па [[Прыпяць|Прыпяці]]) воласці напала маскоўскае войска. Паводле заявы тураўскага падстарасты Фёдара Ляўковіча, чужынцы «''не толькі ў дамах сялянскіх што змаглі адшукаць забралі, але, сялян у лясах знаходзячы, некаторых насмерць пазамучвалі…''» [[24 верасня]] яны «да апошняй халупы» спалілі вёскі [[Верасніца]], [[Букча]], [[Глінная]], [[Храпін]], [[Колкі (Петрыкаўскі раён)|Колкі]], і спустошылі дзясяткі іншых. Забіралі ўсё да драбніцы. У [[Астражанка|Астражанцы]] і [[Смярдынь|Смядыні]] замардавалі нават папоў, у Гліннай святога айца расстралялі, а недамучаных людзей жывых засыпалі зямлёй. Целы мерцвякоў выкідвалі з дамавін. Урэшце, пагаспадарыўшы ў апусцелым Тураве, захопнікі пакінулі яго, а мяшчанам, якія паразбягаліся, і ўсёй воласці сказалі вяртацца ў горад, запэўніўшы, што чапаць іх не будуць. Аднак [[30 кастрычніка]], калі людзі вярнуліся, на іх накінулася варожае войска. Хапалі ўсё ў хатах, рыначных каморах, а найбольш — «вымучвалі» ў жыхароў грошы. Некалькі чалавек пры гэтым забілі. Вялізны статак кароў (за 6 тысяч) быў адагнаны на Украіну<ref name="NV"/>. Неўзабаве войска Вялікага Княства Літоўскага пад камандай [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]] вызваліла Тураў. Пасля выгнання маскоўскіх захопнікаў у Тураве засталося толькі 111 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], тады як у [[1648]] іх было 401<ref name="evkl"/>. У [[18 стагоддзе|XVIII ст.]] Тураўскі маёнтак зваўся графствам, хоць яго ўладальнікі не былі графамі. Паводле звестак за [[1790]] год, у Тураве было 497 дымоў<ref name="evkl"/>. === Расійская імперыя === [[Выява:Turaŭ, Usichśviackaja. Тураў, Усіхсьвяцкая (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|250px|thumb|Царква Усіх Святых. І. Сербаў, пачатак [[XX стагоддзе|XX ст.]]]] У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Тураў апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], мястэчка, цэнтр воласці Мазырскага павета. Часткай Тураўскага маёнтка ў гэты час валодаў граф, маршалак [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўнага Літоўскага трыбунала]] [[Іван Салагуб]]. Другую частку, якая належала дзяржаве, расійскія ўлады перадалі як узнагароду за шчырую службу генералу Сялябіну. У Тураве ў той час налічвалася каля пяцісот будынкаў, было сем цэркваў і сінагога. У [[1793]] годзе англійская акцыянерная кампанія Піта і Форстэра купіла ў Салагуба лясныя ўгоддзі і пачала па-драпежніцку секчы лес і адпраўляць яго па [[Прыпяць|Прыпяці]], [[Дняпро|Дняпры]] і [[Заходні Буг|Заходнім Бугу]] за мяжу. Пра злачынства даведаліся ў [[Пецярбург]]у, і ў [[1800]] годзе выйшаў спецыяльны ўказ імператара [[Павел I|Паўла I]], які прадпісаў скасаваць дагавор і ўзяць маёнтак у дзяржаўны скарб. Паводле імяннога царскага ўказа ад [[6 верасня]] [[1795]] года ў краі была заснавана паштовая сувязь. Паштовая дарога прайшла ад [[Мазыр]]а да [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадка]] праз [[Жыткавічы]] (8 коней, 4 паштальёны), Тураў (тое самае) і далей праз [[Ленін (Жыткавіцкі раён)|Ленін]] (тое самае). У Тураве дзейнічала жыццёва неабходная для свайго рэгіёна прыстань і паромная пераправа. Прыстань была ўладкавана на высокім беразе і дзякуючы гэтаму ніколі не затапллялася<ref>Смиловицкий, Л. Евреи в Турове: история местечка Мозырского Полесья / Леонид Смиловицкий; ред. Лена Драгицкая. — Иерусалим: [б. и.], 2008. — 798, [2] с., [24] л. ил., портр.: ил. — С. 137. — ISBN 978-965-555-352-9.</ref>. Новыя беды і разбурэнні прынесла краю [[Вайна 1812 года|расійска-французская вайна]]. Ваенныя спусташэнні абязлюджвалі цэлыя мясцовасці. З 1812 па 1817 год насельніцтва Турава з прычыны голаду зменшылася амаль на тры чвэрці. [[Паўстанне Кастуся Каліноўскага]] не ахапіла край, хоць хвалі яго, глухія звесткі пра змагароў за лепшую долю супраць іншаземных прыгнятальнікаў даходзілі і сюды. Паводле ўспамінаў мясцовых жыхароў, у тутэйшых непраходных лясах і балотах хаваліся рэшткі разбітага ў [[1864]] годзе войска паўстанцаў. У [[1865]] у Тураве выяўлены адзін з найстаражытнейшых рукапісных помнікаў 11 ст. — [[Тураўскае евангелле]]; самая ранняя кніга (з тых, што захаваліся), створаная на тэрыторыі Беларусі. «''У гістарычных адносінах найбольш старажытным і выдатным паселішчам трэба лічыць Тураў, на сёння нязначнае, беднае [[мястэчка]] на правым баку [[Прыпяць|Прыпяці]]…Сёння Тураў, акрамя ўспамінаў аб мінулай велічы, аб значнасці яго ў гістарычных адносінах, нічым асаблівым не выдатны''» — пісаў [[Адам Кіркор]] у 3-й кнізе «Маляўнічай Расіі» (1882). З [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]] лёс Турава непарыўна звязаны з суседнім горадам [[Жыткавічы]]. === XX стагоддзе === [[Выява:Turaǔ. Тураў (XX, I).jpg|thumb|200px|Сінагога Вялікая, пач. [[XX стагоддзе|XX ст.]]]] З кастрычніка [[1917]] года па люты [[1918]] года ў Тураве ўсталявалася савецкая ўлада, з лютага 1918 года па снежань 1918 года — нямецкія акупанты і гетманаўская ўлада, са снежня 1918 года па жнівень 1919 года — зноў савецкая ўлада, са жніўня 1919 года па [[14 ліпеня]] [[1920]] года — польская ўлада. [[18 ліпеня]] 1920 года ў месце канчаткова замацаваліся саветы. [[Выява:Plan of Turaw, Belarus, 1926.jpg|250px|злева|thumb|План Турава ([[Аляксандр Крукоўскі|А. Крукоўскі]], 1926)]] З [[1924]] па [[1962]] год мястэчка было цэнтрам [[Тураўскі раён|Тураўскага раёна]] (з [[1938]] па [[1954]] — у складзе [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], з 1954 — у Гомельскай). У [[1926]] годзе ў Тураве жыло 5393 чалавекі (на тысячу жыхароў — 55 рамеснікаў). Да [[1939]] года насельніцтва мястэчка ў выніку войнаў, масавых рэпрэсій павялічылася ўсяго на 46 чалавек. Згодна з указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета [[БССР]] ад [[27 верасня]] [[1938]] года Тураў атрымаў афіцыйны статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]. Летам [[1941]] года горад захапілі нямецкія войскі, а ўжо ў кастрычніку пачала сваю дзейнасць Тураўская антыфашысцкая арганізацыя. Горад быў вызвалены [[5 ліпеня]] [[1944]] года. У [[1962]] годзе Тураўскі раён быў скасаваны, сам горад увайшоў у склад Жыткавіцкага раёна. У 1976 годзе ў межы гарадскога пасёлка Тураў уключана вёска [[Дварэц (Жыткавіцкі раён)|Дварэц]], якая знаходзіла ў адміністрацыйным падпарадкаванні Тураўскага пассавета<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 2 чэрвеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>. === Сучаснасць === 3 жніўня 2004 года Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь надаў Тураву статус горада<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-123/2004-123(031-033).pdf&oldDocPage=2 Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 3 августа 2004 г. № 939 Об отнесении г.п. Туров к категории городов районного подчинения]</ref><ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-150/2004-150(002-028).pdf&oldDocPage=6 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 27 августа 2004 г. № 105 Об отнесении городского поселка Туров к категории городов районного подчинения]</ref>. У верасні таго ж года ў Тураве прайшлі [[Дзень беларускага пісьменства|Дні беларускага пісьменства]]. У наш час у Тураве ствараецца турыстычная інфраструктура, у 2008 годзе тут збудавалі новую гасцініцу. Адзінае прамысловае прадпрыемства, якое працуе на сёння ў горадзе — кансервавы завод, што выпускае кансерваваную гародніну і сокі. З 2011 года пачалося будаўніцтва малочнага завода<ref name="zvyazda"/>. 14 мая 2014 года вёска [[Крэмнае]], раней падпарадкаваная Тураўскагаму гарадскому Савету, увайшла ў склад [[Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Азяранскага сельсавета]]<ref>{{cite web|url = https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D914g0064525&p1=1|title = Решение Гомельского Областного Совета депутатов 14 мая 2014 г. № 13 «О некоторых вопросах административнотерриториального устройства Житковичского района Гомельской области» |work = Pravo.by |language = ru |url-status = live }}</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=320|height=128|type=rect|x=1649,1886,1909,1923,1933,1939,1979,2000,2009,2017|y=3000,1183,6435,6217,4500,5439,3799,3500,2967,2770}}</div> * '''XIII стагоддзе''': 1200-я — каля 6 тыс. чал. * '''XVII стагоддзе''': 1648 — 401 двор; 1649 — 3 тыс. чал.; 1667 — 111 двароў * '''XVIII стагоддзе''': 1793 — 500 двароў * '''XIX стагоддзе''': 1886 — 1&nbsp;183 чал., 370 двароў * '''XX стагоддзе''': 1909 — 6&nbsp;435 чал., 675 двароў; 1923 — 6&nbsp;217 чал.; 1924 — 5&nbsp;264 чал., 856 двароў; 1926 — 5&nbsp;393 чал.; 1933 — 4,5 тыс. чал.; 1939 — 5&nbsp;439 чал.; 1979 — 3&nbsp;799 чал.; 2000 — 3,5 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2003 — 3,2 тыс. чал.; 2006 — 3,1 тыс. чал.; 2008 — 3,1 тыс. чал.; 2009 — 2&nbsp;967 чал. (перапіс); 2016 — 2&nbsp;795 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 — 2&nbsp;770 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2026 — 2&nbsp;726 чал. У свой час, калі Тураў быў цэнтрам раёна, колькасць яго насельніцтва была той жа, што і ў іншых малых гарадах. Пасля 1961 г. Тураў пазбавіўся свайго статусу, тады і пачалося зніжэнне колькасці насельніцтва, якое працягваецца і цяпер. == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай (кансервавы завод) прамысловасці, сацыяльна-бытавога абслугоўвання. У Тураве працуе малаказавод, дзе вырабляюць сыры па італьянскай тэхналогіі (гандлёва марка ''«Bonfesto»'')<ref name="bonfesto"/>. Тураў — папулярны цэнтр турызму: * у горадзе размешчана адміністрацыя Нацыянальнага парку «Прыпяцкі»; * горад уключаны ў турыстычна-экскурсійныя маршруты «Калыска народнай культуры ўсходніх славян», «Да вытокаў старажытнага княства»; * распрацавана турыстычная праграма «Залатое кольца Гомельшчыны», дзе Тураў з’яўляецца адным з пунктаў маршруту падарожнікаў. Турыстаў абслугоўваюць дзве гарадскія гасцініцы. == Культура == * [[Тураўскі краязнаўчы музей]] * Тураўскі музей прыроды == Рэлігія == [[Выява:Turaŭ, Belarus - panoramio (1).jpg|thumb|Від на сабор святых Кірыла і Лаўрэнція Тураўскіх]] У Тураве з часоў Св. [[Уладзімір Вялікі|Уладзіміра]] зацвердзілася адна з першых епіскапскіх кафедр. Тураў з’яўляўся сапраўдным цэнтрам праваслаўя ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. У [[16 стагоддзе|XVI стагоддзі]] на Тураўшчыне налічвалася каля 80 цэркваў і два саборы. Практычна ўсе яны былі страчаны ў час шматлікіх войнаў з маскавітамі і татарамі. У [[1913]] годзе ў Тураве налічвалася ўсяго 17 цэркваў, 4 капліцы, касцёл, 3 сінагогі, 5 малітвенных дамоў. А ў [[1980]] годзе, у год тысячагоддзя Турава, на ўвесь Жыткавіцкі раён была адкрыта толькі адна Усіхсвяцкая царква ў старажытным горадзе над [[Прыпяць|Прыпяццю]]. У 2010 годзе пачалося будаўніцтва новага кафедральнага сабора. 11 мая 2013 года сабор быў асвячоны ў гонар святых Кірыла і Лаўрэнція Тураўскіх<ref>[http://www.turov.by/eparhia/temples/37 Кафедральны сабор свяціцеляў Кірыла і Лаўрэнція Тураўскіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170912012025/http://www.turov.by/eparhia/temples/37 |date=12 верасня 2017 }} // сайт Тураўскай епархіі. {{ref-ru}}</ref>. Станам на сакавік 2025 года, у Тураве дзейнічае праваслаўны сабор свяцяцеляў Кірыла і Лаўрэнція Тураўскіх, праваслаўная царква Усіх Святых, пратэстанцкая царква хрысціян веры евангельскай. Апроч хрысціян у Тураве жывуць наахіды{{Крыніца?}}, паганцы{{Крыніца?}} і атэісты. Самыя папулярныя святы ў Тураве паганскія{{Крыніца?}}. == Славутасці == [[Файл:Тураў. Павільён над раскопкамі (02).jpg|міні|злева|Павільён над гарадзішчам]] [[File:BLR Turau orthodox church.jpg|thumb|Тураўская Усехсвяцкая царква]] * [[Тураўскае гарадзішча]] — месца [[Тураўскі замак|Тураўскага замка]] — археалагічны помнік (у паўночна-заходняй частцы горада) * [[Тураўская царква|Музей на месцы падмурка буйной царквы]] (XIII ст.) * [[Тураўскі луг]] — біялагічны заказнік мясцовага значэння (мяжуе з паўночнай часткай горада, арэндуецца ГА «[[Ахова птушак Бацькаўшчыны]]»)<ref>[http://greenbelarus.info/articles/10-01-2018/turauski-lug-zastanecca-u-arendze-apb-yashche-na-dzesyac-god Зялёны партал пра Тураўскі луг]</ref> * [[Тураўскія крыжы]] — адзін быццам прыплыў у Тураў уверх па цячэнні [[Прыпяць|Прыпяці]], два іншых — растуць з-пад зямлі. Акрамя гэтага яшчэ два каменныя крыжы (вышыня 1 м, шырыня 0,6 м) з Барысаглебскіх могілак у Тураве захоўваюцца ў [[Гомельскі абласны краязнаўчы музей|Гомельскім абласным краязнаўчым музеі]]<ref name="Dučyc"/>. * [[Свята-Барыса-Глебская капліца, Тураў|Свята-Барыса-Глебская капліца]] * [[Усехсвяцкая царква (Тураў)|Усехсвяцкая царква]] * [[Кафедральны сабор у імя свяціцеляў Кірылы і Лаўрэнція Тураўскіх (Тураў)|Кафедральны сабор у імя свяціцеляў Кірылы і Лаўрэнція Тураўскіх]] Помнікі: * [[Кірыла Тураўскі|Кірылу Тураўскаму]] на Замкавай гары (1994 г.); * [[Канстанцін Астрожскі|Канстанціну Астрожскаму]] — ваеннаму і палітычнаму дзеячу часоў ВКЛ; * брацкая магіла савецкіх воінаў; * Памятны знак у гонар 1000-годдзя Турава. == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Турава‎}} * [[Сямён Бярнардавіч Гінзберг]] (нар. 1928) — беларускі архітэктар. * [[Міхаіл Айзікавіч Фрыдман]] (нар. 1930) -- савецкі матэматык. == Гл. таксама == * [[Аблуква]] * [[Галава (возера)]] * [[Плюшчын]] * [[Пінска-Тураўскі полк]] * [[Гарады Гомельскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць}}</ref> <ref name="KTSB">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 380.</ref> <ref name="tur1">Крывіцкі, А., Саскевіч, М. А імя яму Тураў... // Спадчына. — 1994. — № 2. — С. 28.</ref> <ref name="ref1">Кирилл еп. Творения Кирилла, епископа Туровского, с предварительным очерком истории Турова и туровской епархии до XIII века. — Киев, 1880. — 296 с.</ref> <ref name="tur2">{{артыкул|аўтар=Крывіцкі, А., Саскевіч, М.|загаловак=А імя яму Тураў…|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Спадчына|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=2|старонкі=29|isbn=}}</ref> <ref name="tur0">{{артыкул|аўтар=Крывіцкі, А., Саскевіч, М.|загаловак=А імя яму Тураў...|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Спадчына|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=2|старонкі=32—34|isbn=}}</ref> <ref name="tur3">{{артыкул|аўтар=Крывіцкі, А., Саскевіч, М.|загаловак=А імя яму Тураў...|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Спадчына|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=2|старонкі=30|isbn=}}</ref> <ref name="BM">Прохараў, А. Тур // Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. / С. Санько [і інш.]; склад. І. Клімковіч. — 2-е выд., дап. — Мн.: Беларусь, 2006. — С. 510.</ref> <ref name="tur4">{{артыкул|аўтар=Крывіцкі, А., Саскевіч, М.|загаловак=А імя яму Тураў...|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Спадчына|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=2|старонкі=31|isbn=}}</ref> <ref name="MAB">Бектинеев, Ш. И. Этимология названия города Турова / Ш. И. Бектинеев // Матэрыялы па археалогіі Беларусі.№ 3: Да 70-годдзя з дня нараджэння П. Ф. Лысенка / [НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; Уклад. А. М. Мядзведзеў, І. М. Язэпенка; Навук. рэд. А. М. Мядзведзеў]. — Мн.: [б. в.], 2001. — 280 с.: іл. — С. 16 — 19.</ref> <ref name="PSRL">[[ПСРЛ]]. Т. 1. — М., 1962. — С. 76.</ref> <ref name="Mieĺnikaŭ">Мельнікаў А. А. З неапублікаванай спадчыны: Манаграфіі, артыкулы, вершы, матэрыялы навуковай канферэнцыі, успаміны сучаснікаў / Аляксей Мяльнікаў. — Мн.: Выд-ва «Чатыры чвэрці», 2005. — 592 с.: іл. ISBN 985-6734-28-2.</ref> <ref name="HSB">Turaŭ // {{Крыніцы/Гістарычны слоўнік Беларусі, 1998|к}} P. 208.</ref> <ref name="NV">[http://jivebelarus.net/history/gistografia/unknown-war-1654-1667.html?page=6 «Государев поход» 1655] // {{Крыніцы/Невядомая вайна: 1654—1667|к}}</ref> <ref name="evkl">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=676|артыкул=Тураў|аўтар=}}</ref> <ref name="zvyazda">{{Артыкул|спасылка=http://www.zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=77006&idate=2011-04-01|загаловак=Старшыня Гомельскага аблвыканкама Уладзімір Дворнік: «Дрэнных спецыялістаў не бывае»|выданне=[[Звязда]]}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bonfesto">{{Cite web |url=http://www.bonfesto.com/about/news/ |title=Архіўная копія |access-date=20 жніўня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006034333/http://www.bonfesto.com/about/news/ |archivedate=6 кастрычніка 2014 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Dučyc">[[Людміла Дучыц|Дучыц Людміла]]. [http://pawet.net/library/history/bel_history/dk/09/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%B6%D1%8B.html Каменныя крыжы // З глыбі вякоў. Наш край 2. Мн., 1997. C. 31-46. ]</ref> }} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Turaŭ|Тураў}} {{OSM relation|5598584|Тураў}} * [http://www.radzima.org/be/gorod/turau.html Тураў] на [[Radzima.org]] * [http://globustut.by/turov/index.htm Фотаздымкі Турава на globustut.by] * [http://goldring.gomel-region.by/turov/ Тураў у праекце «Залатое кольца Гомельшчыны»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121018052259/http://goldring.gomel-region.by/turov/ |date=18 кастрычніка 2012 }} * [http://vandrouka.by/2012/gorod-turov-v-legendah-i-mifah/ Горад Тураў у легендах і міфах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120501101117/http://vandrouka.by/2012/gorod-turov-v-legendah-i-mifah/ |date=1 мая 2012 }} * [http://vandrouka.by/2012/turovskie-krestyi/ Тураўскія крыжы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120423102748/http://vandrouka.by/2012/turovskie-krestyi/ |date=23 красавіка 2012 }} {{Жыткавіцкі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тураў| ]] st26scss2yuh3s6ypqbh272lz31plx0 5146828 5146827 2026-05-26T09:08:03Z JerzyKundrat 174 /* Геаграфія */ 5146828 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Тураў |выява = BLR Turau Castle Hill view to River Prypjats 1.jpg |подпіс = [[Помнік Кірылу Тураўскаму (Тураў)|Помнік Кірылу Тураўскаму]] на Замчышчы |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |першае згадванне = 980 |ранейшыя імёны = |статус з = 2004 }} '''Ту́раў'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Turaŭ}}) — [[горад]] раённага падпарадкавання ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], адзін з найстарэйшых гарадоў [[Беларусь|Беларусі]]. == Геаграфія == Стаіць на правым беразе [[Прыпяць|Прыпяці]], на яе надпоймавай тэрасе. Размешчаны за 25 км на паўднёвы захад ад [[Жыткавічы|Жыткавічаў]], 258 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Аўтадарогамі злучаны з [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадком]], Жыткавічамі, [[Лельчыцы|Лельчыцамі]]. [[Файл:Прыпяць у Тураве 001.jpg|thumb|left|Прыпяць у Тураве.]] У тэктаніцы рэгіёна выдзяляецца [[Тураўскі купал]] [[Прыпяцкі прагін|Прыпяцкага прагіну]], разведана [[Тураўскае радовішча гаручых сланцаў]]. Належыць да [[Прыпяцкае Палессе|Прыпяцкага Палесся]]. Рэльеф плоскі, на паніжэннях забалочаны, месцамі трапляюцца пясчаныя грады. [[Палеапоймавыя глебы]] належаць да найбольш урадлівых на Беларусі, утварэнне іх звязана з дзейнасцю старажытных водных патокаў, якія са схілаў [[Валынскае ўзвышша|Валынскага ўзвышша]] прыносілі прадукты эрозіі [[чарназём]]ных глеб. На ўсход ад горада, па правым беразе Прыпяці цягнуцца [[Тураўскія дубровы]]. == Назва == У наш час існуе два найбольш вядомыя тлумачэнні паходжання тапоніма «Тураў». Першае звязвае назву паселішча з імем варажскага князя Тура, які лічыцца яго заснавальнікам<ref name="KTSB"/> і ўпамінаецца ў «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» пад [[980]] г. Зрэшты, гэта адзіная летапісная згадка пра «заморскага» Тура (Туры) як заснавальніка і першага ўладара горада<ref name="tur1"/>. У [[1880]] г. епіскап Мінскі і Тураўскі Яўгеній у «Нарысе гісторыі Турава», прыкладзеным да выдання твораў [[Кірыла Тураўскі|Кірылы Тураўскага]], пісаў, што ў народнай гаворцы «які-небудзь Турдаў, Турбенд і інш. мог называцца і проста Тур»<ref name="ref1"/>. Таксама ён зазначыў, што існаванне імені Тур у пэўных сферах усходнеславянскага грамадства пацвярджаецца, відаць, назвай царквы Турава бажніца ў старажытным [[Кіеў|Кіеве]], якая згадваецца ў летапісе пад [[1146]] годам<ref name="ref1"/>. Другое пашыранае тлумачэнне наймення Тураў узыходзіць да назвы дзікага быка [[Тур (жывёла)|тура]]. Так, беларускі этнограф [[Павел Шпілеўскі]] лічыў, што летапіснае сцвярджэнне пра нейкага заморскага Тура (Туры) як заснавальніка і першага гаспадара Турава — даніна народнай легендзе<ref name="tur1"/>. Сваю думку даследчык даводзіў наступным чынам: «па-першае, мы сустракаем масу назваў сёл, вёсак, рэк, палёў, урочышчаў і г. д. з коранем „тур“ на ўсёй прасторы славянскіх пасяленняў, і выводзіць гэтыя назвы не ад славянскага, а ад варажскага кораня — неверагодна; па-другое, у землях дрыгавічоў было мноства тураў, на якіх палявалі кіеўскія князі, напр., Уладзімір Манамах…»<ref name="tur2"/>. Як адзначаюць А. Крывіцкі і М. Саскевіч, назву «тур» фіксуюць старажытныя пісьмовыя помнікі (напрыклад, буй-тур Усевалада ў [[Слова пра паход Ігараў|«Слове аб палку Ігаравым»]]), у [[Паўднёвыя славяне|паўднёвых]] і [[Заходнія славяне|заходніх славян]] захаваліся ўтварэнні ад гэтай назвы сярод найменняў жывёл, раслін, у тапаніміцы, у асобных песнях, былінах і інш. Тым не менш, даследчыкі лічаць гэту гіпотэзу «занадта спрошчанай і гістарычнай слаба матываванай»<ref name="tur2"/>. Аляксандр Крывіцкі і Мікалай Саскевіч выводзяць назву горада ад зарослай цяпер пратокі ад [[Прыпяць|Прыпяці]] ў в. [[Пагост (Жыткавіцкі раён)|Пагост]], што размешчана непадалёк ад упадзення ў Прыпяць ракі [[Сцвіга]]. Даследчыкі адзначаюць, што паводле ўспамінаў старэйшых жыхароў гэтай вёскі, яшчэ ў даваенныя часы Тур была досыць шырокай і дастаткова глыбокай пратокай, якая была часткай гаспадарскай воднай сістэмы Пагоста: пратока была важнай прыстанню на Прыпяці і Сцвізе адначасова, асабліва пры сплаве лесу. Старажытная пратока Тур мела асаблівае значэнне для падтрымання комплексу жыллёвых, гаспадарчых, абарончых, абрадавых і іншых груп збудаванняў тагачасных насельнікаў Турава праз разгалінаваную водную сістэму. На думку даследчыкаў, такое гідранімічнае паходжанне назвы з’яўляецца «больш блізкім да рэальных падзей таго часу» і родніць Тураў з паўночным Полацкам<ref name="tur0"/>. Існуюць таксама і менш вядомыя тлумачэнні наймення Тураў. Некаторыя выводзяць гэту назву ад слова «тура́» (тур) — вежа, іншыя мяркуюць, што на месцы, дзе ўзнік Тураў, у язычніцкай старажытнасці было капішча — месца пакланення нейкаму паважанаму ідалу-заступніку Туру<ref name="tur3"/>. Аднак наяўнасць асобнага славянскага бажаства з такім іменем А. Прохараў лічыць «не зусім абгрунтаванаю»<ref name="BM"/>. Таксама існуе і іншая мясцовая легенда пра паходжанне Турава: у часе набегаў нейкіх «туркаў» адзін з іх, перабіраючыся па тонкім лёдзе на кані недзе там, дзе потым паўстаў Тураў, праваліўся пад лёд і ўтапіўся (паводле іншай версіі — толькі згубіў сваю багатую шапку), аднак, на думку А. Крывіцкага і М. Саскевіча, гэта адвольны народны жарт пабудаваны на сугуччы наймення «Тур» і слова «турак»<ref name="tur4"/>. Паводле заўвагі беларускага гісторыка [[Ш. І. Бекцінееў|Ш. І. Бекцінеева]], мала хто з даследчыкаў не звяртае ўвагу на тое, што слова «туры» напісана маленькімі літарамі і, відаць, паказвае не на імя ўласнае «Тур», а на нейкае іншае значэнне (у множным ліку)<ref name="MAB"/>. == Гісторыя == === Заснаванне === Першы пісьмовы ўспамін пра Тураў змяшчаецца ў «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» і датуецца [[980]] годам: {{цытата|Бѣ бо Рогъволодъ прішелъ и-заморыѩ имѧше власть свою в Полотьскѣ, а Туры Туровѣ, ѿ негоже и Туровци прозвашасѧ}}<ref name="PSRL"/>. Старажытны [[горад]] узнік на сутоках рэчак [[Рака Язда|Язда]] і [[Рака Струмень|Струмень]], прытокаў [[Прыпяць|Прыпяці]], якая ў сваю чаргу ўпадае ў [[Дняпро]], а ён — у [[Чорнае мора]]. Гэты [[Шлях з варагаў у грэкі|рачны шлях]] здаўна быў вядомы [[вікінгі|вікінгам]], якія актыўна карысталіся ім для гандлю з [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалем]]. === Тураўскае княства === [[Выява:BLR Turau view towards Castle Hill.jpg|250px|thumb|Краявід з Замкавай гары]] [[Гарадзішча]] старажытнага Турава ўключала [[Тураўскае замчышча|дзяцінец]] і [[вакольны горад (Тураў)|вакольны горад]]. Тураў — адзіны вядомы з крыніц горад X ст. на тэрыторыі [[дрыгавічы|дрыгавіцкага]] засялення, старажытны племянны цэнтр [[дрыгавічы|дрыгавічоў]]. У канцы X ст. стаў палітычным, эканамічным і культурна-рэлігійным цэнтрам [[Тураўскае княства|Тураўскага княства]]. Меў шырокія гандлёвыя сувязі з [[Кіеў|Кіевам]], [[Паўночнае Прычарнамор'е|Паўночным Прычарнамор’ем]], [[Блізкі Усход|Блізкім Усходам]], [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіяй]], [[Прыбалтыка|Балтыяй]] і [[Валынь|Валынню]]. Першым вядомым [[Тураўскае княства|тураўскім]] князем быў [[Святаполк Уладзіміравіч]], сын кіеўскага князя Уладзіміра, пад чыёй уладай знаходзілася [[Кіеўская Русь]], у тым ліку і Тураўскае княства. Святаполк заняў тураўскі сталец у [[988]] г. Неўзабаве ў канцы X — пачатку XI ст. у Тураве ўзнікла праваслаўнае [[Тураўская і Мазырская епархія|епіскапства]] — другое па старажытнасці на тэрыторыі Беларусі. У час княжання [[Святаполк Ізяславіч|Святаполка Ізяславіча]] (1097—1113) яго жонка-грачанка Варвара заснавала тут [[Варварынскі жаночы манастыр, Тураў|Варварынскі жаночы манастыр]]. [[XII стагоддзе|XII]]—[[XIII стагоддзе|XIII]] стагоддзі — час росквіту Турава. Горад меў магутную лінію ўмацаванняў. У той час тут было каля 40 (паводле паданняў — 75—80) цэркваў і манастыроў. Сярод іх былі, прынамсі, два саборныя храмы: Успенскі і Петрапаўлаўскі. Існавалі прынамсі, два, а магчыма, што тры манастыры: {{нп3|Мікольскі мужчынскі манастыр, Тураў|Мікольскі мужчынскі|pl|Monaster św. Mikołaja w Turowie}}, жаночы святой вялікамучаніцы Варвары, епіскапскі {{нп3|Барысаглебскі манастыр, Тураў|Барысаглебскі|pl|Monaster św. św. Borysa i Gleba w Turowie}} (першая згадка ў сяр. XII ст.). Магчымае, але малаімавернае існаванне кафедральнага сабора Святой Сафіі<ref name="Mieĺnikaŭ"/>. У канцы XIII ст. ў Тураве збудавалі мураваную абарончую вежу (разабраная ў [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]]). У гэтыя часы ў горадзе жыў вядомы асветнік [[Кірыла Тураўскі]]. У [[1158]] г. Тураў вытрымаў дзесяцітыднёвую аблогу паўднёварускіх князёў і такім чынам атрымаў незалежнасць ад Кіева<ref name="HSB"/>, а ў [[1160]] г. — трохтыднёвую аблогу валынскіх князёў. Узімку [[1241]] г. горад поўнасцю зруйнавалі мангола-татары. Менавіта тады, як сведчыць паданне, быў закіданы немаўлятамі славуты калодзеж Тура, пасля чаго на працягу сямі гадоў з яго струменіла жаночае малако. Перыяд дабрабыту скончыўся ў выніку шэрага феадальных канфліктаў, а пасля таго як рачны гандлёвы шлях страціў сваю актуальнасць ([[Еўропа]] і [[Візантыя]] былі звязаны ў абход [[Кіеў|Кіева]]) Тураў страціў асноўную сваю прывабнасць. Тураўскае княства ў перыяд феадальнай раздробленасці падзялілася на некалькі ўдзельных княстваў — Тураўскае, [[Пінскае княства|Пінскае]], [[Слуцкае княства|Слуцкае]], [[Клецкае княства|Клецкае]] і іншыя — і страціла сваё значэнне. У гэты час хутка рос [[Пінск]], які апярэджваў у сваім гаспадарчым развіцці Тураў. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Выява:Turaŭ. Тураў (N. Orda, 1875).jpg|250px|thumb|Панарама горада. [[Напалеон Орда]], [[1856]]]] У XII—XIV стагоддзях пачалося аб’яднанне абшараў колішніх [[Полацкае княства|Полацкага]], [[Турава-Пінскае княства|Турава-Пінскага]] і [[Смаленскае княства|Смаленскага]] княстваў вакол [[Навагрудак|Навагрудку]]. Далучэнне Турава да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] адбылося ў [[1320-я]] гады. У першай трэці [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] перапынілася старажытная дынастыя тураўскіх князёў, у выніку чаго горад перайшоў да [[вялікі князь|вялікіх князёў літоўскіх]] (у [[1430]] годзе — ў валоданні вялікага князя [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайлы Альгердавіча]]). З [[XV стагоддзе|XV ст.]] Тураў знаходзіўся ў складзе [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]] і належаў князям Глінскім. З канца XV стагоддзя крымскія татары неаднойчы ўчынялі рабаўнічыя набегі на тэрыторыю сучаснай Беларусі. У [[1497]] годзе яны забілі непадалёку ад [[Мазыр]]а мітрапаліта кіеўскага і ўсяе Русі [[Макарый, мітрапаліт|Макарыя]]. У час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|вайны 1500—1503 гадоў]] з Маскоўскай дзяржавай [[Іван III]] неаднаразова інструктаваў [[Менглі-Гірэй|Менглі-Гірэя]], каб крымскія загоны накіроўваліся ў бок Слуцка, Турава, Пінска з мэтай аслабіць усходнія межы Вялікага Княства Літоўскага. Карыстаючыся тым, што асноўныя сілы Вялікага Княства ваявалі ў гэты час з Масквой, крымчакі неаднаразова спусташалі літоўскія землі. Восенню [[1502]] года яны перайшлі Прыпяць і пачалі рабаваць ваколіцы Турава і Пінска. Славуты слуцкі князь [[Сямён Алелькавіч]] перахапіў крымчакоў за 6 міль ад [[Бабруйск]]а і ўшчэнт разбіў іх, вызваліўшы вялікі палон. У [[1507]] годзе феадалы, якія шукалі саюза з Масквой і нярэдка адкрыта пераходзілі на бок Маскоўскай дзяржавы, узнялі [[Мяцеж Глінскіх|паўстанне]] пад кіраўніцтвам [[Міхал Глінскі|Міхала Глінскага]]. У 1508 г. цэнтрам паўстання стаў Тураў — спадчыннае ўладанне князёў [[Глінскія|Глінскіх]]. Адсюль князь Міхаіл са сваім атрадам пайшоў да [[Мазыр]]а і, як паведамляла «Хроніка Літоўская і Жамойцкая», «Мозыр взял и своими людмн осадил». Аднак у [[1508]] годзе паўстанне пацярпела паражэнне. Пасля таго, як Глінскі збег у [[Маскоўскае княства]], Тураў перайшоў да [[Канстанцін Астрожскі|Канстанціна Астрожскага]], які заняўся яго ўзнаўленнем. У [[1521]] годзе горад быў паўторна разбураны татарамі, і Астрожскія мусілі яшчэ раз будаваць на [[Замкавая гара|Замкавай гары]] ўмацаваны замак — апошні, рэшткі якога захаваліся да [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] і апісваліся вядомым падарожнікам [[Павел Шпілеўскі|Паўлам Шпілеўскім]]. Астрожскія кіравалі Туравам больш за стагоддзе (з [[1508]] па [[1620]] г.), пакуль ён не быў аддадзены ў якасці выкупу за княжну з роду [[Сапегі|Сапегаў]]. У [[1521]] годзе на Тураў ізноў нападалі татары. У выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы [[1565]]—[[1566]] гадоў Тураў увайшоў у склад [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскага павета]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]]. У гэты час горада складалася з асноўнай часткі і двух прадмесцяў — [[Заяцелле]] і [[Запясочча]]. [[Выява:Turaŭ, Prypiać. Тураў, Прыпяць (1901-17) (2).jpg|thumb|250px|Від на горад, пач. [[XX стагоддзе|XX ст.]]]] У [[1649]] спалены войскамі [[гетман]]а [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]], пасля пажару горад так і не быў адноўлены да канца: з былых землеўладанняў захавалася толькі чвэрць. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайну Расіі з Рэччу Паспалітай]] маскоўскія захопнікі некалькі разоў спусташалі Тураў. Масква ажыццяўляла свае даўнія планы па захопе Літвы і распачала крывавую вайну, якая забрала больш за палову насельніцтва Вялікага Княства. У ліпені [[1654]] года казакі, наляцеўшы на вёскі і мястэчкі Тураўшчыны, «''сялян мучылі, насмерць забівалі, маёмасць іх усю забіралі, іншыя вёскі агнём палілі…''» Пазней сюды прыходзіў казацкі полк нейкага Грышкі Чорнага. Казакі з’яўляліся тут і разам з маскоўскімі ратнікамі. У верасні 1654 года на [[Тураўская воласць|Тураўскую]] і [[Смядынская воласць|Смядынскую]] (ніжэй па [[Прыпяць|Прыпяці]]) воласці напала маскоўскае войска. Паводле заявы тураўскага падстарасты Фёдара Ляўковіча, чужынцы «''не толькі ў дамах сялянскіх што змаглі адшукаць забралі, але, сялян у лясах знаходзячы, некаторых насмерць пазамучвалі…''» [[24 верасня]] яны «да апошняй халупы» спалілі вёскі [[Верасніца]], [[Букча]], [[Глінная]], [[Храпін]], [[Колкі (Петрыкаўскі раён)|Колкі]], і спустошылі дзясяткі іншых. Забіралі ўсё да драбніцы. У [[Астражанка|Астражанцы]] і [[Смярдынь|Смядыні]] замардавалі нават папоў, у Гліннай святога айца расстралялі, а недамучаных людзей жывых засыпалі зямлёй. Целы мерцвякоў выкідвалі з дамавін. Урэшце, пагаспадарыўшы ў апусцелым Тураве, захопнікі пакінулі яго, а мяшчанам, якія паразбягаліся, і ўсёй воласці сказалі вяртацца ў горад, запэўніўшы, што чапаць іх не будуць. Аднак [[30 кастрычніка]], калі людзі вярнуліся, на іх накінулася варожае войска. Хапалі ўсё ў хатах, рыначных каморах, а найбольш — «вымучвалі» ў жыхароў грошы. Некалькі чалавек пры гэтым забілі. Вялізны статак кароў (за 6 тысяч) быў адагнаны на Украіну<ref name="NV"/>. Неўзабаве войска Вялікага Княства Літоўскага пад камандай [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]] вызваліла Тураў. Пасля выгнання маскоўскіх захопнікаў у Тураве засталося толькі 111 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], тады як у [[1648]] іх было 401<ref name="evkl"/>. У [[18 стагоддзе|XVIII ст.]] Тураўскі маёнтак зваўся графствам, хоць яго ўладальнікі не былі графамі. Паводле звестак за [[1790]] год, у Тураве было 497 дымоў<ref name="evkl"/>. === Расійская імперыя === [[Выява:Turaŭ, Usichśviackaja. Тураў, Усіхсьвяцкая (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|250px|thumb|Царква Усіх Святых. І. Сербаў, пачатак [[XX стагоддзе|XX ст.]]]] У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Тураў апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], мястэчка, цэнтр воласці Мазырскага павета. Часткай Тураўскага маёнтка ў гэты час валодаў граф, маршалак [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўнага Літоўскага трыбунала]] [[Іван Салагуб]]. Другую частку, якая належала дзяржаве, расійскія ўлады перадалі як узнагароду за шчырую службу генералу Сялябіну. У Тураве ў той час налічвалася каля пяцісот будынкаў, было сем цэркваў і сінагога. У [[1793]] годзе англійская акцыянерная кампанія Піта і Форстэра купіла ў Салагуба лясныя ўгоддзі і пачала па-драпежніцку секчы лес і адпраўляць яго па [[Прыпяць|Прыпяці]], [[Дняпро|Дняпры]] і [[Заходні Буг|Заходнім Бугу]] за мяжу. Пра злачынства даведаліся ў [[Пецярбург]]у, і ў [[1800]] годзе выйшаў спецыяльны ўказ імператара [[Павел I|Паўла I]], які прадпісаў скасаваць дагавор і ўзяць маёнтак у дзяржаўны скарб. Паводле імяннога царскага ўказа ад [[6 верасня]] [[1795]] года ў краі была заснавана паштовая сувязь. Паштовая дарога прайшла ад [[Мазыр]]а да [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадка]] праз [[Жыткавічы]] (8 коней, 4 паштальёны), Тураў (тое самае) і далей праз [[Ленін (Жыткавіцкі раён)|Ленін]] (тое самае). У Тураве дзейнічала жыццёва неабходная для свайго рэгіёна прыстань і паромная пераправа. Прыстань была ўладкавана на высокім беразе і дзякуючы гэтаму ніколі не затапллялася<ref>Смиловицкий, Л. Евреи в Турове: история местечка Мозырского Полесья / Леонид Смиловицкий; ред. Лена Драгицкая. — Иерусалим: [б. и.], 2008. — 798, [2] с., [24] л. ил., портр.: ил. — С. 137. — ISBN 978-965-555-352-9.</ref>. Новыя беды і разбурэнні прынесла краю [[Вайна 1812 года|расійска-французская вайна]]. Ваенныя спусташэнні абязлюджвалі цэлыя мясцовасці. З 1812 па 1817 год насельніцтва Турава з прычыны голаду зменшылася амаль на тры чвэрці. [[Паўстанне Кастуся Каліноўскага]] не ахапіла край, хоць хвалі яго, глухія звесткі пра змагароў за лепшую долю супраць іншаземных прыгнятальнікаў даходзілі і сюды. Паводле ўспамінаў мясцовых жыхароў, у тутэйшых непраходных лясах і балотах хаваліся рэшткі разбітага ў [[1864]] годзе войска паўстанцаў. У [[1865]] у Тураве выяўлены адзін з найстаражытнейшых рукапісных помнікаў 11 ст. — [[Тураўскае евангелле]]; самая ранняя кніга (з тых, што захаваліся), створаная на тэрыторыі Беларусі. «''У гістарычных адносінах найбольш старажытным і выдатным паселішчам трэба лічыць Тураў, на сёння нязначнае, беднае [[мястэчка]] на правым баку [[Прыпяць|Прыпяці]]…Сёння Тураў, акрамя ўспамінаў аб мінулай велічы, аб значнасці яго ў гістарычных адносінах, нічым асаблівым не выдатны''» — пісаў [[Адам Кіркор]] у 3-й кнізе «Маляўнічай Расіі» (1882). З [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]] лёс Турава непарыўна звязаны з суседнім горадам [[Жыткавічы]]. === XX стагоддзе === [[Выява:Turaǔ. Тураў (XX, I).jpg|thumb|200px|Сінагога Вялікая, пач. [[XX стагоддзе|XX ст.]]]] З кастрычніка [[1917]] года па люты [[1918]] года ў Тураве ўсталявалася савецкая ўлада, з лютага 1918 года па снежань 1918 года — нямецкія акупанты і гетманаўская ўлада, са снежня 1918 года па жнівень 1919 года — зноў савецкая ўлада, са жніўня 1919 года па [[14 ліпеня]] [[1920]] года — польская ўлада. [[18 ліпеня]] 1920 года ў месце канчаткова замацаваліся саветы. [[Выява:Plan of Turaw, Belarus, 1926.jpg|250px|злева|thumb|План Турава ([[Аляксандр Крукоўскі|А. Крукоўскі]], 1926)]] З [[1924]] па [[1962]] год мястэчка было цэнтрам [[Тураўскі раён|Тураўскага раёна]] (з [[1938]] па [[1954]] — у складзе [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], з 1954 — у Гомельскай). У [[1926]] годзе ў Тураве жыло 5393 чалавекі (на тысячу жыхароў — 55 рамеснікаў). Да [[1939]] года насельніцтва мястэчка ў выніку войнаў, масавых рэпрэсій павялічылася ўсяго на 46 чалавек. Згодна з указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета [[БССР]] ад [[27 верасня]] [[1938]] года Тураў атрымаў афіцыйны статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]. Летам [[1941]] года горад захапілі нямецкія войскі, а ўжо ў кастрычніку пачала сваю дзейнасць Тураўская антыфашысцкая арганізацыя. Горад быў вызвалены [[5 ліпеня]] [[1944]] года. У [[1962]] годзе Тураўскі раён быў скасаваны, сам горад увайшоў у склад Жыткавіцкага раёна. У 1976 годзе ў межы гарадскога пасёлка Тураў уключана вёска [[Дварэц (Жыткавіцкі раён)|Дварэц]], якая знаходзіла ў адміністрацыйным падпарадкаванні Тураўскага пассавета<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 2 чэрвеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>. === Сучаснасць === 3 жніўня 2004 года Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь надаў Тураву статус горада<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-123/2004-123(031-033).pdf&oldDocPage=2 Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 3 августа 2004 г. № 939 Об отнесении г.п. Туров к категории городов районного подчинения]</ref><ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-150/2004-150(002-028).pdf&oldDocPage=6 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 27 августа 2004 г. № 105 Об отнесении городского поселка Туров к категории городов районного подчинения]</ref>. У верасні таго ж года ў Тураве прайшлі [[Дзень беларускага пісьменства|Дні беларускага пісьменства]]. У наш час у Тураве ствараецца турыстычная інфраструктура, у 2008 годзе тут збудавалі новую гасцініцу. Адзінае прамысловае прадпрыемства, якое працуе на сёння ў горадзе — кансервавы завод, што выпускае кансерваваную гародніну і сокі. З 2011 года пачалося будаўніцтва малочнага завода<ref name="zvyazda"/>. 14 мая 2014 года вёска [[Крэмнае]], раней падпарадкаваная Тураўскагаму гарадскому Савету, увайшла ў склад [[Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Азяранскага сельсавета]]<ref>{{cite web|url = https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D914g0064525&p1=1|title = Решение Гомельского Областного Совета депутатов 14 мая 2014 г. № 13 «О некоторых вопросах административнотерриториального устройства Житковичского района Гомельской области» |work = Pravo.by |language = ru |url-status = live }}</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=320|height=128|type=rect|x=1649,1886,1909,1923,1933,1939,1979,2000,2009,2017|y=3000,1183,6435,6217,4500,5439,3799,3500,2967,2770}}</div> * '''XIII стагоддзе''': 1200-я — каля 6 тыс. чал. * '''XVII стагоддзе''': 1648 — 401 двор; 1649 — 3 тыс. чал.; 1667 — 111 двароў * '''XVIII стагоддзе''': 1793 — 500 двароў * '''XIX стагоддзе''': 1886 — 1&nbsp;183 чал., 370 двароў * '''XX стагоддзе''': 1909 — 6&nbsp;435 чал., 675 двароў; 1923 — 6&nbsp;217 чал.; 1924 — 5&nbsp;264 чал., 856 двароў; 1926 — 5&nbsp;393 чал.; 1933 — 4,5 тыс. чал.; 1939 — 5&nbsp;439 чал.; 1979 — 3&nbsp;799 чал.; 2000 — 3,5 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2003 — 3,2 тыс. чал.; 2006 — 3,1 тыс. чал.; 2008 — 3,1 тыс. чал.; 2009 — 2&nbsp;967 чал. (перапіс); 2016 — 2&nbsp;795 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 — 2&nbsp;770 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2026 — 2&nbsp;726 чал. У свой час, калі Тураў быў цэнтрам раёна, колькасць яго насельніцтва была той жа, што і ў іншых малых гарадах. Пасля 1961 г. Тураў пазбавіўся свайго статусу, тады і пачалося зніжэнне колькасці насельніцтва, якое працягваецца і цяпер. == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай (кансервавы завод) прамысловасці, сацыяльна-бытавога абслугоўвання. У Тураве працуе малаказавод, дзе вырабляюць сыры па італьянскай тэхналогіі (гандлёва марка ''«Bonfesto»'')<ref name="bonfesto"/>. Тураў — папулярны цэнтр турызму: * у горадзе размешчана адміністрацыя Нацыянальнага парку «Прыпяцкі»; * горад уключаны ў турыстычна-экскурсійныя маршруты «Калыска народнай культуры ўсходніх славян», «Да вытокаў старажытнага княства»; * распрацавана турыстычная праграма «Залатое кольца Гомельшчыны», дзе Тураў з’яўляецца адным з пунктаў маршруту падарожнікаў. Турыстаў абслугоўваюць дзве гарадскія гасцініцы. == Культура == * [[Тураўскі краязнаўчы музей]] * Тураўскі музей прыроды == Рэлігія == [[Выява:Turaŭ, Belarus - panoramio (1).jpg|thumb|Від на сабор святых Кірыла і Лаўрэнція Тураўскіх]] У Тураве з часоў Св. [[Уладзімір Вялікі|Уладзіміра]] зацвердзілася адна з першых епіскапскіх кафедр. Тураў з’яўляўся сапраўдным цэнтрам праваслаўя ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. У [[16 стагоддзе|XVI стагоддзі]] на Тураўшчыне налічвалася каля 80 цэркваў і два саборы. Практычна ўсе яны былі страчаны ў час шматлікіх войнаў з маскавітамі і татарамі. У [[1913]] годзе ў Тураве налічвалася ўсяго 17 цэркваў, 4 капліцы, касцёл, 3 сінагогі, 5 малітвенных дамоў. А ў [[1980]] годзе, у год тысячагоддзя Турава, на ўвесь Жыткавіцкі раён была адкрыта толькі адна Усіхсвяцкая царква ў старажытным горадзе над [[Прыпяць|Прыпяццю]]. У 2010 годзе пачалося будаўніцтва новага кафедральнага сабора. 11 мая 2013 года сабор быў асвячоны ў гонар святых Кірыла і Лаўрэнція Тураўскіх<ref>[http://www.turov.by/eparhia/temples/37 Кафедральны сабор свяціцеляў Кірыла і Лаўрэнція Тураўскіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170912012025/http://www.turov.by/eparhia/temples/37 |date=12 верасня 2017 }} // сайт Тураўскай епархіі. {{ref-ru}}</ref>. Станам на сакавік 2025 года, у Тураве дзейнічае праваслаўны сабор свяцяцеляў Кірыла і Лаўрэнція Тураўскіх, праваслаўная царква Усіх Святых, пратэстанцкая царква хрысціян веры евангельскай. Апроч хрысціян у Тураве жывуць наахіды{{Крыніца?}}, паганцы{{Крыніца?}} і атэісты. Самыя папулярныя святы ў Тураве паганскія{{Крыніца?}}. == Славутасці == [[Файл:Тураў. Павільён над раскопкамі (02).jpg|міні|злева|Павільён над гарадзішчам]] [[File:BLR Turau orthodox church.jpg|thumb|Тураўская Усехсвяцкая царква]] * [[Тураўскае гарадзішча]] — месца [[Тураўскі замак|Тураўскага замка]] — археалагічны помнік (у паўночна-заходняй частцы горада) * [[Тураўская царква|Музей на месцы падмурка буйной царквы]] (XIII ст.) * [[Тураўскі луг]] — біялагічны заказнік мясцовага значэння (мяжуе з паўночнай часткай горада, арэндуецца ГА «[[Ахова птушак Бацькаўшчыны]]»)<ref>[http://greenbelarus.info/articles/10-01-2018/turauski-lug-zastanecca-u-arendze-apb-yashche-na-dzesyac-god Зялёны партал пра Тураўскі луг]</ref> * [[Тураўскія крыжы]] — адзін быццам прыплыў у Тураў уверх па цячэнні [[Прыпяць|Прыпяці]], два іншых — растуць з-пад зямлі. Акрамя гэтага яшчэ два каменныя крыжы (вышыня 1 м, шырыня 0,6 м) з Барысаглебскіх могілак у Тураве захоўваюцца ў [[Гомельскі абласны краязнаўчы музей|Гомельскім абласным краязнаўчым музеі]]<ref name="Dučyc"/>. * [[Свята-Барыса-Глебская капліца, Тураў|Свята-Барыса-Глебская капліца]] * [[Усехсвяцкая царква (Тураў)|Усехсвяцкая царква]] * [[Кафедральны сабор у імя свяціцеляў Кірылы і Лаўрэнція Тураўскіх (Тураў)|Кафедральны сабор у імя свяціцеляў Кірылы і Лаўрэнція Тураўскіх]] Помнікі: * [[Кірыла Тураўскі|Кірылу Тураўскаму]] на Замкавай гары (1994 г.); * [[Канстанцін Астрожскі|Канстанціну Астрожскаму]] — ваеннаму і палітычнаму дзеячу часоў ВКЛ; * брацкая магіла савецкіх воінаў; * Памятны знак у гонар 1000-годдзя Турава. == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Турава‎}} * [[Сямён Бярнардавіч Гінзберг]] (нар. 1928) — беларускі архітэктар. * [[Міхаіл Айзікавіч Фрыдман]] (нар. 1930) -- савецкі матэматык. == Гл. таксама == * [[Аблуква]] * [[Галава (возера)]] * [[Плюшчын]] * [[Пінска-Тураўскі полк]] * [[Гарады Гомельскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць}}</ref> <ref name="KTSB">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 380.</ref> <ref name="tur1">Крывіцкі, А., Саскевіч, М. А імя яму Тураў... // Спадчына. — 1994. — № 2. — С. 28.</ref> <ref name="ref1">Кирилл еп. Творения Кирилла, епископа Туровского, с предварительным очерком истории Турова и туровской епархии до XIII века. — Киев, 1880. — 296 с.</ref> <ref name="tur2">{{артыкул|аўтар=Крывіцкі, А., Саскевіч, М.|загаловак=А імя яму Тураў…|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Спадчына|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=2|старонкі=29|isbn=}}</ref> <ref name="tur0">{{артыкул|аўтар=Крывіцкі, А., Саскевіч, М.|загаловак=А імя яму Тураў...|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Спадчына|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=2|старонкі=32—34|isbn=}}</ref> <ref name="tur3">{{артыкул|аўтар=Крывіцкі, А., Саскевіч, М.|загаловак=А імя яму Тураў...|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Спадчына|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=2|старонкі=30|isbn=}}</ref> <ref name="BM">Прохараў, А. Тур // Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. / С. Санько [і інш.]; склад. І. Клімковіч. — 2-е выд., дап. — Мн.: Беларусь, 2006. — С. 510.</ref> <ref name="tur4">{{артыкул|аўтар=Крывіцкі, А., Саскевіч, М.|загаловак=А імя яму Тураў...|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Спадчына|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=2|старонкі=31|isbn=}}</ref> <ref name="MAB">Бектинеев, Ш. И. Этимология названия города Турова / Ш. И. Бектинеев // Матэрыялы па археалогіі Беларусі.№ 3: Да 70-годдзя з дня нараджэння П. Ф. Лысенка / [НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; Уклад. А. М. Мядзведзеў, І. М. Язэпенка; Навук. рэд. А. М. Мядзведзеў]. — Мн.: [б. в.], 2001. — 280 с.: іл. — С. 16 — 19.</ref> <ref name="PSRL">[[ПСРЛ]]. Т. 1. — М., 1962. — С. 76.</ref> <ref name="Mieĺnikaŭ">Мельнікаў А. А. З неапублікаванай спадчыны: Манаграфіі, артыкулы, вершы, матэрыялы навуковай канферэнцыі, успаміны сучаснікаў / Аляксей Мяльнікаў. — Мн.: Выд-ва «Чатыры чвэрці», 2005. — 592 с.: іл. ISBN 985-6734-28-2.</ref> <ref name="HSB">Turaŭ // {{Крыніцы/Гістарычны слоўнік Беларусі, 1998|к}} P. 208.</ref> <ref name="NV">[http://jivebelarus.net/history/gistografia/unknown-war-1654-1667.html?page=6 «Государев поход» 1655] // {{Крыніцы/Невядомая вайна: 1654—1667|к}}</ref> <ref name="evkl">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=676|артыкул=Тураў|аўтар=}}</ref> <ref name="zvyazda">{{Артыкул|спасылка=http://www.zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=77006&idate=2011-04-01|загаловак=Старшыня Гомельскага аблвыканкама Уладзімір Дворнік: «Дрэнных спецыялістаў не бывае»|выданне=[[Звязда]]}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bonfesto">{{Cite web |url=http://www.bonfesto.com/about/news/ |title=Архіўная копія |access-date=20 жніўня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006034333/http://www.bonfesto.com/about/news/ |archivedate=6 кастрычніка 2014 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Dučyc">[[Людміла Дучыц|Дучыц Людміла]]. [http://pawet.net/library/history/bel_history/dk/09/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%B6%D1%8B.html Каменныя крыжы // З глыбі вякоў. Наш край 2. Мн., 1997. C. 31-46. ]</ref> }} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Turaŭ|Тураў}} {{OSM relation|5598584|Тураў}} * [http://www.radzima.org/be/gorod/turau.html Тураў] на [[Radzima.org]] * [http://globustut.by/turov/index.htm Фотаздымкі Турава на globustut.by] * [http://goldring.gomel-region.by/turov/ Тураў у праекце «Залатое кольца Гомельшчыны»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121018052259/http://goldring.gomel-region.by/turov/ |date=18 кастрычніка 2012 }} * [http://vandrouka.by/2012/gorod-turov-v-legendah-i-mifah/ Горад Тураў у легендах і міфах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120501101117/http://vandrouka.by/2012/gorod-turov-v-legendah-i-mifah/ |date=1 мая 2012 }} * [http://vandrouka.by/2012/turovskie-krestyi/ Тураўскія крыжы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120423102748/http://vandrouka.by/2012/turovskie-krestyi/ |date=23 красавіка 2012 }} {{Жыткавіцкі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тураў| ]] pm7218w8gveqtwqgan2za613od04zys 5146829 5146828 2026-05-26T09:08:55Z JerzyKundrat 174 /* Назва */ 5146829 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Тураў |выява = BLR Turau Castle Hill view to River Prypjats 1.jpg |подпіс = [[Помнік Кірылу Тураўскаму (Тураў)|Помнік Кірылу Тураўскаму]] на Замчышчы |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |першае згадванне = 980 |ранейшыя імёны = |статус з = 2004 }} '''Ту́раў'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Turaŭ}}) — [[горад]] раённага падпарадкавання ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], адзін з найстарэйшых гарадоў [[Беларусь|Беларусі]]. == Геаграфія == Стаіць на правым беразе [[Прыпяць|Прыпяці]], на яе надпоймавай тэрасе. Размешчаны за 25 км на паўднёвы захад ад [[Жыткавічы|Жыткавічаў]], 258 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Аўтадарогамі злучаны з [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадком]], Жыткавічамі, [[Лельчыцы|Лельчыцамі]]. [[Файл:Прыпяць у Тураве 001.jpg|thumb|left|Прыпяць у Тураве.]] У тэктаніцы рэгіёна выдзяляецца [[Тураўскі купал]] [[Прыпяцкі прагін|Прыпяцкага прагіну]], разведана [[Тураўскае радовішча гаручых сланцаў]]. Належыць да [[Прыпяцкае Палессе|Прыпяцкага Палесся]]. Рэльеф плоскі, на паніжэннях забалочаны, месцамі трапляюцца пясчаныя грады. [[Палеапоймавыя глебы]] належаць да найбольш урадлівых на Беларусі, утварэнне іх звязана з дзейнасцю старажытных водных патокаў, якія са схілаў [[Валынскае ўзвышша|Валынскага ўзвышша]] прыносілі прадукты эрозіі [[чарназём]]ных глеб. На ўсход ад горада, па правым беразе Прыпяці цягнуцца [[Тураўскія дубровы]]. == Назва == Найбольш вядомы два тлумачэнні паходжання тапоніма «Тураў». Першае звязвае назву паселішча з імем варажскага князя Тура, які лічыцца яго заснавальнікам<ref name="KTSB"/> і ўпамінаецца ў «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» пад [[980]] г. Зрэшты, гэта адзіная летапісная згадка пра «заморскага» Тура (Туры) як заснавальніка і першага ўладара горада<ref name="tur1"/>. У [[1880]] г. епіскап Мінскі і Тураўскі Яўгеній у «Нарысе гісторыі Турава», прыкладзеным да выдання твораў [[Кірыла Тураўскі|Кірылы Тураўскага]], пісаў, што ў народнай гаворцы «які-небудзь Турдаў, Турбенд і інш. мог называцца і проста Тур»<ref name="ref1"/>. Таксама ён зазначыў, што існаванне імені Тур у пэўных сферах усходнеславянскага грамадства пацвярджаецца, відаць, назвай царквы Турава бажніца ў старажытным [[Кіеў|Кіеве]], якая згадваецца ў летапісе пад [[1146]] годам<ref name="ref1"/>. Другое пашыранае тлумачэнне наймення Тураў узыходзіць да назвы дзікага быка [[Тур (жывёла)|тура]]. Так, беларускі этнограф [[Павел Шпілеўскі]] лічыў, што летапіснае сцвярджэнне пра нейкага заморскага Тура (Туры) як заснавальніка і першага гаспадара Турава — даніна народнай легендзе<ref name="tur1"/>. Сваю думку даследчык даводзіў наступным чынам: «па-першае, мы сустракаем масу назваў сёл, вёсак, рэк, палёў, урочышчаў і г. д. з коранем „тур“ на ўсёй прасторы славянскіх пасяленняў, і выводзіць гэтыя назвы не ад славянскага, а ад варажскага кораня — неверагодна; па-другое, у землях дрыгавічоў было мноства тураў, на якіх палявалі кіеўскія князі, напр., Уладзімір Манамах…»<ref name="tur2"/>. Як адзначаюць А. Крывіцкі і М. Саскевіч, назву «тур» фіксуюць старажытныя пісьмовыя помнікі (напрыклад, буй-тур Усевалада ў [[Слова пра паход Ігараў|«Слове аб палку Ігаравым»]]), у [[Паўднёвыя славяне|паўднёвых]] і [[Заходнія славяне|заходніх славян]] захаваліся ўтварэнні ад гэтай назвы сярод найменняў жывёл, раслін, у тапаніміцы, у асобных песнях, былінах і інш. Тым не менш, даследчыкі лічаць гэту гіпотэзу «занадта спрошчанай і гістарычнай слаба матываванай»<ref name="tur2"/>. Аляксандр Крывіцкі і Мікалай Саскевіч выводзяць назву горада ад зарослай цяпер пратокі ад [[Прыпяць|Прыпяці]] ў в. [[Пагост (Жыткавіцкі раён)|Пагост]], што размешчана непадалёк ад упадзення ў Прыпяць ракі [[Сцвіга]]. Даследчыкі адзначаюць, што паводле ўспамінаў старэйшых жыхароў гэтай вёскі, яшчэ ў даваенныя часы Тур была досыць шырокай і дастаткова глыбокай пратокай, якая была часткай гаспадарскай воднай сістэмы Пагоста: пратока была важнай прыстанню на Прыпяці і Сцвізе адначасова, асабліва пры сплаве лесу. Старажытная пратока Тур мела асаблівае значэнне для падтрымання комплексу жыллёвых, гаспадарчых, абарончых, абрадавых і іншых груп збудаванняў тагачасных насельнікаў Турава праз разгалінаваную водную сістэму. На думку даследчыкаў, такое гідранімічнае паходжанне назвы з’яўляецца «больш блізкім да рэальных падзей таго часу» і родніць Тураў з паўночным Полацкам<ref name="tur0"/>. Існуюць таксама і менш вядомыя тлумачэнні наймення Тураў. Некаторыя выводзяць гэту назву ад слова «тура́» (тур) — вежа, іншыя мяркуюць, што на месцы, дзе ўзнік Тураў, у язычніцкай старажытнасці было капішча — месца пакланення нейкаму паважанаму ідалу-заступніку Туру<ref name="tur3"/>. Аднак наяўнасць асобнага славянскага бажаства з такім іменем А. Прохараў лічыць «не зусім абгрунтаванаю»<ref name="BM"/>. Таксама існуе і іншая мясцовая легенда пра паходжанне Турава: у часе набегаў нейкіх «туркаў» адзін з іх, перабіраючыся па тонкім лёдзе на кані недзе там, дзе потым паўстаў Тураў, праваліўся пад лёд і ўтапіўся (паводле іншай версіі — толькі згубіў сваю багатую шапку), аднак, на думку А. Крывіцкага і М. Саскевіча, гэта адвольны народны жарт пабудаваны на сугуччы наймення «Тур» і слова «турак»<ref name="tur4"/>. Паводле заўвагі беларускага гісторыка [[Ш. І. Бекцінееў|Ш. І. Бекцінеева]], мала хто з даследчыкаў не звяртае ўвагу на тое, што слова «туры» напісана маленькімі літарамі і, відаць, паказвае не на імя ўласнае «Тур», а на нейкае іншае значэнне (у множным ліку)<ref name="MAB"/>. == Гісторыя == === Заснаванне === Першы пісьмовы ўспамін пра Тураў змяшчаецца ў «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» і датуецца [[980]] годам: {{цытата|Бѣ бо Рогъволодъ прішелъ и-заморыѩ имѧше власть свою в Полотьскѣ, а Туры Туровѣ, ѿ негоже и Туровци прозвашасѧ}}<ref name="PSRL"/>. Старажытны [[горад]] узнік на сутоках рэчак [[Рака Язда|Язда]] і [[Рака Струмень|Струмень]], прытокаў [[Прыпяць|Прыпяці]], якая ў сваю чаргу ўпадае ў [[Дняпро]], а ён — у [[Чорнае мора]]. Гэты [[Шлях з варагаў у грэкі|рачны шлях]] здаўна быў вядомы [[вікінгі|вікінгам]], якія актыўна карысталіся ім для гандлю з [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалем]]. === Тураўскае княства === [[Выява:BLR Turau view towards Castle Hill.jpg|250px|thumb|Краявід з Замкавай гары]] [[Гарадзішча]] старажытнага Турава ўключала [[Тураўскае замчышча|дзяцінец]] і [[вакольны горад (Тураў)|вакольны горад]]. Тураў — адзіны вядомы з крыніц горад X ст. на тэрыторыі [[дрыгавічы|дрыгавіцкага]] засялення, старажытны племянны цэнтр [[дрыгавічы|дрыгавічоў]]. У канцы X ст. стаў палітычным, эканамічным і культурна-рэлігійным цэнтрам [[Тураўскае княства|Тураўскага княства]]. Меў шырокія гандлёвыя сувязі з [[Кіеў|Кіевам]], [[Паўночнае Прычарнамор'е|Паўночным Прычарнамор’ем]], [[Блізкі Усход|Блізкім Усходам]], [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіяй]], [[Прыбалтыка|Балтыяй]] і [[Валынь|Валынню]]. Першым вядомым [[Тураўскае княства|тураўскім]] князем быў [[Святаполк Уладзіміравіч]], сын кіеўскага князя Уладзіміра, пад чыёй уладай знаходзілася [[Кіеўская Русь]], у тым ліку і Тураўскае княства. Святаполк заняў тураўскі сталец у [[988]] г. Неўзабаве ў канцы X — пачатку XI ст. у Тураве ўзнікла праваслаўнае [[Тураўская і Мазырская епархія|епіскапства]] — другое па старажытнасці на тэрыторыі Беларусі. У час княжання [[Святаполк Ізяславіч|Святаполка Ізяславіча]] (1097—1113) яго жонка-грачанка Варвара заснавала тут [[Варварынскі жаночы манастыр, Тураў|Варварынскі жаночы манастыр]]. [[XII стагоддзе|XII]]—[[XIII стагоддзе|XIII]] стагоддзі — час росквіту Турава. Горад меў магутную лінію ўмацаванняў. У той час тут было каля 40 (паводле паданняў — 75—80) цэркваў і манастыроў. Сярод іх былі, прынамсі, два саборныя храмы: Успенскі і Петрапаўлаўскі. Існавалі прынамсі, два, а магчыма, што тры манастыры: {{нп3|Мікольскі мужчынскі манастыр, Тураў|Мікольскі мужчынскі|pl|Monaster św. Mikołaja w Turowie}}, жаночы святой вялікамучаніцы Варвары, епіскапскі {{нп3|Барысаглебскі манастыр, Тураў|Барысаглебскі|pl|Monaster św. św. Borysa i Gleba w Turowie}} (першая згадка ў сяр. XII ст.). Магчымае, але малаімавернае існаванне кафедральнага сабора Святой Сафіі<ref name="Mieĺnikaŭ"/>. У канцы XIII ст. ў Тураве збудавалі мураваную абарончую вежу (разабраная ў [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]]). У гэтыя часы ў горадзе жыў вядомы асветнік [[Кірыла Тураўскі]]. У [[1158]] г. Тураў вытрымаў дзесяцітыднёвую аблогу паўднёварускіх князёў і такім чынам атрымаў незалежнасць ад Кіева<ref name="HSB"/>, а ў [[1160]] г. — трохтыднёвую аблогу валынскіх князёў. Узімку [[1241]] г. горад поўнасцю зруйнавалі мангола-татары. Менавіта тады, як сведчыць паданне, быў закіданы немаўлятамі славуты калодзеж Тура, пасля чаго на працягу сямі гадоў з яго струменіла жаночае малако. Перыяд дабрабыту скончыўся ў выніку шэрага феадальных канфліктаў, а пасля таго як рачны гандлёвы шлях страціў сваю актуальнасць ([[Еўропа]] і [[Візантыя]] былі звязаны ў абход [[Кіеў|Кіева]]) Тураў страціў асноўную сваю прывабнасць. Тураўскае княства ў перыяд феадальнай раздробленасці падзялілася на некалькі ўдзельных княстваў — Тураўскае, [[Пінскае княства|Пінскае]], [[Слуцкае княства|Слуцкае]], [[Клецкае княства|Клецкае]] і іншыя — і страціла сваё значэнне. У гэты час хутка рос [[Пінск]], які апярэджваў у сваім гаспадарчым развіцці Тураў. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Выява:Turaŭ. Тураў (N. Orda, 1875).jpg|250px|thumb|Панарама горада. [[Напалеон Орда]], [[1856]]]] У XII—XIV стагоддзях пачалося аб’яднанне абшараў колішніх [[Полацкае княства|Полацкага]], [[Турава-Пінскае княства|Турава-Пінскага]] і [[Смаленскае княства|Смаленскага]] княстваў вакол [[Навагрудак|Навагрудку]]. Далучэнне Турава да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] адбылося ў [[1320-я]] гады. У першай трэці [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] перапынілася старажытная дынастыя тураўскіх князёў, у выніку чаго горад перайшоў да [[вялікі князь|вялікіх князёў літоўскіх]] (у [[1430]] годзе — ў валоданні вялікага князя [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайлы Альгердавіча]]). З [[XV стагоддзе|XV ст.]] Тураў знаходзіўся ў складзе [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]] і належаў князям Глінскім. З канца XV стагоддзя крымскія татары неаднойчы ўчынялі рабаўнічыя набегі на тэрыторыю сучаснай Беларусі. У [[1497]] годзе яны забілі непадалёку ад [[Мазыр]]а мітрапаліта кіеўскага і ўсяе Русі [[Макарый, мітрапаліт|Макарыя]]. У час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|вайны 1500—1503 гадоў]] з Маскоўскай дзяржавай [[Іван III]] неаднаразова інструктаваў [[Менглі-Гірэй|Менглі-Гірэя]], каб крымскія загоны накіроўваліся ў бок Слуцка, Турава, Пінска з мэтай аслабіць усходнія межы Вялікага Княства Літоўскага. Карыстаючыся тым, што асноўныя сілы Вялікага Княства ваявалі ў гэты час з Масквой, крымчакі неаднаразова спусташалі літоўскія землі. Восенню [[1502]] года яны перайшлі Прыпяць і пачалі рабаваць ваколіцы Турава і Пінска. Славуты слуцкі князь [[Сямён Алелькавіч]] перахапіў крымчакоў за 6 міль ад [[Бабруйск]]а і ўшчэнт разбіў іх, вызваліўшы вялікі палон. У [[1507]] годзе феадалы, якія шукалі саюза з Масквой і нярэдка адкрыта пераходзілі на бок Маскоўскай дзяржавы, узнялі [[Мяцеж Глінскіх|паўстанне]] пад кіраўніцтвам [[Міхал Глінскі|Міхала Глінскага]]. У 1508 г. цэнтрам паўстання стаў Тураў — спадчыннае ўладанне князёў [[Глінскія|Глінскіх]]. Адсюль князь Міхаіл са сваім атрадам пайшоў да [[Мазыр]]а і, як паведамляла «Хроніка Літоўская і Жамойцкая», «Мозыр взял и своими людмн осадил». Аднак у [[1508]] годзе паўстанне пацярпела паражэнне. Пасля таго, як Глінскі збег у [[Маскоўскае княства]], Тураў перайшоў да [[Канстанцін Астрожскі|Канстанціна Астрожскага]], які заняўся яго ўзнаўленнем. У [[1521]] годзе горад быў паўторна разбураны татарамі, і Астрожскія мусілі яшчэ раз будаваць на [[Замкавая гара|Замкавай гары]] ўмацаваны замак — апошні, рэшткі якога захаваліся да [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] і апісваліся вядомым падарожнікам [[Павел Шпілеўскі|Паўлам Шпілеўскім]]. Астрожскія кіравалі Туравам больш за стагоддзе (з [[1508]] па [[1620]] г.), пакуль ён не быў аддадзены ў якасці выкупу за княжну з роду [[Сапегі|Сапегаў]]. У [[1521]] годзе на Тураў ізноў нападалі татары. У выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы [[1565]]—[[1566]] гадоў Тураў увайшоў у склад [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскага павета]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]]. У гэты час горада складалася з асноўнай часткі і двух прадмесцяў — [[Заяцелле]] і [[Запясочча]]. [[Выява:Turaŭ, Prypiać. Тураў, Прыпяць (1901-17) (2).jpg|thumb|250px|Від на горад, пач. [[XX стагоддзе|XX ст.]]]] У [[1649]] спалены войскамі [[гетман]]а [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]], пасля пажару горад так і не быў адноўлены да канца: з былых землеўладанняў захавалася толькі чвэрць. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайну Расіі з Рэччу Паспалітай]] маскоўскія захопнікі некалькі разоў спусташалі Тураў. Масква ажыццяўляла свае даўнія планы па захопе Літвы і распачала крывавую вайну, якая забрала больш за палову насельніцтва Вялікага Княства. У ліпені [[1654]] года казакі, наляцеўшы на вёскі і мястэчкі Тураўшчыны, «''сялян мучылі, насмерць забівалі, маёмасць іх усю забіралі, іншыя вёскі агнём палілі…''» Пазней сюды прыходзіў казацкі полк нейкага Грышкі Чорнага. Казакі з’яўляліся тут і разам з маскоўскімі ратнікамі. У верасні 1654 года на [[Тураўская воласць|Тураўскую]] і [[Смядынская воласць|Смядынскую]] (ніжэй па [[Прыпяць|Прыпяці]]) воласці напала маскоўскае войска. Паводле заявы тураўскага падстарасты Фёдара Ляўковіча, чужынцы «''не толькі ў дамах сялянскіх што змаглі адшукаць забралі, але, сялян у лясах знаходзячы, некаторых насмерць пазамучвалі…''» [[24 верасня]] яны «да апошняй халупы» спалілі вёскі [[Верасніца]], [[Букча]], [[Глінная]], [[Храпін]], [[Колкі (Петрыкаўскі раён)|Колкі]], і спустошылі дзясяткі іншых. Забіралі ўсё да драбніцы. У [[Астражанка|Астражанцы]] і [[Смярдынь|Смядыні]] замардавалі нават папоў, у Гліннай святога айца расстралялі, а недамучаных людзей жывых засыпалі зямлёй. Целы мерцвякоў выкідвалі з дамавін. Урэшце, пагаспадарыўшы ў апусцелым Тураве, захопнікі пакінулі яго, а мяшчанам, якія паразбягаліся, і ўсёй воласці сказалі вяртацца ў горад, запэўніўшы, што чапаць іх не будуць. Аднак [[30 кастрычніка]], калі людзі вярнуліся, на іх накінулася варожае войска. Хапалі ўсё ў хатах, рыначных каморах, а найбольш — «вымучвалі» ў жыхароў грошы. Некалькі чалавек пры гэтым забілі. Вялізны статак кароў (за 6 тысяч) быў адагнаны на Украіну<ref name="NV"/>. Неўзабаве войска Вялікага Княства Літоўскага пад камандай [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]] вызваліла Тураў. Пасля выгнання маскоўскіх захопнікаў у Тураве засталося толькі 111 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], тады як у [[1648]] іх было 401<ref name="evkl"/>. У [[18 стагоддзе|XVIII ст.]] Тураўскі маёнтак зваўся графствам, хоць яго ўладальнікі не былі графамі. Паводле звестак за [[1790]] год, у Тураве было 497 дымоў<ref name="evkl"/>. === Расійская імперыя === [[Выява:Turaŭ, Usichśviackaja. Тураў, Усіхсьвяцкая (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|250px|thumb|Царква Усіх Святых. І. Сербаў, пачатак [[XX стагоддзе|XX ст.]]]] У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Тураў апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], мястэчка, цэнтр воласці Мазырскага павета. Часткай Тураўскага маёнтка ў гэты час валодаў граф, маршалак [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўнага Літоўскага трыбунала]] [[Іван Салагуб]]. Другую частку, якая належала дзяржаве, расійскія ўлады перадалі як узнагароду за шчырую службу генералу Сялябіну. У Тураве ў той час налічвалася каля пяцісот будынкаў, было сем цэркваў і сінагога. У [[1793]] годзе англійская акцыянерная кампанія Піта і Форстэра купіла ў Салагуба лясныя ўгоддзі і пачала па-драпежніцку секчы лес і адпраўляць яго па [[Прыпяць|Прыпяці]], [[Дняпро|Дняпры]] і [[Заходні Буг|Заходнім Бугу]] за мяжу. Пра злачынства даведаліся ў [[Пецярбург]]у, і ў [[1800]] годзе выйшаў спецыяльны ўказ імператара [[Павел I|Паўла I]], які прадпісаў скасаваць дагавор і ўзяць маёнтак у дзяржаўны скарб. Паводле імяннога царскага ўказа ад [[6 верасня]] [[1795]] года ў краі была заснавана паштовая сувязь. Паштовая дарога прайшла ад [[Мазыр]]а да [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадка]] праз [[Жыткавічы]] (8 коней, 4 паштальёны), Тураў (тое самае) і далей праз [[Ленін (Жыткавіцкі раён)|Ленін]] (тое самае). У Тураве дзейнічала жыццёва неабходная для свайго рэгіёна прыстань і паромная пераправа. Прыстань была ўладкавана на высокім беразе і дзякуючы гэтаму ніколі не затапллялася<ref>Смиловицкий, Л. Евреи в Турове: история местечка Мозырского Полесья / Леонид Смиловицкий; ред. Лена Драгицкая. — Иерусалим: [б. и.], 2008. — 798, [2] с., [24] л. ил., портр.: ил. — С. 137. — ISBN 978-965-555-352-9.</ref>. Новыя беды і разбурэнні прынесла краю [[Вайна 1812 года|расійска-французская вайна]]. Ваенныя спусташэнні абязлюджвалі цэлыя мясцовасці. З 1812 па 1817 год насельніцтва Турава з прычыны голаду зменшылася амаль на тры чвэрці. [[Паўстанне Кастуся Каліноўскага]] не ахапіла край, хоць хвалі яго, глухія звесткі пра змагароў за лепшую долю супраць іншаземных прыгнятальнікаў даходзілі і сюды. Паводле ўспамінаў мясцовых жыхароў, у тутэйшых непраходных лясах і балотах хаваліся рэшткі разбітага ў [[1864]] годзе войска паўстанцаў. У [[1865]] у Тураве выяўлены адзін з найстаражытнейшых рукапісных помнікаў 11 ст. — [[Тураўскае евангелле]]; самая ранняя кніга (з тых, што захаваліся), створаная на тэрыторыі Беларусі. «''У гістарычных адносінах найбольш старажытным і выдатным паселішчам трэба лічыць Тураў, на сёння нязначнае, беднае [[мястэчка]] на правым баку [[Прыпяць|Прыпяці]]…Сёння Тураў, акрамя ўспамінаў аб мінулай велічы, аб значнасці яго ў гістарычных адносінах, нічым асаблівым не выдатны''» — пісаў [[Адам Кіркор]] у 3-й кнізе «Маляўнічай Расіі» (1882). З [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]] лёс Турава непарыўна звязаны з суседнім горадам [[Жыткавічы]]. === XX стагоддзе === [[Выява:Turaǔ. Тураў (XX, I).jpg|thumb|200px|Сінагога Вялікая, пач. [[XX стагоддзе|XX ст.]]]] З кастрычніка [[1917]] года па люты [[1918]] года ў Тураве ўсталявалася савецкая ўлада, з лютага 1918 года па снежань 1918 года — нямецкія акупанты і гетманаўская ўлада, са снежня 1918 года па жнівень 1919 года — зноў савецкая ўлада, са жніўня 1919 года па [[14 ліпеня]] [[1920]] года — польская ўлада. [[18 ліпеня]] 1920 года ў месце канчаткова замацаваліся саветы. [[Выява:Plan of Turaw, Belarus, 1926.jpg|250px|злева|thumb|План Турава ([[Аляксандр Крукоўскі|А. Крукоўскі]], 1926)]] З [[1924]] па [[1962]] год мястэчка было цэнтрам [[Тураўскі раён|Тураўскага раёна]] (з [[1938]] па [[1954]] — у складзе [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], з 1954 — у Гомельскай). У [[1926]] годзе ў Тураве жыло 5393 чалавекі (на тысячу жыхароў — 55 рамеснікаў). Да [[1939]] года насельніцтва мястэчка ў выніку войнаў, масавых рэпрэсій павялічылася ўсяго на 46 чалавек. Згодна з указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета [[БССР]] ад [[27 верасня]] [[1938]] года Тураў атрымаў афіцыйны статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]. Летам [[1941]] года горад захапілі нямецкія войскі, а ўжо ў кастрычніку пачала сваю дзейнасць Тураўская антыфашысцкая арганізацыя. Горад быў вызвалены [[5 ліпеня]] [[1944]] года. У [[1962]] годзе Тураўскі раён быў скасаваны, сам горад увайшоў у склад Жыткавіцкага раёна. У 1976 годзе ў межы гарадскога пасёлка Тураў уключана вёска [[Дварэц (Жыткавіцкі раён)|Дварэц]], якая знаходзіла ў адміністрацыйным падпарадкаванні Тураўскага пассавета<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 2 чэрвеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>. === Сучаснасць === 3 жніўня 2004 года Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь надаў Тураву статус горада<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-123/2004-123(031-033).pdf&oldDocPage=2 Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 3 августа 2004 г. № 939 Об отнесении г.п. Туров к категории городов районного подчинения]</ref><ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-150/2004-150(002-028).pdf&oldDocPage=6 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 27 августа 2004 г. № 105 Об отнесении городского поселка Туров к категории городов районного подчинения]</ref>. У верасні таго ж года ў Тураве прайшлі [[Дзень беларускага пісьменства|Дні беларускага пісьменства]]. У наш час у Тураве ствараецца турыстычная інфраструктура, у 2008 годзе тут збудавалі новую гасцініцу. Адзінае прамысловае прадпрыемства, якое працуе на сёння ў горадзе — кансервавы завод, што выпускае кансерваваную гародніну і сокі. З 2011 года пачалося будаўніцтва малочнага завода<ref name="zvyazda"/>. 14 мая 2014 года вёска [[Крэмнае]], раней падпарадкаваная Тураўскагаму гарадскому Савету, увайшла ў склад [[Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Азяранскага сельсавета]]<ref>{{cite web|url = https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D914g0064525&p1=1|title = Решение Гомельского Областного Совета депутатов 14 мая 2014 г. № 13 «О некоторых вопросах административнотерриториального устройства Житковичского района Гомельской области» |work = Pravo.by |language = ru |url-status = live }}</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=320|height=128|type=rect|x=1649,1886,1909,1923,1933,1939,1979,2000,2009,2017|y=3000,1183,6435,6217,4500,5439,3799,3500,2967,2770}}</div> * '''XIII стагоддзе''': 1200-я — каля 6 тыс. чал. * '''XVII стагоддзе''': 1648 — 401 двор; 1649 — 3 тыс. чал.; 1667 — 111 двароў * '''XVIII стагоддзе''': 1793 — 500 двароў * '''XIX стагоддзе''': 1886 — 1&nbsp;183 чал., 370 двароў * '''XX стагоддзе''': 1909 — 6&nbsp;435 чал., 675 двароў; 1923 — 6&nbsp;217 чал.; 1924 — 5&nbsp;264 чал., 856 двароў; 1926 — 5&nbsp;393 чал.; 1933 — 4,5 тыс. чал.; 1939 — 5&nbsp;439 чал.; 1979 — 3&nbsp;799 чал.; 2000 — 3,5 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2003 — 3,2 тыс. чал.; 2006 — 3,1 тыс. чал.; 2008 — 3,1 тыс. чал.; 2009 — 2&nbsp;967 чал. (перапіс); 2016 — 2&nbsp;795 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 — 2&nbsp;770 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2026 — 2&nbsp;726 чал. У свой час, калі Тураў быў цэнтрам раёна, колькасць яго насельніцтва была той жа, што і ў іншых малых гарадах. Пасля 1961 г. Тураў пазбавіўся свайго статусу, тады і пачалося зніжэнне колькасці насельніцтва, якое працягваецца і цяпер. == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай (кансервавы завод) прамысловасці, сацыяльна-бытавога абслугоўвання. У Тураве працуе малаказавод, дзе вырабляюць сыры па італьянскай тэхналогіі (гандлёва марка ''«Bonfesto»'')<ref name="bonfesto"/>. Тураў — папулярны цэнтр турызму: * у горадзе размешчана адміністрацыя Нацыянальнага парку «Прыпяцкі»; * горад уключаны ў турыстычна-экскурсійныя маршруты «Калыска народнай культуры ўсходніх славян», «Да вытокаў старажытнага княства»; * распрацавана турыстычная праграма «Залатое кольца Гомельшчыны», дзе Тураў з’яўляецца адным з пунктаў маршруту падарожнікаў. Турыстаў абслугоўваюць дзве гарадскія гасцініцы. == Культура == * [[Тураўскі краязнаўчы музей]] * Тураўскі музей прыроды == Рэлігія == [[Выява:Turaŭ, Belarus - panoramio (1).jpg|thumb|Від на сабор святых Кірыла і Лаўрэнція Тураўскіх]] У Тураве з часоў Св. [[Уладзімір Вялікі|Уладзіміра]] зацвердзілася адна з першых епіскапскіх кафедр. Тураў з’яўляўся сапраўдным цэнтрам праваслаўя ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. У [[16 стагоддзе|XVI стагоддзі]] на Тураўшчыне налічвалася каля 80 цэркваў і два саборы. Практычна ўсе яны былі страчаны ў час шматлікіх войнаў з маскавітамі і татарамі. У [[1913]] годзе ў Тураве налічвалася ўсяго 17 цэркваў, 4 капліцы, касцёл, 3 сінагогі, 5 малітвенных дамоў. А ў [[1980]] годзе, у год тысячагоддзя Турава, на ўвесь Жыткавіцкі раён была адкрыта толькі адна Усіхсвяцкая царква ў старажытным горадзе над [[Прыпяць|Прыпяццю]]. У 2010 годзе пачалося будаўніцтва новага кафедральнага сабора. 11 мая 2013 года сабор быў асвячоны ў гонар святых Кірыла і Лаўрэнція Тураўскіх<ref>[http://www.turov.by/eparhia/temples/37 Кафедральны сабор свяціцеляў Кірыла і Лаўрэнція Тураўскіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170912012025/http://www.turov.by/eparhia/temples/37 |date=12 верасня 2017 }} // сайт Тураўскай епархіі. {{ref-ru}}</ref>. Станам на сакавік 2025 года, у Тураве дзейнічае праваслаўны сабор свяцяцеляў Кірыла і Лаўрэнція Тураўскіх, праваслаўная царква Усіх Святых, пратэстанцкая царква хрысціян веры евангельскай. Апроч хрысціян у Тураве жывуць наахіды{{Крыніца?}}, паганцы{{Крыніца?}} і атэісты. Самыя папулярныя святы ў Тураве паганскія{{Крыніца?}}. == Славутасці == [[Файл:Тураў. Павільён над раскопкамі (02).jpg|міні|злева|Павільён над гарадзішчам]] [[File:BLR Turau orthodox church.jpg|thumb|Тураўская Усехсвяцкая царква]] * [[Тураўскае гарадзішча]] — месца [[Тураўскі замак|Тураўскага замка]] — археалагічны помнік (у паўночна-заходняй частцы горада) * [[Тураўская царква|Музей на месцы падмурка буйной царквы]] (XIII ст.) * [[Тураўскі луг]] — біялагічны заказнік мясцовага значэння (мяжуе з паўночнай часткай горада, арэндуецца ГА «[[Ахова птушак Бацькаўшчыны]]»)<ref>[http://greenbelarus.info/articles/10-01-2018/turauski-lug-zastanecca-u-arendze-apb-yashche-na-dzesyac-god Зялёны партал пра Тураўскі луг]</ref> * [[Тураўскія крыжы]] — адзін быццам прыплыў у Тураў уверх па цячэнні [[Прыпяць|Прыпяці]], два іншых — растуць з-пад зямлі. Акрамя гэтага яшчэ два каменныя крыжы (вышыня 1 м, шырыня 0,6 м) з Барысаглебскіх могілак у Тураве захоўваюцца ў [[Гомельскі абласны краязнаўчы музей|Гомельскім абласным краязнаўчым музеі]]<ref name="Dučyc"/>. * [[Свята-Барыса-Глебская капліца, Тураў|Свята-Барыса-Глебская капліца]] * [[Усехсвяцкая царква (Тураў)|Усехсвяцкая царква]] * [[Кафедральны сабор у імя свяціцеляў Кірылы і Лаўрэнція Тураўскіх (Тураў)|Кафедральны сабор у імя свяціцеляў Кірылы і Лаўрэнція Тураўскіх]] Помнікі: * [[Кірыла Тураўскі|Кірылу Тураўскаму]] на Замкавай гары (1994 г.); * [[Канстанцін Астрожскі|Канстанціну Астрожскаму]] — ваеннаму і палітычнаму дзеячу часоў ВКЛ; * брацкая магіла савецкіх воінаў; * Памятны знак у гонар 1000-годдзя Турава. == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Турава‎}} * [[Сямён Бярнардавіч Гінзберг]] (нар. 1928) — беларускі архітэктар. * [[Міхаіл Айзікавіч Фрыдман]] (нар. 1930) -- савецкі матэматык. == Гл. таксама == * [[Аблуква]] * [[Галава (возера)]] * [[Плюшчын]] * [[Пінска-Тураўскі полк]] * [[Гарады Гомельскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць}}</ref> <ref name="KTSB">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 380.</ref> <ref name="tur1">Крывіцкі, А., Саскевіч, М. А імя яму Тураў... // Спадчына. — 1994. — № 2. — С. 28.</ref> <ref name="ref1">Кирилл еп. Творения Кирилла, епископа Туровского, с предварительным очерком истории Турова и туровской епархии до XIII века. — Киев, 1880. — 296 с.</ref> <ref name="tur2">{{артыкул|аўтар=Крывіцкі, А., Саскевіч, М.|загаловак=А імя яму Тураў…|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Спадчына|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=2|старонкі=29|isbn=}}</ref> <ref name="tur0">{{артыкул|аўтар=Крывіцкі, А., Саскевіч, М.|загаловак=А імя яму Тураў...|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Спадчына|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=2|старонкі=32—34|isbn=}}</ref> <ref name="tur3">{{артыкул|аўтар=Крывіцкі, А., Саскевіч, М.|загаловак=А імя яму Тураў...|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Спадчына|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=2|старонкі=30|isbn=}}</ref> <ref name="BM">Прохараў, А. Тур // Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. / С. Санько [і інш.]; склад. І. Клімковіч. — 2-е выд., дап. — Мн.: Беларусь, 2006. — С. 510.</ref> <ref name="tur4">{{артыкул|аўтар=Крывіцкі, А., Саскевіч, М.|загаловак=А імя яму Тураў...|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Спадчына|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=2|старонкі=31|isbn=}}</ref> <ref name="MAB">Бектинеев, Ш. И. Этимология названия города Турова / Ш. И. Бектинеев // Матэрыялы па археалогіі Беларусі.№ 3: Да 70-годдзя з дня нараджэння П. Ф. Лысенка / [НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; Уклад. А. М. Мядзведзеў, І. М. Язэпенка; Навук. рэд. А. М. Мядзведзеў]. — Мн.: [б. в.], 2001. — 280 с.: іл. — С. 16 — 19.</ref> <ref name="PSRL">[[ПСРЛ]]. Т. 1. — М., 1962. — С. 76.</ref> <ref name="Mieĺnikaŭ">Мельнікаў А. А. З неапублікаванай спадчыны: Манаграфіі, артыкулы, вершы, матэрыялы навуковай канферэнцыі, успаміны сучаснікаў / Аляксей Мяльнікаў. — Мн.: Выд-ва «Чатыры чвэрці», 2005. — 592 с.: іл. ISBN 985-6734-28-2.</ref> <ref name="HSB">Turaŭ // {{Крыніцы/Гістарычны слоўнік Беларусі, 1998|к}} P. 208.</ref> <ref name="NV">[http://jivebelarus.net/history/gistografia/unknown-war-1654-1667.html?page=6 «Государев поход» 1655] // {{Крыніцы/Невядомая вайна: 1654—1667|к}}</ref> <ref name="evkl">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=676|артыкул=Тураў|аўтар=}}</ref> <ref name="zvyazda">{{Артыкул|спасылка=http://www.zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=77006&idate=2011-04-01|загаловак=Старшыня Гомельскага аблвыканкама Уладзімір Дворнік: «Дрэнных спецыялістаў не бывае»|выданне=[[Звязда]]}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bonfesto">{{Cite web |url=http://www.bonfesto.com/about/news/ |title=Архіўная копія |access-date=20 жніўня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006034333/http://www.bonfesto.com/about/news/ |archivedate=6 кастрычніка 2014 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Dučyc">[[Людміла Дучыц|Дучыц Людміла]]. [http://pawet.net/library/history/bel_history/dk/09/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%B6%D1%8B.html Каменныя крыжы // З глыбі вякоў. Наш край 2. Мн., 1997. C. 31-46. ]</ref> }} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Turaŭ|Тураў}} {{OSM relation|5598584|Тураў}} * [http://www.radzima.org/be/gorod/turau.html Тураў] на [[Radzima.org]] * [http://globustut.by/turov/index.htm Фотаздымкі Турава на globustut.by] * [http://goldring.gomel-region.by/turov/ Тураў у праекце «Залатое кольца Гомельшчыны»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121018052259/http://goldring.gomel-region.by/turov/ |date=18 кастрычніка 2012 }} * [http://vandrouka.by/2012/gorod-turov-v-legendah-i-mifah/ Горад Тураў у легендах і міфах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120501101117/http://vandrouka.by/2012/gorod-turov-v-legendah-i-mifah/ |date=1 мая 2012 }} * [http://vandrouka.by/2012/turovskie-krestyi/ Тураўскія крыжы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120423102748/http://vandrouka.by/2012/turovskie-krestyi/ |date=23 красавіка 2012 }} {{Жыткавіцкі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тураў| ]] ntlimnjw18ehakibow123z8ta0jh6c8 5146830 5146829 2026-05-26T09:10:36Z JerzyKundrat 174 /* Гл. таксама */ асмысл 5146830 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Тураў |выява = BLR Turau Castle Hill view to River Prypjats 1.jpg |подпіс = [[Помнік Кірылу Тураўскаму (Тураў)|Помнік Кірылу Тураўскаму]] на Замчышчы |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |першае згадванне = 980 |ранейшыя імёны = |статус з = 2004 }} '''Ту́раў'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Turaŭ}}) — [[горад]] раённага падпарадкавання ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], адзін з найстарэйшых гарадоў [[Беларусь|Беларусі]]. == Геаграфія == Стаіць на правым беразе [[Прыпяць|Прыпяці]], на яе надпоймавай тэрасе. Размешчаны за 25 км на паўднёвы захад ад [[Жыткавічы|Жыткавічаў]], 258 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Аўтадарогамі злучаны з [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадком]], Жыткавічамі, [[Лельчыцы|Лельчыцамі]]. [[Файл:Прыпяць у Тураве 001.jpg|thumb|left|Прыпяць у Тураве.]] У тэктаніцы рэгіёна выдзяляецца [[Тураўскі купал]] [[Прыпяцкі прагін|Прыпяцкага прагіну]], разведана [[Тураўскае радовішча гаручых сланцаў]]. Належыць да [[Прыпяцкае Палессе|Прыпяцкага Палесся]]. Рэльеф плоскі, на паніжэннях забалочаны, месцамі трапляюцца пясчаныя грады. [[Палеапоймавыя глебы]] належаць да найбольш урадлівых на Беларусі, утварэнне іх звязана з дзейнасцю старажытных водных патокаў, якія са схілаў [[Валынскае ўзвышша|Валынскага ўзвышша]] прыносілі прадукты эрозіі [[чарназём]]ных глеб. На ўсход ад горада, па правым беразе Прыпяці цягнуцца [[Тураўскія дубровы]]. == Назва == Найбольш вядомы два тлумачэнні паходжання тапоніма «Тураў». Першае звязвае назву паселішча з імем варажскага князя Тура, які лічыцца яго заснавальнікам<ref name="KTSB"/> і ўпамінаецца ў «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» пад [[980]] г. Зрэшты, гэта адзіная летапісная згадка пра «заморскага» Тура (Туры) як заснавальніка і першага ўладара горада<ref name="tur1"/>. У [[1880]] г. епіскап Мінскі і Тураўскі Яўгеній у «Нарысе гісторыі Турава», прыкладзеным да выдання твораў [[Кірыла Тураўскі|Кірылы Тураўскага]], пісаў, што ў народнай гаворцы «які-небудзь Турдаў, Турбенд і інш. мог называцца і проста Тур»<ref name="ref1"/>. Таксама ён зазначыў, што існаванне імені Тур у пэўных сферах усходнеславянскага грамадства пацвярджаецца, відаць, назвай царквы Турава бажніца ў старажытным [[Кіеў|Кіеве]], якая згадваецца ў летапісе пад [[1146]] годам<ref name="ref1"/>. Другое пашыранае тлумачэнне наймення Тураў узыходзіць да назвы дзікага быка [[Тур (жывёла)|тура]]. Так, беларускі этнограф [[Павел Шпілеўскі]] лічыў, што летапіснае сцвярджэнне пра нейкага заморскага Тура (Туры) як заснавальніка і першага гаспадара Турава — даніна народнай легендзе<ref name="tur1"/>. Сваю думку даследчык даводзіў наступным чынам: «па-першае, мы сустракаем масу назваў сёл, вёсак, рэк, палёў, урочышчаў і г. д. з коранем „тур“ на ўсёй прасторы славянскіх пасяленняў, і выводзіць гэтыя назвы не ад славянскага, а ад варажскага кораня — неверагодна; па-другое, у землях дрыгавічоў было мноства тураў, на якіх палявалі кіеўскія князі, напр., Уладзімір Манамах…»<ref name="tur2"/>. Як адзначаюць А. Крывіцкі і М. Саскевіч, назву «тур» фіксуюць старажытныя пісьмовыя помнікі (напрыклад, буй-тур Усевалада ў [[Слова пра паход Ігараў|«Слове аб палку Ігаравым»]]), у [[Паўднёвыя славяне|паўднёвых]] і [[Заходнія славяне|заходніх славян]] захаваліся ўтварэнні ад гэтай назвы сярод найменняў жывёл, раслін, у тапаніміцы, у асобных песнях, былінах і інш. Тым не менш, даследчыкі лічаць гэту гіпотэзу «занадта спрошчанай і гістарычнай слаба матываванай»<ref name="tur2"/>. Аляксандр Крывіцкі і Мікалай Саскевіч выводзяць назву горада ад зарослай цяпер пратокі ад [[Прыпяць|Прыпяці]] ў в. [[Пагост (Жыткавіцкі раён)|Пагост]], што размешчана непадалёк ад упадзення ў Прыпяць ракі [[Сцвіга]]. Даследчыкі адзначаюць, што паводле ўспамінаў старэйшых жыхароў гэтай вёскі, яшчэ ў даваенныя часы Тур была досыць шырокай і дастаткова глыбокай пратокай, якая была часткай гаспадарскай воднай сістэмы Пагоста: пратока была важнай прыстанню на Прыпяці і Сцвізе адначасова, асабліва пры сплаве лесу. Старажытная пратока Тур мела асаблівае значэнне для падтрымання комплексу жыллёвых, гаспадарчых, абарончых, абрадавых і іншых груп збудаванняў тагачасных насельнікаў Турава праз разгалінаваную водную сістэму. На думку даследчыкаў, такое гідранімічнае паходжанне назвы з’яўляецца «больш блізкім да рэальных падзей таго часу» і родніць Тураў з паўночным Полацкам<ref name="tur0"/>. Існуюць таксама і менш вядомыя тлумачэнні наймення Тураў. Некаторыя выводзяць гэту назву ад слова «тура́» (тур) — вежа, іншыя мяркуюць, што на месцы, дзе ўзнік Тураў, у язычніцкай старажытнасці было капішча — месца пакланення нейкаму паважанаму ідалу-заступніку Туру<ref name="tur3"/>. Аднак наяўнасць асобнага славянскага бажаства з такім іменем А. Прохараў лічыць «не зусім абгрунтаванаю»<ref name="BM"/>. Таксама існуе і іншая мясцовая легенда пра паходжанне Турава: у часе набегаў нейкіх «туркаў» адзін з іх, перабіраючыся па тонкім лёдзе на кані недзе там, дзе потым паўстаў Тураў, праваліўся пад лёд і ўтапіўся (паводле іншай версіі — толькі згубіў сваю багатую шапку), аднак, на думку А. Крывіцкага і М. Саскевіча, гэта адвольны народны жарт пабудаваны на сугуччы наймення «Тур» і слова «турак»<ref name="tur4"/>. Паводле заўвагі беларускага гісторыка [[Ш. І. Бекцінееў|Ш. І. Бекцінеева]], мала хто з даследчыкаў не звяртае ўвагу на тое, што слова «туры» напісана маленькімі літарамі і, відаць, паказвае не на імя ўласнае «Тур», а на нейкае іншае значэнне (у множным ліку)<ref name="MAB"/>. == Гісторыя == === Заснаванне === Першы пісьмовы ўспамін пра Тураў змяшчаецца ў «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» і датуецца [[980]] годам: {{цытата|Бѣ бо Рогъволодъ прішелъ и-заморыѩ имѧше власть свою в Полотьскѣ, а Туры Туровѣ, ѿ негоже и Туровци прозвашасѧ}}<ref name="PSRL"/>. Старажытны [[горад]] узнік на сутоках рэчак [[Рака Язда|Язда]] і [[Рака Струмень|Струмень]], прытокаў [[Прыпяць|Прыпяці]], якая ў сваю чаргу ўпадае ў [[Дняпро]], а ён — у [[Чорнае мора]]. Гэты [[Шлях з варагаў у грэкі|рачны шлях]] здаўна быў вядомы [[вікінгі|вікінгам]], якія актыўна карысталіся ім для гандлю з [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалем]]. === Тураўскае княства === [[Выява:BLR Turau view towards Castle Hill.jpg|250px|thumb|Краявід з Замкавай гары]] [[Гарадзішча]] старажытнага Турава ўключала [[Тураўскае замчышча|дзяцінец]] і [[вакольны горад (Тураў)|вакольны горад]]. Тураў — адзіны вядомы з крыніц горад X ст. на тэрыторыі [[дрыгавічы|дрыгавіцкага]] засялення, старажытны племянны цэнтр [[дрыгавічы|дрыгавічоў]]. У канцы X ст. стаў палітычным, эканамічным і культурна-рэлігійным цэнтрам [[Тураўскае княства|Тураўскага княства]]. Меў шырокія гандлёвыя сувязі з [[Кіеў|Кіевам]], [[Паўночнае Прычарнамор'е|Паўночным Прычарнамор’ем]], [[Блізкі Усход|Блізкім Усходам]], [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіяй]], [[Прыбалтыка|Балтыяй]] і [[Валынь|Валынню]]. Першым вядомым [[Тураўскае княства|тураўскім]] князем быў [[Святаполк Уладзіміравіч]], сын кіеўскага князя Уладзіміра, пад чыёй уладай знаходзілася [[Кіеўская Русь]], у тым ліку і Тураўскае княства. Святаполк заняў тураўскі сталец у [[988]] г. Неўзабаве ў канцы X — пачатку XI ст. у Тураве ўзнікла праваслаўнае [[Тураўская і Мазырская епархія|епіскапства]] — другое па старажытнасці на тэрыторыі Беларусі. У час княжання [[Святаполк Ізяславіч|Святаполка Ізяславіча]] (1097—1113) яго жонка-грачанка Варвара заснавала тут [[Варварынскі жаночы манастыр, Тураў|Варварынскі жаночы манастыр]]. [[XII стагоддзе|XII]]—[[XIII стагоддзе|XIII]] стагоддзі — час росквіту Турава. Горад меў магутную лінію ўмацаванняў. У той час тут было каля 40 (паводле паданняў — 75—80) цэркваў і манастыроў. Сярод іх былі, прынамсі, два саборныя храмы: Успенскі і Петрапаўлаўскі. Існавалі прынамсі, два, а магчыма, што тры манастыры: {{нп3|Мікольскі мужчынскі манастыр, Тураў|Мікольскі мужчынскі|pl|Monaster św. Mikołaja w Turowie}}, жаночы святой вялікамучаніцы Варвары, епіскапскі {{нп3|Барысаглебскі манастыр, Тураў|Барысаглебскі|pl|Monaster św. św. Borysa i Gleba w Turowie}} (першая згадка ў сяр. XII ст.). Магчымае, але малаімавернае існаванне кафедральнага сабора Святой Сафіі<ref name="Mieĺnikaŭ"/>. У канцы XIII ст. ў Тураве збудавалі мураваную абарончую вежу (разабраная ў [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]]). У гэтыя часы ў горадзе жыў вядомы асветнік [[Кірыла Тураўскі]]. У [[1158]] г. Тураў вытрымаў дзесяцітыднёвую аблогу паўднёварускіх князёў і такім чынам атрымаў незалежнасць ад Кіева<ref name="HSB"/>, а ў [[1160]] г. — трохтыднёвую аблогу валынскіх князёў. Узімку [[1241]] г. горад поўнасцю зруйнавалі мангола-татары. Менавіта тады, як сведчыць паданне, быў закіданы немаўлятамі славуты калодзеж Тура, пасля чаго на працягу сямі гадоў з яго струменіла жаночае малако. Перыяд дабрабыту скончыўся ў выніку шэрага феадальных канфліктаў, а пасля таго як рачны гандлёвы шлях страціў сваю актуальнасць ([[Еўропа]] і [[Візантыя]] былі звязаны ў абход [[Кіеў|Кіева]]) Тураў страціў асноўную сваю прывабнасць. Тураўскае княства ў перыяд феадальнай раздробленасці падзялілася на некалькі ўдзельных княстваў — Тураўскае, [[Пінскае княства|Пінскае]], [[Слуцкае княства|Слуцкае]], [[Клецкае княства|Клецкае]] і іншыя — і страціла сваё значэнне. У гэты час хутка рос [[Пінск]], які апярэджваў у сваім гаспадарчым развіцці Тураў. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Выява:Turaŭ. Тураў (N. Orda, 1875).jpg|250px|thumb|Панарама горада. [[Напалеон Орда]], [[1856]]]] У XII—XIV стагоддзях пачалося аб’яднанне абшараў колішніх [[Полацкае княства|Полацкага]], [[Турава-Пінскае княства|Турава-Пінскага]] і [[Смаленскае княства|Смаленскага]] княстваў вакол [[Навагрудак|Навагрудку]]. Далучэнне Турава да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] адбылося ў [[1320-я]] гады. У першай трэці [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] перапынілася старажытная дынастыя тураўскіх князёў, у выніку чаго горад перайшоў да [[вялікі князь|вялікіх князёў літоўскіх]] (у [[1430]] годзе — ў валоданні вялікага князя [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайлы Альгердавіча]]). З [[XV стагоддзе|XV ст.]] Тураў знаходзіўся ў складзе [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]] і належаў князям Глінскім. З канца XV стагоддзя крымскія татары неаднойчы ўчынялі рабаўнічыя набегі на тэрыторыю сучаснай Беларусі. У [[1497]] годзе яны забілі непадалёку ад [[Мазыр]]а мітрапаліта кіеўскага і ўсяе Русі [[Макарый, мітрапаліт|Макарыя]]. У час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|вайны 1500—1503 гадоў]] з Маскоўскай дзяржавай [[Іван III]] неаднаразова інструктаваў [[Менглі-Гірэй|Менглі-Гірэя]], каб крымскія загоны накіроўваліся ў бок Слуцка, Турава, Пінска з мэтай аслабіць усходнія межы Вялікага Княства Літоўскага. Карыстаючыся тым, што асноўныя сілы Вялікага Княства ваявалі ў гэты час з Масквой, крымчакі неаднаразова спусташалі літоўскія землі. Восенню [[1502]] года яны перайшлі Прыпяць і пачалі рабаваць ваколіцы Турава і Пінска. Славуты слуцкі князь [[Сямён Алелькавіч]] перахапіў крымчакоў за 6 міль ад [[Бабруйск]]а і ўшчэнт разбіў іх, вызваліўшы вялікі палон. У [[1507]] годзе феадалы, якія шукалі саюза з Масквой і нярэдка адкрыта пераходзілі на бок Маскоўскай дзяржавы, узнялі [[Мяцеж Глінскіх|паўстанне]] пад кіраўніцтвам [[Міхал Глінскі|Міхала Глінскага]]. У 1508 г. цэнтрам паўстання стаў Тураў — спадчыннае ўладанне князёў [[Глінскія|Глінскіх]]. Адсюль князь Міхаіл са сваім атрадам пайшоў да [[Мазыр]]а і, як паведамляла «Хроніка Літоўская і Жамойцкая», «Мозыр взял и своими людмн осадил». Аднак у [[1508]] годзе паўстанне пацярпела паражэнне. Пасля таго, як Глінскі збег у [[Маскоўскае княства]], Тураў перайшоў да [[Канстанцін Астрожскі|Канстанціна Астрожскага]], які заняўся яго ўзнаўленнем. У [[1521]] годзе горад быў паўторна разбураны татарамі, і Астрожскія мусілі яшчэ раз будаваць на [[Замкавая гара|Замкавай гары]] ўмацаваны замак — апошні, рэшткі якога захаваліся да [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] і апісваліся вядомым падарожнікам [[Павел Шпілеўскі|Паўлам Шпілеўскім]]. Астрожскія кіравалі Туравам больш за стагоддзе (з [[1508]] па [[1620]] г.), пакуль ён не быў аддадзены ў якасці выкупу за княжну з роду [[Сапегі|Сапегаў]]. У [[1521]] годзе на Тураў ізноў нападалі татары. У выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы [[1565]]—[[1566]] гадоў Тураў увайшоў у склад [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскага павета]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]]. У гэты час горада складалася з асноўнай часткі і двух прадмесцяў — [[Заяцелле]] і [[Запясочча]]. [[Выява:Turaŭ, Prypiać. Тураў, Прыпяць (1901-17) (2).jpg|thumb|250px|Від на горад, пач. [[XX стагоддзе|XX ст.]]]] У [[1649]] спалены войскамі [[гетман]]а [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]], пасля пажару горад так і не быў адноўлены да канца: з былых землеўладанняў захавалася толькі чвэрць. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайну Расіі з Рэччу Паспалітай]] маскоўскія захопнікі некалькі разоў спусташалі Тураў. Масква ажыццяўляла свае даўнія планы па захопе Літвы і распачала крывавую вайну, якая забрала больш за палову насельніцтва Вялікага Княства. У ліпені [[1654]] года казакі, наляцеўшы на вёскі і мястэчкі Тураўшчыны, «''сялян мучылі, насмерць забівалі, маёмасць іх усю забіралі, іншыя вёскі агнём палілі…''» Пазней сюды прыходзіў казацкі полк нейкага Грышкі Чорнага. Казакі з’яўляліся тут і разам з маскоўскімі ратнікамі. У верасні 1654 года на [[Тураўская воласць|Тураўскую]] і [[Смядынская воласць|Смядынскую]] (ніжэй па [[Прыпяць|Прыпяці]]) воласці напала маскоўскае войска. Паводле заявы тураўскага падстарасты Фёдара Ляўковіча, чужынцы «''не толькі ў дамах сялянскіх што змаглі адшукаць забралі, але, сялян у лясах знаходзячы, некаторых насмерць пазамучвалі…''» [[24 верасня]] яны «да апошняй халупы» спалілі вёскі [[Верасніца]], [[Букча]], [[Глінная]], [[Храпін]], [[Колкі (Петрыкаўскі раён)|Колкі]], і спустошылі дзясяткі іншых. Забіралі ўсё да драбніцы. У [[Астражанка|Астражанцы]] і [[Смярдынь|Смядыні]] замардавалі нават папоў, у Гліннай святога айца расстралялі, а недамучаных людзей жывых засыпалі зямлёй. Целы мерцвякоў выкідвалі з дамавін. Урэшце, пагаспадарыўшы ў апусцелым Тураве, захопнікі пакінулі яго, а мяшчанам, якія паразбягаліся, і ўсёй воласці сказалі вяртацца ў горад, запэўніўшы, што чапаць іх не будуць. Аднак [[30 кастрычніка]], калі людзі вярнуліся, на іх накінулася варожае войска. Хапалі ўсё ў хатах, рыначных каморах, а найбольш — «вымучвалі» ў жыхароў грошы. Некалькі чалавек пры гэтым забілі. Вялізны статак кароў (за 6 тысяч) быў адагнаны на Украіну<ref name="NV"/>. Неўзабаве войска Вялікага Княства Літоўскага пад камандай [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]] вызваліла Тураў. Пасля выгнання маскоўскіх захопнікаў у Тураве засталося толькі 111 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], тады як у [[1648]] іх было 401<ref name="evkl"/>. У [[18 стагоддзе|XVIII ст.]] Тураўскі маёнтак зваўся графствам, хоць яго ўладальнікі не былі графамі. Паводле звестак за [[1790]] год, у Тураве было 497 дымоў<ref name="evkl"/>. === Расійская імперыя === [[Выява:Turaŭ, Usichśviackaja. Тураў, Усіхсьвяцкая (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|250px|thumb|Царква Усіх Святых. І. Сербаў, пачатак [[XX стагоддзе|XX ст.]]]] У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Тураў апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], мястэчка, цэнтр воласці Мазырскага павета. Часткай Тураўскага маёнтка ў гэты час валодаў граф, маршалак [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўнага Літоўскага трыбунала]] [[Іван Салагуб]]. Другую частку, якая належала дзяржаве, расійскія ўлады перадалі як узнагароду за шчырую службу генералу Сялябіну. У Тураве ў той час налічвалася каля пяцісот будынкаў, было сем цэркваў і сінагога. У [[1793]] годзе англійская акцыянерная кампанія Піта і Форстэра купіла ў Салагуба лясныя ўгоддзі і пачала па-драпежніцку секчы лес і адпраўляць яго па [[Прыпяць|Прыпяці]], [[Дняпро|Дняпры]] і [[Заходні Буг|Заходнім Бугу]] за мяжу. Пра злачынства даведаліся ў [[Пецярбург]]у, і ў [[1800]] годзе выйшаў спецыяльны ўказ імператара [[Павел I|Паўла I]], які прадпісаў скасаваць дагавор і ўзяць маёнтак у дзяржаўны скарб. Паводле імяннога царскага ўказа ад [[6 верасня]] [[1795]] года ў краі была заснавана паштовая сувязь. Паштовая дарога прайшла ад [[Мазыр]]а да [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадка]] праз [[Жыткавічы]] (8 коней, 4 паштальёны), Тураў (тое самае) і далей праз [[Ленін (Жыткавіцкі раён)|Ленін]] (тое самае). У Тураве дзейнічала жыццёва неабходная для свайго рэгіёна прыстань і паромная пераправа. Прыстань была ўладкавана на высокім беразе і дзякуючы гэтаму ніколі не затапллялася<ref>Смиловицкий, Л. Евреи в Турове: история местечка Мозырского Полесья / Леонид Смиловицкий; ред. Лена Драгицкая. — Иерусалим: [б. и.], 2008. — 798, [2] с., [24] л. ил., портр.: ил. — С. 137. — ISBN 978-965-555-352-9.</ref>. Новыя беды і разбурэнні прынесла краю [[Вайна 1812 года|расійска-французская вайна]]. Ваенныя спусташэнні абязлюджвалі цэлыя мясцовасці. З 1812 па 1817 год насельніцтва Турава з прычыны голаду зменшылася амаль на тры чвэрці. [[Паўстанне Кастуся Каліноўскага]] не ахапіла край, хоць хвалі яго, глухія звесткі пра змагароў за лепшую долю супраць іншаземных прыгнятальнікаў даходзілі і сюды. Паводле ўспамінаў мясцовых жыхароў, у тутэйшых непраходных лясах і балотах хаваліся рэшткі разбітага ў [[1864]] годзе войска паўстанцаў. У [[1865]] у Тураве выяўлены адзін з найстаражытнейшых рукапісных помнікаў 11 ст. — [[Тураўскае евангелле]]; самая ранняя кніга (з тых, што захаваліся), створаная на тэрыторыі Беларусі. «''У гістарычных адносінах найбольш старажытным і выдатным паселішчам трэба лічыць Тураў, на сёння нязначнае, беднае [[мястэчка]] на правым баку [[Прыпяць|Прыпяці]]…Сёння Тураў, акрамя ўспамінаў аб мінулай велічы, аб значнасці яго ў гістарычных адносінах, нічым асаблівым не выдатны''» — пісаў [[Адам Кіркор]] у 3-й кнізе «Маляўнічай Расіі» (1882). З [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]] лёс Турава непарыўна звязаны з суседнім горадам [[Жыткавічы]]. === XX стагоддзе === [[Выява:Turaǔ. Тураў (XX, I).jpg|thumb|200px|Сінагога Вялікая, пач. [[XX стагоддзе|XX ст.]]]] З кастрычніка [[1917]] года па люты [[1918]] года ў Тураве ўсталявалася савецкая ўлада, з лютага 1918 года па снежань 1918 года — нямецкія акупанты і гетманаўская ўлада, са снежня 1918 года па жнівень 1919 года — зноў савецкая ўлада, са жніўня 1919 года па [[14 ліпеня]] [[1920]] года — польская ўлада. [[18 ліпеня]] 1920 года ў месце канчаткова замацаваліся саветы. [[Выява:Plan of Turaw, Belarus, 1926.jpg|250px|злева|thumb|План Турава ([[Аляксандр Крукоўскі|А. Крукоўскі]], 1926)]] З [[1924]] па [[1962]] год мястэчка было цэнтрам [[Тураўскі раён|Тураўскага раёна]] (з [[1938]] па [[1954]] — у складзе [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], з 1954 — у Гомельскай). У [[1926]] годзе ў Тураве жыло 5393 чалавекі (на тысячу жыхароў — 55 рамеснікаў). Да [[1939]] года насельніцтва мястэчка ў выніку войнаў, масавых рэпрэсій павялічылася ўсяго на 46 чалавек. Згодна з указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета [[БССР]] ад [[27 верасня]] [[1938]] года Тураў атрымаў афіцыйны статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]. Летам [[1941]] года горад захапілі нямецкія войскі, а ўжо ў кастрычніку пачала сваю дзейнасць Тураўская антыфашысцкая арганізацыя. Горад быў вызвалены [[5 ліпеня]] [[1944]] года. У [[1962]] годзе Тураўскі раён быў скасаваны, сам горад увайшоў у склад Жыткавіцкага раёна. У 1976 годзе ў межы гарадскога пасёлка Тураў уключана вёска [[Дварэц (Жыткавіцкі раён)|Дварэц]], якая знаходзіла ў адміністрацыйным падпарадкаванні Тураўскага пассавета<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 2 чэрвеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>. === Сучаснасць === 3 жніўня 2004 года Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь надаў Тураву статус горада<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-123/2004-123(031-033).pdf&oldDocPage=2 Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 3 августа 2004 г. № 939 Об отнесении г.п. Туров к категории городов районного подчинения]</ref><ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-150/2004-150(002-028).pdf&oldDocPage=6 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 27 августа 2004 г. № 105 Об отнесении городского поселка Туров к категории городов районного подчинения]</ref>. У верасні таго ж года ў Тураве прайшлі [[Дзень беларускага пісьменства|Дні беларускага пісьменства]]. У наш час у Тураве ствараецца турыстычная інфраструктура, у 2008 годзе тут збудавалі новую гасцініцу. Адзінае прамысловае прадпрыемства, якое працуе на сёння ў горадзе — кансервавы завод, што выпускае кансерваваную гародніну і сокі. З 2011 года пачалося будаўніцтва малочнага завода<ref name="zvyazda"/>. 14 мая 2014 года вёска [[Крэмнае]], раней падпарадкаваная Тураўскагаму гарадскому Савету, увайшла ў склад [[Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Азяранскага сельсавета]]<ref>{{cite web|url = https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D914g0064525&p1=1|title = Решение Гомельского Областного Совета депутатов 14 мая 2014 г. № 13 «О некоторых вопросах административнотерриториального устройства Житковичского района Гомельской области» |work = Pravo.by |language = ru |url-status = live }}</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=320|height=128|type=rect|x=1649,1886,1909,1923,1933,1939,1979,2000,2009,2017|y=3000,1183,6435,6217,4500,5439,3799,3500,2967,2770}}</div> * '''XIII стагоддзе''': 1200-я — каля 6 тыс. чал. * '''XVII стагоддзе''': 1648 — 401 двор; 1649 — 3 тыс. чал.; 1667 — 111 двароў * '''XVIII стагоддзе''': 1793 — 500 двароў * '''XIX стагоддзе''': 1886 — 1&nbsp;183 чал., 370 двароў * '''XX стагоддзе''': 1909 — 6&nbsp;435 чал., 675 двароў; 1923 — 6&nbsp;217 чал.; 1924 — 5&nbsp;264 чал., 856 двароў; 1926 — 5&nbsp;393 чал.; 1933 — 4,5 тыс. чал.; 1939 — 5&nbsp;439 чал.; 1979 — 3&nbsp;799 чал.; 2000 — 3,5 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2003 — 3,2 тыс. чал.; 2006 — 3,1 тыс. чал.; 2008 — 3,1 тыс. чал.; 2009 — 2&nbsp;967 чал. (перапіс); 2016 — 2&nbsp;795 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 — 2&nbsp;770 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2026 — 2&nbsp;726 чал. У свой час, калі Тураў быў цэнтрам раёна, колькасць яго насельніцтва была той жа, што і ў іншых малых гарадах. Пасля 1961 г. Тураў пазбавіўся свайго статусу, тады і пачалося зніжэнне колькасці насельніцтва, якое працягваецца і цяпер. == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай (кансервавы завод) прамысловасці, сацыяльна-бытавога абслугоўвання. У Тураве працуе малаказавод, дзе вырабляюць сыры па італьянскай тэхналогіі (гандлёва марка ''«Bonfesto»'')<ref name="bonfesto"/>. Тураў — папулярны цэнтр турызму: * у горадзе размешчана адміністрацыя Нацыянальнага парку «Прыпяцкі»; * горад уключаны ў турыстычна-экскурсійныя маршруты «Калыска народнай культуры ўсходніх славян», «Да вытокаў старажытнага княства»; * распрацавана турыстычная праграма «Залатое кольца Гомельшчыны», дзе Тураў з’яўляецца адным з пунктаў маршруту падарожнікаў. Турыстаў абслугоўваюць дзве гарадскія гасцініцы. == Культура == * [[Тураўскі краязнаўчы музей]] * Тураўскі музей прыроды == Рэлігія == [[Выява:Turaŭ, Belarus - panoramio (1).jpg|thumb|Від на сабор святых Кірыла і Лаўрэнція Тураўскіх]] У Тураве з часоў Св. [[Уладзімір Вялікі|Уладзіміра]] зацвердзілася адна з першых епіскапскіх кафедр. Тураў з’яўляўся сапраўдным цэнтрам праваслаўя ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. У [[16 стагоддзе|XVI стагоддзі]] на Тураўшчыне налічвалася каля 80 цэркваў і два саборы. Практычна ўсе яны былі страчаны ў час шматлікіх войнаў з маскавітамі і татарамі. У [[1913]] годзе ў Тураве налічвалася ўсяго 17 цэркваў, 4 капліцы, касцёл, 3 сінагогі, 5 малітвенных дамоў. А ў [[1980]] годзе, у год тысячагоддзя Турава, на ўвесь Жыткавіцкі раён была адкрыта толькі адна Усіхсвяцкая царква ў старажытным горадзе над [[Прыпяць|Прыпяццю]]. У 2010 годзе пачалося будаўніцтва новага кафедральнага сабора. 11 мая 2013 года сабор быў асвячоны ў гонар святых Кірыла і Лаўрэнція Тураўскіх<ref>[http://www.turov.by/eparhia/temples/37 Кафедральны сабор свяціцеляў Кірыла і Лаўрэнція Тураўскіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170912012025/http://www.turov.by/eparhia/temples/37 |date=12 верасня 2017 }} // сайт Тураўскай епархіі. {{ref-ru}}</ref>. Станам на сакавік 2025 года, у Тураве дзейнічае праваслаўны сабор свяцяцеляў Кірыла і Лаўрэнція Тураўскіх, праваслаўная царква Усіх Святых, пратэстанцкая царква хрысціян веры евангельскай. Апроч хрысціян у Тураве жывуць наахіды{{Крыніца?}}, паганцы{{Крыніца?}} і атэісты. Самыя папулярныя святы ў Тураве паганскія{{Крыніца?}}. == Славутасці == [[Файл:Тураў. Павільён над раскопкамі (02).jpg|міні|злева|Павільён над гарадзішчам]] [[File:BLR Turau orthodox church.jpg|thumb|Тураўская Усехсвяцкая царква]] * [[Тураўскае гарадзішча]] — месца [[Тураўскі замак|Тураўскага замка]] — археалагічны помнік (у паўночна-заходняй частцы горада) * [[Тураўская царква|Музей на месцы падмурка буйной царквы]] (XIII ст.) * [[Тураўскі луг]] — біялагічны заказнік мясцовага значэння (мяжуе з паўночнай часткай горада, арэндуецца ГА «[[Ахова птушак Бацькаўшчыны]]»)<ref>[http://greenbelarus.info/articles/10-01-2018/turauski-lug-zastanecca-u-arendze-apb-yashche-na-dzesyac-god Зялёны партал пра Тураўскі луг]</ref> * [[Тураўскія крыжы]] — адзін быццам прыплыў у Тураў уверх па цячэнні [[Прыпяць|Прыпяці]], два іншых — растуць з-пад зямлі. Акрамя гэтага яшчэ два каменныя крыжы (вышыня 1 м, шырыня 0,6 м) з Барысаглебскіх могілак у Тураве захоўваюцца ў [[Гомельскі абласны краязнаўчы музей|Гомельскім абласным краязнаўчым музеі]]<ref name="Dučyc"/>. * [[Свята-Барыса-Глебская капліца, Тураў|Свята-Барыса-Глебская капліца]] * [[Усехсвяцкая царква (Тураў)|Усехсвяцкая царква]] * [[Кафедральны сабор у імя свяціцеляў Кірылы і Лаўрэнція Тураўскіх (Тураў)|Кафедральны сабор у імя свяціцеляў Кірылы і Лаўрэнція Тураўскіх]] Помнікі: * [[Кірыла Тураўскі|Кірылу Тураўскаму]] на Замкавай гары (1994 г.); * [[Канстанцін Астрожскі|Канстанціну Астрожскаму]] — ваеннаму і палітычнаму дзеячу часоў ВКЛ; * брацкая магіла савецкіх воінаў; * Памятны знак у гонар 1000-годдзя Турава. == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Турава‎}} * [[Сямён Бярнардавіч Гінзберг]] (нар. 1928) — беларускі архітэктар. * [[Міхаіл Айзікавіч Фрыдман]] (нар. 1930) -- савецкі матэматык. == Гл. таксама == * [[Аблуква]] * [[Галава (возера)]] * [[Плюшчын]] * [[Пінска-Тураўскі полк]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць}}</ref> <ref name="KTSB">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 380.</ref> <ref name="tur1">Крывіцкі, А., Саскевіч, М. А імя яму Тураў... // Спадчына. — 1994. — № 2. — С. 28.</ref> <ref name="ref1">Кирилл еп. Творения Кирилла, епископа Туровского, с предварительным очерком истории Турова и туровской епархии до XIII века. — Киев, 1880. — 296 с.</ref> <ref name="tur2">{{артыкул|аўтар=Крывіцкі, А., Саскевіч, М.|загаловак=А імя яму Тураў…|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Спадчына|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=2|старонкі=29|isbn=}}</ref> <ref name="tur0">{{артыкул|аўтар=Крывіцкі, А., Саскевіч, М.|загаловак=А імя яму Тураў...|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Спадчына|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=2|старонкі=32—34|isbn=}}</ref> <ref name="tur3">{{артыкул|аўтар=Крывіцкі, А., Саскевіч, М.|загаловак=А імя яму Тураў...|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Спадчына|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=2|старонкі=30|isbn=}}</ref> <ref name="BM">Прохараў, А. Тур // Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. / С. Санько [і інш.]; склад. І. Клімковіч. — 2-е выд., дап. — Мн.: Беларусь, 2006. — С. 510.</ref> <ref name="tur4">{{артыкул|аўтар=Крывіцкі, А., Саскевіч, М.|загаловак=А імя яму Тураў...|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Спадчына|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=|нумар=2|старонкі=31|isbn=}}</ref> <ref name="MAB">Бектинеев, Ш. И. Этимология названия города Турова / Ш. И. Бектинеев // Матэрыялы па археалогіі Беларусі.№ 3: Да 70-годдзя з дня нараджэння П. Ф. Лысенка / [НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; Уклад. А. М. Мядзведзеў, І. М. Язэпенка; Навук. рэд. А. М. Мядзведзеў]. — Мн.: [б. в.], 2001. — 280 с.: іл. — С. 16 — 19.</ref> <ref name="PSRL">[[ПСРЛ]]. Т. 1. — М., 1962. — С. 76.</ref> <ref name="Mieĺnikaŭ">Мельнікаў А. А. З неапублікаванай спадчыны: Манаграфіі, артыкулы, вершы, матэрыялы навуковай канферэнцыі, успаміны сучаснікаў / Аляксей Мяльнікаў. — Мн.: Выд-ва «Чатыры чвэрці», 2005. — 592 с.: іл. ISBN 985-6734-28-2.</ref> <ref name="HSB">Turaŭ // {{Крыніцы/Гістарычны слоўнік Беларусі, 1998|к}} P. 208.</ref> <ref name="NV">[http://jivebelarus.net/history/gistografia/unknown-war-1654-1667.html?page=6 «Государев поход» 1655] // {{Крыніцы/Невядомая вайна: 1654—1667|к}}</ref> <ref name="evkl">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=676|артыкул=Тураў|аўтар=}}</ref> <ref name="zvyazda">{{Артыкул|спасылка=http://www.zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=77006&idate=2011-04-01|загаловак=Старшыня Гомельскага аблвыканкама Уладзімір Дворнік: «Дрэнных спецыялістаў не бывае»|выданне=[[Звязда]]}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bonfesto">{{Cite web |url=http://www.bonfesto.com/about/news/ |title=Архіўная копія |access-date=20 жніўня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006034333/http://www.bonfesto.com/about/news/ |archivedate=6 кастрычніка 2014 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Dučyc">[[Людміла Дучыц|Дучыц Людміла]]. [http://pawet.net/library/history/bel_history/dk/09/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%B6%D1%8B.html Каменныя крыжы // З глыбі вякоў. Наш край 2. Мн., 1997. C. 31-46. ]</ref> }} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Turaŭ|Тураў}} {{OSM relation|5598584|Тураў}} * [http://www.radzima.org/be/gorod/turau.html Тураў] на [[Radzima.org]] * [http://globustut.by/turov/index.htm Фотаздымкі Турава на globustut.by] * [http://goldring.gomel-region.by/turov/ Тураў у праекце «Залатое кольца Гомельшчыны»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121018052259/http://goldring.gomel-region.by/turov/ |date=18 кастрычніка 2012 }} * [http://vandrouka.by/2012/gorod-turov-v-legendah-i-mifah/ Горад Тураў у легендах і міфах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120501101117/http://vandrouka.by/2012/gorod-turov-v-legendah-i-mifah/ |date=1 мая 2012 }} * [http://vandrouka.by/2012/turovskie-krestyi/ Тураўскія крыжы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120423102748/http://vandrouka.by/2012/turovskie-krestyi/ |date=23 красавіка 2012 }} {{Жыткавіцкі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тураў| ]] 9cm7z6ln834bcvsnll2j9kwoy3m47ux 0 16287 5146786 5142634 2026-05-26T06:57:11Z Дамінік 95653 5146786 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Хойнікі |арыгінальная назва = Хойнікі |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = Coat of Arms of Chojniki, Belarus.svg |сцяг = Flag of Chojniki.svg |выява = Хойнікі Chojniki (2022) 02.jpg |подпіс = Сядзіба Аўраамавых |lat_dir = N |lat_deg = 51 |lat_min = 54 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 29 |lon_min = 58 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Хойніцкі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |ранейшыя назвы = Хвойнікі альбо Хвайнікі |статус з = 1967 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 2346 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 247600, 247601, 247618, 247622-247624 |аўтамабільны код = 3 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Chojniki |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242978977 }} '''Хо́йнікі'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Chojniki}}) — горад у Беларусі, адміністрацыйны цэнтр [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Месціцца за 103 км на паўднёвы захад ад [[Гомель|Гомеля]]. Чыгуначная [[Хойнікі (станцыя)|станцыя]] на адгалінаванні [[Васілевічы (станцыя)|Васілевічы]] — [[Хойнікі (станцыя)|Хойнікі]] лініі [[Калінкавічы (станцыя)|Калінкавічы]] — [[Гомель (станцыя)|Гомель]]; аўтамабільныя дарогі на [[Рэчыца|Рэчыцу]], [[Калінкавічы]], [[Брагін]]. == Назва == [[Файл:Месца, дзе паўстала сяло Хвойнікі.jpg|thumb|left|Месца на краю балота, дзе паўстала сяло Хвойнікі.]][[Файл:Узвышша Хвайнікі.jpg|thumb|left|Гэтае ўзвышша на заднім плане, калісьці парослае хваёвым лесам, досыць аддаленае ад прыбалотнага сяла Хвойнікі, «перадало» яму сваю назву.]][[Файл:Караль Прозар з Хвойнікаў кумам у Барбарове. 1790 г.png|thumb|left|Караль Прозар з Хвойнікаў і Міхал Паўша з Лісцвіна кумамі ў Барбарове. 1790 г.]]Напэўна, тапонім «Хойнікі» паходзіць ад «[[хвоя]]», «[[хваёвыя лясы]]»<ref name="KTSB"/>{{efn-ua|А яшчэ ў кнізе «Памяць» заснавальнік Хойніцкага краязнаўчага музея А. М. Зелянкоўскі прыводзіў «і іншую думку», г. зн. сваю ўласную. Маўляў, у апісанні межаў Брагінскага графства 1512 г. у адным месцы паселішча значыцца як Хвайнічок, у іншым — як Хойнічак{{efn-ua|Гэта не дзве назвы аднаго паселішча, а два розныя ўрочышчы, геаграфічна аддаленыя адно ад аднаго і яшчэ больш ад Хойнікаў, гл.: Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 7 — 11; [http://hojniki.ucoz.ru/index/braginski_akt_1512_g/0-140# С. Бельскі. Акт абмежавання Брагінскай воласці]|}}. І далей: «Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона, выдадзены ў 1903, сцвярджае: «Хойнік — старажытнагрэцкая мера сыпучых целаў, што згадваецца ўжо ў Гамера, які X. вызначае колькасць збожжа, патрэбнага для пракармлення аднаму чалавеку на дзень...»<ref name="fn1">Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна.– Мінск: БЭ, 1993. С. 26</ref>. Маецца на ўвазе хеніка альбо хойніка (менавіта так, бо гэта назоўнік жаночага роду, гл. [https://biblehub.com/thayers/5518.htm χοῖνιξ, χοινικος, ἡ]) – адзінка аб’ёму, роўная 1,08 л. І ці ж гэта можна прызнаць за версію?! Аднак на стэндзе ў будынку райвыканкама і на ўездзе ў Хойнікі з боку Рэчыцы ў новым «пашпарце» раёна напісана такое.|}}. Але гэтую назву атрымала паселішча, якое паўстала ў нізіне, сярод балота, дзе хвоя (сасна), прынамсі суцэльна, не расце. Найбольш верагодна, на тое, першае за гарою, сяло была перанесеная назва ўзвышша, калісьці парослага хваёвым лесам, якое месцілася (ёсць і зараз, але даўно разаранае) на поўнач ад сяла Брагінскай воласці [[Лісцвін]]. Жыхары апошняга «''дубровы собе на поля розробили и вычертили''»<ref>Спиридонов М. Ф. Акт о разделе имения Брягин. 1574 г. // Беларускі археаграфічны штогоднік. Вып. 1. — Мінск, 2000. С. 192</ref>, адкуль і гэткая назва, кантрастная з будучай мястэчкавай. Таму, відавочна, і сімволіка сучасных Хойнікаў збольшага адпаведная не іх месцазнаходжанню побач з хвайнікамі, як здаўна меркавалася, а набытай імі назве, даволі дзіўнай для паселішча, узніклага на краю балота. Арыгінальная форма назвы — «''Хвоиники''», пазней паланізаваная. Адбылося гэта не адразу. У XVII і XVIII ст. у большасці ўжо выпадкаў выкарыстоўвалася форма Chojniki. Але, напрыклад, яшчэ і ў канцы 1790 года пра [[Караль Прозар|Караля Прозара]], як аднаго з кумоў пры здзяйсненні таямніцы хросту сына сужэнцаў Клішэўскіх у [[Барбароў|Барбарове]], у лацінамоўных метрычных кнігах [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юравіцкага касцёла]] запісана, што ён «''з Хвойнікаў''» (de Chwoyniki)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/pra_nazvu_khvojniki/0-217# С. Бельскі. Пра назвы Хвойнікі/Хойнікі і Лісцвін]</ref>. Была і няўдалая спроба пана Мікалая Харлінскага ў пачатку XVII стагоддзя пераназваць мястэчка і ўвесь маёнтак у Новы Харленж на гонар Харленжу — гнязда яго роду ў Люблінскім ваяводстве («''dobra Chojniki czyli Nowy Charlęż''» — 1618 г., «''m. Nowy Charlęż''», але «''wieś Chojniki''» — 1623 г.; зрэдку ў дакументах Харлінскіх сустракаліся і «''Chwojniki''» — 1600 г., 1618 г.)<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). /Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57, 234, 279, 281, 637</ref>. Аднак, праз некалькі гадоў рыма-католікаў Харлінскіх заступіў новы ўладальнік кальвініст М. Абрамовіч, пазней праваслаўны М. Бжазоўскі, далей незацікаўленыя ў перайменаваннях рыма-католікі Шуйскія, і тую спробу спасціг лёс іншых новых назоваў, якія мусілі — пісаў А. Ябланоўскі — «''przed żywotnością starych ustąpić''»<ref>ŹD. T. XXII. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. XI. — Warszawa, 1897. S. 176—177</ref>. Паводле [[Часлаў Пяткевіч|Часлава Пяткевіча]], які жыў на Палессі ад свайго нараджэння ў 1856 годзе і, згодна з аўтографам, на працягу 36 наступных, а апошні раз наведаў мястэчка ў 1912 годзе, тутэйшы люд звычайна называў яго «''Хвайнікамі''»<ref>Pietkiewicz Cz. Chojniki // Ziemia: Ilustrowany miesięznik krajoznawczy. — Warszawa, 1927. T. 12. № 1-24. S. 249—252</ref>. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Анатацыя прывілею 1504 г. пану Сямёну Фёдаравічу Палазовічу.png|thumb|left|Польскамоўная анатацыя «прывілея рускага» 1504 г. караля Аляксандра пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]][[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|150пкс|thumb|Пячатка оўруцкага намесніка Сенка Полаза (Палазовіча). 1513 г.]][[Файл:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|150пкс|thumb|Герб «Друцк» князёў Друцкіх (Любецкіх альбо Відыніцкіх).]][[Файл:Запіс 1879 г. з Archiwum Prozorów i Jelskich.png|thumb|left|Запіс Браніслава Клечыньскага падчас рэвізіі 1879 г. архіва ў Астраглядах і Хойніках.]] Найранейшая згадка пра Хойнікі (у арыгінале, мусіць, — Хвоиники) датавана 3 днём чэрвеня 1504 года{{efn-ua|Пачынаючы з артыкула «Хойнікі» 1974 г. аўтарства Ф. В. Ахрэмчыка<ref>Беларуская савецкая энцыклапедыя. Т. XI. Футбол — ЯЯ. Дадатак. — Мінск, 1974. С. 70</ref>, ва ўсіх беларускіх выданнях годам найранейшай згадкі пра Хвойнікі чамусьці называўся 1512-ты. Звестка нібыта запазычана з Акту абмежавання Брагінскай воласці таго года. Аднак, згаданы ў абмежаванні востраў Хойнічак месціўся паміж сёламі Лісцвін і Дзімамеркі, хутчэй за ўсё на тэрыторыі сучаснай Брагіншчыны, а чысты рог Хвойнічак яшчэ далей — паміж сялом Дзімамеркі і месцам упадзення рэчкі Пясочанкі (Пясочні) ў Брагінку. Пэўна, ні адзін з гэтых Хвайнічкоў ня мог быць колішнім сялом Хвойнікі не адно таму, што не з’яўляўся паселішчам, як даўно заўважылі ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі, але і з прычыны неадпаведнасці свайго геаграфічнага размяшчэння.}}{{efn-ua|У ІГ НАН Беларусі, аднак, мяркуюць, што кароль Аляксандр хіба пацвердзіў ранейшае падараванне караля Казіміра. Інакш кажучы, трымаюцца раней выказанага М. Ф. Спірыдонавым дапушчэння: найранейшай згадкай пра Хвойнікі мусіць уважацца, як прынята ў гістарычнай навуцы, апошні няпоўны год жыцця Казіміра Ягелончыка, г. зн. 1492. Пераконвае ў гэтым акадэмічных гісторыкаў запіс у дакуменце 1532 г.<ref name="fn3">Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського // Україна в Центрально-Східній Европі. — Київ: Інститут історії України НАНУ, 2008. № 8. С. 69 — 70</ref>:{{пачатак цытаты}}''Лист писаныи князю Дмитру Романовичу Виденицкому до пана воеводы киевского абы именя розные по Семену Полозовичу зосталые ему яко зятю его поступил_Жикгимонт Божю милостю корол_Воеводе киевскому, державцы свислоцкому пану Андрею Якубовичу Немировича. Жаловалъ намъ дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романович Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ Семенъ Полозовичъ наимя Ухобное, Углядковичи, Белыи Берегъ, Виточов, Мартиновичи, Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки а двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ. И тые деи он вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого Казимера, короля, и брата нашого Александра, королеи ихъ милости и нашими… и приказуемъ тобе, ажо бы еси тых именеи со всимъ с тымъ князю Дмитру поступилъ…''{{канец цытаты}}Дзіўна, але даследчыкам не хочацца зважаць на тую акалічнасць, што пад «''вси именя''» падпадае і названае першым у спісе «Ухобное», да падаравання якога Сямёну Палазовічу кароль Казімір дачынення не меў. С. Палазовіч атрымаў яго (Хабное) у 1493 г. непасрэдна ад вялікага князя Аляксандра<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 3 (1440 — 1498). — Vilnius, 1998. № 27</ref>. У крыніцы няма звестак, нібы гэта пацвярджэнне ранейшага падаравання, тым часам як у прывілеях што да іншых маёнткаў яны прысутнічаюць. Да таго ж, у запісе 1879 г. Браніслаў Клечыньскі з памочнікамі, якія прачыталі і скапіявалі арыгінал прывілея, сведчылі, што добры Хойнікі і Астраглядавічы, падараваныя С. Палазовічу, выдзеленыя з Брагінскай воласці, а значыць, раней нікому асобна ад яе не належалі, таму згадваць іх, як і іншыя другарадныя паселішчы, не было патрэбы. І яшчэ. Чаму для размешчаных у больш глухой мясціне Хвойнікаў у картатэцы М. Ф. Спірыдонава, выкарыстанай укладальнікамі першага тому «Вялікага гістарычнага атласа Беларусі», пазначаны 1492 г., а для згаданых у той жа самай крыніцы Астраглядавічаў, Навасёлак і Белага Берага — 1532 г.? Таму, што сёння Хойнікі — раённы цэнтр?..<ref>Вялікі гістарычны атлас Беларусі ў 3-х тамах: Т. 1. — Мінск: Белкартаграфія, 2009. С. 193, 195, 224, 240</ref>}}, калі кароль польскі і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] сваім прывілеем, вылучыўшы іх і [[Астрагляды|Астраглядавічы]] з усімі прылегласцямі з Брагінскай воласці, падараваў на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану [[Сямёну Фёдаравічу Палазовічу]] («''Полазу Русаку, слаўнаму казаку''», як назваў яго польскі храніст XVI ст. [[Марцін Бельскі]]<ref>Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950.</ref>){{efn-ua|Пра С. Палазовіча гл.: Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. // Український історичний збірник : наук. пр. асп. та молодих вчених. — Київ, 2004. Вип. 7. C. 95 — 105.|}}. Вядомая яна, як самы даўні дакумент з польскамоўнага вопісу архіва князёў Шуйскіх са збору «Archiwum Prozorów i Jelskich», што захоўваецца ў фондах Галоўнага архіву старых актаў у Варшаве. А абмежаванне Брагінскай воласці (альбо «hrabstwa» ў кнізе Мазырскага гродскага суда 1776 года) ад 7 сакавіка 1512 года, якое выконвалася на загад караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] дзеля чалабітнай князя Міхаіла Васільевіча Збаражскага, было адначасова і размежаваннем яе з добрамі пана Сямёна Палазовіча<ref>Archiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Prozorów i Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 4, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>. Мяжа тады прайшла на поўдзень ад Хойнікаў, а менавіта з паўднёвага захаду, ад астравоў [[Дронькі]], [[Кажушкі (Хойніцкі раён)|Кажушкі]], на паўночны ўсход, паўз угоддзі брагінскага сяла Лісцвін{{efn-ua|Усім вядомая сёння вёска [[Паселічы]], што месціцца побач з Лісцвіном, узніклая пазней і вядомая на 1581 год як слабада, належала ўжо не да Брагінскага маёнтку.}} у накірунку сяла, таксама брагінскага, [[Дзімамеркі|Дамамірка]]. Астраглядавічы з прылегласцямі апынуліся ўнутры яе, што выклікала пярэчанні з боку пана Фёдара (у тэксце: Хвядоса) Палазовіча, бацькі ўладальніка<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1728. Воп. 1. Спр. 19. А. 1049—1050 адв.</ref>{{efn-ua|У сувязі з зямельнымі спрэчкамі нельга абыйсці ўвагаю яшчэ і такі сюжэт: член-карэспандэнт НАН Беларусі С. В. Марцэлеў удзел у зямельным канфлікце 1528 г. паміж [[Рудабелка|рудабельцамі]] і [[Хвойня (Петрыкаўскі раён)|хвайнічанамі]] чамусьці прыпісаў жыхарам Хвойнікаў (Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 2. Кн. 2. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: БелЭн, 2005. С. 426). Што і казаць — «блізкі свет»!|}}. Адміністрацыйна Хойнікі належалі спачатку да Брагінскай воласці Кіеўскага павета і аднайменнага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага. Іх і Астраглядавічаў уладальнікамі ад пачатку XVI ст. і да 1860-х гадоў (маёнтку — да 1887 года) паслядоўна былі паны Палазовічы, князі Любецкія, паны Харлінскія, Абрамовічы (Абрагамовічы), Бжазоўскія, князі Шуйскія, паны Прозары<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 12 — 18</ref>{{efn-ua|Насуперак таму, як, пачынаючы са слоўнікавага артыкула А. Ельскага (Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.— Warszawa, 1880. Tom I. S. 620), сцвярджалася ледзьве не ва ўсіх папяровых выданнях Беларусі{{efn-ua|Больш як за 100 гадоў з'явілася хіба пара-тройка частковых выключэнняў. У. А. Малішэўскі і П. М. Пабока ў кнізе «Нашы гарады» паведамілі, што ў 1568 годзе князёўна Любецкая запісала Хойнікі Шчаснаму Харлінскаму. Але далей зноў жа – пра Хойнікі як уладанне князёў Вішнявецкіх (Малішэўскі У. А., Пабока П. М. Нашы гарады. – Мінск, 1991. С. 226). Потым гэта паўтарылі А. М. Зелянкоўскі і У. Ф. Ісаенка (<ref name="fn1"/>; Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. – Хойнікі, 1995. С. 5).|}}, у тым ліку энцыклапедыях і даведніках, князям Вішнявецкім Хойнікі ніколі не належалі. Увогуле цікава, як у тыя часы ўяўлялі сабе тэму не аматары-энтузіясты, а гісторыкі-даследчыкі. Напрыклад, прафесар гісторыі Кіеўскага універсітэту У. Б. Антановіч і студэнт М. Запольскі таксама ўважалі першымі ўладальнікамі Хойнік ды Астраглядаў князёў Вішнявецкіх; чытай: усё, што калісьці належала да Брагінскай воласці, ад канца (чаму?!..) XVI ст. і да канца XVII ст. было іхным (Брагинская волость (исторический очерк) / М. Запольский // Календарь «Северо-Западного края» на 1889 год. – Москва, 1889. С. 116 – 117; пазней літаральна тое ж сустракаем у выданні: Россия. Полное географическое описание нашего Отечества / Под ред. В. П. Семёнова. – Т. 9: Верхнее Поднепровье и Белоруссия: [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губ.] / Сост. В. П. Семенов, М. В. Довнар-Запольский, Д. З. Шендрик [и др.]. – С.-Петербург: Издание А. Ф. Девриена, 1905. С. 568). Калі аўтарам нарыса "Брагінская воласць" сапраўды быў У. Антановіч<ref>Зінаїда Зайцева. М. В. Довнар-Запольський: від дебюту в науці до професора університєту. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 16</ref>, а М. Запольскі яго толькі выдаў, дык пазіцыя прафесара тым болей здзіўляе. Трыма гадамі раней ён выступіў укладальнікам тому дакументаў, у адным з якіх, пазначаным 1631 годам, гаспадаром Астраглядавічаў і Хвойнікаў названы ваяводзіч смаленскі пан Мікалай Абрагамовіч (Архив Юго-Западной России. – Киев, 1886. Ч. VII. Т. I. C. 396 – 397). Іншая справа як бы гэта пісаў учорашні гімназіст, а на той час студэнт. Але, магчыма, нарыс быў падрыхтаваны раней, чым дакумент стаў вядомы. Ці не дзеля гэтага М. Запольскі абачліва не падпісаў імя аўтара?..||}}. 3 сакавіка 1532 года кароль Жыгімонт адмысловым лістом загадаў ваяводсе [[Андрэй Неміровіч|Андрэю Неміровічу]] маёнткі нябожчыка Сямёна Палазовіча (у іх ліку «''Хвойники, Остроглядовичи, Новоселки''»), якія той паспеў прыгарнуць да Кіеўскага замку, вярнуць яго зяцю князю Дзмітрыю Раманавічу Відыніцкаму<ref name="fn3"/> (Любецкаму). У снежні 1556 года князь Дзмітрый Любецкі, не жадаючы прызнаць віну ўласных падданых «''о подране бчол и о збите людей монастырских''» (лыскоўскіх сялян кіеўскага Свята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра), скардзіўся ў сваю чаргу на іх: «''…и я, дей, теж сам и люди мои кузцовские и хвойницкие от подданых церковных так веле кривды нам…''»<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві XVI—XVIII ст. З фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк — Київ, 2011. С. 363</ref>. Дачка князя Дзмітрыя і Фенны Палазоўны, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, пасля смерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з панам Шчасным Харлінскім герба «[[Бонча]]» і ў снежні 1568 года запісала на яго «''именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{efn-ua|Ці не першы вядомы выпадак выкарыстання ў пісьмовай крыніцы паланізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.|}}, Остроглядовичи, Новоселки…''»<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227</ref>. Напярэдадні падпісання акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 года [[Кіеўскае ваяводства]] (у т. л. Хойнікі) было далучана да [[Карона Польская|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага === [[Файл:POL COA Bończa.svg|150пкс|thumb|left|Герб «Бонча» роду Харлінскіх.]]27 снежня 1586 года пан Шчасны Харлінскі, [[падкаморы]] кіеўскі, падаў судовы іск да ўдавы княгіні Аляксандравай Вішнявецкай за насланне людзей на добра [[Астраглядавічы]], Хойнікі, [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушы]] і [[Паселічы]], гвалтоўны вывад адтуль дзедзічных падданых з іх жонкамі, дзецьмі і ўсімі хатнімі рэчамі, ды ў вёсках свайго Брагінскага маёнтку пасяленне<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 6</ref>. У 1598 годзе сейм прызначыў Ш. Харлінскага адным з камісараў у справе размежавання ziemie Kiiowskiey Кароны і [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскага павета Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>Constitucię seymu walnego Koronnego Warszawskiego, MDXCVIII. — W Krakowie, w Architypografiiey Króla Ie^{<small>o</small>} M. y Kościelney, Lazarzowey, MDXCVIII. S. 20; Volumina Legum. S. 372</ref>. У актах трыбунальскіх што да Кіеўскага ваяводства, у дакуменце ад 22 чэрвеня 1600 года засведчаная нязгода пана Шчаснага Харлінскага з тым, як размежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, [[Навасёлкі (Хойніцкі раён)|Навасёлак]], Хвойнікаў з прыналежнымі князю Адаму, сыну Аляксандра, Вішнявецкаму сёламі [[Мікулічы (Брагінскі раён)|Мікулічы]], [[Веляцін]], Лісцвін, а таксама яго Багушэвічаў (Багушоў), [[Плоскае (Хойніцкі раён)|Плоскага]], [[Паселічы|Паселічаў]], Хойнік, Навасёлак з прыналежнымі князю Міхаілу, сыну Міхаіла, Вішнявецкаму [[Глухавічы|Глухавічамі]], [[Бабчын]]ам, з тым, як падзеленыя дубровы, урочышчы, з папсаваннем старых памежных знакаў<ref>ŹD. T. XXI. S. 57</ref>. 20 чэрвеня 1600 года падкаморы Шчасны Харлінскі выдаў сыну свайму Мікалаю zapis wieczysty, у Люблінскім трыбунале прызнаны, на добра ў ключы Астраглядаўскім (а гэта і Хойнікі), на двор з 5 пляцамі ў Кіеве<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47</ref>. З імёнамі суджэнства Мікалая і Гелены (Гальшкі) Харлінскіх звязана заснаванне яшчэ да 1622 года касцёла ў Астраглядавічах<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 51; гл. таксама [http://hojniki.ucoz.ru/index/kascjol_u_astragl/0-451# Хойнікшчына]</ref> і стварэнне першай у рэгіёне каталіцкай парафіі. Недзе зтаго часу Хойнікі апынуліся ў складзе [[Оўруч|Оўруцкага]] павета. Размежаванне Кіеўскага ваяводства Кароны і Мазырскага павета Вялікага Княства Літоўскага ў снежні 1621 — студзені 1622 года засведчыла, як на сённяшні дзень, унікальную сітуацыю: тагачасныя мястэчка і вёску Хойнікі М. Харлінскага паны камісары аднеслі да Кароны, а сяло і двор [[Настолле]] пана Іскарастынскага{{efn-ua|Вуліца Настольская і канец вуліцы Пралетарскай з прылегласцямі ў сённяшніх Хойніках.}} — да Вялікага Княства Літоўскага<ref>ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145</ref>. [[Файл:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|150пкс|thumb|Герб «Ястрабец» зменены паноў Абрамовічаў.]] У 1627 годзе пані Гальшка Мікалаевая Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добра Астраглядавічы (г. зн. і Хойнікі) пераходзілі ў пасэсію да яе зяця-кальвініста Мікалая Абрагамовіча, ваяводсіча смаленскага<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 56</ref>. У 1628 г. пан [[Мікалай Абрамовіч|Мікалай Абрагамовіч]] z Chwoynik, з 11 дымоў плаціў па 3 злотых, з 2-х агароднікаў па 1 злотаму і 6 грошаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 397</ref>. Пры гэтым будучаму генералу артылерыі ВКЛ яшчэ доўга давялося ўлагоджваць спадчынныя і проста маёмасныя непаразуменні з іншымі Харлінскімі — панамі Станіславам, Юрыем і Шчасным, а таксама з панам Мадлішэўскім, з якім пані Гальшка ўзяла шлюб. Хойніцкая царква на тыя часы ўжо была ўніяцкай. У метрычныя кнігі Астраглядаўскага касцёла трапіў запіс ад 26 лютага 1635 г., паводле якога presbiter choynicensis Лука Чачотка (Чачот) ахрысціў Леона Яна, сына харунжага пяцігорскага Рэмігіяна і Петранэлі з Бахановічаў Маеўскіх, а кумамі былі пісар земскі{{efn-ua|У касцёльнай кнізе памылкова запісана — гродскі.|}} мазырскі [[Самуэль Аскерка]], знакаміты ваяр<ref>Сагановіч Г. Невядомая вайна: 1654—1667. — Мінск: Навука і тэхніка, 1995. С. 141</ref>, і панна Марыяна Міткевічаўна. Гэты ж святар згаданы ў запісе 1640 г. А ў 1692, 1715, 1722 г. настаяцелем хойніцкім названы Анікій Чачотка. Абодва здзяйснялі абрады ў Хойніках і [[Загалле (Хойніцкі раён)|Загаллі]]<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 150адв. — 151</ref>. 24 снежня 1642 года ад імя пана [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрамовіча]], кашталяна мсціслаўскага, складзены запіс wieczystej przedarzy пагразлых у даўгах добраў Астраглядавічы і Хойнікі пану [[Максіміліян Бжазоўскі|Максіміліяну Бжазоўскаму]], падстолію кіеўскаму, аб чым пан Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісце ад 29 чэрвеня 1641 года<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67</ref> Найбольш верагодна, што менавіта М. Бжазоўскі напярэдадні «хмяльніччыны» збудаваў у паўсталых на краю балота Хойніках [[хойніцкі замак|умацаваную сядзібу, званую замкам]], дзеля абароны скарбу ад уласных сялянаў, казакоў ды суседзяў — паноў-братоў шляхты. 26 сакавіка 1651 года на загад польнага гетмана літоўскага князя [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]], каб не дайшло да масавага паказачвання тутэйшых жыхароў, у мястэчку Хойнікі размясціўся аддзел жаўнераў ротмістра Курпскага. У лісце да князя пан Курпскі паведамляў, што стаў у мясціне надта дрыгвяністай, з зусім паганымі пераправамі, і як бы давялося біцца, то не адно коннаму, але і пешаму недзе развярнуцца — навокал балоты. Тут, маўляў, не тое аўса, сена не здабыць, надта край заўбогім стаў. Але яны з жаўнерамі так-сяк трываюць у нястачы, абы вяскоўцы не ўцякалі з сваіх гасподаў. Прасіў падмогі, бо тут адно хіба лічыцца што пяць харугваў, а папраўдзе і на тры сотні ці набярэцца. Яшчэ даслаў з Хойнік да гетманскага табару двух палонных казакоў сотні Дарашэнкавай палку [[Нябаба|Нябабы]]<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648—1658 рр. Т. 2 (1650—1651). — Київ, 2013. С. 109, 110, 129, 431</ref>. [[Файл:POL COA Gozdawa.svg|150пкс|thumb|left|Герб «Газдава» роду Бжазоўскіх.]]У другой палове XVII ст. мястэчка стала цэнтрам воласці, тут праходзіў шлях [[Мазыр]] — [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юравічы]] — [[Брагін]] — [[Любеч]]. 26 чэрвеня 1664 года дачка нябожчыка Максіміліяна Бжазоўскага, берасцейскага ваяводы, пані Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хойнікамі таксама) і Берасцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69</ref>. Тады Шуйскія ўпершыню набылі добра ў Кіеўскім ваяводстве ды трымалі іх каля паўтары сотні гадоў. Менавіта яны зрабілі Хойнікі цэнтрам сваіх уладанняў у рэгіёне. Паспрыяла гэтаму не ў апошнюю чаргу тое, што Астраглядавічы знаходзіліся ў атачэнні брагінскіх добраў, а Хойнікі — на поўначы па-за іх межамі. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павета Кіеўскага ваяводства 1683 г., з 30 дымоў мястэчка Хойнікі excepto popów (без уліку святароў) князь Шуйскі мусіў плаціць 6 злотых<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488. Далей яшчэ ўлічаныя 7 дымоў яўрэйскіх (С. 502). Другі пабор — 6 злотых з 6 дымоў (С. 505).</ref>. 30 кастрычніка 1686 года нехта Мацвей (Matwey Celain) з Хойнік ягамосці пана харунжага берасцейскага (князя Канстанціна Шуйскага) пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродскім судзе, што з маёнтку адышлі 77 дымоў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 553</ref> (×6 — прыкладна 462 жыхары). У іншых выпадках прычына адыходу «за Днепр» называлася: з-за гвалту як ад казакоў, так і ад жаўнераў урадавых войскаў. У лістападзе 1693 г. харугва ваяводсіча інаўроцлаўскага пана Шчавіньскага стала на зіму ў Хойніках, але напярэдадні стрэчанскага кірмашу вырушыла пад Хвастаў супраць казакоў палкоўніка Сямёна Палія. 12 лютага 1694 г. жаўнер згаданай харугвы Себасціян Яроцкі з іншаю чэлядзю, закупіўшы на кірмашы правіянт, «ні перад кім не быўшы вінаватым», спыніўся на ноч у хаце ўдавы Казачыхі [[Валокі (Хойнікі)|на Валоках]]. Але адміністратар маёнтку князя К. Шуйскага, пісара літоўскага, пан Ян Здзітавецкі, сустрэўшы яго на вуліцы, замест нейкіх вінаватых загадаў збіць, потым узяў пад варту і «як таго злачынцу і здрадніка» трымаў у замкавай турме ў жалезных аковах і ў лютым холадзе ледзьве не тры месяцы, пакуль не вярнулася харугва і пацярпелы не быў апраўданы<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. Акты о казаках (1679—1716). — Киев, 1868. С. 285—287</ref>. 16 красавіка 1697 г. сотнік Чэпарняка і казакі палку Ярэмы з мушкетамі, пісталетамі, дзідамі і «innym orężem, do wojny należącym» гвалтоўна сталі на кватэры ў мястэчку Хойнікі князя Дамініка Шуйскага, харунжага берасцейскага. Калі ж пан Фрыдэрык Левенфатэр, эканом маёнтку, спрабаваў не дапусціць іх, дык казакі сілай уламваліся да людзей, збівалі, стралялі нібы ў ворагаў, а Стафана Пятроўскага, баярына хойніцкага, з мушкета два разы ў грудзі стрэлілі, ад чаго той і памёр<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. С. 352</ref>. [[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1698 г.png|thumb|left|Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1698 г.]][[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|150пкс|thumb|Герб «Святы Юрый» (Георгій Пераможац) князёў Шуйскіх. Фота [[Анатоль Расціслававіч Бензярук|Анатоля Бензярука]]{{efn-ua|Выява з надмагілля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага раёна.}}.]][[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1721 г.png|thumb|left|Загаловак інвентара Хойніцкага маёнтку 1721 г.]][[Файл:Апісанне Хойніцкага замку 1721 года.png|thumb|left|Апісанне Хойніцкага замку 1721 года.]]У 1698 г. маёнтак Хойнікі і Загалле (староства) перададзены князем Д. Шуйскім ў кіраванне пану Зыгмунту Шукшце, што засведчана адпаведным інвентаром<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 129—133адв.</ref>. Паводле рэвізіі 1716 г. у мястэчку Хойнікі на перыяд пасэсіі князя Станіслава Шуйскага, скарбніка берасцейскага, налічвалася 44 двары і двор святара, 7 сялян, якія перасяліліся з [[Небытаў|Небытава]], Валок, [[Брагін]]а. Адзін з іх меў паўкаморы, другі 2, астатнія па каморы. Два двары часова вызваленыя былі ад уплатаў (słoboda), гаспадары яшчэ двух адпрацавалі чынш у замку, а з астатніх выбрана падымнага 225 злотых, г. зн. прыкладна на паўсотні злотых болей, чым належала (пасэсар, часовы ўладальнік, не мог сабе ў тым адмовіць). Яшчэ ў мястэчку жылі 17 яўрэяў-гаспадароў, адзін з якіх poszedł przecz, ды 9 яўрэяў, што не мелі дамоў і падатак давалі толькі з камор. Яны мусілі плаціць чыншу больш як 345 злотых<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 139—139адв., 143адв.</ref>. 12 чэрвеня 1716 года віленскі кашталян, вялікі гетман ВКЛ Людвік Канстанцін Пацей даслаў ардынанс паручніку Дамброўскаму, абы той выдаў квітанцыю на ўсё, што выбрана з Загальскага староства ад берасцейскага харунжага Дамініка Шуйскага, а Хойніцкіх добраў таго харунжага «tykać nie śmiał»<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 205.</ref>. Згодна з інвентаром маёнтку Хойнікі ''з прылегласцямі'' ад 20 сакавіка 1721 г., пададзенага былым пасэсарам ксяндзом Юзафатам Парышэвічам, біскупам валоскім, князю Мікалаю, сыну Дамініка, Шуйскаму, у мястэчку было 43 гаспадаркі, 7 «komor chłopskich», 5 яўрэяў-гаспадароў, 9 яўрэяў без дамоў; чыншу плацілі 175 злотых і тры з паловай грошы. Акрамя таго, местачкоўцы, што мелі коней з падводамі, мусілі быць напагатоў, абы грузы перавозіць за 12 міль, а не, дык пешшу за 3 мілі з лістамі хадзіць. Па дзве копы жыта замкавага і ярыны нажаць павінныя. У гвалты пераправы і грэблі вялікаборскую млыновую і іншыя масціць і рамантаваць усе агулам. Яўрэі, як будуць мяса прадаваць, дык на замак абавязкова мусілі даваць з лепшага. Мястэчка загадана абнесці парканам таксама сіламі насельнікаў, каб паміж дзьвюма брамамі не засталося ніводнага праходу. Кожны двор павінны быў адпраўляць работніка на праполку замкавых агародаў ды нарыхтоўку агародніны на зіму. Найбольш распаўсюджаныя прозвішчы жыхароў-беларусаў — Грышчанка, Стасенка, Шымук, Козік, Навуменка, Коваль, сустракаліся таксама прозвішчы Каролік, Гапонік, Леўчанка, Мельнік, Кандраценка. Прозвішчы жыхароў-яўрэяў часта ўказвалі, адкуль іх носьбіты прыбылі ў Хойнікі: Лейба [[Стралічаў]]скі, Хаім [[Вялікі Бор (Хойніцкі раён)|Вялікаборскі]], Шмуль з [[Старыя Юркавічы|Юркавічаў]], Бенямін з Юравічаў, Лейба з [[Алексічы (Хойніцкі раён)|Алексічаў]], Іцка Гальміч з [[Лісцвін]]авічаў, Ёсь Настольскі. Мелі патранімічнае паходжанне: Гірш Баруховіч, Моўша Гіршовіч, Якаў Лейбавіч, Мендэль Абрамовіч, Іцка і Ёсь Гіршовічы, Невах Нохімавіч, Яшка Пярцовіч, Абрам Хаімавіч, Іцка Моўшавіч. Або ад назвы прафесіі — Нохім Цырулік, Рафель Кравец. Маглі звацца зусім проста: Шайка{{efn-ua|Родныя браты Міхаль і Шайка ад красавіка 1715 г. трымалі арэнду хойніцкую, на якую мелі гадавы кантракт за суму ў 4300 злотых, даволі спраўна яе выплачвалі (НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 144). А нашмат пазней, у пачатку 1830-х гг. экспарцёрамі гарэлкі з бровараў Уладзіслава Прозара, падкаморага рэчыцкага, у Хойніках, Гарадзішчы і Ёлчы былі бацька і сын Лейба і Абрам Шайковічы [НГАБ. Ф. 694. Воп. 7. Спр. 831. А. 9]. Тады яны ўважаліся першымі ў гэткага кшталту камерцыі на ўвесь Рэчыцкі павет Мінскай губерні.|}}, Гдаль, Шмуйла, ці яшчэ дадаючы да імя ўласнага род заняткаў — Айзік арандатар, Іцка кравец. У гэтым жа інвентары змешчана апісанне Хойніцкага замку<ref>НГАБ. Ф. 320. А. 120—122адв.</ref>{{efn-ua|Пра Хойніцкі замак гл.: Ткачоў М. А. Замкі і людзі. — Мінск: Навука і тэхніка, 1991. С.160 — 161; пар.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/0-56# С. Бельскі. Замак у Хойніках.]|}}. Пасэсія ксяндза-біскупа Ю. Парышэвіча (ён жа тады і пробашч астраглядаўскі) была вельмі няўдалай. Маёнтак усё ніяк не мог управіцца з выплатай даўгоў, што мусіла абмяркоўвацца нават на паседжаннях [[Радам]]скага і [[Люблін]]скага трыбуналаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. 3. Постановления провинциальных сеймиков в 1698—1726 гг. — Киев, 1910. С. 699—700</ref>. 2 мая 1722 г. князь Мікалай Шуйскі, харунжы берасцейскі, атрымаў ліст, у якім паведамлялася, што маніфесту камісарскага абмежавання Оўруцкага павета з Мазырскім у Оўручы няма, кнігі бо двойчы згарэлі, дык ці не звярнуўся б у Мазырскі гродскі суд, мо там што здабудзе<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 36</ref>? Пасля князя Мікалая, ад канца 1720-х і да пачатку 1750-х гг. Хойнікі сталі ўласнасцю яго брата Ігнацыя. У тарыфе падымнага падатку Оўруцкага павета Кіеўскага ваяводства 1734 года, складзеным паводле звестак папярэдняй люстрацыі, засведчана, што ў 17 паселішчах (акрамя [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушоў]], прыналежных астраглядаўскай плябаніі) Хойніцкай воласці пана І. Шуйскага налічвалася 255 двароў<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 21, 39, 285—286</ref> (прыкладна 1530 жыхароў). Прычым для Хойнікаў улічаныя і яўрэйскія домагаспадаркі. 24 снежня 1744 г. настаяцель Астраглядаўскага касцёла кс. Антоні Лукаш Пянькоўскі, дэкан оўруцкі, ахрысціў in aula Choynicensi (у двары Хойніцкім) Адама, сына вяльможных Ігнацыя і Людвікі (з дому Збароўскіх) князёў Шуйскіх. Пра тое быў зроблены запіс у метрычнай кнізе Хойніцкай царквы (Ecclesiae Ritus Greci Unici Choynicensis), пазней занесены і ў кнігі парафіяльнага касцёла<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 151адв.</ref>{{efn-ua|20 снежня 1747 г. прыдворны капелан хойніцкі кс. Юзаф Барановіч, з асабістай згоды а. Пянькоўскага, выканаў абрад хросту «з усімі цэрымоніямі», гл.: AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 15a. Ёсць яшчэ і запіс у кнігах Юравіцкага касцёла аб хросце 4 красавіка 1747 г. Адама Дзідака Езехіля, сына тых жа бацькоў, айцом-езуітам Ігнацыем Барановічам: НГАБ. Ф. 937. Воп. 1. Спр. 60. А. 10; AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 18.|}}. У 1750—1770 гг. адбываліся шматлікія непаразуменні і канфлікты паміж уладальнікамі добраў Хойнікі і Астраглядавічы (князямі Шуйскімі, дзедзічамі і рознымі апякунамі) і ўладальнікамі суседняга Брагінскага маёнтку панамі Замойскімі/Мнішкамі, кароткачасовымі спадчыннікамі па князю [[Міхал Сервацы Вішнявецкі|Міхалу Сервацыю Вішнявецкаму]] і яго жонцы Тэклі (з Радзівілаў), а асабліва — з панамі Ракіцкімі. У 1748 г. мястэчка Хойнікі названае ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх належала да рыма-каталіцкай Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. У чэрвені 1750 г. у Хойніках быў схоплены гайдамак Астап Луцкі, які ажно на працягу «шасці гадоў у гультайскіх эксцэсах жыццё праводзіў». Тутэйшая грамада асудзіла яго «на горла», але адміністратар Оўруцкага староства пан Станіслаў Быстрыцкі адмовіўся прыняць палоннага ў турму і выканаць над ім смяротны прысуд, дзеля чаго ў Оўруцкім гродзе і быў заяўлены пратэст<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3: Акты о гайдамаках (1700—1768). — Киев, 1876. С. 464—466</ref>. 14 жніўня т. г. возны генерал Кіеўскага ваяводства пан Андрэй Святкоўскі арыштаваў у Хойніках падданых князёў Шуйскіх з [[Краснаселле (Хойніцкі раён)|Краснаселля]] і іх атамана Кулешыка, падданага пана Загароўскага, абвінавачваных у гайдамацтве. Кіраўнік ключа пан Мікалай Страчынскі абяцаў затрымаць рабаўнікоў да суда ў турме Хойніцкага замку<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3. С. 511—512</ref>. На 1754 год у мястэчку Хойнікі, напэўна, разам з вёскай Валокі, адсутнай у тарыфе, налічвалася 109 двароў (каля 654 жыхароў), з якіх «do grodu» (Оўруцкага замка) выплачвалася 16 злотых, 29 з паловай грошаў, «na milicję» (на вайсковыя патрэбы павета і ваяводства) 67 злотых і 28 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Яўрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 г. засведчылі, што ў Хойніках налічвалася адпаведна 30 дамоў, 101 жыхар, 24 дамы, 58 жыхароў і 25 дамоў з 67 жыхарамі; яшчэ 25 чалавек схаваныя ад апошняга перапісу ў суседняй вёсцы Настолле, г. зн. усяго было 92 чалавекі. Мястэчка — цэнтр аднаіменнага кагала, да якога ў названыя гады належалі насельнікі 14, 16 і 17 вёсак, а ў іх разам з мястэчкам пражывала 198, 105 і 145 głow; некаторыя з іх у 1784 г. запісаны хрысціянамі, таму пагалоўшчыне не падлягалі (у [[Чырвоны Араты (Хойніцкі раён)|Малым Карчовым]], Рашаўцах, [[Руднае (Хойніцкі раён)|Рудным]] і [[Шчарбіны (Брагінскі раён)|Шчарбінах]])<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710</ref>. Убыванне колькасці яўрэяў магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 года, адгалоскі якой дасягалі і нашых мясцінаў. [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|150пкс|thumb|left|Герб уласны роду Прозараў.]][[Файл:Chvojniki, Prozar. Хвойнікі, Прозар (I. Urubleŭski, 1891).jpg|thumb|Сядзібны дом Прозараў у Хойніках. Малюнак Ігнацыя Врублеўскага. 1891 г.]]У «Archiwum Prozorów i Jelskich» ёсць дакумент, датаваны 3 студзеня 1771 г. (23 снежня 1770 г. veteris styli), паводле якога хойніцкі уніяцкі парох Ян Чачотка, з дазволу захварэлага ксяндза Мацея Шамяткоўскага, пробашча астраглядаўскага, ахрысціў «z wody tylko» без далейшых касцёльных цэрымоній нованароджаную Людвіку Канстанцыю, дачку нядаўна памерлага старосты загальскага князя Адама і Марыяны (з дому [[Халецкіх]]) Шуйскіх<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 6, 8; НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 159адв.</ref>{{efn-ua|Цэрымонія была давершана 29 лістапада 1772 г. у царкве м. Дудзічы. AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 10|}}. 16 студзеня 1783 г. сын ваяводы віцебскага Юзафа Прозара [[Караль Прозар|Караль]] ажаніўся з князёўнай Людвікай Шуйскай<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 26, 28 — 30</ref>. Хойніцкі маёнтак з ключом Астраглядаўскім знаходзіўся на той час у пасэсіі апякуноў дзяўчыны старосты ніжынскага князя Войцеха Шуйскага і яго жонкі Анелі, сястры князя Адама. Дзеля таго, каб Людвіка, адзіная спадчынніца па бацьку, магла ўвайсці ў валоданне добрамі, Каралю Прозару давялося сіламі свайго ўпаўнаважанага шляхціча Гадзяеўскага зрабіць наезд. Да вялікай вайны справа не дайшла, але судовыя спрэчкі з старостамі ніжынскімі скончыліся кампрамісам толькі ў 1785 г.<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 91 — 97; Dubiecki M. Karol Prozor, oboźny W. W. Ks. Litewskiego. Przyczynek do dzieów powstania Kościuszkowskiego. Monografia / M. Dubiecki. — Kraków, 1897. S. 34 — 35</ref> 13 ліпеня 1791 г. варшаўская «Gazeta Narodowa i Obca» змясціла паведамленне пра тое, як 11 чэрвеня гаспадары рэзідэнцыі ў Хойніках{{efn-ua|Новы сядзібны дом збудаваны якраз у часы [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага сейму]].}} Караль і Людвіка Прозары сустракалі гасцей з суседніх Мазырскага, Рэчыцкага і свайго Оўруцкага паветаў. Нагода — святкаванне прыняцця [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая]], пакліканай умацаваць і выратаваць Рэч Паспалітую. З раніцы наступнага дня — гарматны салют, святая імша ў Астраглядавіцкім касцёле{{efn-ua|Да парафіяльнага касцёла святочная працэсія мусіла пераадолець крыху меней як 20 км, але ж і людзі ў наваколлі пра тое свята пачулі!|}}, урачыстая казань ксяндза-пробашча Францішка Глінскага, [[Te Deum laudamus]] вуснамі патрыётаў, святочны абед і музыка з танцамі да самай раніцы<ref>Gazeta narodowa y obca. № LVI. 13 lipca 1791; гл.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/1791/0-363 Хойнікшчына]</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Загаловак апісання Хойніцкага архіва 1798 г.png|thumb|left|Загаловак вопісу Хойніцкага архіва 1798 г., у якім праігнараваныя расійскія адміністрацыйныя пераўтварэнні, а сам маёнтак названы ''графствам''.]][[Файл:Chvojniki, Prozar. Хвойнікі, Прозар (1901-17).jpg|thumb|Сядзібны дом на фота пярэдадня Першай сусветнай вайны. Месціўся у раёне вуліцы У. В. Жыляка]] У выніку другога падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Хойнікі апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесніцтва (губерні), з 1796 г. у складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] Маларасійскай, а з 29 жніўня 1797 г. [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. У пачатку жніўня 1793 года сядзіба ў Хойніках прымала гасцей — удзельнікаў канспірацыйнай нарады, мэтай якой была падрыхтоўка ўзброенага выступлення супраць падзелаў Рэчы Паспалітай і за аднаўленне Канстытуцыі 3 мая. Сярод іх М. Дубецкім і К. Барташэвічам названыя адзін з галоўных арганізатараў Ігнацы Дзялынскі з Траянова, оўруцкі падкаморы і ўладальнік Олеўскага ключа Тадэвуш Нямірыч, сеймавы пасол Каятан Праскура, стражнік літоўскі з суседняга Барбарова [[Ян Мікалай Аскерка]], абат оўруцкіх базылян Юзафат Ахоцкі з Шэпелічаў, яго пляменнік, аўтар успамінаў пра падзею [[Ян Дуклан Ахоцкі]], прэзідэнт тагачаснага цэнтра Кіеўскага ваяводства г. Жытоміра Левандоўскі, суддзя Дуброўскі, староста Богуш, рэгент Асташэўскі, канонік Кулікоўскі, ксёндз Саламановіч, Станіслаў Трацяк і інш. — усяго два дзесяткі асоб. Усіх удзельнікаў, як слушна заўважыў М. Дубецкі, назваць немагчыма, бо іх імёны засталіся невядомыя нават расійскай следчай камісіі ў Смаленску. З Хойнік шэф І. Дзялынскі, акрамя карысных рашэнняў, вывез дваццаць пяць тысяч дукатаў, сабраных патрыётамі. У другой палове жніўня Я. Ахоцкі, наведаўшы маёнтак К. Прозара, атрымаў яшчэ восем тысяч, а ў канцы снежня — шаснаццаць тысяч чырвоных злотых; акрамя таго, М. Паўша паказаў на следстве, што Прозар даваў дзве тысячы дукатаў на ўтрыманне Пінскай паўстанчай брыгады<ref>Wybór pism J. I. Kraszewskiego. Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego. — Warszawa, 1882. Tom II. S. 215—216, 249; Dubiecki M. S. 180—183; Bartoszewicz K. Dzieje insurekcji kościuszkowskiej 1794. — Berlin: B. Harz, 1913. S. 129—130; Восстание и война в Литовской провинции (по документам Москвы и Минска). Сост. Е. К. Анищенко. — Минск, 2001. С. 26</ref>. Тадэвуш Касцюшка прызначыў К. Прозара намеснікам радцы Найвышэйшай нацыянальнай рады і сваім паўнамоцным прадстаўніком пры ўсіх дывізіях войска ВКЛ. Разгарнуць паўстанне ў нашым рэгіёне не хапіла часу. Давялося ратавацца. К. Прозар і капітан Гамількар Касінскі 20 красавіка 1794 г. выехалі з Хойнік да Юравічаў. Але Ян Мікалай Аскерка, стражнік польны літоўскі, праз свайго пасланца папярэдзіў, што ў [[Барбароў|Бабічах (Барбарове]]) іх ужо чакаюць расійскія жаўнеры. Абознаму з Касінскім тады ўдалося, дзякуючы сялянам-праваднікам, застацца вольнымі<ref>Tygodnik literacki. — № 37. Poznań, dnia 13 września, 1841 (Ліст ген. Касінскага да ген. Пашкоўскага); Dubiecki M. S. 215—217</ref>. У Хойнікі расійскія аддзелы ўвайшлі ў аўторак 22 красавіка апоўдні. Рухаліся з двух бакоў, збліжаючыся да двара, як быццам засцерагаліся засады. Камандзірамі іх былі «паляк на расійскай службе» Яворскі і падпалкоўнік Таўберт. Не заспеўшы абознага ў Хойніках, узялі нібы ў заложнікі дзесяцімесячнага сына Уладыся{{efn-ua|Да 17 жніўня знаходзіўся ў Хойніках пад наглядам паручніка Давыдава. З-за секвестру нянькам даводзілася спрачацца з афіцэрамі нават за пялюшкі для немаўляці. Нарэшце швагер Францішак Букаты, былы сакратар амбасады Рэчы Паспалітай у Лондане, дамогся часовай апекі над хлопчыкам і вывез яго з Хойнік: Dubiecki M. S. 235—236.|}}. На маёнтак быў накладзены секвестр, а Людвіка Канстанцыя з іншымі дзецьмі і маці Марыянай вымушана выехаць за аўстрыйскую мяжу ў Львоў<ref>Dubiecki M. S. 229</ref>. [[Файл:Запіс аб пахаванні Караля Прозара.png|thumb|left|Запіс аб пахаванні абознага Караля Прозара.]][[Файл:Пергамент з прысвячэннем нябожчыцы Людзвіцы Канстанцы Прозар. Знаходка 1965 г.png|thumb|Пергамент з прысвячэннем Людвіцы Прозар яе мужа Караля. Знаходка 1965 г.]][[Файл:Chvojniki, Kaścieł. Хвойнікі, Касьцёл (1858).jpg|thumb|left|Праект мураванага касцёла ў Хойніках 1858 г.]][[Файл:Chvojniki, Ludvika Prozar. Хвойнікі, Людвіка Прозар (1913).jpg|thumb|Курган Людвікі, альбо і фамільны склеп роду Прозараў (?). Час выканання фота невядомы. Атрыманае А. Ельскім пры канцы 1913 г.]][[Файл:Касьцёл Сербава 1912.jpg|thumb|left|Касцёл у цэнтры мястэчка, пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. Фота І. Сербава. 1912 г.]][[Файл:Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г.png|thumb|Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г. з пахавання Людвікі Прозар.]][[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|thumb|left|Хойнікі на плане 1864 г.]][[Файл:Chvojniki, Prozar, Kaplica. Хвойнікі, Прозар, Капліца (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|thumb|Капліца (з [[крыпта]]й?) на могілках. Хойнікі. Фота І. Сербава. 1912 г.]][[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|thumb|left|Мястэчка Хойнікі на плане 1886 г.]][[Файл:Мястэчка Хойнікі на карце Ф. Ф. Шуберта.png|thumb|Хойнікі і наваколле на карце Ф. Ф. Шуберта сярэдзіны XIX ст.]][[Файл:Надпісы з каталіцкіх пахаванняў у Хойніках.png|thumb|Надпісы з каталіцкіх пахаванняў у Хойніках.]][[Файл:Jezapoŭ-Vałoki. Езапоў-Валокі (1887).jpg|thumb|left|План фальваркаў Езапоў і Валокі. 1887 г.]] У 1796 г. настаяцель Пакроўскай царквы ў Хойніках, павернутай да расійскага праваслаўя годам раней<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 343</ref>, Якаў Чачот склаў яе вопіс<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 39 — 39адв.</ref>. У крыніцы таксама 1796 г. сказана, што колішнія добры Людвіка Прозара{{efn-ua|Так падпісваўся Караль, бо маёнтак быў уласнасцю яго жонкі Людвікі, а каб браць удзел у справах павета і ў Рэчы Паспалітай, і ў Расіі неабходна мець у яго межах зямельныя ўладанні. І. В. Кандрацеў дарэмна здзіўляўся з таго, што Людвік Прозар не ўдзельнічаў у выбарах у дваранскія інстытуцыі Рэчыцкага павета ў 1796 г., а потым распавёў пра яго "родзіча" Караля – вялікага патрыёта Рэчы Паспалітай (ужо больш як два гады ён быў у сваёй першай эміграцыі), неабачліва спаслаўшыся на электронны плагіят, падпісаны прозвішчам Баркоўскі<ref>Ігор Кондратьєв. Участь шляхти Речицького повіту у виборах в дворянські інституції Чернігівського намісництва в 1796 р. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 311 – 312</ref>.|}}, у пераліку якіх і м. Хойнікі, перайшлі былі «в казну», але «по высочайшему повелению» вернутыя пані Луізе{{efn-ua|Французская форма імя прысутнічае ў паперах імператрыцы Кацярыны ІІ, у лістах яе генералаў і самой Людвікі Канстанцыі, гл.: AGAD. APiJ. Sygn. 13. S. 3, 4, 76, 78, 97, 154, 158, 160; таксама гл. дакументы наступнага секвестру: Sygn. 14.|}} Прозаравай<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71</ref>. Паводле шляхецкай рэвізіі 1811 г. фальварак [[Лянтэрня|Linterny]] з вёскай Забалаць (сёння гэта вуліцы г. Хойнікі) трымаў у арэндзе ад абозных Прозараў Ваўжынец Балашэвіч, ротмістр берасцейскі<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 3</ref>. У 1812 г. К. Прозар падтрымаў імператара французаў Напалеона Банапарта, марна спадзеючыся, што той дапаможа ўзняць з каленаў гаротную Айчыну, заняў пасаду старшыні Скарбовага камітэту ў Часовым урадзе ВКЛ<ref>Паводле Браніслава Клечыньскага, у 1813 г. Напалеон даслаў з Дрэздэна абознаму ордэн Ганаровага легіёну, а разам і патэнт на графскі тытул: AGAD. APiJ. Sygn. 34. S. 6</ref>. Усё абярнулася чарговай эміграцыяй ды секвестрам Хойнік, Астраглядавічаў і вёсак да іх прыналежных. Пані Людвіка і ў гэты раз дамаглася вяртання да канца 1814 г. маёнткаў з 2524 рэвізскімі душамі, давёўшы расійскім уладам, што яны належаць ёй, і што не мусіць адказваць за ўчынкі мужа<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 14</ref>. У пачатку 1831 г. оўруцкі маршалак Ануфры Галецкі прапаноўваў больш як ужо 70-гадоваму К. Прозару ўзначаліць агульны для Рэчыцкага, Мазырскага і Оўруцкага паветаў паўстанцкі ўрад. Меркавалася стварыць вайсковы кантынгент колькасцю да 1000 чалавек пад яго камандай і пра гэта стала вядома расійскім уладам. Былы абозны ВКЛ адмовіўся, спаслаўшыся на фізічную слабасць і негатыўнае стаўленне да гэтай ідэі сыноў Уладзіслава і Юзафа. Мяркуецца, нейкія нарады патрыётаў у Хойніках усё ж адбываліся<ref>Dubiecki M. S. 321; Dangel St. Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 53, 173 (przypis 66)</ref>{{efn-ua|У кожным выпадку, вольналюбівых поглядаў сваіх абозны не змяніў і ў глыбокай старасці. Знойдзеныя ў 1965 г. у Хойніках паўстанцкія манеты 1831 г., пакладзеныя ў склеп перазахаванай у 1829 г. жонкі Людвікі Канстанцыі (будучы фамільны), пераканаўча сведчаць аб тым. Цікава: пра "flaszką krzyształową, hermetycznie zamkniętą, w której znajduje się ducat, dwuzłotówka i pismo na pargaminie, ręką moją (К. Прозара) kreślone, z podpisem wielu przytomnych natenczas obywateli", як і пра пабудову склепа, Юзаф Ролле паведамляў яшчэ ў кнізе 1882 г.: Dr. Antoni J. Opowiadania historyczne. Serya trzecia. T. 1. Karol Prozor, ostatni oboźny litewski. — Warszawa, 1882. S. 46. Пра знаходку гл.: Рябцевич В. Н. Нумизматика Беларуси. — Минск: Полымя, 1995. С. 274 – 275; Каталог выставы “Ад рымскага дэнарыя да беларускага рубля”. /Укл. Р. І. Крыцук, В. М. Сідаровіч, Л. І. Талкачова. — Мінск: Кнігазбор, 2018|}}. У Хойніках пэўны час знаходзіўся прысланы з Рэчыцы падпаручык Міцінскі з паўтара дзясяткам салдат-інвалідаў, які адмовіўся выправіцца да калінкавіцкіх Вадовічаў, бо там на 12 чэрвеня т. г., маўляў, ужо сканцэнтравалася зашмат паўстанцаў. Уначы на 19 чэрвеня ад брагінскіх [[Шкураты|Шкуратоў]] і Мікулічаў праз Хойнікі ў накірунку [[Вадовічы|Вадовічаў]], потым [[Нароўля|Нароўлі]] і Мухаедаўскіх лясоў, дзе хаваліся {{падказка|інсургенты|Паўстанцы}} з Оўруцкага і Радамышльскага паветаў, праходзіў невялікі конны аддзел Міхала Лігензы, спрабуючы ўзняць тутэйшую чыншавую і дворскую шляхту на паўстанне<ref>Dangel St. S. 59</ref>. Паводле звестак на 1834 год, у Хойніках праводзіліся два штогадовыя кірмашы: 1-3 лютага і 1-4 кастрычніка; тавараў прывозілася адпаведна на 4 000 і 3000 рублёў, прадавалася на 2 000 і 1 600 р., наведвалі кірмашы каля 500 і 400 чалавек<ref>Список существующих в Российской империи ярма''н''ок. — С. Петербург, 1834. С. 190</ref>. 15 сакавіка 1835 г., згодна з метрычным запісам у кнігах Мікуліцкай Багаяўленскай царквы, у фальварку [[Лянтэрня]] (Лянтарня), арандаваным шляхцічам Ігнацыем Стравінскім, нарадзіўся сын Аляксандр, старэйшы брат Фёдара, будучага знакамітага артыста [[Марыінскі тэатр|Марыінскага тэатра]] ў Пецярбургу<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 537. А. 404</ref>. Запіс у метрычных кнігах Астраглядаўскага касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі засведчыў, што 20 кастрычніка (1 лістапада н. ст.) 1841 г. у м. Хойнікі, хутчэй ад старасці, чым ад якой хваробы, ва ўзросце васьмідзесяці аднаго года памёр яснавяльможны Караль Прозар, вялікі абозны ВКЛ, кавалер розных ордэнаў. 24 кастрычніка ксёндз Францішак Пазняк, пробашч астраглядаўскі, дэкан Мазырскі і Рэчыцкі, пры асістэнцыі шматлікага духавенства і ў прысутнасці мноства людзей пахаваў нябожчыка ў фамільным склепе<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 10адв.</ref>. У інвентарах 1844 г. уладальнікамі Хойніцкага і Юзафаўскага (Езапоўскага) маёнткаў названыя адпаведна Уладзіслаў і Юзаф Прозары, сыны абознага<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475, 1481</ref>. Пасля смерці ў 1845 г. Юзафа<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 44 — 44 адв.</ref> ўся тутэйшая спадчына перайшла да пана Уладзіслава. Згодна з кнігай «Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна», на 1849 год у Хойніках — 74 двары, 580 жыхароў; дзейнічалі царква, каталіцкая капліца, 3 сінагогі; паштовая станцыя на тракце Мазыр — Брагін — Любеч, 26 крам, 2 піцейныя дамы, конны млын. Побач, у сядзібе Валокі, месціліся бровар і вятрак. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засведчана, што 12 асоб мужчынскага і 7 жаночага полу з двара Хойнікі, 199 і 113 асоб адпаведна з ліку жыхароў мястэчка Хойнікі былі парафіянамі Астраглядаўскага касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі, яшчэ 55 местачкоўцаў абодвух полаў з’яўляліся прыхаджанамі Хойніцкай Свята-Пакроўскай царквы<ref>Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 382, 666</ref>. У 1859—1862 гг. намаганнямі і на сродкі Уладзіслава Прозара ў Хойніках былі вымураваныя нэагатычныя касцёл і капліца, вядомыя і на сёння са здымкаў 1912 г. Ісаака Сербава. 17-18 верасня 1860 г. мястэчка наведаў праваслаўны архіяпіскап мінскі і бабруйскі [[Міхаіл (Галубовіч)|Міхаіл Галубовіч]]. У. Прозар, падкаморы рэчыцкі, прасіў дазволу ўзнесці алтар для жалобнага набажэнства ў капліцы. Архіяпіскап згадзіўся пры ўмове, калі абшарнік збудуе на працягу 15-ці гадоў мураваную царкву<ref>Язэп Янушкевіч. Дыярыюш з XIX стагоддзя: Дзённікі Міхала Галубовіча як гістарычная крыніца. — Мінск.: Выдавец В. Хурсік, 2003</ref>. У пачатку студзеня 1862 г. пан Уладзіслаў спачыў. На пахаванні ў Хойніках, менш як за паўтары гады да арышту, прысутнічаў і выступіў з прамоваю [[Аляксандр Аскерка]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 209</ref>, сястра якога Зофія была замужам за Мечыславам, сынам нябожчыка. У 1864 г. Мечыслаў Прозар (маршалак Рэчыцкага павета ў 1859—1863 гг.) памёр у зняволенні, а на маёнтак Хойнікі, у якім на думку следства «жылі людзі, гатовыя да рэвалюцыйных беспарадкаў» ды знайшлі нарыхтаваную зброю, быў накладзены ўзмоцнены 10-ці адсоткавы збор. Памёр і арыштаваны па справе паўстання Генрык Пяткевіч, бацька Часлава<ref>Паўстанне 1863—1864 гадоў у Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай губернях: Дакументы і матэрыялы Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі / уклад. Дз. Ч. Матвейчык; рэдкал.: У. І. Адамушка [і інш.]. — Мінск: А. М. Вараксін, 2014. С. 450—452</ref>. У тым жа 1864 г. дзеля выхавання тутэйшых дзяцей, а разам і іх бацькоў у духу вернасці расійскай манархіі, у Хойніках адкрыта двухкласнае народнае вучылішча. 20 чэрвеня 1865 года, «по местным представлениям» праваслаўнага духавенства, як з непрыхаваным задавальненнем пісаў у сваім рапарце брагінскі благачынны Максім Ярэміч, невялікі стары драўляны і «превосходной структуры» мураваны касцёлы ў цэнтры Хойнік ды мураваную капліцу на могілках улады адабралі ў католікаў і перадалі ў праваслаўнае ведамства<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 15</ref>. Удава Мечыслава Прозара пані Зофія рабіла захады, абы вярнуць забранае ці хоць забяспечыць недатыкальнасць фамільнага склепу. 2 лістапада 1887 г. яе сын і спадчыннік Канстанцін вымушаны быў прадаць абцяжараны даўгамі маёнтак расійскім купцам з Арлоўскай губерні, карачаўскаму Міхаілу Пятровічу Аўраамаву і трубчэўскаму Гаўрылу Сямёнавічу Курындзіну за 580 000 рублёў серабром<ref>Виноградов Д. Л. Живые прошлого страницы. / Дмитрий Леонидович Виноградов. — Минск: А. Н. Вараксин, 2018. С. 99 — 102</ref>. У спісе землеўладальнікаў Мінскай губерні сказана, што ў маёнтку Хойнікі Канстанціна Прозара налічвалася 44 466 дзесяцін зямлі<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. — Минск, 1889. С. 373</ref>. Пасля таго продажу і здарылася непапраўнае. «Dziennik Kujawski» у вераснёўскім нумары за 1895 г. паведамляў: яшчэ ў канцы сакавіка злачынцы, нібыта з кола новых уладальнікаў маёнтка, нанялі каваля, выламалі краты ад уваходу ў лёх, выкінулі з трунаў рэшткі пахаваных Прозараў, пазрывалі з іх медзь і наступна прадавалі ў розных месцах. Праз некалькі дзён выламаныя краты і парэшткі заўважыў праваслаўны святар, які і паведаміў аб здарэнні ў паліцыю. Гэтак Прозары пазбавіліся апошняга, што ім яшчэ ў Хойніках належала, — уласных пахаванняў<ref>Dziennik Kujawski. — Inowrocław, 20 września 1895 (Nr. 216. Rocznik III). S. 3</ref>.[[Файл:Chvojniki, Prozar, Kaplica. Хвойнікі, Прозар, Капліца (1913).jpg|thumb|Капліца. Час выканання здымку невядомы. Дасланы А. Ельскаму ў канцы 1913 г.]] У парэформенны час Хойнікі — цэнтр воласці. У мястэчку здаўна праводзіліся кірмашы — Стрэчанскі ў лютым і Пакроўскі ў кастрычніку. У 1863 і 1864 г. на іх адпаведна было прывезена тавару на 3850 і 4000 рублёў, 4500 і 4500 рублёў, а прададзена — на 1700 і 2000 рублёў, 2315 і 2500 рублёў<ref>Труды Минского губернского статистического комитета. Вып. 1. Историко-статистическое описание девяти уездов Минской губернии. — Минск, 1870. С. 416</ref>. У спісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павета) Мінскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Пакроўскай царквы ў Хойніках названыя настаяцель а. Іаан Лісевіч, в. а. штатнага псаломшчыка Яўген Тышкевіч і звышштатны Даніла Транцэвіч, просфірня Алена Васанская. Да прыходу належалі жыхары мястэчка Хойнікі, вёсак Валокі, Малешаў, Паселічы, Людвін, Настолле, Карчовае, Гарошкаў, Небытаў, Куравое, Дворышча<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 458</ref>. На 1879 год у прыходзе налічвалася 1178 душ мужчынскага і 1151 душа жаночага полу сялянскага саслоўя<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 140</ref>. У 1885 г. Хойніцкую воласць складалі 24 паселішчы з 859 дварамі. На 1890 год у мястэчку — валасная ўправа, мяшчанская ўправа, пошта, лекарскі ўчастак, у воласці — 36 паселішчаў з 1567 дварамі. У 1895 годзе ў маёнтку была заснавана вінакурня<ref name="fn2">Список фабрик и заводов европейской России. — С.-Петербург, 1903. С. 575</ref>. Паводле перапісу 1897 г. тут 335 двароў, 2596 жыхароў, 5 іудэйскіх малітоўных дамоў, паштова-тэлеграфная кантора, хлебазапасны магазін, 48 крамаў, заезны двор, карчма. У пачатку XX ст. у Хойніках дзейнічала царква, капліца, працавалі 2 школы, лякарня, аптэка, жалезаробчы завод, 2 вадзяныя млыны. У выніку пажару 25 ліпеня 1901 года згарэла вінакурня. На 1903 год тая вінакурня сіламі 16 рабочых вытварала спірту на 37 900 (25 000) рублёў у год, перарабляла 1750 пудоў жытняй мукі, 6 312 пудоў зялёнага соладу і 110 000 пудоў бульбы<ref name="fn2"/>. У 1904 годзе сярод зямельных уласьнікаў Мінскай губерні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названыя ўладальнікі маёнткаў Хойнікі і Рашаў спадчынныя ганаровыя грамадзяне (купцы) Міхаіл Пятровіч Аўраамаў і Гаўрыла Сямёнавіч Курындзін<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1904 г. — Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1903. Приложение. С. 54</ref>. У 1909 годзе ў Хойніках 338 двароў, 2891 жыхар<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 210</ref>. У 1911 г. Хойніцкі маёнтак дзялілі між сабой браты Андрэй Міхайлавіч (12 645 дзесяцін), Сямён Міхайлавіч (11 651), Васіль Міхайлавіч (9 591), Мітрафан Міхайлавіч (8 406), Іван Міхайлавіч (1 582) Аўраамавы<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1911 г. — Б. м. С. 1</ref>. З уводам у эксплуатацыю лініі Васілевічы — Хойнікі (23 верасня 1911 года) пачала дзейнічаць чыгуначная станцыя. У 1912 г. А. М. Аўраамаў завершыў узвядзенне палацыка «u wjazdu do Chojnik», як вызначыў яго месцазнаходжанне Анджэй Раствароўскі, унук Аляксандра Аскеркі, якому з-за дажджу ўвосень 1915 г., не даехаўшы да Рудакова, давялося тут заначаваць<ref>Rostworowski A. Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. S. 110</ref>. Сапраўды, паўстаў будынак на месцы драўлянай сядзібы ў колішнім фальварку Валокі, г. зн. тады яшчэ не ў Хойніках. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 года, яшчэ да падпісання [[Брэсцкі мір|Берасцейскай мірнай дамовы]] з бальшавіцкай Расіяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Хойнікі, аднак, апынуліся ў складзе часова створанай 15 чэрвеня Палескай губерні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Прычым, старастай (губернатарам) гетман [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] [[Павел Скарападскі]] прызначыў былога ўладальніка маёнтку Гарадзішча (на Брагіншчыне), галаву Рэчыцкай павятовай управы Пятра Аскаравіча Патона. Ад 18 мая тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]»<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85</ref>. У снежні 1918 год германскія войскі пакінулі мястэчка і чыгуначную станцыю. 1 студзеня 1919 года, згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі, Хойнікі ўвайшлі ў склад [[ССРБ|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі былі далучаныя да [[РСФСР]]. [[Файл:Chvojniki, Rynak. Хвойнікі, Рынак (1929).jpg|міні|left|Местачковы дом, 1929 г.]]З сакавіка да пачатку ліпеня 1920 года Хойнікі занятыя польскімі войскамі. Пагром, учынены ў лістападзе 1920 г. жаўнерамі Ст. Булак-Балаховіча, абярнуўся пагібеллю 48 жыхароў-яўрэяў. У дакуменце пад назвай «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», пазначаным часовым адрэзкам 08. 12. 1920 — 15. 04. 1921 г., засведчана існаванне Хойніцкай школы II ступені (175 вучняў), а таксама школ І ступені — 1-й Хойніцкай (58 вуч.), 2-й Хойніцкай (204 вуч.), Хойніцкай яўрэйскай (50 вуч.), Хойніцкай польскай (69 вуч.) і Хойніцкай чыгуначнай (70 вуч.)<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19</ref>. У чэрвені 1921 г. недалёка ад Хойнік на станцыі Аўраамаўская банда атамана Івана Галака затрымала цягнік, абрабавала і забіла 55 пасажыраў<ref>Новиков Д. С. Борьба органов советской власти с бандой атамана Галака на белорусско-украинском пограничье в начале 1921 г. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 102</ref>. 8 снежня 1926 года Хойнікі вярнулі [[БССР]], адначасова надаўшы статус раённага цэнтра спачатку ў [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], потым у [[Гомельская акруга|Гомельскай акрузе]], з 1938 г. у Палескай вобласці з цэнтрам у [[Мазыр]]ы. 29 верасня 1938 года мястэчка стала [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкам гарадскога тыпу]]. [[Файл:Помнік ахвярам нацызму ў Хойніках.jpg|міні|left|Помнік ахвярам нацызму ў Хойніках.]]У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з 25 жніўня 1941 да 23 лістапада 1943 года гарадскі пасёлак знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У верасні 1941 года акупанты знішчылі ва ўрочышчы Пальміра больш за 100 чалавек з ліку хойніцкіх яўрэяў<ref>Матвей Милявский. Хойники — моя любовь и боль. // Мишпоха. № 16. 2005</ref>. {{пачатак цытаты}}''В 1946 году я впервые после войны приехал в Хойники и услышал от мамы, как был зверски убит ее отец, мой дедушка Нохим, не захотевший эвакуироваться. Группа стариков: дедушка, мой родственник Левицкий Мойше, его больной внук Хаим и другие — шли в одной колоне. Впереди дедушка, которому вручили знамя. Фашисты и полицейские заставили еле шагающих старых, больных людей петь песни. Обреченных били, и вдруг дедушка начал петь и вслед за ним остальные. Они даже бодрее стали шагать. Нацисты заставили их замолчать, прекратить пение. Кто-то из местных жителей, наблюдавших шествие обреченных, сообщил немцам, что евреи поют не песню, а нараспев читают молитву «Шма Исроэль». Мои попытки узнать подробности тогда не увенчались успехом. Это казалось легендой. Намного позже в акте Чрезвычайной Государственной комиссии по Хойникам, я прочитал, что группу стариков с красным флагом водили по улицам поселка, а потом под пытками вывели на «Пальмир» и расстреляли. Нет, это уже не легенда, а жестокая правда. Но почему в документе Комиссии не сказано о том, что «группа стариков» — это были евреи, и только евреи? Почему не сказано о том, чтó они пели? Не знали? Невозможно!''{{канец цытаты}}У кастрычніку — больш за 150 яўрэяў расстраляныя ў пасялковым парку і 40 чалавек у двары будынку паліцыі. У чэрвені 1943 года ў Хойніках быў створаны лагер грамадзянскага насельніцтва, у якім утрымлівалася 5 000 чалавек. Вязняў групамі адпраўлялі ў Германію<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 309, 317—318</ref>. Ад вызвалення і да 15 студзеня 1944 г. тут месціліся органы кіравання [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]]. З 1954 года Хойнікі — у складзе [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. На 1955/1956 навучальны год у раённым цэнтры дзейнічалі 2 беларускія (№ 1 і 3) і 1 рускамоўная (№ 2) сярэднія школы<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. 10 лістапада 1967 года Хойнікі атрымалі статус [[горад]]а<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб пераўтварэнні гарадскога пасёлка Хойнікі Хойніцкага раёна Гомельскай вобласці ў горад раённага падпарадкавання ад 10 лістапада 1967 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 32 (1190).</ref>. У 1972 годзе да Хойнікаў далучылі вёскі [[Валокі (Хойнікі)|Валокі]] (вуліца Катоўскага) і [[Забалацце (Хойнікі)|Забалаць]] (вуліца Сялянская), пасёлак [[Першамайск (Хойніцкі раён)|Першамайск]], у 1989 годзе — [[Настолле]] і [[Лянтэрня|Чырвоную Ніву]] (былую [[Лянтэрня|Лянтэрню]])<ref>Рашэнні выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 24 жніўня, 21 верасня і 26 кастрычніка 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1989, № 35 (1985).</ref>, 16 снежня 2009 года — [[Малішаў]]<ref name=":02">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909g0027869&q_id=4950152|title=Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 года № 290 "Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области"|url-status=dead}}</ref>. 20 кастрычніка 1995 года адміністрацыйныя адзінкі [[Хойніцкі раён]] і горад Хойнікі, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр, аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку — [[Хойніцкі раён]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|title=Указ Президента Республики Беларусь от 20 октября 1995 года № 434 "Об объединении административных единиц Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408143508/https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. 9 лютага 2025 года ў цэнтры Хойнікаў упаў ўдарны беспілотнік, запушчаны расійскімі сіламі [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|падчас уварвання]] па цэлі ва Украіне<ref>{{Cite web|url=https://d2xsxv3tlqr2mj.cloudfront.net/ru/naviny/upal-v-rajone-rajispolkoma-rjadom-s-5-etazhkoj-ochevidcy-o-padenii-rossijskogo-drona-v-hojnikah.html|title=Очевидцы рассказали о падении российского дрона в Хойниках|website=Флагшток|date=2025-02-10|access-date=2025-04-12}}</ref>, факт пацвердзіў намеснік міністра ўнутраных спраў і камандуючы ўнутраных войскаў [[Мікалай Карпянкоў]] у інтэрв’ю прэс-службе ўнутраных войск<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?si=3hguL0nKQhIhrTbB&t=858&v=JBJ20gzw5kU&feature=youtu.be|title=Генерал-майор Карпенков Николай Николаевич. Актуальное интервью.|last=ВНУТРЕННИЕ ВОЙСКА|date=2025-03-21|access-date=2025-04-12}}</ref>. == Насельніцтва == {| class="wikitable" style="text-align:center !Год ! [[1897 год|1897]] ! [[1939 год|1939]] ! [[1959 год|1959]] ! [[1970 год|1970]] ! [[1979 год|1979]] ! [[1989 год|1989]] ! [[2006 год|2006]] ! [[2019 год|2019]] ! [[2020 год|2020]] ! [[2021 год|2021]] !'''[[2023 год|2023]]''' ![[2024 год|2024]] ![[2025 год|2025]] |- <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:140 barincrement:29 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:15000 ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1849 from:0 till:580 bar:1886 from:0 till:580 bar:1897 from:0 till:2685 bar:1909 from:0 till:2891 bar:1939 from:0 till:3400 bar:1970 from:0 till:9500 bar:1991 from:0 till:15000 bar:2004 from:0 till:14200 bar:2009 from:0 till:13100 bar:2017 from:0 till:12500 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XIX стагоддзе''': 1849—580 чал., з іх мяшчан 1-га разраду — 4, 2-га — 13, 3-га — 63; 1886—580 чал.; 1897 — 2&nbsp;685 чал. * '''XX стагоддзе''': 1906 — 2&nbsp;685 чал. (1&nbsp;250 муж. і 1&nbsp;435 жан.), з іх 717 каталікоў, 299 праваслаўных, 1&nbsp;668 іўдзеяў<ref name="pam"/>; 1909 — 2&nbsp;891 чал. (338 радзінаў); 1939 — 3,4 тыс. чал.; 1970 — 9,5 тыс. чал.; 1991 — 15 тыс. чал.<ref name="VES"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 — 14,2 тыс. чал.; 2005 — 13,9 тыс. чал.; 2006 — 13,5 тыс. чал.; 2008 — 13,2 тыс. чал.; 2009 — 13,1 тыс. чал.; 2010 — 13,8 тыс.; 2016 — 12&nbsp;698 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 — 12&nbsp;500 чал.<ref name="2017-Estimate"/> ; 2020 — 13 400 чал.; 2025 — 13 001 чал.<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/1fd/m8rjdl8603e7eza52sufglw21em8gdks.pdf|title=Национальный статистический комитет Республики Беларусь. Численность населения на 1 января 2025 года.|access-date=4 кастрычніка 2025|archive-date=30 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250330075701/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/1fd/m8rjdl8603e7eza52sufglw21em8gdks.pdf|url-status=dead}}</ref>; == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай, будаўнічых матэрыялаў прамысловасці, фабрыка мастацкіх вырабаў, аўтарамонтны завод. Гасцініца «Журавінка». Цэнтр мастацкага рамяства ([[ткацтва]], [[вышыўка]] і інш.). == Культура == Дзейнічаюць 2 дамы культуры, цэнтр творчасці, дом рамёстваў, 4 бібліятэкі, [[Хойніцкі краязнаўчы музей|краязнаўчы музей]]. == Адукацыя == У Хойніках працуюць ПТВ, 4 сярэднія, спартыўная і музычная школы. == Забудова == Забудова Хойнікаў злучылася з блізкімі мястэчкамі і вёскамі, у выніку чаго склаліся раёны Старыя Хойнікі, Новыя Хойнікі і паўночна-заходні. Паводле генеральнага плана ўзводзіліся 2—5-павярховыя будынкі. Шматпавярховы мікрараён Юбілейны збудаваны ў Новых Хойніках. Сёння, у сувязі з [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|чарнобыльскай аварыяй]], забудова горада адбываецца павольна. == Вуліцы і пляцы == {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 700px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' || '''Былыя назвы''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Вакзальная вуліца || '''Замкавы''' завулак<ref name="Zielankouski">Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. — Хойнікі, 1995. С. 10</ref> <br /> '''Карчомная''' вуліца<ref name="plan-1886">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|План Хойнікаў 1886 года]]</ref> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Домнікава вуліца || '''Кавальская''' вуліца<ref name="Zielankouski"<br /> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Інтэрнацыянальная вуліца || '''Царкоўная''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Івана Мележа вуліца || '''Школьная''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Піянерская вуліца || '''Янава''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Пралетарская вуліца || '''Пагарэлая''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Савецкая вуліца || '''Базарная''' вуліца<ref name="Zielankouski"<br /> і '''Зялёная''' вуліца 1864 г.<ref name="plan-1864">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|План Хойнікаў 1864 года]]</ref><br /> У 1886 г. апошняя пазначана як '''Валоцкая''' вуліца<ref name="plan-1886"/> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Сялянская вуліца || '''Забалоцкая''' вуліца<ref name="plan-1886"/><ref name="plan-1864"/> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Танкістаў плошча || '''Замкавая''' вуліца<ref name="Zielankouski"<br /> || Працы плошча |} == Турыстычная інфармацыя == [[Файл:Museum in Chojniki.jpg|міні|left|[[Хойніцкі краязнаўчы музей]] у [[Сядзібна-паркавы ансамбль Аўраамавых (Хойнікі)|былой сядзібе купцоў Аўраамавых]] |236x236пкс]] Хойнікі — цэнтр традыцыйнага мастацкага рамяства (ткацтва, вышыўка і інш.)<ref name="TEB">Хойники // {{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}</ref>. Дзейнічае Хойніцкі краязнаўчы музей. Спыніцца можна ў гасцініцы «Журавінка». У месце пастаўлены помнік Смутку да 10-й гадавіны [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]]. === Адметныя мясціны === * [[Сядзібна-паркавы ансамбль Аўраамавых (Хойнікі)|Сядзібна-паркавы ансамбль купцоў Аўраамавых]] — помнік сядзібна-паркавага мастацтва * [[Свята-Пакроўская царква (Хойнікі)|Свята-Пакроўская царква]] і жаночы манастыр (1989) * Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі === Помнік, скульптура === * [[Помнік Леніну|Помнік]] [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніну]]. * Помнік у памяць аб загінуўшых у Афганістане. * Звон-помнік у памяць пра катастрофу на Чарнобыльскай АЭС. * На пустцы паміж раёнамі Новыя Хойнікі і Старыя Хойнікі, у памяць аб катастрофе на Чарнобыльскай АЭС усталяваны помнік «Смутку» ({{Lang-ru|«Скорби»}}). * Помнік у гонар танкістаў 68-й танкавай брыгады, якія ўдзельнічалі ў вызваленні раёна ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. * Памятны знак у гонар вадзіцеляў, якія выконвалі свой прафесійны абавязак пры ліквідацыі катастрофы на ЧАЭС. * Памятны знак у гонар энергетыкаў Савецкага Саюза, якія прымалі ўдзел у ліквідацыі наступстваў аварыі на ЧАЭС у 1986—1987 гг. * Памятны знак у гонар камандзіра партызанскага атрада імя У. І. Чапаева — [[Васіль Рыгоравіч Карась|В. Р. Карася]]. === Страчаная спадчына === * Касцёл (1859—1862) * Капліца на могілках (1859—1862) * Сядзіба Прозараў (канец XVIII ст.) * [[Хойніцкі замак]] (XVII—XVIII ст.) * Царква Пакрова Найсвяцейшай Багародзіцы (XVIII ст.){{efn-ua|Яе драўляны будынак з лядашчымі, паводле святара М. Ярэміча<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 17</ref>, страхой і купалам, які стаяў «почти в болоте» (на плане 1864 г. пазначаны на вуліцы Царкоўнай), наўрад ці слушна ўважаць за страчаную спадчыну, бо разабраны ён быў з нагоды пераўтварэння ў Пакроўскую царкву нэагатычнага мураванага касцёла ў самым цэнтры мястэчка Хойнікі.|}} * Царква Хрысціян Веры Евангельскай == Асобы == {{main|Вядомыя асобы Хойнікаў}} * [[Караль Прозар]] (1759—1841) — вялікалітоўскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, абозны вялікі літоўскі (1787—1794)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-30 Караль Прозар]</ref>. * [[Аляксандр Ігнатавіч Стравінскі]] (1835—1911) — удзельнік расійска-турэцкай вайны 1787—1788 гг., генерал-маёр (1898). * [[Васіль Рыгоравіч Карась]] (1911— 1943) — камандзір партызанскага атрада. * [[Мікалай Мікалаевіч Селіваноўскі]] (1901—1997) — намеснік міністра Дзяржбяспекі СССР (1946—1951), генерал-лейтэнант (1943)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/selivanowski/0-141 Николай Николаевич Селивановский]</ref>. * [[Якаў Зусьевіч Жыліцкі]] (1909—1993) — вынаходнік, кандыдат сельскагаспадарчых навук, Заслужаны вынаходнік РСФСР. * [[Ірына Міхайлаўна Бяляўская]] (нар. Тышкевіч) (1913—1975) — гісторык-славіст, прафесар Маскоўскага універсітэта імя М. В. Ламаносава<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-42 Ірына Міхайлаўна Бяляўская]</ref>. * [[Ізраіль Беніямінавіч Рабіновіч]] (1914—2001) — доктар хімічных навук, прафесар, заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі РСФСР, лаурэат Дзяржаўнай прэміі РФ (пасмяротна). * [[Ізраіль Самуілавіч Фішман]] (1914—2004) — доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар Казанскага ўніверсітэта<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/izrail_samuilovich_fishman/0-122 Израиль Самуилович Фишман]</ref>. * [[Іван Станіслававіч Цішкевіч]] (1919—2001) — [[правазнавец]], [[доктар юрыдычных навук]], прафесар БДУ, Заслужаны юрыст БССР (1971)<ref name="БЭ17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 131.</ref>. * [[Уладзімір Карлавіч Чачот]] (1919—2004) — гісторык, дэкан факультэту польскай мовы і літаратуры Віленскага педагагічнага універсітэта, прафесар, заслужаны выкладчык Літоўскай Рэспублікі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/czeczot/0-145# Włodzimierz Czeczot]</ref>. * [[Іосіф Маркавіч Тойбін|Іосіф Маркавіч (Мееравіч) Тойбін]] (1919—1988) — літаратуразнаўца, даследчык творчасці А. С. Пушкіна, доктар філалагічных навук, прафесар Курскага педагагічнага інстытута, выдатнік народнай асветы РСФСР. * [[Міхаіл Захаравіч Пізенгольц]] (1926—2003) — савецкі эканаміст, педагог. Спецыяліст у галіне фінансавай дзейнасці буйных сельскагаспадарчых прадпрыемстваў. Доктар эканамічных навук (1968), прафесар (1968). * [[Рыгор Арцюшэнка]] (1927—2004) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч у [[ЗША]] * [[Якаў Рыгоравіч Райхман]] (1932) — расійскі [[анколаг]]<ref>[http://vrach-profi.ru/rayhman-yakov-grigorevich/ Якаў Райхман] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181204153002/http://vrach-profi.ru/rayhman-yakov-grigorevich/ |date=4 снежня 2018 }}</ref> * [[Інэса Леанідаўна Вінаградава]] (нар. 1934) — беларускі харавы дырыжор, Заслужаны работнік культуры БССР (1975) * [[Дзмітрый Леанідавіч Вінаградаў]] (нар. 1943) — пісьменнік, член Саюза пісьменнікаў Беларусі<ref>[http://verasok.molib.by/виноградов-дмитрий-леонидович/ Виноградов Дмитрий Леонидович]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.hoiniki.by/?p=32457 |title=Презентация книги Дмитрия Виноградова |access-date=26 чэрвеня 2022 |archive-date=2 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602113622/http://www.hoiniki.by/?p=32457 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/vinagradaw/0-150 Д. Л. Виноградов]</ref> * [[Мікалай Мікалаевіч Асаўляк]] (1937—2008) — беларускі мастак, выкладчык СШ № 3 г. Хойнікі, сябра Беларускага саюза мастакоў<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/asauljak/0-130 ЧЕЛОВЕК, превративший маленькие уголки РОДНОГО КРАЯ в шедевры живописи]</ref> * [[Уладзімір Феліксавіч Багінскі]] (нар. 1938) — навуковец у галіне лясной гаспадаркі, прафесар ГДУ імя Ф. Скарыны, член-карэспандэнт НАН Беларусі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/baginski/0-153 Уладзімір Феліксавіч Багінскі]</ref>. * [[Віктар Нічыпаравіч Дашук]] (нар. 1938) — беларускі кінарэжысёр<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/viktar_dashuk/0-142 Віктар Нікіфаравіч Дашук]</ref>. * [[Алег Васілевіч Бераснеў]] (1940—2014) — беларускі вучоны ў галіне дынамікі трываласці і надзейнасці машын, член-карэспандэнт НАН Беларусі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/berasnew/0-179 Олег Васильевич Берестнев]</ref> * [[Аляксандр Варабей]] (1957—2007) — удзельнік Алімпійскіх гульняў у Маскве (1980), рэкардсмен Беларусі ў бегу на 3000 м з перашкодамі (1980 і дагэтуль)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/alvaralvar/0-310 Александр Воробей]</ref> * [[Сяргей Пятровіч Кухарэнка]] (нар. 1976) — дзюдаіст, удзельнік Алімпійскіх гульняў у Сіднэі (2000) і Афінах (2004)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kukharehnka/0-476 Сергей Петрович Кухаренко]</ref> * [[Віктар Міхайлавіч Ганчарэнка]] (нар. 1977) — беларускі [[футбаліст]] і [[трэнер]]<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/gancharehnka/0-247 Виктор Михайлович Гончаренко]</ref> * [[Маргарыта Рыгораўна Махнева]] (у Хойніках — Цішкевіч, нар. 1992) — вяслярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/cishkevich/0-305# Маргарыта Махнева (Цішкевіч)]</ref> * [[Аляксандр Мікалаевіч Хіжняк]] (нар. 1978) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Вольга Сяргееўна Худзенка]] (нар. 1992) — вяслярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/volga_khudzenka/0-300# Вольга Худзенка]</ref>. * [[Мітрафан Лук'янавіч Слабадзян]] (1918—1984) — палкоўнік Савецкай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. [[Герой Савецкага Саюза]] (1946). Ганаровы грамадзянін горада Хойнікі (1979). == Гл. таксама == * [[Гарады Гомельскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] == Заўвагі == {{Notelist-ua}} == Зноскі == {{Reflist|2|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="KTSB">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 393.</ref> <ref name="pam">{{Крыніцы/Памяць/Хойніцкі раён}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/317022 Хойники] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="TEB">Хойники // {{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17}} * Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // [http://familyclubs.greencross.by/sites/default/files/files-for-download/braginshina-sbornik-fin.pdf Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 4 — 18, 26, 27, 31, 34]. * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * ''[[Дзмітрый Леанідавіч Вінаградаў|Виноградов, Д. Л.]]'' Живые прошлого страницы / Д. Л. Виноградов. — Минск : Вараксин, 2018. — 307 с. * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} * {{Крыніцы/Памяць/Хойніцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Chojniki|Хойнікі}} {{OSM relation|5598992|Хойнікі}} * [http://hojniki.ucoz.ru/ Хойнікшчына] — краязнаўчы сайт {{Хойніцкі раён}} {{Гомельская вобласць}} [[Катэгорыя:Хойнікі| ]] [[Катэгорыя:Вішнявецкія]] [[Катэгорыя:Шуйскія]] [[Катэгорыя:Прозары]] [[Катэгорыя:Гісторыя Хойніцкага раёна]] ixbp6w75me2s1k8fnz6whrjis3533nh 0 16897 5146777 5118945 2026-05-26T06:36:54Z Дамінік 95653 /* Вялікае Княства Літоўскае */ Нарыс належаў У. Антановічу, але яго імя ў публікацыі не падпісана. 5146777 wikitext text/x-wiki {{Значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = Гарадскі пасёлак |беларуская назва = Брагін |арыгінальная назва = Брагін |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = Flag of Bragin.svg |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 47|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 16|lon_sec = |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 40000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Брагінскі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = 1147 |статус з = 1938 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242978973 }} '''Бра́гін'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Brahin}})— гарадскі пасёлак у [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]], на беразе ракі [[Брагінка]]. == Гісторыя == === Раннія часы === Першы пісьмовы ўспамін пра паселішча, датаваны 1147 годам, сустракаецца ў [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісе]]. У тую зіму, ''«како уже рекы сташа»'', дружыны [[Князі чарнігаўскія|чарнігаўскіх князёў]] Ольгавічаў і Давыдавічаў ''«с Половци воеваша Брягинь»'', што належаў да Кіеўскага княства [[Ізяслаў Мсціславіч|Ізяслава Мсціславіча]]<ref>Полное собрание русских летописей (ПСРЛ). Т. 2. Ипатьевская летопись. — СПб., 1908. Стб. 359.</ref>. Імкнуліся гэтак адпомсціць за папярэдняе разрабаванне ім чарнігаўскіх валасцей. Горад паўстаў у зоне кантактнага рассялення [[дрыгавічы|дрыгавічоў]] і палянаў. У 1187 годзе ў [[Білагародка (Кіева-Святошынскі раён)|Белгарадзе]] вялікі кіеўскі князь [[Рурык Расціславіч (вялікі князь кіеўскі)|Рурык Расціславіч]] сыну свайму Расціславу «''створи же… велми силну свадбу ака же несть бывала в Руси… сносе же своеи''» (нявестцы Верхуславе, васьмігадовай дачцэ суздальскага князя Усевалада Юр’евіча, якую бацькі адпусцілі «''в Русь с великою любовью''») «''далъ многи дары и городъ Брягинъ''»<ref>ПСРЛ. Т. 2. Стб. 658.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:POL COA Leliwa.svg|thumb|left|100px|Герб «Ляліва» роду Манівідавічаў.]] У 1360-я гады Брагін у складзе Кіеўскага княства ўвайшоў у [[Вялікае Княства Літоўскае]], дзе стаў цэнтрам воласці; належаў вялікаму князю. Надалей, побач з [[Рэчыца]]й, [[Мазыр]]ом і [[Оўруч]]ам, Брагін (Brehynya) згаданы ў «Спісе гарадоў, замкаў і земляў, прыналежных князю Свідрыгайлу», датаваным вераснем-кастрычнікам 1432 года<ref>{{Крыніцы/Спадчыннікі Вітаўта (2015)|старонкі=521—525}}</ref>. У 1458 годзе колішні маршалак князя Свідрыгайлы (1438), а на той час [[Віленскае ваяводства|віленскі ваявода]] [[Івашка Манівідавіч|Ян Манівідавіч]] склаў тэстамэнт сынам Яну і [[Войцех Янавіч Манівід|Войцеху]] на Брагін, [[Горваль]], [[Любеч]] і іншыя маёнткі<ref>Semkowicz W. Przywileje Witolda dla Moniwida, starosty Wileńskiego, i testament jego syna Jana Moniwidowicza. // Ateneum Wileńskie. — Wilno, 1923. № 2. S. 261.</ref>, набытыя ім і яго бацькам баярынам Манівідам яшчэ ад вялікага князя [[Вітаўт]]а<ref>Вячаслаў Насевіч. Манівідавічы. // Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя: у 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2006. Т. 2. К-Я. С. 270.</ref>. У 1471 годзе Кіеўскае княства было пераўтворана ў [[Кіеўскае ваяводства|аднаіменнае ваяводства]]. Пасля смерці Войцеха Манівідавіча ў 1475 годзе Брагінам зноў кіраваў вялікакняскі намеснік, пра што ёсць звестка на 1496 год, калі скарб атрымаў «2 копе гроше''и''». У 1499 годзе людзі з Брагінскай і іншых валасцей бралі ўдзел у работах на Кіеўскім замку: «''А до Киева люди посланы города ωправлѧти с Поднепръ|скихъ волостеи. | З Бобрȣиска с обеюхъ половицъ 80 чоловеков с топоры. | З Мозыра и зо Пчича 80 чоловековъ. | З Брагинѧ 40 чоловековъ. | З Речицы 60 чоловековъ. | З Горволѧ 40 чоловековъ''»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России — Т. 1(6): Сборник документов канцелярии великого князя литовского Александра Ягеллончика, 1494—1506 гг. Шестая книга записей Литовской метрики / М. Е. Бычкова (отв. сост.), О. И. Хоруженко, А. В. Виноградов; отв. ред. тома С. М. Каштанов — Москва; С.-Петербург: Нестор-История, 2012. С. 397, 399.</ref>. У XIV—XVII стагоддзях існаваў [[Брагінскі замак]]<ref>Ткачоў М. А. Замкі і людзі. — Мінск: Навука і тэхніка, 1991. С.123 — 124</ref>. У чэрвені 1500 года вялікім князем [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандрам]] выдадзены ліст пану Богушу Багавіцінавічу, намесніку пералайскаму, «''о бране дани''» з Падняпроўскіх «''и инших руских''» валасцей, у іх ліку з Горвальскай, Рэчыцкай, Брагінскай, Мазырскай, Бчыцкай, пра што было абвешчана тутэйшым «''наместником нашым и старцомъ, и всимъ мужом''»<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 5 (1427—1506) / E. Banionis. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1993. С. 295</ref>. Брагін названы ў дамове паміж Вільняй і Масквой 1503 года сярод валасцей, якія кароль польскі і вялікі князь літоўскі Аляксандр прапанаваў вялікаму князю маскоўскаму [[Іван III Васільевіч|Івану Васільевічу]] і сыну яго [[Васіль III|Васілю Іванавічу]] «''в тые перемиръные лета, шесть летъ, не воевати и не зачепляти ни чым''», з свайго боку паабяцаўшы захоўваць недатыкальнасць валасцей у Масковіі. Урэшце бакі ў тым пагадзіліся<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 5 (1427—1506) / E. Banionis. С. 209; Памятники дипломатических сношений Московского государства с Польско-Литовским. — Т. 1. (1487—1532). — С.- Петербург, 1882. С. 395, 400</ref>. 3 чэрвеня 1504 года прывілеем караля Аляксандра з Брагінскай воласці былі вылучаныя [[Астрагляды|Астраглядавічы]] і [[Хойнікі|Хвойнікі]] з усімі прылегласцямі ды падараваныя на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану Сямёну Фёдаравічу Палазовічу<ref>Archiwum Główny Akt Dawnych. Archiwum Prozorów i Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>. 7 ліпеня 1506 года манарх перадаў Брагін з воласцю ў трыманне пану Данілу Дзедкавічу, быўшаму на «''нашои службе в Оръде Перекопскои''», пакуль той не выбера належныя яму 230 коп грошаў<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 1(6). С. 37.</ref>. Але неўзабаве кароль Аляксандр памёр, а яго брат і пераемнік [[Жыгімонт Стары]] «''взяли есмо тую волостку Брягин къ нашои руце''», замест яе аддаўшы пану Д. Дзедкавічу на два гады карчму ў Чаркасах<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 8 (1499—1514). / A. Baliulis ir kt.- Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1995. С. 131—132, 168—169.</ref>. У тым жа 1506 годзе праз Брагін прайшлі крымскія татары. [[Файл:Загаловак і ўводзіны да акту 1512 г.jpg|thumb|left|100px|Загаловак і ўводзіны да Акта абмежавання Брагінскай воласці 1512 г. з кнігі Мазырскага гродскага суда 1776 г.]] [[Файл:POL COA Korybut.svg|thumb|100px|Герб «Карыбут» князёў Вішнявецкіх.]] Лістом ад 25 кастрычніка 1509 года кароль Жыгімонт аддаў князю [[Міхаіл Васільевіч Збаражскі|Міхаілу Васільевічу Збаражскаму]] «''тую волость нашу Брягин… з людми и зъ данью грошовою и медовою, и куничъною, и бобровою, и со всимъ с тымъ, какъ тая волость на насъ держана, до живота его''». Раней князь ужо карыстаўся даходамі з яе «''до воли господаръское''»<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 8 (1499—1514). С. 431.</ref>. 2 кастрычніка 1511 года манарх, каб абараніць людзей ад злоўжыванняў пісараў-паборцаў не адно ў ваенныя ліхалецці, а і ў мірныя часы, выдаў прывілей у ліку іншых даннікам з Падняпроўскіх валасцей «''…зъ Речицы, съ Брягина{{efn-ua|Згадка пра Брагін у гэтым шэрагу гаспадарскіх валасцей выглядае анахранізмам, бо ўжо амаль два гады ён «''со всимъ с тымъ''» (з людзьмі і прыбыткамі) пажыццёва належаў князю М. Збаражскаму.|}}, зъ Мозыра, зъ Бчича…''», каб «''ихъ при старине зоставили.., какъ бывало за предковъ нашихъ, за великого князя [[Вітаўт|Витовта]] и [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жикгимонта]], ижъ они сами собравши дань грошовую, и бобры и куницы, отношивали до скарбу нашого, а медъ пресный до ключа.., всю сполна.., на роки звычайныи, а то есть первый рокъ Божье Нароженье, другій Середопостье, третій Великъ-день…''»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2. (1506—1544). — С.-Петербург, 1848. №.75</ref>{{efn-ua|Раней змест дакумента часта альбо не раскрываўся, альбо выкладаўся зусім недарэчна. У артыкулах канца XIX ст. паведамлялася: «''Za czasów litewskich B. był własnością wyłączną wielkich książąt, a w r. 1511 otrzymał ważne przywileje od Zygmunta I''» [Al. Jel. Brahin. // Słownik geograficzny Krółewstwa Polskiego і innych krajów słowiańskich (SGKP). — Warszawa, 1880. T. I. S. 348], «''… в качестве господарского города Сигизмунд I снабдил Брагин в 1511 г. грамотой, обеспечивавшей права жителей и дававшей им различные льготы''» [Брагинская волость (исторический очерк). // Календарь «Северо-Западного края» на 1889 год. – Москва, 1889. С. 115]. Больш як праз сто гадоў апошняе было паўторана: «''У 1511 кароль Жыгімонт І Стары дараваў Б. грамату, якая давала жыхарам пэўныя правы і льготы''» [Рогалеў А. Ф. Брагін. // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск: БелЭн, 1994. С. 63; у сваёй кнізе аўтар яшчэ дадаваў: «''Такія граматы забытым богам мястэчкам не даваліся''» (Рогалеў А. Ф. Сцежкі ў даўніну. Геаграфічныя назвы Беларускага Палесся. — Мінск: Полымя, 1992. С. 63)]. У пачатку бягучага стагоддзя сітуацыя са зместам, як здавалася, нарэшце была выпраўлена: «''У 1511 вял. князь выдаў Б. грамату, паводле якой яго жыхары мелі права плаціць падаткі непасрэдна ў дзярж. скарб.''» [Грынявецкі Валерый. Брагін. // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 340], аднак і пасля сустракаюцца недакладнасці: «''У 1511 році тодішній король польський і великий князь литовський Сигізмунд І Старий своїм привілеєм дарував мешканцям Брагіна право на самоврядування.''» [Мацук А. Брагін // Князі Вишневецькі. – Київ, 2016 (2017). С. 213], «''Пожалування міста Збаражському примусило брагінських міщан звернутися до короля Сигізмунда І та отримати від нього у 1511 р. охоронний привілей.''» [Кондратьєв І. В. Брагінщина у складі Любецько-Лоєвського староства Київського воєводства. // Днепровский паром. Материалы научно-исследовательского полевого семинара «Культурно-исторический потенциал Восточного Полесья и перспективы развития регионального туризма» (11-12 августа 2016 г., г. Брагин), Международных историко-краеведческих чтений «Днепровский паром» (8-9 августа 2017 г., г. Лоев). — Минск, 2017. С. 14 («апрабацыя» гэтай найбольш недарэчнай трактоўкі выканана яшчэ ў лістападзе 2014 г. з тлумачэннем: «...охранный привилей, который ограничивал власть владельца в отношении горожан», гл.: Маленький город в большой истории: Брагин в XVI — XVII веках. // https://gp.by/mneniya/news36000.html)]. Апошнія меркаванні асабліва уражваюць, бо прывілей выдадзены каралём не на просьбу брагінскіх мяшчан, а ў адказ на скаргі даннікаў Падняпроўскіх і Задзвінскіх гаспадарскіх валасцей, якіх у спісе ажно 13! Акрамя Брагіна, з канкрэтнай падачы А. Ельскага (SGKP. — 1889. T. X. S. 133), у якога дакумент памылкова датаваны 11 кастрычніка 1511 г., пачалі ўпэўнена прыпісваць магдэбургскае альбо «частковае» (гл.: [[Рэчыца]]) магдэбургскае права і Рэчыцы, а вось пра згаданы побач з імі Мазыр на 1511 год — ані слова (як і ў А. Ельскага); ён жа атрымаў сапраўдную магдэбургію ад караля Стэфана Баторыя ў 1577 г. (Цітоў Анатоль. Геральдыка Беларускіх местаў. – Мінск: Полымя, 1998. С. 192, 228; Цітоў А. Да пытання аб гербе горада Рэчыцы // Трэція Міжнародныя Доўнараўскія чытанні (г. Рэчыца, 14–15 верасня 2001 г.) / Рэд. кал.: В.М. Лебедзева (адказ. рэд.) і інш. – Мінск: Беларускі кнігазбор, 2002. С. 239; у аўтара дата на месяц пазнейшая, чым у А. Ельскага, у якога запазычыў звестку, — 11.XI.1511). Тае магдэбургіі ў Рэчыцы, якая, магчыма, мела хіба самакіраванне, заснаванае на «рускім» праве, прынамсі, у XVI — XVII стст., а ў Брагіна і дык ніколі не было (гл.: Голубеў В., Волкаў М. Рэчыца ў часы Вялікага княства Літоўскага // Беларускі гістарычны часопіс. – 2014. № 5. С. 4, 5 – 6, у гэтых аўтараў дакумент чамусьці датаваны 2.XI.1511, а яшчэ яны, замест Т. Скрыпчанкі, дарэмна адрасавалі крытычную заўвагу М. Ткачову наконт крыніцы 1561 г.; Білоус Н. Привілеї польського короля Стефана Баторія для Лоєва 1576 та 1582 рр. // Місто: історія, культура, суспільство. Е-журнал урбаністичних студій. – Київ, 2018. Вип. 1 (5). C. 164).}}. У хуткім часе князь М. Збаражскі, жадаючы атрымаць воласць «''на вечность''», біў чалом аб правядзенні яе абмежавання, што і выканаў да 7 сакавіка 1512 года каралеўскі дваранін, дзяржаўца трахцемірскі і дымірскі Іван Андрэевіч Кміціч<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1728. Врп. 1. Спр. 19. А. 1049—1050адв.</ref>. У 1514 годзе{{efn-ua|М. К. Любаўскі меркаваў, што падараванне адбылося ў год праведзенага абмежавання — 1512, гл.: Любавский М. К. Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства ко времени издания первого Литовского статута. Исторические очерки / М. К. Любавский – Москва: Университетская типография, 1892. С. 239.|}} кароль Жыгімонт Стары падараваў князю «''тую волостку Брягин з местом и с корчмами, и з мытом, и з городищом, и со всими селы, и з людми, кром тых сел, што первеи того кому у тои волости будем дали''»<ref>Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 9 (1511—1518). Užrašymų knyga 9 / Metryka Litewska. Księga Nr 9 / 9 księga wpisów / Księga-kontynuacja (1508—1518). Wydał K. Pietkiewicz (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu). — Vilnius: Žara, 2002 [2004]. С. 240</ref>. [[Файл:Кафля з Брагіна.jpg|thumb|Паліхромная кафля з Брагіна, сярэдзіна XVI ст. [[Музей старажытнабеларускай культуры]] [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|ІМЭФ]].]] Ад 1517 года маёнткам валодалі сыны М. Збаражскага{{efn-ua|У 1490, 1511, 1512 гадах ён ужо, бывала, падпісваўся Вішнявецкім, а ў 1517 годзе, незадоўга да смерці, Вішнявецкім і Збаражскім, гл.: Wolff J. Kniaziowie litewsko-ruscy od czternastego wieku. — Warszawa, 1895. S. 553.|}} князі Фёдар (†1533), потым Аляксандр (†1555){{efn-ua|І. В. Кандрацьеў дзіўным чынам здолеў атаясаміць яго з унукам, таксама Аляксандрам Міхайлавічам Вішнявецкім, старостам любецкім ды лоеўскім з 1585 г., спаслаўшыся на артыкул С. П. Зімніцкай, у якім, аднак, усё выкладзена слушна (гл.: Кондратьєв І. В. Брагінщина у складі Любецько-Лоєвського староства Київського воєводства. С. 15; Кондратьєв І. В. Князі Вишневецькі на старостинських урядах Любецького староства // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья. Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель) / редкол. В. М. Метлицкая (отв. ред.) [и др.]. – Минск: Четыре четверти, 2018. С. 46).|}} Вішнявецкія<ref>Зимницька С. П. Родові володіння Вишневецьких на території Волині, Брацлавщини і Київщини в рецепції українських і польських істориків / С. П. Зимницька // Гуманітарний журнал. — 2005. — № 1-2. — С. 128, 130</ref>. У 1535 годзе за часамі [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1534—1537)|вайны Вялікага Княства Літоўскага з Маскоўскай дзяржавай]] Брагін спалілі маскоўскія войскі<ref>Грынявецкі Валерый. Брагін. С. 340.</ref>. Прынамсі ад 1541 года пачаліся памежныя спрэчкі ўладальнікаў Брагіна князёў [[Вішнявецкія|Вішнявецкіх]] і ўладальнікаў Астраглядавічаў і Хвойнікаў князёў Відэніцкіх (Любецкіх){{efn-ua|Тады Брагінам валодаў князь Аляксандр Міхайлавіч Вішнявецкі, а Астраглядавічамі і Хвойнікамі князь Дзмітры Раманавіч Відэніцкі.|}}<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 3, 4</ref>. У 1559 годзе кароль [[Жыгімонт Аўгуст]] пацвердзіў права на Брагінскі маёнтак князям Аляксандру, Максіму і Міхаілу Аляксандравічам Вішнявецкім. Князь Максім у 1565 годзе спачыў, не пакінуўшы нашчадкаў<ref>Wolff J. Kniaziowie litewsko-ruscy od czternastego wieku. S. 556</ref>. У ходзе адміністрацыйнай рэформы 1565—1566 гадоў была вызначана мяжа Кіеўскага павета на ўчастку, дзе знаходзілася Брагінская воласць: «… ''Мозырскою границою до Брагиньское границы, а Брагиньскою границою до Днепра, по левои стороне пущаючи волость Речицкую, до Любеча…_… а Словешнею доловъ ажъ до Припети, по правои стороне поветъ Киевъскии, а по левои Мозырскии, а черезъ реку Припеть, оставуючи полеве Речицу со всими границами, а поправу Брягинь со всим поветомъ Киевским ажъ до Днепра''…»<ref>Русская историческая библиотека (далей: РИБ). Т. XXX. Литовская метрика. Отд. 1-2. Ч. 3. Т. 1. — Юрьев, 1914. Стб. 892, 893</ref>{{efn-ua|У свой час А. Ябланоўскі адвольна, без апоры на крыніцы, выключна з геаграфічных меркаванняў, змясціў Брагінскую воласць у складзе Любецкай акругі (павета) побач з Любецкім і Лоеўскім староствамі (Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów–Bracław) / A. Jabłonowski. – Warszawa, 1894. S. 26; ŹD. T. XXII. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. XI. — Warszawa, 1897. S. 30, 210). І. В. Кандрацьеў пайшоў яшчэ далей, абсалютна беспадстаўна залічыўшы Брагін (у іншых выпадках яго палову) да Любецкага староства і нават да Любецкай воласці (!) [Кондратьєв І. В. Любецьке староство (XVI – середина XVII ст.). /І. В. Кондратьєв – Чернігівський національний педагогічний університет ім. Т. Г. Шевченка; Історико-археологічний музейний комплекс «Древній Любеч». – Чернігів: Видавець Лозовий В. М., 2014. С. 20, 69, 79, 196–97]. Больш за тое. Ідэя, упершыню выказаная яшчэ ў 2005 г., вельмі хутка з'явілася ў артыкуле «Любеч» адной з беларускіх энцыклапедый (Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя. Т. 3. Дадатак. А-Я – Мінск, 2010. С. 316). Відавочна, аўтар не змяніў сваю пазіцыю і дагэтуль, бо ў яго аўтарэфераце (тэкст самой дысертацыі, на жаль, недаступны) сустракаем фразу – «''В цей час змінюються і кордони Любецького староства, в основному після відпадіння у 1564 р. Брагінської волості.''» [Кондратьєв І. В. Лівобережні староства Київського воєводства Великого Князівства Литовського та Речі Посполитої: Соціально-територіальні трансформації XIV – XVII ст.: Автореферат дисертації на здобуття наукового ступеня доктора історичних наук. – Київ, 2020. С. 19]. Тут І. В. Кандрацьеў паўтарыў яшчэ і старую памылку М. К. Любаўскага, запазычаную А. Ябланоўскім; абодва меркавалі, што Брагінская воласць у апісанні межаў паказана часткай Мазырскага павета. Гэта, як вынікае з прыведзенага ўрыўку, не так, бо — «''Брягинь со всим поветомъ Киевским''», не з Мазырскім. Да Любецкай воласці і староства належалі некалькі паселішчаў сучаснага Брагінскага раёна, аніяк не колішняй воласці. «Воласць Брагіня» у пачатку XVI ст. межавала з Мазырскай, Рэчыцкай, Любецкай и Чарнобыльскай валасцямі (гл.: Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 4 — 9, 41 (іл. № 3: Jakubowski J. Mapa Wielkiego Księstwa Litewskiego w połowie XVI wieku. 1, Część północna, skala 1 : 1.600.000: objaśnienie do mapy. – Kraków: Skł. gł. w księgarniach Gebethnera i Wolfa, 1928. На карце – Брагінская воласць у атачэнні Мазырскай, Рэчыцкай, Чарнобыльскай і Любецкай валасцей.).|}}{{efn-ua|П. Г. Кляпацкі без спасылкі на крыніцу даводзіў, што Брагінская воласць была часткай Мазырскага павета і да рэформы сярэдзіны 1560-х гг., гл.: Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли. Т. 1. Литовский период. – Одесса, 1912. С. 183, 195, 197 (ёсць і аўтарская карта).|}}. Напярэдадні падпісання акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля і вялікага князя Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 года Кіеўскае ваяводства, названае княствам (разам з Брагінам), як раней Падляская і Валынская землі, было далучана («''вернута''») да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 77 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. Князі-русіны Аляксандр і Міхаіл Вішнявецкія, спадчыннікі Брагінскага маёнтка, маючы зямельныя ўладанні на Валыні, спачатку для прыняцця прысягі ў каралеўскі замак Уладзімірскі не з’явіліся, але ўрэшце ім давялося падпарадкавацца волі манарха<ref>Жизнь князя Андрея Михайловича Курбского в Литве и на Волыни. — Киев, 1849. Том 1. С. 22, 24</ref>. === Карона Каралеўства Польскага === У сакавіку 1574 года маёнтак Брагін разам з замкам быў падзелены паміж князямі-братамі Аляксандрам і Міхаілам Аляксандравічамі Вішнявецкімі{{efn-ua|І. В. Кандрацьеў, пэўна, не чытаў сам дакумент, але жадаючы паказаць Брагін прыналежным да Любецкага староства, г. зн. дзяржаўным уладаннем, сцвярджаў нібы «''У 1574 р. Брагінський замок був описаний королівськими ревізорами.''», а гонар узвядзення замка надаў князю Міхайлу Вішнявецкаму, няслушна адрозніваючы яго ад М. Збаражскага. (Кондратьєв І. В. Брагінщина у складі Любецько-Лоєвського староства Київського воєводства. С. 15). І адкуль інфармацыя?..|}}. Частка замка князя А. Вішнявецкага выглядала так: {{пачатак цытаты}}…''мне зосталася половина замку Брягинского, вшедши в замок, левая сторона, взявши от тое городни шостое, в которой столба ест. Которою столбою на бланковане ходят. Светлица великая над вороты. Церковь в стене святое Троицы зо всим накладом тое церкви: золотом, серебром, книгами и зо всим тым, што одно в той церкви накладу естъ. Также с попом и дьяконом и з их островами, дубровами, чертежами, полми и сеножатми и зо всими их пожитки и доходы, тое церкви належачими. Ку тому теж будоване: светлицы в стене городни, поклеты, погреб, спижарни вси, яко тая сторона полеве в собе ся мает, аж до вежи тое, што от Брягинки, которая зосталася на делу от мене брату моему его милости князю Михайлу. Такжо теж и тые домы, будоване, светлицы, которые на земли стоят в замку. А ку тому место нашо Брягинское яко люди отчизные, бояре, куничники, загородники, дворцы наши на посаде''… {{канец цытаты}} У князя Міхаіла Вішнявецкага — свая доля замкавай спадчыны{{efn-ua|Насуперак таму, як працяглы час даводзілася ў літаратуры (гл.: Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Гомельская вобласць. / АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. – Мінск: БСЭ, 1985. С. 104; Памяць. Брагінскі раён. – Мінск: Мастацкая літаратура, 2003. С. 39 – 40; Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1. Кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БЭ, 2004. С. 112; Т.1. Кн.2. — Мн.: БЭ, 2005. С. 431 ), у іншых месцах, у Гарадзішчы (сучас. пасёлак [[Тэльман (Брагінскі раён)|Тэльман]]) і [[Бабчын]]е пры князях Вішнявецкіх замкаў не было.|}}: {{пачатак цытаты}}''А его милости князю Михайлу Вишневецскому, брату моему, зосталася половина замку Брягинского, вшедши в замок, правая сторона, взявши от тое городни шостое, в которой столба ест, которою столбою на бланкованье ходят, аж до вежи, которая от реки Брягинки. Тая вежа вся зосталася брату моему его милости князю Михайлу с тою вежою, што от Глухович, зо всими городнями, свирнами, светлицами, спижарнями, пивницами, пекарнею так, яко тая сторона замку поправе в собе мает. Ку тому церковь за замком в месте святого Николы зо всим накладом тое церкви, с попы их, з их островами, полями, сеножатми и всими пожитки и доходы, ку той церкви належачими._А места нашого Брягинского его милости князю Михайлу, брату моему, зосталася яко людей отчизных, бояр, куничников, огородников ведле рейстров наших, которые промежку себе есмо подавали._…Также теж ворота замковые, мост перед замком и тот, што от места до места, и ровы около замку — то все наполы подданые наши направовати мают… Теж што ся дотыче веж, которые в месте у острозе побудованы. Мне тая вежа зостала, што от Микулич, а его милости князю Михайлу, брату моему, што от Глухович. Ку тому острог около места нашого Брягинского мают подданые мои направовати и робити от тое вежи мое, што от Микулич, поправе, а подданые его милости князя, брата моего, также острог повинни будуть робить от вежи его милости от Глухович поправе, розделивши увес острог с подданными моими наполы''.{{канец цытаты}} Акрамя таго, князю Аляксандру дасталіся сёлы [[Мікулічы (Брагінскі раён)|Мікулічы]], [[Сялец (Брагінскі раён)|Селце (Сялец)]], [[Лісцвін]], дварэц (сядзіба) [[Высокае (Хойніцкі раён)|Высокае]], сёлы [[Веляцін]], [[Зашчоб’е]], востраў Дудоўшчына, а князю Міхаілу — сёлы [[Глухавічы]], [[Губарэвічы|Губаровічы]], [[Бабчын]], [[Старыя Юркавічы|Юркавічы]], Дубно, [[Крыўча]], [[Галкі]], [[Сяўкі|Сеўкоўцы (Сяўкі)]], [[Піркі|Перка]], [[Дублін (Брагінскі раён)|Доблін]], [[Дзімамеркі|Дамамірка]], востраў [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакоў]], востраў [[Удалёўка]]<ref>Акт о разделе имения Брягин. 1574 г. // Беларускі археаграфічны штогоднік — Выпуск 1. — 2000. — С. 187—192.</ref>. Паводле рэестру 1581 года, апублікаванага Аляксандрам Валерыянам Ябланоўскім, палова Брагіна з сёламі на той час належала князю Міхаілу Вішнявецкаму, старосце чаркаскаму і канеўскаму, а другая палова — удаве яго брата Аляксандра, памерлага ў 1577 годзе. Для ўсёй часткі маёнтку князя Міхаіла пададзеная толькі сума пабору — 86 фларынаў і 5 грошаў. Адносна паловы места Брагіна княгіні Аляксандры (з Капустаў) Вішнявецкай паведамляецца пра 32 дымы [[асадныя сяляне|асадных сялян]] (×6 — прыблізна 192 чалавекі), 21 дым [[агароднікі|агароднікаў]] (126 чалавек){{efn-ua|Вось ужо больш за пятнаццаць гадоў як І. В. Кандрацьеў упарта прылічвае тых сялян-агароднікаў да заградовай шляхты: «… 21 осада «загродової» (убогої чи «лезної») шляхти.» (І. Кондратьєв. Лоєвське староство у 1585 – середині XVII ст. // Пятыя міжнародныя Доўнараўскія чытанні. Рэчыца, 22-23 верасня 2005 г. – Гомель, 2005. С. 197; Кондратьєв І. В. Брагінщина у складі Любецько-Лоєвського староства Київського воєводства. С. 15), што і зусім невытлумачальна.|}}, 1 святара (6), 5 чабатароў (30), 4 кавалёў і слесараў (24), 2 краўцоў (12), 2 {{падказка|рымараў|майстроў па вырабу конскага рыштунку}} (12). Асадныя плацілі па 15 грошаў, святар 2 фларыны, агароднікі па 4-6 грошаў, рамеснікі па 15 грошаў падатку, а жыхароў было каля 402 чалавек<ref>ŹD. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX. — Wykazy… S. 36, 37, 38</ref>. У іншым датаваным 13-м сакавіка 1581 года дакуменце паведамляецца, што пан земскі пісар кіеўскі Дзмітры Ялец надзелены паўнамоцтвамі ў справе размежавання добраў пана падкаморага кіеўскага Шчаснага Харлінскага з уладаннямі князя Міхаіла Вішнявецкага, кашталяна брацлаўскага, «''miasta Brahinia, sioła Chłuchowic'' [Hłuchowicz]'', Hubarowa'' [Hubarowicz] ''y Babczyna''», а таксама княгіні-ўдавы Аляксандравай Вішнявецкай і яе дзяцей «''jmienia Brahina, Mikulic, Listwina y innych sioł do Brahinia nalezących''»<ref>Руська (Волинська) метрика [Текст] : регести документів Коронної канцелярії для укр. земель (Волинське, Київське, Брацлавське, Чернігівське воєводства) 1569—1673 / Держ. ком. арх. України, Центр. держ. істор. арх. України, м. Київ, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, Генер. дирекція держ. арх., Голов. арх. давніх актів; ред. і упоряд Г. Боряк [та ін.]; передм. П. К. Грімстед. — Київ, 2002. С. 301—302</ref>. 18-м мая 1596 года датаваны пазоў у Оўруцкі гродскі суд на скаргу пана Шчаснага Харлінскага, падкаморага кіеўскага, да ўладальніка паловы маёнтку Брагін князя Адама Аляксандравіча Вішнявецкага, які асадзіў падданых сваіх на грунтах Астраглядавіцкіх<ref>Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Radziwiłłów (AGAD. AR.). Dział X. Sygn. 926. S. 1</ref>. [[Файл:Брагін на мапе 1613 г.jpg|thumb|left|Брагін на карце ВКЛ 1613 г. (фрагмент){{efn-ua|Брагін тут пазначаны чамусьці ў Рэчыцкім павеце (зямлі) ВКЛ.|}}.]] У 1603 годзе пасля Кіева, Астрога і Гошчы ў Брагіне пры двары князя Адама Вішнявецкага з’явіўся будучы Ілжэдзмітрый І, дзе ўпершыню і «прызнаўся», што ён — царскі сын<ref>Акты, собранные в библиотеках и архивах Российской империи археографической экспедицией Императорской академии наук. Т. 2. 1598—1613. — С.-Петербург, 1856. С 143; РИБ.- С.-Петербург, 1891. Т. XIII. Стб. 22, 973</ref>. 28 ліпеня 1606 года ў Мазырскі гродскі суд ад імя вяльможнага князя Адама Вішнявецкага была пададзена скарга на яго ўласных слуг Юзафа Лісоўскага, Адама Брозку, як прынцыпалаў, на памагатых Паўла Плядоўскага, Яна Гаварэцкага, Мікалая Шумскага, Себасціяна Савіцкага, Мацюша Брозку, Янкоўскага, Кардышэўскага і іншых за тое, што яны напярэдадні перад світаннем, «''не зважаючы на пачцівасць і павіннасць сваю шляхецкую.., змовіўшыся як здраднікі на здароўе пана свайго, да замку места Брагінскага з гасподаў сваіх адначасова сабраўшыся, з полгакамі{{efn-ua|Полгак – кароткая стрэльба, калібрам удвая меншым, чым у гакаўніцы.|}}, з аголенымі шаблямі ў замак гвалтоўна ўламіўшыся, але з-за супрацьдзеяння аховы князя да пакою панскага дайсці не здолеўшы, чэлядзь пры ім тады быўшую, як мужчын, так і белых галоў, разагналі.., як злачынцы і здраднікі да скарбцу, дзе ўся маёмасць рухомая яго міласці захоўвалася, ланцуг і замкі наперад адбіўшы, уламіліся…''». А нарабаваўшы ўсялякага дабра, «''коней есче до того подданых князя его милости до колко на поли порвавши, з места Брагиня повтекали…''». Згаданы сярод слуг-рабаўнікоў [[Аляксандр Юзаф Лісоўскі]] — будучы знакаміты правадыр неўтаймоўных «[[Лісоўчыкі|лісоўчыкаў]]», надта рухавых і баяздольных вершнікаў, якія былі «галаўным болем» не адно для ворагаў, але і для насельніцтва і ўладаў Рэчы Паспалітай, бо аплачвалі ўласную службу жорсткімі рабаўніцтвамі ўсюды, дзе б ні з’явіліся<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 19 — 23</ref>. [[Файл:Запіс князя Ярэмія Вішнявецкага 1638 г.jpg|thumb|left|Фрагмент запісу князя Іераміі Вішнявецкага 1638 г.]] [[Файл:Урывак з тэксту «darowizny Brahinia» пані Крыстыны з князёў Вішнявецкіх Даніловічавай 1641 г.jpg|thumb|Урывак з тэксту «darowizny Brahinia» пані Крысьціны з князёў Вішнявецкіх Даніловічавай 1641 г.]] У 1628 годзе князь Канстанцін Карыбут Вішнявецкі, апякун дзяцей князя Міхаіла, з паловы места Брагіна з 15 дымоў плаціў па 3 злотыя, з 2-х святароў па 6 зл., з 2-х мяснікоў па 6 зл., з млынара 6 зл., з краўца 6 зл., з 6 агароднікаў па 1 зл. і 6 грошаў; усяго разам з сёламі — 271 злоты і 6 грошаў. Пан Ян Точэвецкі з паловы маёнтку Брагін княгіні Адамавай Вішнявецкай{{efn-ua|Мужа не стала ў 1622 годзе.|}} плаціў 200 злотых<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 393—394, 399</ref>. Паловай Брагінскага замка і места з фальваркам і сялом Глухавічы, сёламі Спярыж, Малейкі, Казловыброды (Казялужцы?), Галкі, Рудакоў, Бабчын, Губаровічы, Дублін, Юркавічы, Сцяжарна, Удалёўка, Крывін, Пірка, Нудычы, Пучын, Чахі, Рудыя, Крывіца (Крыўча?), Дамамірка, Хатуча, Мокіш, хутарамі Еўлашы, Гамолічы, Ілічы валодаў, а ў 1638 г. заставіў на чатыры гады за 65 000 злотых пану Мікалаю Лосятынскаму князь [[Іерамія Міхал Вішнявецкі|Іерамія Міхал, сын Міхаіла, Вішнявецкі]]<ref>Tomkiewicz W. Jeremi Wiśniowiecki (1612—1651) / W. Tomkiewicz. — Warszawa, 1933. S. 112, 113; звесткі пра паселішчы: AGAD. AR. Dział X. Sygn. 933. S. 5-6</ref>. Ён жа і аб’яднаў абедзве паловы Брагінскай спадчыны малодшай галіны роду Вішнявецкіх у сваіх руках<ref>Czamańska I. Wiśniowieccy. Monografia rodu. — Poznań, 2007. S. 145, 171</ref>. 20 ліпеня 1641 года Крысціна, дачка князя Адама Вішнявецкага, на той час жонка Пятра Даніловіча, крайчага кароннага, саступіла князю Іераміі сваю палову замка і места Брагін з сёламі Сялец, Конанаў (Каманоў?), Гуты (Huty), Удалёўка{{efn-ua|Удалёўка згаданая і сярод уладанняў князя Іераміі.|}}, Скураты, Рыжкаў, Вялікі Лес, Мікулічы, Катловіца, Карпілаўка, Конанаўшчына, Мількаўшчына, Веляцін, Лісцвін, Высокае, Звінячына, Мікітаўшчына (Mikidowszczyzna), Зашчоб’е, Слабада пры рудні, млынах і вялікім ставе, Амолічы (Omolicze){{efn-ua|Ці не Амелькаўшчына? Гамолічамі бо валодаў князь Іерамія. Альбо сітуацыя падобна як з Удалёўкай: валодалі рознымі часткамі паселішча? Але сведчанняў адпаведных няма...|}}, з прыналежнымі да маёнтку фальваркамі слуг-шляхчічаў Бялабжэскага, Калгановічаў, Ячэвіцкага, Якубоўскага, Баськевічавай, Лінкераў, Завацкага<ref>AGAD. AR. Dział X. Sygn. 933. S. 8-13</ref>{{efn-ua|Цікава, што арыгінал тэксту «darowizny Brahinia» пані Крыстыны, пададзены 24 ліпеня 1641 г. у кнігі Крэменецкага гродскага суда, польскамоўны, а загаловак, уступ і заканчэнне запісаныя па-русінску.}}. [[Файл:Jeremi Wiśniowiecki.jpg|thumb|left|Партрэт князя Іераміі Міхала Вішнявецкага. Даніэль Шульц. Трэцяя чвэрць XVII ст.]] [[Файл:Gryzelda Wiśniowiecka.PNG|thumb|Партрэт княгіні Грызельды Канстанцыі з роду Замойскіх Вішнявецкай. Невядомы мастак. 1670-я гады.]] Ужо ў часы [[Паўстанне Хмяльніцкага|казацка-сялянскай вайны]], да 8 чэрвеня 1648 года князь Іерамія з княгіняй Грызельдай{{efn-ua|Княгіню і двор ён выправіў «''да Брагіна за Днепр''» яшчэ ў першай палове мая.|}} на працягу тыдня бавіліся ў Брагіне. Тут жа адпачывала і войска. Аўтар дыярыуша Багуслаў Казімір Машкевіч (Маскевіч) заўважыў, што як бы казакі не затрымаліся пад Чарнігавам, а працягнулі іх пераследаваць, то князю з княгіняй было б неспакойна. Брагін стаіць у надта ліхой мясціне — увесь на балотах сярод панурых лясоў<ref>Dyaryusz Bogusława Kazimierza Maszkiewicza. // Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze… / Wyd. przez J. U. Niemcewicza. Wydanie nowe Jana Niepomucena Bobrowicza.- Lipsk, 1840. T. V. S. 68, 70</ref>. Мелася на ўвазе, што рэгулярнаму войску (асабліва вершнікам, бо няма дзе развярнуцца) вельмі нязручна ладзіць тут бітву. Пазней жыхары Брагіна адчынілі браму войскам [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], якімі кіравалі палкоўнік Нябаба і Хвясько. Брагінцы і сяляне навакольных вёсак утварылі полк, які выступіў пад камандаю казацкага галавы Магеры. За здраду места разбурана войскам Рэчы Паспалітай. Замак у якасці ранейшага абарончага збудавання не аднаўляўся, але надалей маглі існаваць, як звычайна ў тыя часы, умацаваныя двары наступных дзедзічных і застаўных уладальнікаў. У хроніках яўрэйскіх аўтараў Натана Гановера і Мейера з Шчэбжэшына ці не ўпершыню згадана «''святая грамада Брагін''», моцна пацярпелая ад «хмяльніччыны» ў тым жа 1648 годзе<ref>Еврейские хроники XVII столетия (Эпоха «хмельничины»). Исследование, перевод и комментарии С. Я. Боровского. — Иерусалим: Гешарим, 1997. С. 112, 164</ref>. Сярод казакоў, захопленых у палон напярэдадні і пасля бітвы пад Загаллем, у датаваных 11 і 29 чэрвеня 1649 года дакументах названыя Мацвей Шумейка з Брагіна, паказачаны брагінскі баярын Кавальскі, Сямён Абязушанка і Хведар са Спярыжжа, Багдан з Брагіна, Фурс з Бабчына, падданыя князя Іераміі Міхала Вішнявецкага, ваяводы рускага, Пётр з Мокіша, падданы пана Катарскага, Міхед з Савічаў<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648—1658 рр. Т. 1 (1648—1649). — Київ, 2012. С. 241, 242, 243, 244, 264, 266</ref>. На 7 сакавіка 1650 года дзяржаўцам, відавочна, той часткі Брагінскай воласці, якая да 1641 г. належала пані Крысціне з князёў Вішнявецкіх Даніловічавай, названы пан Даніэль Сіліч. Тады ў самым мястэчку Брагін налічвалася 70 дымоў (каля 420 падданых), у сёлах Мікулічы, Веляцін, Лісцвін, у частцы Сяльца разам — 130 дымоў (≈780 жыхароў), у Карпілаўцы, Конанаўшчыне, Мількаўшчыне, Углах, Каманове — ні дымоў, ні падданых<ref>Національно-визвольна війна в Україні. 1648—1657. Збірник за документами актових книг / Керівник проекту Музичук О. В.; Упор.: Сухих Л. А., Страшко В. В. Державний комітет архівів України. Центральний державний історичний архів України, м. Київ. — Київ, 2008. С. 534</ref>. Пасля смерці ў 1651 годзе князя Іераміі Брагін пэўны час быў уладаннем сына, будучага караля [[Міхал Вішнявецкі|Міхала Карыбута]]{{efn-ua|У фундушы 1742 г. сужэнства Міхала Сервацыя і Тэклі Ружы Вішнявецкіх запісана, нібыта яшчэ 16 жніўня 1670 года кароль пацвердзіў даўні фундуш манастырам у Сяльцы<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 694. Воп. 5. Спр. 140. А. 129адв.</ref>. Аднак, у навукова-папулярным выданні «Князі Вишневецькі» да матэрыялу А. Мацука пра Брагін змешчаны фотаздымак прывілею-пацверджання, датаванага тым жа 16 жніўня, але 1673 г., г. зн. ужо пасля смерці княгіні Грызельды і за некалькі месяцаў да спачыну самога манарха.}}, але апошні саступіў яго маці<ref>Мацук А. Брагін. С. 213—215</ref>. Пасля спачыну 17 красавіка 1672 года княгіні Грызельды Брагінскі маёнтак дастаўся яе пляменніку і стрыечнаму брату караля пану Станіславу Канецпольскаму<ref>Czamańska I. Wiśniowieccy. S. 334—335</ref>{{efn-ua|Аўтар прывяла сведчанне аб валоданні Ст. Канецпольскім Брагінам на 1676 год.|}}, а ў 1682 годзе, паводле тэстамэнта, — усынаўлёнаму апошнім пану Яну Аляксандру Канецпольскаму, ваяводсічу бэлзскаму<ref>Pamiętniki o Koniecpolskich. Przyczynek do dziejów polskich XVII wieku. / Wydał Stanisław Przyłęcki. — Lwów, 1842. S. 375—389</ref>. У люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павета Кіеўскага ваяводства ад 25 студзеня 1683 года сказана, што пан Канецпольскі валодаў у месце Брагін 55 дымамі (каля 330 жыхароў), пан Сіліч — 27 (162), пан Бялабжэскі — 6 (36), пан Чэрскі — 3 (18); а яшчэ тут было 8 дымоў яўрэйскіх (48)<ref>АрхивЮЗР. Ч. 7. T. 1. С. 489, 490, 502</ref>. 14 верасня 1686 года брагінскі мешчанін Юры Андрыевіч пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродскім судзе, што як з-за казакоў, так і з-за войска Вялікага Княства Літоўскага, з места Брагін, акрамя яўрэяў, адышлі 15 дымоў (прыкладна 90 жыхароў)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550—551</ref>. 28 чэрвеня 1687 года ў той жа суд Ваўжынцом Лавіцкім, падчашым ноўгарад-северскім, ад імя яснавяльможнага пана Яна Канецпольскага, ваяводсіча бэлзскага і каралеўскага палкоўніка, быў пададзены пратэст супраць «''нязносных крыўд, шкод, крыміналаў, наездаў і забоеў''», учыненых у маёнтку Брагінскай воласці палкоўнікам Войска Запарожскага Паўлам Апосталам Шчуроўскім, яго сотнікамі і казакамі. Тады 65 домагаспадарак (каля 390 жыхароў) пана Канецпольскага ў месце Брагін былі моцна зруйнаваныя працяглым (ад лістапада 1686 года) пастоем 65 казакоў і 30 коней, для якіх на ўсю зіму і вясну («''да самых świątek zielonych''») яны сталі своеасаблівай кухняй. Акрамя іншага, сотнік Русановіч моцна збіў брагінскага падстаросту Сташкевіча, а мешчаніна Антоненку ажно да смерці. Здзекваўся са святара Мікольскага, схапіўшы за галаву, цягаў каля царквы і збіваў за тое, што ён словамі ўшчуваў сотніка, які ў Вялікі пост уздумаў іграць музыку і танцаваць. На загад Апостала Русановіч пасля жорсткага катавання абрабаваў, а потым забіў ксяндза дамініканіна Булгака, які ехаў з Пінскага кляштара да сваякоў і заначаваў у Брагіне. Яшчэ сказана, што ўрэшце казакі П. Шчуроўскага гэткімі ўчынкамі «''rozegnali chłopów i mieszczanow z Brahińszczyzny za Dniepr''». Адным з сведкаў у справе выступіў брагінскі войт Цімафей Ленчанка<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. Акты о казаках (1679—1716). — Киев, 1868. С. 148—158</ref>. [[Файл:Herb Pobog barokowy.svg|thumb|left|100px|Герб «Побуг» роду Канецпольскіх.]] Судовая скарга ад 14 лістапада 1705 года панства Станіслава і Алены Сілічаў на Зыгмунта Шукшту, адміністратара ўладальніка Хойніцкага маёнтку князя Дамініка Шуйскага, за чатырохразовае спаленне іхнай карчмы, збор кірмашовага і гандлёвага мыта з іх і з купцоў у м. Брагін<ref>Опись актовой книги Киевского центрального архива. № 25 / Сост. А. Т. Белоусов. — Киев, 1881. С. 12</ref>. 16 лютага 1709 года быў актыкаваны ліст каралеўскага ротмістра, лідскага стольніка Валерыяна Антонія Талмонта, у якім паведамляецца, што ён, выправіўшыся да маёнткаў Брагін і Хойнікі, прасіў шляхціча Мельчынскага дастаўляць для яго харугвы правіянт або грошы і загадаў выдаваць ад імя яго, Талмонта, распіскі; што за ўсе страты, нанесеныя шляхце і яе падданым войскамі, мусіць адказваць пан Мельчынскі, выбраны шляхтай дзеля забяспечання войск правізіяй у Кіеўскім ваяводстве; што за ракой Уша стаяць іншаземныя войскі і іх гэты ліст не датычыцца. 18 снежня 1710 г. скаргу ў суд падалі мельніцкі войскі Аляксандр Бандынэлі з жонкай, якія тады валодалі часткай сёл Брагінскага ключа Я. Канецпольскага, на стражніка вількамірскага З. Шукшту з жонкай: за збіццё ў м. Хойнікі іх яўрэя Фроіма Абрамовіча, ад чаго той памёр; за адмову таму ж яўрэю ў святым хрышчэнні, аб чым ён, зыходзячы, прасіў; за таемнае пахаванне трупа, рабаўніцтва ў нябожчыка грошай, пагрозы самым падаўцам скаргі. Тым жа днём датавана і скарга на забойства яўрэя Абрамовіча ўладальніка Брагіна Я. Канецпольскага<ref>Опись актовой книги Киевского центрального архива. № 27 / Сост. А. Т. Белоусов. — Киев, 1882. С. 5, 45</ref>. 29 ліпеня 1719 года А. Бандынэлі падаў скаргу на ковенскага падстолія З. Шукшту за тое, што ён гвалтоўна адабраў поле ўва ўрочышчы Тварова, падараванае брагінскай царкве св. Мікалая яшчэ князямі Вішнявецкімі, збіўшы пры гэтым царкоўных сялян і перакалоўшы дзідамі валоў. Пазбаўленая угоддзяў царква прыйшла ў заняпад, што ледзь не прывяло да бунту прыхаджан. Таму падаўца скаргі вырашыў вярнуць царкоўныя землі і паслаў сваіх людзей, загадаўшы ім убраць жыта, засеянае падданымі пана Шукшты. Апошні, у сваю чаргу, сабраўшы да 200 чалавек чэлядзі, узброіўшы іх стрэльбамі, дзідамі і інш., з’явіўся на полі, калі туды прыйшлі брагінскія сяляне з святарамі, несшымі крыжы ў руках. Шукшта з сваімі людзьмі напаў на святароў, збіў іх. На абарону апошніх кінуліся брагінскія сяляне і мяшчане, адбылася жорсткая бойка, якая скончылася не на карысць З. Шукшты: ён вымушаны быў адыйсці, маючы шмат людзей параненымі, а аднаго забітым; з брагінцаў двое мяшчан былі цяжка параненыя. А. Бандынэлі заявіў пра адабранне яго людзьмі зброі у пана Шукшты падчас наезду. Возны агледзеў у Брагінскім замку тую зброю: 11 стрэльбаў, 9 бердышоў, 18 кос і г. д.<ref>Опись актовой книги Киевского центрального архива. № 34 / Сост. А. И. Савенко. — Киев, 1906. С. 28-29</ref> [[Файл:Michał Servacy Višniaviecki. Міхал Сэрвацы Вішнявецкі (1749-56) (2).jpg|thumb|left|Міхал Сервацы Вішнявецкі. Невядомы мастак. Паміж 1749 і 1756 гг.]] [[Файл:Падзел Вішнявеччыны на 1718 год.png|thumb|Пры падзеле Вішнявеччыны з братам Янушам Антоніем, кракаўскім кашталянам, у 1718 г. застаўны Брагінскі маёнтак ужо прызначаўся канцлеру ВКЛ Міхалу Сервацыю<ref>AGAD. AR. Dział X. Sygn. 960. S. 19-24</ref>.]] [[Файл:Міхал Сервацы ў чарговы раз падпісаўся графам на Брагіне. Маніфест 1734 г.png|міні|Міхал Сервацы ў чарговы раз падпісаўся графам на Брагіне. Маніфест 9 чэрвеня 1734 г.<ref>AGAD. AR. Dział X. Sygn. 958. S. 17-20</ref>]] [[Файл:Сумы, запісаныя Міхалам Сервацыем жонцы Тэклі Ружы на добрах Вішнявец і Брагін.png|міні|left|Сумы злотых, запісаныя Міхалам Сервацыем жонцы Тэклі Ружы на добрах Вішнявец і Брагін<ref>AGAD. AR. Dział XI. Sygn. 155. S. 35</ref>.]] 3 снежня 1719 года апошні на той час дзедзічны ўладальнік Брагінскіх добраў Ян Канецпольскі, ваявода серадзкі, спачыў. А ўжо 10 жніўня 1720 года пан Зыгмунт Шукшта, падстолі ковенскі, падаў у Оўруцкі гродскі суд сведчанне за подпісамі некалькіх шляхцічаў, якія на ўласныя вочы назіралі ў Брагіне жахлівую карціну: прыходскія могілкі Свята-Мікалаеўскай царквы, зруйнаваныя на загад пана Аляксандра Бандынэлі, войскага мельніцкага, а разам косці і чарапы, раскіданыя паўсюдна. На вызваленым жа месцы адказчыкам па-блюзнерску закладзены быў італьянскі сад (''ogród włoski'')<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 4. Акты об унии и состоянии православной церкви с половины XVII века (1648—1798). — Киев, 1871. С. 401—402</ref>. 11 жніўня 1721 года А. Бандынэлі, у сваю чаргу, абвінавіціў З. Шукшту ў тым, што ён падбіў глухавіцкага святара Якуба Бярнацкага сагнаць з поля ў урочышчы Дзяканаўскім настаяцеля брагінскай Мікалаеўскай царквы Якіма Давідовіча, хоць угоддзі тыя былі падараваныя царкве яшчэ князямі Вішнявецкімі. 2 жніўня Я. Бярнацкі, узяўшы ў дапамогу Мікіту, Касьяна, Уласа Канавалаў і яшчэ з дзесятак сялян глухавіцкіх, наехаў на сенажаць і айца Давідовіча za brodę porwawszy, {{падказка|pięścią|кулаком}} bił, tłukł, za włosy na ziemię obaliwszy, targał, włosy wyrwał, pokrwawił, з сенажаці сагнаў і касіць не даў, а яшчэ хацеў звязаць і да панскага двара адвезці<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 4. — С. 407—409</ref>. 14 чэрвеня 1724 года дорпацкі падкаморы Аляксандр Антоні Бандынэлі з жонкай заявілі ў судзе, што патрацілі вялікія сродкі на засяленне і аднаўленне застаўнога маёнтку Брагін, які атрымалі ў надта зруйнаваным стане<ref>Опись актовой книги Киевского центрального архива. № 38 / Сост. Е. П. Диаковский — Киев, 1906. С. 28</ref>. У тарыфе Оўруцкага павета Кіеўскага ваяводства 1734 года, складзеным паводле звестак папярэдняй люстрацыі, засведчана, што ў частцы места Брагін і яшчэ 36 паселішчах, якія трымаў пан Бандынэлі, налічвалася каля 355 двароў (прыкладна 2130 жыхароў). У частцы Брагіна і прыналежных да яе 19 паселішчах (акрамя Залесся і Зашчоб’я сялецкіх айцоў базылянаў), што знаходзіліся ў заставе ў пана Сіліча, было каля 175 двароў (прыкладна 1050 жыхароў)<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 21, 39, 283—285</ref>. А. Бандынэлі спачыў у 1733 годзе і менавіта тады [[Міхал Сервацы Вішнявецкі|князь Міхал Сервацы з старэйшай галіны і апошні ў родзе Вішнявецкіх]] ці не ўпершыню падпісаўся як «''hrabia… na Brahiniu''»<ref>Акты, издаваемые Виленской археографической комиссией (АВАК) — Вильна, 1870. Т. IV. Акты Бресцкого гродского суда. С. 485</ref>. У 1741 годзе князь надаў фундуш царкве Раства Найсвяцейшай Багародзіцы, а ў 1744 годзе пацвердзіў ранейшы фундуш Свята-Мікалаеўскай царкве ў Брагіне (апошні ў 1774 г. быў пацверджаны панамі Ракіцкімі)<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 95, 118</ref>. Пасля смерці ў 1744 годзе князя Міхала Сервацыя Вішнявецкага яго вялізныя ўладанні адыйшлі да жонкі княгіні Тэклі Ружы з Радзівілаў († канец 1747). Прычым на Брагіне з прылегласцямі ёй было запісана ажно 400 000 злотых{{efn-ua|Параўнання дзеля: на Вішняўцы cum attinentiis — «усяго» 111 000 злотых.|}}<ref>Czamańska I. Wiśniowieccy. S. 451—452</ref>. У 1748 г. мястэчка Брагін названае ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх (галоўным чынам, шляхта) належала да рыма-каталіцкай Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. Ад студзеня 1749 года маёнтак стаў уласнасцю Замойскіх<ref>Czamańska I. Wiśniowieccy. S. 452</ref>{{efn-ua|Спіс маёнткаў Вішнявецкіх са спасылкай на рукапіс князя Міхала Сервацыя гл.: Przezdziecki A. Podole, Wołyń, Ukraina: obrazy miejsc i czasów. — Wilno, 1841. Tom I. S. 57—62.|}}. Паводле ксяндза Ст. Залэнскага, дачцэ Міхала (†1735) і Эльжбеты (з князёў Вішнявецкіх) Замойскіх Катарыне, якая пабралася шлюбам з [[Ян Караль Мнішак|Янам Каралем Мнішкам]], падкаморым літоўскім{{efn-ua|У аўтара памылкова — з падкаморым ''каронным''.|}}, пры сямейным падзеле ў 1750 годзе дасталося ў трыманне «Брагінскае графства» (мястэчка Брагін з 37 вёскамі). Тады ж яна і фундавала ў Брагіне пры касцёлё, які наноў паставіла, місію, прызначыла езуіцкай рэзідэнцыі ў Юравічах пэўную суму грошай з умовай, каб нехта з місіянераў прыбываў да Брагіна і абслугоўваў духоўныя патрэбы католікаў{{efn-ua|Некаторыя звесткі пра місіянераў-езуітаў у нашай мясціне сустракаем у метрычных кнігах Астраглядаўскага касцёла: ксяндзы Вітвіцкі (1751), Ігнацы Барановіч (1752), Адальберт Чэрскі (1756—1760, 1766, 1767), Юзаф Артэльскі (1766, 1769, 1772, 1773), Стэфан Маргелевіч (1773); трое апошніх названыя менавіта місіянерамі брагінскімі, гл.: НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 153адв., 154—155адв., 156адв., 158—158адв., 207, 208, 229|}}<ref>Załęski S. Jezuici w Polsce. Kraków, 1905. T. 4. Cz. 4: Kolegia i domy założone za królów Jana Kazimierza, Michała, Jana III, obydwóch Sasów i Stanisława Augusta. 1648—1773. S. 1551</ref>. Часам не абміналі Брагін і гайдамакі. У 1750, 1751 годзе мястэчка і ваколіцы, частка якіх была тады ўладаннем пана Францішка Антонія Ракіцкага, ротмістра ашмянскага, пацярпелі ад іх рабаўніцтваў<ref>Белоруссия в эпоху феодализма. Сборник документов и материалов. Том 2: С середины XVII до конца XVIII века, до воссоединения с Россией / Под ред. А. И. Азарова, А. М. Карпачева, Е. И. Корнейчик. — Минск: Издательство Академии наук БССР, 1960. С. 396—398</ref>. [[Файл:Roslin, Aleksander. Portret Katarzyny z Zamoyskich Mniszchowej.jpg|міні|left|Партрэт Катарыны з Замойскіх Мнішак. Аляксандр Раслін. Каля 1752 года.]] [[Файл:POL COA Zamoyski.svg|thumb|100px|Герб роду Замойскіх.]] [[Файл:POL COA Rawicz.svg|thumb|100px|Герб «Равіч» паноў Ракіцкіх.]] З паказанняў арыштанта, гайдамацкага ватажкі, Івана Падалякі ў Кіеўскім гродскім судзе ад 20 кастрычніка 1750 г.: «''…ідучы да Брагіня каля млыноў, што завуцца Гарадзішчам, здыбалі аднаго чалавека, з імя і прозвішча невядомага, які… ўзяўся дабраахвотна праводзіць, і пайшлі да Брагіня; у Брагіню ўначы зрабавалі двух яўрэяў: сукмані, маніста, серабро і грошы забралі; кожнаму гайдамаку ў цвёрдай манеце дасталася па дзесятку рублёў, а ў дробнай манеце маскоўскай — па пяць рублёў і шэсць грывень; тую дробную манету ўсю аддалі правадніку Сцяпану..; той жа Сцяпан з Брагіня праводзіў іх да дому свайго бацькі і, там накарміўшы, у бацькі пакінуў грошы, а сам павёў іх да сваіх паноў, да Кімбараўкі…''»<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3. Акты о гайдамаках (1700—1768). — Киев, 1876. С. 529—530</ref>. Нярэдка, рабаўніцтвы суправаджаліся забойствамі. Уражвае наступнае сведчанне: "''Тот же секунд-майор Галцов 25 августа 1750 г. рапортовал: «сего августа 25 дня писал к нему польского местечка Лоева, владельца конюшенного и ротмистра Антония Рокицкого местечка Брагина управитель шляхтич Верига, что сего августа против 25-го числа разбойников 12 ч-к, в ночи при селе Игрушине попа Павла Лазниченка разбили и двор огнем спалили, и жида разбили и огнем сожгли, а жидовку до смерти скололи; да в деревне Сувиде жида разбили, а жидовку огнем же зжгли и жиденка до смерти скололи, которое де село Игрушин и дер. Сувида разстоянием от Днепра против Любич с 15 верст''». Пазней Ф. Ракіцкі паведамляў кіеўскаму генерал-губернатару М. І. Лявонцеву: «''сего 1752 г. мая 10-го н. с. два гайдамаки именем Грицько Киселенко, а другой Пархоменко пойманы с товарищи в розбое и в допросе сего мая 15 в лоевском замке показали: …Из Жаров вышев, имев всякое к пропитанию изобилие, плыли Днепром до реки Брагинки и хотели прийти до местечка Брагина, но имея предосторожность, что были в опасности, поплыли вверх Днепром к Лоеву, мимо Любеча…''»<ref>Исторические материалы из архива Киевского губернского правления. Выпуск 5. / Сост. ред. неофициальной части Ал. Андриевский. — Киев, 1883. С. 13, 16, 30</ref>. У 1750—1753 гадах памежныя канфлікты з князямі Шуйскімі, уладальнікамі Хойнікаў і Астраглядавічаў, мелі пасэсары Брагінскага маёнтку паны Ян Караль Мнішак, падкаморы літоўскі, і Францішак Антоні Ракіцкі, войскі ашмянскі<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 70—71</ref>. У 1754 годзе Брагінскае графства было куплена ў княгіні Эльжбеты, дачкі Міхала Сервацыя, Вішнявецкай Міхалавай Замойскай за 550 000 злотых{{efn-ua|Звестка запазычана з артыкула Вікіпедыі [[Адам Міхал Ракіцкі]]. Але крыніца ў ім не ўказана.|}} панам Францішкам Антоніем, сынам Мікалая, Ракіцкім (†1759), лідарам групоўкі [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]] у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]]. Пасля гэтага судовыя прэтэнзіі суседзяў, апекуноў непаўналетніх хойніцкіх Шуйскіх паноў Быстрых, старостаў ліноўскіх, наступных апекуноў князёў Шуйскіх, старостаў ніжынскіх, былі ўжо толькі да паноў [[Ракіцкія|Ракіцкіх]] і іх сваякоў [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Аскеркі]], Міхала Страшэвіча, якія некаторы час мелі дачыненне да Брагінскіх добраў<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 71 etc.</ref>. На 1754 год у мястэчку Брагін налічвалася 117 двароў (прыкладна 702 жыхары), з якіх «do grodu» (Оўруцкага замка) выплачвалася 18 злотых і 7 з паловай грошаў, «na milicję» (на вайсковыя патрэбы павета і ваяводства) 73 злотых<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 188; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. 2 жніўня 1776 года ў Мазырскім гродскім судзе для пана Міхала Ракіцкага, палкоўніка пяцігорскага, з падачы ротмістра ашмянскага пана Алаізія Ракіцкага, было актыкавана абмежаванне Брагінскай воласці 1512 года, згодна з указам караля Жыгімонта Старога, праведзенае дзеля чалабітнай князя Міхаіла Васільевіча Збаражскага. У гэты раз дакумент быў запісаны пад назвай «Akt Ograniczenia Hrabstwa Brahińskiego»<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 7—11</ref>. Значная частка Брагінскага маёнтку заставалася ў валоданні Ракіцкіх да 1880-х гадоў. [[Файл:Подпісы да мапы Брагінскага графства 1783 г.png|thumb|left|Подпісы на карце Брагінскага графства. 1783 г.]] [[Файл:Сьпіс угодзьдзяў да мапы Брагінскага графства 1783 г.png|thumb|Эксплікацыя да карты Брагінскага графства 1783 г.]] Яўрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 гадоў засведчылі, што ў Брагіне налічвалася адпаведна 64 двары з 260 жыхарамі, 31 двор з 90 жыхарамі і 47 двароў з 152 жыхарамі. Мястэчка было цэнтрам аднаіменнага кагала, да якога ў названыя гады належалі насельнікі 41, 28 і 26 вёсак, хутароў і фальваркаў, а ў іх разам з мястэчкам пражывала 532, 189 і 223 чалавек; некаторыя ў 1784 годзе запісаліся хрысціянамі, таму пагалоўшчыне не падлягалі — у Лісцвіне, Веляціне, Еўлашах, Дубліне<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 302, 391—392, 710—711</ref>. Прыкметнае ўбыванне колькасці яўрэяў і прыняцце часткаю іх хрысціянства магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] ў 1768 годзе, адгалоскі якой дасягалі і Брагіна. 27 днём жніўня 1783 года датаваная карта Брагінскага графства{{efn-ua|Эксплікацыя да карты ўтрымлівае 131 пазіцыю (з іх 77 і 78 не чытаюцца; трэба глядзець карту) — назвы паселішчаў, цэркваў, іх значкі і колеры, нумары на карце, прыналежнасць, плошчы і характар угоддзяў, якасць грунту.}}, матэрыял для якой падрыхтаваў Станіслаў Віткоўскі. Тады маёнткам, з прычыны недаросласці сыноў Людвіка і Алаізія Рафала ўдавы пані Марыі з Аскеркаў Ракіцкай, часова валодаў жанаты з ёй пан Міхал Страшэвіч, маршалак упіцкі. У 1786 годзе ён жа пацвердзіў фундуш 1720 года Свята-Троіцкай царкве<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 103</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Брагін на плане Генеральнага межавання Рэчыцкага павету 1797 г.png|міні|left|Брагін на схематычным плане Рэчыцкага павета 1800 г.]] У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1793 годзе Брагін апынуўся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесніцтва, з 1796 года ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] Маларасійскай, а з 29 жніўня 1797 года — [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. У крыніцы, заснаванай на звестках расійскай рэвізіі 1795 года, сказана, што мястэчка Брагін было ў супольным валоданні графаў Людвіка і Алаізія Ракіцкіх, мела «''грунт песковатой 14 уволок''», а сена па балотах тамтэйшыя жыхары накошвалі 270 вазоў. Тут існавала адна з сямі ў Рэчыцкай акрузе яўрэйскіх школ, якая месцілася ў драўляным будынку<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 71, 75</ref>. У самым канцы XVIII ст. браты Ракіцкія вызначыліся з падзелам бацькоўскай фартуны. Алаізію Рафалу і яго нашчадкам дастаўся Брагін з прылегласцямі, а Людвіку — Гарадзішчаўскі і Ёлчанскі ключы з шэрагам фальваркаў<ref>Минские губернаторы, вице-губернаторы и губернские предводители дворянства (1793—1917): биографический справочник / сост. Ю. Н. Снапковский; редкол.: В. И. Адамушко [и др.]. — Минск: Беларусь, 2016 (далей: Минские губернаторы, etc.). С. 211</ref>. 5 студзеня 1799 года ў метрычных кнігах Сялецкага базылянскага кляштару ў запісе аб хросце ў палацы Гарадзішча Тэклі, дачкі Людвіка і Ганны з Плятэраў{{efn-ua|Менш як праз тры тыдні, ва ўзросце 19 гадоў, пакінула свет жывых ў выніку пасляродавай гангрэны; 26 студзеня пахавана на Сялецкіх могілках (НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 245).|}} Ракіцкіх, кашталянічаў менскіх, адным з чатырох кумоў-мужчын быў кашталяніч менскі Рафал Ракіцкі з Брагіня<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 1451. А. 3адв.</ref>. Але яму, падобна, даводзілася дзяліць спадчыну з шваграм Ігнацыем Аскеркам, падстаростай судовым рэчыцкім<ref>Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 1. А. / Т. Капіца, А. Леўчык, С. Рыбчонак і інш. — Мінск, 2002. С. 331</ref>, таксама кумам на згаданай урачыстасці. У шляхецкай рэвізіі 1811 года Брагінскі маёнтак паказаны нібыта ўласнасцю сына Рафала{{efn-ua|Спачыў 14 мая 1802 г. у фальварку Людамонт Мінскага павета, пахаваны на Кальварыйскіх могілках (Минские губернаторы, etc. С. 212).|}}, 16-гадовага Міхала, побач згаданы і 17-гадовы Уладзіслаў Аскерка, сын сястры Рафала і Людвіка Ізабэлы{{efn-ua|Ва ўзросце 26 гадоў пайшла з жыцця 13 мая 1794, пасля нараджэння сына; пахаваная ў Рудакове (НГАБ. Ф. 937. Воп. 1. Спр. 60. А. 97: запіс у метрычных кнігах Юравіцкага касцёла, у якім сказана, што нябожчыца была парафіянкай касцёла ў Астраглядах).|}}; на 1795 год фартуна налічвала 3 111 душ прыгонных мужчынскага полу<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 206</ref>. Відавочна, граф Людвік быў на той час апекуном абодвух юнакоў. Неўзабаве і Міхал уступіў ва ўладанне Брагінам, і Уладзіслаў — ва ўладанне сваёй часткай брагінскіх добраў з дваром у Рудакове. 18 чэрвеня 1831 года ў наваколлях Брагіна шляхціч Міхал Лігенза, афіцыяліст пана Крушэўскага з Ракітна, сабраў конны аддзел паўстанцаў у складзе крыху больш дваццаці чалавек з ліку дворскай службы. Уначы на 19 чэрвеня ён жа з паловай тых людзей, спрабуючы ўзняць тутэйшую чыншавую і дворскую шляхту на паўстанне, прайшоў праз [[Шкураты]] і [[Мікулічы (Брагінскі раён)|Мікулічы]] ў накірунку [[Хойнікі|Хойнікаў]], [[Вадовічы|Вадовічаў]], потым [[Нароўля|Нароўлі]] і Мухаедаўскіх лясоў, дзе хаваліся {{падказка|інсургенты|Паўстанцы}} з [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Радамышль]]скага паветаў<ref>Dangel St. Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 59</ref>. [[Файл:Brahin, Skarachod. Брагін, Скараход (1877).jpg|міні|left|Дом Івана Скарахода, здымак 1877 г. Паводле ўнука Фёдара Стравінскага, пабудаваны ў 1834 г.<ref>[http://www.bragin.by/2021/01/braginskiya-karani-muzychnyx-geniya%d1%9e-stravinskix/ Віктар Гілеўскі. Брагінскія карані музычных геніяў Стравінскіх. // Маяк Палесся. 15. 01. 2021.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210501004943/http://www.bragin.by/2021/01/braginskiya-karani-muzychnyx-geniya%d1%9e-stravinskix/ |date=1 мая 2021 }}</ref>{{efn-ua|В. Гілеўскі ўважае, што дом «амаль дакладна» стаяў на сучаснай вуліцы Савецкай, 83.|}}, інакш кажучы, у год шлюбу яго бацькоў.]] [[Файл:Двор Брагін на карце Ф. Ф. Шуберта, сярэдзіна XIX ст.png|міні|left|Двор і мястэчка Брагін на карце Ф. Ф. Шуберта, сярэдзіна XIX ст.]] Паводле звестак на 1834 год, у Брагіне праводзіліся два штогадовыя кірмашы: 1-8 студзеня і 29 чэрвеня — 2 ліпеня; тавараў прывозілася адпаведна на 3 000 і 2 000 рублёў, прадавалася на 2 000 і 1 500 р., наведвалі кірмашы каля 400 і 350 чалавек<ref>Список существующих в Российской империи ярманок. — С.-Петербург, 1834. С. 190</ref>. 3 чэрвеня 1834 года настаяцель Бабчынскай Крыжаўздзвіжанскай царквы а. Іаан Данілаў Нямшэвіч абвянчаў у Брагінскай Свята-Троіцкай прыходскай царкве шляхціча-католіка Ігнацыя, сына Ігнацыя, Стравінскага з праваслаўнай дзяўчынай Аляксандрай, дачкой селяніна мястэчка Брагін, прыгоннага графа Міхала Ракіцкага, Івана Іванавага Скарахода<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 536. А. 49адв.</ref>{{efn-ua|Падзея зусім не шараговая, бо сярод дзяцей гэтай сямейнай пары былі сыны Аляксандр, будучы ўдзельнік расейска-турэцкай вайны 1877–1878 гадоў, пазней генерал-маёр, ды Фёдар – будучы знакаміты артыст [[Марыінскі тэатр|Марыінскага тэатра ў Пецярбургу]], бацька Ігара Стравінскага, аднаго з буйнейшых кампазітараў XX ст.|}}. У 1845 годзе прыход названай царквы быў скасаваны, а храм прыпісаны да прыходу царквы Раства Найсвяцейшай Багародзіцы<ref>НГАБ. Ф. 835. Воп. 2. Спр. 2. А. 18-19адв.</ref>. Згодна з энцыклапедыяй [[Гарады і вёскі Беларусі]], у 1850 годзе ў мястэчку Брагін было 149 двароў, 1233 жыхары. Тракт звязваў Брагін з Лоевам. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засведчана, што 782 жыхары мястэчка абодвух полаў з’яўляліся прыхаджанамі Раства-Багародзіцкай царквы, 515 жыхароў — Мікалаеўскай царквы, яшчэ 6 мужчын і 9 жанчын былі парафіянамі Астраглядаўскага касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі<ref>Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 381, 672, 673</ref>. У 1860 годзе ў мястэчку 261 гаспадарка, 2628 жыхароў, прыходскія Свята-Мікалаеўская і Раства-Багародзіцкая з прыпісной Свята-Троіцкай{{efn-ua|9 красавіка 1874 г. будынак Св.-Троіцкай царквы згарэў, гл.: Минские епархиальные ведомости. – Минск, 1881. № 8. С. 229|}} цэрквы<ref>Историко-статистическое описание Минской епархии, составленное ректором Минской духовной семинарии архимандритом Николаем. — Санкт-Петербург, 1864. С. 296</ref>, філіяльны Астраглядаўскай парафіі касцёл, праводзіліся два кірмашы на год. Маюцца звесткі пра ўзаемадачыненні тутэйшых панства і праваслаўнага духавенства. У дзённіку архіяпіскапа мінскага і бабруйскага Міхаіла Галубовіча занатавана, што 19 верасня 1860 года ён: «''Раніцой ад’ехаў у Брагін. {{падказка|Ракіцкі|Людвік}} вадзіў мяне па цэрквах, а я зацягнуў яго, неахвочага, да дабрачыннага Айца. Намагаўся памірыць іх. Заўважыў, што Ярэміч і жонка дужа катэгарычныя і непрыхільныя да Ракіцкага. Выступілі з папрокамі. Нягледзячы на гэта, граф абяцаў скончыць вясною дом і здаць ссыпку. Па абедзе з Ракіцкім паехаў у Глухавічы. Ён паказаў мне тры карціны, набытыя ў Варшаве, а калі я пахваліў „Татараў“, дык прасіў, каб гэтую карціну прыняў на памяць. Тут таксама былі Аскерка і валынскі Прозар. З жонкай мяне не пазнаёміў — нібыта хворая, у ложку. Сапраўды, у яе быў павятовы лекар Філіповіч''»<ref>Янушкевіч Я. Дыярыюш з XIX стагоддзя. Дзённікі Міхіла Галубовіча як гістарычная крыніца / Я. Янушкевіч — Мінск: Хурсік, 2003. С. 124, 256</ref>. У парэформенныя часы Брагін — цэнтр воласці ў Рэчыцкім павеце. У сувязі з чарговым паўстаннем супраць расійскага панавання і за аднаўленне Рэчы Паспалітай, 11 красавіка 1865 года будынак Брагінскага філіяльнага касцёла быў адабраны ў католікаў і перададзены ў праваслаўнае ведамства. Пазней у ім уладкавалі прыпісную царкву Св. Ціхана Задонскага<ref>{{Cite web |url=http://www.bragin.by/2015/12/maksim-eremich-sluzhil-v-bragine-polveka/ |title=Ростислав Бондаренко, священник. Настоятель Николаевской церкви Максим Еремич отдал служению в Брагине полвека. // Маяк Палесся. 11 снежня 2015. |access-date=22 студзеня 2021 |archive-date=19 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210619184636/http://www.bragin.by/2015/12/maksim-eremich-sluzhil-v-bragine-polveka/ |url-status=dead }}</ref>{{efn-ua|Благачынны Брагінскай акругі і настаяцель Свята-Мікалаеўскай царквы протаіерэй Максім Ярэміч паведаміў тады сваёй пастве пра цэлы шэраг уласных «адкрыццяў», як тое: раней гэты касцёл быў «''домовой церковью''» яшчэ праваслаўных князёў Вішнявецкіх, доказам чаго нібыта знойдзеныя тут пры перабудове ў царкву абломкі царскіх варот, праваслаўныя крыж і харугва, старыя чорныя уніяцкія святарскія рызы (!). Таксама а. Максім сцвярджаў, што «''На воротах, против дома князей, была некогда церковь Благовещения Пресвятой Богородицы''» (Минские епархиальные ведомости. – Минск, 1871. № 4. С. 29). Але царква з такім тытулам заснавана ў 1609 г. Вішнявецкімі не ў Брагіне, а ў Сяльцы, дзе самі яны ніколі не жылі.|}}. На 1876 год часткай Брагінскага маёнтку ў 20 000 дзесяцін угоддзяў, набытай 9 студзеня 1873 года, валодаў расійскі купец 1-й гільдыі Якім Сямёнавіч Каноплін. Іншая частка Брагінскіх добраў разам з Мікуліцкім ключом у 26 650 дзесяцін, з 2-ма ветракамі, 6 коннымі, 1 вадзяным млынам, сукнавальняй засталася за графам Людвікам, сынам Міхала, Ракіцкім<ref>Памяць. Брагінскі раён. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2003. С. 60, 61</ref>, ад якога мусіла перайсці яго сыну Міхалу. У 1878 годзе ў мястэчку налічвалася 2 711 жыхароў<ref>Памятная книжка Минской губернии 1878 года. Часть 2-я. — Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1878. С. 81</ref>. У спісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павета) Мінскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Багародзіцкай царквы ў Брагіне названыя настаяцель а. Юліян Мігай, в. а. штатнага псаломшчыка Дзмітрый Федаровіч. Да прыходу належалі жыхары мястэчка Брагін, вёсак Буркі, Сабалі, Шкураты, Кавака. У прычце Мікалаеўскай царквы — настаяцель а. Максім Ярэміч, в. а. штатнага псаломшчыка Сямён Кезевіч, просфірня Еўфрасіння Кезевіч. Прыход — жыхары Брагіна, вёсак Дублін, Спярыжжа, Ясені, Валахоўшчына<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 456—457</ref>. На 1879 год у прыходзе Багародзіцкай царквы налічвалася 970 душ мужчынскага і 1019 душ жаночага полу сялянскага саслоўя, у прыходзе Мікалаеўскай царквы — 860 душ мужчынскага і 1005 душ жаночага полу<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 24, 26</ref>. У 1883 годзе Брагінскі маёнтак Ракіцкіх{{efn-ua|Цэнтрам яго, са слоў старажылаў, запісаных настаўнікамі Брагінскай пачатковай школы «под руководством Белобровика В. С.» у 1925 г., быў двор Касачоў (гл. таксама: Ганжураў І. Ф. // Памяць. Брагінскі раён. С. 53 – 54, 58). Гэта лакальная назва, у афіцыйных дакументах амаль неўжываная. Напрыклад, у справе 1905—1906 гадоў аб выкупе зямлі ў Унігаўцы сем'ямі Буйневічаў і Цішкевічаў, прыналежнасць апошняй толькі ў першым выпадку пазначана па-тутэйшаму як да маёнтку Касачоў, а ў трох астатніх выпраўлена на афіцыйную — як да маёнтку Брагін пана Міхала Кербедзя<ref>НГАБ. Ф. 1595. Воп. 2. Спр. 6265. А. 31, 39, 40, 43</ref>. Арыенцір для зацікаўленых: паміж месцам, дзе знаходзіўся той двор, і мястэчкам, паводле святара Расціслава Бандарэнкі, сёння бачым тэлерэтранслятар. Непадалёк, у былым панскім парку ад 1919 г. пачалі хаваць прыхаджанаў Раства-Багародзіцкай царквы, бо на старых Прачысценскіх могілках ужо не хапала прасторы. На сучаснай карце Брагіна тут пазначаны Касачоўскія могілкі.|}}, выстаўлены на аўкцыён за даўгі Зямельнаму банку, «''с Высочайшего соизволения''» набыў вялікі інжынер, сапраўдны тайны саветнік Станіслаў Валерыянавіч Кербедзь. Аднак яго адміністратар і ўпаўнаважаны ў судзе Юзаф Вайткоўскі, з-за безгаспадарлівасці папярэдніх уласнікаў, на 1887 год здолеў улагодзіць пазямельныя спрэчкі з сялянамі толькі 4 вёсак{{efn-ua|Ці не таму С. Кербедзь на 1888/1889 год названы ўладальнікам маёнтку Канстанцінаў і Амелькаўшчына, які складаў 15 875 дзесяцін угоддзяў (гл.: Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. – Минск, 1889. С. 370)?.. Брагінскі маёнтак пад сваёй назвай не згаданы на той час ні за адным уладальнікам. За сынамі Якіма Канопліна Аляксеем і Іванам значыліся адпаведна Глухавічы з Будай Пятрыцкай і Рафалаў.|}}, з насельнікамі 12-ці астатніх даводзіў справу да поўнага вырашэння і ў 1895 годзе{{efn-ua|Справы па размежаванню з землямі жыхароў яшчэ 11 паселішчаў перайшлі да іншых гаспадароў Брагінскіх добраў.|}}<ref>НГАБ. Ф. 1595. Воп. 2. Спр. 2249. А. 82 — 86</ref>. У 1896 годзе у Раства-Багародзіцкім прыходзе быў узведзены мураваны будынак царквы на гонар св. апосталаў Пятра і Паўла, у якім размясцілася і двухкласная прыходская школа<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 41139. А. 7</ref>. Паводле энцыклапедыі «Гарады і вёскі Беларусі», перапіс 1897 года засведчыў: у мястэчку Брагін было 648 двароў, 4519 жыхароў, дзейнічалі 3 царквы, капліца і 4 юдэйскія малітоўныя дамы, працавалі валасная ўправа, царкоўнапрыходская школа, народная вучэльня, паштова-тэлеграфны аддзел, хлебазапасная крама, паравы млын, бровар, 6 крупадзёрак, 3 маслабойні, 5 гарбарняў, 5 цагельняў, 82 крамы і 2 заезныя дамы, карчма, аптэка, штотыднёва праводзіліся таргі, 2 разы на год адбываліся кірмашы. На 1903/1904 год сярод зямельных уласнікаў Мінскай губерні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названы ўладальнік маёнтку Брагін дваранін Міхал Станіслававіч Кербедзь<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1904 г. — Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1903. Приложение. С. 56</ref>. Згодна са звесткамі выдання «Список населённых мест Минской губернии», на 1909 год у мястэчку Брагін налічвалася ўсяго 387 двароў, 3902 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 17</ref>. === Найноўшы час === [[Файл:Брагінскія кустары каля былой царквы-школы. Пач. 1930-х гг.jpg|міні|Арцель брагінскіх саматужнікаў побач з былой царквой-школай. Каля 1930 г.]] 9 лютага 1918 года, яшчэ да падпісання [[Брэсцкі мір|Брэсцкага мірнага дагавора]] з бальшавіцкай Расіяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Брагін, аднак, апынуўся ў складзе часова створанай 15 чэрвеня Палескай губерні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Прычым, старастай (губернатарам) гетман [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] [[Павел Скарападскі]] прызначыў былога ўладальніка маёнтка Гарадзішча, галаву Рэчыцкай павятовай управы Пятра Аскаравіча Патона. Ад 18 мая тут дзейнічала «варта Украінскай Дзяржавы»<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85</ref>. [[Файл:Brahin, Mikolskaja. Брагін, Мікольская (18.06.1933).jpg|міні|left|Канферэнцыя настаўнікаў, 1933 г. Здымак зроблены каля будынку Свята-Мікалаеўскай царквы, зачыненай уладамі{{efn-ua|Сведчанне іерэя Расціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэння Гасподняга ў вёсцы Сялец.|}}.]] 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай І з’езду КП(б) Беларусі Брагін з воласцю ўвайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня ён разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі перададзены ў склад [[РСФСР]]. 8 снежня 1926 года Брагін і яго значна пашыраную тэрытарыяльна воласць вярнулі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Тады ж ён стаў цэнтрам раёна, з 8 снежня 1926 года па 30 снежня 1927 года таксама з’яўляўся цэнтрам [[Брагінскі сельсавет|Брагінскага сельсавета]]. З 1938 г. у новастворанай Палескай вобласці (цэнтр — [[Мазыр]]). 27 верасня 1938 года Брагін атрымаў афіцыйны статус [[гарадскі пасёлак|гарадскога пасёлка]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 28 жніўня 1941 да 23 лістапада 1943 года Брагін знаходзіўся пад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыяй]]. З 1954 года ў складзе Гомельскай вобласці. У 1986 годзе ў выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] мястэчка апынулася ў зоне [[Радыеактыўнае забруджванне|радыеактыўнага забруджвання]]. 20 кастрычніка 1995 года адміністрацыйныя адзінкі [[Брагінскі раён]] і пасёлак Брагін, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр, аб'яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку — [[Брагінскі раён]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|title=Указ Президента Республики Беларусь от 20 октября 1995 года № 434 "Об объединении административных единиц Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408143508/https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == * [[2006]] год — 3,7 тыс. чал. * [[2010]] год — 3,9 тыс. чал. * [[2016]] год — 3698 чал.<ref name="2016-Estimate"/> * [[2017]] год — 3662 чал.<ref name="2017-Estimate"/> * [[2020]] год — 4400 чал.<ref name="2020-Estimate"/> == Забудова == === План === Сучасны Брагін складаецца з сеткі кварталаў, выцягнутых уздоўж ракі. Асноўныя адміністрацыйныя і гандлёвыя будынкі канцэнтруюцца вакол плошчы. У цэнтральнай частцы размяшчаюцца 2-, 4- і 5-павярховыя жылыя дамы. Астатняя забудова пераважна аднапавярховая, драўляная. === Вуліцы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 500px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва'''{{efn-ua|Усё, што датычыцца вуліц і мясцовасцяў Брагіна, вядома дзякуючы Віктару Гілеўскаму і заснавана на матэрыялах Усесаюзнага перапісу 1926 г. Гл.: НАРБ. Ф. 30. Воп. 2. Спр. 7031, 7130, 7131, а таксама: Трыбуна калгасніка. 6.04.1935 (перайменаванні).|}} || '''Былыя назвы''' |- style="background:#FAFAFA;" align="left" | Заходняя вуліца || '''Пойма''' вуліца || |- style="background:#EEEEEE;" align="left" | Кааператыўная вуліца || '''Шайкевіча''' вуліца{{efn-ua|Гэтая і іншыя імянныя назвы ўтварыліся ад прозвішчаў гаспадароў сядзібаў.|}} || |- style="background:#FAFAFA;" align="left" |Кастрычніцкая вуліца || || |- style="background:#FAFAFA;" align="left" | Камсамольская вуліца || '''Зялёная''' вуліца || |- style="background:#EEEEEE;" align="left" | Кірава вуліца || '''Загароддзе''' вуліца || |- style="background:#FAFAFA;" align="left" | Кірава завулак || '''Панеўчыка''' вуліца || |- style="background:#EEEEEE;" align="left" | Мамкіна вуліца || '''Кротава''' вуліца || Сялянская вуліца (па 1935 г.) |- style="background:#FAFAFA;" align="left" | Манжоса вуліца || '''Безымянная''', '''Садовая''' вуліца || |- style="background:#EEEEEE;" align="left" | Махава вуліца || '''Мясная''', '''Гарбарная''' і завулкі, прылягаючыя да вуліц '''Троіцкая''', '''Качанава''', '''Баранава,''' завулак '''Школьны''' || Інтэрнацыянальная вуліца (па 1935 г.) |- style="background:#FAFAFA;" align="left" | Махава завулак || '''Баранава''', '''Жэжкі''', '''Процкаў''' вуліцы || |- style="background:#EEEEEE;" align="left" | Набярэжная вуліца || '''Пасад''' вуліца || |- style="background:#FAFAFA;" align="left" | Партызанская вуліца || '''Новая''' (бо з’явілася па 1861 г.) вуліца || |- style="background:#EEEEEE;" align="left" | Першамайская вуліца || '''Кардашова''', '''Качанава''' вуліцы || |- style="background:#FAFAFA;" align="left" | Пралетарская вуліца || '''Троіцкая''' вуліца || |- style="background:#EEEEEE;" align="left" | Савецкая вуліца || '''Базарная''', '''Вузкі Базар,''' '''Прабойная''', '''Пясочная''' вуліцы || |- style="background:#FAFAFA;" align="left" | Садовы завулак || '''Казінаўка (Казіміраўка)''' вуліца || |- style="background:#EEEEEE;" align="left" | Скарахода вуліца || '''Выганная''' вуліца<ref>Гілеўскі В. [http://www.bragin.by/2021/06/bragin-gistarychny-u-poshukax-doma-syargeya-paluyana/ Брагін гістарычны. У пошуках дома Сяргея Палуяна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210614095025/http://www.bragin.by/2021/06/bragin-gistarychny-u-poshukax-doma-syargeya-paluyana/ |date=14 чэрвеня 2021 }}, Маяк Палесся, 10 чэрвеня 2021 г.</ref> || |- style="background:#FAFAFA;" align="left" | Чырвонаармейская вуліца || '''Гаток''' вуліца<ref>Віктар Гілеўскі. Твой дом — Брагін. // Літаратура і мастацтва. № 17. 26 красавіка 2019 г. С. 6</ref> |- style="background:#EEEEEE;" align="left" | Чырвонаармейскі завулак || '''Сідаровіча''' вуліца || |- style="background:#FAFAFA;" align="left" |} Вуліцы, якія сёння не існуюць і ў пераназваным выглядзе: Кавальская, Кароткая, Вузкая, Падол, Школьная, Цяслярская. === Мясцовасці === [[Файл:Згадка пра двор Звярынец і замак Гарадыскі. 1812 г.png||thumb|left|Згадка пра двор Звярынец і замак Гарадыскі. 1812 г.]] Мясцовасці Брагіна: Загароддзе, Звярынец{{efn-ua|14 студзеня 1812 г. святар Актавіян Доўгірд, настаяцель Сялецкага кляштара базыльянаў, ахрысціў Люцыю Юзафату, дачку панства Рыгора і Зофіі Каплінскіх з двара Звярынец, пісараў пры сховішчах у Брагінскім маёнтку, парафіянаў Астраглядавіцкага касцёла, а кумамі былі пан Антоні Зяньковіч, стражнік аршанскі, і пані Калета Лышчынская, ротмістрава, пан Антоні Мрачкоўскі і пані Францішка Згажэльская, рэгентава, пан Леон Згажэльскі, рэгент, і панна Пелагія Лышчынская, усе — з замку Гарадыскага<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 1451. А. 47адв.</ref>.|}} (раён сучасных вуліц Зіновіча, Юбілейнай, Паркавай, Пясочнай, канца Кастрычніцкай, Крылова, Палескай, Аэрадромнай, Чэлідзэ), Касачоў, Ліпкі, Палуянаўшчына. == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. == Славутасці == * Гарадзішча старажытнага Брагіна перыяду ранняга сярэднявечча (ХІІ–ХІІІ стагоддзі), на правым беразе р. [[Брагінка]], пры вусці яе правага прытока, уздоўж вул. Савецкай і вул. Кірава (ад зав. Кірава на паўднёвым усходзе – да вул. Пушкіна на поўначы) — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|313В000103}}. * [[Свята-Мікалаеўская царква (Брагін)|Свята-Мікалаеўская царква]]. == Культура == * [[Брагінскі гісторыка-этнаграфічны музей]] == Вядомыя асобы == * [[Майсей Юр’евіч Карчэмскі]] (1905—1982) — спецыяліст у галіне будаўніцтва<ref>https://esu.com.ua/article-10206</ref>. * [[Барыс Рыгоравіч Магілевіч]] (1907—1934) — удзельнік марской экспедыцыі на параходзе «Чэлюскін» (1933—1934)<ref>[http://www.rujen.ru/index.php/МОГИЛЕВИЧ_Борис_Григорьевич]</ref>. * [[Алег Ісідаравіч Мельнікаў]] (нар. 1946) — беларускі [[матэматык]] і педагог. * [[Сяргей Епіфанавіч Палуян]] (1890—1910) — беларускі [[публіцыст]], [[празаік]] і [[літаратуразнавец]]. * [[Яўген Пятровіч Панамарэнка]] (нар. 1947) — беларускі [[мастак]]. * [[Адам Міхал Ракіцкі]] (каля 1740—1779) — [[Кашталяны менскія|кашталян менскі]] (1777—1779), уласнік Брагіна. * [[Міхал Рафалавіч Ракіцкі]] (1797—1853) — [[рэчыцкі павятовы маршалак]] (1820—1853)<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар]… С. 25.</ref>, уласнік Брагіна. * [[Вольга Раманаўна Скараход]] (1915—1994) — вучоны-[[хімік]], доктар хімічных навук. * [[Навум Іосіфавіч Фальковіч]] (нар. 1924) — намеснік начальніка ваеннай кафедры [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|Томскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref>{{Cite web |url=http://wiki.tsu.ru/wiki/index.php/%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%2C_%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BC_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |title=Архіўная копія |access-date=11 лістапада 2018 |archive-date=24 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624201046/http://wiki.tsu.ru/wiki/index.php/%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87,_%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BC_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |url-status=dead }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Гомельскай вобласці]] * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]] == Заўвагі == {{Notelist-ua}} == Зноскі == {{Reflist|2|refs= <ref name="2020-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2020}}</ref> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Брагин}}; * Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. * ''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар] / А. Р. Раюк // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова. Сер. А. Гуманіт. навукі (гісторыя, філасофія, філалогія). — 2021. — Вып. 2. — С. 24—28. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Brahin|Брагін}} {{OSM relation|5598415|Брагін}} {{Брагінскі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Брагін| ]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Вішнявецкія]] [[Катэгорыя:Замойскія]] [[Катэгорыя:Ракіцкія]] j2bj8v3sbssb7r29rzlyowl52dnhpt7 0 17631 5146725 5143235 2026-05-25T23:10:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146725 wikitext text/x-wiki '''Белару́ская ку́хня''' — нацыянальная кухня [[Беларусы|беларусаў]], сукупнасць народных рэцэптаў і шматвяковых кулінарных традыцый гатавання страў і напояў, унікальных і агульных з суседнімі народамі. Простая і пажыўная кухня на аснове харчовай сыравіны (пераважна [[Збожжавыя культуры|збожжавых]] і [[гародніна|гароднінных]] [[Клубень|клубневых]]) даступных на [[Беларусь|Беларусі]]. Лічыцца даволі цяжкай для стрававання і тлустай. Беларускія стравы адносна простыя ў гатаванні і маюць сагравальны эфект. Сучасная беларуская кухня прапануе вялікі выбар страў, базуецца на [[Бульба|бульбе]], [[Мука|муцэ]], [[Жытні хлеб|жытнім хлебе]], [[Капуста качанная|капусце]] і [[Свініна|свініне]]. Прыклады тыповых страў: [[зразы]], [[калдуны]], [[мачанка]] з [[Бліны|блінамі]] і [[дранікі]] са смятанай, [[сырнікі]]; супы — [[жур]], [[крупеня]], [[халаднік]] i [[боршч]]; напоі — [[бярозавік]] і [[Квас|хлебны квас]]. Для беларускай кухні характэрна шырокае выкарыстанне {{нп3|Буракі (карняплод)|чырвоных буракоў|ru|Свёкла (корнеплод)}}, лясных [[Грыбы|грыбоў]] і [[Ягады|ягад]], [[Ячмень звычайны|ячменю]], кіслай [[Смятана|смятаны]] і салёнага [[сала]]. Стравы па смаку запраўляюцца [[Цыбуля рэпчатая|цыбуляй]] і [[Часнок|часнаком]] і ўпрыгожваюцца [[Пятрушка кучаравая|пятрушкай]] і [[кроп]]ам — гароднінай, якую лёгка вырошчваць на прысядзібных участках. Нацыянальная кухня беларусаў мае рэгіянальныя, мясцовыя і нават сямейныя разнавіднасці. У той жа час яна падобная на кухню суседніх народаў. Разам з тым на кухні нашых суседзяў праніклі элементы традыцыйнай беларускай кухні. == Гісторыя == Фарміравалася на аснове страў і прыёмах гатавання агульных для ўсіх славянскіх і іншых індаеўрапейскіх народаў — балцкіх, германскіх і іншых, якія фарміраваліся на працягу многіх тысячагоддзяў. Да нядаўняга часу ў рацыёне большасці насельніцтва [[Беларусь|Беларусі]] абсалютна пераважалі [[вегетарыянства|вегетарыянскія]] стравы — са збожжа, бабовых культур, агародніны, малака і малочных прадуктаў, насення лёну і канапель, прадуктаў збіральніцтва — грыбоў, ягад, садавіны, [[мёд]]у. Традыцыйная беларуская кухня вельмі блізкая да літоўскай. На працягу [[XIII стагоддзе|XIII]] — [[XIX стагоддзе|XIX]] стагоддзяў на яе фарміраванне (асабліва ў прывілеяваных класаў) аказвалі значны ўплыў [[Польская кухня|польская]] і [[Нямецкая кухня|нямецкая]] кухні, а таксама кухні нацыянальных меншасцей — [[яўрэйская кухня|яўрэйская]] і [[татарская кухня|татарская]], у меншай ступені [[Французская кухня|французская]], [[Італьянская кухня|італьянская]], [[венгерская кухня|венгерская]] і [[англійская кухня|англійская]]. З XIX стагоддзя найбольшы ўплыў аказвае [[руская кухня]]. == Стравы == {{Змест злева}} [[Файл:Plates of pierogi with sour cream and onion.jpg|thumb|Гатовыя калдуны з соусамі]] Аснову сельскай гаспадаркі беларусаў здаўна складала вытворчасць збожжа. Асноўным прадуктам харчавання быў [[хлеб]] з жытняй мукі, часта з дадаткамі ячменнай, пшанічнай, грэцкай, аўсянай. Адносна распаўсюджанай была выпечка з грэцкай мукі. Мучныя вырабы з пытляванай пшанічнай мукі ([[пірог|пірагі]], [[бліны]], [[каравай|караваі]]) выпякаліся ў асноўным на [[Беларускія святы|святы]]. Дагэтуль жытні хлеб у Беларусі ў вялікай пашане, з ім ядуць і першыя, і другія стравы. Апроч хлеба, з мукі вараць [[каша|кашы]], робяць [[клёцкі]], [[лазанкі]], [[калдуны]] і інш. Cамая папулярная гародніна — [[капуста]], якую вараць, тушаць, квасяць і выкарыстоўваюць для гатавання розных страў, напрыклад [[бігас]]у, а таксама [[буракі]], з якіх у прыватнасці гатуюць [[халаднік]], і [[морква]]. Як сведчаць этнаграфічныя даследаванні XIX стагоддзя, селянін-мужчына з'ядаў у дзень каля 3 фунтаў (каля 1,2 кг) хлеба, а жанчына — каля 2 фунтаў{{sfn|Киркор|1857|с=256}}. Згодна з назіраннямі [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] ў Віленскай губерні, а таксама [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіды Радчанкі]] на Гомельшчыне і [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыя Булгакоўскага]] на Піншчыне, традыцыйна сяляне харчаваліся тры ці чатыры разы на дзень: раніцай — [[сняданне]] (часта называлі абедам), каля 12-й гадзіны — [[палудзень]] (ці «полуднік»), каля трох гадзін дня — падвячорак і ўвечары — [[вячэра]]{{sfn|Киркор|1857|с=256}}{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=184}}. У перыяд цяжкіх палявых работ ([[сенакос]]у ці [[жніво|жніва]]) гаспадар мусіў забяспечваць працаўнікоў асабліва сытнай ежай і гарэлкай{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=184}}, тады як на [[паншчына|паншчыне]] і ў дарозе елі пераважна сухі хлеб, печаную ці вараную бульбу, параны гарох і бабы{{sfn|Киркор|1857|с=255}}. Агульную беднасць штодзённага сялянскага рацыёну пацвярджае і фундаментальнае выданне «Народы Расіі» (1878). Паводле даследчыкаў, харчаванне беларусаў складалася пераважна з чорнага хлеба, часта дрэнна выпечанага і з непрасеянай мукі з дамешкам мякіны, а таксама з бульбы, капусты, буракоў, бабоў і гароху. Улетку рацыён дапаўняўся шчаўем і бацвіннем. Мяса і рыба з'яўляліся на сялянскім стале вельмі рэдка, пераважна ў якасці святочнага пачастунку, а ўвесь астатні час сяляне мусілі здавольвацца поснай ежай{{sfn|Народы Россіи|1878|с=143}}. Сярод першых страў пераважалі раслінныя і мучныя супы. У [[Гомельскі павет|Гомельскім павеце]] ў канцы XIX стагоддзя асноўнымі супамі былі [[боршч]], [[капусняк]] і [[крупнік]] (які падчас пастоў залівалі канапляным алеем або елі «нішчымным»), а ўлетку часта гатавалі халаднік. Шырока ўжываліся «камы» (бульба, патоўчаная з канапляным насеннем) і «смілянка» (тоўчанае канаплянае насенне ў выглядзе соусу){{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. У выданні «Працы Імператарскага Вольнага эканамічнага таварыства» (1859) згадваецца цэлы шэраг спецыфічных мясцовых страў, характэрных для жыхароў гістарычнай Літвы (куды ўваходзілі і беларускія землі). Сярод іх: ''юшнік'' (кіслявы суп з гусінай ці парасячай крыві з вантробамі і мукой — варыянт [[чорная поліўка|чорнай поліўкі]]), ''шупеня'' (ячная каша з гарохам і свежым свіным салам), ''пэнсак'' (густая паўсядзённая страва з тоўчанага ячменю і гароху ў выглядзе соусу), ''канапляннікі'' (пірагі з ячнай мукі, напалову змяшанай з тоўчанымі каноплямі), а таксама ''скабэпутра'' (поліўка з бульбы, буракоў, ячных або грэцкіх крупаў і лясных груш, залітая кіслым малаком){{sfn|Труды ИВЭО|1859|с=16—17}}. [[Файл:Babka Potato Dish-2.jpg|thumb|Бабка]] Цяпер круглы год не сыходзіць са стала [[бульба]], з якой у Беларусі ўпершыню пазнаёміліся ў [[18 ст.]], пачалі вырошчваць на пач. [[19 ст.]], а да канца 19 ст. яна стала асновай рацыёну. Бульбу вараць, тушаць, смажаць, запякаюць, фаршыруюць. З яе гатуюць супы, салаты, піражкі і [[хрушчы]]. Смачная бульба ў спалучэнні з грыбамі, свінінай. Асабліва вядомыя стравы з сырой дранай бульбы запазычаныя калісьці з нямецкай кулінарыі — [[Бабка (страва)|бабка]], [[дранікі]], [[клёцкі]], [[капытка]]. === Мясныя === Мясныя стравы даўней гатавалі ў асноўным на святы, пераважна зімовыя. [[Дзічына]] таксама была найбольш даступная ўвосень і зімой. Сярод мясных прадуктаў асноўнае месца займалі вырабы са [[свініна|свініны]], значна меней, але больш як сёння, спажывалася [[бараніна|бараніны]], яшчэ менш&nbsp;— [[ялавічына|ялавічыны]]. Свіней забівалі пераважна ў лістападзе-студзені, а таксама вясной; найбольш часта перад Калядамі, што з’яўляецца старажытным, яшчэ з паганскіх часоў, звычаем. З нарэзанага мяса або мяснога фаршу выраблялі кілбасы; з пячонкі, крыві з дадаткам мукі, крупаў&nbsp;— [[Кішка (страва)|кішку]]; свіныя страўнікі таксама начынялі фаршамі (кіндзюк, шкалондза, або [[каўбух]]); вырабялі [[студзень, страва|студні]], [[сальцісон]]ы, рулеты, вэндзілі шынкі&nbsp;— свіныя лапаткі са скурай, кумпякі&nbsp;— лапаткі без скуры, якую салілі разам з салам, рэбры, галёнкі&nbsp;— верхнія часткі ног, аддзеленыя ад шынак і кумпякоў, свіныя вушы. Саланіну, каўбасы, вяндліну захоўвалі да цяжкіх сельскагаспадарчых работ&nbsp;— сенакосу, жніва. У сённяшняй беларускай кулінарыі перавагу аддаюць мясу, тушанаму з агароднінай і грыбамі, запечанаму з сырам і г.д. Адна з найбольш вядомых страў&nbsp;— [[мачанка]] ці [[верашчака]]. У сярэдзіне XIX стагоддзя верашчака трывала ўвайшла ў святочны рацыён не толькі шляхты, але і сялян. Этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у 1857 годзе адзначаў, што падчас святаў у віленскіх сялян «на стале з’яўляюцца яечня, верашчака, якая гатуецца са свініны, з кіслым соусам, гусь, курыца, бараніна»{{sfn|Киркор|1857|с=256}}. [[Прыправы]]&nbsp;— перац, каляндру, часнок, пятрушку і інш.&nbsp;— выкарыстоўваюць памяркоўна. === З хатняй птушкі === З хатняй птушкі найбольш звыклымі былі куры, качкі, [[гусь свойская|гусі]]; у [[16 ст.]] з’явіліся [[індык свойскі|індыкі]]. Асноўнай мэтай гадоўлі птушкі было атрыманне яек. У сялянскім рацыёне птушынае мяса было рэдкасцю, яго спажывалі пераважна як дыетычную ежу пры хваробах, часцей прадавалі на рынку ці выплочвалі ў якасці натуральнай даніны. Традыцыйным дэлікатэсам былі вэнджаныя «[[паўгускі]]», вяленыя качкі. Печаная ці смажаная гусь з грыбамі, ці фаршыраваная кашай — традыцыйная беларуская страва, вядомая з многіх літаратурных крыніц. === Малочныя === Малочных прадуктаў раней спажывалася значна меней, чым сёння (менш за 100 л. на чалавека ў год у пераліку на цэльнае [[малако]]). Мясцовая «чырвоная» парода буйной рагатай жывёлы не вызначалася высокімі надоямі, а значную частку статка складалі валы. Асноўным сродкам кансервацыі і галоўнай формай спажывання малака быў [[тварожны сыр]], які елі пераважна ў святы. Тварожны сыр высушваўся да крамянасці, яго крышылі нажом або смакталі як цукеркі. Больш распаўсюджаным, чым сёння, быў сыр з казінага малака. Ферментаваны [[сыр]] (сычужны) быў да 18 стагоддзя экзатычным відам імпарту, мала вядомым нават прывілеяваным саслоўям. Яго мясцовая вытворчасць пачалася толькі ў 19 стагоддзі. Яшчэ менш, чым сыр, ужывалася [[смятана]] і масла, якімі, як і цэльным малаком, «забельвалі» супы, кашы і іншыя стравы. У прыватнасці, паводле назіранняў З. Радчанкі, з малаком у сялянскіх сем'ях часта елі мучныя стравы: [[зацірка|зацірку]], [[локшына|локшыну]] і [[галушкі]]{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. Больш спажывалі раслінны тлушч у форме [[алей|алею]] — ільняны і канапляны, у вышэйшых саслоўях часам і [[аліўкавы алей|аліўкавы]]. Алеем штодзённа запраўлялі кашы, прыпраўлялі селядцоў. === Рыбныя === Рыба ў Беларусі спажывалася пераважна мясцовая, прэснаводная, асабліва шмат у перыяд [[Пост (рэлігія)|пастоў]]. Папулярнымі былі ліні, асятры, шчупакі, мянтузы, ляшчы, [[акунь|акуні]] і г.д., з якіх варылі [[юшка|юшку]], рабілі рыбныя клёцкі&nbsp;— [[галкі]], а таксама вендзілі, салілі. У шляхецкай кулінарыі былі вядомыя і складаныя рэцэпты, якія сведчаць пра ўзаемапранікненне культур, напрыклад, «шчупак па-жыдоўску» салодкім спосабам з разынкамі і шафранам{{sfn|Marciszewska|1878|с=220}}. Своеасаблівым метадам падрыхтоўкі сушанай рыбы (шчупакоў і траскі — стокфіша) «на літоўскі спосаб» было яе моцнае адбіванне малатком на кавадле перад вымочваннем, каб яна рабілася мяккай і пухкай{{sfn|Marciszewska|1878|с=232}}. [[Селядцы]] былі ці не адзінай марской рыбай, даступнай, хаця б на святы, усім пластам грамадства. Прывілеяваныя класы калі-некалі спажывалі таксама [[траска|траску]]. Найбольш сытным перыядам у годзе быў прамежак паміж Калядамі і Масленіцай, г.зв. мясаед, калі спажывалася найбольш мясных прадуктаў. Такі рытм у пэўным сэнсе дапамагаў прыстасавацца да дэфіцыту асноўных прадуктаў харчавання. Вясной запасаў ежы бракавала, тады меню разнастаілі шчаўём, крапівой, [[баршчэўнік]]ам, лебядой, карэннем заячай капусты, бацвіннем, маладымі парасткамі хвоі, «мязгой»&nbsp;— яшчэ не зацвярдзелай абалонай асіны і бярозы. Для такога веснавога рацыёну была характэрная забытая сёння поліўка «[[лапеня]]». [[Адам Ганоры Кіркор]] у 1857 годзе апісваў яе так{{sfn|Киркор|1857|с=255}}: {{цытата|Яна складаецца з крапівы, сніткі, баршчу, лебяды, шчаўя і асоту. Усё гэта параць у вёдрах і цэбарах гарачым камянямі, дзеля знішчэння сырасці, вымываюць халоднай вадой, дробна крышаць або сякуць нажамі і вараць з вадой, пасаліўшы і, па магчымасці, з прымессю мукі або малака.}} Голад быў звычайнай з’явай у жыцці прыгоннай вёскі, а ў часы неўраджаяў, войн, эпідэмій&nbsp;— таксама ў гарадах. == Напоі == === Алкагольныя === Самымі старажытнымі алкагольнымі напоямі былі [[піва]] і мёд. Піва выраблялася толькі верхняй ферментацыі, звычайна малога мацунку (2-3 аб.%), але спажывалася ў знач. колькасці, у пэўным сэнсе замяняючы прахаладжальныя напоі. Піва было нетрывалым, але яго варылі (асабліва ў фальварках) досыць часта. У параўнанні з сучаснасцю значна больш распаўсюджаным было піва цалкам ці часткова з пшанічнага соладу («[[Белае піва|белае]]»). Піўныя поліўкі (з жаўткамі, тварагом, смятанай — [[граматка]]) да 19 ст. замянялі сярэдняму класу [[кава|каву]] і [[гарбата|гарбату]]. Пітны мёд, у залежнасці ад прапорцыі мёду і вады і ступені перагонкі, меў мацунак ад 12 % да 50 %; асабліва цаніўся мёд, які «сыцілі» ў [[Каўнас]]е. У адрозненне ад Расійскай дзяржавы, вытворчасць і спажыванне алкагольных напояў былі істотна дэцэнтралізаваныя. Хаця сяляне мусілі набываць іх толькі ў корчмах, што належалі іх панам, яны маглі вырабляць пэўную колькасць самастойна на галоўныя царкоўныя святы або на вяселле; магдэбургскія гарады мелі на выключнае права вытворчасці і продаж напояў у корчмах, што належалі магістратам; існавалі таксама адмысловыя мядовыя брацтвы, сябры якіх мелі права самастойнага вырабу пэўнай колькасці напояў у [[канун]] вялікіх святаў. [[Віно]] ўжывалася ў літургічнай практыцы праваслаўнай і каталіцкай царквы, а таксама было артыкулам раскошы. Яно імпартавалася з [[Грэцыя|Грэцыі]] і [[Малдова|Малдовы]] ([[мальвазія]], [[царкоўныя кагоры]]), з [[16 ст.]] найбольшую папулярнасць сярод шляхты набыло віно з [[Венгрыя|Венгрыі]] (асабліва [[такай]]). У 17-18 ст. пашырылася мода на рэйнскія, якія ў Рэчы Паспалітай пілі з [[цукар|цукрам]], і французскія віны. [[Гарэлка]] (''вино горелое'') з’явілася ў ВКЛ у канцы [[15 ст.]] і па меры змяншэння выдаткаў на яе вытворчасць паступова выцясняла піва і асабліва мёд, з кан. 17&nbsp;— пач. 18 ст. заняўшы месца асноўнага алкагольнага напою. У залежнасці ад ступені дыстыляцыі яе мацунак вагаўся ад 15-20 % (г.зв. простая) да «[[акавіта|акавіты]]» (каля 70 %). Папулярнымі напоямі шляхты былі розныя лікёры, настойкі і наліўкі на аснове гарэлкі, з дадаткам зёлак, мёду, спецый, ягад, цукру&nbsp;— [[зуброўка]], [[Крамбамбуля (напой)|крамбамбуля]], [[траянка]] і г.д. Сярод шляхецкага і заможнага сялянскага саслоўя быў папулярны [[крупнік]]&nbsp;— гарачы алкагольны напой. Паводле сведчання [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] (1857), ён лічыўся святочнай раскошай{{sfn|Киркор|1857|с=256}}. === Неалкагольныя === З неалкагольных напояў у беларусаў былі папулярныя бярозавы і кляновы сокі, якія нарыхтоўвалі ў сакавіку, спажывалі не толькі ў свежым, але і ў зброджаным вылядзе: злівалі ў кадку, дадавалі дрожджы, некалькі галінак парэчак для паляпшэння смаку і насыпалі авёс, які, прарастаючы на паверхні, ахоўваў сок ад пылу. Такі напой мог захоўвацца да сенакосу; у Польшчы «бярозавая юшка» служыла аб’ектам сталых кпінаў над літоўцамі і беларусамі. Іншым традыцыйным напоем быў хлебны квас, які выраблялі досыць салодкім. І квас, і бярозавы сок летам выкарыстоўвалі для прыгатавання халаднікоў. Папулярнымі былі адвары розных зёлак (ліпавага квецця, дзіванны), [[збіцень]], [[узвар]]ы з яблыкаў, груш. [[Кава]] распаўсюдзілася ў Рэчы Паспалітай з канца 17 ст. (традыцыйна лічыцца, што першая буйная партыя трапіла як трафей пры перамозе над туркамі ў Венскай бітве ([[1683]])). Вельмі хутка кава набыла вялікую папулярнасць сярод шляхты і мяшчан і пачала лічыцца адным з «сармацкіх» нацыянальных сімвалаў; ніжэйшыя саслоўі імітавалі каву з пражаных жалудоў, ячменя, цыкорыі. З [[гарбата]]й шляхта пазнаёмілася ў сяр. 18 ст., але да падзелаў дзяржавы яна так і не набыла папулярнасці, маючы рэпутацыю толькі аптэчнага сродку. == Страты традыцыйнай беларускай кухні == За савецкі перыяд з побыту беларусаў зніклі не толькі стравы са стала прывілеяваных станаў, але значна спрасцілася і збяднілася меню праз знікненне страў і простага сялянскага стала, таксама яно ўніфікавалася з меню насельніцтва ўсяго [[СССР]]. Амаль цалкам зніклі многія карняплоды ([[бручка]], [[пастарнак]] і г. д.), [[бабовыя]] ([[бабы]], [[сачавіца]]), выпечка з грэчнай мукі, традыцыйныя [[прыправы]] ([[мацярдушка]], [[бядрынец]] і г. д.), многія венджаныя вырабы ([[паўгускі]], [[кіндзюк]]), стравы з бараніны, канапланага насення, традыцыйныя гатункі сыру і масла і г.д. Гісторыю харчавання, кулінарыі і гастранаміі ў Беларусі можна ўмоўна падзяліць на некалькі перыядаў: * Харчаванне ў дагістарычны і старажытна-рускі перыяд * [[Харчаванне ў ВКЛ|Харчаванне ў перыяд ВКЛ]] (сяр. 13 ст. — 1795) * [[Харчаванне беларусаў у Расійскай імперыі|Харчаванне ў перыяд Расійскай імперыі]] (1772—1917) * Харчаванне ў савецкі перыяд (1917—1991) * Харчаванне ў перыяд незалежнай Беларусі (з 1991) Першыя польскія кулінарныя кнігі — «[[Compendium ferculorum]]» кухмістра [[Станіслаў Чарнецкі|Ст. Чарнецкага]] (1682), «[[Кухар дасканалы]]» [[Войцех Вялёндка|В. Вялёндкі]] (1786) — атрымалі адносна шырокае распаўсюджанне і ў ВКЛ. Спробы зафіксаваць і сістэматызаваць традыцыі прыгатавання, захоўвання і спажывання ежы і пітва ў кнігах у Беларусі пачаліся толькі ў 19 ст. — «[[Кухар добра навучаны]]» (1830) [[Ян Шытлер|Я. Шытлера]], «[[Літоўская гаспадыня]]» [[Ганна Цюндзявіцкая|Г. Цюндзявіцкай]] (1848), «[[Кухарка літоўская]]» [[Вінцэнціна Завадская|В. Завадскай]] (1874), «Шляхецкая кухарка» [[Марыя Марцішэўская|М. Марцішэўскай]] (1878). Апошняя, выдадзеная ў Жытоміры аўтаркай, якая называла сябе «[[літвін|літвінкай]]», яскрава дэманструе адзінства кулінарнай прасторы былой Рэчы Паспалітай і змяшчае мноства рэгіянальных рэцэптаў (халаднікоў, літоўскіх каўдуноў, бацвіння і інш.){{sfn|Marciszewska|1878}}. Пасля рэформы 1861 года і асабліва пад час аграрнага крызісу 1880-х гадоў узрасла цікавасць да матэрыяльнай і духоўнай культуры беларускага сялянства, якая ў гэты час імкліва пазбаўлялася спадчыны прыгонніцтва. Пачынальнікі беларускай этнаграфіі фіксавалі рэцэпты традыцыйных народных страў, рытуалы спажывання ежы і прылады яе прыгатавання і г.д. Аднак гэтая праца насіла бессістэмны характар. Разам з тым, палітычныя катаклізмы першай паловы 20 ст. цалкам знішчылі цэлыя сацыяльныя класы былой Беларусі — шляхту і мяшчанства, носьбітаў больш высокай матэрыяльнай і духоўнай культуры, у тым ліку кулінарнай. Ідэя пра існаванне ці магчымасць рэканструкцыі ўласна беларускай нацыянальнай кухні ўзнікла значна пазней, толькі пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], і да канца 20 ст. адзінай крыніцай такой рэканструкцыі лічылася этнаграфічная спадчына былога прыгоннага сялянства, зафіксаваная ў перыяд распаду яго традыцыйнага ладу жыцця. Задача стварэння паўнавартаснай беларускай нацыянальнай кулінарнай і гастранамічнай культуры, якая абапіраецца як на «народныя», так і на «высокія» традыцыі, дагэтуль застаецца актуальнай. == Выявы == <gallery perrow="5"> File:Belorussian borscht - 2015 AD.JPG|[[Боршч]]. File:Mushrooms and chicken in sour cream and cheese - Belarus - 2015 AD.JPG|Грыбы і курыца пад смятанай і сырам. File:Potato pancakes.jpg|[[Дранікі]]. File:Glass-of-kvass.jpg|Хлебны [[квас]]. File:Golubzi4.jpg|[[Галубцы]]. File:Babka Potato Dish-1.jpg|[[Бабка (страва)|Бабка]]. File:Chicken rolls and saltisons - Belarus - 2015 AD.JPG|Рулет з курыцы і [[сальцісон]]. File:Belaya Rus vodka.jpg|[[жыта|Жытнёвая]] [[гарэлка]]. File:Red Currant Kissel.jpg|[[Кісель]] з [[Парэчкі|парэчак]]. File:Belarus-Minsk-Bread and Confectionery Business Exhibition-8.jpg|[[Каравай]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/НашаЕжа|Белы|Беларуская кухня}} * {{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества |год=1857 |том=20 |старонкі=113—339 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонак=489 |мова=pl |ref=Marciszewska}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |месца=С.-Петербургъ |выдавецтва=Типографія В. Безобразова и Комп. |год=1890 |старонак=201 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |месца=С.-Петербургъ |выдавецтва=Типографія В. Безобразова и Комп. |год=1888 |старонак=309 |ref=Радчанка}} * {{кніга |загаловак=Народы Россіи. Этнографическіе очерки |месца=С.-Петербургъ |выдавецтва=Изданіе редакціи журнала «Природа и люди» |год=1878 |том=I |старонак=587 |мова=ru |ref=Народы Россіи}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Cuisine of Belarus|выгляд=міні}} * ''Аляксадра Парахня'': [http://www.rh.by/by/250/10/7753/ Традыцыйная стравы Мядзельшчыны непаўторныя сярод беларускіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131202230432/http://www.rh.by/by/250/10/7753/ |date=2 снежня 2013 }} // «[[Рэгіянальная газета]]» {{Беларусы}} {{Нацыянальныя кухні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня| ]] ao3s8fe5zabd8qxh0ubfnsb94u7iuaw 0 17794 5146778 5059693 2026-05-26T06:39:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146778 wikitext text/x-wiki '''Анамастыка''' (ад {{lang-el|onomastike}} — майстэрства даваць імёны) — раздзел [[мовазнаўства]], які вывучае ўласныя [[імя|імёны]] і [[геаграфія|геаграфічныя]] назвы. Анамастыка вывучае любыя ўласныя імёны, іх паходжанне, гісторыю, асноўныя заканамернасці развіцця і функцыянавання, а таксама сукупнасць уласных імён — анімію, анамастыкон. Уласныя імёны мастацкіх твораў даследуе паэтычная анамастыка. Раней замест тэрміна анамастыка ўжываўся тэрмін тапанамастыка. Спецыфіка прадмета анамастыкі ў тым, што яго вывучэнне выходзіць за межы мовазнаўства і патрабуе ўліку гістарычных, геаграфічных, сацыяльна-эканамічных і іншых фактараў. Асноўныя і найбольш распрацаваныя раздзелы [[анамастыка|анамастыкі]] — [[тапаніміка]], якая вывучае ўласныя назвы геаграфічных аб’ектаў ''(Беларусь, Палессе, рака Вілія, вуліца Петруся Броўкі і інш.)'' і [[антрапаніміка]] — уласныя імёны людзей ''(Адам, Сафрон, Францыск Скарына, Рыгор Раманавіч Шырма)''. Да анамастыкі адносяцца: * [[тэаніміка]] — уласныя імёны багоў і міфічных істот ''(Вялес, Дажбог, Хорс, Ярыла)''; * [[зааніміка]] — мянушкі жывёл ''(Падласая, Жучка, Зорка, Лыска, Мурка)''; * [[касманіміка]] — назвы галактык, сузор’яў ''галактыкі Марфей 1, Марфей 2; сузор’і Вялікая Мядзведзіца, Геркулес, Дракон, Казярог)''; * [[астраніміка]] — назвы асобных нябесных цел ''(планеты Зямля, Марс, Меркурый, Венера, Сатурн; зоркі Галава Гаргоны, Сэрца Гідры, Атлас, Яслі; астэроіды Ангеліна, Сільвія; каметы Бакулунда, Клемола)''; * [[хрэматонім]]ы — уласныя назвы ўнікальных, каштоўных прадметаў матэрыяльнай культуры, назвы музычных інструментаў, ювелірных вырабаў, каштоўных камянёў і інш. ''(«Цар-птушка», «Шапка Манамаха», алмазы «Зорка Поўдня», «Рэгент», залатыя самародкі «Вярблюд», «Мефістофель»)''; * [[ктэматонім]]ы — найменні прадпрыемстваў і прадуктаў матэрыяльнай і духоўнай вытворчасці ''([[Камунарка (фабрыка)|фабрыка «Камунарка]]», цукеркі «Грыльяж», [[Юнацтва (выдавецтва)|выдавецтва «Юнацтва]]», раман «Сотнікаў»)''; * [[фітонім]]ы — уласныя назвы асобных раслін (ружа «Шапэн», слівы «Эма Ліперман», секвоя «Сентынел»); * [[хранонім]]ы — уласныя назвы гістарычна знамянальных адрэзкаў часу, гадавых цыклаў прыроды ''(Вялікая Айчынная вайна, Пятроўская эпоха, Ялцінская канферэнцыя, Новы год, «бабіна лета»)''; * [[эргонім]]ы — уласныя назвы прадпрыемстваў, устаноў, арганізацый, таварыстваў, гурткоў ''(«Беларусьфільм», камбінат «Праўда», ансамбль «Песняры»)''; * [[анемонім]]ы<!--анямонімы?--> — уласныя назвы стыхійных бедстваў, ураганаў, цыклонаў, тайфунаў, вятроў ''(ураганы Аліса, Флора, цыклон Даліла, тайфун Глорыя)''; * [[дакументонім]]ы — уласныя назвы асобных, найбольш важных дакументаў''(«Дэкрэт аб міры», «[[Устава на валокі]]», [[Кітабы]])''; * [[драмонім]]ы — уласныя назвы шляхоў зносін ''(шлях «з варагаў у грэкі», Даўгінаўскі тракт, авіялінія Мінск-Варшава)''. Сучасную навуку пра ўласныя імёны нельга ўявіць без паэтычнай (літаратурна-мастацкай) анамастыкі, якая стала арганічнай часткай і спецыяльным раздзелам анамастыкі ў цэлым. Мастацкая літаратура з’яўляецца адной з важных сфер функцыянавання розных відаў [[уласнае імя|уласных імён]]. [[Імя ]]ў мастацкім тэксце — больш складаная адзінка, чым звычайны [[онім]]. Асаблівая прырода [[уласнае імя|ўласных імён]] мастацкага твора вымагае выкарыстання асаблівага тэрміна для іх называння. Апошнім часам у [[лінгвістыка|лінгвістыцы]] і [[літаратуразнаўства|літаратуразнаўстве]] ўсё часцей ужываецца тэрмін [[паэтонім]]. «[[Паэтонім]] — уласнае імя, выкарыстанае пісьменнікам у яго творы (у назве ці ў самім тэксце)». Трапіўшы у мастацкі тэкст, [[імя]], як правіла, ускладняе сваю зместавую структуру, набываючы дадатковыя сэнсавыя адценні за кошт пашырэння асацыятыўных сувязей. Дзякуючы гэтаму [[паэтонімы]] не проста вылучаюць, ідэнтыфікуюць аб’екты навакольнага свету, а характарызуюць, ацэньваюць з’явы, выказваюць аўтарскія адносіны да аб’ектаў характарыстыкі, дапамагаюць пісьменніку ствараць мастацкія вобразы. Уласныя імёны, іх паходжанне і гісторыя цікавілі чалавецтва з даўніх часоў. Аднак навуковы падыход да іх — з’ява адносна нядаўняя. Пачатак ім паклаў нямецкі вучоны [[В. Гумбальт]] (1767—1835). У [[Расія|Расіі]] прыхільнікам гэтага кірунку быў [[А. Х. Вастокаў]] (1781—1864). Асобныя рускія і беларускія вучоныя ўжо ў сярэдзіне 19 ст. разумелі важнасць уласных імён для вызначэння гістарычных меж рассялення славян і суседніх з імі народаў ([[А. Кіркор]], [[А. А. Качубінскі]], [[А. Л. Пагодзін]]). Больш высокі этап у развіцці ўсходнеславянскай анамастыкі звязаны з імёнамі [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|А. А. Шахматава]] (1864—1920) і [[А. І. Сабалеўскі|А. І. Сабалеўскага]] (1857—1929) і нашых землякоў [[З. Я. Тараноўскі|З. Я. Тараноўскага]] і [[Ю. Ю. Трусман|Ю. Ю. Трусмана]]. І ўсё ж асноўная частка даследаванняў гэтага перыяду не ўзнялася вышэй за ўзровень прыватных назіранняў і заўваг. Сістэмны, навуковы характар вучэнне пра ўласныя імёны набыло толькі ў апошнія дзесяцігоддзі, калі з’явілася шмат спецыяльных выданняў, былі выпрацаваны прынцыпы анамастыкі як самастойнай навуковай дысцыпліны. Беларускую анамастычную школу заснаваў акадэмік [[АН Беларусі]] [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. В. Бірыла]]. Вывучаюцца два класы анамастычнай лексікі — [[антрапонім]]ы і [[тапонім]]ы, ([[айконім]]ы, [[гідронім]]ы, [[мікратапонім]]ы, [[урбонім]]ы). Даследчыкі засяроджваюць увагу на сукупнасці тых ці іншых класаў уласных імён у межах пэўных тэрыторый (рэспублікі, вобласці, басейна ракі і інш.), а таксама на асобных тыпах уласных імён, вылучаных на аснове агульнасці словаўтваральнай або семантычнай прыкметы. Так, у працах «Беларуская антрапанімія» [[М. В. Бірыла|Бірылы]], «Антрапанімія Гродзеншчыны і Брэстчыны 14-18 стст.» [[Г. К. Усціновіч]] высвятляецца паходжанне старажытных і сучасных беларускіх асабовых імён, імён па бацьку і прозвішчаў, а ў працах «Тапаніміка Беларусі» і «Вуліцы помняць» [[В. А. Жучкевіч|В. А. Жучкевіча]], «Беларуская айканімія» [[В. П. Лемцюгова|В. П. Лемцюговай]] даследуецца паходжанне, станаўленне і развіццё ўласных назваў паселішчаў, вуліц, прыродных і гаспадарчых аб’ектаў. == Паэтычная анамастыка == Паэтычная анамастыка — асобны від анамастычных даследаванняў, які заключаецца ў аналізе ўжывання імён у пэўных [[літаратурны твор|літаратурных творах]]. Уласныя імёны, ужытыя ў мастацкіх тэкстах, атрымалі назву паэтонімаў. Адбор і стварэнне ўласных імён у мастацкім тэксце, як правіла, носіць невыпадковы характар і адбываецца ў адпаведнасці з пэўнымі ідэйна-эстэтычнымі задачамі аўтара. Сістэма паэтонімаў у тэксце адыгрывае значную ролю ў вызначэнні аўтарскага ідыястылю, аўтарскай карціны свету. Значнасць імёнаў уласных у паэтычных і празаічных творах пацвярджаецца наяўнасцю спецыяльных слоўнікаў уласных імёнаў, якія ўжываюцца ў мастацкіх тэкстах пэўных аўтараў. Вылучаюцца літаратурныя антрапонімы, тапонімы і іншае. Літаратурныя антрапонімы валодаюць наступнымі функцыямі: * дыферэнцыяльная — адрозніваць розных герояў * сацыяльная функцыя — указвае на месца персанажа ў грамадскай іерархіі * культурна-гістарычная — любое асабовае імя адпавядае спецыфіцы антрапаніміі часу і этнічнай прасторы, якія выяўляюцца. * эстэтычная (мастацкая) — абраны моўны факт служыць для наймення мастацкага вобраза-характару; дазваляе выяўляць суб'ектыўныя адносіны да персанажа == Гл. таксама == * [[Мянушка (заанімія)|Мянушка, заанімія]] * [[Антрапаніміка]] * [[Антрапанімія]] == Літаратура == * {{крыніцы/сбмова}} * Беларуская мова: Энцыклапедыя / Б. І. Сачанка (нав.рэд.) [ і інш.]. Мінск: «Беларуская Энцыклапедыя» імя П. Броўкі, 1994. — 653 с. * Беларуская антрапанімія: вучэб. дапам. / Г. М. Мезенка == Спасылкі == * http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/ONOMASTIKA.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110429183058/http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/ONOMASTIKA.html |date=29 красавіка 2011 }} * http://filologia.su/onomastika {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Анамастыка| ]] {{rq|refless}} 7knullesaekjn96l1icpouwl01j5suf 0 22857 5146801 5146296 2026-05-26T07:36:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5146801 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Іван Абрамавіч Ермачэнка''' ({{ДН|13|5|1894|1}}, в. [[Капачэўка]], [[Барысаўскі павет]], цяпер {{МН|Барысаўскі раён|у Барысаўскім раёне|}}, [[Мінская вобласць]] — {{ДС|25|2|1970}}, [[ЗША]]) — беларускі [[палітычны дзеяч]], [[публіцыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Неўзабаве сям’я пераехала ў [[Масква|Маскву]], дзе галава сям’і працаваў на чыгунцы. Скончыў гімназію ў [[Масква|Маскве]], паступіў на электратэхнічны факультэт, але вучобу перапыніла [[Першая сусветная вайна]]. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] — школу прапаршчыкаў, служыў у расійскай арміі і быў накіраваны на фронт, дзе даслужыўся да паручніка. Меў некалькі ўзнагарод. У [[1918]] г. трапіў у палон, адкуль уцёк. У грамадзянскую вайну афіцэр белай арміі, ад’ютант генерала [[Пётр Мікалаевіч Урангель|П. М. Урангеля]], меў званне падпалкоўніка. [[Файл:Belarusian consulate in Constantinople (1921-1922).jpg|thumb|злева|Беларускае консульства БНР у Канстанцінопалі. На фотаздымку — консул Іван Ермачэнка (сядзіць) і сакратар (стаіць) у рабочым кабінеце. На сцяне вісіць герб «[[Пагоня]]» і [[Карта Беларускай Народнай Рэспублікі|карта БНР]]. Фотаздымак 1921—1922 гадоў.]] [[Файл:Consular stamp and signature of Ivan Yermachenka (Constantinople, 1922).jpg|злева|міні|Пячатка і подпіс генеральнага консула БНР Івана Ермачэнкі на дакуменце, выдадзеным беларускай дыпламатычнай місіяй у Канстанцінопалі ў 1922 годзе.]] У 1920 г. эвакуіраваўся ў [[Канстанцінопаль]], дзе далучыўся да беларускага руху. У 1921 г. [[Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі|прадстаўнік урада БНР у Канстанцінопалі]] і генеральны консул на Балканах; заснаваў консульскія аддзелы БНР у Югаславіі і Балгарыі. З’яўляўся адным з арганізатараў Беларускага камітэта ў Турцыі. У 1922 г. намеснік міністра замежных спраў БНР у [[Коўна|Коўне]]. Пераехаў у [[Прага|Прагу]]. Скончыў медыцынскі факультэт [[Карлаў універсітэт|Карлавага ўніверсітэта]] (1929). Займаўся лекарскай практыкай і грамадска-палітычнай дзейнасцю сярод беларускай эміграцыі. Узначальваў беларускі аддзел таварыства «Сокал». Фундатар часопісу «[[Іскры Скарыны]]». У 1925 г. разам са старшынёй Рады БНР [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пётрам Крэчэўскім]], [[Васіль Іванавіч Захарка|Васілём Захаркам]], [[Тамаш Тамашавіч Грыб|Тамашам Грыбам]] не прызнаў рашэнняў Берлінскай [[Другая Усебеларуская канферэнцыя|Другой Усебеларускай канферэнцыі]], дзе аб’явілі пра роспуск Ураду БНР. 3 1938 г. — куратар беларуска-нямецкага супрацоўніцтва, у 1939 г. адбыліся перамовы прадстаўнікоў Міністэрства замежных спраў Рэйху з І. Ермачэнкам. Ён прапанаваў нямецкаму боку праект разгрому [[СССР|Савецкага Саюза]], у якім важную ролю адыгрывала саюзная Германіі беларуская дзяржава. Разам з Васілём Захаркам апрацаваў мемарандум да [[Адольф Гітлер|А.Гітлера]], у якім яны прасілі звярнуць пільную ўвагу на вырашэнне беларускага пытання. У [[1940]] г. заснаваў у [[Прага|Празе]] Беларускі камітэт самапомачы, стварыў уласнае прыватнае выдавецтва, што выпусціла пяць кніг. 22 кастрычніка 1941 г. міністр усходніх акупаваных тэрыторый прызначыў Ермачэнку старшынёй [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]] (БНС) ў акупаваным нацыстамі [[Мінск]]у. БНС задумвалася акупацыйнымі ўладамі як дабрачынная арганізацыя для апекі над беднымі слаямі насельніцтва. Але дбаннем самога Ермачэнкі ўдалося стварыць агульнабеларускую арганізацыю, якая займалася не толькі сацыяльнымі праблемамі, але і пытаннямі школьніцтва, культуры, грамадскага жыцця. У чэрвені 1942 г. проы БНС быў створаны Вольны корпус беларускай самааховы для барацьбы з партызнамі, на чале якога стаў падпалкоўнік Ермачэнка. Быў дарадчыкам генеральнага камісара Беларусі [[В. Кубэ]]. Друкаваўся ў «[[Беларуская газета (1941)|Менскай (Беларускай) газэце]]». У пачатку 1943 г. супраць Ермачэнкі распачало працу СС у Берліне, пабачыўшы ва ўзвышэнні гэтага дзеяча пэўную небяспеку. Каб не надаваць справе палітычнага адцення, была праведзена фінансавая праверка БНС, вынікам якой стала абвінавачанне Ермачэнкі вясною 1943 г. у фінансавых злоўжываннях. 27 красавіка 1943 г. высланы ў Прагу пад нагляд [[гестапа]]. Пасля забойства Кубэ 22 верасня 1943 г. ён быў арыштаваны па падазрэнні ў датычнасці да забойства свайго былога шэфа, прыяцеля, аднадумца. У пачатку 1945 г. выехаў на захад Германіі. Пасля капітуляцыі працаваў у структурах [[Адміністрацыя Аб'яднаных Нацый па дапамозе і рэабілітацыі|ЮНРРА]]. Тады ж займеў добрыя дачыненні з амерыканскімі акупацыйнымі ўладамі, у т.л. дзякуючы сяброўству з адным з кіраўнікоў амерыканскай ваеннай адміністрацыі ў Германіі, падпалкоўнікам Ярамірам Поспішылам, з якім пазнаёмілся падчас знаходжання ў Стамбуле. У канцы 1947 — пачатку 1948 гг. пераехаў у [[Нью-Ёрк]]; працаваў урачом. У маі 1948 г. ён быў прызначаны паўнамоцным паслом [[Беларуская цэнтральная рада|БЦР]] у ЗША. Пабачыўшы складанасці ў справе дапамогі ў прыездзе беларускіх DP і цяжкія ўмовы іх жыцця ў Германіі, Іван Ермачэнка зрабіў спробу наладзіць сувязі са старой беларускай эміграцыяй і пераканаць яе дапамагаць суродзічам у Еўропе, на ўзор украінскай, польскай, рускай дыяспараў. Дзеяч звярнуўся да старой эміграцыі праз рускамоўную прэсу і заклікаў стварыць у Амерыцы беларускую грамадскую арганізацыю — зямляцтва, мэтай якога будзе дапамога суайчыннікам у Германіі запрашэннямі, грашыма, працай і жыллём<ref>Зварот быў надрукаваны ў некалькіх газетах, напр.: «Россия» [Нью-Йорк]. — 1948. — № . — 22 сентября</ref>. 8 лістапада 1948 года ў штаце Нью-Ёрк быў зарэгістраваны [[Злучаны беларуска-амерыканскі дапамаговы камітэт]], а Іван Ермачэнка ўзначаліў яго першы ўрад. Нягледзячы на ўласную ініцыятыву ў стварэнні арганізацыі, праз некалькі месяцаў па заснаванні ЗБАДК Іван Ермачэнка пакінуў пасаду яго старшыні, паколькі палітычныя апаненты імкнуліся спыніць яго кантакты з амерыканскімі чыноўнікамі. Публікаваўся ў часопісе «[[Беларус у Амерыцы]]». == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Юрый Туронак|Туронак Ю.]] Беларуская кніга пад нямецкім кантролем (1939—1944). — Мн., 2002. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * Гардзіенка, А. Беларускі кангрэсавы камітэт Амэрыкі (БККА) / Алег Гардзіенка. — Смаленск: [б.в.], 2009. — 428 с., [12] с. іл. — (БІНІМ; Бібліятэка Бацькаўшчыны, Кніга 16). ** Туронак Ю. Беларусь пад нямецкай акупацыяй. — Мн., 1993; ** {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ермачэнка Іван Абрамавіч}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай народнай самапомачы]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Турцыі]] k7p4o51jg3pgxpew39qcq0ygjk27t64 5146802 5146801 2026-05-26T07:37:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146802 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ермачэнка}} {{ДД}} '''Іван Абрамавіч Ермачэнка''' ({{ДН|13|5|1894|1}}, в. [[Капачэўка]], [[Барысаўскі павет]], цяпер {{МН|Барысаўскі раён|у Барысаўскім раёне|}}, [[Мінская вобласць]] — {{ДС|25|2|1970}}, [[ЗША]]) — беларускі [[палітычны дзеяч]], [[публіцыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Неўзабаве сям’я пераехала ў [[Масква|Маскву]], дзе галава сям’і працаваў на чыгунцы. Скончыў гімназію ў [[Масква|Маскве]], паступіў на электратэхнічны факультэт, але вучобу перапыніла [[Першая сусветная вайна]]. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] — школу прапаршчыкаў, служыў у расійскай арміі і быў накіраваны на фронт, дзе даслужыўся да паручніка. Меў некалькі ўзнагарод. У [[1918]] г. трапіў у палон, адкуль уцёк. У грамадзянскую вайну афіцэр белай арміі, ад’ютант генерала [[Пётр Мікалаевіч Урангель|П. М. Урангеля]], меў званне падпалкоўніка. [[Файл:Belarusian consulate in Constantinople (1921-1922).jpg|thumb|злева|Беларускае консульства БНР у Канстанцінопалі. На фотаздымку — консул Іван Ермачэнка (сядзіць) і сакратар (стаіць) у рабочым кабінеце. На сцяне вісіць герб «[[Пагоня]]» і [[Карта Беларускай Народнай Рэспублікі|карта БНР]]. Фотаздымак 1921—1922 гадоў.]] [[Файл:Consular stamp and signature of Ivan Yermachenka (Constantinople, 1922).jpg|злева|міні|Пячатка і подпіс генеральнага консула БНР Івана Ермачэнкі на дакуменце, выдадзеным беларускай дыпламатычнай місіяй у Канстанцінопалі ў 1922 годзе.]] У 1920 г. эвакуіраваўся ў [[Канстанцінопаль]], дзе далучыўся да беларускага руху. У 1921 г. [[Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі|прадстаўнік урада БНР у Канстанцінопалі]] і генеральны консул на Балканах; заснаваў консульскія аддзелы БНР у Югаславіі і Балгарыі. З’яўляўся адным з арганізатараў Беларускага камітэта ў Турцыі. У 1922 г. намеснік міністра замежных спраў БНР у [[Коўна|Коўне]]. Пераехаў у [[Прага|Прагу]]. Скончыў медыцынскі факультэт [[Карлаў універсітэт|Карлавага ўніверсітэта]] (1929). Займаўся лекарскай практыкай і грамадска-палітычнай дзейнасцю сярод беларускай эміграцыі. Узначальваў беларускі аддзел таварыства «Сокал». Фундатар часопісу «[[Іскры Скарыны]]». У 1925 г. разам са старшынёй Рады БНР [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пётрам Крэчэўскім]], [[Васіль Іванавіч Захарка|Васілём Захаркам]], [[Тамаш Тамашавіч Грыб|Тамашам Грыбам]] не прызнаў рашэнняў Берлінскай [[Другая Усебеларуская канферэнцыя|Другой Усебеларускай канферэнцыі]], дзе аб’явілі пра роспуск Ураду БНР. 3 1938 г. — куратар беларуска-нямецкага супрацоўніцтва, у 1939 г. адбыліся перамовы прадстаўнікоў Міністэрства замежных спраў Рэйху з І. Ермачэнкам. Ён прапанаваў нямецкаму боку праект разгрому [[СССР|Савецкага Саюза]], у якім важную ролю адыгрывала саюзная Германіі беларуская дзяржава. Разам з Васілём Захаркам апрацаваў мемарандум да [[Адольф Гітлер|А.Гітлера]], у якім яны прасілі звярнуць пільную ўвагу на вырашэнне беларускага пытання. У [[1940]] г. заснаваў у [[Прага|Празе]] Беларускі камітэт самапомачы, стварыў уласнае прыватнае выдавецтва, што выпусціла пяць кніг. 22 кастрычніка 1941 г. міністр усходніх акупаваных тэрыторый прызначыў Ермачэнку старшынёй [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]] (БНС) ў акупаваным нацыстамі [[Мінск]]у. БНС задумвалася акупацыйнымі ўладамі як дабрачынная арганізацыя для апекі над беднымі слаямі насельніцтва. Але дбаннем самога Ермачэнкі ўдалося стварыць агульнабеларускую арганізацыю, якая займалася не толькі сацыяльнымі праблемамі, але і пытаннямі школьніцтва, культуры, грамадскага жыцця. У чэрвені 1942 г. проы БНС быў створаны Вольны корпус беларускай самааховы для барацьбы з партызнамі, на чале якога стаў падпалкоўнік Ермачэнка. Быў дарадчыкам генеральнага камісара Беларусі [[В. Кубэ]]. Друкаваўся ў «[[Беларуская газета (1941)|Менскай (Беларускай) газэце]]». У пачатку 1943 г. супраць Ермачэнкі распачало працу СС у Берліне, пабачыўшы ва ўзвышэнні гэтага дзеяча пэўную небяспеку. Каб не надаваць справе палітычнага адцення, была праведзена фінансавая праверка БНС, вынікам якой стала абвінавачанне Ермачэнкі вясною 1943 г. у фінансавых злоўжываннях. 27 красавіка 1943 г. высланы ў Прагу пад нагляд [[гестапа]]. Пасля забойства Кубэ 22 верасня 1943 г. ён быў арыштаваны па падазрэнні ў датычнасці да забойства свайго былога шэфа, прыяцеля, аднадумца. У пачатку 1945 г. выехаў на захад Германіі. Пасля капітуляцыі працаваў у структурах [[Адміністрацыя Аб'яднаных Нацый па дапамозе і рэабілітацыі|ЮНРРА]]. Тады ж займеў добрыя дачыненні з амерыканскімі акупацыйнымі ўладамі, у т.л. дзякуючы сяброўству з адным з кіраўнікоў амерыканскай ваеннай адміністрацыі ў Германіі, падпалкоўнікам Ярамірам Поспішылам, з якім пазнаёмілся падчас знаходжання ў Стамбуле. У канцы 1947 — пачатку 1948 гг. пераехаў у [[Нью-Ёрк]]; працаваў урачом. У маі 1948 г. ён быў прызначаны паўнамоцным паслом [[Беларуская цэнтральная рада|БЦР]] у ЗША. Пабачыўшы складанасці ў справе дапамогі ў прыездзе беларускіх DP і цяжкія ўмовы іх жыцця ў Германіі, Іван Ермачэнка зрабіў спробу наладзіць сувязі са старой беларускай эміграцыяй і пераканаць яе дапамагаць суродзічам у Еўропе, на ўзор украінскай, польскай, рускай дыяспараў. Дзеяч звярнуўся да старой эміграцыі праз рускамоўную прэсу і заклікаў стварыць у Амерыцы беларускую грамадскую арганізацыю — зямляцтва, мэтай якога будзе дапамога суайчыннікам у Германіі запрашэннямі, грашыма, працай і жыллём<ref>Зварот быў надрукаваны ў некалькіх газетах, напр.: «Россия» [Нью-Йорк]. — 1948. — № . — 22 сентября</ref>. 8 лістапада 1948 года ў штаце Нью-Ёрк быў зарэгістраваны [[Злучаны беларуска-амерыканскі дапамаговы камітэт]], а Іван Ермачэнка ўзначаліў яго першы ўрад. Нягледзячы на ўласную ініцыятыву ў стварэнні арганізацыі, праз некалькі месяцаў па заснаванні ЗБАДК Іван Ермачэнка пакінуў пасаду яго старшыні, паколькі палітычныя апаненты імкнуліся спыніць яго кантакты з амерыканскімі чыноўнікамі. Публікаваўся ў часопісе «[[Беларус у Амерыцы]]». == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Юрый Туронак|Туронак Ю.]] Беларуская кніга пад нямецкім кантролем (1939—1944). — Мн., 2002. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * Гардзіенка, А. Беларускі кангрэсавы камітэт Амэрыкі (БККА) / Алег Гардзіенка. — Смаленск: [б.в.], 2009. — 428 с., [12] с. іл. — (БІНІМ; Бібліятэка Бацькаўшчыны, Кніга 16). ** Туронак Ю. Беларусь пад нямецкай акупацыяй. — Мн., 1993; ** {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ермачэнка Іван Абрамавіч}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай народнай самапомачы]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Турцыі]] 4213hifjhch6v79ox4qejq7e4ay1yms 0 23348 5146795 5134035 2026-05-26T07:27:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5146795 wikitext text/x-wiki [[Выява:БНС.jpg|thumb|right|250px|Дакументы членаў Беларускай народнай самапомачы.]] '''Беларуская народная самапомач''' (БНС) — грамадская нацыянальная арганізацыя, якая дзейнічала ва ўмовах нацысцкай акупацыі ў [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акрузе «Беларусь»]]. Паводле нямецкай задумы, арганізацыя мусіла пераняць усе функцыі [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]]<ref>К’яры, Б. Штодзённасць за лініяй фронту: Акупацыя, калабарацыя і супраціўленне у Беларусі (1941—1944 г.) / Бернгард К’яры; Пер. з ням. Л. Баршчэўскага; Навук. рэд. Г. Сагановіч. — Мн., 2008. — 390 с. — С. 130. — (Бібліятэка часопіса «Беларускі Гістарычны Агляд»; 13). — ISBN 978-5272-20-6. Спасылка ў кнізе: Gartenschläger, U. Die Stadt Minsk während der deutschen Besatzung: Magisterarbeit. — Köln, 1990. — S. 86; Die Ostkartei. Grundriß des des Neuaufbaus im Osten. H. 4. № 20. S. 2, 3.</ref>. == Гісторыя == Беларуская народная самапомач была створана [[13 кастрычніка]] [[1941]] паводле загаду генеральнага камісара Беларусі [[В. Кубэ]]. [[Файл:Main Council of the Belarusian People's Self-help in Minsk (1942).jpg|thumb|Галоўная Рада Беларускай народнай самапомачы ў Менску ў 1942 годзе. Па цэнтры сядзяць архіепіскап [[Філафей (Нарко)]] і кіраўнік БНС [[Іван Ермачэнка]].]] БНС узначальвалі [[І. Ермачэнка]] (22.10.1941 — красавік 1943), [[В. Іваноўскі]] (30.6.1943 — лістапад 1943), [[Юрый Аляксандравіч Сабалеўскі|Ю. Сабалеўскі]] (лістапад 1943 — 1.2.1944). Кіруючы орган — Цэнтральная рада (Цэнтраль, складалася з 13 аддзелаў-рэфератаў), якой падпарадкоўваліся акруговыя, раённыя і валасныя аддзелы. БНС дзейнічала пад кантролем і кіраўніцтвам нямецкіх акупацыйных улад. Склад цэнтральнай рады зацвярджаў Кубэ, праўленні акруговых, раённых і старшыняў валасных аддзелаў прызначалі адпаведныя гібетскамісары, раённыя і валасныя нямецкія кіраўнікі. Статут БНС абвяшчаў яе як дабрачынную народную арганізацыю, якая ставіць за мэту «памагаць пацярпелым беларусам ад ваенных дзеянняў, бальшавіцкага і польскага панавання, памагаць адбудаваць зруйнаваны чужынцамі беларускі край, пашырыць і развіць беларускую культуру». БНС займалася зборам грашовых і матэрыяльных каштоўнасцей, прадуктаў харчавання, абутку і зімовай вопраткі, аказвала матэрыяльную дапамогу пацярпелым ад вайны, займалася арганізацыяй устаноў аховы здароўя, дастаўкай друкаваных выданняў у акругі і паветы (напрыклад, газеты для сялян «[[Голас вёскі]]»). У пачатку [[1942]] быў праведзены з’езд усіх лекараў Беларусі. На ім было пастаноўлена стварыць беларускую лекарскую прафесійную арганізацыю, адкрыць беларускі медыцынскі ўніверсітэт і арганізаваць матэрыяльную дапамогу мясцовым дактарам у цяжкі ваенны час. БНС утрымлівала многія шпіталі, праводзіла рассяленне дзяцей у прытулкі, арганізаваныя на базе савецкіх санаторый (да 10000 дзяцей).<ref>{{Крыніцы/Беларусь учора і сяння|272}}</ref> Члены БНС удзельнічалі ў гвалтоўным медыцынскім аглядзе для высылання рабочай сілы ў Германію.<ref>{{Крыніцы/Беларусь учора і сяння|273}}</ref> [[Файл:Першы зьезд акруговых кіраўнікоў БНС ў Менску.jpg|thumb|250px|Удзельнікі з’езду кіраўнікоў БНС (1942).]] З’езд кіраўнікоў БНС (ліпень [[1942]]), у якім удзельнічалі Мужы Даверу, кіраўнікі БНС з акруг і вядучыя бурмістры і кіраўнікі беларускай паліцыі, дамагаўся ўнясення змен у статут БНС і прызнання за ёй права самакіравання. На з’ездзе Цэнтральнай рады і акруговых кіраўнікоў БНС (сакавік [[1943]]) быў выпрацаваны мемарандум, які патрабаваў поўнай аўтаноміі Беларусі, стварэнне беларускага ўрада і войска. Падкрэслівалася, што «ўрад абвясціць аддзяленне Беларусі ад СССР і аб’явіць яму вайну, як ворагу беларускага народа». Пры садзейнічанні БНС ствараўся [[Беларускі корпус самааховы]]. Аднак нямецкая акупацыйная адміністрацыя распараджэннем ад 18.3.1943 абмежавала дзейнасць БНС толькі аховай здароўя і матэрыяльнай дапамогай насельніцтву. І. Ермачэнка быў зняты з пасады кіраўніка БНС і высланы з Беларусі. У чэрвені 1943 БНС рэарганізавана ў Беларускую самапомач, дзейнасць якой у адпаведнасці з новым статутам была абмежавана зборам ахвяраванняў, матэрыяльнай дапамогай, вярбоўкай новых членаў. Кіраўніком арганізацыі стаў [[Юрый Аляксандравіч Сабалеўскі|Юрый Сабалеўскі]], былы пасол у польскім сейме. [[1 сакавіка]] [[1944]] БНС перададзеная ў падпарадкаванне [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]]. Вядомыя асобы-дзеячы БНС: [[Ян Станкевіч]] (намеснік кіраўніка), [[Вінцэнт Гадлеўскі]], [[Радаслаў Астроўскі]], архіепіскап [[Філафей (Нарко)]], [[Вацлаў Іваноўскі]], [[Антон Адамовіч]], [[Уладзіслаў Казлоўскі]], [[Іван Касяк]], [[Юльян Саковіч]] (сябры Галоўнай Рады), [[Надзея Абрамава]] (узначальвала дзіцячы сектар). == Члены Цэнтральнай рады == * [[Іван Ермачэнка]] * [[Антон Адамовіч]] * кс. [[Вінцэнт Гадлеўскі]] * Грынкевіч * [[Вацлаў Іваноўскі]] * [[Сымон Кандыбовіч]] * [[Уладзіслаў Казлоўскі]] * архіепіскап [[Філафей (Нарко)]] * Нікалаевіч * [[Язэп Найдзюк]] * [[Юліян Саковіч]] * [[Ян Станкевіч]] * [[Павел Свірыд]] == Колькасць членаў == Колькасць членаў БНС (канец 1942)<ref>К’яры, Б. Штодзённасць за лініяй фронту…С. 133.</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! Акруга !! Раённых прадстаўніцтв !! Валасных прадстаўніцтв !! Членаў |- | Баранавіцкая || 8 || 81 || 8910 |- | Наваградская || — || — || — |- | Слонімская || — || — || 6000 |- | Глыбоцкая || — || — || 1000 |- | Лідская || — || — || 743 |- | Мінская гарадская || — || — || 5628 |- | Вілейка || 8 || 40 ||— |- | Мінская сельская || — || — || 9000 |- | Слуцкая || 5 || — || 1004 |- | Ганцавіцкая || — || — || 270 |- | Барысаўская || 2 || — || 2050 |- | Разам || — || — || 29605 |} {{зноскі}} == Літаратура == * Найдзюк Я., Касяк І. Беларусь учора і сяньня: Папулярны нарыс з гісторыі Беларусі / Пасьляслоўе А. Грыцкевіча; Уклад. Н. Дашкевіч. — Мн.: Навука і тэхніка, 1993. — 414 с.: іл. * [[Ігар Юр’евіч Сервачынскі|Сервачынскі, І.]] [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/221559/1/11-14.pdf Беларуская народная самапомач (з гісторыі калабарацыянізму на Беларусі)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200629190515/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/221559/1/11-14.pdf |date=29 чэрвеня 2020 }} // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3. Гісторыя, філасофія, палітыка, сацыялогія, эканоміка, права. — 1997. — № 3. — С. 11-14. * Туронак Ю. Беларусь пад нямецкай акупацыяй / пераклад з польскага В. Ждановіч; каментарыі А. М. Літвіна. — Мн.: Беларусь, 1993. — 236 с. * Рудак А., Вайна пасля вайны // Наша гісторыя, № 2, 2018, с. 16-17. ISBN 2617—2305 == Спасылкі == * [http://www.jivebelarus.net/history/new-history/guarding-parts-from-self-defense-to-belarusian-police.html О. Романько. «Части охраны правопорядка: от самообороны до белорусской полиции»]{{ref-ru}} {{Беларусь у Другой сусветнай вайне}} {{Беларускія грамадскія арганізацыі пад нямецкім кантролем (1939—1945)}} [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1941 годзе]] 1yx8kcxwj1j8zfs8fldyh5d9y7p3o33 0 23371 5146673 4752333 2026-05-25T20:49:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146673 wikitext text/x-wiki {{футбаліст | імя = Аляксандр Глеб | поўнае імя = Аляксандр Паўлавіч Глеб | выява = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = | нумар = | пазіцыя = [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] | клубы = {{футбольная кар’ера |1998| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дынама-Юні Мінск|Дынама-Юні (Мінск)]] |11 (1) |1999—2000| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]] |25 (4) |1999| {{Фарм-клуб}} {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Змена-БАТЭ|Змена-БАТЭ (Мінск)]] |1 (0) |2000—2005| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Штутгарт|Штутгарт]]|160 (13) |2000—2001| {{Фарм-клуб}} {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Штутгарт II|Штутгарт II]]|17 (1) |2005—2008| {{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Арсенал Лондан|Арсенал (Лондан)]]|89 (7) |2008—2012| {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Барселона|Барселона]]|19 (0) |2009—2010| {{Арэнда}} {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Штутгарт|Штутгарт]]|27 (0) |2010—2011| {{Арэнда}} {{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Бірмінгем Сіці|Бірмінгем Сіці]]|19 (1) |2011| {{Арэнда}} {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Вольфсбург|Вольфсбург]]| 4 (1) |2012| {{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Крылы Саветаў Самара|Крылы Саветаў (Самара)]]|8 (0) |2012—2013| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]|29 (3) |2014—2015| {{Сцяг|Турцыя||20px}} [[ФК Каньяспор|Каньяспор (Конья)]]|30 (2) |2015| {{Сцяг|Турцыя||20px}} [[ФК Генчлербірлігі|Генчлербірлігі (Анкара)]]|15 (2) |2015| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]|4 (0) |2016| {{Сцяг|Турцыя||20px}} [[ФК Генчлербірлігі|Генчлербірлігі (Анкара)]]|12 (0) |2016| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]|6 (0) |2017| {{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Крылы Саветаў Самара|Крылы Саветаў (Самара)]]|7 (0) |2018—2019| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]|16 (0) |2019| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Іслач|Іслач (Мінскі раён)]]|13 (0) }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2000—2004|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-21|Беларусь (да 21)]]|24 (5) |2001—2019|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе|Беларусь]]|80 (6)}} | медалі = {{турнір|Дзяржаўныя і ведамасныя ўзнагароды}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа}} {{!}}} | абнаўленне дадзеных аб клубе = 14 сакавіка 2020 | абнаўленне дадзеных аб зборнай = 29 сакавіка 2019 }} '''Аляксандр Паўлавіч Глеб''' (нар. {{ДН|1|5|1981}}, {{МН|Мінск||}}) — беларускі [[футбол|футбаліст]] (паўабаронца). Ігрок [[Зборная Беларусі па футболе|нацыянальнай зборнай Беларусі]] (2001—2019). Адзін з самых паспяховых футбалістаў у гісторыі Беларусі. == Клубная кар’ера == Глеб пачаў займацца футболам у школе мінскага «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]». Ва ўзросце 17 гадоў падпісаў кантракт з барысаўскім [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]. У 1999 годзе ў складзе каманды стаў чэмпіёнам Беларусі. === «Штутгарт» === Адзначаны скаўтамі ў 2000 годзе Аляксандр перайшоў у клуб нямецкай Бундэслігі — «[[ФК Штутгарт|Штутгарт]]». За футбаліста [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] атрымаў прыкладна 150,000 еўра. Дэбютаваў у Бундэслізе 5 верасня 2000 года ў гасцявым матчы супраць «[[ФК Кайзерслаўтэрн|Кайзерслаўтэрна]]», Глеб выйшаў на замену на апошнія 20 хвілін. Правёўшы толькі 6 матчаў у свой першы сезон у Германіі, на другі год Глеб стаў стабільным гульцом асновы. У сезоне 2002/2003 «Штутгарт» заняў другое месца ў чэмпіянаце Германіі і выйшаў у Лігу чэмпіёнаў. Пасля таго як галоўны трэнер [[Фелікс Магат]] пакінуў клуб, вынікі Штутгарта пагоршыліся. Нягледзячы на гэта, у сезоне 2004/05 Глеб стаў адным з першых па колькасці галявых перадач у Бундэслізе. === «Арсенал» === У чэрвені 2005 года Глеб далучыўся да складу лонданскага «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенала]]». За яго пераход Штутгарт атрымаў каля 15 мільёнаў еўра. [[Арсен Венгер]] выкарыстоўваў Глеба на многіх пазіцыях, у першую чаргу як правага вінгера. Дэбют у складзе Арсенала адбыўся ў жніўні 2005 у матчы супраць «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]». У студзені 2006 Аляксандр замацаваўся ў аснове клубу і забіў свой першы гол у вароты «[[ФК Мідлсбра|Мідлсбра]]». У маі Глеб стаў першым і на дадзены момант адзіным беларускім футбалістам, які прымаў удзел у фінале [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]]. За сезон Глеб згуляў 40 матчаў. У сезоне 2006/07 Глеб правеў 48 матчаў у складзе «Арсенала». На наступны сезон Аляксандр з-за шэрагу траўм у камандзе ў поўнай меры змог праявіць свой універсалізм. === «Барселона» === 16 ліпеня 2008 года Глеб перайшоў у іспанскую «[[ФК Барселона|Барселону]]». Кошт трансферу склаў 15 мільёнаў еўра. Нягледзячы на тытулы, якія Аляксандр выйграў у складзе каманды (чэмпіянат і Кубак Іспаніі, Ліга чэмпіёнаў), Глеб вырашыў пакінуць каманду з-за адсутнасці гульнявой практыкі. === «Штутгарт» === У ліпені 2009 года Барселона аддала Глеба ў арэнду на адзін год у яго мінулую каманду, «[[ФК Штутгарт|Штутгарт]]». Аляксандр правеў свой не лепшы сезон, не забіўшы ніводнага мяча ў чэмпіянаце Германіі. === «Бірмінгем Сіці» === Вярнуўшыся са «Штутгарта» ў Барселону Глеб апынуўся ў чарговай арэндзе. На гэты раз у англійскім «[[ФК Бірмінгем Сіці|Бірмінгем Сіці]]». Аднак брытанская манера гульні, якую дэманстравала каманда, не падыходзіла Глебу. Клуб выйграў Кубак англійскай лігі, але вылецеў з Прэм’ер-лігі. === «Вольфсбург» === У пачатку сезона 2011/12 перайшоў у арэнду ў «[[ФК Вольфсбург|Вольфсбург]]», дзе далучыўся да свайго былога трэнера [[Фелікс Магат|Фелікса Магата]]. Яшчэ ў канцы мінулага сезона футбаліст атрымаў траўму, пасля якой доўга аднаўляўся. Глеб спадзяваўся, што трэнерскі талент Магата дапаможа яму зноў выйсці на пік формы. Футбаліст паспеў правесці за клуб 4 матчы і забіў 1 гол, пасля чаго адносіны Глеба з «Вольфсбургам» нечакана былі разарваныя. === «Крылы Саветаў» === У студзені 2012 года датэрмінова разарваў кантракт з «[[ФК Барселона|Барселонай]]», што дзейнічаў да чэрвеня гэтага года. У лютым падпісаў кантракт да канца сезона з самарскім клубам «[[ФК Крылы Саветаў Самара|Крылы Саветаў]]». === БАТЭ === 26 ліпеня 2012 года вярнуўся ў барысаўскі [[ФК БАТЭ|БАТЭ]], падпісаўшы кантракт да 30 жніўня 2012 года. Пасля выхаду [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] ў [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігу чэмпіёнаў]] падоўжыў кантракт да канца года. Дапамагаў барысаўскаму клубу пераважна ў матчах Лігі чэмпіёнаў, у нацыянальным першынстве правёў толькі 6 матчаў. 16 студзеня 2013 года падпісаў з БАТЭ новы кантракт на адзін год<ref>{{cite web|date = 2013-01-16|url = https://naviny.by/rubrics/sport/2013/01/16/ic_news_125_409174/ |title = Александр Глеб подписал с БАТЭ новый контракт — до конца года |website = naviny.by|access-date = 2024-02-08|language = ru}}</ref>. Стаў выступаць на пазіцыі атакуючага паўабаронцы замест пакінуўшага клуб [[Рэнан Брэсан|Рэнана Брэсана]]. 17 красавіка 2013 года ў матчы супраць «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]» (1:2) ударыў па твары [[Аляксандр Анюкевіч|Аляксандра Анюкевіча]], за што атрымаў дыскваліфікацыю на 5 матчаў<ref>{{cite web|date = 2013-04-22 |url = http://www.pressball.by/news/football/132275 |title = Футбол. Александр Глеб получил дисквалификацию на пять матчей |website = pressball.by|language = ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20130424070524/http://www.pressball.by/news/football/132275 |archive-date=2013-04-24 |url-status = dead}}</ref>, але пазней яна была скарочана да трох<ref>{{cite web|date = 2013-05-06|url = http://sport.tut.by/news/football/347339.html |title = Дисквалификация Глеба сокращена: Решил подать апелляцию. Видите, прокатило |website = sport.tut.by|language = ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508234834/http://sport.tut.by/news/football/347339.html |archive-date=2013-05-08 |url-status = dead}}</ref>. Пасля адбыцця дыскваліфікацыі вярнуўся ў асноўны склад барысаўчан. === «Каньяспор» === У студзені 2014 года ў якасці свабоднага агента падпісаў кантракт на 1,5 гады з клубам наймацнейшага турэцкага дывізіёна «[[ФК Каньяспор|Каньяспор]]» з горада [[Конья]]<ref>{{cite web|date = 2014-01-05|url = https://football.by/news/52792 |title = Александр Глеб подписал контракт с турецким "Коньяспором" |website = football.by|access-date = 2024-02-08|language = ru}}</ref>. У чэмпіянаце Турцыі дэбютаваў 27 студзеня 2014 года ў матчы супраць «[[ФК Фенербахчэ|Фенербахчэ]]» (1:2), дзе адразу вызначыўся галявой перадачай. У далейшым стаў трывала з’яўляцца ў стартавым складзе «Каньяспора». Апошні матч за «Каньяспор» згуляў 20 снежня 2014 года. Пасля толькі трэніраваўся разам з камандай, але нават не трапляў у заяўку на матчы. Прычынай адхілення Глеба ад складу лічыцца канфлікт з галоўным трэнерам [[Айкют Каджаман|Айкютам Каджаманам]]. У выніку, 2 лютага 2015 года, разарваўшы кантракт з «Каньяспорам», стаў іграком іншага турэцкага клуба — «[[ФК Генчлербірлігі|Генчлербірлігі]]»<ref>{{cite web|date = 2015-02-02|url = https://football.by/news/66386 |title = Александр Глеб подписал контракт с "Генчлербирлиги" (ФОТО) |website = football.by|access-date = 2024-02-08|language = ru}}</ref>. === «Генчлербірлігі» і БАТЭ === У складзе сталічнага клуба Глеб трывала выступаў у аснове. За паўгады правёў за «Генчлербірлігі» 15 матчаў у чэмпіянаце і 4 у Кубку Турцыі, забіў 2 галы. У чэрвені 2015 года Аляксандр паведаміў, што па заканчэнні кантракта пакідае «Генчлербірлігі»<ref>{{cite web|date = 2015-06-06|url = https://football.by/news/70638 |title = Александр Глеб заявил, что покинул "Генчлербирлиги" |website = football.by|access-date = 2024-02-08|language = ru}}</ref>. Пасля зыходу з «Генчлербірлігі» цікавасць да Глеба праяўляла некалькі замежных клубаў, таксама ім цікавіліся мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» і [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]. 7 жніўня 2015 года было афіцыйна абвешчана аб чарговым вяртанні Аляксандра ў БАТЭ, з якім быў падпісаны кантракт да канца сезона 2015<ref>{{cite web|date = 2015-08-07|url = https://football.by/news/73770 |title = Александр Глеб стал игроком БАТЭ |website = football.by|access-date = 2024-02-08|language = ru}}</ref>. У складзе БАТЭ ў асноўным выкарыстоўваўся ў матчах Лігі чэмпіёнаў, у чэмпіянаце Беларусі правёў толькі чатыры матчы ў сезоне 2015. У кастрычніку 2015 года не гуляў з-за траўмы. Па заканчэнні кантракта з БАТЭ ў студзені 2016 года вярнуўся ў «[[ФК Генчлербірлігі|Генчлербірлігі]]»<ref>{{cite web|date = 2016-01-08|url = https://football.by/news/80103 |title = Александр Глеб подписал полугодовой контракт с "Генчлербирлиги" |website = football.by|access-date = 2024-02-08|language = ru}}</ref>. Улетку 2016 пакінуў «Генчлербірлігі» ў якасці свабоднага агента, і 22 ліпеня 2016 года зноў стаў іграком БАТЭ<ref>{{cite web|date = 2016-07-22|url = https://football.by/news/88770 |title = БАТЭ объявил о подписании контракта с Александром Глебом |website = football.by|access-date = 2024-02-08|language = ru}}</ref>. Па заканчэнні кантракта ў снежні 2016 года не стаў яго падаўжаць і пакінуў БАТЭ. === «Крылы Саветаў» === У лютым 2017 года зноў стаў іграком самарскіх «[[ФК Крылы Саветаў Самара|Крылаў Саветаў]]», падпісаўшы кантракт да канца сезона 2016/17<ref>{{cite web|date = 2017-02-15|url = https://football.by/news/96142 |title = "Крылья Советов" объявили о подписании контракта с Александром Глебом |website = football.by|access-date = 2024-02-08|language = ru}}</ref>. У складзе самарскага клуба, аднак, не здолеў замацавацца ў якасці асноўнага іграка, з-за траўм прыняў удзел толькі ў сямі матчах Прэм’ер-лігі. Па выніках сезона 2016/17 «Крылы Саветаў» выбылі ў ФНЛ, пасля чаго ў маі 2017 года стала вядома аб сыходзе Глеба з каманды<ref>{{cite web|date = 2017-05-21|url = https://football.by/news/99953 |title = Александр Глеб покидает "Крылья Советов" |website = football.by|access-date = 2024-02-08|language = ru}}</ref>. Нягледзячы на прапановы розных клубаў, доўгі час знаходзіўся без каманды. У жніўні 2017 года, пасля жараб’ёўкі групавога раўнда Лігі Еўропы, дзе ў супернікі БАТЭ дастаўся «Арсенал», хацеў вярнуцца ў барысаўскі клуб і завяршыць кар’еру гасцявым матчам у Лондане ў снежні 2017 года, аднак БАТЭ адмовіўся ад паслуг паўабаронцы. У другой палове 2017 года і пачатку 2018 года заставаўся без каманды, аддаючы час сям’і і перыядычна з’яўляючыся ў медыйнай прасторы ў якасці эксперта на тэлебачанні, праводзіў жараб’ёўкі Лігі нацый УЕФА і чэмпіянату Беларусі 2018. === Вяртанне ў БАТЭ === У сакавіку 2018 года адправіўся ў Казахстан, аднак не здолеў дамовіцца аб падпісанні кантракта з «[[ФК Кайрат Алматы|Кайратам]]». Неўзабаве зноў стаў іграком БАТЭ<ref>{{cite web|date = 2018-03-22|url = https://football.by/news/111142 |title = Александр Глеб вернулся в БАТЭ |website = football.by|access-date = 2024-02-08|language = ru}}</ref>. Пачынаў сезон 2018 на лаўчы запасных, неўзабаве стаў выхадзіць на замену. У чэрвені і верасні адсутнічаў з-за траўмы, а ў лістападзе замацаваўся ў стартавым складзе каманды. У студзені 2019 года падоўжыў кантракт з барысаўчанамі<ref>{{cite web|date = 2019-01-11|url = https://football.by/news/122072 |title = БАТЭ подтвердил продление контракта с Александром Глебом |website = football.by|access-date = 2024-02-08|language = ru}}</ref>. У лютым 2019 года прымаў удзел у матчах 1/16 фіналу Лігі Еўропы супраць лонданскага «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенала]]». З красавіка з-за траўмы практычна перастаў з’яўляца на полі, адгуляў толькі 18 хвілін у матчы з «[[ФК Мінск|Мінскам]]». У чэрвені 2019 года кантракт з барысаўскім клубам быў разарваны<ref>{{cite web|date = 2019-06-02|url = https://football.by/news/127337 |title = Глеб и БАТЭ расторгли контракт |website = football.by|access-date = 2024-02-08|language = ru}}</ref>. === «Іслач» === У жніўні 2019 года стаў трэніравацца з «[[ФК Іслач|Іслаччу]]» і ў хуткім часе падпісаў кантракт з клубам з Мінскага раёна<ref>{{cite web|date = 2019-08-08|url = https://football.by/news/130013 |title = Александр Глеб подписал контракт с "Ислочью" |website = football.by|access-date = 2024-02-08|language = ru}}</ref>. Спачатку выхадзіў на замену, а пазней замацаваўся ў стартавым складзе. У сакавіку 2020 года афіцыйна абвясціў аб завяршэнні кар’еры<ref>{{cite web|date = 2020-03-12|url = https://football.by/news/137575 |title = Официально: Александр Глеб завершил карьеру |website = football.by|access-date = 2024-02-08|language = ru}}</ref>. == Міжнародная кар’ера == У складзе [[Моладзевая зборная Беларусі па футболе|моладзевай зборнай Беларусі (да 21 года)]] удзельнічаў у фінальнай частцы чэмпіянату Еўропы 2004 года. У 2001 годзе дэбютаваў у [[Зборная Беларусі па футболе|нацыянальнай зборнай Беларусі]]. Пазней быў капітанам зборнай. З восені 2016 года перастаў выклікацца ў каманду, аднак у лістападзе 2018 года зноў быў запрошаны на матчы Лігі нацый УЕФА супраць Люксембурга і Сан-Марына. == Дзейнасць пасля футбола == У ліпені 2021 года ў складзе дэлегацыі беларускага НАК быў з візітам на [[Бахрэйн]]е, дзе сустрэўся з кіраўніком мясцовага НАК. Некаторыя рэсурсы распаўсюдзілі інфармацыю аб падпісанні Глебам кантракта з клубам «[[ФК Аль-Халідыя|Аль-Халідыя]]», але яго жонка абвергла гэтыя звесткі<ref>{{cite web|date = 2021-07-06|url = https://people.onliner.by/2021/07/06/aleksandr-gleb-vozobnovil-kareru-i-uezzhaet-v-baxrejn |title = Слухи о том, что Александр Глеб возобновит карьеру в Бахрейне, опровергла его жена |website = onliner.by |access-date = 2024-02-08|language = ru}}</ref>. У студзені 2022 года стала вядома, што ў канцы 2021 года Глеб увайшоў у новаўтвораны савет дырэктараў жодзінскага клуба «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]»<ref>{{cite web|date = 2022-01-11|url = https://athletes.by/chlenom-chego-stal-aleksandr-gleb-kak-my-iskali-zagadochnyi-sovet-direktorov-on-vse-taki-syshestvyet-torpedo-belaz.html |title = Членом чего стал Александр Глеб. Как мы искали загадочный совет директоров (он все-таки существует!) «Торпедо-БелАЗ» |website = athletes.by|language = ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122155223/https://athletes.by/chlenom-chego-stal-aleksandr-gleb-kak-my-iskali-zagadochnyi-sovet-direktorov-on-vse-taki-syshestvyet-torpedo-belaz.html |archive-date=2022-01-22 |url-status = dead}}</ref>. У снежні 2023 года атрымаў трэнерскую ліцэнзію катэгорыі B<ref>{{cite web|date = 2023-12-14|url = https://football.by/news/181824 |title = Александр Глеб, Владимир Бушма, Павел Рыбак и другие получили тренерскую лицензию "В" |website = football.by|access-date = 2024-02-08|language = ru}}</ref>. == Сям’я і прыватнае жыцце == Аляксандр быў жанаты з былой вакалісткай гурта «Топлесс», [[Настасся Касенкова|Настассяй Касенковай]]. У 2016 годзе паўторна ажаніўся, жонку завуць Святлана. У тым жа годзе ў Аляксандра і Святланы нарадзілася дачка. Брат [[Вячаслаў Глеб|Вячаслаў]] таксама футбаліст. Падчарка Аляксандра (дачка яго жонкі Святланы) замужам за беларускім футбалістам [[Уладзіслаў Клімовіч|Уладзіславам Клімовічам]]. У 2021 годзе [[Tribuna.com]] апублікавала расследаванне аб зямельным участку каля [[Мінскае мора|Мінскага мора]] ў в. [[Лапаравічы]], які футбаліст набыў за 2,5 дзяржкошту і папрасіў яго ў самога [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]<ref>{{cite web|url = https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/footboll/2886817.html|title = Попросил у Лукашенко (ФОТО) и заплатил 2,5 госцены: теперь мы точно знаем, как Глеб получил элитную землю у Минского моря|date = 2021-02-08|website = by.tribuna.com|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-date = 8 лютага 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210208082330/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/footboll/2886817.html|url-status = dead}}</ref>. == Тытулы == '''[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]''' * Чэмпіён Беларусі: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|1999]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|2013]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] '''«[[ФК Барселона|Барселона]]»''' * Чэмпіён Іспаніі: 2009 * Пераможца Кубка Іспаніі: 2009 * Пераможца [[Ліга Чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]]: 2009 '''«[[ФК Бірмінгем Сіці|Бірмінгем Сіці]]»''' * Пераможца Кубка Лігі (2011) '''Індывідуальныя''' * Першы беларускі футбаліст, які згуляў у фінальным матчы [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]] (2006, у складзе «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенала]]»), і выйграў у ім (2009, у складзе «[[ФК Барселона|Барселоны]]») * [[Футбаліст года Беларусі]] (6): 2002, 2003, 2005, 2006, 2007, 2008 * Уваходзіць у [[Клуб Сяргея Алейнікава]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.legioner.kulichki.com/index.php?id=11&lang=ru&player=14 Статыстыка на legioner] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад моладзевай зборнай Беларусі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2004}} {{Футбаліст года ў Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Глеб Аляксандр Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама-Юні Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК БАТЭ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Штутгарт II]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Штутгарт]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Арсенал Лондан]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Барселона]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Бірмінгем Сіці]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Вольфсбург]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Крылы Саветаў Самара]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Каньяспор]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Генчлербірлігі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Іслач]] ta1ymtprmyrvhyz0qk73n0s2i4asfog 0 25192 5146541 4917302 2026-05-25T14:15:33Z ~2026-31211-17 168750 5146541 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Турэ}} {{Футбаліст2 | імя = Кало Турэ | поўнае імя = Кало Абіб Турэ | выява = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Кот-д’Івуар}} | рост = | вага = | мянушка = Скала, Кароль Кало Турэ | цяперашні клуб = {{Сцяг|Англія}} [[ФК Уіган Атлетык|Уіган Атлетык]] | нумар = | пасада = галоўны трэнер | пазіцыя = [[Абаронца (футбол)|цэнтральны абаронца]] | клубы = {{футбольная кар’ера |2000—2002|{{Сцяг|Кот-д’Івуар||20px}} [[ФК АСЕК Мімозас|АСЕК Мімозас]]|23 (6) |2002—2009|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Арсенал Лондан|Арсенал (Лондан)]]|225 (9) |2009—2013|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Манчэстэр Сіці|Манчэстэр Сіці]]|82 (2) |2013—2016|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Ліверпул|Ліверпул]]|46 (1) |2016—2017|{{Сцяг|Шатландыя||20px}} [[ФК Сэлтык|Сэлтык]]|9 (0) }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2000—2015|{{Сцяг Кот-д’Івуара|20px}} [[Зборная Кот-д’Івуара па футболе|Кот-д’Івуар]]|118 (7)}} | трэнерскія клубы = {{футбольная кар’ера |2017—2019|{{Сцяг|Шатландыя||20px}} [[ФК Сэлтык|Сэлтык]]|{{Comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}} |2017—2019|{{Сцяг|Кот-д’Івуар||20px}} [[Зборная Кот-д’Івуара па футболе|Кот-д’Івуар]]|{{Comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}} |2019—2022|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Лестэр Сіці|Лестэр Сіці]]|{{Comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}} |2022—2026|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Уіган Атлетык|Уіган Атлетык]]| }} | медалі = {{турнір|[[Кубак афрыканскіх нацый|Кубкі афрыканскіх нацый]]}} {{медаль|Срэбра|[[Кубак афрыканскіх нацый 2006|Егіпет 2006]]}} {{медаль|Срэбра|[[Кубак афрыканскіх нацый 2012|Габон/Экватарыяльная Гвінея 2012]]}} {{медаль|Золата|[[Кубак афрыканскіх нацый 2015|Экватарыяльная Гвінея 2015]]}} | абнаўленне дадзеных аб клубе = 29 лістапада 2022 | абнаўленне дадзеных аб зборнай = 25 ліпеня 2016 }} '''Кало Абіб Турэ''' ({{lang-fr|Kolo Abib Toure}}; нар. {{ДН|19|3|1981}}, [[Буаке]], [[Кот-д’Івуар]]) — [[Кот-д’Івуар|івуарыйскі]] [[футбол|футбаліст]] (абаронца) і трэнер. Ігрок [[Зборная Кот-д’Івуара па футболе|нацыянальнуай зборнай Кот-д’Івуара]] (2000—2015). У цяперашні час працуе галоўным трэнерам англійскага клуба [[ФК Уіган Атлетык|«Уіган Атлетык»]]. == Клубная кар’ера == У лонданскі [[ФК Арсенал Лондан|«Арсенал»]] прыйшоў у 2002 годзе з клуба [[ФК АСЕК Мімозас|«АСЕК Мімозас»]] ([[Абіджан]]). У [[Лондан]]е стаў асноўным цэнтральным абаронцам каманды і адным з наймоцнейшых у англійскай Прэм’ер-лізе. Пасля «Арсенала» гуляў за [[ФК Манчэстэр Сіці|«Манчэстэр Сіці»]] і [[ФК Ліверпул|«Ліверпул»]], апошні клуб пакінуў улетку 2016 года ў якасці свабоднага агента. У ліпені 2016 года падпісаў кантракт з шатландскім [[ФК Сэлтык|«Сэлтыкам»]]<ref>[http://www.football.by/news/88835.html "Селтик" объявил о подписании Коло Туре]</ref>. Пакінуў «Сэлтык» па заканчэнні сезона 2016/17 і завяршыў прафесійную кар’еру. == Міжнародная кар’ера == У зборнай Кот-д’Івуара дэбютаваў у 2000 годзе. Гуляў за зборную на сямі [[Кубак афрыканскіх нацый|Кубках афрыканскіх нацый]] і трох [[Чэмпіянат свету па футболе|чэмпіянатах свету]]. У 2015 годзе атрымаў перамогу ў Кубках афрыканскіх нацый, пасля чаго завяршыў кар’еру ў зборнай. Усяго згуляў 118 матчаў, забіў 7 галоў. == Трэнерская кар’ера == У верасні 2017 года далучыўся да трэнерскага штаба «Сэлтыка», а ў кастрычніку стаў асістэнтам галоўнага трэнера зборнай Кот-д’Івуара [[Марк Вільматс|Марка Вільматса]]<ref>[https://by.tribuna.com/football/1056273768.html Коло Туре стал ассистентом Вильмотса в сборной Кот-д′Ивуара]</ref>. У лютым 2019 года галоўны трэнер «Сэлтыка» [[Брэндан Роджэрс]] узначаліў [[ФК Лестэр Сіці|«Лестэр Сіці»]] і забраў да сябе Турэ асістэнтам. У лістападзе 2022 года Турэ быў прызначаны галоўным трэнерам клуба [[ФК Уіган Атлетык|«Уіган Атлетык»]]<ref>{{Cite web |title=Футбол. Коло Туре назначен главным тренером "Уигана" |url=https://www.pressball.by/news/football/428120 |accessdate=29 лістапада 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221129130429/https://www.pressball.by/news/football/428120 |archivedate=29 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref>. == Сям’я == У Кало ёсць 2 малодшыя браты-футбалісты: [[Яя Турэ|Яя]] (паўабаронца, ігрок зборнай Кот-д’Івуара) і [[Ібрагім Турэ|Ібрагім]] (нападнік). Жанаты, двое дзяцей. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = background:#FF7F00;color:white;border: 1px #009E60 solid |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Кот-д’Івуара |Склад зборнай Кот-д’Івуара па футболе на чэмпіянаце свету 2006 |Склад зборнай Кот-д’Івуара па футболе на чэмпіянаце свету 2010 |Склад зборнай Кот-д’Івуара па футболе на чэмпіянаце свету 2014 }} {{DEFAULTSORT:Турэ Кало}} [[Катэгорыя:Футбалісты Кот-д’Івуара]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Кот-д’Івуара па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК АСЕК Мімозас]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Арсенал Лондан]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Манчэстэр Сіці]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ліверпул]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Сэлтык]] [[Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Кот-д’Івуара]] [[Катэгорыя:Трэнеры ФК Уіган Атлетык]] ea4smbcz4kox16ipcdaeb6mf5lmvu56 0 27605 5146627 5115717 2026-05-25T18:34:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146627 wikitext text/x-wiki {{ДД | беларускае імя = Аляксандр Ельскі | поўнае імя =Аляксандр Вінцэнт Ельскі | арыгінальнае імя = | партрэт = Aliaksandar Jeĺski.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = Партрэт Аляксандра Ельскага, 1888 г. Мастак [[Ігнат Урублеўскі]] | герб= | шырыня герба = | подпіс герба= | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | род = | бацька =[[Караль Станіслававіч Ельскі]] (1780—1855)<ref name="Pierzyńska-Jelska, E. 1999">''Pierzyńska-Jelska, E.'' Non omnos moralis // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 42.</ref> | маці = Людвіка (Луіза) Андрэеўна Штэйнберг (1808—1881)<ref name="Pierzyńska-Jelska, E. 1999">''Pierzyńska-Jelska, E.'' Non omnos moralis // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 42.</ref> | муж = | жонка = Гелена Калячынская (1838—1901) | дзеці = 1) Аляксандра Ельская (1860—1899); 2) Ян (Ян-Банавентура-Станіслаў) Ельскі (1864—1930-я). | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons =Aliaksandr Jeĺski | Rodovid= }} {{Цёзкі2|Ельскі}} '''Алякса́ндр Ка́рлавіч Е́льскі''' ({{lang-pl|Aleksander Jelski}}, {{lang-ru|Александр Карлович Ельский}}; {{ДН|16|6|1834|4}}<ref>''Pierzyńska-Jelska, E.'' Non omnos moralis // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 39; ''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 53.</ref>, маёнтак [[Дудзічы (Пухавіцкі раён)|Дудзічы]], [[Ігуменскі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|10|9|1916}}, маёнтак [[Замосце (Пухавіцкі раён)|Замосце]], [[Ігуменскі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]]) — беларускі [[гісторык]], літаратуразнавец, [[краязнавец]], {{публіцыст|Расійскай імперыі|Беларусі}}, {{паэт|Расійскай імперыі|Беларусі}}, {{перакладчык|Расійскай імперыі|Беларусі|з польскай мовы|на беларускую мову}}, {{паэт|Расійскай імперыі|Беларусі}}, {{празаік|Расійскай імперыі|Беларусі}}. Адзін з першых гісторыкаў [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] і збіральнікаў беларускіх [[рукапіс]]аў. Патрыярх прафесійнага [[беларусазнаўства]] ў канцы XIX — пачатку XX ст. Карыстаўся літаратурнымі псеўданімамі ''«Bocian z nad Ptyczy»'' (''«Бацян з-над Пцічы»''), ''«Litwin-obywatel»'' (''«Літвін-грамадзянін»'') і ''«A. J.»''<ref name="энцык">{{кніга|частка = Ельскі Аляксандр Карлавіч|загаловак = Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|адказны = [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Пашкоў, Г. П.]]|месца = Мінск|выдавецтва = БелЭН|год = 1996|том = 3|старонкі = 349|старонак = 527|isbn = 985-11-0041-2|тыраж = 10000}}</ref><ref>{{cite web|url = http://libcat.bas-net.by/opac/pls/dict.dic_tst_first?tu=r&l_siz=20&name_view=va_all&a_001=BY-NLB-ar2327924|title = Электронны каталог ЦНБ НАН Беларусі|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20160819105424/http://libcat.bas-net.by/opac/pls/dict.dic_tst_first?tu=r&l_siz=20&name_view=va_all&a_001=BY-NLB-ar2327924|archive-date = 19 жніўня 2016|access-date = 31 снежня 2015|url-status = dead}}</ref><ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 444.</ref><ref>''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 63.</ref>. == Паходжанне і сям’я == Належаў да [[каталіцызм|каталіцкага]] [[род Ельскіх|роду Ельскіх]] (герба «Пелеш»), які адносіўся да сярэднезаможнай [[шляхта|шляхты]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. [[Файл:Stanislaŭ Jeĺski.png|thumb|злева|Скарбовы камісар (1792—1793) Рэчы Паспалітай [[Станіслаў Уладзіслававіч Ельскі|Станіслаў Ельскі]] (?—1829) — дзед Аляксандра Ельскага (1834—1916)]] Дзед — [[Станіслаў Уладзіслававіч Ельскі|Станіслаў Ельскі]], пяцігорскі палкоўнік у часы караля і вялікага князя [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]], быў шлюбе з графіняй Розай з [[род Прозараў|Прозараў]], дачкой віцебскага ваяводы. Бацька — [[Караль Станіслававіч Ельскі|Караль Ельскі]], уладальнік маёнткаў Дудзічы і Замосце ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]], выпускнік медыцынскага факультэта [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]<ref name="ReferenceA">''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 53.</ref>, скрыпач-аматар, атрымаў у свой час прафесійную падрыхтоўку ў вядомых музыкантаў Кіфелінга і Дашчынскага, напісаў некалькі твораў для [[скрыпка|скрыпкі]], цяпер вядомы адзіны «Паланэз 1837 года»<ref name="ReferenceA"/>, выбраны дваранствам Ігуменскага павета ігуменскім павятовым харужым<ref>''Кісялёў, У.'' Ельскія на Беларусі // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 29.</ref>. Маёнтак Дудзічы Караля Ельскага, паводле інвентара ад 1844 года, быў даволі значны — 407 душ мужчынскага і 411 жаночага полу, 1656 дзесяцін зямлі; маёнтак Замосце — 1372 дзесяціны<ref>''Киштымов, А.'' Ельские: опыт сельских хозяев (19 — начало 20 вв.) // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 103, 104.</ref>. Маці Аляксандра Ельскага—Людвіка Штэйнберг (1808—1881), немка, якая да шлюбу была гувернанткай у маёнтку Ельскіх. У гэтым шлюбе таксама нарадзіліся [[Міхал Ксаверы Зыгмунт Ельскі]] (1831—1904) — [[музыкант]] і [[кампазітар]], спадчыннік Дудзіч; Юзаф Зыгмунт Караль Ельскі — маладым памёр у 1885 г. у [[Сібір]]ы на службе ў расійскай арміі; Станіслава Ельская (1828—1860) — жонка [[Міхаіл Рудольфавіч Грушвіцкі|Міхала Грушвіцкага]]<ref name="ReferenceB">''Pierzyńska-Jelska, E.'' Non omnos moralis // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 42.</ref>. Пры хросце паводле [[каталіцтва|каталіцкага абраду]] ў 1834 годзе ў [[Смілавічы|смілавіцкім]] касцёле атрымаў поўнае імя ''Аляксандр Вінцэнт''<ref>''Кісялёў, У.'' Ельскія на Беларусі // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 29; ''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 53.</ref>. [[Файл:Aliena Jeĺskaja.png|thumb|злева|Гелена Калячынская (1838—1901) — жонка Аляксандра Ельскага (1834—1916)]] [[Файл:Aliaksandar Jeĺski z dačkoj Aliesiaj.png|thumb|Аляксандр Ельскі са сваёй дачкой Аляксандрай («Алесяй»)]] У 1858 г.<ref name="ReferenceC">''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 54.</ref> Аляксандр Ельскі ажаніўся з Геленай Калячынскай (25.06.1838—17.04.1901)<ref>''Pierzyńska-Jelska, E.'' Non omnos moralis // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 39.</ref>, з якой меў двух дзяцей<ref name="ReferenceD">''Кісялёў, У.'' Ельскія на Беларусі // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 30.</ref>—Аляксандру Ельскую (1860—1899), жонку вядомага польскага этнографа [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]] (1845—1910)<ref name="ReferenceD" />, і Яна Банавентуру-Станіслава Ельскага (1864—1930-я), адваката ў Мінску і [[Гродна|Гродне]]<ref name="ReferenceD" />, — у якога ў шлюбе з Марыяй Пахнеўскай быў сын Генрык Ельскі (каля 1890—1939). Аляксандр Ельскі быў шчаслівы ў сямейным жыцці, дзяцей выхоўваў у павазе да бацькоў і касцёла<ref name="ReferenceE">''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 57.</ref>. Любімая дачка, якую ў сям’і называлі Алесяй, некалькі гадоў выхоўвалася ў каталіцкім кляштары ў [[Версаль (горад)|Версалі]], свабодна ведала [[французская мова|французскай мовай]], мела літаратурныя здольнасці, вельмі рана пачала дапамагаць бацьку ў апісанні музейных калекцый у Замосці. Алеся Ельская напісала цікавы нарыс пра маёнтак Дудзічы і яго ўладальнікаў у мінулым з шляхецкіх родаў Заранкаў, Букатых, Прозараў, Ельскіх<ref>''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 57, 58.</ref>. Муж Алесі — [[Зыгмунт Глогер]], быў добрым сябрам Аляксандра Ельскага, яны шмат ліставаліся, наведваў маёнтак Замосце<ref name="ReferenceF">''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 58.</ref>. Ва ўзросце 39 гадоў Алеся памерла ад запалення лёгкіх, пакінуўшы дваіх дзяцей — Яніну і Станіслава<ref name="ReferenceF"/>, якія не раз прыязджалі з [[Варшава|Варшавы]] да свайго дзеда ў Замосце<ref name="ReferenceF"/>. == Адукацыя == [[Файл:Ex-building of Minsk provincial gymnasium - 2008 AD.JPG|злева|thumb|Былы будынак [[Мінская губернская гімназія|мінскай гімназіі]], дзе вучыўся Аляксандр Ельскі. Фота 2008 г.]] Пачатковую адукацыю атрымаў у нямецкай гімназіі Лаздэна ва [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]], на думку [[Уладзімір Іосіфавіч Мархель|Уладзіміра Мархеля]], імаверна, у Лаздэне жылі сваякі аляксандравай маці-[[немцы|немкі]] — Людвікі (Луізы)<ref name="ReferenceA"/>. Пазней скончыў [[Мінская губернская гімназія|Мінскую класічную гімназію]] ([[1852]])<ref name="ReferenceC" />. == Службовая дзейнасць == Служыў у 1852—1856 гадах у расійскай арміі<ref name="ReferenceG">Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 445.</ref>, браў удзел у [[Крымская вайна|Крымскай вайне (1853—1856)]]. Пайшоў у адстаўку ў званні [[паручнік]]а<ref name="ReferenceG"/>. Быў міравым суддзёй Ігуменскага павета (з 1861 г.)<ref name="ReferenceG"/>. У 1880 г. у Мінску быў урачыста адкрыты новы будынак [[Мінская губернская гімназія|мінскай рэальнай гімназіі]], на пабудову якога дваранства [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] выдаткавала 50 тыс. расійскіх рублёў. У апякунскай радзе мінскай рэальнай гімназіі ўвайшлі тры куратары, даўнія знаёмыя — [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]], Ян Кукевіч і Аляксандр Ельскі<ref>''Войнилович, Э.'' [http://pawet.net/files/woynillowicz.pdf Воспоминания]… С. 79.</ref>. Аляксандр Ельскі быў членам апякунскай рады ў 1882—1887 гадах<ref name="ReferenceG"/>. == Маёнтак == {{Асноўны артыкул|Сядзібна-паркавы комплекс Ельскіх, Замосце}} [[Файл:Zamoście, siadzibny dom Aliaksandra Jeĺskaha.png|thumb|[[Сядзібна-паркавы комплекс Ельскіх (Замосце)|Сядзібны палац у маёнтку Замосце]], фота пачатку XX ст.]] [[Файл:Zamoście, Jelski. Замосьце, Ельскі (1916).jpg|міні|злева|Маёнтак у 1916 годзе]] Родавы маёнтак [[Сядзібна-паркавы комплекс Ельскіх (Замосце)|Замосце]] Аляксандр Ельскі атрымаў у 1857 годзе, у спадчыну пасля смерці бацькі<ref name="ReferenceG"/>. У 1860-я гады пабудаваў у Замосці новы аднапавярховы драўляны палац. У палацы была дамовая [[капліца]], дзе прыезджыя святары таемна ад расійскіх улад хрысцілі і вянчалі мясцовых сялян ва [[уніяцтва|ўніяцтва]], за што пры выкрыцці Аляксандр Ельскі мог страціць маёнтак і быць асуджаны да катаргі<ref>''Федорук, А.'' Старинные усадьбы Ельских на Минщине // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 124.</ref>. Пасля смерці Аляксандра Ельскага ў 1916 г. маёнтак Замосце перайшоў у валоданне яго сына — Яна, які працаваў адвакатам у Мінску, а пазней у Гродне<ref name="ReferenceH">''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 67.</ref>. == Гаспадарчая дзейнасць == Аляксандр Ельскі шмат увагі і намаганняў аддаваў паляпшэнню культуры жывёлагадоўлі і земляробства, догляду лесу, меліярацыі, мерам павышэння ўрадлівасці глебы. Паспяхова займаўся садоўніцтвам, агародніцтвам, рыбаводствам, займаўся добраўпарадкаваннем [[парк]]а, дзе заклаў унікальную травяную паляну. Пабудаваў цагельню. Меў узорную прыбытковую гаспадарку; у сваёй біяграфіі не без гонару напісаў ''«не маю нават гроша доўгу за маёнткам»''<ref name="ReferenceI">''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 64.</ref>. Быў членам [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]]<ref>''Jurkowski, R.'' Polacy-mińszczanie z kręgu Mińskiego Towarzystwa Rolniczego… С. 86.</ref>. У 1885 годзе стаў членам расійскага Імператарскага Вольнага эканамічнага таварыства ў [[Санкт-Пецярбург]]у<ref name="ReferenceJ">Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 447.</ref><ref name="ReferenceK">''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 65.</ref>. У 1901 г. Ельскі стаў ганаровым куратарам ігуменскага павятовага Таварыства ўзаемастрахавання ад пажару<ref>''Карлюкевіч, А.'' Традыцыі Аляксандра Ельскага ў пухавіцкім краязнаўстве // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 145.</ref>. Добраахвотна і бескарысліва доўгія гады з канца 1860-х гг. займаўся пасрэдніцтвам пры ўладкаванні людзей на працу ў розныя прыватныя маёнткі: атрымліваў ад маянткоўцаў заяўкі на вакансіі і падбіраў кандыдатаў на пасады леснікоў, аканомаў, вінакураў, прыслугі і г.д., — для чаго ўласнаруч пісаў на працягу года да 3000 лістоў, стараючыся кожны раз узняць маральнасць абодвух бакоў<ref name="ReferenceL">''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 66.</ref>. Ельскі высылаў кандыдатам на вакансію друкаваную анкету, дзе заўсёды пытаўся, ці п’е алкаголь і [[картачная гульня|гуляе ў карты]] кандыдат<ref name="ReferenceL"/>. Працаваў усё жыццё, бо праца была для яго, як сам адзначыў у лісце да свайго сябра [[Ян Карловіч|Яна Карловіча]] ў [[1901]] г. пасля смерці яго дарагой жонкі Гелены, «звычкай»<ref>''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 66, 67.</ref>. == Беларусазнаўства == === Публіцыстычная, навуковая і літаратарская дзейнасць === Пісаць пачаў з маладосці, на [[Беларуская мова|беларускай]], [[руская мова|рускай]] і [[польская мова|польскай мовах]]. Добра ведаў [[французская мова|французскую]] і [[нямецкая мова|нямецкую мовы]]. Літаратурна-публіцыстычная дзейнасць Аляксандра Ельскага пачалася ў 1860 г. з допісаў у газету «[[Kurier Wileński (1840)|Виленский вестник]]», прысвечаных пераважна вызваленню сялян ад прыгону, і падпісваўся літаратурнымі псеўданімамі ''«Bocian z nad Ptyczy»'' (''«Бацян з-над Пцічы»'') і ''«Litwin-obywatel»'' (''«Літвін-грамадзянін»'')<ref name="энцык"/><ref name="ReferenceC"/><ref name="мальдзіс">{{кніга|аўтар = [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс, А. І.]]|загаловак = Падарожжа ў XIX стагоддзе. З гісторыі беларускай літаратуры, мастацтва і культуры|спасылка = http://kamunikat.org/download.php?item=25679-1.pdf&pubref=25679|месца = Мінск|выдавецтва = Народная асвета|год = 1969|старонкі = 169}}</ref>. У публіцыстычных допісах ён стараўся аб паляпшэнне сялянскай долі; па руках мясцовых маянткоўцаў хадзілі і сатырычныя вершы Ельскага на маянткоўцаў, якія прыціскалі сялян<ref name="ReferenceC"/>. Быў чалавекам [[лібералізм|ліберальна-буржуазных поглядаў]], часамі станавіўся на [[кансерватызм|кансерватыўныя пазіцыі]]. У часы [[Студзеньскае паўстанне|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] Аляксандр Ельскі знаходзіўся пад наглядам расійскай паліцыі<ref name="Аляксандр Ельскі">''Мархель, У.'' [http://karotkizmest.by/беларуская-літаратура/іншае/літаратары-хіх-стагоддзя/аляксандр-ельскі.html Аляксандр Ельскі]</ref><ref name="ReferenceM">''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 55.</ref>. Родная сястра яго жонкі (Сафія Калячынская) была замужам за яго блізкім сваяком — Уладзімірам Людвікавічам Ельскім (1820—1875), уласнікам маёнтка [[Ігнацічы]] ў Мінскім павеце Мінскай губерні, які не падпісаў пасля падаўлення Студзеньскага паўстання вернападданы адрас расійскаму цару, а таму быў арыштаваны і сасланы ў [[Чалябінск]]<ref name="ReferenceM"/>. Аляксандр Ельскі ўсё жыццё апекаваўся дзецьмі Уладзіміра Ельскага — [[Вільгельм Ельскі|Вільгельмам Ельскім]] (1867—1919), Уладзіславам, Пятром і Кларай<ref name="ReferenceM"/>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Здароў, Вінцэсь, айцец «Гапона»!''<br /> ''Табе паклон ад [[гара Гелікон|Гелікона]]''<br /> ''За «Вечарніцы» і за «Дудара»''<br /> ''І за «Навума» — сяла гаспадара,<ref>«Гапон», «Вечарніцы», «Дудар беларускі» і «Быліцы, расказы Навума» — гэта вершаваныя творы [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]].</ref>''<br /> ''Бо твае песні гладкі і лоўкі <…>'' ''А вось табе, сумленны дзед,''<br /> ''Наш стары лірнік і паэт,''<br /> ''Слаўцо із сэрца я кладу,''<br /> ''Ты толькі нам заграй: ду-ду!''<br /> ''Бо ўжо вельмі сумна стала,''<br /> ''Як твая песня замаўчала.''<br /> |- | style="text-align: left;" | Аляксандр Ельскі «Вінцуку Дуніну-Марцінкевічу, беларускаму паэту» (1872)<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 458—459.</ref> |} [[27 чэрвеня]] [[1872]] г. Аляксандр Ельскі ў вершаваным пасланні «Вінцуку Дуніну-Марцінкевічу, беларускаму паэту» дзякаваў паэту за яго творчасць, заклікаў Марцінкевіча працягваць літаратарскую дзейнасць і казаў пра мажлівасць выдання твораў [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] за межамі [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]] (у [[Лейпцыг]]у)<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 536.</ref>. Сведчаннем высокай ацэнкі паэтычнай творчасці Марцінкевіча і павагі былі выкарыстаныя Ельскім выразы «паклон ад [[гара Гелікон|Гелікона]]» (славутай сядзібы муз), «[[лірнікі|стары лірнік]]» і «дзед»<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 458, 459.</ref>. Аднак гэты верш быў упершыню надрукаваны толькі ў 1920 г. [[Рамуальд Зямкевіч|Рамуальдам Зямкевічам]] у артыкуле «Стары Мінск у беларускіх успамінах»<ref name="ReferenceN">''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 61.</ref>. Дзейнасць Аляксандра Ельскага праходзіла ў змрочныя часы рэакцыі (1863—1905) у беларускіх землях [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]] пасля падаўлення [[Студзеньскае паўстанне|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]]: насаджэнне рускага землеўладання, дыскрымінацыя католікаў, русіфікацыя сістэмы адукацыі і грамадскага жыцця, адсутнасць у [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскіх губернях]] вышэйшых навучальных устаноў, панаванне ідэалогіі [[заходнерусізм]]у, фактычная забарона беларускамоўнага друку, невыкладанне беларускай мовы ў школах і інш.<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 110, 111, 117.</ref> З 1880-х гг. Аляксандр Ельскі пачынае пісаць шмат прац на польскай і рускай мовах, якія прысвечаны мінуламу [[Беларусь|Беларусі]], яе гісторыі, літаратуры, эканоміцы, народу. З 1882 г. быў журналістам кансерватыўнага польскамоўнага санкт-пецярбургскага часопіса «Kraj» (1882), дзе апублікаваў шмат грунтоўных артыкулаў па беларускай праблематыцы: найбольш значныя і цікавыя з іх — «Пра беларускую гаворку» (1885), «З беларускай літаратуры» (1889), «Да пытання аб храналогіі беларускай літаратуры» (1889), «Аб беларускай этнаграфіі» (1889), «„Марыя“ Мальчэўскага ў перакладах маларускім і беларускім» (1889)<ref name="ReferenceO">Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 446.</ref>. Часопіс «Kraj» называў Аляксандра Ельскага «найкампетэнтнейшым знаўцам беларускіх спраў»<ref>''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 50.</ref>. Менавіта ў 1880-я гг. яго журналісцкая дзейнасць найболей актыўная — супрацоўнічаў больш як у 20 перыядычных выданнях<ref name="ReferenceF"/><ref name="Аляксандр Ельскі"/>. Да значных артыкулаў таго перыяду таксама адносяцца «Слоўца аб старым Заслаўі», «Нататкі аб падарожжы па Мінскай губерні», «Адам Міцкевіч на Беларусі», «Слоўца аб матэрыялах, якія служаць для даследавання беларускай гаворкі, этнаграфіі і літаратуры» (артыкул з нязначнымі зменамі змешчаны ў сёмым томе польскай «Вялікай усеагульнай ілюстраванай энцыклапедыі» (1892)), «Гістарычныя звесткі пра радзівілаўскую ткальню паясоў у Слуцку» (1893), «Гістарычныя звесткі пра фабрыку шкла і аздобных люстэрак ва Урэччы Радзівілаўскім на Літве» (1899)<ref name="Аляксандр Ельскі"/>. Аляксандр Ельскі стаў першым сапраўдным беларускім энцыклапедыстам: напісаў з 1890-ых гг. звыш 10 тыс. гістарычна-краязнаўчых артыкулаў пра Беларусь для грунтоўных і шматтыражных польскіх «Геаграфічнага слоўніка Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краін» (1880—1902) і «Вялікай усеагульнай ілюстраванай энцыклапедыі», у тым ліку такія грунтоўныя і аб’ёмістыя артыкулы ў сёмым томе (1892 г.) «Вялікай усеагульнай ілюстраванай энцыклапедыі» як «Беларусь», «Беларуская мова» і «Беларуская літаратура і бібліяграфія»<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 450; ''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 59.</ref>. Свае нарысы па гісторыі беларускай літаратуры пачынаў ад пражскіх выданняў [[Францішак Скарына|Францішка Скарыны]] ў XVI ст.<ref>''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 60.</ref> Менавіта Аляксандр Ельскі першы ў [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]] заняўся ўсебаковым і сапраўды навуковым даследаваннем адначасова гісторыі, мовы, літаратуры, матэрыяльнай культуры, сельскай гаспадаркі, прамысловасці, этнаграфіі [[Беларусы|беларусаў]] як самастойнага народа ў славянскім свеце — усебакова асэнсаваў развіццё беларускай мовы і літаратуры, папулярызаваў развіццё беларускамоўнай культуры, стаў сапраўдным аўтарам ідэалогіі суб’ектнасці [[Беларусы|беларусаў]] і беларусацэнтрычнай канцэпцыі гісторыі народа<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 448, 450—453, 456, 457, 462.</ref><ref name="ReferenceP">''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 59.</ref>. Ён прысвяціў гэтым даследаванням больш чым паўстагоддзя і стаў сапраўдным патрыярхам прафесійнага [[беларусазнаўства]] ў канцы XIX — пачатку XX ст.<ref name="ReferenceQ">Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 448.</ref> [[Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (A. Jelski, 1891).jpg|thumb|Выява званіцы ў [[Докшыцы|Докшыцах]] — аўтар Аляксандр Ельскі. Надрукаваны ў 1909 г. у кнізе [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]] «Драўлянае будаўніцтва і вырабы з дрэва ў былой Польшчы»]] З 1880-ых гг. Аляксандр Ельскі настойліва наладжваў і выкарыстоўваў кантакты для збору помнікаў беларускага і беларускамоўнага пісьменства. Аляксандр Ельскі быў сябрам і першым біёграфам пісьменніка [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дунін-Марцінкевіча]] (апублікаваў у часопісе «Kraj» першую падрабязную біяграфію Марцінкевіча)<ref name="ReferenceN"/>. Менавіта ў Ельскага аказалася захаваная частка архіва Дуніна-Марцінкевіча — рукапісы са славутага [[куфар|куфра]] (які ў доме Дуніна-Марцінкевіча бачыў у час вучобы [[Ядвігін Ш.]]), у тым ліку рукапісы камедый «Залёты» і «[[Пінская шляхта]]»<ref name="ReferenceO"/>. Ельскі перапісваўся з многімі пісьменнікамі і журналістамі (напрыклад, захавалася каля 5000 лістоў ад [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] да Ельскага<ref name="ReferenceR">''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 56.</ref>). Пра сваю мэтанакіраванасць пошукаў і збораў помнікаў беларускамоўнага пісьменства Ельскі, напрыклад, адзначыў у сваім лісце ад 18 (30) ліпеня 1884 г. да [[Вінцэнт Каратынскі|Вінцэнта Каратынскага]]: ''«Я збіраю ўсе творы [[Беларуская літаратура|нашай літаратуры]], напісаныя на [[Беларуская мова|беларускай гаворцы]], а ў сувязі з тым, што не маю прыгожага верша Вашага з года 1858 у гонар [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]]<ref>У 1858 г. расійскі імператар [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандр II]] наведаў [[Вільнюс|Вільню]], куды з той нагоды прыехала шмат мясцовых каталіцкіх дваран на сустрэчу.</ref> <…>, перадайце мне яго, за што застануся Вам удзячны назаўсёды»''<ref name="ReferenceO"/>. Быў знаёмы з арыгінальнай паэзіяй і перакладамі [[Янка Лучына|Янкі Лучыны]]<ref name="Аляксандр Ельскі"/><ref name="ReferenceN"/>. У маёнтку Аляксандра Ельскага ў Замосці бывалі ў свой час славутыя тады вучоныя браты Катарбінскія, [[Марыян Здзяхоўскі]], [[Міхал Адольфавіч Федароўскі|Міхал Федароўскі]], антраполаг [[Юліян Талька-Грынцэвіч]], мастак [[Генрых Уладзіслававіч Вейсенгоф|Генрых Вейсенгоф]] і інш. На адрас Аляксандра Ельскага ішлі лісты, пасылкі, бандэролі з многіх гарадоў. Сучаснікі ўспаміналі, што Ельскі праводзіў за пісьменным сталом па 12 гадзін у суткі, быў педантам ва ўсім, нумаруючы нават уласную шматлікую карэспандэнцыю<ref name="ReferenceE"/>. Шмат год вёў свой дзённік<ref name="ReferenceK"/>. У канцы 1880 — пачатку 1890 гг. паміж Аляксандрам Ельскім і маладым [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафанам Доўнар-Запольскім]] наладзіліся кантакты ў гісторыка-даследчай сферы, бо Мітрафан Доўнар-Запольскі рабіў спробы стварэння «беларускага кола» і хацеў рэалізаваць ідэю выдання беларускага часопіса, навуковага таварыства і публічнай бібліятэкі ў [[Мінск]]у<ref>''Довнар-Запольский, М. В.'' История Белоруссии. — Минск : Беларусь, 2003. — С. 3—4.</ref>, аднак ідэя не была рэалізавана. Пазней Мітрафан Доўнар-Запольскі ахарактарызуе ў сваёй «Гісторыі Беларусі» Аляксандра Ельскага як «беларуса польскай культуры, але цалкам адданага беларускай справе»<ref>''Довнар-Запольский, М. В.'' История Белоруссии. — Минск : Беларусь, 2003. — С. 460.</ref>. У сваім лісце да [[Ян Карловіч|Яна Карловіча]] Аляксандр Ельскі пахваліў Доўнар-Запольскага за першае выданне часопіса-даведніка «Северо-Западный календарь» (1888)<ref>''Мархель, У.'' «Кніга для запісу…», або 234 аўтографы // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 13.</ref>. Доўнар-Запольскі хацеў таксама апублікаваць фарс-вадэвіль «[[Пінская шляхта]]» у часопісе «Северо-Западный календарь» на 1890 год, але атрымаў адмову ў царскага цэнзара. У 1891 г. у часопісе «Kraj» Аляксандр Ельскі апублікаваў сваю рэцэнзію на працу Мітрафана Доўнар-Запольскага «Очерки истории Кривичской и Дреговичской земель до конца XII столетия»<ref name="ReferenceO"/> і нататку пра фалькларыстычную працу Доўнар-Запольскага «Женская доля в песнях пинчуков», а пасля наведвання ў 1892 г. Доўнар-Запольскім маёнтка і музея ў Замосці (Ігуменскі павет) адзначыў паважліва пра Доўнар-Запольскага ў нататцы ў часопісе «Kraj» у 1892 г.: ''«Пан Запольскі, вядомы ўжо некалькімі сур’ёзнымі этнаграфічна-гістарычнымі працамі, заглянуўшы цяпер і ў нашу старонку, здабыў цікавы этнаграфічны матэрыял з вуснаў вясковых казачнікаў, лірнікаў і спявачак»''<ref>''Мархель, У.'' «Кніга для запісу…», або 234 аўтографы // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 11—12.</ref>. Па сваёй ініцыятыве Аляксандр Ельскі наладзіў кантакты і перапіску з маладым журналістам часопіса «Kraj» [[Францішак Багушэвіч|Францішкам Багушэвічам]]<ref name="ReferenceO"/>. Ельскі ў сваім лісце ад 16 (28) лютага 1890 г. да свайго сябра [[Ян Карловіч|Яна Карловіча]] выказаўся аб будучым беларускага народа: ''«Свет знаходзіцца напярэдадні катаклізмаў, пасля якіх павінны прыйсці новыя грамадскія групоўкі. Ад гэтага паваротнага пункта пачнецца свабодны нацыянальны рух, дык і некалькімільённы [[Беларусы|беларускі народ]] разаўе свой дух у натуральным кірунку. Прыгадаем, у якіх фатальных акалічнасцях знаходзілася да нядаўняга часу [[чэшская мова]]: без літаратуры, амаль без мінулага і будучыні, а сёння — зіхаціць сярод першарадных моў свету і мае цудоўную параўнальна літаратуру і прэсу. <…> Беларусь дачакаецца яшчэ свайго [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Шаўчэнкі]]»''<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 446; ''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 18—19.</ref>. Менавіта сябар Ельскага [[Ян Карловіч]] у хуткім часе возьмецца за арганізацыю надрукавання ў 1891 г. у [[Кракаў|Кракаве]] першага зборніка [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]] «[[Дудка беларуская]]», які стаў маніфестам беларускага нацыянальна-культурнага адраджэння і моцным штуршком развіцця прафесійнай беларускамоўнай культуры. Паміж допісамі, нататкамі, артыкуламі ў часопісы, газеты і энцыклапедыі Аляксандр Ельскі працаваў над сваімі грунтоўнымі [[польская мова|польскамоўнымі]] даследаваннямі «Нарыс развіцця краёвай гаспадаркі ў супастаўленні са звычаямі народа ад першабытных часоў да апошняга часу» (1893—1897, два тамы) і «Замалёўкі звычаяў шляхты ў супастаўленні з эканомікай і лёсам народа ў Польшчы і [[Паўночна-Заходні край|Літве]]<ref>Пад „Літвой“ меліся на ўвазе землі былога [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага]] — тагачасныя землі [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] Расійскай Імперыі.</ref>» (два тамы), якія былі надрукаваны ў 1890-я гады ў [[Кракаў|Кракаве]] ([[Аўстра-Венгрыя]])<ref name="ReferenceP"/>. [[Файл:List2.jpg|thumb|Пачатак першага ліста [[Вацлаў Іваноўскі|Вацлава Іваноўскага]] да Аляксандра Ельскага ад 24 лютага 1905 г. у справе беларускага кнігавыдавецтва]] У 1890 г. Аляксандр Ельскі зрабіў вершаваны пераклад на [[беларуская мова|беларускую мову]] першай часткі польскамоўнай паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]» і надрукаваў яго ў 1893 г. (на вокладцы — 1892 г.) у [[Львоў|Львове]] ([[Аўстра-Венгрыя]])<ref name="ReferenceN"/>. Ельскі ў сваім лісце ад 16 (28) лютага 1890 г. да свайго сябра [[Ян Карловіч|Яна Карловіча]] не без гонару засведчыў, што яму самому вельмі падабаецца пераклад, гэтак жа як і мясцовым беларускім сялянам, якім Ельскі ўласна чытаў вершаваныя беларускамоўныя радкі: ''«Не прымайце маіх слоў за пахвальбу, бо прызнаюся вам, што народ, калі я чытаю, разумее такога „Пана Тадэвуша“, і слёзы стаяць у яго вачах»''<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 461.</ref>. Ельскі таксама пераклаў на беларускую мову санет Адама Міцкевіча «Бура на моры»: каштоўнасць перакладу была ў тым, што ўпершыню ў беларускамоўнай паэзіі з’явілася новая форма — [[санет]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 462.</ref>. Аляксандр Ельскі таксама збіраў сам і запісваў беларускі фальклор (песні, паданні, легенды, казкі і прымаўкі)<ref name="ReferenceR"/>. У Вільні выйшаў беларускамоўны зборнік Ельскага «100 прымавак, загадак, прыдумак і гавендаў для пажытку беларускага (крывіцкага) народа» (1908, Вільня). У 1895 г. Аляксандр Ельскі са свайго архіву перадаў [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафану Доўнар-Запольскаму]] для апублікавання рукапісны экземпляр беларускамоўнай ананімнай паэмы «[[Тарас на Парнасе]]», зроблены ўласна рукой Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча і падпісаны Марцінкевічам адным са сваіх псеўданімаў ''«Навум»''<ref name="ReferenceS">''Мархель, У.'' «Кніга для запісу…», або 234 аўтографы // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 14.</ref>. Ельскі быў упэўнены, што аўтарам гэтай паэмы з’яўляецца [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]]<ref name="ReferenceS"/>. Запольскі падтрымаў гэтую версію аўтарства паэмы і апублікаваў паэму і свой артыкул «Дунін-Марцікевіч і яго паэма „Тарас на Парнасе“» у газеце «[[Витебские губернские ведомости]]» дзвюма часткамі ў 1895 і 1896 г., а пазней у 1896 г. асобным выданнем у [[Віцебск]]у, дзе выказаў падзяку Ельскаму за прадстаўлены рукапіс<ref name="ReferenceS"/>. (Цяпер у беларускім літаратуразнаўстве лічыцца, што ўсё ж Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч не быў аўтарам паэмы «[[Тарас на Парнасе]]», а толькі зрабіў копію). Аляксандр Ельскі быў занепакоены маральным і матэрыяльным станам [[сялянства]] ў Беларусі: апублікаваў свой артыкул «Заўвагі аб сялянскім пытанні» (1884); рабіў захады, каб арганізаваць адукацыйныя папулярныя выданні для сялянства на ўзор перакладзенай ім на беларускую мову работы польскага эканаміста Ю. Супінскага «Сем вечароў» (рукапіс Ельскага з перакладам работы Супінскага згубіўся<ref name="ReferenceN"/>)<ref name="Аляксандр Ельскі"/>. Вёў настойлівую барацьбу супраць п’янства, заганных з’яў у паводзінах і побыце людзей<ref name="ReferenceG"/>. Аляксандр Ельскі марыў, каб у кожнай [[вёска|вёсцы]] замест [[карчма|карчмы]] з [[гарэлка]]й з’явіліся корчмы, дзе можна будзе вяскоўцу-гаспадару вольным часам добра паесці, папіць [[піва]], пачытаць [[газета|газеты]] і кніжкі і пагаманіць з сувяскоўцамі аб патрэбах вёскі; хацеў, каб вясковы люд імкнуўся «рупіцца», «больш цывілізавацца»<ref name="ReferenceI"/>. Пераклаў з польскай на рускую мову даследаванні польскага філосафа Ю. Ахаровіча «Каханне, злачынства і мараль» (1876), «Пра асноўныя супярэчнасці ў нашых ведах пра сусвет» (1877)<ref name="Аляксандр Ельскі"/>. Аляксандру Ельскаму належыць некалькі ўласных вершаваных і празаічных брашур на беларускай мове — «Сынок» (1895, Санкт-Пецярбург), «Выбіраймася ў прочкі» (1896, Санкт-Пецярбург і Віцебск), «Слова аб праклятай гарэлцы і аб жыцці і смерці п’яніцы» (1900, Санкт-Пецярбург). Усе гэтыя творы вытрыманы ў духу асветніцтва (з аўтара клопатам пра маральнае жыццё вёскі і аптымістычным поглядам у будучыню), хоць яны не вельмі дасканалыя па свайму мастацкаму ўзроўню. Ельскі распаўсюджваў гэтыя брашуры сярод беларускіх дваран і сялян у літаграфаваным выглядзе. У сваім лісце ад [[12 мая]] [[1896]] г. [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]] (галоўны лідар Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі) дзякаваў Аляксандру Ельскаму за прысылку беларускамоўных кніг і паабяцаў распаўсюдзіць іх сярод маянткоўцаў на пасяджэнні [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]], прызнаючыся ў любові да той мовы: ''«Кожнаму гэтая мова мілая, кожны з нас засынаў у калысцы пад народныя песні нашых нянек, кожны на гэтай мове размаўляе з мясцовым сялянствам, а ўсе старажытныя родавыя дакументы<ref>Маюцца на ўвазе старажытныя дакументы роду Вайніловічаў, якія зберагаліся ў родавым архіве Вайніловічаў у Савічах.</ref> звычайна напісаныя [[беларуская мова|па-беларуску]]<ref>Вайніловіч выкарыстоўвае сучасны тэрмін, бо ў XVI ст. старабеларуская мова называлася „рускай мовай“.</ref>»''<ref>''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 105, 127.</ref>. У [[1906]] г. суполка «[[Загляне сонца і ў наша ваконца]]» прапанавала Аляксандру Ельскаму напісаць папулярную кнігу пра [[Беларусь]], якую суполка меркавала выдаць, але Ельскі саступіў напісанне такой кнігі [[Канстанцыя Скірмунт|Канстанцыі Скірмунт]], аднак Канстанцыя Скірмунт не згадзілася напісаць такую кнігу<ref>''Куль-Сяльверстава, С.'' Лісты Канстанцыі Скірмунт да Аляксандра Ельскага // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 72.</ref>. У сваім творы «Гутарка аб тым, якая мае быць „Зямля і Воля“<ref>„[[Зямля і воля]]“ — гэта назва расійскай тэрарыстычна-рэвалюцыйнай арганізацыі [[народнікі|народнікаў]], якая пазней пераўтаварылася ў расійскую [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|партыю сацыялістаў-рэвалюцыянераў (эсэраў)]] і патрабавала правядзення канфіскацыйнай зямельнай рэформы без кампенсацыі былым зямельным уласнікам.</ref> сельскаму народу. Праўдзівы абразок, жыўцом зняты з цяперашняга жыцця вёскі на Белай Русі, даўняй Крывічызне» (1906, [[Вільнюс|Вільня]]) разважаў адносна вырашэння аграрнага пытання ў Беларусі і асуджаў асобныя маральныя заганы тагачаснага грамадства: заклікаў да рэформ і рацыянальнага вядзення гаспадаркі, але выступаў супраць [[сацыялізм]]у (з яго ідэяй нацыяналізацыі зямлі) і апраўдваў сацыяльную няроўнасць<ref name="Аляксандр Ельскі"/>. У 1892 г. Аляксандр Ельскі стаў правадзейным членам Гістарычнай камісіі і Камісіі гісторыі мастацтва філалагічнага аддзялення Акадэміі навук у Кракаве (Аўстра-Венгрыя)<ref name="ReferenceJ"/>. Быў абраны адным з трох старшынь на III з’ездзе польскіх гісторыкаў у [[Кракаў|Кракаве]] ([[Аўстра-Венгрыя]]). Ельскі таксама прыняў удзел у [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]] ў археалагічных з’ездах у [[Вільнюс|Вільні]] (1893) і [[Рыга|Рызе]] (1896)<ref name="ReferenceJ"/>. Сам Ельскі выказваўся, што ніколі не імкнуўся да высокіх навуковых пасад і званняў, а сваю дзейнасць называў парывам душы — «працай з ласкі Божай»<ref name="ReferenceQ"/>. === Прыватны музей у Замосці === У [[1864]] г. у сваім маёнтку Замосце (Ігуменскі павет) Аляксандр Ельскі з родавых архіваў і збораў каштоўнасцей і цікавостак стварыў прыватны літаратурна-краязнаўчы музей, для якога збіраў экспанаты на працягу свайго жыцця, а таксама набываў кнігі для ўласнай бібліятэкі. Аб маштабах збіральніцкай дзейнасці Ельскага сведчаць яго лісты, адрасаваныя вядомаму раманісту [[Юзаф Крашэўскі|Юзафу Крашэўскаму]], якія захоўваюцца ў бібліятэцы [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]] ў [[Кракаў|Кракаве]]. У сваім набытку Ельскі меў звыш 2000 гравюр, эскізаў і малюнкаў галандскіх, англійскіх, польскіх і айчынных мастакоў; каля 60 карцін; каштоўныя калекцыі [[фарфор]]у, манет, шкла, [[слуцкі пояс|слуцкіх паясоў]]; бібліятэку ў 10 тыс. тамоў XVII—XIX стст. — у тым ліку старадрукі з XVII ст., амаль усе польскія і літоўска-беларускія хронікі, старажытныя юрыдычныя дакументы, [[дыярыюш]]ы, розныя біяграфічныя [[даведнік]]і, [[энцыклапедыя|энцыклапедыі]], атласы, уніяцкія рэлігійныя выданні, першыя выданні твораў [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], вопісы архіваў, матэрыялы паўстанняў XIX ст. у Беларусі і франка-расійскай вайны 1812 года, багатыя іншыя матэрыялы па [[беларусазнаўства|беларусазнаўстве]]; каля 20 тыс. аўтографаў і дакументаў — у тым ліку расійскага цара [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]], расійскага цара [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]], французскага караля [[Людовік XVI|Людовіка XVI]] і яго жонкі [[Марыя Антуанета|Марыі-Антуанэты]], [[Напалеон I Банапарт|Напалеона I Банапарта]], [[Марцін Лютэр|Марціна Лютэра]], [[Джордж Вашынгтон|Джорджа Вашынгтона]], [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]] і інш.; асабістыя рэчы многіх вядомых асоб; археалагічныя экспанаты<ref name="Аляксандр Ельскі"/><ref name="ReferenceO"/><ref name="ReferenceR"/>. Музей і бібліятэка былі адкрыты для наведнікаў, і зборамі Аляксандра Ельскага карысталіся мясцовыя і замежныя вучоныя ([[Тадэвуш Корзан]], [[Уладзімір Данілавіч Спасовіч|Уладзімір Спасовіч]], [[Зыгмунт Глогер]] і інш.), Кракаўская акадэмія, Маскоўскае этнаграфічнае таварыства, музей Румянцава ў Маскве, бібліятэка імя Асалінскіх «Асалінэум» ва [[Уроцлаў|Уроцлаве]]<ref name="Аляксандр Ельскі"/><ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 446, 447.</ref>. З той прычыны маёнтак Замосце стаў сапраўдным культурным цэнтрам у [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскім краі]]<ref name="ReferenceM"/>. У [[1882]] г. Аляксандр Ельскі завёў спецыяльную кнігу наведнікаў свайго музея ў Замосці («Кніга для запісу асоб, якія аглядаюць зборы ў Замосці, пачатая ў 1882 годзе»), першы запіс у якой быў зроблены 16 (28) ліпеня 1882 г.<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 538.</ref> У кнізе наведнікаў ёсць аўтаграфічныя запісы наведнікаў на беларускай, польскай, рускай, нямецкай, французскай і нават [[дацкая мова|дацкай мовах]] — сукупна 234 аўтографы<ref name="ReferenceT">''Мархель, У.'' «Кніга для запісу…», або 234 аўтографы // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 6.</ref>: [[Якуб Наркевіч-Ёдка]] (запіс ад 1883 г.), [[Марыян Здзяхоўскі]] (1886, 1902), антраполаг [[Юліян Талька-Грынцэвіч]] (1891), [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]] (14 ліпеня 1892 г.), гіполаг Леў Францішак Ельскі (12 верасня 1892 г.), [[Напалеон Казіміравіч Чарноцкі|Напалеон Чарноцкі]] (1901), [[Міхал Федароўскі]] (1902), дырэктар збораў імя Асалінскіх [[Войцех Кантшынскі]], нумізмат граф [[Эмерык Каралевіч Чапскі|Эмерык Чапскі]], доктар філасофіі [[Стэфан Суржыцкі]], Зыгмунт Каўроўскі, прафесар [[Томаш Семірадскі]], літаратуразнавец Тадэвуш Грабоўскі, журналіст і калекцыянер [[Люцыян Узенбла]], фатограф [[Ян Булгак]], мастак [[Генрых Уладзіслававіч Вейсенгоф|Генрых Вейсенгоф]], мастак [[Ігнат Урублеўскі]], [[ігуменскі павятовы маршалак]] [[Уладзімір Уладзіміравіч Сталяроў]], княгіня Радзівіл, сваякі і маянткоўцы-суседзі (Ельскія, Ратынскія, Ваньковічы, Грушвіцкія, Уняхоўскія і г.д.) і інш.<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 447, 539.</ref><ref>''Мархель, У.'' «Кніга для запісу…», або 234 аўтографы // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 6—25.</ref> Пераважаюць аўтаграфічныя запісы на польскай мове<ref>''Мархель, У.'' «Кніга для запісу…», або 234 аўтографы // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 10.</ref>. На беларускай мове пакінулі запісы толькі дзве асобы — [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]] і Леў Францішак Ельскі (траюрадны брат Аляксандра Ельскага)<ref>''Мархель, У.'' «Кніга для запісу…», або 234 аўтографы // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 11, 15.</ref>. Апошні запіс у «Кнігу для запісу…» зроблены 15 жніўня 1915 г.<ref>''Мархель, У.'' «Кніга для запісу…», або 234 аўтографы // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 22.</ref> Цяпер гэтая кніга знаходзіцца ў Нацыянальнай бібліятэцы ў Варшаве ў аддзеле рукапісаў<ref>''Мархель, У.'' «Кніга для запісу…», або 234 аўтографы // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 5.</ref>. Многія знакамітыя наведнікі музея азнаёміліся з музейнай калекцыяй яшчэ да з’яўлення «Кнігі для запісу…», таму іх аўтографы адсутнічаюць: [[Тадэвуш Корзан]], [[Уладзімір Данілавіч Спасовіч|Уладзімір Спасовіч]], Бялінскі, Дубецкі, Сакалоўскі, Меет, Роле, Дыкштэйн<ref name="ReferenceT"/>. Музей, аднак, не захаваўся да нашага часу, бо большая частка збору загінула ў часы грамадзянскай вайны ў 1917—1921 гг. у беларускіх землях<ref name="ReferenceJ"/>. Зберагліся толькі тыя рукапісы, экспанаты і малюнкі, якія ў 1900 г. сам Ельскі падараваў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскаму ўніверсітэту]] ў [[Кракаў|Кракаве]], — каля 20 000 адзінак<ref name="ReferenceJ"/>. Зберагліся некаторыя рукапісы, якія Ельскі падараваў у 1907 г. архіву Таварыства сяброў навук у [[Вільнюс|Вільні]] (эпісталярная спадчына [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]])<ref name="ReferenceJ"/>. Частка рукапісных і кніжных збораў трапіла ў музеі і архівы [[Мінск]]а (у [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва]] ёсць невялічкі фонд Ельскага, матэрыялы якога былі перададзены пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з [[Масква|Масквы]]) і [[Варшава|Варшавы]] (фонд Прозараў і Ельскіх у Галоўным архіве старажытных актаў)<ref name="Аляксандр Ельскі"/><ref name="ReferenceU">''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 68.</ref>. Частка рукапісаў Ельскага знаходзіцца ў фондзе папер Мітрафана Доўнар-Запольскага ў Цэнтральным гістарычным архіве Украіны ў Кіеве, а рукапіс Ельскага «Паведамленне пра беларускія казанні» — у Цэнтральным гістарычным архіве Украіны ў Львове<ref name="ReferenceU"/>. Сярод ідэйных спадкаемцаў, якіх паспеў выхаваць Аляксандр Ельскі, быў і яго пляменнік — [[Вільгельм Ельскі]] (1867—1919), сын Уладзіміра Людвікавіча Ельскага (1820—1875), — які добра гаспадарыў у маёнтку Ігнацічы ([[Мінская губерня]]) і вывеў у маёнтку новую пароду кароў, назваўшы яе «літоўска-беларускай»<ref name="ReferenceV">''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 69.</ref>. Вільгельм Ельскі з прыбыткаў свайго маёнтка запланаваў пабудаваць музей у [[Мінск]]у, праект якога ўжо быў выкананы ў [[1919]] г. мастаком [[Ігнат Урублеўскі|Ігнатам Урублеўскім]]. Аднак рэалізаваць праект пабудовы музея ў [[Мінск]]у перашкодзілі падзеі грамадзянскай вайны ў Беларусі ў 1917—1921 гг. і смерць Вільгельма Ельскага ў 1919 г.<ref name="ReferenceV"/> == Смерць і пахаванне == [[Файл:Aliaksandar Jeĺski, Dudzičy. Аляксандар Ельскі, Дудзічы (1).jpg|thumb|left|Помнік (магільная пліта) на магіле Аляксандра Ельскага на сямейным пахаванні Ельскіх ва ўрочышчы [[Вёска Дудзічы, Пухавіцкі раён#.D0.9C.D0.BE.D0.B3.D1.96.D0.BB.D0.BA.D1.96|Кобань]]. Фота 2014 г.]] [[Файл:Pomnik Alene Jelskaj.JPG|thumb|Помнік (магільная пліта) на магіле Гелены Ельскай (з роду Калячынскіх) на сямейным пахаванні Ельскіх ва ўрочышчы Кобань. Фота 2014 г.]] Перад смерцю Аляксандр Ельскі цяжка захварэў, але прасіў, каб лекара не звалі, кажучы: ''«Ніводзін Ельскі не пражыў болей чым 82 гады»''<ref name="ReferenceH"/>. Прасіў, каб пахавалі сціпла, без марнатраўства<ref name="ReferenceH"/>. Невядома, ці захаваўся тэстамент Аляксандра Ельскага. Вядома толькі, што Ельскі шкадаваў, што расійскія законы не дазваляюць яму споўніць сваю старую задуму: усе свае грошы памясціць такім спосабам, каб за іх пасля смерці Ельскага можна было наладзіць карысную для вакольных вёсак установу — ратунковы камітэт, бальніцу ці іншую дапаможную грамадскую ўстанову<ref>''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 68, 69.</ref> Памёр 27 жніўня (10 верасня) 1916 г. у сваім маёнтку [[Замосце (Пухавіцкі раён)|Замосце]] ([[Ігуменскі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]]) і быў пахаваны на сямейным пахаванні сям’і Ельскіх ва ўрочышчы [[Дудзічы (Пухавіцкі раён)|Кобань]] (каля [[Дудзічы (Пухавіцкі раён)|вёскі Дудзічы]]), дзе знаходзяцца магілы ў тым ліку бацькоў Аляксандра Ельскага — Караля Ельскага і яго жонкі Гелены<ref name="ReferenceB"/>. У апошні шлях нястомнага гаспадара маёнтка Замосце праводзіў у большасці сваёй мясцовы люд<ref name="ReferenceH"/>. З цягам часу дакладнае месца пахавання Аляксандра Ельскага на ўзгорку ва ўрочышчы Кобань згубілася і не знойдзена дагэтуль; магільная пліта была зрушана і не адпавядае месцу пачатковага пахавання Аляксандра Ельскага<ref>''Pierzyńska-Jelska, E.'' Non omnos moralis // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 39, 42.</ref> == Ушанаванне памяці == [[Файл:Memorial plaque on ex-building of Minsk provincial gymnasium - 2008 AD.JPG|150px|thumb|Мемарыяльная дошка на былым будынку [[Мінская губернская гімназія|мінскай гімназіі]], дзе вучыўся Аляксандр Ельскі. Фота 2008 г.]] Мастак [[Ігнат Урублеўскі]] зрабіў у [[1888]] г. прыжыццёвы малюнак-партрэт Аляксандра Ельскага. З гэтага малюнка пазней быў адліты памятны медаль Аляксандра Ельскага<ref name="Аляксандр Ельскі"/>. Пасля смерці Аляксандра Ельскага [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]] апублікаваў у канцы [[1916]] г. у [[Вільнюс|віленскай]] беларускай газеце [[Гоман (1916)|''«Homan»'' («Гоман»)]] свой некралог «Аляксандр Ельскі», у якім пахвальна ацаніў дзейнасць Ельскага і падзякаваў за маральную і фінансавую падтрымку новаму пакаленню дзеячоў беларускамоўнай культуры: ''«Ельскі шчыра кахаў родны край і лічыў, што павіннасць жыхароў нашай зямліцы — працаваць дзеля лепшай долі гэтай апошняй. Яшчэ ў 80-х і 90-х гадах ён пісаў аб гэтым у стаццях, друкаваных у пецярбурскай польскай газеце „Kraj“. <…> не маючы прылучыць свае слабеючыя сілы да работы „маладых“, ён у пастаяннай перапісцы з імі пасылаў ім свае ўвагі і рады, прызываючы да асцярожнасці, разважлівасці і хрысціянскага мілавання нават сваіх ворагаў. Калі ж для грамадкі беларускіх працаўнікоў наступалі цяжкія моманты, ён спяшаўся і з матэрыяльнай помаччу, давяраючы ім свае зберажоныя грошы»''<ref>''Луцкевіч, А.'' [http://kamunikat.org/download.php?item=10103-1.pdf&pubref=10103 Выбраныя творы: праблемы культуры, літаратуры і мастацтва]{{Недаступная спасылка}}… С. 4, 31—32.</ref>. [[Рамуальд Зямкевіч]] у [[1919]] г. напісаў пра значнасць асобы Аляксандра Ельскага: ''«Будучы гісторык краю, калі будзе штудзіраваць заняпад [[Беларусы|беларускага народа]] ў часе цёмнай цемры рэакцыі, ад [[1861]] да [[1905]] г., не можа абмінуць ніводнага друкаванага радка Ельскага. Гэта быў у поўным значэнні маянтковец-грамадзянін, светлая памяць якога асабліва павінна быць шанавана [[Беларусы|беларусамі]]»''<ref>''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 51—52.</ref>. Бо толькі [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года]], выдадзены [[Мікалай II (імператар расійскі)|расійскім імператарам]] у ходзе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|агульнарасійскай рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]], прадаставіў свабоду выкарыстання любой мовы і свабоду друку ў [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]], што значна паскорыла працэс фарміравання прафесійнай беларускамоўнай мастацкай культуры. Выйшлі ўспаміны пляменніка Аляксандра Ельскага — Уладзіслава Ельскага (1859—1946) «На зямлі продкаў»<ref>''Ельскі У.'' На зямлі продкаў / Уклад. Уладзімір Мархель, перакл. з польск. Ірыны Марачкінай // Шляхам гадоў. — Мінск, 1993. (''Успаміны захоўваліся ў нашчадкаў Ельскіх, ніколі не выдаваліся.'')</ref>, дзе між іншым згадваецца Аляксандр Ельскі, падрабязнасці яго жыцця і дзейнасці, і ўзнаўляецца радавод Ельскіх. Апублікаваны рэестр (зроблены ў асноўным па памяці ўнукам пісьменніка — Генрыхам Ельскім) калекцый Аляксандра Ельскага<ref>Шляхам гадоў. № 1, 1990.</ref>. У наш час беларускае прыватнае выдавецтва надрукавала два нотныя зборнікі пад назвай «Музыка сям’і Ельскіх» (Караля, Міхала і Аляксандра Ельскіх), а пазней была запісана і аўдыёкасета «Музыка сям’і Ельскіх»<ref>''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 70, 71.</ref>. У [[Мінск]]у ([[Беларусь]]) на будынку былой [[Мінская губернская гімназія|мінскай класічнай гімназіі]] размешчана мемарыяльная дошка з пералікам знакамітых навучэнцаў, дзе ёсць і імя Аляксандра Ельскага<ref>''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 71.</ref>. == Музей «[[Дудуткі]]» == У цяперашняй [[Беларусь|Беларусі]] жыццё і творчасць Аляксандра Ельскага звычайна цікавіла толькі спецыялістаў і аматараў, але апошнім часам, з ростам папулярнасці [[музей матэрыяльнай культуры «Дудуткі»|музея матэрыяльнай культуры «Дудуткі»]] (старадаўняя назва маёнтка Дудзічы), Аляксандрам Ельскім сталі цікавіцца болей<ref>''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 70.</ref>. == Выказванні Аляксандра Ельскага == * «Родная мова ў дакладным значэнні ёсць самая любімая спадчына нацыі; праз яе пасрэдніцтва лягчэй за ўсё пранікнуць у душу нацыі, закрануць пачуцці, праясніць розум, падштурхнуць адпаведную думку, заклікаць да дзеяння, змагацца са страсцямі, стварыць дабрачыннасці!»<ref>''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця // Дзеля блізкіх і прышласці. — Мінск, 1999. — С. 52.</ref>. == Бібліяграфія == * ''Ельскі, А.'' Аберагаючы памяць народа (Скарбы Замосця) / А. Ельскі // Беларусіка — Albaruthenica. Кн. 20. — Мінск, 2001. * ''Ельскі, А.'' Нарыс па гісторыі Мінскай дыяцэзіі / А. Ельскі // «Наша вера». — 2002. — № 4 (22). * ''Ельскі, А.'' Выбранае / А. Ельскі. — Мінск : Беларускі кнігазбор, 2004. — 496 с. * ''Ельскі, А.'' Выбранае / А. Ельскі // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4. — 2005. — № 2. == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2000—2012. — Т. 4 : Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.) / М. Біч [і інш.]. — 2005. — 519 с. * Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў: у 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — 582 с. * Дзеля блізкіх і прышласці : матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф. «Універсітэты Ельскіх» (да 165-годдзя з дня нараджэння Ельскіх), Мінск, 7 кастр. 1999 г. / Бел. ун-т культуры; рэдкал.: (адк. рэд.) А. У. Пазнякоў [і інш.]. — Мінск: Бел. ун-т культуры; рэкламна-выдав. фірма «Ковчег», 1999. — 156 с. * ''[[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Довнар-Запольский, М. В.]]'' История Белоруссии / М. В. Довнар-Запольский. — Минск : Беларусь, 2003. — 680 с. * ''Дрозд, Д. М.'' Землевладельцы Минской губернии, 1861—1900 : справочник / Д. М. Дрозд. — Минск : Медисонт, 2010. — 672 с. * ''Дрозд, Д. М.'' Землевладельцы Минской губернии, 1900—1917 / Дмитрий Дрозд. — Минск : Медисонт, 2013. — 694 с. * ''[[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|Карлюкевіч, А.]]'' Традыцыі Аляксандра Ельскага ў пухавіцкім краязнаўстве / А. Карлюкевіч // Дзеля блізкіх і прышласці : матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф. «Універсітэты Ельскіх» (да 165-годдзя з дня нараджэння Ельскіх), Мінск, 7 кастр. 1999 г. / Бел. ун-т культуры; рэдкал.: (адк. рэд.) А. У. Пазнякоў [і інш.]. — Мінск: Бел. ун-т культуры; рэкламна-выдав. фірма «Ковчег», 1999. — С. 140—149. * ''[[Святлана Яўгенаўна Куль-Сяльверстава|Куль-Сяльверстава, С.]]'' Лісты Канстанцыі Скірмунт да Аляксандра Ельскага / С. Куль-Сяльверстава, [[Віталь Уладзіміравіч Скалабан|В. Скалабан]] // Дзеля блізкіх і прышласці : матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф. «Універсітэты Ельскіх» (да 165-годдзя з дня нараджэння Ельскіх), Мінск, 7 кастр. 1999 г. / Бел. ун-т культуры; рэдкал.: (адк. рэд.) А. У. Пазнякоў [і інш.]. — Мінск: Бел. ун-т культуры; рэкламна-выдав. фірма «Ковчег», 1999. — С. 71—75. * ''[[Уладзімір Мікалаевіч Кісялёў|Кісялёў, У.]]'' Ельскія на Беларусі / У. Кісялёў // Дзеля блізкіх і прышласці : матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф. «Універсітэты Ельскіх» (да 165-годдзя з дня нараджэння Ельскіх), Мінск, 7 кастр. 1999 г. / Бел. ун-т культуры; рэдкал.: (адк. рэд.) А. У. Пазнякоў [і інш.]. — Мінск: Бел. ун-т культуры; рэкламна-выдав. фірма «Ковчег», 1999. — С. 26—32. * ''[[Андрэй Кіштымаў|Киштымов, А.]]'' Ельские: опыт сельских хозяев (19 — начало 20 вв.) / А. Киштымов // Дзеля блізкіх і прышласці : матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф. «Універсітэты Ельскіх» (да 165-годдзя з дня нараджэння Ельскіх), Мінск, 7 кастр. 1999 г. / Бел. ун-т культуры; рэдкал.: (адк. рэд.) А. У. Пазнякоў [і інш.]. — Мінск: Бел. ун-т культуры; рэкламна-выдав. фірма «Ковчег», 1999. — С. 102—118. * ''[[Арсень Ліс|Ліс, А.]]'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 3—27. * ''[[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч, А.]]'' [http://kamunikat.org/download.php?item=10103-1.pdf&pubref=10103 Выбраныя творы: праблемы культуры, літаратуры і мастацтва]{{Недаступная спасылка}} / Антон Луцкевіч; уклад., прадм. , камэнт., індэкс імёнаў, пер. з пол. і ням. А. Сідарэвіча. — Мінск : Кнігазбор, 2006. — 460 с. * ''Марачкіна, І.'' Руплівец з Замосця / І. Марачкіна // Дзеля блізкіх і прышласці : матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф. «Універсітэты Ельскіх» (да 165-годдзя з дня нараджэння Ельскіх), Мінск, 7 кастр. 1999 г. / Бел. ун-т культуры; рэдкал.: (адк. рэд.) А. У. Пазнякоў [і інш.]. — Мінск: Бел. ун-т культуры; рэкламна-выдав. фірма «Ковчег», 1999. — С. 50—71. * ''[[Уладзімір Іосіфавіч Мархель|Мархель, У.]]'' «Кніга для запісу…», або 234 аўтографы / У. Мархель // Дзеля блізкіх і прышласці : матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф. «Універсітэты Ельскіх» (да 165-годдзя з дня нараджэння Ельскіх), Мінск, 7 кастр. 1999 г. / Бел. ун-т культуры; рэдкал.: (адк. рэд.) А. У. Пазнякоў [і інш.]. — Мінск: Бел. ун-т культуры; рэкламна-выдав. фірма «Ковчег», 1999. — С. 5—26. * ''Пугачова, С.'' Невядомы зборнік А. К. Ельскага з асабістай бібліятэкі Э. Ажэшкі ў фондах Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі / С. Пугачова // Дзеля блізкіх і прышласці : матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф. «Універсітэты Ельскіх» (да 165-годдзя з дня нараджэння Ельскіх), Мінск, 7 кастр. 1999 г. / Бел. ун-т культуры; рэдкал.: (адк. рэд.) А. У. Пазнякоў [і інш.]. — Мінск: Бел. ун-т культуры; рэкламна-выдав. фірма «Ковчег», 1999. — С. 85—91. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_26.pdf Чэшскі вопыт адраджэння ў асэнсаванні каталіцкіх дваран-кансерватараў Беларусі ў канцы ХІХ — пачатку ХХ ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2019. — Вып. 26. — С. 307—312. * ''Сільнова, Л.'' Ельскі, Ельскага, Ельскаму… / Л. Сільнова // Дзеля блізкіх і прышласці : матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф. «Універсітэты Ельскіх» (да 165-годдзя з дня нараджэння Ельскіх), Мінск, 7 кастр. 1999 г. / Бел. ун-т культуры; рэдкал.: (адк. рэд.) А. У. Пазнякоў [і інш.]. — Мінск: Бел. ун-т культуры; рэкламна-выдав. фірма «Ковчег», 1999. — С. 76—85. * ''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук, А. Ф.]]'' Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — Санкт-Пецярбург : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с. * ''[[Анатоль Тарасавіч Федарук|Федорук, А.]]'' Старинные усадьбы Ельских на Минщине / А. Федорук // Дзеля блізкіх і прышласці : матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф. «Універсітэты Ельскіх» (да 165-годдзя з дня нараджэння Ельскіх), Мінск, 7 кастр. 1999 г. / Бел. ун-т культуры; рэдкал.: (адк. рэд.) А. У. Пазнякоў [і інш.]. — Мінск: Бел. ун-т культуры; рэкламна-выдав. фірма «Ковчег», 1999. — С. 119—129. * ''[[Захар Васільевіч Шыбека|Шыбека, З.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002) / З. Шыбека. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — 490 с. * ''[[Раман Юркоўскі|Jurkowski, R.]]'' Polacy-mińszczanie z kręgu Mińskiego Towarzystwa Rolniczego / R. Jurkowski // Знакамітыя мінчане : Матэрыялы VI Беларуска-польскай навук. канф., Мінск, 9 лістап. 2005 г. / Бел. дзярж. пед. ун-т імя М. Танка; рэдкал. А. Вялікі [і інш.]; навук. рэд. А. Вялікі і З. Вінніцкі. — Мінск: БДПУ, 2005. — С. 80—108. * ''Pierzyńska-Jelska, E.'' Non omnos moralis / E. Pierzyńska-Jelska // Дзеля блізкіх і прышласці : матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф. «Універсітэты Ельскіх» (да 165-годдзя з дня нараджэння Ельскіх), Мінск, 7 кастр. 1999 г. / Бел. ун-т культуры; рэдкал.: (адк. рэд.) А. У. Пазнякоў [і інш.]. — Мінск: Бел. ун-т культуры; рэкламна-выдав. фірма «Ковчег», 1999. — С. 36—42. * ''[[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Woyniłłowicz, E.]]'' Wspomnienia. 1847—1928 / E. Woyniłłowicz. — Wilno : Józef Zawadzki, 1931. — Cz. 1. — 368 s. * ''[[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Войнилович, Э.]]'' [http://pawet.net/files/woynillowicz.pdf Воспоминания / Э. Войниллович; пер. с польск., общ. ред. В. Завальнюка.] — Мн.: Издание Минской римо-католической парафии св. Симона и Елены, 2007. — 380 с. — 250 экз. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://zviazda.by/ru/news/20210428/1619622952-velikiy-kollekcioner-zemli-belorusskoy-aleksandr-elskiy ''Алесь КАРЛЮКЕВИЧ'' Великий коллекционер земли белорусской: Александр Ельский] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230616075127/https://zviazda.by/ru/news/20210428/1619622952-velikiy-kollekcioner-zemli-belorusskoy-aleksandr-elskiy |date=16 чэрвеня 2023 }}{{ref-ru}}{{v|16|6|2023}} // [[СБ. Беларусь сегодня]] * [https://www.sb.by/articles/sobiratel-iz-dudutok.html 180 лет со дня рождения первого белорусского энциклопедиста Александра Ельского // Советская Белоруссия, № 96 (24479). Суббота, 24 мая 2014 года]{{ref-ru}}{{v|16|6|2023}} * ''[[Уладзімір Іосіфавіч Мархель|Уладзімір Мархель]]''. [http://karotkizmest.by/беларуская-літаратура/іншае/літаратары-хіх-стагоддзя/аляксандр-ельскі.html Аляксандр Ельскі] // karotkizmest.by * [http://adradjency.narod.ru/zmagary/elski.html ЕЛЬСКІ Аляксандр Карлавіч] // adradjency.narod.ru * [https://belarusianheroes.com/alyaksandr.elski Аляксандр Ельскі] // belarusianheroes.com * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/elski/Ельскі_А._З_Геаграфічнага_слоўніка.html Ельскі А. З Геаграфічнага слоўніка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220328064847/http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/elski/%D0%95%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%90._%D0%97_%D0%93%D0%B5%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0.html |date=28 сакавіка 2022 }} // pawet.net * {{Cite web|url=https://zviazda.by/be/news/20230626/1687787084-tayamnicy-fondu-alyaksandra-elskaga|title=Таямніцы фонду Аляксандра Ельскага|author=Ганна Запартыка|website=zviazda.by|date=23-6-2023}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ельскі Аляксандр Карлавіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Крымскай вайны]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Расіі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Ельскія|Аляксандр Каралевіч]] [[Катэгорыя:Члены Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на рускую мову]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры манет]] 81bmb24qf0uhnizhf8bvshodzz10iol 0 31560 5146534 5117349 2026-05-25T14:09:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146534 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Алякса́ндр Іса́евіч Салжані́цын''' ({{ДН|11|12|1918}}, {{МН|Кіславодск||}}, [[РСФСР]] — {{ДС|3|8|2008}}, [[Масква]], [[Расія|Расійская Федэрацыя]]) — выдатны рускі [[пісьменнік]], [[публіцыст]], гісторык, [[паэт]] і грамадскі дзеяч. Атрымаў шырокую вядомасць, апрача літаратурных твораў (што, як правіла, закраналі вострыя грамадска-палітычныя тэмы), таксама праз гісторыка-публіцыстычныя творы па гісторыі Расіі XIX—XX стагоддзяў. Былы [[дысідэнт]], на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў (шасцідзясятыя, сямідзясятыя і васьмідзясятыя гады XX стагоддзя) змагаўся супраць камуністычнага рэжыму ў СССР. У апошнія дзесяцігоддзі стаяў на кансерватыўных пазіцыях, з’яўляючыся адным з натхняльнікаў праваслаўна-патрыятычнага руху. Бацька [[Ігнат Салжаніцын|Ігната Салжаніцына]], вядомага дырыжора і піяніста. == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === Аляксандр Ісаевіч (Ісаакавіч<ref>У некаторых дакументах 1930-х гадоў яго імя па бацьку пазначана як «Ісаакавіч», напрыклад, у выпускным атэстаце, у іншых, як у пашпарце, выдадзеным у 1934 годзе з памылкай пашпартысткі, і ў заяве ва ўніверсітэт, напісанай на падставе пашпартных даных, — як «Ісаевіч». Абодва гэтыя дакументы надрукаваныя ў часопісе «Студенческий меридиан», 1990, № 7, цыт. паводле: [http://www.libelli.ru/works/solzh.htm Ю. Р. Федоровский. Ода диссиденству, или стукач у дураков]{{ref-ru}}</ref>) Салжаніцын нарадзіўся [[11 снежня]] [[1918]] г. у [[Кіславодск]]у. Бацька — Ісаакій Сямёнавіч Салжаніцын, рускі [[праваслаўе|праваслаўны]] селянін з Паўночнага Каўказа. Маці — Таісія Захараўна Шчэрбак, дачка ўкраінскага шляхціча. Бацькі Салжаніцына пазнаёміліся ў час навучання ў Маскве і неўзабаве павянчаліся ў [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="Аксак">{{cite web|author=[[Валянціна Аксак]]|url=https://www.svaboda.org/a/1188403.html|title=Аляксандар Салжаніцын і Беларусь|publisher=[[Беларуская служба Радыё "Свабода"|Радыё Свабода]]|date=4 жніўня 2008}}</ref>. Ісаакій Салжаніцын у час Першай сусветнай вайны пайшоў на фронт добраахвотнікам і служыў афіцэрам. Ён загінуў да нараджэння сына, 15 чэрвеня 1918 года, ужо пасля дэмабілізацыі (у выніку няшчаснага выпадку на паляванні). Ён апісаны пад імем Сані Лажаніцына ў эпапеі «[[Чырвонае кола]]» (на падставе ўспамінаў маці А. Салжаніцына). Сям’я маці цалкам згалела ў выніку бальшавіцкіх канфіскацый. У 1924 годзе Салжаніцын пераехаў з маці ў [[Растоў-на-Доне]], з 1926 па 1936 гады вучыўся ў школе, жывучы надзвычай бедна. Даводзілася хаваць звесткі пра службу бацькі ў царскім войску. У малодшых класах з яго кпілі за нашэнне крыжыка і нежаданне ўступаць у піянеры, атрымаў вымову за наведванне царквы. Пад уплывам школы шчыра прыняў камуністычную ідэалогію, у 1936 годзе ўступіў у [[камсамол]]. У старэйшых класах захапіўся літаратурай, пачаў пісаць эсэ і вершы; цікавіўся гісторыяй, грамадcкім жыццём. У [[1937]] годзе задумаў «[[Чырвонае кола|вялікі раман пра рэвалюцыю]]» 1917 года. У 1936 годзе паступіў у [[Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт]]. Не жадаючы рабіць літаратуру асноўнай спецыяльнасцю, абраў фізіка-матэматычны факультэт. Ва ўніверсітэце вучыўся на «выдатна» (сталінскі стыпендыят), працягваў літаратурныя практыкаванні, у дадатак да ўніверсітэцкіх заняткаў самастойна вывучаў гісторыю і марксізм-ленінізм. Скончыў універсітэт у [[1941]] годзе з адзнакай. Ад пачатку літаратурнай дзейнасці востра цікавіўся гісторыяй Першай сусветнай вайны і сацыялістычнай рэвалюцыі. У 1937 годзе пачаў збіраць матэрыялы па «[[Бітва ля Таненберга|Самсонаўскай катастрофе]]», напісаў першыя раздзелы «[[Жнівень Чатырнаццатага|Жніўня Чатырнаццатага]]» (з артадаксальных камуністычных пазіцый). У 1939 годзе паступіў на завочнае аддзяленне факультэта літаратуры [[ІФЛГ|Інстытута філасофіі, літаратуры і гісторыі ў Маскве]]. Перапыніў навучанне ў 1941 годзе ў сувязі з вайной. Цікавіўся тэатрам, летам 1938 года спрабаваў здаць іспыты ў тэатральную школу [[Юрый Завадскі|Юрыя Завадскага]], але беспаспяхова. У жніўні 1939 года здзейсніў з сябрамі падарожжа на байдарцы па [[Волга|Волзе]]. Жыццё пісьменніка з гэтага часу і да красавіка 1945 года апісана ў паэме «[[Дарожанька]]» (1948—1952). 27 красавіка 1940 года ажаніўся са студэнткай Растоўскага ўніверсітэта Наталляй Рашатоўскай (1918—2003), з якой пазнаёміўся ў 1936 годзе. === Падчас вайны === З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] не быў адразу мабілізаваны (прызнаны «абмежавана прыдатным» па здароўі). Актыўна дабіваўся накіравання на фронт. У верасні 1941 года разам з жонкай атрымаў размеркаванне школьным настаўнікам у [[Марозаўск]] Растоўскай вобласці, аднак ужо 18 кастрычніка быў прызваны і накіраваны ў грузавы конны абоз радавым. Падзеі лета 1941 — вясны 1942 года апісаныя Салжаніцыным у няскончанай аповесці «[[Любі рэвалюцыю]]» (1948). Намагаўся атрымаць накіраванне ў афіцэрскае вучылішча, у красавіку 1942 года быў накіраваны ў артылерыйскае вучылішча ў [[Кастрама|Кастраму]]<ref>Эвакуіраванае туды 3-е Ленінградcкае артылерыйскае вучылішча.</ref>; у лістападзе 1942 года выпушчаны ў званні [[лейтэнант]]а, накіраваны ў [[Саранск]], дзе размяшчаўся запасны полк па фармаванні [[дывізіён]]аў [[Артылерыйская інструментальная разведка|артылерыйскай інструментальнай разведкі]]. У дзейным войску быў з лютага 1943 года, служыў камандзірам батарэі гукавой разведкі 794 Асобнага армейскага разведвальнага артылерыйскага дывізіёна (пазней — 68 Сеўска-Рэчыцкай брыгады [[2-і Беларускі фронт|2-ога Беларускага фронту]] ([[палявая пошта]] № 07900 «Ф»). Баявы шлях — ад [[Арол (горад)|Арла]]<ref>А. Солженицын. Желябугские Выселки. Двучастный рассказ. // Новый мир, 1993, № 3.</ref> да [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]]<ref>Акружэнне батарэі ва Усходняй Прусіі (між [[Адліг Швенкітэн]] і [[Дытрыхсдорф]]) і выхад з яго 26 студзеня 1945 года, за які Салжаніцын быў прадстаўлены да Ордэна Чырвонай Зоркі, апісаныя ў: А. Солженицын. Адлиг Швенкиттен. Односуточная повесть. // Новый мир, 1993, № 3.</ref>. Быў узнагароджаны ордэнамі [[Ордэн Айчыннай вайны|Айчыннай вайны]] і [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Чырвонай Зоркі]], у лістападзе 1943 года атрымаў чын [[Старшы лейтэнант|старшага лейтэнанта]], у чэрвені 1944 года — [[капітан]]а. На фронце вёў ваенныя дзённікі, шмат пісаў, адсылаў свае творы маскоўскім літаратарам для рэцэнзавання; у 1944 годзе атрымаў добразычлівы водгук [[Барыс Андрэевіч Лаўранёў|Б. А. Лаўранёва]]. === Арышт і зняволенне === На фронце Салжаніцын працягваў цікавіцца грамадcкім жыццём, аднак пачаў крытычна ставіцца да Сталіна (за «перайначанне [[Марксізм-ленінізм|ленінізму]]»); у перапісцы са старым сябрам (Мікалаем Віткевічам) непаважна выказваўся пра «Пахана», пад якім угадваўся Сталін, захоўваў у сябе складзеную разам з Віткевічам «рэзалюцыю», у якой параўноўваў сталінскія парадкі з [[прыгоннае права|прыгонным правам]] і казаў пра стварэнне пасля вайны «арганізацыі» для аднаўлення так званых «[[Уладзімір Ленін|ленінскіх]]» норм. Лісты выклікалі падазрэнне ваеннай [[цэнзура|цэнзуры]], і ў лютым [[1945]] Салжаніцын і Віткевіч былі арыштаваны. Чэшскі журналіст Т. Ржэзач (аўтар апублікаванай на Захадзе кнігі «Спіраль здрады Салжаніцына», якая з’явілася «вынікам добрасумленнай працы аўтара і настойлівай сумеснай працы з ім супрацоўнікаў 10 Упраўлення МУС ЧССР і 5 Упраўлення КДБ СССР»<ref>[http://www.memo.ru/history/exp-kpss/Chapter5.htm ЭКСПЕРТНАЯ ВЫСНОВА ДА ПАСЯДЖЭННЯ КАНСТЫТУЦЫЙНАГА СУДА РФ 26 мая 1992 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080812063115/http://www.memo.ru/history/exp-kpss/Chapter5.htm |date=12 жніўня 2008 }}</ref>), вылучыў версію пра «самаданос», у якім Салжаніцын, апрача сябе, абвінаваціў чатырох чалавек, адзін з якіх, М. Віткевіч, быў асуджаны на дзесяць год. Салжаніцын абвяргаў ўсе такія абвінавачанні<ref name="litgaz2003">А. Солженицын. [http://www.rusk.ru/st.php?idar=310414 Потёмщики света не ищут] // Литературная газета, 22.10.2003 {{ref-ru}}</ref>. Пасля арышту Салжаніцын быў дастаўлены ў Маскву; 27 ліпеня завочна асуджаны [[Асобая Нарада пры НКВД СССР|Асобай нарадай]] да 8 год [[ГУЛАГ|выпраўленча-працоўных лагераў]] (па [[58-ы артыкул|артыкуле 58]], пункт 10, частка 2, і пункт 11 Крымінальнага Кодэксу РСФСР). У жніўні накіраваны ў лагер у Новы Ерусалім, 9 верасня [[1945]] пераведзены ў лагер «Калужскія Вароты». У чэрвені [[1946]] запатрабаваны ў сістэму спецтурмаў 4-га Спецаддзела НКУС, у верасні накіраваны ў спецыяльны інстытут для зняволеных («[[Шарашка|шарашку]]») пры авіяматорным заводзе ў [[Рыбінск]]у, праз пяць месяцаў — на «шарашку» ў [[Загорск]], у ліпені [[1947]] — у аналагічную ўстанову ў [[Марфіна (раён Масквы)|Марфіна]] (пад Масквой). Працаваў па спецыяльнасці — матэматыкам. У Марфіне Салжаніцын пачаў работу над аповесцю «[[Любі рэвалюцыю]]». Пазней апошнія дні на Марфінскай шарашцы апісаныя Салжаніцыным у рамане «[[У крузе першым]]», дзе сам ён выведзены пад імем Глеба Нержына, а яго сукамернікі Дзмітрый Панін і Леў Копелеў — пад імёнамі Дзмітрыя Салагдзіна і Льва Рубіна. У снежні 1948 жонка завочна разышлася з Салжаніцыным. У маі [[1950]] Салжаніцын быў этапаваны ў [[Бутырская турма|Бутыркі]] (праз канфлікт з кіраўніцтвам «шарашкі»), у жніўні накіраваны ў [[Стэплаг]] — [[асобы лагер]] у [[Экібастуз]]е. У лагеры быў шахцёрам, мулярам, ліцейшчыкам, некаторы час — брыгадзірам, удзельнічаў у забастоўцы. Пазней лагернае жыццё атрымае літаратурнае ўвасабленне ў апавяданні «[[Адзін дзень Івана Дзянісавіча]]», а забастоўка зняволеных — у кінасцэнарыі «[[Ведаюць ісціну танкі]]». У перыяд канфлікту Салжаніцына з савецкімі ўладамі з’яўляюцца інспіраваныя КДБ публікацыі пра тое, што ён, знаходзячыся ў зняволенні, актыўна супрацоўнічаў з органамі МДБ. Тэкст аднаго з данясенняў<ref>{{cite web|url=http://www.compromat.ru/main/kulturka/image/solzhenitsyn2.jpg|title=Донос Ветрова|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050404120525/http://www.compromat.ru/main/kulturka/image/solzhenitsyn2.jpg|archivedate=2005-04-04|url-status=dead}}</ref>, нібыта напісаных ім пад псеўданімам Ветраў, быў надрукаваны<ref name=NKVD>Ф. Арнау. «Ветров, он же — Солженицын», Военно-исторический журнал, № 12, 1990{{ref-ru}}</ref> ў 1990. Сапраўднасць дакумента была дэкларавана нямецкім крымінолагам Франкам Арнау, аднак афіцыйна не высветлена. Сам Салжаніцын прызнаваў, што пад ціскам даў пісьмовую згоду на супрацоўніцтва з лагернай адміністрацыяй і ўзяў на сябе абавязак даносіць пра падрыхтоўку зняволеных да ўцёкаў, але сцвярджае, што да сапраўднага супрацоўніцтва не дайшло: <blockquote>…Так і абышлося. Ніводнага разу больш мне не давялося падпісацца «Ветраў». Але і сёння я пацепваюся, сустракаючы гэтае прозвішча<ref>Солженицын А. Архипелаг ГУЛАГ, т. 2. — М.: Центр «Новый мир», 1990 — С. 243.{{ref-ru}}</ref>.</blockquote> Зімой 1952 у Салжаніцына выявілі [[Злаякасная пухліна|рак]], ён быў праапераваны ў лагеры. Вызвалены [[13 лютага]] [[1953]]. У зняволенні Салжаніцын цалкам расчараваўся ў [[марксізм]]е, з цягам часу паверыў у Бога і схіліўся да [[Праваслаўе|праваслаўна]]-[[патрыёт|патрыятычных]] ідэй (поўнае адмаўленне [[камунізм|камуністычнай ідэалогіі]], роспуск [[СССР]] і стварэнне [[Славяне|славянскай]] дзяржавы на тэрыторыі Расіі, [[Беларусь|Беларусі]] і [[Украіна|Украіны]], усталяванне ў новай дзяржаве [[аўтарытарызм|аўтарытарнага]] ладу з паступовым пераходам да дэмакратыі, накіраванне рэсурсаў будучай краіны на духоўнае, маральнае і рэлігійнае развіццё народу). Ужо на «шарашцы» вярнуўся да пісьменніцтва, у Экібастузе складаў вершы, паэмы («[[Дарожанька]]», «[[Прускія ночы]]») і п’есы ў вершах («[[Палоннікі]]», «[[Баль пераможцаў]]») і завучваў іх на памяць. Пасля вызвалення Салжаніцын быў накіраваны ў [[ссылка|ссылку]] на пасяленне «назаўжды» (сяло Берлік Кактарэкскага раёна [[Джамбульская вобласць|Джамбульскай вобласці]], паўднёвы [[Казахстан]])<ref>Па нараду 9-га ўпраўлення МДБ ад 27 снежня 1952 № 9/2-41731.</ref>. Працаваў настаўнікам матэматыкі і фізікі ў 8-10 класах мясцовай сярэдняй школы імя Кірава. У канцы 1953 здароўе рэзка пагоршылася, даследаванне выявіла ракавую пухліну, у студзені [[1954]] ён быў накіраваны ў [[Ташкент]] на лячэнне, у сакавіку выпісаны са значным паляпшэннем. Хвароба, лячэнне, ацаленне і бальнічныя ўражанні леглі ў аснову аповесці «[[Ракавы корпус]]», задуманай вясною [[1955]] года. {{Асноўны артыкул|Ракавы корпус}} У ссылцы напісаў п’есу «[[Рэспубліка Працы]]» (пра лагер), раман «[[У крузе першым]]» (пра сваё знаходжанне на «шарашцы») і нарыс «[[Працершы вочы]] („Гора ад розуму“ вачыма зэка)». У чэрвені [[1956]] рашэннем Вярхоўнага Суда СССР Салжаніцын быў вызвалены без [[Рэабілітацыя|рэабілітацыі]] «за адсутнасцю ў яго дзеяннях складу злачынства». У жніўні [[1956]] вяртаецца са ссылкі ў Цэнтральную Расію. Жыве ў вёсцы [[Мільцава]] (паштовае аддзяленне [[Торфапрадукт]] Курлоўскага раёна [[Уладзімірская вобласць|Уладзімірскай вобласці]]), выкладае матэматыку ў Мязінаўскай сярэдняй школе [[Гусь-Хрустальны раён|Гусь-Хрустальнага раёна]]. Тады ж сустрэўся са сваёй былой жонкай, якая канчаткова вярнулася да яго ў лістападзе 1956 (паўторна шлюб зарэгістраваны 2 лютага 1957). 6 лютага [[1957]] рашэннем [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваеннай калегіі Вярхоўнага суда СССР]] Салжаніцын рэабілітаваны<ref>Пасведчанне пра рэабілітацыю № 4н-083/57.</ref>. З ліпеня 1957 жыў у Разані, працаваў настаўнікам астраноміі сярэдняй школы № 2. === Першыя публікацыі === У [[1959]] Салжаніцын напісаў апавяданне «Щ-854» пра жыццё простага зняволенага з рускіх сялян, у [[1960]] — апавяданні «Не стаіць сяло без праведніка» і «[[Правая кісць]]», першыя «Драбняткі» ({{lang-ru|Крохотки}}), п’есу «[[Святло, якое ў табе]]» («Свяча на ветры»)<ref>«Гэтая п’еса — самае няўдалае з усяго, што я напісаў» («Бадалася цялё з дубам. Нарысы літаратурнага жыцця». YMCA-PRESS, Paris, 1975, с. 18)</ref>. Перажыў пэўны крызіс, не маючы магчымасці друкаваць свае творы. У [[1961]] пад уражаннем ад выступлення [[Аляксандр Твардоўскі|Аляксандра Твардоўскага]] (рэдактара часопіса «Новый мир») на [[XXII з'езд КПСС|XXII з’ездзе КПСС]] перадаў яму «Щ-854», папярэдне выдаліўшы з апавядання найбольш палітычна вострыя, загадзя непраходныя праз савецкую [[цэнзура|цэнзуру]] фрагменты. Твардоўскі ацаніў апавяданне надзвычай высока, запрасіў аўтара ў Маскву і стаў дабівацца публікацыі твора. [[Мікіта Хрушчоў|М. С. Хрушчоў]] пераадолеў супраціўленне членаў Палітбюро і дазволіў публікацыю апавядання. Апавяданне пад назвай «[[Адзін дзень Івана Дзянісавіча]]» было надрукавана ў часопісе «Новый мир» № 11, 1962, адразу ж перавыдадзена і перакладзена на замежныя мовы. 30 снежня 1962 Салжаніцын быў прыняты ў [[Саюз пісьменнікаў СССР]]. Неўзабаве пасля гэтага ў часопісе «Новый мир» (№ 1, 1963) былі надрукаваныя «Не стаіць сяло без праведніка» (пад назвай «[[Матронін двор]]») і «[[Выпадак на станцыі Кочатаўка]]» (пад назвай «Выпадак на станцыі Крэчатаўка»<ref>Назва станцыі выпадкова супала з прозвішчам тагачаснага галоўнага рэдактара часопіса «Октябрь» [[Усевалад Кочатаў|Кочатава]], з якім «Новый мир» вёў прынцыповыя літаратурныя і светапоглядныя спрэчкі. Каб не пагаршаць раздражненне Кочатава, назву станцыі вырашана было змяніць на нейтральную.</ref>). Першыя публікацыі выклікалі аграмадную колькасць водгукаў пісьменнікаў, грамадскіх дзеячаў, крытыкаў і чытачоў. Не толькі і не столькі праз іхнія ўражвальныя рэалістычнасць і шчырасць, колькі таму, што гэта быў першы выпадак выдання кніг па палітычна значнай тэме з 1920-х гадоў, да таго ж напісаных не сябрам [[КПСС|партыі]]. Лісты чытачоў — былых зняволеных — у адказ на «Івана Дзянісавіча» паклалі пачатак «[[Архіпелаг ГУЛАГ|Архіпелагу ГУЛАГ]]». Апавяданні Салжаніцына вылучаліся на фоне твораў таго часу сваімі мастацкімі якасцямі і грамадзянскай смеласцю. Гэта падкрэслівалі на той час многія, у тым ліку пісьменнікі і паэты. Напрыклад, [[Ганна Ахматава|Ганна Андрэеўна Ахматава]] так адгукнулася на «Матронін двор»: <blockquote>Але… Дзіўная рэч… Дзіўна, як маглі надрукаваць… Гэта страшней за «Івана Дзянісавіча»… Там можна ўсё на культ асобы сапхнуць, а тут… Бо гэта ў яго не Матрона, а ўся руская вёска пад паравоз трапіла і ўшчэнт… Дробязі таксама дзіўныя… Памятаеце — чорныя бровы старога, як два масты адзін адному насустрач?.. Вы заўважылі: у яго лавы і зэдлічкі бываюць то жывыя, то мёртвыя… А прусакі пад шпалерамі шастаюць? Запомнілі? Як далёкі шум акіяна! і шпалеры ходзяць хвалямі… А якая выключная старонка, калі ён раптам бачыць Матрону маладой… І ўсю вёску бачыць маладою, то бок такою, якая яна была да ўсеагульнага спусташэння…<ref>Цыт. паводле: Л. Чуковская. [https://archive.org/details/2.-1952-1962.-.-1997/Записки%20об%20Анне%20Ахматовой%20%20Том%203.%201963—1966.%20—%20М.%20Согласие%2C%201997/page/16 Записки об Анне Ахматовой]. Т. 3: 1963—1966. — М.: Согласие, 1997. — С. 16. {{ref-ru}}</ref></blockquote> Летам 1963 Салжаніцын стварае чарговую, пятую па чарзе, усечаную «пад цэнзуру» рэдакцыю рамана «У крузе першым», прызначаную для друку (з 87 раздзелаў). Чатыры раздзелы з рамана выбраныя аўтарам і прапанаваныя часопісу «Новый мир» «''…для спробы, пад відам „Урыўка“…''». Апавяданне «Для карысці справы» апублікавана ў часопісе «Новый мир» № 7 за 1963. 28 снежня 1963 рэдакцыя часопіса «Новый мир» і [[Цэнтральны дзяржаўны архіў літаратуры і мастацтва]] вылучаюць «Адзін дзень Івана Дзянісавіча» на здабыццё [[Ленінская прэмія|Ленінскай прэміі]] за 1964 год. У выніку галасавання [[Камітэт па Ленінскіх прэміях|Камітэта па прэміях]] прапанова была адхілена<ref>Прэмія па літаратуры за 1964 была прысуджана [[Алесь Ганчар|Алесю Ганчару]] за раман «Тронка» і [[Васіль Пяскоў|Васілю Міхайлавічу Пяскову]] за кнігу «Крокі па расе».</ref>. У 1964 Салжаніцын упершыню аддае свой твор у [[самвыдат]] — цыкл «вершаў у прозе» пад агульнай назвай «Драбняткі» ({{lang-ru|Крохотки}}). Летам 1964 пятая рэдакцыя «У крузе першым» абмяркоўваецца і прынята да надрукавання ў 1965 «Новым миром». Спроба публікацыі не атрымалася. Твардоўскі знаёміцца з рукапісам рамана «Ракавы корпус» і нават прапануе яго для прачытання Хрушчову (зноў — праз яго памочніка Лебедзева). Салжаніцын сустракаецца с [[Варлам Шаламаў|Варламам Шаламавым]], які раней добразычліва адгукнуўся пра «Івана Дзянісавіча», і прапануе яму сумесна працаваць над «Архіпелагам». Восенню 1964 п’еса «Свяча на ветры» прынята да пастаноўкі ў [[Тэатр імя Ленінскага камсамола|Тэатры імя Ленінскага камсамола]] ў Маскве. «Драбняткі» праз самвыдат трапляюць за мяжу і пад назвай «Эцюды і дробныя апавяданні» надрукаваныя ў кастрычніку 1964 у Франкфурце ў часопісе «Грані» (№ 56) — гэта першая публікацыя ў замежнай рускай прэсе твора Салжаніцына, не прынятага ў СССР. У 1965 Салжаніцын едзе ў [[Тамбоўская вобласць|Тамбоўскую вобласць]] з [[Барыс Мажаеў|Барысам Мажаевым]] для збору матэрыялаў пра [[Тамбоўскае паўстанне, 1920—1921|сялянскае паўстанне]] (у паездцы вызначаецца назва рамана-[[эпапея|эпапеі]] пра рускую рэвалюцыю — «[[Чырвонае кола]]»), пачынае першую і пятую часткі «Архіпелага» (у [[Салатча|Салатчы]] Разанскай вобласці і на хутары Коплі-Мярдзі ля [[Тарту]]), завяршае працу над апавяданнямі «[[Як шкада]]» і «[[Захар-Каліта]]», публікуе ў «[[Літаратурная газета|Літаратурнай газеце]]» (спрачаючыся з акадэмікам [[Віктар Вінаградаў|Вінаградавым]]) артыкул «Не обычай дёгтем щи белить, на то сметана»<ref>[http://www.belousenko.com/books/Solzhenitsyn/Smetana.rar Не обычай дёгтем щи белить, на то сметана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071214011643/http://www.belousenko.com/books/Solzhenitsyn/Smetana.rar |date=14 снежня 2007 }} // Литературная газета, 4 ноября 1965 {{ref-ru}} — адзіная газетная публікацыя Салжаніцына ў СССР.</ref> у абарону рускай гаворкі: <blockquote>Яшчэ не позна выгнаць тое, што ёсць [[публіцыстыка|публіцыстычны]] [[жаргон]], а не руская гаворка. Яшчэ не позна выправіць склад нашай пісьмовай (аўтарскай) мовы, так, каб вярнуць ёй размоўную народную лёгкасць і свабоду.</blockquote> 11 верасня [[КДБ]] праводзіць ператрус на кватэры сябра Салжаніцына В. Л. Тэўша, у якога Салжаніцын захоўваў частку свайго архіва. Забраныя рукапісы вершаў, «У крузе першым», «Драбнятак», п’ес «Рэспубліка працы» і «Баль пераможцаў». Хмары над Салжаніцыным згушчаюцца. ЦК КПСС выдае закрытым тыражом і распаўсюджвае сярод [[наменклатура|наменклатуры]] «''для абвінавачання аўтара''» «Баль пераможцаў» і пятую рэдакцыю «У крузе першым». Салжаніцын піша скаргі на незаконную канфіскацыю рукапісаў міністру культуры СССР [[Пётр Нілавіч Дземічаў|Дземічаву]], сакратарам ЦК КПСС [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Брэжневу]], [[Міхаіл Андрэевіч Суслаў|Суславу]] і [[Юрый Уладзіміравіч Андропаў|Андропаву]], перадае рукапіс «Круга-87» на захаванне ў Цэнтральны дзяржаўны архіў літаратуры і мастацтва. Чатыры апавяданні прапанаваныя рэдакцыям «[[Огонёк|Огонька]]», «[[Октябрь|Октября]]», «[[Литературная Россия|Литературной России]]», «[[Москва|Москвы]]» — адхілены ўсюды. Газета «[[Известия]]» набрала апавяданне «Захар-Каліта» — гатовы [[набор]] рассыпаны, «Захар-Каліта» перададзены ў газету «[[Правда]]» — адмова Мікалая Абалкіна, загадчыка аддзела літаратуры і мастацтва. У гэты самы час у ЗША выйшаў зборнік «А. Салжаніцын. Выбранае»<ref>Чыкага, Russian Language Specialties (Russian Study Series, # 54)</ref>: «Адзін дзень…», «Кочатаўка» і «Матронін двор»; у ФРГ у выдавецтве «[[Пасеў]]» — зборнік апавяданняў на нямецкай мове<ref>«Solshenizyn Alexander. …Den Oka-Fluss entiang. Funfzehn Kurzgeschijhten und eine Erzahlung», у перакладзе Мары Хольбэк</ref>. === Дысідэнцтва === Ужо да сакавіка [[1963]] Салжаніцын страціў прыхільнасць Хрушчова (непрысуджэнне [[Ленінская прэмія|Ленінскай прэміі]], адмова друкаваць раман «У крузе першым»). Пасля прыходу да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Брэжнева]] Салжаніцын практычна страціў магчымасць легальна друкавацца і выступаць. У верасні [[1965]] [[КДБ]] канфіскаваў архіў Салжаніцына з яго найбольш антысавецкімі творамі, што пагоршыла становішча пісьменніка. Карыстаючыся пэўнай пасіўнасцю ўлады, у [[1966]] ён пачаў актыўную грамадcкую дзейнасць (сустрэчы, выступленні, інтэрв’ю замежным журналістам). Тады ж пачаў распаўсюджваць у [[самвыдат|самвыдаце]] і свае раманы «У крузе першым» і «[[Ракавы корпус]]». У лютым [[1967]] г. Салжаніцын таемна скончыў мастацкае даследаванне «[[Архіпелаг ГУЛАГ]]». У маі 1967 г. Салжаніцын разаслаў «Ліст з’езду» да [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]], у якім запатрабаваў ліквідаваць цэнзуру і рэабілітаваць многіх рэпрэсаваных пісьменнікаў (з беларускай дэлегацыі яго падтрымалі толькі [[Васіль Быкаў]] і [[Алесь Адамовіч]], з якімі ён сышоўся ў сярэдзіне 1960-х)<ref name="Аксак"/>. Пасля «Ліста» ўлады сталі ўспрымаць Салжаніцына сур’ёзна. У [[1968]] г., калі ў ЗША і Заходняй Еўропе былі надрукаваныя раманы «У крузе першым» і «Ракавы корпус», што прынеслі пісьменніку агромністую папулярнасць, савецкая прэса пачала прапагандысцкую кампанію супраць аўтара. У [[1969]] г. Салжаніцын быў вылучаны на [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскую прэмію па літаратуры]]. Прэмія была прысуджана не яму, але неўзабаве пасля гэтага ён быў выключаны з Саюза пісьменнікаў СССР. Пасля выключэння Салжаніцын стаў адкрыта абвяшчаць пра свае праваслаўна-патрыятычныя перакананні і рэзка крытыкаваць уладу. У [[1970]] Салжаніцын ізноў вылучаны на Нобелеўскую прэмію па літаратуры, і гэтым разам быў ёю ўзнагароджаны. Пісьменнік не мог атрымаць гэтую прэмію ў Стакгольме, баючыся, што не зможа вярнуцца ў СССР. Таму прэмія знайшла яго толькі ў 1974 годзе, ужо пасля высылкі Салжаніцына за мяжу. У пачатку 1970-х гадоў у савецкіх СМІ была арганізавана магутная прапагандысцкая кампанія супраць Салжаніцына, улады прапанавалі яму выехаць з краіны, але ён адмаўляўся. Яшчэ ў жніўні [[1968]] Салжаніцын пазнаёміўся з [[Наталля Святлова|Наталляй Святловай]], у іх пачаўся раман. Салжаніцын стаў патрабаваць разводу з першай жонкай. З надзвычайнымі цяжкасцямі развод быў здзейснены 22 ліпеня 1972. Неўзабаве Салжаніцыну ўдалося зарэгістраваць шлюб са Святловай, нягледзячы на супрацьдзеянне ўлад (шлюб даваў яму магчымасць [[прапіска|прапісацца]] ў Маскве). У іх нарадзілася трое дзяцей: Ермалай (1970 г. нар.), [[Ігнат Салжаніцын|Ігнат]] (1972) і Сцяпан (1973).<ref>Aikman, David. ''Great Souls: Six Who Changed a Century'', p.172-3. Lexington Books, 2003, ISBN 0739104381.</ref> [[11 чэрвеня]] [[1971]] у [[Парыж]]ы выйшаў раман Салжаніцына «[[Жнівень Чатырнаццатага]]», які быў неадназначна ўспрыняты чытачамі за яскрава выразныя праваслаўна-патрыятычныя погляды аўтара. З яшчэ большым непаразуменнем быў сустрэты «[[Вялікапосны ліст]]» [[Патрыярх Пімен|Патрыярху Пімену]] ([[1972]])<ref>[http://www.krotov.info/acts/20/1970/1972solzh.html Александр Солженицын. «Великопостное письмо» Патриарху Пимену. Крестопоклонная неделя 1972 г.]{{ref-ru}}</ref> пра праблемы Царквы, у падтрымку выступлення архіепіскапа Калужскага [[Ермаген (Голубеў)|Ермагена (Голубева)]]. У [[1972]]—[[1973]] Салжаніцын працаваў над эпапеяй «Чырвонае Кола», актыўнай дысідэнцкай дзейнасці не вёў. У жніўні-верасні [[1973]] адносіны між уладай і дысідэнтамі абвастрыліся, што закранула і Салжаніцына. 23 жніўня [[1973]] Салжаніцын даў вялікае інтэрв’ю замежным карэспандэнтам. У гэты ж дзень КДБ затрымаў адну з памочніц пісьменніка [[Лізавета Варанянская|Лізавету Варанянскую]]. У ходзе допыту яна выдала месцазнаходжанне аднаго асобніка рукапісу «Архіпелагу ГУЛАГ» і, вярнуўшыся дахаты, [[самазабойства|павесілася]]. 5 верасня Салжаніцын даведаўся пра здарэнне і распарадзіўся пачаць друкаванне «Архіпелага» на Захадзе (у эмігранцкім выдавецтве [[YMCA-Press]]). Тады ж ён даслаў кіраўніцтву СССР «Ліст правадырам Савецкага Саюза», у якім заклікаў адмовіцца ад камуністычнай ідэалогіі і зрабіць крокі па пераўтварэнні СССР у рускую нацыянальную дзяржаву. З канца жніўня ў заходняй прэсе друкавалася вялізная колькасць артыкулаў у абарону дысідэнтаў і, у прыватнасці, Салжаніцына. У СССР была разгорнута магутная прапагандысцкая кампанія супраць дысідэнтаў. 24 верасня КДБ праз былую жонку Салжаніцына прапанаваў пісьменніку афіцыйную публікацыю аповесці «Ракавы корпус» у СССР у абмен на адмову ад друку «Архіпелага ГУЛАГ» за мяжой. (У пазнейшых успамінах Наталля Рашатоўская адмаўляла ролю КДБ, сцвярджаючы, што спрабавала дабіцца пагаднення між уладамі і Салжаніцыным на ўласную ініцыятыву.) Аднак Салжаніцын, які не пярэчыў супраць друкавання «Ракавага корпуса» ў СССР, не паказаў і жадання звязваць сябе сакрэтнай дамоўленасцю з уладамі. (Розныя апісанні звязаных з гэтым паведамленняў змешчаны ў кнізе Салжаніцына «Бадалася цялё з дубам» і ва ўспамінах Н. Рашатоўскай «АПН — я — Салжаніцын», надрукаваных пасля смерці Рашатоўскай.) У канцы снежня 1973 г. было абвешчана пра выхад у свет першага тома «Архіпелагу ГУЛАГ». У савецкіх сродках масавай інфармацыі пачалася чарговая масавая кампанія ачарнення Салжаніцына як здрадніка радзімы з кляймом «літаратурнага ўласаўца». Націск рабіўся не на рэальны змест «Архіпелагу ГУЛАГ» (мастацкае даследаванне савецкай лагерна-турэмнай сістемы 1918—1956 гадоў), які не абмяркоўваўся, а на салідарызацыю Салжаніцына са «здраднікамі радзімы ў час вайны, паліцаямі і ўласаўцамі». {{Асноўны артыкул|Архіпелаг ГУЛАГ}} У СССР у гады застою «[[Жнівень Чатырнаццатага]]» і «[[Архіпелаг ГУЛАГ]]» (як і першыя раманы) распаўсюджваліся ў [[самвыдат|самвыдаце]]. 7 студзеня [[1974]] г. выхад «Архіпелагу ГУЛАГ» і меры «спынення антысавецкай дзейнасці» Салжаніцына былі абмеркаваныя на пасяджэнні Палітбюро. Пытанне было вынесена на [[ЦК КПСС]], за высылку выказаліся [[Юрый Андропаў|Ю. В. Андропаў]] і іншыя; за арышт і ссылку — Касыгін, Брэжнеў, Падгорны, Шалепін і іншыя; каб пакінуць і ставіцца са спагадай, каб Салжаніцын змяніў сваю пазіцыю з антысавецкай на супрацьлеглую, — [[Мікалай Шчолакаў|М. А. Шчолакаў]] і інш. Перамагла пазіцыя Андропава. 12 лютага Салжаніцын быў арыштаваны і абвінавачаны ў здрадзе Радзіме. 13 лютага ён быў пазбаўлены савецкага грамадзянства і [[Дэпартацыя|высланы]] з СССР (дастаўлены ў ФРГ самалётам). 29 сакавіка з СССР выехала і сям’я Салжаніцына. === Выгнанне === Неўзабаве пасля высылкі Салжаніцын здзейсніў кароткае падарожжа па Паўночнай Еўропе, у выніку пастанавіўшы часова пасяліцца ў [[Цюрых]]у, [[Швейцарыя]]. [[3 сакавіка]] [[1974]] г. у [[Парыж]]ы быў надрукаваны «Ліст правадырам Савецкага Саюза»; галоўныя заходнія выданні і многія дэмакратычна настроеныя дысідэнты ў СССР, у тым ліку [[Андрэй Сахараў]], ацанілі «Ліст» як антыдэмакратычны, нацыяналістычны, які змяшчае да таго ж «небяспечныя памылкі»; адносіны Салжаніцына з заходняй прэсай працягвалі пагаршацца. Летам 1974 г. на ганарары ад «Архіпелага ГУЛАГ» пісьменнік стварыў «Рускі грамадcкі Фонд дапамогі пераследаваным і іхнім сем’ям» для дапамогі палітычным вязням у СССР (пасылкі і грашовыя пераводы ў месцы пазбаўлення волі, легальная і нелегальная матэрыяльная дапамога сем’ям зняволеных). У 1974—1975 гг. у Цюрыху Салжаніцын збіраў матэрыялы пра жыццё [[Ленін]]а ў эміграцыі (для эпапеі «Чырвонае Кола»), скончыў і выдаў мемуары «[[Бадалася цялё з дубам]]». У красавіку 1975 г. пісьменнік здзейсніў з сям’ёй падарожжа па Заходняй Еўропе, пасля накіраваўся ў Канаду і ЗША. У чэрвені-ліпені 1975 г. Салжаніцын наведаў Вашынгтон і Нью-Ёрк, выступіў з прамовамі на з’ездзе прафсаюзаў і ў Кангрэсе ЗША. У сваіх выступах Салжаніцын рэзка крытыкаваў камуністычны рэжым і ідэалогію, заклікаў ЗША адмовіцца ад супрацоўніцтва з СССР і палітыкі «разрадкі»; у той жа час пісьменнік яшчэ працягваў успрымаць Захад як саюзніка ў вызваленні Расіі ад «камуністычнага [[таталітарызм]]у». У жніўні 1975 г. пісьменнік вярнуўся ў Цюрых і працягнуў працу над эпапеяй «Чырвонае кола». У лютым 1976 г. Салжаніцын здзейсніў паездку па Вялікабрытаніі і Францыі, у той час у яго выступленнях сталі заўважныя антызаходнія матывы. У сакавіку 1976 г. пісьменнік наведаў Іспанію. У нашумелым выступленні па іспанскім тэлебачанні ён ухвальна выказаўся пра нядаўні рэжым [[Франсіска Франка|Франка]] і перасцярог Іспанію ад «вельмі хуткага прасоўвання да дэмакратыі». У заходняй прэсе ўзмацнілася крытыка Салжаніцына, еўрапейскія і амерыканскія палітыкі заяўлялі пра нязгоду з яго поглядамі. У красавіку 1976 г. Салжаніцын з сям’ёй пераехаў у ЗША і пасяліўся ў гарадку Кавендыш (штат [[Вермонт]]). Пасля прыезду пісьменнік вярнуўся да працы над «Чырвоным Колам», дзеля чаго правёў два месяцы ў расійскім эмігранцкім архіве ў [[Інстытут Гувера|Інстытуце Гувера]]. === Ізноў у Расіі === З пачаткам [[перабудова|перабудовы]] стаўленне ў СССР да творчасці і дзейнасці Аляксандра Салжаніцына змянілася, былі надрукаваны шматлікія яго творы. У жніўні [[1990]] загадам прэзідэнта СССР [[Міхаіл Гарбачоў|Міхаіла Гарбачова]] было адноўлена яго савецкае грамадзянства. За кнігу «Архіпелаг ГУЛАГ» у тым жа годзе Салжаніцыну была прысуджана Дзяржаўная прэмія. Салжаніцын разам з сям’ёй вярнуўся на радзіму [[27 мая]] [[1994]] года, прыляцеўшы з [[ЗША]] ва [[Уладзівасток]] і праехаўшы цягніком праз усю краіну да сталіцы. У сярэдзіне 1990-х<ref>http://www.1tv.ru/owa/win/ort6_main.print_version?p_news_title_id=79048 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110605225158/http://www.1tv.ru/owa/win/ort6_main.print_version?p_news_title_id=79048 |date=5 чэрвеня 2011 }}</ref> асабістым распараджэннем расійскага прэзідэнта [[Барыс Ельцын|Барыса Ельцына]] яму было падорана дзяржаўнае лецішча<ref>http://wikimapia.org/#lat=55.7835599&lon=37.4002719&z=17&l=1&m=a&v=2</ref> «Сасноўка-2» ў [[Троіца-Лыкава|Троіца-Лыкаве]]. Салжаніцыны спраектавалі і збудавалі там двухпавярховы цагляны дом з вялікай залай, зашклёнай галерэяй, гасцёўняй з камінам, канцэртным раялем і бібліятэкай, дзе віселі партрэты [[Пётр Сталыпін|Сталыпіна]] і [[Калчак]]а. Амаль не пакідаў свой дом і таму атрымаў сярод мясцовых жыхароў, што бачылі яго хіба зрэдку, празванне «наш пустэльнік»<ref>{{cite web|url=http://www.ng.ru/events/2006-02-06/7_moscow.html|title=Как обустроить Троице-Лыково|publisher=Независимая газета|date=2006-06-02|lang=ru}}</ref>. «Ды мы гэтага Салжаніцына і не бачылі ніводнага разу», — гаварылі яны<ref>{{cite web|url=http://www.vmdaily.ru/article.php?aid=34437|title=Чем живут соседи Солженицына?|publisher=Вечерняя Москва|date=2007-05-24|lang=ru|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080810192018/http://www.vmdaily.ru/article.php?aid=34437|archivedate=2008-08-10}}</ref>. У [[1997]] быў абраны правадзейным сябрам Расійскай акадэміі навук. У [[1998]] быў узнагароджаны [[Ордэн святога апостала Андрэя Першазванага (Расійская Федэрацыя)|ордэнам Святога Андрэя Першазванага]], аднак ад узнагароды адмовіўся<ref>{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/210492|title=Солженицын не принял награды|publisher=Коммерсант-daily|date=1998-12-15|lang=ru}}</ref>. {{Cquote2|Ад вярхоўнай улады, што давяла [[Расія|Расію]] да цяперашняга пагібельнага стану, я прыняць узнагароду не магу.}} Узнагароджаны [[Вялікі залаты медаль імя М. В. Ламаносава|Вялікім залатым медалём імя М. В. Ламаносава]] ([[1998]]). Узнагароджаны [[Дзяржаўная прэмія Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўнай прэміяй Расійскай Федэрацыі]] за выдатныя дасягненні ў галіне гуманітарнае дзейнасці ([[2006]]). Сам пісьменнік неўзабаве пасля вяртання ў краіну заснаваў [[Прэмія Аляксандра Салжаніцына|літаратурную прэмію свайго імя]] для ўзнагароджання пісьменнікаў, «чыя творчасць валодае высокімі мастацкімі годнасцямі, спрыяе самапазнанню Расіі, дадае значны ўклад у захаванне і асцярожнае развіццё традыцый айчыннай літаратуры». Апошнія гады жыцця правёў у Маскве і на падмаскоўным лецішчы. Да апошняга часу Аляксандр Ісаевіч працягваў займацца творчай дзейнасцю. Разам з жонкай Наталляй Дзмітрыеўнай — прэзідэнткай Фонду Аляксандра Салжаніцына — працаваў над падрыхтоўкай і выданнем свайго самага поўнага, 30-томнага збору сачыненняў. Пасля перанесенай цяжкай аперацыі ў Салжаніцына дзейнічала толькі правая рука. === Смерць і пахаванне === Салжаніцын сканаў [[3 жніўня]] [[2008]] на 90-м годзе жыцця, на сваёй дачы ў падмаскоўным пасёлку Троіца-Лыкава ад вострай сардэчнай недастатковасці. Смерць надышла а 23:45 па маскоўскім часе<ref>[http://newsru.com/cinema/04aug2008/dead.html NewsRu.com: Скончался Александр Солженицын]{{ref-ru}}</ref><ref>[http://www.interfax.ru/news.asp?id=24839 Інтэрфакс: У Маскве сканаў Аляксандр Салжаніцын] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080806160455/http://www.interfax.ru/news.asp?id=24839 |date=6 жніўня 2008 }}{{ref-ru}}</ref> (20:45 UTC). [[5 жніўня]] ў будынку [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]], правадзейным членам якой быў А. І. Салжаніцын, адбыліся грамадзянская паніхіда і развітанне з нябожчыкам. На гэтай цырымоніі прысутнічалі экс-прэзідэнт СССР [[Міхаіл Гарбачоў]], экс-прэзідэнт Расіі, кіраўнік урада РФ [[Уладзімір Пуцін]], прэзідэнт [[Расійская акадэмія навук|РАН]] Юрый Восіпаў, экс-старшыня ўрада РФ, акадэмік [[Яўген Прымакоў]], дзеячы расійскай культуры і некалькі тысяч грамадзян Расіі, што прыйшлі аддаць Аляксандру Ісаевічу апошнюю даніну павагі.<ref>[http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1008337&NodesID=7 За Аляксандрам Салжаніцыным перегарнулі бачыну] — «[[Коммерсантъ]]» № 137(3954) ад 06 жніўня 2008{{ref-ru}}</ref> Памінальную літургію і [[адпяванне]] [[6 жніўня]] [[2008]] ў Вялікім саборы маскоўскага [[Данскі манастыр|Данскога манастыра]] здзейсніў архіепіскап Арэхава-Зуеўскі [[Аляксій (Фралоў)]], вікарый [[Маскоўская епархія|Маскоўскай епархіі]]. У той жа дзень прах Салжаніцына быў пахаваны ў некропалі Данскога манастыра за алтаром храма [[Іаан Лесвічнік|Іаана Лесвічніка]], побач з магілай гісторыка [[Васіль Ключэўскі|В. О. Ключэўскага]]. == Крытыка == Чэшскі журналіст Т. Ржэзач, а таксама Л. Самуцін, былы ўласавец, адзін з «сааўтараў» Салжаніцына, вылучылі версію пра «самаданос», у якім Салжаніцын, апрача сябе, звінаваціў чатырох чалавек, адзін з якіх, М. Віткевіч, быў асуджаны на дзесяць год (версію падтрымаў у 1998 г. расійскі журналіст А. Давыдаў)<ref>[http://www.libelli.ru/works/solzh.htm ОДА ДИССИДЕНТСТВУ, ИЛИ СТУКАЧ У ДУРАКОВ]</ref><ref>http://cn.com.ua/N257/archive/archive.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080919135422/http://cn.com.ua/N257/archive/archive.html |date=19 верасня 2008 }}</ref>. Салжаніцын абвяргаў усе такія абвінавачанні<ref name="litgaz2003"/>. Паводле Т. Ржэзача, А. Салжаніцын агітаваў супраць улады падчас ваенных дзеянняў, пісаў правакацыйныя лісты, вёў паражэнчую прапаганду — усё гэта рабілася з мэтай адсядзецца ў тыле; менавіта за гэта і быў Салжаніцын пакараны. На старонках кнігі «ЦРУ супраць СССР» (1983) М. М. Якаўлева сцвярджалася, што «Архіпелаг ГУЛАГ» з’яўляецца прадуктам работы супрацоўнікаў амерыканскіх спецслужбаў<ref>Н. Н. Яковлев. [http://www.lib.ru/POLITOLOG/yakowlewnn.txt ЦРУ против СССР]{{ref-ru}}</ref>. Звярталася ўвага на рэзкія супярэчнасці між колькасцю рэпрэсаваных па даных, прыведзеных Салжаніцыным, і архіўнымі звесткамі, якія сталі даступныя ў перыяд перабудовы<ref name="Sousa">М. Соуса. [http://www.zlev.ru/49_14.htm ГУЛАГ: архивы против лжи] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://beserikov.chat.ru/Repress.htm Каковы масштабы "сталинских репрессий"?]{{ref-ru}}</ref>. Аспрэчвалася дакладнасць «турэмных» твораў Салжаніцына ў той іх частцы, дзе расказваецца пра побыт лагераў, смяротнасць зняволеных, іх колькасць<ref>И. Пыхалов. [https://web.archive.org/web/20040313161622/http://libereya.ru/public/repressii.html Каковы масштабы "сталинских репрессий"?] {{ref-ru}}</ref><ref>[http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/Z/Zemskov/Articles/ZEMSKOV.HTM В. Н. Земсков. ГУЛАГ (историко-социологический аспект)]{{ref-ru}}</ref>. Крытыка з камуністычнага фланга падмацоўвалася спасылкай на даследаванні навукоўцаў, што працавалі ў расійскіх архівах<ref name="Sousa"/>. Салжаніцына таксама неаднаразова крытыкавалі за апраўданне калабаранцтва падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] і звязаныя з гэтым фальсіфікацыі адносна [[Савецкія ваеннапалонныя ў гады Другой Сусветнай вайны|савецкіх ваеннапалонных]]<ref>[[Аляксандр Дзюкаў|Дюков А. Р.]] [http://russbalt.ucoz.ru/publ/9-1-0-277 Госпремия для ревизиониста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120815201435/http://russbalt.ucoz.ru/publ/9-1-0-277 |date=15 жніўня 2012 }}{{ref-ru}}</ref><ref>[[Аляксандр Дзюкаў|Дюков А. Р.]] Милость к падшим: советские репрессии против нацистских пособников{{удакладніць}} // Великая оболганная война-2. Нам не за что каяться! — М.: Яуза, Эксмо, 2008. — 432 с: ил. — (Война и мы). ISBN 978-5-699-25622-8, с. 98-141{{ref-ru}}</ref>. Сцвярджалася, што матэрыял для сваіх выкрыццяў Салжаніцын пазычаў з [[Паўль Ёзэф Гебельс|гебельсаўскае]] прапаганды. У прыватнасці, пра гэта заяўляў Л. А. Самуцін — па яго ўласным сцвярджэнні, дысідэнт, былы ўласавец, які асабіста працаваў у ідэалагічным апараце гебельсаўскага міністэрства прапаганды. Ён перахоўваў у сябе рукапіс «Архіпелага» ад КДБ<ref>http://beserikov.chat.ru/Samutin.htm{{ref-ru}}</ref>. Салжаніцына актыўна крытыкавалі і «справа» — найперш іншыя дысідэнты і эмігранты, якія адмаўлялі яго хрысціянскія і антыліберальныя погляды (дысідэнты-нацыяналісты, наадварот, бачылі ў яго залішні лібералізм). «Ліст правадырам Савецкага Саюза» зазнаў крытыку ад А. Д. Сахарава. Канфлікты Салжаніцына з антысавецкай эміграцыяй і заходнімі актывістамі [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] асветлены ў яго мемуарах «Патрапіла зярнятка паміж двух жорнаў». Яго даследаванне гісторыі ўзаемаадносін габрэйскага і рускага народаў у кнізе «Дзвесце год разам» (2001—2002) выклікала актыўную крытыку з боку як многіх габрэйскіх публіцыстаў, так і нацыяналістычнай прэсы. Так, напрыклад, прыхільнік ліберальных поглядаў [[Уладзімір Вайновіч]] сказаў: «Кніга Салжаніцына „Дзвесце год разам“ — доўгая, сумная і хлуслівая».<ref>Уладзімір Вайновіч: «Солженицын недостаточно умный человек» — з [http://www.sem40.ru/interview/hot/9926/ інтэрв’ю Уладзіміра Нузава ў «Русский базар» 02-03-2004.]{{ref-ru}}</ref> Між тым беларускі палітолаг габрэйскага паходжання [[Вольф Рубінчык]], спрачаючыся з Вайновічам у 2008 г., адзначаў недарэчнасць папрокаў у «неаб’ектыўнасці», адрасаваных Салжаніцыну (які не быў прафесійным навукоўцам), і настойваў на тым, што кніга «Дзвесце год разам», нягледзячы на шэраг аўтарскіх памылак, мае свае вартасці<ref>{{Cite web |url=https://belisrael.info/?p=17443 |title=Архіўная копія |access-date=31 снежня 2018 |archive-date=6 студзеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106204340/https://belisrael.info/?p=17443 |url-status=dead }}</ref>. Вобраз Салжаніцына быў у сатырычным плане выяўлены ў мастацкіх творах, напрыклад, у рамане Уладзіміра Вайновіча «[[Масква 2042]]» (Сім Сімыч Карнавалаў)<ref>{{cite web|url=http://magazines.russ.ru/voplit/2003/2/nikol.html|author=Майкл Николсон|title=Солженицын на мифотворческом фоне|lang=ru|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030901092540/http://magazines.russ.ru/voplit/2003/2/nikol.html|archivedate=2003-09-01}}</ref> і ў паэме [[Юрый Кузняцоў|Юрыя Кузняцова]] «Путь Христа». Трэба адзначыць супярэчлівыя погляды Салжаніцына (часам яны трактаваліся як [[шавінізм|шавіністычныя]]) адносна Беларусі і Украіны. У працы пад назвай «Як нам уладкаваць Расію?» (ліпень 1990) ён абмяркоўваў стварэнне замест СССР адзінай расійскай дзяржавы, куды абавязкова было б уключыць і гэтыя дзве краіны, такім чынам адмаўляючы іхнюю незалежнасць<ref>{{cite web|url=http://www.charter97.org/be/news/2008/8/4/8682/|title=Памёр Аляксандр Салжаніцын. Беларусы ўзгадваюць расійскага пісьменніка|publisher=Хартыя’97|date=4 жніўня 2008}}</ref>. У той жа час пісьменнік разважаў: «Вядома, калі б украінскі народ ''сапраўды пажадаў'' аддзяліцца — ніхто не наважыцца ўтрымліваць яго сілай… Усё сказанае цалкам адносіцца і да Беларусі»<ref>http://www.solzhenitsyn.ru/proizvedeniya/publizistika/stati_i_rechi/v_izgnanii/kak_nam_obustroit_rossiyu.pdf</ref>. == Узнагароды == Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] [[1970]] года ''«за маральную моц, з якой ён кіраваўся няўхільнымі традыцыямі рускай літаратуры»''<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/lists/1970.html …for the ethical force with which he has pursued the indispensable traditions of Russian literature]{{ref-en}}</ref> (прапанавана [[Франсуа Марыяк]]ам). Лаўрэат [[Вялікі залаты медаль імя М. В. Ламаносава|Вялікага залатога медаля імя М. В. Ламаносава Расійскай Акадэміі навук]] — ''за выдатны ўклад у развіццё рускай літаратуры, рускай мовы і рускай гісторыі'' ([[1998]]). Лаўрэат [[Вялікая прэмія Французскай Акадэміі маральна-палітычных навук|Вялікай прэміі Французскай Акадэміі маральна-палітычных навук]] ([[2000]])<ref>Прамову Алена Безансона ў час узнагароджання прэміяй гл.: Русская мысль, № 4346, 21 снежня 2000.</ref>. [[Ордэн Святога Савы]] 1-й ступені (найвышэйшая ўзнагарода [[Сербская праваслаўная царква|Сербскай праваслаўнай царквы]]; нададзена [[16 лістапада]] [[2004]]). Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўнай прэміі Расійскай Федэрацыі]] [[2006]] года ''за выдатныя дасягненні ў галіне гуманітарнай дзейнасці''<ref>[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=039804 Загад Прэзідэнта РФ ад 05.06.2007 № 699 «О присуждении Государственной премии Российской Федерации в области гуманитарной деятельности 2006 года»]{{ref-ru}}</ref>. Лаўрэат прэміі [[Фонд «Жыўка і Міліца Тапалавіч»|Фонду «Жыўка і Міліца Тапалавіч»]] (Сербія) [[2007]] года (нададзена 7 сакавіка 2008 г.): ''«выдатнаму пісьменніку і гуманісту, чыя хрысціянская праўдзівасць дорыць нам адвагу і суцяшэнне»''. == Творы == * [[Адзін дзень Івана Дзянісавіча]] * [[Матронін двор]] * [[Выпадак на станцыі Крэчатаўка]] * [[Архіпелаг ГУЛАГ]] * [[Для карысці справы]] * [[Ракавы корпус]] * [[У крузе першым]] * [[Жнівень Чатырнаццатага]] * [[Чырвонае кола]] * [[Жыць без ілжы]] (эсэ) * [[Бадалася цялё з дубам]] * [[Расія ў абвале]] * [[Дзвесце год разам]] М., [[Русский путь]], 2001 (Даследванні найноўшай расійскай гісторыі) ISBN 5-85887-151-8 (у 2-х тт.) * [[Як нам уладкаваць Расію (артыкул)]] * [[Рускі слоўнік моўнага пашырэння]] * [[Патрапіла зярнятка паміж двух жорнаў]] * [http://www.noblit.ru/component/option,com_reader/Itemid,159/author,65/ Падборка твораў Салжаніцына па-руску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080601044112/http://noblit.ru/component/option,com_reader/Itemid,159/author,65/ |date=1 чэрвеня 2008 }} * Адзін дзень Івана Дзянісавіча // Доктар Жывага: [раман] / Барыс Пастарнак. Лёс чалавека: [апавяданне] / Міхаіл Шолахаў. Адзін дзень Івана Дзянісавіча: [апавяданне] / Аляксандр Салжаніцын. — Мінск : Логвінаў І. П., 2011. — 480, [3] с. — (Выбраныя творы Нобелеўскіх лаўрэатаў). == Фільмы == * «[[У крузе першым, тэлесерыял|У крузе першым]]» / «В круге первом» ([[2006]]) — Сам Салжаніцын з’яўляецца сааўтарам сцэнарыя і чытае тэкст ад аўтара. * «[[Адзін дзень Івана Дзянісавіча, фільм|Адзін дзень Івана Дзянісавіча]]» / «Один день Ивана Денисовича» ([[1970]], Нарвегія — Англія) {{Зноскі}} == Літаратура == * Burg D. Solzhenitsyn. — New York, 1972. * Ржевский Л. Творец и подвиг. — Париж, 1972. * [http://www.x-libri.ru/elib/bushn000/index.htm Бушин Владимир Сергеевич. НЕИЗВЕСТНЫЙ СОЛЖЕНИЦЫН. ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080603080738/http://www.x-libri.ru/elib/bushn000/index.htm |date=3 чэрвеня 2008 }} * [http://www.x-libri.ru/elib/bushn002/index.htm Бушин Владимир Сергеевич. ГЕНИИ И ПРОХИНДЕИ. ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080909074100/http://www.x-libri.ru/elib/bushn002/index.htm |date=9 верасня 2008 }} * [http://publ.lib.ru/ARCHIVES/B/BUSHIN_Vladimir_Sergeevich/Aleksand_Soljenicyn_-_geniy_pervogo_plevka.(2005).%5Bdoc%5D.zip Бушин Владимир Сергеевич. Александр Солженицын — гений первого плевка.]{{Недаступная спасылка}} Изд-во Алгоритм, 2005 * Плетнев Р. Солженицын. — Париж, 1973. * Nielsen N. C. Solzhenitsyn’s religion. — New York, 1975. * Зильберберг И. И. Необходимый разговор с Солженицыным. — Англия, 1976. * Barker F. Solzhenitsyn: Politics and form. — London, 1977. * Краснов-Левитин А. Два писателя. — Париж, 1983. * Scammell М. Solzhenitsyn. A Biography. — New York-London, 1984 ISBN 0-586-08538-6 * Шнеерсон М. Александр Солженицын. — Франкфурт-на-Майне, 1984. * [http://www.belousenko.com/books/Shturman/Shturman_Gorodu_1.rar Дора Штурман. Городу и миру: О публицистике А. И. Солженицына. Париж — Нью-Йорк, Издательство «Третья волна», 1988.] ISBN 0-937951-11-9. Library of Congress Catalog 87-34256. * Нива Ж. Солженицын. М., 1991. * Мешков Ю. Александр Солженицын: Личность. Творчество. Время. — Екатеринбург, 1993. * Супруненко П. Признание… забвение… судьба… Опыт читательского исследования творчества А. Солженицына. — Пятигорск, 1994. * Чалмаев В. Александр Солженицын: Жизнь и творчество. — М., 1994. * Кремлёвский самосуд: Секретные материалы политбюро о писателе А. Солженицыне. М., 1994. * Кузьмин В. В. Поэтика рассказов А. И. Солженицына. Твер. гос. ун-т. — Тверь, 1998. * Владимир Бушин. [http://www.x-libri.ru/elib/bushn000/index.htm Неизвестный Солженицын] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080603080738/http://www.x-libri.ru/elib/bushn000/index.htm |date=3 чэрвеня 2008 }} * Владимир Бушин. [http://lib.aldebaran.ru/author/bushin_vladimir/bushin_vladimir_aleksandr_solzhenicyn_genii_pervogo_plevka/ Александр Солженицын. Гений первого плевка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080928004148/http://lib.aldebaran.ru/author/bushin_vladimir/bushin_vladimir_aleksandr_solzhenicyn_genii_pervogo_plevka |date=28 верасня 2008 }} * Сараскина Л. И. Александр Солженицын. М.: Молодая гвардия, 2008. ISBN 978-5-235-03102-9 * Бібліяграфічны банк даных [http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm RussGUS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080408132601/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm |date=8 красавіка 2008 }} змяшчае амаль 800 назваў публікацый пра Салжаніцына па-нямецку. == Спасылкі == {{Commons|Category:Aleksandr Solzhenitsyn|выгляд=міні}} === Старонкі === * [http://noblit.ru/content/category/4/89/33/ Аляксандр Салжаніцын: біяграфія, фотаздымкі, творы і артыкулы] * [http://solzhenitsyn.ru Неафіцыйная старонка А. І. Салжаніцына] * [http://www.kulichki.com/inkwell/hudlit/newrus/solzheni.htm Аляксандр Салжаніцын на Кулічках] * [http://www.solgenizin.net.ru/ Салжаніцын Аляксандр Ісаевіч — пра творчасць пісьменніка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080928081127/http://www.solgenizin.net.ru/ |date=28 верасня 2008 }} === Кнігі і артыкулы === * [http://lib.ru/PROZA/SOLZHENICYN/ Бібліятэка Максіма Машкова] * [https://web.archive.org/web/20010730111241/http://sila.by.ru/ Дзвесце год разам] * [http://rp-net.ru/detail.php?id=136 Рускі слоўнік моўнага пашырэння] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080901175121/http://rp-net.ru/detail.php?id=136 |date=1 верасня 2008 }} * [http://vsekratko.ru/index/solzhenicyn_a_i/1598.html Кароткі змест твораў А. І. Салжаніцына] * [http://www.rg.ru/solzhenicyn.html Аляксандр Салжаніцын. Развагі над Лютаўскай рэвалюцыяй] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090203113329/http://rg.ru/solzhenicyn.html |date=3 лютага 2009 }} * [http://www.rg.ru/stenogramma.html cтэнаграма абмеркавання артыкула] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080813151207/http://www.rg.ru/stenogramma.html |date=13 жніўня 2008 }} ==== Беларускія пераклады і ўспрыманні ==== * [https://nashaniva.by/?c=ar&i=18820 «Жыць без ілжы»] ў перакладзе [[Сяргей Іванавіч Дубавец|Сяргея Дубаўца]] === Інтэрв’ю === * [https://web.archive.org/web/20070930224628/http://www.izvestia.ru/person/article3106464/?print Інтэрвію часопісу Spiegel, ліпень 2007 г.] * [http://www.mn.ru/issue.php?2006-15-43 Інтэрв’ю Аляксандра Салжаніцына газеце «Московские новости»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080325081032/http://www.mn.ru/issue.php?2006-15-43 |date=25 сакавіка 2008 }} === Біяграфіі, артыкулы пра Салжаніцына === * [http://lenta.ru/lib/14160961/ Аляксандр Салжаніцын у Лентапедыі] * [http://www.hronos.km.ru/biograf/soljenic.html Біяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081007024223/http://www.hronos.km.ru/biograf/soljenic.html |date=7 кастрычніка 2008 }} * [http://www.vkrugepervom.ru/content.html?cid=46 Іншы варыянт біяграфіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090207013633/http://www.vkrugepervom.ru/content.html?cid=46 |date=7 лютага 2009 }} * [http://www.peoples.ru/art/literature/prose/roman/soljenitsin/ Яшчэ адна біяграфія] * [http://solzhenitsyn.ru/modules/content/?id=15 Хата за высокім плотам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071124130834/http://solzhenitsyn.ru/modules/content/?id=15 |date=24 лістапада 2007 }} * [http://russbalt.ucoz.ru/publ/9-1-0-277 Дзюкаў А. Р. Дзяржпрэмія для рэвізіяніста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120815201435/http://russbalt.ucoz.ru/publ/9-1-0-277 |date=15 жніўня 2012 }} * [http://www.hrono.ru/text/2003/bar0312.html Юрый Баранаў. Чаму псіхуюць дэйчы?] * [http://www.hrono.ru/text/2006/bazhrn0306.html Руслан Бажэнаў. АЛяксандр ІСАевіч У Краіне Цудаў] * [http://arche.by/by/7/40/41/ Васіль Аўраменка. Ад дысідэнта да імперыяліста: Аляксандр Салжаніцын і яго шлях] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090406151034/http://arche.by/by/7/40/41/ |date=6 красавіка 2009 }} {{Нобелеўская прэмія/літаратура}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Салжаніцын, Аляксандр Ісаевіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] slk0229aynkm3xtpxb756wlqc9s0fg4 0 33311 5146787 5101021 2026-05-26T07:05:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146787 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Эмілія Плятэр |арыгінал імя = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |партрэт = |шырыня = 350px |подпіс = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{Сцяг Рэчы Паспалітай}} [[Рэч Паспалітая]]<br /> (удзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831]]) |гады службы = 1830 |званне = [[капітан]] у [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|арміі паўстанцаў 1831 года]] |род войскаў = |камандаваў = |частка = |бітвы = <u>[[Паўстанне 1830—1831 гадоў]]</u> |узнагароды = |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = }} {{цёзкі2|Плятэр}} '''Эмі́лія Пля́тэр'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|12}} С. 441</ref> ({{ДН|13|11|1806}}, {{МН|Вільня|у Вільнюсе|}}, [[Расійская імперыя]] — {{ДС|23|12|1831}}, [[Юсціянава (Лаздзіяйскі раён)|Юсціянава]], [[Сейненскі павет]], [[Расійская імперыя]], зараз [[Лаздзіяйскі раён]], [[Алітускі павет]], [[Літва]]) — беларуская фалькларыстка, прадстаўніца [[Шляхта|шляхецкага]] роду і ўдзельніца [[Паўстанне 1830-1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]<ref name="international"/>. Вырасла ў маёнтку [[Ліксна]] [[Дынабургскі павет|Дынабургскага павета]] [[Віцебская губерня|Беларуска-Віцебскай губерні]], дзе цікавілася і збірала [[беларускі фальклор|фальклор]]. Падчас [[Паўстанне 1830-1831 гадоў|паўстання ў Польшчы, Беларусі і Літве]] ўзначаліла невялікі паўстанцкі атрад, удзельнічала ў некалькіх баях, атрымала званне капітана ў паўстанцкіх войсках. Пад канец паўстання яна захварэла і памерла. Нягледзячы на тое, што яна не прымала ўдзелу ў якіх-небудзь значных бітвах, яе гісторыя атрымала шырокае распаўсюджанне і натхніла шэраг літаратурных і мастацкіх твораў. Лічыцца, што яе постаць увасабляе падвойны пратэст: як супраць іншаземнага прыгнёту, так і супраць традыцыйнай жаночай ролі<ref>Халина Филипович. Дочери Эмилии Плятер // С. «Женщины на краю Европы». Ред. Е. Гапова. Минск: ЕГУ, 2003. С. 334—350.</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне роду і сям’я === [[File:POL CoA Plater Hrabia I.png|150px|thumb|left|Герб Плятэраў]] Належала да каталіцкага [[Шляхта|шляхецкага]] роду графаў [[Плятэры|Плятэраў]] герба «[[Герб «Плятэр»|Плятэр]]», прадстаўнікі якога мелі значныя маёнткі галоўным чынам у [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкім ваяводстве]], дзе і займалі высокія земскія пасады (у тым ліку і сенатарскія), адносячыся да рэгіянальнай эліты, а ў XVIII ст. і да магнатэрыі ВКЛ. [[Плятэры|Род Плятэраў]] паходзіць з нямецкага дваранства [[Вестфалія|Вестфаліі]], некаторыя прадстаўнікі якога ў [[15 стагоддзе|XV ст.]] пераехалі ў [[Лівонія|Лівонію]], а затым у [[Вялікае Княства Літоўскае]], дзе натуралізаваліся і асіміляваліся ў мясцовым асяроддзі шляхты ВКЛ<ref name="Heart of Europe">{{cite book|title=Heart of Europe|url=http://books.google.com/books?id=yWi-WLvY_v0C&pg=PT248|accessdate=6 September 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-164713-0|pages=248–249}}</ref><ref name="lerski"/>. Праз шлюбы і наданні ад манарха Плятэры атрымлівалі маёнткі і ў іншых частках ВКЛ, напрыклад, у [[Жамойцкае староства|Жамойцкім старостве]]. У часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] Плятэры адносіліся да рэгіянальнай эліты [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Ковенская губерня|Ковенскай]] і [[Віцебская губерня|Віцебскай губерняў]] і мелі значныя маёнткі ў першую чаргу ў [[Дынабургскі павет|Дынабургскім]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкім]], [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісненскім]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскім]], [[Расіенскі павет|Расіенскім]] і [[Цельшаўскі павет|Цельшаўскім паветах]]. Эмілія Плятэр нарадзілася 13 лістапада 1806 г. у [[Вільня|Вільні]] ў сям’і графа Францішка Ксаверыя Плятэра і яго першай жонкі графіні Ганны [[род Моляў|Моль]]<ref name=lerski/>. Бацька Францішак Ксаверый Плятэр быў сынам графа Юзафа Антонія Плятэра ад яго жонкі Тэрэзы Абрамовіч. Графы Молі таксама адносіліся да нямецкага дваранства Лівоніі, якія пасля далучэння да Рэчы Паспалітай Інфлянтаў натуралізаваліся і асіміляваліся і валодалі маёнткамі ў Інфлянцкім ваяводстве. Маці Ганна была дачкой графа Аляксандра Моля ад яго жонкі Сафіі Дабржанскай. Бацька Францішак Ксаверый Плятэр пазней ажаніўся з Марыянай Міхалоўскай, ад якой меў дачку Кунегунду, якая выйшла за Аляксандра Галынскага (прадстаўніка рэгіянальнай шляхецкай эліты [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]). Наконт этнічнай прыналежнасці Эміліі вядуцца спрэчкі: яе называюць і літвінкай, і полькай<ref name="ethnologia"/><ref name="genealogii"/><ref name="Zirin2007"/><ref name="LaFont1998"/>. Эмілія Плятэр не паспела выйсці замуж і дзяцей не мела. === Дзяцінства і маладосць === ==== Выхаванне і адукацыя ==== [[File:Līksna castle ruins and chapel.jpg|250px|thumb|left|Руіны палаца ў маёнтку [[Ліксна]] ([[Дынабургскі павет]]), дзе правяла дзяцінства Эмілія Плятэр. Малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 1870-ыя гг.]] Ранняе дзяцінства і першыя гады вучобы Эмілія Плятэр правяла ў бацькоўскім доме ў Вільне. Аднак яе бацька граф [[Францішак Ксаверый Плятэр]] вёў разгульны лад жыцця, і ў [[1815]] годзе, калі Эміліі было дзевяць гадоў, яе маці, графіня Ганна Моль, якая на той час была адукаванай жанчынай, пайшла ад мужа, забраўшы з сабою дачку<ref name="psb652" />. Яны пераехалі да блізкіх сваякоў — графа Міхала Плятэра-Зіберга (1775—1862/1863), інжынера і будучага [[Віцэ-губернатары Віленскай губерні|літоўска-віленскага віцэ-губернатара]], і яго жонкі графіні Ізабелы Гелены Зіберг-цу-Вішлінг — у іх маёнтак [[Ліксна]] [[Дынабургскі павет|Дынабургскага павета]] [[Віцебская губерня|Беларуска-Віцебскай губерні]] (цяпер [[Латвія]])<ref name="psb652" />. Гэта была культурная і адукаваная сям’я, якая валодала дзясяткамі вёсак на абодвух берагах [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]] і мела больш за 15 000 [[Прыгонныя сяляне|прыгонных сялян]]<ref name="pilateryte2011-79">{{cite book|title=1831 Metų Sukilimo Didvyrė Grafaitė Emilija Pliaterytė|url=http://www.kam.lt/download/22700/pliateryte%202011.pdf|isbn=978-609-412-013-8|pages=7–9|accessdate=28 снежня 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121113011712/http://www.kam.lt/download/22700/pliateryte%202011.pdf|archivedate=13 лістапада 2012|url-status=dead}}</ref>. Пачынаючы з дзесяці гадоў, Эмілія вучылася разам з хлопцамі. Яе равеснікамі і найбліжэйшымі таварышамі былі два стрыечныя браты<ref name="Dzień Patrona Szkoły">{{cite web|title=Emilia Plater Urodzona Amazonka|url=http://planetakobiet.com.pl/artykul-2746-emiliaplaterurodzonaamazonka.htm}}</ref>. Настаўніцу Эміліі Плятэр у сярэдняй школе звалі пані Вольф, а пазней яе настаўнікам быў прызначаны барон Вільгельм фон Далвіг, які паходзіў з саксонскага дваранства і быў рэстаўратарам [[Дынабургская крэпасць|Дынабургскай крэпасці]], ваенным інжынерам і капітанам. Больш за ўсё Эмілія цікавілася матэматыкай і гісторыяй, атрымала добрую ўсебаковую хатнюю адукацыю, выдатна ведала [[нямецкая мова|нямецкую]] і [[французская мова|французскую мовы]]<ref name="pilateryte2011-79"/><ref name="Barłóg4-5">{{cite book|title=EMILIA PLATER SYMBOL POLSKIEGO PATRIOTYZMU NA ŻMUDZI|url=http://www.akwilno.pl/pdf/Emilia-Plater.pdf|pages=4-5|accessdate=4 студзеня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140630180051/http://www.akwilno.pl/pdf/Emilia-Plater.pdf|archivedate=30 чэрвеня 2014|url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Emilia Plater 2.PNG|200px|thumb|Эмілія Плятэр. Малюнак невядомага мастака XIX стагоддзя]] Эмілія Плятэр была здольна ацаніць барацьбу [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]] і князя [[Юзаф Панятоўскі|Юзафа Панятоўскага]]<ref name="Berry1995"/>. Яна была зачараваная [[Іаган Вольфганг фон Гётэ|Іаганам Вольфгангам фон Гётэ]] і [[Фрыдрых Шылер|Фрыдрыхам Шылерам]], творы якіх яна чытала ў арыгінале на [[Нямецкая мова|нямецкай мове]]. Яна расла ў асяроддзі з пераважнай колькасцю прыхільнікаў каталіцкай і польскамоўнай культуры, а яе літаратурнымі гераінямі былі [[княжна Ванда]] і [[Гражына (паэма)|Гражына]] [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]<ref name="psb652"/>. Яна таксама захаплялася [[Ласкарына Бубуліна|Бубулінай]], жанчынай, якая стала адным з лідараў [[Вайна за незалежнасць Грэцыі|грэчаскага паўстання супраць Асманскай Імперыі]]<ref name="psb652"/>, [[Польшча|польскай]] барацьбіткай [[Ганна Дарота Хшаноўская|Ганнай Даротай Хшаноўскай]]<ref name="psb652"/> і [[Жанна д’Арк|Жаннай д’Арк]]<ref name="Berry1995"/>. Гэтыя цікавасці суправаджаліся заняткамі конным спортам і стральбой, даволі незвычайнымі для дзяўчынак з арыстакратычных сямей у першай палове XIX стагоддзя<ref name="psb652"/>. Яна таксама мела знаёмых і сяброў у [[Таварыства філарэтаў|таварыстве філарэтаў]]<ref name="psb652"/>. ==== Выгляд ==== Ёсць меркаванне, што вядомая выява Эміліі Плятэр у маладосці, дзе яна намалявана стройнай дзяўчынай, з нявіннымі вачыма і румяным дзіцячым тварам, не мае амаль нічога агульнага з яе рэальнай знешнасцю. Гэтая вельмі распаўсюджаная [[літаграфія]] была спробай ідэалізацыі Эміліі пасля яе смерці<ref name="Barłóg4-5"/>. У сваіх мемуарах [[Ігнат Дамейка]], які быў паплечнікам Плятэр падчас [[Паўстанне 1830-1831 гадоў|антырасійскага паўстання]], так апісваў яе выгляд<ref>{{cite web|title=Emilia Plater w oczach współczesnych|url=http://www.platerka.pl/295-Emilia-Plater-w-oczach-wsp%C3%B3%C5%82czesnych.html|accessdate=28 снежня 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305005131/http://www.platerka.pl/295-Emilia-Plater-w-oczach-wsp%C3%B3%C5%82czesnych.html|archivedate=5 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>: {{цытата|Непрыгожая, бледная, але з круглым прыемным, сімпатычным тварам і блакітнымі вачыма, стройная, але без моцнага целаскладу; была сур’ёзная, прамая, негаманлівая і мела строгі погляд, які адпавядаў яе меркаванням і прыстойнасці.}} Удзельнік паўстання [[Войцех Гачалкоўскі]] ў сваіх мемуарах пакінуў яшчэ больш рэалістычнае апісанне, якое таксама пацвярджае, што папулярныя пазнейшыя партрэты Эміліі былі далёкія ад сапраўднасці{{sfn|Goczałkowski|1862|с=17}}: {{цытата|Што тычыцца панны Плятэр, то яна не вызначалася асаблівым хараством: невялікага росту, прысадзістая, бландынка са смуглым тварам, мужчынскі ўбор зусім не дадаваў ёй прыгажосці. {{арыгінальны тэкст|pl|Co do panny Platerównej, ta nieodznaczała się szczególnemi wdziękami; mała, podsatkowata, blondyna, cery śniadej, strój męzki bynamniej urody jej nie podnosił.}}}} ==== Збіранне беларускага фальклору ==== Жывучы ў [[Віцебская губерня|Беларуска-Віцебскай губерні]], Эмілія Плятэр была глыбока зацікаўлена культурай (у першую чаргу, фальклорам) мясцовых беларускамоўных сялян. Уладальнікі сядзібы належалі да круга памешчыкаў, якія клапаціліся пра сваіх сялян і не перашкаджалі зносінам сваіх дзяцей з сялянскімі. У [[1823]] годзе Эмілія доўгі час жыла ў маёнтку [[Дусятас|Дусяты]] [[Віленская губерня|Літоўска-Віленскай губерні]] ў сваёй цёткі графіні Апалінарыі Плятэр, разам з сынамі якой, Цэзарам і Уладзіславам Плятэрамі, вельмі цікавілася жыццём літоўскамоўных сялян. Яна збірала і апрацоўвала беларускія народныя песні, віртуозна валодала жанрам галашэнняў, выконвала на фартэпіяна народныя мелодыі, захаплялася беларускай харэаграфіяй, сама танцавала народныя танцы. Спрабавала пісаць беларускія вершы, у тым ліку стылізаваныя пад народныя галашэнні. Як сведчылі сучаснікі, Эмілія ўсёй душой імкнулася да беларускага ладу, ведала бядоты і нястачы народа, спачувала яму<ref name="psb652"/>. Удзельнік [[Паўстанне Кастуся Каліноўскага|Паўстання Кастуся Каліноўскага]] [[Максіміліян Маркс]] так пісаў пра Эмілію Плятэр<ref name="Перамога"/>: {{цытата|Яна, бадай, не памылюся, першая з запалам, уласцівым чуламу і шляхетнаму сэрцу аддалася душой беларускаму люду, добра бачыла яго бяду і спачувала яму, намагаючыся як толькі было можна, аблегчыць долю. Яна збірала і спявала беларускія народныя песні, штодня плаціла тым, хто ёй напяваў іх. Слухаючы гэтыя песні, сама спрабавала складаць нешта ім падобнае. На фартэпіяна яна ўмела вельмі выразна перадаць і зухаватасць, і тугу народных матываў, і нават тэмбр сапрана-жалейкі і баса-дудкі.}} === Напярэдадні паўстання === [[Файл:Emilia Plater oswiadczenie.jpg|200px|thumb|Заява Эміліі Плятэр ад 25 сакавіка [[1831]] года аб далучэнні да [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]]] У [[1823]] годзе адзін са стрыечных братоў Эміліі Плятэр быў гвалтоўна прызваны ў [[Армія Расійскай імперыі|армію Расійскай імперыі]], пасля таго, як у адным з класаў гімназіі напісаў на дошцы «Слава Канстытуцыі»<ref name="pilateryte2011-13">{{cite book|title=1831 Metų Sukilimo Didvyrė Grafaitė Emilija Pliaterytė|url=http://www.kam.lt/download/22700/pliateryte%202011.pdf|isbn=978-609-412-013-8|pages=13|accessdate=28 снежня 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121113011712/http://www.kam.lt/download/22700/pliateryte%202011.pdf|archivedate=13 лістапада 2012|url-status=dead}}</ref> ў дзень угодкаў прыняцця [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая 1791 г.]]; гэтая падзея лічыцца адной з паваротных у яе жыцці і адной з тых, якія сфарміравалі ў яе нянавісць да расійскіх акупантаў<ref name="Heart of Europe"/>. Камендант [[Дынабургская крэпасць|Дынабургскай крэпасці]] генерал Міхаіл Каблукоў, які часта наведваў сядзібу, намагаўся ажаніцца з ёй, але атрымаў адмову. Гэтае рашэнне было вынікам глыбокіх патрыятычных пачуццяў Эміліі Плятэр<ref name="pilateryte2011-11">{{cite book|title=1831 Metų Sukilimo Didvyrė Grafaitė Emilija Pliaterytė|url=http://www.kam.lt/download/22700/pliateryte%202011.pdf|isbn=978-609-412-013-8|pages=11|accessdate=28 снежня 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121113011712/http://www.kam.lt/download/22700/pliateryte%202011.pdf|archivedate=13 лістапада 2012|url-status=dead}}</ref>. Апроч таго, яна нібыта была закахана ў іншага мужчыну — маладога капітана Даля-Івінга. Пра гэта адзінае каханне Эміліі не захавалася амаль ніякіх звестак, але вядома, што шлюбу паміж імі не адбылося<ref>{{cite web |url=http://www.dziecionline.pl/Suwalki/ludzie/plater.htm|title=Emilia Plater (1806-1831) - dziewczyna-bohater, uprawiała fechtunek, pisała poezję, śpiewała|lang=pl}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.se.pl/archiwum/krotkie-zycie-pani-pukownik_37774.html|title=Krótkie życie pani pułkownik|lang=pl}}</ref>. З [[1824]] года Плятэр шмат вандравала па [[Інфлянты|Інфлянтах]], [[Літва|Літве]] і [[Беларусь|Беларусі]]. У [[1829]] годзе Эмілія адпраўляецца ў вялікае падарожжа па ўсіх гістарычных землях [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], наведвае [[Варшава|Варшаву]], [[Кракаў]] і поле [[Бітва пры Рашыне|бітвы пры Рашыне]]<ref name="psb652"/>. Тады яна ўпершыню даведалася пра тое, што ў [[Польшча|Польшчы]] наспявае паўстанне ад свайго сваяка — графа [[Людвік Аўгуст Плятэр|Людвіка Плятэра]] (1775—1846)<ref name="pilateryte2011-11"/>. У [[1830]] годзе маці Эміліі памерла, што стала для яе вялікім выпрабаваннем, а бацька ажаніўся ў другі раз і адмовіўся нават сустракацца са сваёй дачкой<ref name="psb652"/>. [[Лістападаўскае паўстанне]] на тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]] стала даволі нечаканым для іншых зямель былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], якія яшчэ не былі гатовы да ўзброенай барацьбы<ref name="Barłóg6-7">{{cite book|title=EMILIA PLATER SYMBOL POLSKIEGO PATRIOTYZMU NA ŻMUDZI|url=http://www.akwilno.pl/pdf/Emilia-Plater.pdf|pages=6-7|accessdate=4 студзеня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140630180051/http://www.akwilno.pl/pdf/Emilia-Plater.pdf|archivedate=30 чэрвеня 2014|url-status=dead}}</ref>. 1 снежня [[1830]] года расійскія ўлады, баючыся, што паўстанне пяройдзе з Польшчы далей на ўсход, увялі ваеннае становішча на тэрыторыях [[Літва|Літвы]] і [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="Barłóg6-7"/>. Тым не менш, у [[Вільня|Вільне]] сфарміраваўся галоўны камітэт паўстанцаў<ref name="Barłóg6-7"/>. Эмілія Плятэр пачала вывучаць ваенную тактыку і наладжваць сувязі з надзейнымі людзьмі<ref name="pilateryte2011-15">{{cite book|title=1831 Metų Sukilimo Didvyrė Grafaitė Emilija Pliaterytė|url=http://www.kam.lt/download/22700/pliateryte%202011.pdf|isbn=978-609-412-013-8|pages=15|accessdate=28 снежня 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121113011712/http://www.kam.lt/download/22700/pliateryte%202011.pdf|archivedate=13 лістапада 2012|url-status=dead}}</ref>. Яшчэ да таго, як паўстанне пачалося на тэрыторыях Літвы і Беларусі яна адправілася ў Вільню для кансультацыі з галоўным камітэтам, але ўдзельнікі камітэта паўстанцаў не захацелі весці размову з дзяўчынай<ref name="pilateryte2011-15"/>. Пасля ўспышкі паўстання на землях былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] супраць расійскага панавання яна стала актыўнай прыхільніцай антыцарскіх настрояў<ref name="psb652"/>. Эмілія Плятэр стала адной з дзясяткаў жанчын, якія далучыліся да паўстання, і самай вядомай з усіх<ref name="psb652"/>. === Паўстанне === [[Файл:Emila Plater conducting Polish scythemen in 1831.jpg|thumb|250px|left|Эмілія Плятэр на чале сялян-[[Касінеры|касінераў]] у 1831 годзе, карціна [[Ян Розэн|Яна Розэна]]]] [[Файл:Emilia Plater in November Uprising 1831.PNG|thumb|250px|Эмілія Плятэр падчас бітвы, карціна Георга Бенедыкта Вундэра]] [[Файл:Emilia Plater w potyczce pod Szawlami.jpg|thumb|250px|Эмілія Плятэр у перастрэлцы ў [[Шаўляй|Шаўлях]], карціна [[Войцех Косак|Войцеха Косака]]]] У дакуменце ад 25 сакавіка [[1831]] года Эмілія Плятэр пісала, што далучэнне да [[Паўстанне 1830–1831 гадоў|паўстання]] з’яўлялася яе адзінай ідэяй, і што яна ўсё жыццё чакала гэтага моманту<ref name="psb652"/>. Яна падстрыгла свае валасы, падрыхтавала форму для сябе, а таксама з дапамогай сваёй паплечніцы і ад’ютанткі Марыі [[Прушынскія|Прашынскай]] (яны сябравалі ўжо на працягу доўгага часу)<ref name="Barłóg9">{{cite book|title=EMILIA PLATER SYMBOL POLSKIEGO PATRIOTYZMU NA ŻMUDZI|url=http://www.akwilno.pl/pdf/Emilia-Plater.pdf|pages=9|accessdate=4 студзеня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140630180051/http://www.akwilno.pl/pdf/Emilia-Plater.pdf|archivedate=30 чэрвеня 2014|url-status=dead}}</ref> узброіла групу добраахвотнікаў, якіх яна сабрала ў свой атрад, дзякуючы сваёй гарачай прамове ў [[Дусяты|Дусятах]] 29 сакавіка<ref name="psb652"/>. Яе атрад складаўся прыкладна з 280 пехацінцаў, 60 конных воінаў і некалькіх соцень сялян, [[Баявая каса|узброеных косамі]]<ref name="Wawrzykowska-Wierciochowa1982">{{cite book|author=Dioniza Wawrzykowska-Wierciochowa|title=Sercem i orężem Ojczyźnie służyły: Emilia Plater i inne uczestniczki powstania listopadowego, 1830-1831|url=http://books.google.com/books?id=1gxMAQAAIAAJ|accessdate=7 September 2012|year=1982|publisher=MON|isbn=978-83-11-06734-9|page=180}}</ref>. З Дусятаў атрад Эміліі Плятэр, разам з якой ваяваў і яе стрыечны брат Цэзар<ref name="Barłóg9"/>, рушыў у бок [[Дынабург]]а. 30 сакавіка паўстанцкае войска разбіла невялікі расійскі атрад каля паштовай станцыі ў Даўгелях, а таксама пазней вымусіла бегчы расійскае войска ў выніку бітвы пад [[Уцяна]]й<ref name="Barłóg9"/>. 4 красавіка 1831 года, паводле чутак, паўстанцы захапілі горад [[Езяросы]], аднак гісторыкі не ўпэўнены, што гэта сапраўды адбылося<ref name="psb652"/>. Натхнёныя першымі поспехамі паўстанцы планавалі ўзяць пад кантроль Дынабург, каб захапіць зброю, якая належала імперскай арміі, але пасля раздведвальнай місіі было выяўлена, што на абароне горада стаіць моцны гарнізон, з якім нельга змагацца такому невялікаму войску, якое было ў Плятэр, і гэты план быў адкінуты<ref name="psb652"/>. Затым яна накіравалася да [[Панявеж]]а, дзе 30 красавіка аб’яднала свае сілы з атрадам, якім камандаваў [[Караль Залускі]]<ref name="psb652"/>. 4 мая яна змагалася ў няўдалай бітве пры [[Прэставяны|Прэставянах]] і, неўзабаве пасля гэтага, брала ўдзел у бітве пры [[Майшагола|Майшаголе]] разам з [[Канстанцін Парчэўскі|Канстанцінам Парчэўскім]]<ref name="psb652"/>. 5 чэрвеня яна разам з сваім атрадам далучылася да генерала [[Дэзыдэры Хлапоўскі|Дэзідэрыя Хлапоўскага]], які прыбыў з вялікім войскам рэвалюцыянераў з [[Польшча|Польшчы]] і прыняў камандаванне над усімі паўстанцкімі сіламі на тэрыторыі былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref name="psb652"/>. Хлапоўскі параіў Эміліі адмовіцца ад далейшага ўдзелу ў паўстанні і вярнуцца дадому, аднак яна адказала, што не мае намеру здымаць форму, пакуль яе бацькаўшчына не будзе цалкам вызвалена<ref name="Barłóg12-13"/>. Яе адказ быў прыняты, пасля чаго яна была прызначана камандзірам першай роты 25-га пяхотнага палка арміі паўстанцаў<ref name="psb652"/>. Апроч таго, яна была павышана да звання [[капітан]]а, найвышэйшага ранга, які магла атрымаць жанчына ў той час<ref name="psb652"/>. Войскі [[Дэзідэрый Хлапоўскі|Хлапоўскага]] прыбылі ў [[Коўна]], дзе адбывалася адна з самых значных бітваў у паўстанні ў [[Літоўскае генерал-губернатарства|літоўскіх губернях]]<ref name="Barłóg12-13">{{cite book|title=EMILIA PLATER SYMBOL POLSKIEGO PATRIOTYZMU NA ŻMUDZI|url=http://www.akwilno.pl/pdf/Emilia-Plater.pdf|pages=12-13|accessdate=4 студзеня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140630180051/http://www.akwilno.pl/pdf/Emilia-Plater.pdf|archivedate=30 чэрвеня 2014|url-status=dead}}</ref>. Тым не менш, змагацца з ворагам, які наступаў з боку [[Вільня|Вільні]] аказалася немагчыма, эфектыўную абарону Коўна арганізаваць не атрымалася, у выніку чаго многія паўстанцы былі забіты ці ўзяты ў палон<ref name="Barłóg12-13"/>. У канцы чэрвеня паўстанцы вымушаны былі адступіць ад горада, а 8 ліпеня іх войскі былі разбіты расійскімі ў [[Шаўляй|Шаўлях]]<ref name="Barłóg12-13"/>. Пасля гэтага сітуацыя для паўстанцаў стала крытычнай, і генерал Хлапоўскі вырашыў перасекчы мяжу з [[Прусія]]й і застацца там<ref name="psb652"/>. Эмілія Плятэр раскрытыкавала гэтае рашэнне і адмовілася выконваць яго загады. Замест гэтага яна вырашыла адправіцца ў [[Варшава|Варшаву]], каб аб'яднацца з асноўнымі сіламі паўстанцаў<ref>{{Кніга|ref=Кашавар|аўтар=Кашавар Д. В.|год=2020|загаловак=Беларускія жанчыны, якія апярэдзілі час|месца=Мн.|выдавецтва=Адукацыя і выхаванне}}</ref>, і паспрабаваць працягнуць барацьбу<ref name="psb652"/>. Неўзабаве пасля аддзялення ад асноўных сіл паўстанцаў, у суправаджэнні двух чалавек, у тым ліку яе стрыечнага брата Цэзара Плятэра, Эмілія, якая на працягу доўгага часу мучылася ад стомленасці, голаду і бяссонніцы<ref name="Barłóg12-13"/>, сур’ёзна захварэла<ref name="psb652"/>. Так і не акрыяўшы, яна памерла ў сядзібе сям’і Абламовічаў у [[Юсціянава (Лаздзейскі раён)|Юсціянаве]] 23 снежня 1831 года<ref name="psb652"/>. Эмілія Плятэр была пахавана ў маленькай вёсцы [[Капцёва]] паблізу [[Лаздзея|Лаздзеі]]<ref name="psb653"/>. Пасля задушэння паўстання яе маёмасць была канфіскавана расійскімі ўладамі<ref name="psb653"/>. == Ацэнкі ў гістарыяграфіі == [[Польшча|Польскі]] гісторык [[Стэфан Кеневіч]] у [[Польскі біяграфічны слоўнік|Польскім біяграфічным слоўніку]] крытычна заўважае, што многія подзвігі Эміліі Плятэр дрэнна дакументаваныя, і не заўсёды магчыма аддзяліць легенды ад фактаў<ref name="psb652"/>. Ён таксама не ўпэўнены, што яна калі-небудзь камандавала якім-небудзь атрадам, і што яе пасада камандзіра 25-га палка была больш ганаровай, чым рэальнай. Апроч таго, Кеневіч адзначае выпадак, калі яна страціла прытомнасць на полі бою, адцягваючы сваіх паплечнікаў, а таксама, што яна па меншай меры адзін раз (у бітве пры Шаўлях) мэтанакіравана не ўдзельнічала ў баявых дзеяннях, бо яе паплечнікі не хацелі ставіць пад пагрозу яе жыццё<ref name="psb652"/>. Гэтыя сумненні польскага гісторыка цалкам пацвярджаюцца ўспамінамі непасрэднага ўдзельніка тых падзей, афіцэра Войцеха Гачалкоўскага, які бачыў Эмілію Плятэр у паўстанцкім лагеры і сведчыў, што яна ніколі не камандавала самастойным узброеным фарміраваннем{{sfn|Goczałkowski|1862|с=17}}: {{цытата|Яна не кіравала ніякім асобным атрадам, як пра гэта абвяшчалі пазнейшыя легенды, а разам з паннай Рашановіч з пачатку паўстання на Літве знаходзілася пры сваім дзядзьку Плятэры, а пазней яны абедзве ездзілі пры штабе генерала Хлапоўскага. {{арыгінальны тэкст|pl|Niedowodziła ona żadnym osobnym oddziałem, jak to późniejsze o niej legendy głosiły, lecz wraz z panną Raszanowiczówną była z początku powstania na Litwie przy boku swego stryja Platera, a później jeździły obie przy sztabie jenerała Chłapowskiego.}}}} == Ушанаванне памяці == [[Файл:Grób_Emilii_Plater_w_Kopciowie_na_Litwie.JPG|thumb|200px|left|Магіла Эміліі Плятэр у [[Капчаміесціс]]е]] [[Файл:Emilija Pliateryte monument in Kapciamiestis.jpg|thumb|200px|Помнік Эміліі Плятэр у [[Капчаміесціс]]е]] [[Файл:20 złotych 1936 r. AWERS.jpg|thumb|200px|[[Польскія банкноты|Польская банкнота]] ў 20 [[злоты]]х [[1936]] года]] [[Файл:LT-2006-50litų-Pliaterytė-b.png|thumb|200px|Памятная манета, прысвечаная 200-годдзю Эміліі Плятэр. Выпушчана [[Банк Літвы|літоўскім банкам]] у [[2006]] годзе.]] Смерць Эміліі Плятэр атрымала шырокую агалоску ў польскамоўнай прэсе, што спрыяла росту яе славы<ref name="psb653"/>. Плятэр стала адным з сімвалаў паўстання. Гэты сімвал, дзяўчынка, якая змагаецца за сваю Радзіму, набыў вялікую папулярнасць на тэрыторыях сучасных [[Польшча|Польшчы]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Літва|Літвы]], а таксама і за мяжой. [[Адам Міцкевіч]] увекавечыў Эмілію ў сваім вершы «Смерць палкоўніка» ({{lang-pl|Śmierć pułkownika}})<ref group="заўв.">Верш «Смерць палкоўніка», прысвечаны Эміліі Плятэр, напісаны [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]] у 1832 годзе, неўзабаве пасля падзеяў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. Верш фармальна нагадвае баладу, у ім спалучаны як лірычныя, так і эпічныя элементы. Паэт малюе трагічную і кранальную карціну смерці маладога «палкоўніка», адначасова з тым сумную і ўрачастую, і толькі ў фінале верша мы дазнаемся пра асобу героя — гэта жанчына, ліцвінка Эмілія Плятэр ([https://pl.wikisource.org/wiki/%C5%9Amier%C4%87_pu%C5%82kownika арыгінал верша на польскай у Вікікрыніцах]; [http://karotkizmest.by/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC-%D0%BC%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87/%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC-%D0%BC%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87-%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%86%D1%8C-%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0.html верш у перакладзе Кастуся Цвіркі].)</ref>, хаця апісанне яе смерці ў гэтым творы з’яўляецца выдуманым, а апісанне самой Плятэр таксама толькі аддалена адпавядае рэальнасці<ref name="Berry1995"/><ref name="psb653"/>. Міцкевіч ідэалізаваў яе індывідуальнасць і навыкі, апісаўшы Эмілію як ідэальнага камандзіра, якога шануюць салдаты<ref name="psb653"/>. Гэты верш увайшоў у пачатковую вучэбную праграму ў незалежнай Польшчы<ref name="Berry1995"/>. Іншыя літаратурныя творы, заснаваныя на жыцці Эміліі Плятэр, былі ў асноўным апублікаваныя за мяжой эмігрантамі і іншаземцамі<ref name="psb653"/>. Сярод іх былі [[Георг Бюхнэр]], [[Канстанцін Гашынскі]], [[Вацлаў Гансіяроўскі]], [[Тадэвуш Карчыньскі]], [[Антон Адынец]] і [[Уладзіслаў Бюхнэр]]<ref name="psb653"/>. [[Юзаф Стражэвіч]] апублікаваў тры паслядоўныя версіі яе [[Біяграфія|біяграфіі]] на [[Французская мова|французскай мове]]<ref name="psb653"/>. Плятэр стала тэмай карцін некаторых мастакоў той эпохі, сярод якіх [[Іпаліт Беланжэ]], [[Ашыль Дэверыя]], [[Філіп Фейт]], [[Франсуа дэ Вілэйн]] і [[Войцех Косак]]<ref name="psb653"/>. [[Літаграфія]] дэ Вілэйна, заснаваная на работах Дэверыі, стала адным з самых вядомых партрэтаў Эміліі, папулярызаваўшы яе вобраз высакароднай ваяўніцы<ref name="psb653"/>. Эмілія Плятэр была адлюстравана на банкноце ў 20 [[злоты]]х [[Другая Польская Рэспубліка|Другой Польскай Рэспублікі]], [[Польскія банкноты 1930–1939 гадоў|якія выкарыстоўваліся з 1930 па 1939 гады]], а таксама на банкноце ў 50 злотых, [[Польскія банкноты 1940 года|якая была выпушчана ў 1940 годзе]]<ref name="psb653"/>. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] польскае жаночае падраздзяленне, першы незалежны жаночы батальён імя Эміліі Плятэр ({{lang-pl|1 Samodzielny Battalion Kobiecy im. Emilii Plater}}), было названа ў яе гонар<ref name="psb653"/>; яго былыя члены заснавалі [[Вёска Плятэраўка|вёску Плятэраўка]] ({{lang-pl|Platerówka}}) у [[Ніжняя Сілезія|Ніжняй Сілезіі]]<ref name="Cook2006">{{cite book|author=Bernard A. Cook|title=Women and War: A Historical Encyclopedia from Antiquity to the Present|url=http://books.google.com/books?id=lyZYS_GxglIC&pg=PA476|accessdate=6 September 2012|date=1 May 2006|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-85109-770-8|page=476}}</ref>. У [[Польшча|Польшчы]] ў яе гонар названа некалькі вуліц, у тым ліку адна ў [[Варшава|Варшаве]]<ref name="psb653"/>. Апроч таго, у [[1959]] годзе ў яе гонар быў названы [[балкер]] [[Польскі гандлёвы флот|Польскага гандлёвага флоту]]<ref>{{cite book|title=Morski rocznik statystyczny|url=http://books.google.com/books?id=-fYTAAAAIAAJ|accessdate=12 May 2013|year=1960|publisher=Wydawn. Morskie.|page=173}}</ref>. Жыццё Плятэр таксама было прадметам даследаванняў [[фемінізм]]у. Навукоўцы адзначаюць значнасць яе ўдзелу ў ваенным канфлікце як жанчыны, якая ішла супраць стэрэатыпаў аб тым, што толькі мужчыны могуць ваяваць<ref name="ChesterForrester1996">{{cite book|author1=Pamela Chester|author2=Sibelan Elizabeth S. Forrester|author3=Halina Filipowicz|chapter=The Daughters of Emilia Plater'|title=Engendering Slavic Literatures|url=http://books.google.com/books?id=eNBF8iLf9K0C&pg=PA34|accessdate=6 September 2012|year=1996|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-33016-1|page=34}}</ref>. == Заўвагі == === Каментарыі === {{reflist|group="заўв."}} === Крыніцы === {{reflist|2|refs= <ref name="international">{{cite book|author=Robin Morgan|title=Sisterhood is Global: The International Women's Movement Anthology|url=http://books.google.com/books?id=mVHA9YVC6GQC|accessdate=4 September 2012|date=1 November 1996|publisher=Feminist Press|isbn=978-1-55861-160-3|page=559}}</ref> <ref name="ethnologia">Ethnologia Europaea, Vol.21-22, 1991 p.132</ref> <ref name="genealogii">{{cite book|author=Szymon Konarski|title=Materiały do biografii: genealogii i heraldyki polskiej|year=1967|publisher=Paris|page=215}}</ref> <ref name="LaFont1998">{{cite book|author=Suzanne LaFont|title=Women in transition: voices from Lithuania|url=http://books.google.com/books?id=BqYAt3crmbIC&pg=PA29|accessdate=27 February 2011|date=August 1998|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-3811-4|page=29}}</ref> <ref name="lerski">{{cite book|author=Jerzy Jan Lerski|title=Historical dictionary of Poland, 966-1945|url=http://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA444|accessdate=27 February 2011|year=1996|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-26007-0|page=444}}</ref> <ref name="Zirin2007">{{cite book|author=Mary Fleming Zirin|title=Russia, the non-Russian peoples of the Russian Federation, and the successor states of the Soviet Union|url=http://books.google.com/books?id=Vq5Rvpzo_UsC&pg=PA695|accessdate=27 February 2011|year=2007|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-0-7656-0737-9|page=695}}</ref> <ref name="Berry1995">{{cite book|author=Ellen Berry|title=Genders 22: Postcommunism and the Body Politic|url=http://books.google.com/books?id=PbeNcASVwXkC&pg=PT71|accessdate=4 September 2012|date=1 July 1995|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-1248-1|page=71}}</ref> <ref name="psb652">Stefan Kieniewicz, ''Emilia Plater'', Polski Słownik Biograficzny, Tom XXVII, Zakład Narodowy Imenia Ossolińskich I Wydawnictwo Polskieh Akademii Nauk, 1983, p.652</ref> <ref name="psb653">Stefan Kieniewicz, ''Emilia Plater'', Polski Słownik Biograficzny, Tom XXVII, Zakład Narodowy Imenia Ossolińskich I Wydawnictwo Polskieh Akademii Nauk, 1983, p.653</ref> <ref name="Перамога">{{cite web|url=https://pieramoha.org/artykuly/bajou-zavadatar-licvinka-emilija-pliater|title="БАЁЎ ЗАВАДАТАР... ЛІЦЬВІНКА ЭМІЛІЯ ПЛЯТЭР!"|publisher=[https://pieramoha.org/ Народная Перамога]|author=Мікіта Літвінаў|accessdate=25 снежня 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305020256/https://pieramoha.org/artykuly/bajou-zavadatar-licvinka-emilija-pliater|archivedate=5 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref> }} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Goczałkowski W. |загаловак=Wspomnienia lat ubiegłych |месца=Kraków |выдавецтва=Czcionkami «Czasu» |год=1862 |том=II |старонак=170 |мова=pl |ref=Goczałkowski}} == Спасылкі == {{Commonscat|Emilia Plater}} * [https://nn.by/?c=lr&i=206490 Захапляльная гісторыя Эміліі Плятэр] * [https://www.youtube.com/watch?v=YsIq9nLeNSA Гісторыя пад знакам Пагоні. Эмілія Плятэр] * [http://literat.ug.edu.pl/amwiersz/0061.htm «Śmierć pułkownika» Adam Mickiewicz] {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Гісторыя|Асоба}} {{DEFAULTSORT:Плятэр Эмілія}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]] [[Катэгорыя:Плятэры|Эмілія]] hm2y7re8x6zz5ww0upc2elht50g15ar 0 41621 5146668 4787173 2026-05-25T20:28:29Z DobryBrat 5701 дапаўненне, афармленне 5146668 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Пётр Міронавіч Машэраў | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = Кандыдат у члены Палітбюро ЦК КПСС | парадак = | сцяг = Symbol-hammer-and-sickle.svg | перыядпачатак = [[1966]] | перыядканец = [[1980]] | тытул_2 = Першы сакратар ЦК [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП Беларусі]] | парадак_2 = 14 | сцяг_2 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | перыядпачатак_2 = [[30 сакавіка]] [[1965]] | перыядканец_2 = [[4 кастрычніка]] [[1980]] | папярэднік_2 = [[Кірыл Трафімавіч Мазураў]] | пераемнік_2 = [[Ціхан Якаўлевіч Кісялёў]] | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = Паліна Андрэеўна Машэрава | у шлюбе = | дзеці = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = Piotr Mašeraŭ }} '''Пётр Міро́навіч Машэ́раў''', сапраўднае прозвішча '''Машэра'''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/802904.html|title=Караткевіч і ўлада|first=Сяргей|last=Дубавец|website=Радыё Свабода|date=2007-12-11|access-date=2024-05-18}}</ref> ({{ДН|26|2|1918|13}}, [[Шыркі (Сенненскі раён)|в. Шыркі]], {{МН|Сенненскі раён|у Сенненскім раёне|}} — {{ДС|4|10|1980}}) — беларускі партыйны і савецкі дзеяч, адзін з арганізатараў і кіраўнікоў [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкага падполля і партызанскага руху]] часоў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. 1-ы сакратар ЦК Камуністычнай партыі Беларусі (1965—1980). == Дзяцінства == Нарадзіўся 13 (26) лютага 1918 года ў вёсцы [[Шыркі (Сенненскі раён)|Шыркі]] ў сялянскай сям’і. Скончыў [[Віцебскі педагагічны інстытут]] імя С. М. Кірава (1939). З 15 жніўня 1939 да 22 чэрвеня 1941 года працаваў настаўнікам фізікі і матэматыкі сярэдняй школы ў [[Расоны|Расонах]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. == У партызанах == У пачатку Вялікай Айчыннай вайны Машэраў стварыў і ўзначаліў падпольную [[камсамол]]ьскую арганізацыю ў [[Расонскі раён|Расонскім раёне]]. З красавіка 1942 года — камандзір [[Партызанскі атрад (СССР, 1941—1944)|партызанскага атрада]] імя Н. А. Шчорса, з сакавіка 1943 — камісар [[Партызанская брыгада імя К. К. Ракасоўскага (А. І. Петракоў, У. Н. Дорменеў, А. В. Раманаў)|партызанскай брыгады імя К. К. Ракасоўскага]], адначасова, з лістапада 1943 — першы сакратар Вілейскага падпольнага абкама [[Ленінскі Камуністычны саюз моладзі Беларусі|ЛКСМБ]]. Непасрэдны ўдзельнічаў у распрацоўцы і кіраванні баявымі аперацыямі партызан на камунікацыях, супраць органаў кіравання і забеспячэння нямецкіх войск у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] БССР, [[Калінінская вобласць|Калінінскай вобласці]] РСФСР і ў [[Латвійская ССР|Латвійскай ССР]]. Двойчы паранены. == Партыйны і савецкі дзеяч == У 1944—1946 гадах — 1-ы сакратар Маладзечанскага абкама ЛКСМБ, з 1946 — сакратар ЦК ЛКСМБ, у 1947—1954 — 1-ы сакратар ЦК ЛКСМБ, у 1954—1955 — 2-і сакратар [[Мінскі абласны камітэт КПБ|Мінскага абкама]] [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]], у 1955—1959 — 1-ы сакратар [[Брэсцкі абласны камітэт КПБ|Брэсцкага абкама КПБ]], з 1959 — сакратар, 2-і сакратар [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КПБ]]. З 1961 года кандыдат у члены [[ЦК КПСС]], з 1964 — член ЦК КПСС. Пасля адстаўкі [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў 1964 годзе як кіраўніка СССР, таксама адбыліся кадравыя змены ў саюзных рэспубліках. У сакавіку 1965 года 1-га сакратара ЦК КПБ [[Кірыл Трафімавіч Мазураў|Кірылу Мазурава]] замяніў Пётр Машэраў і быў на гэтай пасадзе да 1980 года. Кандыдат у члены [[Палітбюро ЦК КПСС]] з 1966. Дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|ВС СССР]] 3-5-га і 7-8-га скліканняў, з 1966 года — член Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР. Дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|ВС БССР]] 2-3-га і 5-9-га скліканняў. Ніхто ні да, ні пасля Машэрава так працягла не ўзначальваў камуністычную партыйную арганізацыю ў Беларусі — 15,5 года. У перыяд яго дзейнасці Беларусь дасягнула значных поспехаў у стварэнні індустрыяльнага патэнцыялу, стала адной з высокаразвітых рэспублік былога СССР<ref>{{Крыніцы/БЭ|10|Машэраў|Смірноў Ю. П.}}</ref>. Ва ўмовах савецкай сістэмы праявіўся як аператыўны адміністратар. Пад яго кіраўніцтвам Беларусь заняла перадавое месца ў СССР як па развіцці гаспадаркі, так і па ўзроўні жыцця насельніцтва. Машэраў намагаўся нават рэфармаваць савецкую сістэму на тэрыторыі БССР, у ідэалагічных і прававых межах савецкага ладу. Клапаціўся, каб дэпутатамі мясцовых Саветаў былі адукаваныя і аператыўныя людзі. У мясцовых Саветах ствараў камісіі, якія мусілі распрацоўваць планы развіцця сваёй адміністрацыйнай адзінкі. Новаўвядзеннем была магчымасць уключэння ў склад камісій як спецыялістаў асоб, якія не былі дэпутатамі. Тэарэтычна ўзніклі ўмовы для прэзентацыі поглядаў асоб, якія фармальна не залежалі ад партыйнага апарату. Аднак улада цалкам заставалася ў руках сакратароў партыі, якія мелі права даваць дэпутатам загады і патрабаваць справаздач дзейнасці. У 1964 годзе Вярхоўны Савет СССР ухваліў закон «Аб пенсіях і дапамозе членам калгасаў». Тады ўпершыню калгаснікі атрымалі пенсіённае забеспячэнне. У БССР у 1966 годзе пенсія складала толькі 12 рублёў на месяц. Сярэдні заробак калгасніка тым часам складала 38 рублёў, а ніжэйшы па-за сельскагаспадарчым сектарам — 60 рублёў і цалкам вызвалены ад падаткаў. Пры Пятры Машэраве заробкі калгаснікаў значна паправіліся, у 1968 годзе мінімальны заробак калгаснікаў зраўняўся з гарадскім, а ў канцы 1970-х гадоў сярэдні заробак у сельскай гаспадарцы БССР склаў 157 рублёў і быў адным з самых высокіх у СССР. Дынамічны рост нацыянальнага даходу БССР, які трывала працягваўся з 1950-х гадоў, у канцы 1970-х гадоў значна запаволіўся. У ходзе выканання 9-й пяцігодкі (1971—1975) сярэднія гадавыя тэмпы росту дасягнулі 8,3 %, а ў 10-й пяцігодцы (1976—1980) — 5,1 %. Хаця намінальныя заробкі за гэты перыяд значна павялічыліся, рэальна яны ўпалі. Сярэднія тэмпы росту даходаў ва ўсёй дэкадзе 1970-х гадоў былі ўдвая меншыя за 1960-я. Апроч таго адмоўныя з’явы ў гаспадарцы ўказвалі на працяг падзення. Пры тым у грамадскай свядомасці эпоха Машэрава ўспрымалася як перыяд спакою і адноснага дабрабыту<ref>''[[Яўген Васілевіч Мірановіч|Мірановіч Я.]]'' Найноўшая гісторыя Беларусі / Навуковы рэдактар Алесь Краўцэвіч. — СПб. Неўскі прасцяг, 2003. — 243 с.: іл. ISBN 5-94716-032-3</ref>. Пісьменнік [[Іван Шамякін]] падкрэсліваў, у БССР пад кіраўніцтвам Машэрава [[русіфікацыя]] не спынялася і заахвочвалася. Былы настаўнік Пётр Машэраў добра ведаў родную яму беларускую мову (выдатна чытаў на памяць паэму «[[Сказ пра Лысую гару]]»), але ніводнага разу — ні на адным пленуме, нарадзе, з’ездзе, сесіі, урачыстым пасяджэнні — не выступіў па-беларуску. Пётр Машэраў быццам дэманстраваў сваю рускасць і даваў гэтым прыклад усёй савецкай і партыйнай наменклатуры БССР.<ref name=":0" /> == Гібель == Загінуў 4 кастрычніка 1980 года ў аўтамабільнай катастрофе на трасе [[Брэст]] — [[Масква]], каля павароту на Смалявіцкую птушкафабрыку. Аўтамабіль «[[ГАЗ-13|Чайка]]», у якім ехаў Пётр Машэраў, урэзаўся ў грузавік з [[бульба]]й<ref>[https://sputnik.by/20191007/Gibel-Masherova-zagovor-ili-rokovoe-stechenie-obstoyatelstv-1042919220.html Гибель Машерова: заговор или роковое стечение обстоятельств?]</ref>. Распаўсюджаны чуткі, што гібель была наўмысным забойствам<ref name=":0" />. Пахаваны 8 кастрычніка 1980 года ў [[Мінск]]у на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]] (участак № 18). Паводле Івана Шамякіна, пахаванне вылілася ў маніфестацыю народнай любові да Пятра Машэрава<ref name=":0">{{Cite web|url=https://naviny.online/article/20210130/1611988476-stagoddze-ivana-shamyakina-nacyyanalnyya-karani-padrezany-krona|title=Стагоддзе Івана Шамякіна. «Нацыянальныя карані падрэзаны, крона аслаблена» {{!}} naviny.by|website=web.archive.org|date=2021-06-16|access-date=2024-05-18|archive-date=16 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616225830/https://naviny.online/article/20210130/1611988476-stagoddze-ivana-shamyakina-nacyyanalnyya-karani-padrezany-krona|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Узнагароды == * [[Герой Савецкага Саюза]] (15 жніўня 1944) «за гераізм і адвагу, праяўленыя ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў» з уручэннем ордэна Леніна і медалі «Залатая Зорка» (№ 4376). * [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (10 лютага 1978) «за вялікія заслугі перад Камуністычнай партыяй і Савецкай дзяржавай і ў сувязі з 60-годдзем са дня нараджэння» з уручэннем ордэна Леніна і залатога медаля «Серп і Молат». * 7 [[Ордэн Леніна|ордэнаў Леніна]] * медалі == Ушанаванне памяці == [[Файл:Віцебск. 15.JPG|thumb|Помнік Машэраву ў Віцебску.]] * [[Помнік Пятру Міронавічу Машэраву (Віцебск)|Бронзавы помнік-бюст Пятру Машэраву]] ў [[Віцебск]]у. * У Мінску імем Машэрава названы [[Праспект Машэрава (Мінск)|праспект]] з мемарыяльнай дошкай на доме № 1; завод аўтаматычных ліній; сярэдняя школа № 137 Першамайскага раёна. * На доме № 13 на вуліцы [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]] у Мінску, дзе жыў Пётр Машэраў, усталявана мемарыяльная дошка. * Штогод у Віцебскай вобласці праводзяцца спаборніцтвы па [[спартыўнае арыентаванне|спартыўным арыентаванні]], прысвечаныя памяці Пятра Машэрава. == Ацэнкі == {{цытата|Рэдка хто з кіруючых царкоў выклікаў большую нянавісць і агіду ў нармальных беларусаў, чым Машэраў. Цяпер — хіба што толькі Лукашэнка. Невыпадкова, што непрыяцелі Беларусі стараліся зрабіць культ з гэтага прыхільніка Масквы і невылечнага русіфікатара<ref>{{Cite web|url=http://pazniak.info/page_kurapatyi_dzesyats_gadoy_paslya|title=КУРАПАТЫ. ДЗЕСЯЦЬ ГАДОЎ ПАСЬЛЯ - Зянон Пазьняк — Старшыня Кансэрватыўна-Хрысьціянскай Партыі — БНФ|website=pazniak.info|access-date=2023-10-25}}</ref>.|аўтар=[[Зянон Пазняк]]}} {{зноскі}} == Літаратура == * Партийное подполье в Белоруссии, 1941—1944. — Мн., 1984. * ''Антонович, С. В.'' Петр Машеров: жизнь, судьба, память… : документальная повесть / С. В. Антонович. — Мн., 1998—351 с. * ''Буракова Т.'' Гонар і слава нашай зямлі / Т. Буракова // Голас Сенненшчыны. — 2008. — 22 студз. — С. 2. * ''Величко В.'' Товарищ первый секретарь / В. Величко // Рэспубліка. — 2008. — 12 лют. — С. 4. * ''Гарэлікава М.'' Доўгія вёрсты вайны Пятра Машэрава / М. Гарэлікава // Звязда. — 2008. — 13 лют. — С. 2. * ''Гілеп У.'' Ён быў сваім… / У. Гілеп // Краязнаўчая газета. — 2008. — № 7 (люты). — С. 1, 6. * ''Голомако А.'' Машеров: светлая правда и чёрные мифы / А. Голомако // Белорусская нива. — 2008. — 12 февр. — С. 3. * ''Егорычев В.'' Вся жизнь — служение народу : (к 90-летию со дня рождения П. М. Машерова) / В. Егорычев // Нёман. — 2008. — № 2. — С. 183—187. * ''Іофэ Э.'' Хто кіраваў Беларуссю // «Обозреватель» № ?, 2007. * Машэраў Пётр Міроонавіч // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Сенненскага раёна / уклад. С. В. Шайко; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2003. — С. 543—545. * ''Навіцкі У. І.'' Жыццё, аддадзенае Беларусі / У. І. Навіцкі // Беларускі гістарычны часопіс. — 2008. — № 2. — С. 40-48. * Не говори с тоской, их нет… / сост. М. П. Кузьмич [и др.]. — Витебск, 2003. — 232 с. * ''Пронько О. М.'' Семья Машеровых : биографическая повесть / О. М. Пронько. — Гродно, 2000. — 292 с. * ''Русецкий А. В.'' Верность педагогическому призванию : к 90 летию со дня рождения П. М. Машерова / А. В. Русецкий, А. П. Орлова // Веснік Віцебскага дзяржаўнага універсітэта. — 2008. — № 2. — С. 3-9. * Скурко А. Легенда пра святога Пятра Міронавіча // Наша гісторыя, № 5, 2018. — С. 4-12. — ISBN 2617—2305 * ''Якутов В. Д.'' Петр Машеров : художественно-документальная повесть / В. Д. Якутов. — Мн., 1992. — 270 с. == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Лідары беларускай кампартыі (1919—1991)}} {{Першыя сакратары Брэсцкага абкама КПБ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Машэраў Пётр Міронавіч}} [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Другія сакратары ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Сакратары ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Члены бюро ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПСС]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ПБ ЦК КПСС]] [[Катэгорыя:Другія сакратары Мінскага абкама КП Беларусі]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары ЦК ЛКСМБ]] [[Катэгорыя:Заслужаныя работнікі культуры Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 3-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 5-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 9-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 3-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 5-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання]] [[Катэгорыя:Загінулі ў аўтамабільных катастрофах]] [[Катэгорыя:Пётр Машэраў| ]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XIX з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XX з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXI з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXII з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXIII з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXIV з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXV з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] 44xl8o1w0nagisvul3egr3wva5ab8nx 0 42110 5146674 4755030 2026-05-25T20:50:20Z Нявідны 166654 5146674 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Квяткоўскі}} {{пісьменнік}} '''Севярын Аляксандравіч Квяткоўскі''' (нар. {{ДН|30|3|1973}}, {{МН|Мінск||}}) — беларускі літаратар<ref name="СБПстар"/>, медыя-пісьменнік, [[журналіст]], рэдактар, менеджар культурных і медыяпраектаў<ref name="Гедройц2013">Севярын Квяткоўскі «Падарунак для Адэлі»…</ref>, блогер<ref>{{Cite web|url=http://mpby.ru/printnews-2305.htm|title=Экспэрт ТГ С. Квяткоўскі: «У „Глюкаў“ заслужаная перамога»|last=Квяткоўскі|first=Севярын|date=2009-10-09|work=[[Тузін Гітоў]]|publisher=mpby.ru|language=be|accessdate=2018-11-20|trans-title=TG’s expert S. Kwiatkowski “Glyuki has a deserved victory”|authorlink=Севярын Квяткоўскі|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190311033834/http://mpby.ru/printnews-2305.htm|archivedate=11 сакавіка 2019|url-status=dead}}</ref>. == Біяграфія == Працаваў журналістам на «[[Радыё 101,2]]» (1995—1996); у газетах «[[Имя (газета)|Имя]]» (1995—1996) і [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] (1996—1999); у [[Беларуская служба Польскага радыё|беларускай рэдакцыі «Польскага радыё»]] (1997—1998); на «[[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]]» (1999—2002) і [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё «Свабода»]] (2002—2008). Рэдактар грамадскага блогу «[[Будзьма беларусамі!]]» (2008—2012). Ад 2012 — публіцыст Радыё «Свабода». Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|БАЖ]], [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-цэнтр|ПЭН-цэнтра]]<ref name="СБПстар">Квяткоўскі Севярын Аляксандравіч // Асабістыя старонкі…</ref>. Уваходзіў у склад [[Партыя аматараў піва|Партыі аматараў піва]]. == Творчасць == Дэбютаваў у газеце «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» ў 1993 годзе імпрэсіямі «На гэтай паперы…», «Момант Мяне», «Парагвай». Піша апавяданні, эсэ, імпрэсіі, мініяцюры, нарысы, фрашкі, аўтарскія тэксты<ref name="Гедройц2013"/>. Публікуецца ў «Нашай Ніве», «[[ARCHE Пачатак|Arche]]», на [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Svaboda.org]] і іншых інтэрнэт-пляцоўках<ref name="СБПстар"/>. Паводле Севярына Квяткоўскага, у сеціўнай медыяпрасторы рэальнасць і мастацтва пераплятаюцца і набываюць самыя неверагодныя формы<ref name="Гедройц2013"/>. Аўтар кніг «Фрашкі да пляшкі» (2007), «Падарунак для Адэлі» (містычны трылер у навелах; 2012)<ref name="Гедройц2013"/>. Таксама аўтар ідэі і сааўтар аўдыёкнігі «Народныя фрашкі. Супольны альбом» (2009). Аўтар праекта і кнігі «Як стаць беларусам» (2014), сатырычнага рамана-комікса «Каларадская пушча» (2019). Пашыранай версіяй «Фрашак да пляшкі» з’яўляецца кніга «Мы ідзём на Марш!» (2025)<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33473489.html|author=[[Сяргей Дубавец]]|title=«Вы неправильно по-белорусски разговариваете». Чытаючы новую кнігу Севярына Квяткоўскага «Мы ідзём на Марш!»|website=Радыё Свабода|date=2025-07-14|access-date=2026-05-25|archive-date=2026-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20260522215343/https://www.svaboda.org/a/33473489.html}}</ref>. == Прызнанне == * Лаўрэат прэміі «[[Залатая літара]]» (2007) за кнігу «Фрашкі да пляшкі»<ref name="Гедройц2013"/>. * Лаўрэат прэміі сайту 101blog.net (2007) за лепшы постынг у беларускай блогасферы за 2007 год. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://lit-bel.org/by/friends/354/4557.html Квяткоўскі Севярын Аляксандравіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310075806/http://lit-bel.org/by/friends/354/4557.html |date=10 сакавіка 2016 }} / Саюз беларускіх пісьменнікаў: Асабістыя старонкі сяброў СБП [Электронны рэсурс] — Рэжым доступу http://lit-bel.org {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140517190656/http://lit-bel.org/|date=17 мая 2014}} * [http://2013.gedroyc.by/index.php?do=static&page=kviatkouski Севярын Квяткоўскі «Падарунак для Адэлі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305174217/http://2013.gedroyc.by/index.php?do=static&page=kviatkouski |date=5 сакавіка 2016 }} // Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца: Вынікі 2012 года [Электронны рэсурс] — Рэжым доступу http://2013.gedroyc.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140713132324/http://2013.gedroyc.by/|date=13 ліпеня 2014}} == Спасылкі == {{Вікіцытатнік|Севярын Квяткоўскі}} * http://www.budzma.org/ * http://abrykos.livejournal.com/ — блог С. Квяткоўскага ў ЖЖ * [http://knihi.com/Sieviaryn_Kviatkouski/ Творы С. Квяткоўскага] на «Беларускай палічцы» {{DEFAULTSORT:Квяткоўскі Севярын}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] beg4ya9u58varlotxp75m6ljzoyjtm7 0 44092 5146866 5136891 2026-05-26T10:38:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146866 wikitext text/x-wiki {{Паўвостраў |Назва = Анатолія |Карта = |Месца = [[Пярэдняя Азія]] |lat_dir =N |lat_deg =39 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =35 |lon_min = |lon_sec = |region = TR |CoordScale = |Акваторыі = Чорнае мора/Мармуровае мора/Эгейскае мора/Міжземнае мора |Плошча = 537,886 |Вышыня = |Краіна = TUR |Пазіцыйная карта = Турцыя |Выява = Map of the geographic region of Anatolia.png |Подпіс = Карта Анатоліі (цёмна-зялёным). Паводле аднаго з вызначэнняў, яна абмежавана ўмоўнай лініяй ад [[Александрэцкі заліў|Александрэцкага заліва]] да [[Чорнае мора|Чорнага мора]]<ref name="Merriam"/>. Паводле іншага вызначэння, яе тэрыторыя цалкам супадае з азіяцкай часткай Турцыі<ref name="McColl2014_p922"/><ref name="Cohen2008_p125"/><ref name="cia.gov"/><ref name="Metz"/>. }} '''Анато́лія''' ({{lang-el|Aνατολή}} — «усход сонца»{{Пераход|Паходжанне і развіццё назвы}}), таксама вядомая як '''Малая Азія'''{{Пераход|Гістарычныя назвы}}, — [[гістарычны рэгіён]] і [[паўвостраў]] на самым захадзе [[Азія|Азіі]], які сёння складае асноўную частку тэрыторыі сучаснай [[Турцыя|Турцыі]]. Геаграфічна рэгіён абмежаваны [[Міжземнае мора|Міжземным морам]] на поўдні, [[Эгейскае мора|Эгейскім]] — на захадзе, [[Мармуровае мора|Мармуровым]] — на паўночным захадзе і [[Чорнае мора|Чорным морам]] — на поўначы. Ягоныя ўсходнія і паўднёва-ўсходнія межы часам пашыраюць альбо да ўмоўнай лініі [[Анаталійская дыяганаль|Анаталійскай дыяганалі]], што цягнецца ад Чорнага мора да [[Іскендэрун (заліў)|Іскендэрунскага заліва]], альбо на ўсю [[азія]]цкую частку Турцыі цалкам{{Пераход|Геаграфічнае становішча і межы}}. Тапаграфічна Мармуровае мора злучае Чорнае мора з Эгейскім праз пралівы [[Басфор]] і [[Дарданэлы]], а таксама аддзяляе Анатолію ад [[Паўднёва-Усходняя Еўропа|паўднёва-ўсходнееўрапейскай]] [[Фракія|Фракіі]]. З’яўляючыся адным з найстаражытнейшых цэнтраў зараджэння земляробства ў эпоху [[неаліт]]у, Анатолія стала калыскай для многіх цывілізацый. Адсюль жа каля 9000 гадоў таму пачалася маштабная міграцыя земляробаў на ўвесь еўрапейскі кантынент{{Пераход|Дагістарычная Анатолія}}. У старажытнасці Анатолію насяляла вялікае мноства народаў, як карэнных ([[хаты]], [[урарты]]), так і прышлых [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскіх]] ([[Анаталійскія мовы|хета-лувійцы]], [[фрыгійцы]] і іншыя){{Пераход|Старажытная Анатолія}}, якія паступова былі асіміляваныя падчас маштабнай [[Элінізацыя|элінізацыі]] ў антычны{{Пераход|Класічная Анатолія}} і візантыйскі часы{{Пераход|Сярэднявечная Анатолія}}, калі дамінуючай стала [[грэчаская мова]]. Кардынальныя змены пачаліся ў канцы XI стагоддзя з прыходам [[Туркі-сельджукі|турак-сельджукаў]]{{Пераход|Візантыйскі заняпад і замацаванне цюркаў}}, якія далі пачатак працягламу працэсу амаль поўнай [[Атурэчванне|цюркізацыі]] і [[Ісламізацыя|ісламізацыі]] рэгіёна, што завяршыўся ў часы [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]{{Пераход|Асманскі перыяд (XIV–XVIII стагоддзі)}}. У пачатку XX стагоддзя, у выніку {{iw|Познія асманскія генацыды|масавых забойстваў|en|Late Ottoman genocides}} і дэпартацый перыяду [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], рэгіён практычна цалкам страціў сваё аўтахтоннае хрысціянскае насельніцтва (грэкаў, армян, асірыйцаў){{Пераход|Сучасны перыяд (XIX — пачатак XX стагоддзя)}}. Сёння Анатолія з’яўляецца пераважна [[Туркі|турэцкай]], аднак захоўвае пэўную этналінгвістычную разнастайнасць дзякуючы наяўнасці [[Курды|курдскай]], [[Арабы|арабскай]], [[Лазы (народ)|лазскай]] і іншых меншасцей{{Пераход|Дэмаграфія}}. == Этымалогія == === Паходжанне і развіццё назвы === Назва «Анатолія» паходзіць ад [[Старажытнагрэчаская мова|грэчаскага]] {{lang-el2|Ἀνατολή}} (''Anatolḗ''), што азначае «[[Усход]]»<ref name="OED"/><ref name=Prothero1920/> і абазначае (з пункту гледжання [[Старажытная Грэцыя|старажытных грэкаў]]) усходнія землі ў цэлым. Гэтае слова ўказвае на кірунак, дзе [[Узыход|ўзыходзіць сонца]], і ўтворана ад дзеяслова {{lang-el2|ἀνατέλλω}} (''anătéllō'') — «[я] ўзыходжу»<ref name="etym"/>. Падобным чынам утвораны і тэрміны ў іншых мовах: [[Французская мова|французскае]] {{lang-fr2|Levant}} (уласна [[Левант]] — адпаведнік [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]) — ад [[Лацінская мова|лацінскага]] {{lang-la2|levō}} («падымаць, узвышаць»), «арыент» — ад лацінскага {{lang-la2|orior}} («узыходзіць», «узнікаць»), [[Іўрыт|іўрыцкае]] {{lang-he2|מִזְרָח}} (''mizraḥ'', «Усход») — ад {{lang-he2|זָרַח}} (''zaraḥ'', «узыходзіць», «ззяць»), [[Арамейскія мовы|арамейскае]] ܡܲܕ݂ܢܚܵܐ (''maḏnḥā'', «Усход»)<ref>{{cite web |url=http://cal.huc.edu/oneentry.php?lemma=mdnx+N&cits=all|title=mdnḥ |work=The Comprehensive Aramaic Lexicon Project |publisher=Hebrew Union College |location=Cincinnati |date=1986– |access-date=2026-04-18 |language=en }}</ref> — ад ܕܵܢܹܚ (''dānēḥ'', «узыходзіць», «ззяць»). [[Файл:1730 Ottens Map of Persia (Iran, Iraq, Turkey) - Geographicus - RegnumPersicum-ottens-1730.jpg|міні|Мапа [[Паўднёва-Заходняя Азія|Паўднёва-Заходняй Азіі]] з акцэнтам на Персію, складзеная Райнерам і Джошуа Отэнсамі каля 1730 года. Мапа ахоплівае велізарную прастору ад Грэцыі і Егіпта на захадзе да даліны [[Інд]]а і заходніх ускраін [[Імперыя Вялікіх Маголаў|імперыі Вялікіх Маголаў]] на ўсходзе. Малая Азія пазначаная лацінскім тапонімам «{{lang-la2|Natolia}}».]] Выкарыстанне тэрміна «Анатолія» з цягам часу змянялася. Верагодна, спачатку ён адносіўся да [[Эалійцы|эалійскіх]], [[Іанійцы|іанійскіх]] і [[Дарыйцы|дарыйскіх]] [[Калоніі Старажытнай Грэцыі|калоній]] на ўсходнім узбярэжжы [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]], але паступова пачаў ахопліваць усходнія рэгіёны наогул. У такім значэнні ён ужываўся ў часы кіравання [[Рымская імперыя|рымскага імператара]] [[Дыяклетыян]]а (284–305), які стварыў [[Дыяцэзія Усходу|Дыяцэзію Усходу]], аднак гэтая тэрыторыя зусім не супадала з рэгіёнамі Малой Азіі. Найбольшы тэрытарыяльны ахоп тэрмін меў пры імператары [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціне I]] (306–337), калі была створаная [[Прэтарыянская прэфектура Усходу]]. Яна ўключала ўсе ўсходнія землі Позняй Рымскай імперыі і прасціралася ад [[Фракія (рымская правінцыя)|Фракіі]] да [[Рымскі Егіпет|Егіпта]]. Толькі пасля страты іншых усходніх правінцый у VII стагоддзі і скарачэння ўсходніх уладанняў [[Візантыя|Візантыі]] да межаў Малой Азіі, гэты рэгіён стаў адзінай ацалелай часткай ''Візантыйскага Усходу'', таму за ім замацавалася назва (па-грэчаску) Усходняй часткі імперыі. У той жа час была створаная [[фема]] [[Анатолік (фема)|Анатолік]] ({{lang-gr|Ἀνατολικὸν θέμα}} — «Усходняя фема») — правінцыя, што ахоплівала заходнюю і цэнтральную часткі сучаснага [[Турцыя|турэцкага]] рэгіёна [[Цэнтральная Анатолія]]. Яе цэнтрам быў [[Іконій]], але кіраванне ажыццяўлялася з горада [[Аморый]]<ref name="First Thema 1840, p. 13"/><ref name="John Haldon 2002. Page 32"/>. Латынізаваная форма {{lang-la2|Anatolia}} з канчаткам ''-ia'', хутчэй за ўсё, з’яўляецца [[Неалагізм|наватворам]] [[Сярэдневяковая латынь|сярэдневяковай латыні]]<ref name=OED />. Сучасная [[Турэцкая мова|турэцкая]] форма {{lang-tr2|Anadolu}} паходзіць непасрэдна ад грэчаскага {{lang-el2|Ἀνατολή}}. Тое ж лінгвістычнае паходжанне маюць і мужчынскія імёны, распаўсюджаныя ў розных мовах (напрыклад, [[Беларуская мова|беларускае]] Анатоль, альбо [[Англійская мова|англійскае]] і [[Французская мова|французскае]] {{lang-fr2|Anatole}}), якія паходзяць ад імёнаў хрысціянскіх [[святы]]х [[Анатоль Лаадыкійскі|Анатоля Лаадыкійскага]] і [[Анатоль (патрыярх Канстанцінопальскі)|Анатоля Канстанцінопальскага]] (першы [[патрыярх Канстанцінопальскі]]). === Гістарычныя назвы === {{Гл. таксама|Змены геаграфічных назваў у Турцыі}} [[Файл:Ptolemy Cosmographia 1467 - Asia Minor Turkey.jpg|міні|Гістарычная карта Анатоліі перыяду [[Адраджэнне|Адраджэння]] (XV ст.), заснаваная на працах [[Клаўдзій Пталемей|Клаўдзія Пталемея]]. Мапа ілюструе антычны падзел паўвострава, дзе назвай «Азія» ({{lang-la2|Asia Regio}}) пазначалася толькі ягоная крайняя заходняя трэць.]] Найстаражытнейшая вядомая назва ў межах Анатоліі адносіцца да яе цэнтральнай часткі, вядомай як «Краіна Хаці». Гэтае найменне першапачаткова выкарыстоўвалася для абазначэння зямель старажытных [[Хаты|хатаў]], але пазней стала самай распаўсюджанай назвай усёй тэрыторыі, што знаходзілася пад уладай старажытных [[Хеты|хетаў]]{{sfn|Bryce|2009|pp=297–98}}. Першай зафіксаванай назвай Анаталійскага паўвострава ў старажытных грэкаў (хоць у той час яна не мела шырокага ўжытку), была {{lang-el2|Ἀσία}} (''Asía'')<ref name="Ἀσία"/>. Магчыма, яна паходзіць ад [[Акадская мова|акадскага]] выразу са значэннем «узыход сонца» або з’яўляецца водгаласам назвы міжплемяннога саюза [[Асува]] ў заходняй Анатоліі. Рымляне выкарыстоўвалі яе як назву [[Азія (рымская правінцыя)|сваёй правінцыі]], што ахоплівала захад паўвострава і суседнія [[Эгейскія астравы|астравы]] [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]]. Калі назва «Азія» пашырыла свой сэнс і пачала прымяняцца да значна большага рэгіёна на ўсход ад [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]], некаторыя грэкі ў перыяд [[Позняя Антычнасць|Позняй антычнасці]] пачалі ўжываць назву «Малая Азія» ({{lang-el2|Μικρὰ Ἀσία}}, ''Mikrà Asía''), каб пазначыць сучасную Анатолію. У той жа час адміністрацыя імперыі аддавала перавагу назве {{lang-el2|Ἀνατολή}} (''Anatolḗ''; {{comment|літ.|літаральна}} «Усход»). Энданім {{lang-el2|Ῥωμανία}} (''Rōmanía'' — «зямля [[Рымляне|рымлян]]», г.&nbsp;зн. Усходняя Рымская імперыя) успрымаўся [[Туркі-сельджукі|туркамі-сельджукамі]], якія ўварваліся на гэтыя землі з [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]], як яшчэ адна назва правінцыі. У 1077 годзе сельджукі заснавалі [[Румскі султанат]]. Такім чынам, Рум стаў яшчэ адной назвай Анатоліі. Да XII стагоддзя еўрапейцы пачалі называць Анатолію ''Туркіяй'' ({{lang-la|Turcia}}, {{lang-el|Τουρκίᾱ}}) — «зямля туркаў»<ref name=oxfordreference/>. Уласна беларуская назва [[Турцыя|Турцыі]] паходзіць адсюль. У эпоху [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] многія [[Картаграфія|картографы]] называлі гарыстае плато ва ўсходняй Анатоліі ''[[Арменія (гістарычны рэгіён)|Арменіяй]]'' (сёння вядомае як [[Армянскае нагор’е]]). Іншыя тагачасныя крыніцы называлі гэтую ж тэрыторыю ''[[Курдыстан]]ам''<ref name="Suny"/>. Географы называлі гэты рэгіён ''Усходне-Анаталійскім плато'', ''Армянскім плато'' і ''Іранскім плато'', прычым першыя два паняцці ў значнай ступені супадаюць{{sfn|Steadman|McMahon|2011|p=466}}. Хоць у стандартным вызначэнні Анатолія — гэта ўся [[азія]]цкая частка [[Турцыя|Турцыі]], паводле слоў археолага Лоры Хачадуран, гэтая розніца ў тэрміналогіі «ў першую чаргу з’яўляецца вынікам зменлівых палітычных абставін і культурных шляхоў развіцця рэгіёна з ХІХ стагоддзя»{{sfn|Steadman|McMahon|2011|p=466}}. [[Першы геаграфічны кангрэс Турцыі]] ў 1941 годзе вызначыў два [[Рэгіёны Турцыі|геаграфічныя рэгіёны]] на ўсход ад лініі паміж залівам [[Іскендэрун (заліў)|Іскендэрун]] і Чорным морам: рэгіён [[Усходняя Анатолія]] і рэгіён [[Паўднёва-Усходняя Анатолія]]<ref name="Yigit"/>. Першы з іх у значнай ступені адпавядае заходняй частцы [[Армянскае нагор’е|Армянскага нагор’я]], гістарычна вядомай також як [[Заходняя Арменія]], а другі — паўночнай частцы Месапатамскай нізіны. Як сцвярджае гісторык [[Рычард Аванісян]], гэтая [[Змены геаграфічных назваў у Турцыі|змена тапонімаў]] была «неабходнай, каб схаваць усе доказы» спрадвечнай прысутнасці [[Армяне|армян]]{{efn|Падрабязней пра гісторыю армянскага народа ў Анатоліі ўключна гл. таксама: [[Гісторыя Арменіі]], [[Дагістарычная Арменія]], [[Армяне ў Візантыі]], [[Заходняя Арменія]].}}. Гэта было часткай палітыкі [[Адмаўленне генацыду армян|адмаўлення генацыду армян]], якую пачаў праводзіць урад [[Турэцкая Рэспубліка|Турэцкай Рэспублікі]] і тыя, каго Аванісян называе ягонымі «замежнымі саўдзельнікамі»<ref name="Hovannisian1998"/>. == Геаграфія == === Геаграфічнае становішча і межы === [[Файл:AnatolieLimits.jpg|міні|[[Тапаграфічная карта]] з традыцыйнымі межамі Анатоліі. На ўсходзе бачна прыкладнае праходжанне [[Анаталійская дыяганаль|Анаталійскай дыяганалі]].]] Анатолія (Малая Азія) абмываецца водамі чатырох мораў: [[Чорнае мора|Чорнага]] на поўначы, [[Мармуровае мора|Мармуровага]] на паўночным захадзе, [[Эгейскае мора|Эгейскага]] на захадзе і [[Міжземнае мора|Міжземнага]] на поўдні. Пралівы [[Басфор]] і [[Дарданэлы]] аддзяляюць яе ад [[Еўропа|Еўропы]]. Паўвостраў далёка выдаецца на захад у параўнанні з усімі іншымі часткамі Азіі. Каля ягоных берагоў раскінуліся шматлікія астравы, найбуйнейшыя з якіх — [[Кіпр]], [[Родас]], [[Хіяс]] і [[Лесбас]]. Традыцыйна ўсходняй мяжой Малой Азіі як фізіка-геаграфічнай вобласці лічыцца так званая [[Анаталійская дыяганаль]] — умоўная лінія, што пачынаецца ад узбярэжжа Міжземнага мора (на поўдзень ад [[Іскендэрунскі заліў|Іскендэрунскага (Александрэцкага) заліва]]), праходзіць паміж 40-м мерыдыянам і возерам [[Ван (возера)|Ван]], а на поўначы прыкладна супадае з ніжнім цячэннем ракі Чарох, што ўпадае ў Чорнае мора<ref name="Niewohner2017"/>. На ўсходзе паўвостраў мяжуе з Армянскім нагор’ем і ракой [[Еўфрат]] (да таго месца, дзе яна паварочвае на паўднёвы ўсход у [[Месапатамія|Месапатамію]])<ref name="Mitchell1995"/>. На паўднёвым усходзе мяжа праходзіць па горных хрыбтах, што аддзяляюць Анатолію ад даліны ракі [[Аронт]] у [[Сірыя (гістарычны рэгіён)|Сірыі]] і Месапатамскай нізіны<ref name="Mitchell1995"/>. Паводле іншага, больш шырокага вызначэння, Анатолія цалкам супадае з усёй азіяцкай часткай сучаснай [[Турцыя|Турцыі]]<ref name="McColl2014_p922"/><ref name="Cohen2008_p125"/><ref name="cia.gov"/><ref name="Metz"/>. Такое атаясамленне шмат у чым звязана з адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі зменамі сярэдзіны XX стагоддзя. У 1941 годзе на [[Першы геаграфічны кангрэс Турцыі|Першым геаграфічным кангрэсе]] турэцкі ўрад афіцыйна падзяліў краіну на [[Рэгіёны Турцыі|сем рэгіёнаў]]. Пры гэтым усходнія правінцыі дзяржавы (якія геаграфічна належаць да [[Армянскае нагор’е|Армянскага нагор’я]] і гістарычна супадаюць з рэгіёнам [[Заходняя Арменія]]) былі аб’яднаны пад новай назвай — «рэгіён [[Усходняя Анатолія]]»<ref name="Yasar+Seremet2007"/>. У акадэмічным асяроддзі адзначаецца, што ўжыванне тэрміна «Анатолія» да гэтых тэрыторый з’яўляецца больш позняй адміністрацыйнай практыкай, паколькі традыцыйнае геаграфічнае паняцце паўвострава на іх не распаўсюджвалася<ref name="Davidian2015"/><ref name="Sahakyan2010"/><ref name="Hovannisian2007"/>. З улікам гэтага пашыранага сучаснага вызначэння, самым высокім пунктам «Усходняй Анатоліі» (як і ўсяго Армянскага нагор’я) лічыцца гара [[Арарат]] ({{num|5123|м}})<ref name="Özgökçe+Tan+Stevanović2005"/>. === Рэльеф === {{падрабязна|[[Геаграфія Турцыі]]}} [[Файл:Turkey Relief - DPLA - 28c484d8d8abe9b3fb39c4e416f67994.jpg|міні|'''Карта рэльефу Малай Азіі''': Колеравая гама дэманструе перапады вышынь паміж прыбярэжнымі нізінамі і высокім цэнтральным пласкагор’ем. На малюнку выразна відаць пераход да [[Армянскае нагор’е|Армянскага нагор’я]] на ўсходзе.]] Рэльеф паўвострава пераважна горны<ref name="Atalay"/>. Большую ягоную частку займае [[Паўпустыня|паўпустыннае]] [[Малаазіяцкае нагор’е]], якое на ўсходзе паступова пераходзіць у [[Армянскае нагор’е]]. Унутраная частка Малаазіяцкага нагор’я занята шырокім [[Анаталійскае пласкагор’е|Анаталійскім пласкагор’ем]] ({{num|900–1200|м}} [[Вышыня над узроўнем мора|над узроўнем мора]]), паверхня якога складзена пераважна з [[вапняк]]оў, што перасякаюцца [[Складкаватая дыслакацыя|складкаватымі]] [[Горны хрыбет|хрыбтамі]] і [[Вулканічны конус|вулканічнымі конусамі]]<ref name=Prothero1920/>. З поўначы яго абрамляюць [[Пантыйскія горы]] (ад {{lang-grc|Πόντος}} — мора), а з поўдня — горы [[Таўр]] (ад {{lang-grc2|Ὄρη Ταύρου}} — «горы быка»)<ref name="Erinç"/>. Уздоўж марскіх берагоў цягнуцца толькі вузкія палосы [[Нізіна|нізін]] з тыповай міжземнаморскай расліннасцю<ref name=Prothero1920/>. Горныя сістэмы па-рознаму фарміруюць [[Берагавая лінія|берагавую лінію]]. Пантыйскія горы амаль усюды стромка абрываюцца да ўзбярэжжа Чорнага мора, пакідаючы толькі ў некалькіх месцах невялікія ўчасткі прыбярэжных нізін. Залівы на поўначы (найбуйнейшыя з якіх — [[Сіноп]]скі і [[Самсун]]скі) неглыбока ўразаюцца ў сушу і абрамляюцца крутымі схіламі<ref name=Prothero1920/>. На поўдні хрыбет Таўр таксама ўтварае пераважна слабарасчлянёны бераг, аднак месцамі ён адступае ўглыб сушы. Там утвараюцца шырокія прыбярэжныя нізіны і вялікія залівы (Мерсінскі і Іскендэрун), якія адасабляюць на паўднёвым узбярэжжы [[Лікійскі паўвостраў|Лікійскі]] і [[Кілікійскі паўвостраў|Кілікійскі паўастравы]]. Своеасаблівы ландшафт сфарміраваўся на захадзе паўвострава: тут горныя хрыбты падыходзяць да Эгейскага мора амаль перпендыкулярна і спадзіста спускаюцца да вады. Яны падзелены шырокімі рачнымі далінамі, якія традыцыйна служаць зручнымі шляхамі зносін паміж узбярэжжам і ўнутранымі абласцямі. У выніку гэтага заходняя берагавая лінія вельмі моцна расчлянёная<ref name=Prothero1920/> і ўтварае мноства зручных, абароненых ад вятроў глыбокіх [[Бухта|бухт]]. Менавіта ў адной з такіх бухт гістарычна ўзнік і квітнее найважнейшы порт азіяцкай Турцыі — горад [[Ізмір]] (антычная Смірна). Такая канфігурацыя рэльефу абумовіла гістарычны кірунак галоўных транспартных шляхоў: яны заўсёды ішлі з захаду на ўсход, ператвараючы Анатолію ў натуральны мост паміж Балканскім паўвостравам і глыбіннымі раёнамі Азіі. Пры гэтым камунікацыя цэнтральнага пласкагор'я з паўночным і паўднёвым берагамі заўсёды была істотна абцяжаранай<ref name=Prothero1920/>. === Геалагічная будова === [[Файл:Weichsel-Würm-Glaciation.png|міні|Еўропа падчас [[Апошні ледавіковы максімум|апошняга ледавіковага максімуму]], каля {{num|20000}} гадоў таму. Анатолія была злучана з еўрапейскім кантынентам прыкладна да 5600 да н. э.]] У [[Тэктоніка|тэктанічным]] плане [[кайназой]]скія [[Складкаватая дыслакацыя|складкаватыя структуры]] рэгіёна з’яўляюцца натуральным працягам горных сістэм [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]]<ref name="Balkans"/>. Фарміраванне сучаснага аблічча рэльефу адбывалася ў [[Неагенавы перыяд|неагене]] і першай палове [[Трацічны перыяд|трацічнага перыяду]], калі рэгіён разам з суседнімі тэрыторыямі Еўропы і Міжземнамор’я зведаў актыўныя тэктанічныя рухі — узняцці, апусканні і раздробліванне. З лініямі тэктанічных разломаў звязана праяўленне працэсаў [[вулканізм]]у, асабліва ва ўсходняй частцы Малаазіяцкага нагор’я. Сёння заходняя і цэнтральная часткі паўвострава адрозніваюцца высокай [[Сейсмічная актыўнасць|сейсмічнай актыўнасцю]]<ref name="Tethyan"/><ref name="Cenozoic"/><ref name="Neotectonics"/>. Доўгі час Малая Азія ўяўляла сабой адзіны суцэльны масіў з Еўропай. Канчатковае аддзяленне Анатоліі ад Балкан адбылося толькі каля 5600 года да н. э.<ref name="Black Sea Deluge"/><ref name="Dimitrov1"/><ref name="Dimitrov2"/> Тады [[Дэгляцыяцыя|раставанне ледавікоў]] выклікала маштабнае падняцце ўзроўню Міжземнага мора амаль на 120 метраў<ref name="Dimitrov1"/><ref name="Dimitrov2"/>, што прывяло да прарыву сучасных турэцкіх праліваў<ref name="Black Sea Deluge"/><ref name="Dimitrov1"/><ref name="Dimitrov2"/>. У выніку гэтага два раней замкнёныя вадаёмы (сучасныя Мармуровае і Чорнае моры)<ref name="Black Sea Deluge"/> злучыліся з [[Сусветны акіян|Сусветным акіянам]], а берагавая лінія набыла свой складаны расчлянёны характар<ref name="Aksu_Hiscott_Yaşar"/>. === Клімат === {{main|Клімат Турцыі}} {{Гл. таксама|Змена клімату ў Турцыі}} [[Файл:Blue Lagoon - 2014.10 - panoramio.jpg|міні|Курортны пасёлак [[Алюдэніз]]. На [[Турэцкая рыўера|Турэцкай рыўеры]] пераважае [[міжземнаморскі клімат]].]] Анатолія вызначаецца вялікай разнастайнасцю кліматычных умоў, што абумоўлена яе складаным горным рэльефам і ўплывам адразу некалькіх мораў. У цэлым клімат мае горны характар з выразнымі рысамі кантынентальнасці<ref name="climate"/>. * Унутраныя раёны (Анаталійскае пласкагор’е) маюць тыповы [[кантынентальны клімат]]. Лета тут паўсюдна спякотнае і засушлівае, а зімы — халодныя і снежныя<ref name=Prothero1920/>. * Заходняе і паўднёвае ўзбярэжжы (Эгейскае і Міжземнае моры) знаходзяцца ў зоне тыповага [[Міжземнаморскі клімат|міжземнаморскага клімату]]. Тут цёплае, сухое лета і мяккая дажджлівая зіма без устойлівага снежнага покрыва<ref name=Prothero1920/>. Улетку сярэднясутачная тэмпература часта перавышае +30 °C, а на поўдні зрэдку можа дасягаць і +40 °C. * Паўночнае ўзбярэжжа (Чорнае і Мармуровае моры) адрозніваецца [[Умераны клімат|ўмерана]]-[[Марскі клімат|марскім (акіянічным) кліматам]]. Для яго характэрныя цёплае, часам [[туман]]нае лета і прахалодная выразная зіма. Гэта самы вільготны рэгіён: [[ападкі]] (ад 1000 да 2500 мм за год) выпадаюць даволі раўнамерна на працягу ўсяго года<ref name=Prothero1920/>. * На паўднёвым усходзе Анатоліі клімат набывае рысы [[Трапічны клімат|трапічнага]] пустыннага з вельмі нізкай вільготнасцю<ref name=Prothero1920/><ref name="climate"/>. === Гідраграфія === {{main|Рэкі Турцыі|Возеры Турцыі}} [[Файл:Lake Tuz, Turkey (Unsplash O0uCm1WLnA0).jpg|міні|<center>Засоленыя берагі возера [[Туз]]</center>]] Кліматычныя ўмовы і рэльеф не спрыяюць развіццю густой рачной сеткі. Рэкі Анатоліі пераважна малаводныя і маюць нераўнамерны [[Гідралагічны рэжым|рэжым]]: з-за ўсталявання трывалага летняга [[антыцыклон]]у многія з іх моцна мялеюць або цалкам перасыхаюць<ref name="Atalay"/>. Найбуйнейшыя рэкі рэгіёна ўпадаюць у Чорнае і Міжземнае моры, у той час як далей на ўсходзе, ужо на Армянскім нагор’і, бяруць пачатак дзве вялікія ракі Месапатаміі — [[Тыгр]] і [[Еўфрат]]. Самай доўгай ракой паўвострава з’яўляецца [[Кызылырмак]] (каля 950 км)<ref name=Prothero1920/>, чыя шырокая забалочаная [[Дэльта (рака)|дэльта]] ўпадае ў Чорнае мора. Анаталійскія рэкі не маюць [[Суднаходства|суднаходнага]] значэння праз сваю [[Парог ракі|парожыстасць]] і перапады ўзроўню вады, аднак яны адыгрываюць надзвычай важную ролю як крыніцы [[Водазабеспячэнне|водазабеспячэння]] і [[Арашэнне|арашэння]]. На многіх з іх збудаваны сістэмы плацін і вадасховішчаў<ref name="Atalay"/><ref name="Hidrografya"/>. [[Возера|Азёрныя]] катлавіны маюць пераважна тэктанічнае і [[карст]]авае паходжанне<ref name="Landscapes"/>. Амаль усе яны [[Бяссцёкавае возера|бяссцёкавыя]] і моцна [[Мінеральнае возера|засоленыя]]. Найбуйнейшае з іх — возера [[Туз]] — знаходзіцца ў цэнтральнай частцы [[Анаталійскае пласкагор’е|Анаталійскага пласкагор’я]] і акружана паласой [[Саланчакі|саланчакоў]] ды балот<ref name=Prothero1920/>. Праблема недахопу [[Прэсная вада|прэснай вады]] асабліва востра стаіць у раёнах, дзе на паверхню выходзяць [[вапняк]]і (карст) — [[паверхневыя воды]] там практычна адсутнічаюць. Паўднёвыя паўастравы і некаторыя раёны цэнтральнага пласкагор’я з’яўляюцца амаль цалкам бязводнымі<ref name="Landscapes">{{cite book |last1=Kuzucuoğlu |first1=Catherine |last2=Çiner |first2=Attila |last3=Kazancı |first3=Nizamettin |title=Landscapes and Landforms of Turkey |publisher=Springer |year=2019 |doi=10.1007/978-3-030-03515-0 |isbn=978-3-030-03513-6 |language=en }}</ref>. === Экарэгіёны === Прырода Анатолійскага паўвострава вылучаецца надзвычайнай [[Біялагічная разнастайнасць|біялагічнай разнастайнасцю]], што абумоўлена ягонай роляй «моста» паміж Еўропай і Азіяй, а таксама складаным рэльефам. Кліматычнае і ландшафтнае занаванне рэгіёна мае выразную спецыфіку: калі на поўначы вільготны і ўмераны клімат прыбярэжных раўнін і гор спрыяе развіццю густых [[Шыракалістыя лясы|шыракалістых]], [[Іглічны лес|іглічных]] і [[Мяшаныя лясы|мяшаных лясоў]], то ў цэнтральнай і ўсходняй частках паўвострава ва ўмовах засушлівага кантынентальнага клімату пануюць [[Лістападныя расліны|лістападныя]] масівы і бязкрайнія [[лесастэп]]ы, а на захадзе і поўдні тыповы міжземнаморскі клімат фарміруе ландшафты з [[Вечназялёныя расліны|вечназялёных]] лясоў, [[Рэдкалессе|рэдкалессяў]] і спецыфічнага [[Кустоўе|кустоўя]] — [[маквіс]]у. Асноўныя [[Экалагічны рэгіён|экарэгіёны]]: * '''[[Эўксінска-калхідскія лісцевыя лясы]]''': гэтыя ўмераныя шыракалістыя і мяшаныя лясы працягнуліся праз усю паўночную Анатолію, размяшчаючыся паміж гарамі і Чорным морам. Яны ўключаюць [[Рэліктавыя віды|рэліктавыя]] анклавы ўмераных [[Дажджавы лес|дажджавых лясоў]], размешчаных уздоўж паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа Чорнага мора ва ўсходняй Турцыі і Грузіі. * '''[[Паўночнаанаталійскія іглічныя і лісцевыя лясы]]''': Размешчаныя ў горнай сістэме поўначы, яны служаць кліматычным бар’ерам паміж вільготным узбярэжжам і сухім унутраным плато. [[Файл:Central Anatolia (52397494465).jpg|міні|<center>Засушлівыя рэдкалессі [[Анаталійскае пласкагор’е|цэнтральнага плато]]</center>]] * '''Цэнтральнаанаталійскія лісцевыя лясы і стэпы''' ** '''[[Цэнтральнаанаталійскія лісцевыя лясы|Лясы]]''': Складаюцца пераважна з лістападных дубоў і стойкіх да халадоў вечназялёных хвой. ** '''[[Цэнтральнаанаталійскія стэпы|Стэпы]]''': Засушлівыя даліны вакол салёных азёр. Тут асаблівую цікавасць уяўляюць галафітныя (солеўстойлівыя) раслінныя супольнасці, здольныя выжываць у экстрэмальных умовах мінералізаванай глебы. * '''[[Усходнеанаталійскія лісцевыя лясы]]''': Экарэгіён высокагорнага плато. Суровы кантынентальны клімат вызначае перавагу лесастэпаў з дубовымі гаямі, якія чаргуюцца з горнымі лугамі і рачнымі зараснікамі. * '''[[Анаталійскія іглічныя і лісцевыя мяшаныя лясы]]''': Пераходная зона паміж плато і морам, дзе сустракаюцца хваёвыя масівы і дубовыя рэдкалессі. * '''[[Эгейскія і заходнетурэцкія склерафільныя і мяшаныя лясы]]''': Займаюць прыбярэжныя нізіны і даліны заходняй Анатоліі, што мяжуюць з Эгейскім морам. Аснову складаюць лясы з {{bt-bellat|Хвоя турэцкая{{!}}турэцкай хвоі|Pinus brutia}}, дубовыя рэдкалессі і густыя зараснікі маквісу. Сярод вечназялёных склерафільных дрэў і кустоў шырока прадстаўленыя флора-сімвалы Міжземнамор’я: {{bt-bellat|масліна еўрапейская|Olea europaea}}, {{bt-bellat|сунічнае дрэва буйнаплоднае|Arbutus unedo}} і {{bt-bellat|сунічнае дрэва чырвонае{{!}}чырвонае|Arbutus andrachne}}, {{bt-bellat|дуб кермесавы|Quercus coccifera}} і {{bt-bellat|лаўр высакародны|Laurus nobilis}}. * '''[[Паўднёваанаталійскія горныя іглічныя і лісцевыя лясы]]''': Займаюць [[Таўрскія горы]] на поўдні Анатоліі. Пераважаюць іглічныя лясы, галоўным чынам з анаталійскай {{bt-bellat|Хвоя чорная{{!}}чорнай хвоі|Pinus nigra}}, {{bt-bellat|Кедр ліванскі{{!}}ліванскага кедра|Cedrus libani}}, {{bt-bellat|Піхта кілікійская{{!}}кілікійскай піхты|Abies cilicica}} і ядлоўца ({{bt-bellat|Ядловец смярдзючы{{!}}смярдзючага|Juniperus foetidissima}} і {{bt-bellat|Ядловец высокі{{!}}высокага|Juniperus excelsa{{!}}J. excelsa}}). Шыракалістыя дрэвы прадстаўлены дубам, грабам і клёнам і сустракаюцца ў больш вільготных нізінах. * '''[[Усходнеміжземнаморскія іглічныя, склерафільныя і шыракалістыя прыбярэжныя лясы]]''': Вузкая прыбярэжная паласа паміж Таўрскімі гарамі і Міжземным морам. Раслінныя супольнасці ўключаюць шыракалістыя склерафільныя маквісы, лясы {{bt-bellat|Хвоя алепская{{!}}алепскай|Pinus halepensis}} і {{bt-bellat|Хвоя турэцкая{{!}}турэцкай хвой|Pinus brutia}}, а таксама сухія дубовыя рэдкалессі, якія плаўна пераходзяць у прыбярэжныя стэпы. {{wide image|Pontic Panorama.jpg|1000px|<center>Краявід Пантыйскіх гор у Чарнаморскім рэгіёне на поўначы Анатоліі. Тыповая расліннасць [[Паўночнаанаталійскія іглічныя і лісцевыя лясы|паўночнаанаталійскі іглічных і лісцевых лясоў]].</center>}} == Гісторыя == {{main|Гісторыя Анатоліі}} === Дагістарычная Анатолія === [[Файл:Museum of Anatolian Civilizations003.jpg|міні|Насценны роспіс з выявамі [[Тур (жывёла)|тура]], аленя і людзей у [[Чатал-Хююк]]у — найбуйнейшым і найлепш захаваным неалітычным паселішчы з вядомых на сёння. У 2012 годзе ўключанае ў [[Спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>{{cite web |url=http://globalheritagefund.org/onthewire/blog/catalhoyuk_world_heritage_list |title=Çatalhöyük added to UNESCO World Heritage List |publisher=Global Heritage Fund |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117025024/http://globalheritagefund.org/onthewire/blog/catalhoyuk_world_heritage_list |archive-date=2013-01-17 }}</ref>.]] Гісторыя засялення Анатоліі [[Анатамічна сучасны чалавек|сучаснымі людзьмі]] ўзыходзіць яшчэ да эпохі [[палеаліт]]у<ref name="Stiner+Kuhn+Güleç2013"/>. Сярод найбольш вядомых неалітычных паселішчаў — [[Чатал-Хююк]], [[Чаёню]], [[Невалы-Чоры]], [[Ашыклы-Хююк]], [[Бонджуклу-Хююк]], [[Хаджылар]], [[Гёбеклі-Тэпэ]], [[Наршунтэпэ]], [[Кёшк-Хююк]] і [[Юмуктэпэ]]. Асаблівую ўвагу навукоўцаў прыцягвае Гёбеклі-Тэпэ (каля {{Год0|-9600}}), які лічыцца найстаражытнейшым вядомым храмавым комплексам у свеце<ref name="Schmidt"/>. Ягонае адкрыццё змяніла ўяўленні пра [[Неалітычная рэвалюцыя|неалітычную рэвалюцыю]]: яно сведчыць пра тое, што манументальная архітэктура і складаныя рэлігійныя культы маглі папярэднічаць узнікненню земляробства<ref name="Watkins"/>. Чатал-Хююк (каля 7000 г. да н. э.) лічыцца самым развітым з ранніх паселішчаў і вызначаецца ўнікальнай гарадской планіроўкай<ref name="Whitehouse+Martin2004"/>. [[Файл:Göbeklitepe_Şanlıurfa.jpg|міні|злева|[[Хендж]]ы ў [[Гёбеклі-Тэпэ]], узведзеныя яшчэ ў 9600 годзе да н. э.]] Апошнія дасягненні ў галіне [[Археагенетыка|археагенетыкі]] пацвердзілі, што распаўсюджванне земляробства з [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] ў Еўропу было цесна звязана з міграцыяй [[Раннія еўрапейскія земляробы|ранніх земляробаў]] з Анатоліі каля 9000 гадоў таму і не было выключна культурным абменам<ref name="first Europeans"/>. [[Анатолійскі неаліт|Анаталійскія земляробы эпохі неаліту]] ў генетычным плане паходзілі пераважна ад мясцовых анаталійскіх [[Паляўнічыя-збіральнікі|паляўнічых-збіральнікаў]]. Гэта сведчыць пра тое, што земляробства было самастойна асвоена імі на месцы, а не было прынесена ў рэгіён іншымі народамі шляхам [[Дэмічная дыфузія|дэмічнай дыфузіі]] (хвалі міграцый)<ref name="Lazaridis+Nadel+et_al2019"/><ref name="Feldman+et_al2019"/>. У далейшым земляробы анаталійскага паходжання рассяліліся па ўсёй Еўропе, дайшоўшы на захадзе да [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]] і [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравоў]]<ref name="Ancient genomes"/><ref name="Olalde+Mallick+et_al2019"/>, а таксама да [[Магрыб]]а<ref name="Northwest African"/>. Значная частка генетычнай спадчыны большасці сучасных [[Еўрапейцы|еўрапейцаў]] бярэ пачатак менавіта ад гэтых неалітычных анаталійскіх земляробаў<ref name="Allentoft+Sikora+et_al2024"/>. Сучасныя жыхары [[Левант]]а таксама маюць значную долю анаталійскіх генаў, атрыманых у выніку больш позніх міграцый пасля бронзавага веку<ref name="Almarri+et_al2021"/>. Каля 6500 гадоў таму і пазней жыхары Анатоліі сталі больш генетычна аднароднымі праз прыток насельніцтва з усходу. На больш ранніх формах анаталійскіх і неіндаеўрапейскіх моў (такіх як [[Хацкая мова|хацкая]] і [[Хурыцкая мова|хурыцкая]]), імаверна, размаўлялі як мігранты, так і мясцовыя жыхары, якія ўдзельнічалі ў гэтым маштабным працэсе змешвання. Да прыходу індаеўрапейцаў менавіта [[аўтахтонныя народы]], такія як [[хаты]], стварылі ў цэнтральнай Анатоліі развітую культуру, чые рэлігійныя і мастацкія традыцыі пазней перанялі індаеўрапейскія [[хеты]]<ref>{{harvnb|Bryce|2005|pp=373}}: <blockquote>Сцісла кажучы, хеты былі народам шматлікіх і разнастайных культурных вытокаў і ўплываў. Іхняя рэлігія ўяўляла сабой сукупнасць рытуалаў і вераванняў, якая складалася з аўтахтонных хацкіх, індаеўрапейскіх, хурыцкіх і ранніх месапатамскіх элементаў. Хецкая „літаратура“ таксама была мультыкультурнай: яна складалася пераважна з народных казак, легенд і міфаў хацкага, [[Шумеры|шумерскага]], [[акад]]скага, [[Вавілонія|вавілонскага]] і хурыцкага паходжання, а таксама ўключала хецкую версію [[Эпас пра Гільгамеша|эпасу пра Гільгамеша]].{{oq|en|In short, the Hittites were a people of many diverse cultural origins and influences. Their religion was a composite of rituals and beliefs made up of native Hattian, Indo-European, Hurrian, and early Mesopotamian elements. Hittite 'literature' was also multicultural, consisting largely of folk tales, legends, and myths which were Hattian, Sumerian, Akkadian, Babylonian, and Hurrian in origin, and included a Hittite version of the epic of Gilgamesh.}}</blockquote></ref>. Варта адзначыць, што так званы «стэпавы» генетычны складнік адсутнічаў у жыхароў Анатоліі аж да пачатку бронзавага веку<ref name="Southern Arc"/>. У перыяд [[Медны век|энеаліту]] і ранняга [[Бронзавы век|бронзавага веку]] Анатолія стала адным з найважнейшых цэнтраў [[Археаметалургія|зараджэння металургіі]] дзякуючы багатым радовішчам [[Медзь|медзі]] і іншых металаў<ref name="Yener2000"/>. У гэты час пачынаюць фарміравацца першыя ўмацаваныя [[Горад-дзяржава|гарады-дзяржавы]], найбольш вядомым з якіх стала старажытная [[Троя]] на паўночным захадзе паўвострава. Пазней, на рубяжы бронзавага і [[Жалезны век|жалезнага вякоў]], менавіта Анатолія стала радзімай яшчэ адной тэхналагічнай рэвалюцыі — [[Гісторыя апрацоўкі жалеза|пачатку апрацоўкі жалеза]]<ref name="Mining"/>. Старажытныя грэкі прыпісвалі гэтае вынаходства прычарнаморскаму народу [[Халібы|халібаў]] (верагодна, [[Пракартвельская мова|протакартвельскі]]), які жыў на поўначы паўвострава. Ад іхняга наймення ў старажытнагрэчаскай мове нават утварылася слова {{lang-el2|χάλυψ}} (''халіпс''), што азначала «сталь». Неалітычная Анатолія часта разглядаецца як магчымая [[прарадзіма]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]] ([[Анаталійская гіпотэза]])<ref name="Renfrew1990"/>, хоць лінгвісты часцей схіляюцца да версіі яе пазнейшага паходжання ў стэпах на поўнач ад Чорнага мора ([[Курганная гіпотэза]]). Тым не менш, дакладна вядома, што на [[Анаталійскія мовы|анаталійскіх мовах]] — самай ранняй задакументаванай галіне індаеўрапейскай сям’і — у Анатоліі размаўлялі прынамсі з [[XIX стагоддзе да н.э.|XIX стагоддзя да нашай эры]]<ref name="historyfiles"/><ref name="Britannica_Anatolian languages"/>. === Старажытная Анатолія (XX–VI стагоддзі да н. э.) === {{Гл. таксама|Старажытныя царствы Анатоліі}} Пісьмовая гісторыя Анатоліі пачынаецца з [[Гліняныя таблічкі|гліняных таблічак]], створаных прыкладна ў 2000 годзе да н. э., якія былі знойдзеныя на месцы сучаснага [[Кюльтэпэ-Каніш|Кюльтэпэ]]{{sfn|Howard|2016|p=26}}. Гэтыя таблічкі належалі [[Карум (гандлёвая калонія)|асірыйскай гандлёвай калоніі]]{{sfn|Howard|2016|p=26}}. У той час у Анатоліі былі пашыраныя такія мовы, як [[Хацкая мова|хацкая]], [[Хурыцкая мова|хурыцкая]], [[Хецкая мова|хецкая]], [[Лувійская мова|лувійская]] і [[Палайская мова|палайская]]{{sfn|Steadman|2012|p=234}}. ==== Хаты і хурыты ==== {{main|Хаты|Хурыты}} Найстаражытнейшымі гістарычна задакументаванымі народамі Анатоліі былі хаты, што насялялі яе цэнтральную частку, і хурыты, якія жылі далей на ўсход. Хаты з’яўляліся [[Аўтахтонныя народы|аўтахтонным народам]], а іхнім галоўным цэнтрам быў горад [[Хатуса|Хатуш]]. Генетычная прыналежнасць [[Хацкая мова|хацкай мовы]] дагэтуль застаецца нявысветленай, у той час як [[хурыцкая мова]] належыць да асобнай [[Хурыта-ўрарцкія мовы|хурыта-ўрарцкай моўнай сям’і]]. Усе гэтыя мовы сёння вымерлі; у навуцы высоўваліся гіпотэзы пра іхняе сваяцтва з [[Каўказскія мовы|карэннымі мовамі Каўказа]]{{sfn|Bryce|2005|p=12}}, у прыватнасці, з [[Нахска-дагестанскія мовы|нахска-дагестанскімі]]<ref name="Касьян"/>, аднак яны не атрымалі шырокага прызнання. У старажытнасці гэты рэгіён славіўся экспартам сыравіны. Наладжаны гандаль паміж Анатоліяй і [[Старажытная Месапатамія|Месапатаміяй]] пачаў зараджацца яшчэ ў часы [[Акадская імперыя|Акадскай імперыі]], а ў перыяд [[Стараасірыйскае царства|Стараасірыйскага царства]] (XXI–XVIII стст. да н. э.) ён працягваўся і набыў яшчэ большы размах. Асірыйскія гандляры прывозілі [[волава]] і тканіны ў абмен на медзь, [[серабро]] і [[золата]]. [[Клінапіс]]ныя таблічкі, датаваныя прыкладна XX стагоддзем да н. э., якія былі знойдзеныя ў асірыйскай калоніі [[Кюльтэпэ-Каніш|Каніш]] у Анатоліі, сведчаць пра выкарыстанне развітой сістэмы гандлёвых разлікаў і крэдытавання<ref name="Freeman"/>{{sfn|Akurgal|2001|p=}}{{sfn|Barjamovic|2011|p=}}. ==== Эпоха хетаў і калапс бронзавага веку ==== {{Гл. таксама|Заходнеанаталійская цывілізацыя}} [[Файл:Sphinx Gate, Hattusa 01.jpg|міні|Сфінксава брама ў Хатусе]] На змену хацкім кіраўнікам паступова прыйшлі хецкія ўладары{{sfn|Howard|2016|p=26}}. [[Хецкае царства]], якое дасягнула свайго росквіту ў сярэдзіне [[2 тысячагоддзе да н.э.|II тысячагоддзя да н. э.]], стала адной з наймагутнейшых імперый Старажытнага Усходу. Ягонай сталіцай быў горад [[Хатуса]], вядомы сваімі масіўнымі цыклапічнымі сценамі{{sfn|Howard|2016|p=26}}. Хеты паспяхова сапернічалі з [[Новае царства (Егіпет)|Егіптам]] за кантроль над Усходнім Міжземнамор’ем, што прывяло да знакамітай [[Бітва пры Кадэшы|бітвы пры Кадэшы]] ({{Год0|-1274}}) і падпісання найстаражытнейшага з вядомых мірных дагавораў. Прыкладна з 1700 па 1200 год да н. э. хецкая дзяржава суіснавала ў Анатоліі з роднаснымі [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскімі народамі]] — [[Палайцы|палайцамі]] на поўначы і [[Лувійцы|лувійцамі]] на поўдні і захадзе{{sfn|Howard|2016|p=26}}. Лувійцы, у прыватнасці, распрацавалі ўласную іерагліфічную пісьменнасць і адыгрывалі значную ролю ў культуры рэгіёна. У канцы XIII–пачатку XII стагоддзя да н. э. рэгіён ахапіў маштабны сістэмны крызіс, вядомы як [[Катастрофа бронзавага веку]]. У гэты перыяд Хецкае царства распалася пад ціскам унутраных праблем і магутнага знешняга ўварвання. З боку Эгейскага мора на Анатолію і суседнія землі абрынуліся «[[народы мора]]», а з паўднёва-ўсходняй Еўропы па сушы хлынулі новыя хвалі індаеўрапейскіх мігрантаў{{sfn|Howard|2016|pp=26–27}}. Сярод іх былі продкі [[Фрыгійцы|фрыгійцаў]] — народа, які ў навуцы часта разглядаецца як роднасны [[Армяне|армянам]] або нават як іхні верагодны продак ([[Армяна-фрыгійская гіпотэза]]). Хатуса і многія іншыя гарады былі спаленыя і назаўжды пакінутыя жыхарамі, а развітыя гандлёвыя сувязі — разарваныя. Менавіта ў кантэксце гэтых бурных падзей і шматлікіх войнаў эпохі калапсу разгортвалася гісторыя [[Троя|Троі]]. Дакладна невядома, ці ляжаць у аснове эпасу пра [[Траянская вайна|Траянскую вайну]] канкрэтныя гістарычныя падзеі{{sfn|Jablonka|2012|pp=724–726}}, аднак [[Культурны пласт|археалагічныя пласты]] Троі эпохі [[Позні бронзавы век|позняга бронзавага веку]] дэманструюць відавочныя сляды разбурэнняў, якія найбольш адпавядаюць апісанням у [[гамер]]аўскай «[[Іліяда|Іліядзе]]»{{sfn|McMahon|2012|p=17}}. ==== Постхецкая Анатолія ==== [[Файл:Median Empire uk.svg|міні|Карта [[Пярэдняя Азія|Пярэдняй Азіі]] станам на VI ст. да н. э. Паказана [[Лідыя|Лідыйскае царства]] і тагачасныя рэгіянальныя сілы па-за межамі Анатоліі: [[Мідыя|Мідыйская імперыя]], Егіпет і [[Новававілонскае царства|Новававілонская дзяржава]].]] Пасля Катастрофы бронзавага веку Анатолія ўступіла ў перыяд палітычнай раздробленасці. На паўднёвым усходзе паўвострава і ў Паўночнай Сірыі ўзніклі невялікія [[новахецкія дзяржавы]], насельніцтва якіх, імаверна, складалі пераважна носьбіты [[Лувійская мова|лувійскай мовы]]{{sfn|Yakubovich|2012|p=538}}. У цэнтральнай Анатоліі ў VIII стагоддзі да н. э. дасягнула свайго росквіту [[Фрыгія]] з галоўнымі цэнтрамі ў [[Гордзіян]]е і на месцы сучаснага горада [[Кайсеры]]{{sfn|Howard|2016|p=27}}. Фрыгійцы размаўлялі на індаеўрапейскай мове, [[Грэка-фрыгійская гіпотэза|блізкай]] да [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай]]{{sfn|Beckman|2012|p=522}}. Іхнім найбольш вядомым уладаром быў паўлегендарны цар [[Мідас]]. На ўсходзе, вакол возера [[Ван (возера)|Ван]], існавала магутная дзяржава [[Урарту]], жыхары якой размаўлялі на неіндаеўрапейскай мове{{sfn|Zimansky|2012|p=552}}{{sfn|Howard|2016|p=27}}. Урарту і Фрыгія палі ў VII стагоддзі да н. э., не вытрымаўшы маштабнага ўварвання [[Качэўнікі|качавых плямёнаў]] [[Кімерыйцы|кімерыйцаў]] і [[Скіфы|скіфаў]]{{sfn|Howard|2016|p=27}}{{sfn|Howard|2016|p=28}}. На змену ім у заходняй і паўднёвай Анатоліі прыйшлі [[лідыйцы]], [[карыйцы]] і [[лікійцы]]{{sfn|Howard|2016|p=28}}. Гэтыя тры культуры «можна разглядаць як адраджэнне старажытнай аўтахтоннай культуры хацкіх гарадоў Анатоліі»{{sfn|Howard|2016|p=28}}. Найбольшай магутнасці дасягнула [[Лідыя|Лідыйскае царства]] са сталіцай у Сардах, якое ўвайшло ў сусветную гісторыю як радзіма першых [[Манета|манет]], вычаканеных з [[электрум]]у ў VII стагоддзі да н. э.<ref name="Allan+Avila-Martel+et_al"/><ref name="Howgego"/> Адначасова з гэтым уздоўж усяго заходняга (Эгейскага) ўзбярэжжа паўвострава ішла {{iw|Першая грэчаская каланізацыя||el|Πρώτος ελληνικός αποικισμός}}. [[Іанійцы|Іанійскія]], [[Эалійцы|эалійскія]] і [[Дарыйцы|дарыйскія грэкі]] заснавалі тут шэраг [[Поліс (антычнасць)|полісаў]], такіх як [[Мілет]], [[Эфес (горад)|Эфес]] і [[Смірна]], ператварыўшы гэты рэгіён ([[Іонія|Іонію]]) у адзін з галоўных эканамічных і інтэлектуальных цэнтраў [[Антычны свет|антычнага свету]]. Эпоха незалежных анаталійскіх дзяржаў завяршылася ў сярэдзіне VI стагоддзя да н. э. (каля {{Год0|-546}}), калі апошні лідыйскі цар [[Кроз]] быў разгромлены персідскім царом [[Кір II Вялікі|Кірам Вялікім]], у выніку чаго ўся Анатолія ўвайшла ў склад [[Дзяржава Ахеменідаў|імперыі Ахеменідаў]]. ==== Ранняя грэчаская прысутнасць ==== {{Некалькі выяў | align = right | image1 = Afrodisias_-_Sebastión_-_Sebasteion.jpg | width1 = 280 | alt1 = | caption1 = | image2 = Tetrapilón_-_Afrodisias_-_02.jpg | width2 = 180 | alt2 = | caption2 = | footer = Себастэён (злева) і Тэтрапілон (справа) у [[Афрадысіяда|Афрадысіядзе]] ў [[Карыя|Карыі]], якая ў 2017 годзе была ўключана ў [[спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. }} У канцы бронзавага веку ў Анатоліі існавалі тры<ref name=Bryce_2012_pp369–370/> або чатыры<ref name="Britannica_Greek colonies"/> грэкамоўныя паселішчы, сярод якіх быў і [[Мілет]]<ref name=Bryce_2012_pp369–370/><ref name="Britannica_Greek colonies"/>. Прыкладна ў 1200–1000 гадах да н. э. [[Першая грэчаская каланізацыя|грэкі пачалі масава міграваць]] на заходняе ўзбярэжжа паўвострава{{sfn|Howard|2016|p=27}}{{sfn|Harl|2012|p=753}}. Дакладныя маштабы гэтых міграцый застаюцца невядомымі<ref>{{harvnb|Harl|2012|p=753}}: <blockquote>Ацаніць маштабы грэчаскіх міграцый пасля распаду [[Мікенская цывілізацыя|мікенскіх царстваў]] немагчыма.{{oq|en|It is impossible to estimate the scale of Greek migrations after the collapse of the Mycenaean kingdoms.}}</blockquote></ref>. Сярод найважнейшых заснаваных гарадоў былі Мілет, [[Эфес (горад)|Эфес]], [[Галікарнас]], [[Смірна]] (сучасны Ізмір) і іншыя{{sfn|Harl|2012|pp=753–756}}. Гэтыя паселішчы былі аб’яднаны ў гістарычныя вобласці [[Эаліда]], [[Іонія]] і [[Дарыйскае шасціграддзе|Дарыда]] — у адпаведнасці з назвамі грэчаскіх плямёнаў, якія іх засялілі{{sfn|Greaves|2012|p=505}}{{sfn|Harl|2012|p=753}}. Да 900 года да н. э. грэчаскія калоніі ўзніклі ўздоўж усяго заходняга ўзбярэжжа Анатоліі: ад [[Кнід]]а на поўдні аж да ўваходу ў праліў [[Гелеспонт]] (Дарданэлы) на поўначы{{sfn|Harl|2012|p=753}}. Пры гэтым у глыб Анатоліі грэчаская культура пранікала слаба аж да часоў [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]]. Так, у раннім [[Жалезны век|жалезным веку]] грэчаскія паселішчы існавалі «пераважна (хоць і не выключна)» ўздоўж заходняга ўзбярэжжа паўвострава<ref>{{harvnb|Greaves|2012|pp=500–501}}: <blockquote>Аднак у раннім жалезным веку грэчаскія супольнасці ў Анатоліі абмяжоўваліся пераважна (хоць і не выключна) заходнім узбярэжжам. Іхні культурны ўплыў ва ўнутраных раёнах быў адносна слабым і стаў дамінантным толькі пасля Аляксандра Македонскага.{{oq|en|However, during the early Iron Age, Greek communities in Anatolia were largely (although not exclusively) limited to the western coastal region. Their cultural influence in the interior was relatively limited, only becoming dominant after Alexander.}}</blockquote></ref>. Наступная хваля [[Старажытнагрэчаская каланізацыя|грэчаскай каланізацыі]] ў Анатоліі праходзіла ў 750–480 гадах да н. э. пад кіраўніцтвам Мілета і [[Мегара|Мегары]], у першую чаргу ў прыбярэжжах [[Мармуровае мора|Мармуровага]] і Чорнага мораў. Акрамя таго, былі заснаваны паселішчы і на паўднёвым узбярэжжы: [[Фаселіс]], [[Аспендас]] і [[Сідэ]]{{sfn|Harl|2012|pp=753–754}}. Археалагічныя даныя шмат у чым пацвярджаюць [[Старажытнагрэчаская міфалогія|антычныя міфы]] пра іанійскую міграцыю: грэкі сапраўды прыходзілі не на «пустыя землі», а на тэрыторыі, дзе ўжо існавала [[Дагрэчаскі субстрат|дагрэчаскае]] насельніцтва{{sfn|Greaves|2012|pp=508–509}}. [[Эалійцы|Эалійскія]] і [[Іанійцы|іанійскія грэкі]] — бежанцы са сваіх былых [[Мікенская цывілізацыя|мікенскіх царстваў]] — паступова змешваліся з мясцовымі анаталійцамі праз шлюбы{{sfn|Harl|2012|p=754}}. У канцы [[VIII стагоддзе да н.э.|VIII стагоддзя да н. э.]] грэчаскія гарады Анатоліі захоўвалі цесныя сваяцкія, моўныя і рэлігійныя сувязі са сваімі суродзічамі ў мацерыковай Грэцыі. Каля 750 года да н. э. анаталійскія грэкі пачалі аддзяляць сябе ад іншых народаў Анатоліі (якіх яны пагардліва лічылі [[Варвары|варварамі]]) дзякуючы новай сацыяльна-палітычнай канцэпцыі — [[Поліс (антычнасць)|полісу]]{{sfn|Harl|2012|pp=754–755}}. Гэтыя грэчаскія гарады-дзяржавы на заходнім узбярэжжы неўзабаве ператварыліся ў найважнейшыя культурныя і гандлёвыя цэнтры{{sfn|Harl|2012|p=755}}. Іхні эканамічны росквіт грунтаваўся на маштабным гандлі як з карэннымі анаталійскімі народамі (лікійцамі, лідыйцамі, карыйцамі), так і з іншымі полісамі басейна Эгейскага мора{{sfn|Harl|2012|p=755}}. Больш за тое, менавіта гэтыя малаазіяцкія гарады зрабілі велізарны ўнёсак у развіццё [[Антычная філасофія|антычнай філасофіі]], [[Навука ў Антычнасці|навукі]], [[Архітэктура Старажытнай Грэцыі|архітэктуры]] і [[Старажытнагрэчаская літаратура|літаратуры]]{{sfn|Harl|2012|pp=755–761}}. === Класічная Анатолія (VI стагоддзе да н. э. — IV стагоддзе н. э.) === [[Файл:The theatre of ancient Halicarnassus, built in the 4th century BC during the reign of King Mausolos and enlarged in the 2nd century AD, the original capacity of the theatre was 10,000, Bodrum, Turkey (16456817694).jpg|міні|[[Галікарнаскі тэатр|Антычны тэатр у Галікарнасе]] (сучасны [[Бадрум]]), пабудаваны ў IV стагоддзі да н. э. [[Маўсол]]ам — [[Сатрап|персідскім намеснікам]] [[Карыя|Карыі]]. [[Галікарнаскі маўзалей]] быў адным з [[Сем цудаў свету|сямі цудаў антычнага свету]]<ref>{{cite web |title=History of the Past: World History |url=http://worldhistory.byethost8.com/}}</ref><ref>{{cite web |title=The Seven Wonders |author=Paul Lunde |date=May–June 1980 |publisher=Saudi Aramco World |url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198003/the.seven.wonders.htm |access-date=12 верасня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091013125703/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198003/the.seven.wonders.htm |archive-date=13 кастрычніка 2009 }}</ref>.]] У эпоху класічнай антычнасці Анатолія ўяўляла сабой складаную этнакультурную прастору. Паводле прац старажытнагрэчаскага гісторыка [[Герадот]]а і ягоных наступнікаў, паўвостраў гістарычна дзяліўся на шэраг адметных рэгіёнаў<ref name="Yavuz2010"/>. На поўначы ўздоўж Чорнага мора размяшчаліся [[Віфінія]], [[Пафлагонія]] і [[Понт]]; заходняе ўзбярэжжа займалі [[Мізія]], [[Лідыя]] і [[Карыя]]; а на паўднёвым беразе знаходзіліся [[Лікія]], [[Памфілія]] і [[Кілікія]]. Ва ўнутраных раёнах ляжалі шырокія землі [[Фрыгія|Фрыгіі]], [[Кападокія|Кападокіі]], [[Пісідыя|Пісідыі]] і пазней [[Галатыя|Галатыі]]<ref name="Yavuz2010"/>. Моўная карціна рэгіёна была надзвычай разнастайнай. У той час як на заходнім узбярэжжы і ў гандлёвых полісах дамінавала грэчаская мова, у глыбіні паўвострава працягвалі існаваць рэшткі старажытных [[Анаталійскія мовы|анаталійскіх моў]] (напрыклад, [[Ісаўрыйская мова|ісаўрыйская]]<ref name="Honey2016"/> і [[Пісідыйская мова|пісідыйская]]). На паўночным захадзе гучалі мясцовыя дыялекты [[Фракійская мова|фракійскай мовы]], у аднайменным рэгіёне — [[кападокійская мова]]<ref name="Cooper+Decker"/>, ва ўсходніх раёнах — [[Армянская мова|армянская]], а на паўночным усходзе — [[картвельскія мовы]]. Некаторыя народы захоўвалі сваю лінгвістычную ідэнтычнасць вельмі доўга: так, [[фрыгійская мова]] заставалася жывой аж да [[VII стагоддзе|VII стагоддзя н. э.]]<ref name="Swain+Adams+Janse2002"/>, а ў цэнтры паўвострава на [[Галацкая мова|галацкім дыялекце]] (мове [[Кельты|кельцкіх плямёнаў]], што перасяліліся сюды ў [[III стагоддзе да н.э.|III ст. да н. э.]]) размаўлялі да [[VI стагоддзе|VI стагоддзя н. э.]]<ref name="Freeman2001"/><ref name="Clackson2012"/><ref name="Norton2013"/>. Палітычнае аблічча Анатоліі кардынальна змянілася ў сярэдзіне VI стагоддзя да н. э. Персы, зрынуўшы панаванне [[Мідыя|мідыйцаў]], стварылі магутную [[Дзяржава Ахеменідаў|імперыю Ахеменідаў]] і падпарадкавалі сабе ўвесь паўвостраў. Яны падзялілі Анатолію на ваенна-адміністрацыйныя акругі — [[Сатрапія|сатрапіі]]. Праз увесь рэгіён пралегла знакамітая [[Царская дарога (Персія)|Царская дарога]], якая злучала горад [[Сарды]] са сталіцай імперыі [[Сузы|Сузамі]]. Гэта спрыяла небываламу развіццю гандлю і хуткаму распаўсюджванню чаканнай манеты (вынайдзенай раней [[Лідыйцы|лідыйцамі]]) па ўсім Блізкім Усходзе і Міжземнамор’і<ref name="Howgego"/>. Выкарыстанне чаканных манет працягвала імкліва пашырацца ў грэчаскую і рымскую эпохі<ref>[http://www.asiaminorcoins.com/ Asia Minor Coins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200317151148/https://www.asiaminorcoins.com/ |date=17 March 2020 }} — an index of Greek and Roman coins from Asia Minor (ancient Anatolia)</ref>. Аднак вальналюбныя іанійскія гарады-дзяржавы на заходнім узбярэжжы не мірыліся з персідскім дыктатам. У [[499 да н.э.|499 годзе да н. э.]] яны [[Іанійскае паўстанне|паднялі паўстанне]]. Хоць яно і было жорстка задушана, гэты канфлікт справакаваў маштабныя [[грэка-персідскія войны]]. Яны завяршыліся Каліевым мірам ({{Год0|-449}}), паводле якога малаазіяцкія грэкі абаранілі сваю незалежнасць. Тым не менш, у выніку наступных унутраных міжусобіц паміж самімі грэкамі (вядомых як [[Карынфская вайна]]), паводле [[Анталкідаў мір|Анталкідава міру]] ({{Год0|-387}}), Персія зноў вярнула сабе кантроль над [[Іонія]]й<ref name="Dandamaev1989"/><ref name="Schmitt1986"/>. ==== Эліністычны перыяд ==== У 334 годзе да н. э. [[Старажытная Македонія|македонскі]] цар [[Аляксандр Македонскі|Аляксандр III (Вялікі)]] адваяваў Анаталійскі паўвостраў у персідскай імперыі Ахеменідаў<ref name="Roisman+Worthington2010"/>. Ён аднавіў дэмакратыю ў грэчаскіх полісах Анатоліі, і мясцовыя жыхары сустракалі яго як вызваліцеля. Лідыйцы і карыйцы таксама віталі прыход македонскага ўладара. Заваяванні Аляксандра адкрылі ўнутраныя раёны Малой Азіі для масавага рассялення грэкаў і іхняга культурнага ўплыву{{sfn|Harl|2012|p=771}}. Анаталійскія гарады пачалі пераўтварацца ў полісы [[Элінізм|элінскага тыпу]], а жыхары [[Карыя|Карыі]], [[Лідыя|Лідыі]], [[Лікія|Лікіі]] і [[Кілікія|Кілікіі]] перанялі грэчаскую мову, [[Культура Грэцыі|культуру]] і інстытуты кіравання{{sfn|Harl|2012|p=772}}. [[Файл:Nemrut Dağı 12.jpg|міні|Свяцілішча цароў [[Камагенскае царства|Камагены]] на гары [[Немрут-Даг (гара)|Немрут]] (II–I стагоддзі да н. э.).]] Пасля смерці Аляксандра Македонскага ({{Год0|-323}}) [[Імперыя Аляксандра Македонскага|ягоная велізарная імперыя]] распалася ў выніку шматгадовых жорсткіх войнаў ягоных палкаводцаў — [[Дыядохі|дыядохаў]]. Анатолія стала адной з галоўных арэн іхняй барацьбы, якая дасягнула кульмінацыі ў грандыёзнай [[Бітва пры Іпсе|бітве пры Іпсе]] ({{Год0|-301}}). У выніку ўлада над паўвостравам перайшла да шэрагу новых эліністычных дзяржаў, найбуйнейшай з якіх стала [[Дзяржава Селеўкідаў]], што кантралявала большую частку тэрыторыі. У гэты ж час, у пачатку III стагоддзя да н. э., Малая Азія перажыла маштабнае ўварванне [[Кельты|кельцкіх плямёнаў]]. Яны аселі ў цэнтральнай частцы паўвострава, якая з таго часу атрымала назву [[Галатыя]]. [[Файл:Ephesus Celsus Library Façade.jpg|міні|злева|[[Бібліятэка Цэльса]] ў [[Эфес (горад)|Эфесе]], пабудаваная [[Рымская імперыя|рымлянамі]] ў 114–117 гадах<ref>{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Celsus_Library/ |title=Celsus Library |publisher=[[World History Encyclopedia]] |author=Mark Cartwright |access-date=2 February 2017}}</ref>. [[Храм Артэміды Эфескай]], узведзены лідыйскім царом [[Кроз]]ам у VI стагоддзі да н. э., таксама быў адным з [[Сем цудаў свету|сямі цудаў антычнага свету]]<ref>{{cite web |title=The Temple of Artemis at Ephesus: The Un-Greek Temple and Wonder |url=https://www.worldhistory.org/article/128/ |website=[[World History Encyclopedia]] |access-date=17 February 2017}}</ref>.]] Нягледзячы на палітычную нестабільнасць, наступіў працяглы перыяд мірнай [[Элінізацыя|элінізацыі]], у выніку якога да I стагоддзя да н. э. мясцовыя анаталійскія мовы былі практычна цалкам выцесненыя грэчаскай. Асаблівага росквіту дасягнула [[Пергамскае царства]] [[Аталіды|Аталідаў]], якое стала адным з галоўных цэнтраў эліністычнай культуры: тут была створаная [[бібліятэка Цэльса]] — другая па велічыні ў антычным свеце (пасля [[Александрыйская бібліятэка|Александрыйскай]]), і ўзведзены знакаміты [[Пергамскі алтар]]. Першае маштабнае ўмяшанне [[Рымская рэспубліка|Рымскай рэспублікі]] ў справы Анатоліі адбылося ў пачатку II стагоддзя да н. э. У [[Бітва пры Магнезіі|бітве пры Магнезіі]] ({{Год0|-190}}) рымляне разграмілі войска селеўкідскага цара [[Антыёх III Вялікі|Антыёха III Вялікага]]. Паводле [[Апамейскі мір|Апамейскага міру]] ({{Год0|-188}}) Селеўкідская імперыя назаўжды страціла свае малаазіяцкія ўладанні, якія былі перададзеныя саюзнікам Рыма. Умацаваўшы свае сувязі з рымлянамі, у 133 годзе да н. э. апошні пергамскі цар з дынастыі Аталідаў добраахвотна адпісаў сваю дзяржаву Рымскай рэспубліцы<ref name="Allen1983"/>. Такім чынам заходняя і цэнтральная Анатолія мірна перайшлі пад кантроль [[Рымляне|рымлян]], аднак эліністычная культура захавала там сваё пануючае становішча. [[Файл:PonticKingdom.png|міні|Пантыйскае царства да праўлення [[Мітрыдат VI Еўпатар|Мітрыдата VI]] ({{Год0|-120}}, цёмна-фіялетавы колер), пасля ягоных ранніх заваяванняў (светла-фіялетавы) і пасля заваяванняў падчас [[Першая Мітрыдатава вайна|Першай Мітрыдатавай вайны]] ({{Год0|-88}}, ружовы). [[Вялікая Арменія|Арменія]] пазначана зялёным.]] У 88 годзе да н. э. [[Мітрыдат VI Еўпатар]], уладар [[Пантыйскае царства|Пантыйскага царства]] на поўначы Анатоліі, пачаў вайну супраць Рымскай рэспублікі, каб спыніць прасоўванне рымскай гегемоніі ў рэгіёне Эгейскага мора. Мітрыдат VI імкнуўся ўсталяваць панаванне над усёй Малой Азіяй і Чарнаморскім рэгіёнам. Ён правёў некалькі цяжкіх, але ў выніку беспаспяховых войнаў ([[Мітрыдатавы войны]]), спрабуючы знішчыць уладу рымлян над Азіяй і элінскім светам<ref name="Mithradates VI"/>. Сёння ён лічыцца самым выдатным кіраўніком у гісторыі Пантыйскага царства<ref name="Hewsen2009"/>. Ягоны саюзнік і зяць, цар [[Вялікая Арменія|Вялікай Арменіі]] [[Тыгран II Вялікі]], на час свайго праўлення заваяваў значныя тэрыторыі Анатоліі, уключаючы Кілікію, Кападокію, [[Сафенскае царства|Сафену]] і, магчыма, Галатыю<ref name="Traina2017"/>. Далейшыя анексіі з боку Рыма, і ў прыватнасці канчатковы разгром Пантыйскага царства [[Гней Пампей Вялікі|Пампеем]], прывялі да таго, што ўся Анатолія апынулася пад рымскім кантролем. Выключэннем заставалася толькі паўднёва-ўсходняя мяжа з [[Парфянскае царства|Парфянскім царствам]], якая стагоддзямі заставалася нестабільнай зонай і арэнай шэрагу ваенных канфліктаў, найвышэйшай кропкай якіх сталі [[рымска-парфянскія войны]] ({{Год0|-54}}–[[217|217 н.э.]]). ==== Рымскі перыяд і ранняе хрысціянства ==== [[Файл:Roman Empire Trajan 117AD.png|міні|upright=1.1|{{legend|#b23938|[[Рымская імперыя]] ў 117 годзе н. э. у перыяд свайго найвышэйшага росквіту, на момант смерці [[Траян]]а.}} {{legend|#d28989|васальныя дзяржавы<ref name="Bennett1997"/>}}]] Пасля завяршэння [[Мітрыдатавы войны|Мітрыдатавых войнаў]] і ўключэння ўсёй Малой Азіі ў сферу ўплыву Рыма, для Анатоліі пачаўся доўгі перыяд стабільнасці і эканамічнага росквіту, вядомы як {{lang-la2|[[Pax Romana]]}} («Рымскі мір»). Апошнія залежныя царствы, такія як Кападокія, былі канчаткова ператвораныя ў рымскія правінцыі ў I стагоддзі н. э. Паўвостраў быў падзелены на некалькі буйных адміністрацыйных адзінак: [[Азія (рымская правінцыя)|Азія]] (са сталіцай у Эфесе), [[Віфінія і Понт]], [[Галатыя (рымская правінцыя)|Галатыя]], [[Кападокія (рымская правінцыя)|Кападокія]], [[Лікія і Памфілія]], а таксама [[Кілікія (рымская правінцыя)|Кілікія]]. Рымляне інвеставалі вялікія сродкі ў інфраструктуру паўвострава: будаваліся маштабныя сеткі дарог, шматлікія [[акведук]]і, [[тэрмы]] і грандыёзныя тэатры. Гарады заходняга ўзбярэжжа, такія як Эфес, [[Пергам]] і [[Смірна]], ператварыліся ў найбуйнейшыя мегаполісы антычнага свету з насельніцтвам у сотні тысяч чалавек. Пры гэтым у культурным і моўным плане Анатолія заставалася глыбока элінізаванай: грэчаская мова працягвала дамінаваць ва ўсіх сферах жыцця, нягледзячы на рымскае адміністрацыйнае і ваеннае кіраванне. Гэты працэс атрымаў назву грэка-рымскага культурнага сінтэзу. У I стагоддзі н. э. Анатолія стала адной з галоўных калысак [[Ранняе хрысціянства|ранняга хрысціянства]]. [[Апостал Павел]] здзейсніў некалькі місіянерскіх падарожжаў па гарадах Малой Азіі (у тым ліку ў Эфес і [[Антыёхія Пісідыйская|Антыёхію Пісідыйскую]]), заснаваўшы тут адны з першых хрысціянскіх супольнасцей па-за межамі [[Левант]]а. Менавіта ў гэтым рэгіёне знаходзіліся знакамітыя [[Сем цэркваў Азіі]], да якіх звяртаецца [[Ян Багаслоў]] у тэксце «[[Кніга Апакаліпсіс|Апакаліпсіса]]». У III стагоддзі Рымская імперыя сутыкнулася з маштабным «[[Крызіс Рымскай імперыі III стагоддзя|Крызісам трэцяга стагоддзя]]», які суправаджаўся эканамічным заняпадам і разбуральнымі ўварваннямі [[Готы|готаў]], што разрабавалі многія анаталійскія гарады і знішчылі, апроч іншага, [[Храм Артэміды Эфескай]]. Каб стабілізаваць велізарную дзяржаву, імператар [[Дыяклетыян]] у канцы III стагоддзя ўвёў сістэму [[Тэтрархія|тэтрархіі]] і зрабіў анаталійскі горад [[Нікамедыя|Нікамедыю]] сваёй асноўнай рэзідэнцыяй і фактычнай сталіцай усходняй часткі імперыі. Гэты стратэгічны працэс пераносу палітычнага цэнтра з [[Італія|Італіі]] на багаты Усход завяршыўся ў 330 годзе н. э. Імператар [[Канстанцін I Вялікі]] заснаваў на беразе праліва [[Басфор]], на месцы старажытнага горада [[Візантый]], новую сталіцу імперыі — [[Канстанцінопаль]] (Новы Рым). Гэтая падзея паклала канец класічнаму рымскаму перыяду. === Сярэднявечная Анатолія (IV–XIV стагоддзі) === {{main|Візантыйская Анатолія}} ==== Ранневізантыйскі перыяд ==== Пасля канчатковага [[Падзел Рымскай імперыі|падзелу Рымскай імперыі]] ў 395 годзе Анатолія стала сэрцам [[Усходняя Рымская імперыя|Усходняй Рымскай імперыі]], больш вядомай сёння як ''Візантыя''<ref name="Niewöhner2017"/>. Да IV стагоддзя заходняя і цэнтральная Анатолія сталі пераважна хрысціянскімі і грэкамоўнымі. Менавіта тут у гэты час праходзілі найважнейшыя [[Сусветныя саборы]] (у [[Нікейскі сабор|Нікеі]], [[Эфескі сабор|Эфесе]], [[Халкідонскі сабор|Халкідоне]]), якія сфарміравалі [[дагмат]]ыку сучаснага хрысціянства. У перыяд Позняй антычнасці візантыйская Анатолія была адным з самых багатых і густанаселеных рэгіёнаў імперыі. Яе эканоміка няўхільна расла на працягу IV і V стагоддзяў, у тым ліку дзякуючы так званаму «[[Шлях пілігрымаў|Шляху пілігрымаў]]», які праходзіў праз паўвостраў у [[Святая зямля|Святую зямлю]]. Найбуйнейшымі і найбольш заможнымі гарадскімі цэнтрамі таго часу заставаліся [[Асас]], Эфес, [[Мілет]], [[Нікея]], [[Пергам]], [[Сарды]] і [[Афрадысіяда]]. Звесткі пра тагачаснае жыццё сельскай мясцовасці захаваліся ў хрысціянскіх [[Жыціі святых|жыціях святых]], такіх як [[Мікалай Сіёнскі]] (VI ст.) і [[Феадор Сікеонскі]] (VII ст.)<ref name="Niewöhner2017"/>. Аднак пачынаючы з сярэдзіны VI стагоддзя гарадское жыццё пачало прыходзіць у заняпад, у той час як сельскія раёны, наадварот, дасягнулі небывалага ўзроўню эканамічнага росквіту<ref name="Niewöhner2017"/>. Сярод гісторыкаў і даследчыкаў да гэтага часу вядуцца дыскусіі наконт прычын маштабнага гарадскога крызісу ў візантыйскай Анатоліі на мяжы VI і VII стагоддзяў. Большасць звязвае яго з катастрафічнымі наступствамі [[Юстыніянавая чума|Юстыніянавай чумы]] (541 г.), вынішчальнай [[Візантыйска-сасанідская вайна (602–628)|візантыйска-сасанідскай вайны]] (602–628 гг.) і наступным [[Мусульманскае заваяванне Леванта|уварваннем арабаў у Левант]] (634–638 гг.), якое назаўжды змяніла геапалітычную і гандлёвую сітуацыю ў рэгіёне<ref name="Thonemann2018"/>. ==== Сярэдневізантыйскі перыяд ==== {{Гл. таксама|Цёмныя стагоддзі (Візантыя)}} [[Файл:Asia Minor ca 842 AD.svg|міні|upright=1.1|[[Візантыйская Анатолія]] і [[Араба-візантыйскія войны|візантыйска-арабская памежная зона]] (чорным пункцірам) ў сярэдзіне [[IX стагоддзе|IX стагоддзя]].]] У сярэдзіне VII стагоддзя, пасля [[Арабскае заваяванне Егіпта|страты Егіпта]], [[Мусульманскае заваяванне Леванта|Леванта і Сірыі]] і, урэшце, [[Арабскае заваяванне Арменіі|Арменіі]] падчас [[Арабскія заваяванні|арабскіх заваяванняў]], Анатолія ператварылася ў галоўны шчыт Усходняй Рымскай імперыі і арэну пастаянных [[Араба-візантыйскія войны|арабска-візантыйскіх войнаў]]. Каб супрацьстаяць рэгулярным і спусташальным набегам арабаў (якія двойчы ([[Аблога Канстанцінопаля (674—678)|674–678]] і [[Аблога Канстанцінопаля (717—718)|717–718 гг.]]) трымалі ў аблозе нават сам Канстанцінопаль), візантыйскі ўрад кардынальна рэфармаваў адміністрацыйнае ўладкаванне паўвострава. Была створаная так званая [[Фема|фемная сістэма]]: тэрыторыя Анатоліі была падзеленая на буйныя ваенна-адміністрацыйныя акругі (фемы), дзе ўся паўната ўлады належала ваенным губернатарам ([[стратыг]]ам), а аснову арміі складалі воіны-земляробы (стратыёты)<ref name="Haldon1990"/>. У VIII–IX стагоддзях Анатолія стала эпіцэнтрам буйнога рэлігійна-палітычнага канфлікту — [[Іканаборства ў Візантыі|іканаборства]]. Гэты рух быў запачаткаваны імператарамі [[Ісаўрыйская дынастыя|Ісаўрыйскай дынастыі]] (выхадцамі з Усходняй Анатоліі або Сірыі), якія бачылі ў [[Іконашанаванне|шанаванні абразоў]] парушэнне [[Дзесяць запаведзей|біблейскіх запаведзяў]]. Канфлікт прывёў да знішчэння мноства помнікаў мастацтва і суровых унутраных рэпрэсій, перш чым шанаванне абразоў было канчаткова адноўленае<ref name="Brubaker+Haldon2011"/>. У X і пачатку XI стагоддзя, падчас праўлення імператараў [[Македонская дынастыя|Македонскай дынастыі]], Візантыя перайшла ад цяжкай абароны да маштабнага наступлення. Арабы былі адкінутыя далёка на ўсход і поўдзень, а межы імперыі зноў пашырыліся, ахапіўшы Кілікію, Паўночную Сірыю і значную частку [[Вялікая Арменія|Вялікай Арменіі]]<ref name="Whittow1996"/><ref name="Holmes2005"/>. Для Анатоліі наступіў новы перыяд міру, эканамічнага росквіту і дэмаграфічнага аднаўлення, які працягваўся аж да з’яўлення на ўсходніх межах новай грознай сілы — [[Туркі-сельджукі|турак-сельджукаў]] у сярэдзіне XI стагоддзя. ==== Візантыйскі заняпад і замацаванне цюркаў ==== {{Падрабязна|[[Румскі султанат]]}} [[Файл:Anatolia 1097.svg|міні|upright=1.1|Карта Анатоліі напярэдадні [[Аблога Нікеі (1097)|аблогі Нікеі]] ў 1097 годзе, якая адбылася падчас [[Першы крыжовы паход|Першага крыжовага паходу]]. Таксама адзначанае месца [[Бітва пад Манцыкертам (1071)|бітвы пад Манцыкертам]] (1071 г.).]] Усяго за дзесяцігоддзе пасля лёсавызначальнай [[Бітва пад Манцыкертам (1071)|бітвы пад Манцыкертам]] (1071 г.) [[туркі-сельджукі]], выхадцы з [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]], захапілі велізарныя тэрыторыі Анатоліі, асабліва замацаваўшыся ўздоўж яе паўночна-заходніх межаў<ref name="Angold1997"/>. Гэтае заваяванне паклала пачатак маштабным [[Атурэчванне|дэмаграфічным і культурным зменам]]: у рэгіёне пачалі інтэнсіўна распаўсюджвацца [[іслам]] і [[цюркскія мовы]]. Анатолія павольна, але няўхільна ператваралася з пераважна хрысціянскага і грэкамоўнага краю ў мусульманскі і цюркамоўны. Тым не менш, мясцовыя хрысціянскія народы (армяне, грэкі, [[асірыйцы]]) яшчэ доўгі час захоўвалі значную колькасць, сваю веру і родныя мовы. Зрэшты, хрысціянскія сілы аказвалі магутны супраціў цюркскай экспансіі. На паўднёвым усходзе паўвострава армянскія бежанцы заснавалі моцнае і незалежнае царства — [[Кілікійская Арменія|Кілікійскую Арменію]] (1080–1375), якая стала ключавым саюзнікам еўрапейскіх дзяржаў на Блізкім Усходзе. Дзякуючы поспехам [[Першы крыжовы паход|Першага крыжовага паходу]] (1096–1099), падчас якога аб’яднаныя войскі крыжакоў і візантыйцаў [[Аблога Нікеі (1097)|разграмілі сельджукаў у Нікеі]], Візантыя здолела на цэлае стагоддзе вярнуць кантроль над заходняй і паўночнай часткамі Анатоліі. З гэтага часу ўлада над паўвостравам была фактычна падзеленая паміж Візантыйскай імперыяй і сельджукскім [[Румскі султанат|Румскім (Канійскім) султанатам]]<ref name="Balyuzi1976"/>. Катастрафічным ударам для Візантыі стаў [[Чацвёрты крыжовы паход]] (1204 г.). Захоп і разрабаванне Канстанцінопаля крыжакамі прывялі да распаду адзінай імперыі. На анаталійскіх землях узніклі дзве дзяржавы-пераемніцы, якія пачалі барацьбу за візантыйскую спадчыну: [[Нікейская імперыя]] замацавалася на паўночна-заходнім узбярэжжы, а [[Трапезундская імперыя]] — на паўночна-ўсходнім<ref name="Treadgold1997"/>. [[Файл:Sultanhani Aksaray (2025) 01.jpg|міні|Брама караван-сарая [[Султан-хан (Аксарай)|Султан-хан]] у [[Аксарай|Аксарае]]. Узведзеная ў 1229 годзе на замову султана [[Кейкубад I|Кейкубада I]], пры якім дзяржава дасягнула свайго росквіту.]] Пакуль візантыйцы былі аслабленыя раздробленасцю, Румскі султанат перажываў перыяд свайго найвышэйшага эканамічнага і культурнага паднясення. Праз тэрыторыю Анатоліі прайшлі ажыўленыя транзітныя гандлёвыя шляхі, уздоўж якіх сельджукі ўзводзілі манументальныя [[Караван-сарай|караван-сараі]]<ref name="Cahen1968"/><ref name="Pancaroğlu2003"/>, а дзякуючы сістэме [[вакф]]аў (дабрачынных фондаў) яны забяспечвалі купцам бясплатны пастой<ref name="Crane1993"/>. Гэтая сетка развівала старажытную інфраструктуру армянскіх [[іджэванатун]]аў<ref name="Garsoïan1984"/> і грэчаскіх заезных дамоў, а ўдзел мясцовых майстроў захаваў архітэктурную пераемнасць у складанай апрацоўцы каменя і манументальным дэкоры парталаў<ref name="Daskalakis-Mathews"/><ref name="Redford2000"/>. У сталіцы султаната, горадзе [[Конья]], у гэты час жыў і тварыў выбітны персідскі паэт і філосаф-[[суфій]] [[Румі|Джалаладзін Румі]]<ref name="Lewis2000"/>. Гэты баланс сіл быў парушаны ў 1255 годзе, калі ва ўсходнюю і цэнтральную Анатолію ўварваліся [[Мангольская імперыя|манголы]]. Іхняе панаванне ў рэгіёне працягвалася да 1335 года, а ваенны гарнізон мангольскай [[Дзяржава Хулагуідаў|дзяржавы Хулагуідаў]] (Ільханата) размяшчаўся непадалёку ад [[Анкара|Анкары]]<ref name="Balyuzi1976"/><ref name="Freely2008"/>. Пасля распаду Ільханата (1335–1353 гг.) палітычная спадчына манголаў перайшла да цюрка-[[Уйгуры|ўйгурскай]] дынастыі [[Эрэтніды|Эрэтнідаў]], якую ў 1381 годзе зрынуў [[Кадзі Бурханедзін]]<ref name="Bosworth1996"/>. Да канца XIV стагоддзя большая частка Анатоліі апынулася пад уладай дзясяткаў незалежных анаталійскіх [[бейлік]]аў. Візантыйская прысутнасць імкліва згасала: у 1330 годзе была захоплена Смірна, а ў 1390 годзе [[Падзенне Філадэльфіі (1390)|капітулявала Філадэльфія]] (сучасны [[Алашэхір]]) — апошні візантыйскі аплот у Малой Азіі. Доўгі час туркменскія бейлікі знаходзіліся ў намінальнай залежнасці ад мангольскіх ханаў і слабеючых сельджукскіх султанаў<ref name="Köprülü1992"/><ref name="Partner1997"/>. Пацвярджэннем гэтага сюзерэнітэту было тое, што кіраўнікі бейлікаў не мелі права чаканіць манеты з уласнымі імёнамі<ref name="Finkel2005"/>. Сітуацыя кардынальна змянілася ў 1320-х гадах, калі ўладар аднаго з бейлікаў, [[Асман I]], пачаў выбіваць уласную манету з надпісам: «Адчаканена Асманам, сынам [[Эртагрул]]а»<ref name="Artuk1980"/>. Згодна з ісламскай палітычнай традыцыяй, права чаканкі грошай належала выключна [[Суверэнная дзяржава|суверэннаму]] незалежнаму манарху. Гэты сімвалічны крок азначаў канчатковы разрыў асманскіх турак з мангольскай залежнасцю<ref name="Pamuk2000"/>. === Асманскі перыяд (XIV–XVIII стагоддзі) === {{Падрабязна|[[Станаўленне Асманскай імперыі]]}} [[Файл:Battle of Chaldiran (1514).jpg|міні|Персідская мініяцюра з палаца [[Чэхель-сатун]] у [[Ісфахан]]е, якая адлюстроўвае [[Чалдыранская бітва|бітву на Чалдыране]]. На ёй відаць выкарыстанне асманамі агнястрэльнай зброі і артылерыі супраць [[Сефевідская дзяржава|сефевідскай]] кавалерыі.]] Сярод шматлікіх цюркскіх лідараў Анатоліі найбольшай магутнасці дасягнулі асманы пад кіраўніцтвам [[Асман I|Асмана I]]<ref name="Britannica_Osman I"/> і ягонага сына [[Архан I|Архана]]<ref name="Britannica_Orhan"/>. На працягу XIV і XV стагоддзяў Асманская дзяржава паступова паглынала суседнія бейлікі<ref name="Fleet2010"/><ref name="Lowry2003"/>. Гісторыкам дагэтуль дакладна не вядома, дзякуючы чаму менавіта асманы здолелі ўсталяваць [[Гегемонія|гегемонію]] над сваімі суседзямі, бо гісторыя Анатоліі таго перыяду ўсё яшчэ вывучана недастаткова<ref name="Finkel2007"/><ref name="Kafadar1995"/>. Працэс аб’яднання паўвострава не быў гладкім. У 1402 годзе ў [[Ангорская бітва|бітве пры Анкары]] асманскае войска было разгромленае цюркска-мангольскім уладаром [[Тамерлан|Цімурам (Тамерланам)]]. Гэта прывяло да часовага распаду дзяржавы і перыяду міжусобіц — [[Асманскае міжцароўе|Асманскага міжцароўя]]<ref name="Kastritsis2007"/>, аднак ужо пры султане [[Мехмед I|Мехмедзе I]] імперыя здолела аднавіць сваю магутнасць. У 1461 годзе султан [[Мехмед II Заваёўнік]] паклаў канец існаванню [[Трапезундская імперыя|Трапезундскай імперыі]], канчаткова далучыўшы паўночна-ўсходняе ўзбярэжжа да асманскіх уладанняў, а таксама падпарадкаваў магутны бейлік [[Караманіды|Караманідаў]]<ref name="Babinger1978"/>. У пачатку XVI стагоддзя галоўнай пагрозай для асманаў на ўсходзе стала магутная [[Сефевідская дзяржава|дзяржава Сефевідаў]] (Іран). У 1514 годзе султан [[Селім I]] нанёс ім скрышальнае паражэнне ў [[Чалдыранская бітва|бітве на Чалдыране]], што дазволіла Асманскай імперыі бяспечна замацавацца ва Усходняй Анатоліі і спыніла пашырэнне [[шыізм]]у на захад. Менавіта ў гэты час адбылося палітычнае замацаванне [[Курды|курдскіх плямёнаў]] у рэгіёне. Пры пасрэдніцтве выбітнага курдскага дыпламата [[Ідрыс Бітлісі|Ідрыса Бітлісі]] султан Селім I заключыў з аднавернымі [[Суніты|суніцкімі]] курдскімі правадырамі стратэгічны саюз. Асманская імперыя надавала курдскім [[эмір]]ам шырокую аўтаномію і права захоўваць свае спадчынныя ўладанні ва Усходняй Анатоліі ў абмен на абарону ўсходніх межаў імперыі ад персаў. Заваяванне Анаталійскага паўвострава было канчаткова завершанае ў 1517 годзе, калі асманы адабралі горад [[Галікарнас]] (сучасны [[Бадрум]]) у [[Гаспітальеры|рыцараў ордэна Святога Яна]]<ref name="Halicarnassus"/><ref name="Vatin2000"/>. Нягледзячы на тое, што Анатолія (эялет Анадолу) стала геаграфічным і дэмаграфічным ядром імперыі, яе палітычны цэнтр хутка перамясціўся ў Еўропу ([[Румелія|Румелію]]) і Канстанцінопаль. У канцы XVI і на працягу XVII стагоддзя паўвостраў ахапіла серыя маштабных сялянскіх і салдацкіх бунтаў, вядомых як ''[[паўстанні джэлалі]]''<ref name="Barkey1994"/>. Яны былі выкліканы эканамічным крызісам, празмернымі падаткамі і [[карупцыя]]й. Гэтыя хваляванні прывялі да спусташэння многіх анаталійскіх гарадоў і вёсак, масавых унутраных міграцый (так званых «{{iw|Вялікія ўцёкі (Асманская імперыя)|Вялікіх уцёкаў|tr|Büyük Kaçgun}}») і доўгатэрміновага заняпаду сельскай гаспадаркі ў рэгіёне, эканамічныя наступствы якога адчуваліся аж да пачатку эпохі мадэрнізацыі<ref name="Özel2016"/><ref name="Faroqhi"/>. Каб аднавіць кантроль над рэгіёнам і засяліць апусцелыя землі, асманскі ўрад пачаў праводзіць палітыку прымусовых перасяленняў (''іскан''). У выніку гэтага ўглыб паўвострава, у Цэнтральную Анатолію, былі дэпартаваныя дзясяткі тысяч [[Туркмены|туркменскіх]] і курдскіх качэўнікаў, з якіх пазней сфарміраваўся асобны субэтнас цэнтральнаанаталійскіх курдаў. === Новы час (XIX — пачатак XX стагоддзя) === {{Гл. таксама|Гісторыя Турцыі|Уздым нацыяналізму ў Асманскай імперыі}} На фоне паступовага заняпаду Асманскай імперыі ў пачатку XIX стагоддзя і [[Каўказская вайна|экспансіі Расійскай імперыі на Каўказе]], шматлікія мусульманскія народы гэтага рэгіёна (пераважна [[чаркесы]], [[крымскія татары]], [[азербайджанцы]], [[лезгіны]], [[чачэнцы]], [[Чвенебуры|грузіны-мусульмане]]<ref name="Incorporated2009"/>, армяне-[[хемшылы]]<ref name="Simonian2007"/> і шэраг цюркскіх груп) [[Мухаджырства на Паўночным Каўказе|пакінулі свае родныя землі і перасяліліся]] ў Анатолію. Пазней, калі Асманская дзяржава пачала страчваць свае балканскія ўладанні, а пасля [[Балканскія войны|Балканскіх войнаў]] і зусім сышла з рэгіёна, маштабныя патокі мусульманскіх бежанцаў ([[Баснійцы|баснійцаў]], [[Албанцы|албанцаў]], турак, а таксама [[Сербы-мусульмане|ісламізаваных сербаў]], [[Памакі|балгар]], [[Ромы-мусульмане|ромаў]] і [[Валахады|грэкаў]]<ref name="Pekesen2012"/>) накіраваліся ў розныя часткі Анатоліі{{efn|Гл. падрабязней {{iw|Мухаджырства ў Асманскай імперыі||ru|Мухаджирство в Османской империи}}, {{iw|Пераслед мусульман падчас заняпаду Асманскай імперыі||en|Persecution of Muslims during the Ottoman decline}} і {{iw|Масавыя забойствы албанцаў у Балканскіх войнах||en|Massacres of Albanians in the Balkan Wars}}.}}<ref name="McCarthy1995"/>. Часцей за ўсё іх рассялялі на месцы былых хрысціянскіх паселішчаў. [[Файл:Christian refugees from Asia Minor LCCN2014715695.jpg|міні|злева|Група грэчаскіх і армянскіх бежанцаў з Анатоліі ў чаканні эвакуацыі (прыкладна 1922–1923 гг.). Фатаграфія з архіваў [[Бібліятэка Кангрэса|Бібліятэкі Кангрэса ЗША]].]] Адначасова з гэтым, на працягу ўсяго XIX стагоддзя, ішоў бесперапынны працэс адваротнай міграцыі. Грэкі з Анатоліі, Канстанцінопаля і Понта масава выязджалі ў новаўтворанае незалежнае [[Каралеўства Грэцыя]], а таксама ў ЗША, еўрапейскія краіны і Лацінскую Амерыку. Яшчэ адна магутная хваля эміграцыі была звязаная з армянскім насельніцтвам: пасля падпісання [[Туркманчайскі мірны дагавор|Туркманчайскага мірнага дагавора]] (1828 г.) і [[Усходняя Арменія ў складзе Расійскай імперыі|далучэння Усходняй Арменіі да Расіі]] значная частка армян пакінула [[Заходняя Арменія|Заходнюю Арменію]] (Усходнюю Анатолію) і перасялілася ў межы Расійскай імперыі<ref name="Świętochowski1995"/>. Нягледзячы на гэтыя працэсы, аж да пачатку XX стагоддзя Анатолія захоўвала свой шматэтнічны і поліканфесійны характар. Аднак падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў выніку [[Генацыд армян|генацыду армян]]<ref name="armenian genocide"/>, [[Генацыд грэкаў|грэкаў]] (асабліва ў Понце) і [[Генацыд асірыйцаў|асірыйцаў]] старажытныя спрадвечныя хрысціянскія супольнасці былі практычна цалкам знішчаныя<ref name="genocidescholars"/><ref name="Akçam2006"/><ref name="Kévorkian2011"/><ref name="Shirinian2017"/>. Пасля заканчэння [[Грэка-турэцкая вайна (1919—1922)|грэка-турэцкай вайны]] (1919–1922 гг.) большасць анаталійскіх грэкаў, якія яшчэ заставаліся на паўвостраве, былі прымусова выселеныя ў рамках маштабнага [[Грэка-турэцкі абмен насельніцтвам|грэка-турэцкага абмену насельніцтвам]] 1923 года<ref name="Clark2006"/>. З тых, хто пазбег дэпартацыі, многія пазней таксама эмігравалі, з-за чаго сёння ў Анатоліі пражывае менш за 5000 грэкаў<ref name="economist"/>. Паводле ацэнак гісторыкаў Б. Морыса і Д. Зееві, з 1894 па 1924 год каля 4 мільёнаў хрысціян сталі ахвярамі этнічных чыстак у Малой Азіі<ref name="Morris+Ze'evi2019"/>. [[Файл:TreatyofSèvres1920.png|міні|Карта, якая паказвае праектаваныя межы паводле [[Сеўрскі мірны дагавор|Сеўрскага дагавора]] (1920), уключаючы «[[Вільсанаўская Арменія|Вільсанаўскую Арменію]]», [[Акупацыя Смірны|зону грэчаскага ўплыву вакол Смірны]] і інтэрнацыянальную [[Акупацыя Канстанцінопаля|зону Праліваў]].]] Разам з маштабнымі дэмаграфічнымі зрухамі Анатолія перажыла і кардынальную палітычную трансфармацыю. Пасля [[Распад Асманскай імперыі|паражэння Асманскай імперыі]] ў Першай сусветнай вайне і падпісання [[Сеўрскі мірны дагавор|Сеўрскага мірнага дагавора]] (1920 г.) [[Саюзнікі ў Першай сусветнай вайне|дзяржавы-пераможцы]] пачалі акупацыю і [[Падзел Асманскай імперыі|падзел]] Анаталійскага паўвострава<ref name="Fromkin1989"/>. Сярод іншага, абмяркоўвалася стварэнне [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальных утварэнняў]] на этнічных землях армян{{efn|Гл. падрабязней [[Вільсанаўская Арменія]].}}, [[Курды|курдаў]] і грэкаў, што прадугледжвала іхні поўны выхад з-пад турэцкага падпарадкавання. У адказ на гэта, на хвалі магутнага патрыятычнага ўздыму і глыбокіх [[Рэваншызм|рэваншысцкіх настрояў]], у глыбіні Анатоліі зарадзіўся [[турэцкі нацыянальны рух]] пад кіраўніцтвам [[Мустафа Кемаль Атацюрк|Мустафы Кемаля (Атацюрка)]]. У выніку пераможнай [[Вайна за незалежнасць Турцыі|вайны за незалежнасць]] (1919–1923 гг.) і падпісання [[Лазанскі мірны дагавор|Лазанскага дагавора]] замежныя войскі былі вымушаныя сысці, а на руінах імперыі паўстала сучасная [[Турэцкая Рэспубліка]] (1923 г.). Каб падкрэсліць разрыў з асманскім мінулым і перанесці цэнтр дзяржаўнасці ў бяспечнае сэрца краіны, сталіца была афіцыйна перамяшчаная са Стамбула ў анаталійскі горад [[Анкара]]. З гэтага часу Анатолія канчаткова замацавала за сабой статус палітычнага, геаграфічнага і культурнага ядра сучаснай турэцкай нацыі<ref name="Mango2000"/>. == Дэмаграфія == === Сучасныя даныя === {{Падрабязна|[[Насельніцтва Турцыі]]}} [[Файл:Ankara and mosque wza.jpg|міні|Панарама сучаснай Анкары. У цэнтры — [[мячэць Каджатэпэ]], адна з галоўных архітэктурных дамінант і знакавых славутасцяў турэцкай сталіцы.]] Анатолія з’яўляецца домам для пераважнай большасці насельніцтва Турцыі. Паводле ацэнак на пачатак 2026 года, насельніцтва Анатоліі складае каля 75–76 мільёнаў чалавек (пры агульным насельніцтве Турцыі каля 87 мільёнаў). Насельніцтва размеркавана нераўнамерна. Найбольшая шчыльнасць назіраецца на ўзбярэжжы Эгейскага і Мармуровага мораў, а таксама ў наваколлях Анкары. Усходнія і паўднёва-ўсходнія рэгіёны ([[Армянскае нагор’е]]) маюць значна ніжэйшую шчыльнасць праз горны рэльеф і суровыя кліматычныя умовы. Найбуйнейшыя гарады Анатоліі (на 2026 г.): * [[Анкара]] — больш за 5,8 млн жыхароў. * [[Ізмір]] — каля 4,5 млн жыхароў. * [[Бурса (горад)|Бурса]] — больш за 3,2 млн жыхароў. * [[Анталья]] — каля 2,7 млн жыхароў. * Азіяцкая частка [[Стамбул]]а (акругі Кадыкёй, Ускюдар і інш.) — каля 5,5–6 млн жыхароў. Сённяшняя Анатолія — гэта «[[Плавільны кацёл|этнічны кацёл]]», дзе асноўную частку складаюць [[туркі]], а [[турэцкая мова]] з’яўляецца адзінай [[Афіцыйная мова|афіцыйнай]] і [[Родная мова|роднай]] для пераважнай большасці грамадзян. Найбуйнейшай [[Этнічная меншасць|этнічнай меншасцю]] з’яўляюцца [[курды]] (каля 18–20 % насельніцтва<ref name="CIAonline"/><ref name="KIOP2017"/>), якія пражываюць пераважна на ўсходзе і паўднёвым усходзе паўвострава. Таксама захаваліся кампактныя групы карэнных [[Арабы|арабаў]], [[Зазакі|зазакаў]], [[Лазы (народ)|лазаў]], [[Асірыйцы|асірыйцаў]], а таксама [[Чаркесы|чаркесаў]], [[Чачэнцы|чачэнцаў]] і іншых нашчадкаў мухаджыраў (мусульманскіх перасяленцаў з Балкан і Каўказа)<ref name="joshuaproject"/>. Пераважная большасць насельніцтва (да 95 %) вызнае іслам, дзе асноўную частку вернікаў складаюць [[суніты]]. Таксама значную рэлігійную супольнасць (па розных ацэнках ад 4<ref name="TR100"/> да 15 % насельніцтва<ref name="Heper"/>) прадстаўляюць [[Алевізм|алевіты]], якія пражываюць пераважна ў цэнтральнай і ўсходняй частках паўвострава, у той час як хрысціянскія і [[Іўдаізм|іўдзейскія]] абшчыны захаваліся ў вельмі невялікай колькасці, пераважна ў буйных гарадах. === Гістарычнае насельніцтва === [[Файл:The Historical Atlas, 1911 – Distribution of Races in the Balkan Peninsula and Asia Minor.jpg|міні|Этнічная карта Асманскай імперыі (і Анатоліі) ў 1905–1906 гг. {{Div col}} {{Colorbox|#75bd78}} [[Харваты]] і [[сербы]]<br/> {{Colorbox|#d1c48f}} [[Румыны]]<br/> {{Colorbox|#ceed8c}} [[Булгары]]<br/> {{Colorbox|#edd88c}} [[Албанцы]]<br/> {{Colorbox|#8ad6ff}} [[Грэкі]]<br/> {{Colorbox|#f2d0b5}} [[Туркі]]<br/> {{Colorbox|#b395cc}} [[Армяне]]<br/> {{Colorbox|#ebbd70}} [[Курды]]<br/> {{Colorbox|#fff59e}} [[Арабы]] {{Div col end}} ]] Гісторыя насельніцтва Анатоліі характарызуецца бесперапыннымі працэсамі міграцыі, [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] і [[Акультурацыя|культурнага сінтэзу]], што зрабіла паўвостраў адным з самых этнічна разнастайных рэгіёнаў свету. Найстаражытнейшымі вядомымі жыхарамі Анатоліі былі [[Аўтахтонныя народы|аўтахтонныя]] неіндаеўрапейскія плямёны. У цэнтральнай частцы паўвострава пражывалі [[хаты]], а на паўднёвым усходзе — [[хурыты]] (якія пазней стварылі дзяржаву [[Мітані]]). Да гэтага ж найстаражытнейшага пласта насельніцтва належалі роднасныя ім [[урарты]], а таксама прычарнаморскія горныя плямёны [[Кашкі (народ)|кашкаў]] і [[Халібы|халібаў]]. Акрамя таго, у пачатку II тысячагоддзя да н. э. на паўвостраве актыўна дзейнічалі семіцкія плямёны — [[асірыйцы]], якія заснавалі тут сетку гандлёвых калоній. У II тысячагоддзі да н. э. аўтахтоннае насельніцтва (у прыватнасці хаты) было паступова асіміляванае прышлымі [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскімі плямёнамі]] так званай анаталійскай галіны. Сярод іх найбольш вылучаліся [[хеты]], [[лувійцы]], [[лідыйцы]] і [[палайцы]]. Яны размаўлялі на мовах [[Анаталійскія мовы|анаталійскай групы]] (усе яны на сённяшні дзень вымерлыя), якія з’яўляюцца найстаражытнейшымі задакументаванымі прадстаўнікамі індаеўрапейскай сям’і. Пасля распаду [[Хецкае царства|Хецкага царства]] этнічная і моўная карта Анатоліі значна ўскладнілася за кошт новых хваль міграцый. У рэгіёне з’явіліся іншыя індаеўрапейскія народы: [[фрыгійцы]], [[мізійцы]], [[Армяне|пратаармяне]], а таксама качавыя плямёны [[Кімерыйцы|кімерыйцаў]]. У гэты ж час на заходнім узбярэжжы паўвострава пачалі масава засноўваць свае [[Поліс (антычнасць)|полісы]] [[старажытнагрэчаскія плямёны]] — [[іанійцы]], [[дарыйцы]] і [[эалійцы]]. Нашмат пазней, у III стагоддзі да н. э., з [[Балканскі паўвостраў|Балкан]] у цэнтральную частку Анатоліі ўварваліся [[кельцкія плямёны]] — [[галаты]], якія заснавалі там вобласць [[Галатыя]] і захоўвалі сваю мову на працягу некалькіх стагоддзяў. Пасля паходаў Аляксандра Македонскага пачаўся працэс інтэнсіўнай [[Элінізацыя|элінізацыі]]. Да пачатку нашай эры большасць мясцовых моў знікла, саступіўшы месца [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай мове]] ([[кайнэ]]). У візантыйскі перыяд грэчаская мова заставалася асноўнай мовай адміністрацыі, культуры і рэлігіі для большасці жыхароў паўвострава. Кардынальная змена этнічнага складу пачалася пасля [[Бітва пад Манцыкертам (1071)|бітвы пад Манцыкертам]] (1071), калі Анатолію сталі масава засяляць цюркскія плямёны [[Агузы|агузаў]] і [[Туркмены|туркменаў]]. Гэта прывяло да паступовага [[Атурэчванне|атурэчвання]] і [[Ісламізацыя|ісламізацыі]] рэгіёна<ref name="Vryonis"/>. На працягу некалькіх стагоддзяў турэцкая мова стала дамінуючай, выцесніўшы грэчаскую і [[Армянская мова|армянскую мовы]] ў большасці раёнаў<ref name="Vryonis"/>. Пры гэтым значная частка мясцовага [[Хрысціяне|хрысціянскага насельніцтва]] была асіміляваная, што пацвярджаецца сучаснымі генетычнымі даследаваннямі туркаў<ref name="Genomic History"/><ref name="Southern Arc"/>. Сучаснае аблічча рэгіёна канчаткова склалася ў выніку {{iw|Познія асманскія генацыды|трагічных падзей|en|Late Ottoman genocides}} пачатку XX стагоддзя: [[Генацыд армян|генацыду армян]], [[Генацыд грэкаў|грэкаў]] і [[Генацыд асірыйцаў|асірыйцаў]], а таксама [[Грэка-турэцкі абмен насельніцтвам|прымусовага абмену насельніцтвам паміж Турцыяй і Грэцыяй]] 1923 года. У выніку гэтых працэсаў хрысціянскія супольнасці, якія складалі значную частку насельніцтва на працягу двух тысячагоддзяў, амаль цалкам зніклі, захаваўшыся толькі ў выглядзе невялікіх дыяспар або схаваных груп ([[крыптаармяне]])<ref name="Cheterian"/>. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="Merriam">{{cite book |title=Merriam-Webster's Geographical Dictionary |year=2001 |isbn=978-0-87779-546-9 |page=46 |url=https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&q=anatolia+geographical+dictionary&pg=PA883 |access-date=18 May 2001 |last1=Hopkins |first1=Daniel J. |last2=Staff |first2=Merriam-Webster |author3=편집부 |publisher=Merriam-Webster |archive-date=28 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128204112/https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&q=anatolia+geographical+dictionary&pg=PA883 |url-status=live }}:<blockquote>«Анатолія: азіяцкая частка Турцыі, якая адпавядае паўвостраву Малая Азія да неакрэсленай лініі на ўсходзе — ад заліва Іскендэрун да Чорнага мора, ахопліваючы прыкладна тры пятыя часткі турэцкіх правінцый».{{oq|en|Anatolia: The part of Turkey in Asia equivalent to the peninsula of Asia Minor up to indefinite line on E from Gulf of Iskenderun to Black Sea comprising about three fifths of Turkey's provinces}}</blockquote></ref> <ref name="McColl2014_p922">{{harvnb|McColl|2014|p=922}}: <blockquote>«Фракія, яе еўрапейская частка, па памеры прыблізна роўная Вермонту і займае 9 412 квадратных міль (24 378 кв. км). Яе азіяцкая частка (Малая Азія) называецца Анатоліяй і займае 291 971 квадратную мілю (756 202 кв. км)».{{oq|en|Thrace, its European area, is about the size of Vermont at 9,412 square mi (24,378 square km). Its Asian area (Asia Minor) is called Anatolia and covers 291,971 square mi (756,202 square km).}}</blockquote></ref> <ref name="Cohen2008_p125">{{harvnb|Cohen|2008|p=125}}: <blockquote>«Анатолія [грэч. «усход сонца»], азіяцкая частка Турцыі; яе тэрыторыя ахоплівае 97% усёй Турцыі».{{oq|en|Anatolia, [Gr.=sunrise], Asiatic part of Turkey; its area covers 97% of all Turkey.}}</blockquote></ref> <ref name="cia.gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey-turkiye/#geography |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618061436/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey-turkiye/#geography |url-status=dead |archive-date=18 June 2022 |title=Turkey |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=20 February 2024}}: <blockquote>«тыя 97% краіны, што знаходзяцца ў Азіі, называюць Анатоліяй»{{oq|en|the 97% of the country in Asia is referred to as Anatolia}}</blockquote></ref> <ref name="Metz">{{cite web |url=http://countrystudies.us/turkey/18.htm |editor=Helen Chapin Metz |title=Turkey: A Country Study &#124; Geography |year=1995 |location=Washington |publisher=GPO for the Library of Congress |access-date=31 May 2024}}: <blockquote>«Азіяцкая частка краіны вядомая пад рознымі назвамі: Малая Азія, Азіяцкая Турцыя, Анатолійскае пласкагор’е і Анатолія (Анадалу)».{{oq|en|The Asian part of the country is known by a variety of names--Asia Minor, Asiatic Turkey, the Anatolian Plateau, and Anatolia (Anadolu).}}</blockquote></ref> <ref name="Yasar+Seremet2007">{{cite journal |last1=Yasar |first1=Okan |last2=Seremet |first2=Mehmet |date=2007 |title=A Comparative Analysis Regarding Pictures Included in Secondary School Geography Textbooks Taught in Turkey |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2167/irgee216.0 |journal=International Research in Geographical and Environmental Education |volume=16 |issue=2 |pages=156–180 |doi=10.2167/irgee187.0 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150413141440/http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2167/irgee216.0 |archive-date=13 красавіка 2015 }}</ref> <ref name="Davidian2015">{{cite journal |last=Davidian |first=Vazken Khatchig |title=Imagining Ottoman Armenia: Realism and Allegory in Garabed Nichanian's Provincial Wedding in Moush and Late Ottoman Art Criticism |url=https://journals.openedition.org/eac/834 |journal=Études arméniennes contemporaines |volume=6 |year=2015 |pages=7 |doi=10.4000/eac.834 |language=en |postscript= (footnote 34) }}</ref> <ref name="Sahakyan2010">{{cite book |last=Sahakyan |first=Lusine |title=Turkification of the Toponyms in the Ottoman Empire and the Republic of Turkey |year=2010 |publisher=Arod Books |location=Montreal |isbn=978-0-9699879-7-0}}</ref> <ref name="Hovannisian2007">{{cite book |last1=Hovannisian |first=Richard G. |author-link=Рычард Аванісян |url=https://books.google.com/books?id=K3monyE4CVQC |title=The Armenian Genocide: Cultural and Ethical Legacies |date=2007 |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-1-4128-3592-3 |location=New Brunswick, NJ |page=3 |access-date=10 верасня 2015 |archive-date=10 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010030024/https://books.google.com/books?id=K3monyE4CVQC |url-status=live }}</ref> <ref name="Özgökçe+Tan+Stevanović2005">{{cite journal |last1=Özgökçe |first1=Fevzi |last2=Tan |first2=Kit |last3=Stevanović |first3=Vladimir |date=2005 |title=A new subspecies of Silene acaulis (Caryophyllaceae) from East Anatolia, Turkey |journal=Annales Botanici Fennici |volume=42 |issue=2 |pages=143–149 |jstor=23726860 }}</ref> <ref name="armenian genocide">{{cite web |title=Genocide in Armenia |url=https://hmh.org/library/research/genocide-in-armenia-guide/ |website=Holocaust Museum Houston }}</ref> <ref name="etym">{{cite book |last1=Liddell |first1=Henry George |last2=Scott |first2=Robert |date=1940 |chapter=ἀνατολή |chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%237638 |title=A Greek-English Lexicon |language=en |location=Oxford |publisher=Clarendon Press |isbn=0198642261 |access-date=20 лютага 2021 |archive-date=26 траўня 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070526063014/http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%237638 |url-status= live }}</ref> <ref name="OED">{{cite web |title=Anatolia &#124; Origin and meaning of the name Anatolia |url=https://www.etymonline.com/word/anatolia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713102500/http://www.etymonline.com/index.php?term=Anatolia |archive-date=13 ліпеня 2017 |access-date=14 траўня 2021 |website=Online Etymology Dictionary |language=en }}</ref> <ref name="First Thema 1840, p. 13">{{cite book |author=Constantine Porphyrogenitus |author-link=Канстанцін VII Парфірародны |date=1840 |orig-date=X стагоддзе |title=De thematibus et de administrando imperio |url=https://archive.org/details/dethematibusetd00consgoog |editor-last=Bekkerus |editor-first=Immanuel |editor-link=Аўгуст Імануіл Бекер |language=el |series=Corpus scriptorum historiae Byzantinae |location=Bonnae |publisher=E. Weber |page=[https://archive.org/details/dethematibusetd00consgoog/page/12 13] }}<blockquote>Першая фема, званая Анатолік. Называецца ж гэтая фема Анатолік (Усходняя) не таму, што яна месціцца на самым верхнім і першапачатковым усходзе, адкуль усходзіць сонца, а таму, што ў адносінах да нас, жыхароў Візантыі і зямель Еўропы, яна называецца ўсходняй. Для тых жа, хто насяляе Месапатамію, Сірыю і Вялікую Азію, дзе жывуць індыйцы, эфіопы і егіпцяне, яна называецца заходняй сярэдзінай і Малай Азіяй.{{oq|el|Πρῶτον θέμα τὸ καλούμενον Ἀνατολικόν. Ἀνατολικὸν τοίνυν τὸ θέμα καλεῖται οὐχ ὅτι τῆς ἄνω καὶ πρώτης ἀνατολῆς ἐστίν, ὅθεν ἀνίσχει ὁ ἥλιος, ἀλλ’ ὅτι πρὸς ἡμᾶς τοὺς κατοικοῦντας τὸ Βυζάντιον καὶ τὸν τῆς Εὐρώπης τόπον λέγεται ἀνατολικόν. πρὸς δὲ τοὺς κατοικοῦντας τὴν Μεσοποταμίαν Συρίαν καὶ τὴν μεγάλην Ἀσίαν, ἐν ᾗ κατοικοῦσιν Ἰνδοὶ καὶ Αἰθίοπες καὶ Αἰγύπτιοι, λέγεται δυτικὸν μέσον καὶ Ἀσία μικρά·}}</blockquote></ref> <ref name="John Haldon 2002. Page 32">{{cite book |last=Haldon |first=John |date=2002 |orig-date=2000 |title=Byzantium, a History |location=Stroud |publisher=Tempus |page=32 |isbn=978-0752423432 }}</ref> <ref name="Ἀσία">{{cite book |last1=Liddell |first1=Henry George |last2=Scott |first2=Robert |date=1940 |chapter=Ἀσία |chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D*%29asi%2Fa |title=A Greek-English Lexicon |language=en |location=Oxford |publisher=Clarendon Press |isbn=0198642261 |access-date=20 лютага 2021 |archive-date=27 красавіка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427042823/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D*%29asi%2Fa |url-status= live }}</ref> <ref name=oxfordreference>{{cite book |last=Everett-Heath |first=John |year=2018 |chapter=Anatolia |chapter-url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191866326.001.0001/acref-9780191866326-e-258 |title=The Concise Dictionary of World Place-Names |publisher=Oxford University Press |volume=1 |isbn=978-0-19-186632-6 |doi=10.1093/acref/9780191866326.001.0001 |access-date=5 снежня 2018 |archive-date=6 снежня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102228/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191866326.001.0001/acref-9780191866326-e-258 |url-status=live}}</ref> <ref name="Suny">{{cite book |last=Suny |first=Ronald Grigor |year=2015 |title='They Can Live in the Desert but Nowhere Else': A History of the Armenian Genocide |url=https://archive.org/details/theycanliveindes0000suny |publisher=Princeton University Press |page=[https://archive.org/details/theycanliveindes0000suny/page/30 31] |isbn=978-1-4008-6558-1}}</ref> <ref name="Yigit">{{cite conference |last=Yiğit |first=Ali |date=2006 |title=Geçmişten Günümüze Türkiye’yi Bölgelere Ayıran Çalışmalar ve Yapılması Gerekenler |url=http://www.fka.org.tr/SayfaDownload/bildiri_nihan_atay.pdf |trans-title=Даследаванні па падзеле Турцыі на рэгіёны ад мінулага да нашых дзён і тое, што неабходна зрабіць |work=Avrupa Birliği Sürecindeki Türkiye’de Bölgesel Farklılıklar |trans-work=Рэгіянальныя адрозненні ў Турцыі ў працэсе ўступлення ў Еўрапейскі Саюз |conference=IV. Ulusal Coğrafya Sempozyumu |location=Ankara |publisher=Ankara Üniversitesi Türkiye Coğrafyası Araştırma ve Uygulama Merkezi |pages=34–35 |language=tr |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109013737/http://www.fka.org.tr/SayfaDownload/bildiri_nihan_atay.pdf |archive-date=9 лістапада 2013 |access-date= }}</ref> <ref name="Hovannisian1998">{{cite book |last=Hovannisian |first=Richard G. |author-link=Рычард Аванісян |date=1998 |title=Remembrance and Denial: The Case of the Armenian Genocide |url=https://books.google.com/books?id=kiBHkRtRmIIC&pg=PA204 |publisher=Wayne State University Press |isbn=978-0-8143-2777-7 |access-date=5 снежня 2018 |archive-date=10 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200310025218/https://books.google.com/books?id=kiBHkRtRmIIC&pg=PA204 |url-status=live}}</ref> <ref name="Niewohner2017">{{cite book |last=Niewöhner |first=Philipp |date=2017 |title=The Archaeology of Byzantine Anatolia: From the End of Late Antiquity until the Coming of the Turks |url=https://books.google.com/books?id=cAUmDwAAQBAJ&pg=PA18 |publisher=Oxford University Press |pages=18– |isbn=978-0-19-061047-0 |access-date=7 снежня 2018 |archive-date=11 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200311111958/https://books.google.com/books?id=cAUmDwAAQBAJ&pg=PA18 |url-status=live}}</ref> <ref name="Mitchell1995">{{cite book |last=Mitchell |first=Stephen |date=1995 |title=Anatolia: Land, Men, and Gods in Asia Minor. The Celts in Anatolia and the impact of Roman rule |url=https://books.google.com/books?id=pUYtwuve40kC |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0198150299 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329114033/https://books.google.com/books?id=pUYtwuve40kC |archive-date=29 сакавіка 2017 }}</ref> <ref name="Black Sea Deluge">{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Deluge-NASA.png|title=Ілюстрацыя Мармуровага возера (пазней мора) і ўтварэння турэцкіх праліваў пасля Чарнаморскага разліву |website=www.ncdc.noaa.gov |date=26 January 2014 |access-date=22 траўня 2021 |archive-date=31 жніўня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831144627/https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Deluge-NASA.png |url-status=live}}</ref> <ref name="Dimitrov1">{{cite journal |last=Dimitrov |first=P. |date=2003 |title=The Black Sea – a Clue to the Secret of World Flood |url=https://www.researchgate.net/publication/284602641_The_Black_Sea_-_a_Clue_to_the_Secret_of_World_Flood |journal=Oceanology |volume=4 |pages=52–57 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521201345/https://www.researchgate.net/publication/284602641_The_Black_Sea_-_a_Clue_to_the_Secret_of_World_Flood |archive-date=21 траўня 2021 }}</ref> <ref name="Dimitrov2">{{cite book |last1=Dimitrov |first1=P. |last2=Dimitrov |first2=D. |date=January 2004 |editor-last=Thomas |editor-first=R. L. |title=The Black Sea, The Flood and the ancient myths |url=https://www.researchgate.net/publication/290938137_The_Black_Sea_The_Flood_and_the_ancient_myths |location=Varna |publisher=Slavena |isbn=954-579-335-X |doi=10.13140/RG.2.2.18954.16327 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210515095644/https://www.researchgate.net/publication/290938137_The_Black_Sea_The_Flood_and_the_ancient_myths |archive-date=15 траўня 2021 }}</ref> <ref name="Erinç">{{cite journal |last=Erinç |first=S. |date=1980 |title=Geomorphology of Turkey and its basic problems |publisher=Istanbul University Publications }}</ref> <ref name="Balkans">{{cite book |last1=Ekinci |first1=D. |last2=Özşahin |first2=E. |date=2011 |chapter=Geomorphology of Balkans |title=Balkan Studies I: geography and geostrategy |publisher=Cyril and Methodius University Press |location=Skopje |pages=180–197 |language=en |isbn=978-9989-43-301-6 }}</ref> <ref name="Tethyan">{{cite journal |last1=Şengör |first1=A. M. C. |last2=Yılmaz |first2=Y. |date=1981 |title=Tethyan evolution of Turkey: A plate tectonic approach |journal=Tectonophysics |volume=75 |issue=3-4 |pages=181-241 }}</ref> <ref name="Cenozoic">{{cite journal |last=Görür |first=N. |author2=et al. |date=1998 |title=Cenozoic tectonic evolution of the Central Anatolian basins |journal=International Geology Review }}</ref> <ref name="Neotectonics">{{cite journal |last=Bozkurt |first=E. |date=2001 |title=Neotectonics of Turkey – a synthesis |journal=Geodinamica Acta |volume=14 |issue=1-3 |pages=3-30 }}</ref> <ref name="Aksu_Hiscott_Yaşar">{{cite journal |last1=Aksu |first1=A. E. |last2=Hiscott |first2=R. N. |last3=Yaşar |first3=D. |date=1999 |title=Oscillating Quaternary water levels of Marmara Sea and vigorous outflow into Aegean Sea from the Marmara Sea-Black Sea drainage corridor |journal=Marine Geology |volume=153 |issue=1–4 |pages=275–302 |doi=10.1016/S0025-3227(98)00085-3 |language=en }}</ref> <ref name=Prothero1920>{{cite book |last=Prothero |first=W. G. |year=1920 |chapter=Geography, physical and political |chapter-url=http://www.wdl.org/en/item/11766/view/1/19/ |title=Anatolia |location=London |publisher=H.M. Stationery Office |pages=1–6 |access-date=6 верасня 2013 |archive-date=2 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102025925/http://www.wdl.org/en/item/11766/view/1/19/ |url-status=live}}</ref> <ref name="climate">{{cite book |last=Türkeş |first=Murat |title=The Climate of Turkey: A Regional and Seasonal Analysis |publisher=Springer |year=2020 |location=Berlin, Heidelberg |isbn=978-3-030-35246-2 |language=en}}</ref> <ref name="Atalay">{{cite book |last=Atalay |first=İbrahim |title=Geography of Turkey |publisher=Meta Basım Yayım |year=2016 |location=İzmir |isbn=978-975-6552-33-0 |language=en }}</ref> <ref name="Hidrografya">{{cite book |last=Ekinci |first=Deniz |date=January 2014 |title=Hidrografya: Yeraltısuları-Kaynaklar-Akarsular-Göller |publisher=İstanbul Üniversitesi Açık ve Uzaktan Eğitim Fakültesi (AUZEF) Yayınları |location=İstanbul |language=tr }}</ref> <ref name="Stiner+Kuhn+Güleç2013">{{cite journal |last1=Stiner |first1=M. C. |last2=Kuhn |first2=S. L. |last3=Güleç |first3=E. |year=2013 |title=Early upper paleolithic shell beads at Üçağızlı Cave I (Turkey): technology and the socioeconomic context of ornament life-histories |journal=Journal of Human Evolution |volume=64 |issue=5 |pages=380–398 |doi=10.1016/j.jhevol.2013.01.008 |issn=0047-2484 |pmid=23481346 |bibcode=2013JHumE..64..380S }}</ref> <ref name="Schmidt">{{cite book |last=Schmidt |first=Klaus |date=2006 |title=Sie bauten die ersten Tempel: Das rätselhafte Heiligtum der Steinzeitjäger am Göbekli Tepe |language=de |publisher=C.H. Beck }}</ref> <ref name="Watkins">{{cite book |last=Watkins |first=Trevor |date=2010 |title=Building Houses, Framing Concepts, Constructing Worlds |publisher=Cambridge Archaeological Journal }}</ref> <ref name="Whitehouse+Martin2004">{{cite book |last1=Whitehouse |first1=Harvey |last2=Martin |first2=Luther H. |date=2004 |title=Theorizing Religions Past: Archaeology, History, and Cognition |publisher=Rowman Altamira |isbn=978-0-7591-0621-5 |page=38 |language=en}}</ref> <ref name="first Europeans">{{cite news |last=Curry |first=Andrew |date=August 2019 |title=The first Europeans weren't who you might think |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/first-europeans-immigrants-genetic-testing-feature |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319032852/https://www.nationalgeographic.com/culture/article/first-europeans-immigrants-genetic-testing-feature |archive-date=19 March 2021 |work=National Geographic}}</ref> <ref name="Lazaridis+Nadel+et_al2019">{{cite journal |last1=Lazaridis |first1=I. |last2=Nadel |first2=D. |last3=Rollefson |first3=G. |author-link3=Гэры Ролефсан |last4=Merrett |first4=D. C. |author-link4=Дэбора Мерэт |last5=Rohland |first5=N. |last6=Mallick |first6=S. |last7=Fernandes |first7=D. |last8=Novak |first8=M. |last9=Gamarra |first9=B. |last10=Sirak |first10=K. |last11=Connell |first11=S. |last12=Stewardson |first12=K. |last13=Harney |first13=É. |last14=Fu |first14=Q. |author-link14=Цяомэй Фу |last15=Gonzalez-Fortes |first15=G. |last16=Jones |first16=E. R. |last17=Alpaslan-Roodenberg |first17=S. |author-link17=Сонгюль Алпаслан-Рудэнберг |last18=Lengyel |first18=Gy. |last19=Bocquentin |first19=F. |last20=Gasparian |first20=B. |last21=Monge |first21=J. M. |author-link21=Джанет Монж |last22=Gregg |first22=M. |last23=Eshed |first23=V. |last24=Mizrahi |first24=A.-S. |last25=Meiklejohn |first25=C. |last26=Gerritsen |first26=F. |last27=Bejenaru |first27=L. |last28=Blüher |first28=M. |last29=Campbell |first29=A. |last30=Cavalleri |first30=G. |last31=Comas |first31=D. |last32=Froguel |first32=P. |last33=Gilbert |first33=E. |last34=Kerr |first34=S. M. |last35=Kovacs |first35=P. |last36=Krause |first36=J. |author-link36=Ёганес Краўзэ |last37=McGettigan |first37=D. |last38=Merrigan |first38=M. |last39=Merriwether |first39=D. A. |last40=O'Reilly |first40=S. |last41=Richards |first41=M. B. |last42=Semino |first42=O. |last43=Shamoon-Pour |first43=M. |last44=Stefanescu |first44=G. |last45=Stumvoll |first45=M. |last46=Tönjes |first46=A. |last47=Torroni |first47=A. |last48=Wilson |first48=J. F. |last49=Yengo |first49=L. |last50=Hovhannisyan |first50=N. A. |last51=Patterson |first51=N. |last52=Pinhasi |first52=R. |last53=Reich |first53=D. |date=2016 |title=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |journal=Nature |volume=536 |pages=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |pmc=PMC5003663 |pmid=27459054 }}</ref> <ref name="Feldman+et_al2019">{{cite journal |last1=Feldman |first1=M.|last2=Fernández-Domínguez |first2=E. |last3=Reynolds |first3=L. |last4=Baird |first4=D. |last5=Pearson |first5=J. |last6=Hershkovitz |first6=I. |last7=May |first7=H. |last8=Goring-Morris |first8=N. |last9=Benz |first9=M. |last10=Gresky |first10=J. |last11=Bianco |first11=R. A. |last12=Fairbairn |first12=A. |last13=Mustafaoğlu |first13=G. |last14=Stockhammer |first14=P. W. |last15=Posth |first15=C. |last16=Haak |first16=W. |last17=Jeong |first17=C. |last18=Krause |first18=J. |author-link18=Ёганес Краўзэ |date=19 March 2019 |title=Late Pleistocene human genome suggests a local origin for the first farmers of central Anatolia |journal=Nature Communications |language=en |volume=10 |issue=1 |article-number=1218 |bibcode=2019NatCo..10.1218F |doi=10.1038/s41467-019-09209-7 |issn=2041-1723 |pmc=6425003 |pmid=30890703 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Ancient genomes">{{cite journal |last1=Brace |first1=Selina |last2=Diekmann |first2=Yoan |last3=Booth |first3=Thomas J. |last4=van Dorp |first4=Lucy |last5=Faltyskova |first5=Zuzana |last6=Rohland |first6=Nadin |last7=Mallick |first7=Swapan |last8=Olalde |first8=Iñigo |last9=Ferry |first9=Matthew |last10=Michel |first10=Megan |last11=Oppenheimer |first11=Jonas |last12=Broomandkhoshbacht |first12=Nasreen |last13=Stewardson |first13=Kristin |last14=Martiniano |first14=Rui |last15=Walsh |first15=Susan |date=15 April 2019 |title=Ancient genomes indicate population replacement in Early Neolithic Britain |journal=Nature Ecology & Evolution |language=en |volume=3 |issue=5 |pages=765–771 |doi=10.1038/s41559-019-0871-9 |issn=2397-334X |pmc=6520225 |pmid=30988490|bibcode=2019NatEE...3..765B }}</ref> <ref name="Olalde+Mallick+et_al2019">{{Cite journal |last1=Olalde |first1=Iñigo |last2=Mallick |first2=Swapan |last3=Patterson |first3=Nick |last4=Rohland |first4=Nadin |last5=Villalba-Mouco |first5=Vanessa |last6=Silva |first6=Marina |last7=Dulias |first7=Katharina |last8=Edwards |first8=Ceiridwen J. |last9=Gandini |first9=Francesca |last10=Pala |first10=Maria |last11=Soares |first11=Pedro |last12=Ferrando-Bernal |first12=Manuel |last13=Adamski |first13=Nicole |last14=Broomandkhoshbacht |first14=Nasreen |last15=Cheronet |first15=Olivia |date=15 March 2019 |title=The genomic history of the Iberian Peninsula over the past 8,000 years |journal=Science |language=en |volume=363 |issue=6432 |pages=1230–1234 |doi=10.1126/science.aav4040 |issn=0036-8075 |pmc=6436108 |pmid=30872528|bibcode=2019Sci...363.1230O }}</ref> <ref name="Northwest African">{{Cite journal |last1=Simões |first1=Luciana G. |last2=Günther |first2=Torsten |last3=Martínez-Sánchez |first3=Rafael M. |last4=Vera-Rodríguez |first4=Juan Carlos |last5=Iriarte |first5=Eneko |last6=Rodríguez-Varela |first6=Ricardo |last7=Bokbot |first7=Youssef |last8=Valdiosera |first8=Cristina |last9=Jakobsson |first9=Mattias |date=15 June 2023 |title=Northwest African Neolithic initiated by migrants from Iberia and Levant |journal=Nature |language=en |volume=618 |issue=7965 |pages=550–556 |bibcode=2023Natur.618..550S |doi=10.1038/s41586-023-06166-6 |issn=0028-0836 |pmc=10266975 |pmid=37286608}}</ref> <ref name="Allentoft+Sikora+et_al2024">{{Cite journal |last1=Allentoft |first1=Morten E. |last2=Sikora |first2=Martin |last3=Refoyo-Martínez |first3=Alba |last4=Irving-Pease |first4=Evan K. |last5=Fischer |first5=Anders |last6=Barrie |first6=William |last7=Ingason |first7=Andrés |last8=Stenderup |first8=Jesper |last9=Sjögren |first9=Karl-Göran |last10=Pearson |first10=Alice |last11=Sousa da Mota |first11=Bárbara |last12=Schulz Paulsson |first12=Bettina |last13=Halgren |first13=Alma |last14=Macleod |first14=Ruairidh |last15=Jørkov |first15=Marie Louise Schjellerup |date=11 January 2024 |title=Population genomics of post-glacial western Eurasia |journal=Nature |language=en |volume=625 |issue=7994 |pages=301–311 |doi=10.1038/s41586-023-06865-0 |issn=0028-0836 |pmc=10781627 |pmid=38200295|bibcode=2024Natur.625..301A }}</ref> <ref name="Almarri+et_al2021">{{Cite journal |last1=Almarri |first1=Mohamed A. |last2=Haber |first2=Marc |last3=Lootah |first3=Reem A. |last4=Hallast |first4=Pille |display-authors=3 |date=2021 |title=The genomic history of the Middle East |journal=Cell |volume=184 |issue=18 |pages=4612–4625 |doi=10.1016/j.cell.2021.07.013 |pmc=8445022 |pmid=34352227}}</ref> <ref name="Southern Arc">{{cite journal |last1=Lazaridis |first1=Iosif |last2=Alpaslan-Roodenberg |first2=Songül |author-link2=Сонгюль Алпаслан-Рудэнберг |last3=Acar |first3=Ayşe |last4=Açıkkol |first4=Ayşen |display-authors=3 |date=2022 |title=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe |language=en |journal=Science |volume=377 |issue=6609 |article-number=eabm4247 |doi=10.1126/science.abm4247 |pmid=36007055 |pmc=10064553 |hdl=20.500.12684/12345 }}</ref> <ref name="Yener2000">{{cite book |last=Yener |first=K. Aslihan |date=2000 |title=The domestication of metals: the rise of complex metal industries in Anatolia |url=https://archive.org/details/domesticationofm0000yene |publisher=Brill |isbn=978-9004118645 }}</ref> <ref name="Mining">{{cite journal |last1=Muhly |first1=J. D. |last2=Sasson |first2=J. M. |last3=Baines |first3=J. |date=1995 |title=Mining and metalwork in ancient western Asia |journal=Civilizations of the ancient Near East |volume=3 |pages=1501-1521 }}</ref> <ref name="Renfrew1990">{{cite book |last=Renfrew |first=Colin |date=1990 |title=Archaeology and language: the puzzle of Indo-European origins |url=https://archive.org/details/archaeologylangu0000renf |location=New York |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521386753 }}</ref> <ref name="historyfiles">{{cite web |title=Indo-European Daughter Languages: Anatolian |url=https://www.historyfiles.co.uk/FeaturesMiddEast/AnatoliaLanguage01.htm |access-date=26 студзеня 2021 |website=www.historyfiles.co.uk |archive-date=13 траўня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513212533/https://www.historyfiles.co.uk/FeaturesMiddEast/AnatoliaLanguage01.htm |url-status=live}}</ref> <ref name="Britannica_Anatolian languages">{{Cite web |title=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |access-date=26 студзеня 2021 |website=Encyclopedia Britannica |language=en |archive-date=6 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906190429/https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |url-status=live}}</ref> <ref name="Касьян">{{артыкул |спасылка=http://www.philology.ru/linguistics4/kasyan-11.htm |аўтар=[[Аляксей Сяргеевіч Касьян|Касьян А. С.]] |загаловак=Некоторые соображения о лексических схождениях между хурритским и северокавказскими языками |год=2011 |месца=СПб. |выданне=Индоевропейское языкознание и классическая филология. XV. Материалы чтений, посвящённых памяти профессора Иосифа Моисеевича Тронского 20–22 июня 2011 г. |выдавецтва=Наука |старонкі=252–258 |isbn=978-5-02-038261-9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210623060641/http://www.philology.ru/linguistics4/kasyan-11.htm |archive-date=2021-06-23}}</ref> <ref name="Freeman">{{cite book |last=Freeman |first=Charles |title= Egypt, Greece and Rome: Civilizations of the Ancient Mediterranean |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=978-0-19-872194-9}}</ref> <ref name="Allan+Avila-Martel+et_al">{{cite encyclopedia |last1=Allan |first1=John |last2=Avila-Martel |first2=Alamiro de |last3=Breen |first3=Walter Henry |last4=Sellwood |first4=David Grenville John |last5=Stern |first5=Samuel Miklos |last6=Sutherland |first6=Carol Humphrey Vivian |date= |chapter=Ancient Greek coins |chapter-url=https://www.britannica.com/money/coin/Origins-of-coins#ref15878 |title=Coin |url=https://www.britannica.com/money/coin |access-date=8 красавіка 2026 |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref> <ref name="Howgego">{{cite book |last=Howgego |first=C. J. |author-link=Крыстафер Хаўгега |year=1995 |title=Ancient History from Coins |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-08992-0 }}</ref> <ref name=Bryce_2012_pp369–370>{{harvnb|Bryce|2012|pp=369–370}}: <blockquote>Адзіныя дакладныя сведчанні значнага мікенскага засялення дзе-небудзь у рэгіёне Блізкага Усходу выяўлены ў Мілеце на паўднёва-заходнім узбярэжжы Анатоліі, у вусці ракі [[Вялікі Мендэрэс|Меандр]], а таксама ў мясцовасці, што цяпер называецца Мюсгебі…{{oq|en|The only clear evidence we have for significant Mycenaean settlement anywhere in the Near Eastern region is at Miletus on the southwestern Anatolian coast, at the mouth of the Maeander River, and at the site now called Müsgebi…}}</blockquote></ref> <ref name="Britannica_Greek colonies">{{cite web |title=Anatolia – Greek colonies on the Anatolian coasts, c. 1180–547 bce |url=https://www.britannica.com/place/Anatolia/Greek-colonies-on-the-Anatolian-coasts-c-1180-547-bce |access-date=2 February 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]] |language=en |quote=Before the Greek migrations that followed the end of the Bronze Age (c. 1200 BCE), probably the only Greek-speaking communities on the west coast of Anatolia were Mycenaean settlements at Iasus and Müskebi on the Halicarnassus peninsula and walled Mycenaean colonies at Miletus and Colophon. |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321122314/https://www.britannica.com/place/Anatolia/Greek-colonies-on-the-Anatolian-coasts-c-1180-547-bce |archive-date=21 March 2023 |url-status=live }}</ref> <ref name="Yavuz2010">{{cite book |last=Yavuz |first=Mehmet Fatih |date=2010 |chapter=Anatolia |chapter-url= http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195170726.001.0001/acref-9780195170726-e-61 |title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-517072-6 |doi=10.1093/acref/9780195170726.001.0001 |archive-date=6 снежня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102239/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195170726.001.0001/acref-9780195170726-e-61 |url-status=live |access-date=5 снежня 2018 }}</ref> <ref name="Honey2016">{{cite book |last=Honey |first=Linda |date=5 December 2016 |chapter=Justifiably Outraged or Simply Outrageous? The Isaurian Incident of Ammianus Marcellinus |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5geoDQAAQBAJ&q=isaurian%20personal%20names&pg=PT64 |title=Violence in Late Antiquity: Perceptions and Practices |publisher=Routledge |page=50 |isbn=978-1-351-87574-5 |archive-date=19 траўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519052917/https://books.google.com/books?id=5geoDQAAQBAJ&q=isaurian%20personal%20names&pg=PT64 |url-status=live |access-date=8 лістапада 2020}}</ref> <ref name="Cooper+Decker">{{cite book |last1=Cooper |first1=J. Eric |last2=Decker |first2=Michael J. |title=Life and Society in Byzantine Cappadocia |isbn=0230361064 |page=14}}</ref> <ref name="Swain+Adams+Janse2002">{{cite book |last1=Swain |first1=Simon |last2=Adams |first2=J. Maxwell |last3=Janse |first3=Mark |title=Bilingualism in Ancient Society: Language Contact and the Written Word |url=https://archive.org/details/bilingualisminan0000unse |publisher=Oxford University Press |location=Oxford [Oxfordshire] |year=2002 |pages=[https://archive.org/details/bilingualisminan0000unse/page/246 246]–66 |isbn=0-19-924506-1}}</ref> <ref name="Freeman2001">{{cite book |last=Freeman |first=Philip |title=The Galatian Language: A Comprehensive Survey of the Language of the Ancient Celts in Greco-Roman Asia Minor |publisher=Edwin Mellen Press |year=2001 |pages=11–12 |isbn=978-0773474239 |language=en }}</ref> <ref name="Clackson2012">{{cite book |last=Clackson |first=James |chapter=Language maintenance and language shift in the Mediterranean world during the Roman Empire |title=Multilingualism in the Graeco-Roman Worlds |editor-last1=Mullen |editor-first1=Alex |editor-last2=James |editor-first2=Patrick |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |pages=46 |isbn=978-1-107-01386-5 |language=en }}<blockquote>Другое сведчанне аб познім захаванні галацкай мовы сустракаецца ў „Жыціі [[Еўфімій Вялікі|святога Еўфімія]]“, які памёр у 487 годзе н. э.{{oq|en|The second testimonium for the late survival of Galatian appears in the Life of Saint Euthymius, who died in ad 487.}}</blockquote></ref> <ref name="Norton2013">{{cite journal |last=Norton |first=Tom |date=September 2013 |title=A question of identity: Who were the Galatians? |url=https://repository.uwtsd.ac.uk/402/1/TOM%20NORTON.pdf |publisher=University of Wales |page=62 |access-date=18 красавіка 2026 |archive-date=2 лістапада 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102201528/http://repository.uwtsd.ac.uk/402/1/TOM%20NORTON.pdf |url-status=dead }}<blockquote>Апошняя згадка пра [[Галацкая мова|галацкую мову]] сустракаецца праз дзвесце гадоў, у VI стагоддзі, калі [[Кірыл Скіфапальскі]] пацвярджае, што на ёй усё яшчэ размаўлялі праз восемсот гадоў пасля прыходу галатаў у Малую Азію. Кірыл апісвае выпадак, калі [[Сатана]] на пэўны час [[Апантанасць|авалодаў]] адным манахам з Галатыі, з-за чаго той страціў дар мовы. Аднак, калі манах ачуняў, на ўсе пытанні ён адказваў выключна на сваёй роднай галацкай мове: «Калі яго прымушалі гаварыць, ён размаўляў толькі па-галацку». Пасля гэтага пісьмовыя крыніцы маўчаць, і застаецца спадзявацца толькі на новыя археалагічныя або літаратурныя знаходкі, якія маглі б паказаць, ці захоўвалася галацкая мова ў пазнейшыя часы. У гэтым кантэксце вельмі паказальным з’яўляецца прыклад [[Крымска-гоцкая мова|крымска-гоцкай мовы]]. Доўгі час лічылася, што яна вымерла яшчэ ў V стагоддзі н. э., аднак выяўленне невялікага корпуса тэкстаў на гэтай мове, датаванага XVI стагоддзем, цалкам змяніла гэтае ўяўленне.{{oq|en|The final reference to Galatian comes two hundred years later in the sixth century, when Cyril of Scythopolis attests that Galatian was still being spoken eight hundred years after the Galatians arrived in Asia Minor. Cyril tells of the temporary possession of a monk from Galatia by Satan and rendered speechless, but when he recovered, he spoke only in his native Galatian when questioned: 'If he were pressed, he spoke only in Galatian'.180 After this, the rest is silence, and further archaeological or literary discoveries are awaited to see if Galatian survived any later. In this regard, the example of Crimean Gothic is instructive. It was presumed to have died out in the fifth century CE, but the discovery of a small corpus of the language dating from the sixteenth century altered this perception.}}</blockquote></ref> <ref name="Dandamaev1989">{{cite book |last=Dandamaev |first=M. A. |author-link=Магамед Абдулкадыравіч Дандамаеў |date=1989 |title=A Political History of the Achaemenid Empire |publisher=Brill |page=294 |isbn=978-90-04-09172-6 }}</ref> <ref name="Schmitt1986">{{cite encyclopedia |last=Schmitt |first=R. |author-link=Рудзігер Шміт (мовазнавец) |year=1986 |title=ARTAXERXES II |url=http://www.iranicaonline.org/articles/artaxerxes-ii-achaemenid-king |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=II, Fasc. 6 |pages=656–58 |access-date=21 красавіка 2019 |archive-date=9 красавіка 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190409011010/http://www.iranicaonline.org/articles/artaxerxes-ii-achaemenid-king |url-status=live }}</ref> <ref name="Roisman+Worthington2010">{{cite book |last1=Roisman |first1=Joseph |last2=Worthington |first2=Ian |year=2010 |title=A Companion to Ancient Macedonia |url=https://books.google.com/books?id=lkYFVJ3U-BIC |publisher=John Wiley and Sons |isbn=978-1-4051-7936-2 |access-date=20 чэрвеня 2015 |archive-date=16 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416185650/https://books.google.com/books?id=lkYFVJ3U-BIC |url-status=live}}</ref> <ref name="Allen1983">{{cite book |last=Allen |first=Reginald E. |date=1983 |title=The Attalid Kingdom: A Constitutional History |url=https://archive.org/details/attalidkingdomco0000alle|location=Oxford |publisher=Clarendon Press |pages=[https://archive.org/details/attalidkingdomco0000alle/page/84 84]-85 |isbn=0-19-814845-3}}</ref> <ref name="Mithradates VI">{{cite encyclopedia |title=Mithradates VI Eupator |url=https://www.britannica.com/biography/Mithradates-VI-Eupator |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> <ref name="Hewsen2009">{{cite book |last=Hewsen |first=Robert H. |editor=Richard G. Hovannisian |editor-link=Рычард Аванісян |chapter=Armenians on the Black Sea: The Province of Trebizond |year=2009 |title=Armenian Pontus: The Trebizond-Black Sea Communities |url=https://archive.org/details/armenianpontustr0000unse |location=Costa Mesa, CA |publisher=Mazda Publishers, Inc. |pages=[https://archive.org/details/armenianpontustr0000unse/page/40 41], 37–66 |isbn=978-1-56859-155-1 }}</ref> <ref name="Traina2017">{{cite book |last1=Traina |first1=Giusto |author1-link=Джуста Трайна |editor1-last=Dueck |editor1-first=Daniela |date=2017 |chapter=Strabo and the history of Armenia |title=The Routledge Companion to Strabo |publisher=Routledge |location=London |page=95 |isbn=978-1-315-69641-6 }}</ref> <ref name="Bennett1997">{{Cite book |last=Bennett |first=Julian |url=https://books.google.com/books?id=qk_tofvS8EsC |title=Trajan: Optimus Princeps: a Life and Times |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=978-0-415-16524-2}}. Мал. 1. Рэгіёны на ўсход ад ракі [[Еўфрат]] утрымліваліся пад уладай толькі ў 116–117 гадах.</ref> <ref name="Niewöhner2017">{{cite book |last=Niewöhner |first=Philipp |year=2017 |chapter=Chapter 3: Urbanism – The Archaeology of Byzantine Anatolia |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cgUmDwAAQBAJ&pg=PA39 |editor-last=Niewöhner |editor-first=Philipp |title=The Archaeology of Byzantine Anatolia: From the End of Late Antiquity until the Coming of the Turks |location=Oxford and New York |publisher=[[Oxford University Press]] |pages=39–59 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190610463.003.0004 |isbn=978-0-19-061048-7}}</ref> <ref name="Thonemann2018">{{cite book |last=Thonemann |first=Peter |year=2018 |chapter=Anatolia |chapter-url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-241 |title=The Oxford Dictionary of Late Antiquity |publisher=Oxford University Press |volume=1 |isbn=978-0-19-866277-8 |doi=10.1093/acref/9780198662778.001.0001 |access-date=6 December 2018 |archive-date=6 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102258/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-241 |url-status=live }}</ref> <ref name="Haldon1990">{{cite book |last=Haldon |first=John |date=1990 |title=Byzantium in the Seventh Century: The Transformation of a Culture |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521319171 }}</ref> <ref name="Brubaker+Haldon2011">{{cite book |last1=Brubaker |first1=Leslie |last2=Haldon |first2=John |date=2011 |title=Byzantium in the Iconoclast Era, c. 680-850: A History |url=https://archive.org/details/byzantiuminicono0000brub |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521430937 }}</ref>. <ref name="Whittow1996">{{cite book |last=Whittow |first=Mark |date=1996 |title=The Making of Byzantium, 600–1025 |url=https://archive.org/details/makingofbyzantiu0000whit |publisher=University of California Press |isbn=978-0520204966 }}</ref> <ref name="Holmes2005">{{cite book |last=Holmes |first=Catherine |date=2005 |title=Basil II and the Governance of Empire (976–1025) |url=https://archive.org/details/basiliigovernanc0000holm |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199279685 }}</ref> <ref name="Angold1997">{{cite book |last=Angold |first=Michael |year=1997 |title=The Byzantine Empire 1025–1204 |url=https://archive.org/details/byzantineempire10000ango |publisher=Longman |page=[https://archive.org/details/byzantineempire10000ango/page/116 117] |isbn=978-0-582-29468-4 }}</ref> <ref name="Treadgold1997">{{cite book |last=Treadgold |first=Warren |date=1997 |title=A History of the Byzantine State and Society |url=https://archive.org/details/historyofbyzanti0000trea |location=Stanford, California |publisher=Stanford University Press |pages=[https://archive.org/details/historyofbyzanti0000trea/page/940 941]–944 |isbn=978-0-8047-2630-6 }}</ref> <ref name="Cahen1968">{{cite book |last=Cahen |first=Claude |date=1968 |title=Pre-Ottoman Turkey: A General Survey of the Material and Spiritual Culture and History c. 1071–1330 |location=London |publisher=Sidgwick & Jackson |isbn=0-283-35251-4 }}</ref> <ref name="Pancaroğlu2003">{{cite journal |last=Pancaroğlu |first=Oya |date=2003 |title=The Itinerant Palace: The Sultan’s Caravanserais of Thirteenth-Century Anatolia |journal=Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World |volume=20 |publisher=Brill |pages=103–126 |issn=0732-2992 }}</ref> <ref name="Crane1993">{{cite journal |last=Crane |first=Howard |title=Notes on Muslim Patronage in Medieval Anatolia |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=113 |issue=1 |date=1993 |pages=1–17 |doi=10.2307/604190 }}</ref> <ref name="Garsoïan1984">{{cite journal |last=Garsoïan |first=Nina |title=The Early-Mediaeval Armenian City: An Alien Element? |journal=Journal of the Ancient Near Eastern Society |edition=Ancient Studies in Memory of Elias Bickerman |volume=16-17 |date=1984/85 |pages=67-83 }}</ref> <ref name="Daskalakis-Mathews">{{cite journal |last1=Mathews |first1=Thomas F. |last2=Daskalakis-Mathews |first2=A.-C. |title=Islamic-Style Mansions in Byzantine Cappadocia and the Development of the Inverted T-Plan |publisher=The Journal of the Society of Architectural Historians |volume=56 |issue=3 |publication-date=September 1997 |pages=294-315 |doi=10.2307/991243 }}</ref> <ref name="Redford2000">{{cite book |last=Redford |first=Scott |date=2000 |title=Landscape and the State in Medieval Anatolia: Seljuk Gardens and Pavilions of Alanya |url=https://archive.org/details/landscapestatein0000redf |publisher=Archaeopress (Oxford) |isbn=978-1841710952 }}</ref> <ref name="Lewis2000">{{cite book |last=Lewis |first=Franklin |date=2000 |title=Rumi: Past and Present, East and West: The Life, Teachings and Poetry of Jalâl al-Din Rumi |url=https://archive.org/details/rumipastpresente0000lewi_f6r2 |publisher=Oneworld Publications |isbn=978-1851682140 }}</ref> <ref name="Balyuzi1976">{{cite book |last=Balyuzi |first=H. M. |date=1976 |title=Muḥammad and the course of Islám |url=https://archive.org/details/muhammadcourseof0000baly |publisher=George Ronald Publisher |page=[https://archive.org/details/muhammadcourseof0000baly/page/342 342] |isbn=978-0853980605 }}</ref> <ref name="Freely2008">{{cite book |last=Freely |first=John |date=2008 |title=Storm on Horseback: The Seljuk Warriors of Turkey |url=https://archive.org/details/stormonhorseback0000free |publisher=I.B. Tauris |page=[https://archive.org/details/stormonhorseback0000free/page/82 83] |isbn=978-1845117030 }}</ref> <ref name="Bosworth1996">{{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |date=1996 |title=The new Islamic dynasties: a chronological and genealogical manual |url=https://archive.org/details/newislamicdynast0000bosw |publisher=Columbia University Press / Edinburgh University Press |page=[https://archive.org/details/newislamicdynast0000bosw/page/234 234] |isbn=978-0231107143 }}</ref> <ref name="Köprülü1992">{{cite book |last=Köprülü |first=Mehmet Fuat |editor-last=Leiser |editor-first=Gary |date=1992 |title=The origins of the Ottoman Empire |url=https://archive.org/details/originsofottoman0000kprl |publisher=State University of New York Press |page=[https://archive.org/details/originsofottoman0000kprl/page/32 33] |isbn=978-0791408193 }}</ref> <ref name="Partner1997">{{cite book |last=Partner |first=Peter |date=1997 |title=God of battles: holy wars of Christianity and Islam |publisher=Princeton University Press |page=122 |isbn=978-0691002354 }}</ref> <ref name="Finkel2005">{{cite book |last=Finkel |first=Caroline |date=2005 |title=Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire 1300-1923 |publisher=John Murray / Basic Books |page=13 |isbn=978-0465023967 }}</ref> <ref name="Artuk1980">{{cite journal |last=Artuk |first=İbrahim |date=1980 |editor-last1=Okyar |editor-first1=O. |editor-last2=İnalcık |editor-first2=H. |title=Osmanlı Beyliğinin Kurucusu Osman Gâzi'ye Ait Sikke |trans-title=Манета, прыналежная заснавальніку Асманскага бейліка Асману Газі |journal=Social and Economic History of Turkey (1071-1920) |location=Ankara |page=27f }}</ref> <ref name="Pamuk2000">{{cite book |last=Pamuk |first=Şevket |date=2000 |title=A Monetary History of the Ottoman Empire |publisher=Cambridge University Press |pages=30–31 |isbn=978-0521441971 }}</ref> <ref name="Britannica_Osman I">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/biography/Osman-I |title=Osman I {{!}} Ottoman Sultan |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=23 красавіка 2018 |archive-date=24 красавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424073731/https://www.britannica.com/biography/Osman-I |url-status=live}}</ref> <ref name="Britannica_Orhan">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/biography/Orhan |title=Orhan {{!}} Ottoman Sultan |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=23 красавіка 2018 |archive-date=10 сакавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310140006/https://www.britannica.com/biography/Orhan |url-status=live}}</ref> <ref name="Fleet2010">{{cite book |last=Fleet |first=Kate |year=2010 |chapter=The rise of the Ottomans |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/new-cambridge-history-of-islam/rise-of-the-ottomans/015D10BC98EA8A2D69B29D54AC7241CC |title=The New Cambridge History of Islam |language=en |publisher=Cambridge Core |pages=313–31 |doi=10.1017/CHOL9780521839570.013 |isbn=978-1-139-05615-1 |access-date=23 красавіка 2018 |archive-date=24 красавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424071602/https://www.cambridge.org/core/books/new-cambridge-history-of-islam/rise-of-the-ottomans/015D10BC98EA8A2D69B29D54AC7241CC |url-status=live}}</ref> <ref name="Lowry2003">{{cite book |last=Lowry |first=Heath W. |date=2003 |title=The Nature of the Early Ottoman State |url=https://archive.org/details/natureofearlyott0000lowr |publisher=SUNY Press |isbn=978-0791456361 }}</ref> <ref name="Finkel2007">{{cite book |last=Finkel |first=Caroline |title=Osman's Dream: The History of the Ottoman Empire |url=https://books.google.com/books?id=9cTHyUQoTyUC&pg=PA5 |year=2007 |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-00850-6 |page=5 |access-date=6 чэрвеня 2013 |archive-date=2 студзеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140102002603/http://books.google.com/books?id=9cTHyUQoTyUC&pg=PA5 |url-status=live }}</ref> <ref name="Kafadar1995">{{cite book |last=Kafadar |first=Cemal |date=1995 |title=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State |url=https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa |publisher=University of California Press |isbn=978-0520206007 }}</ref> <ref name="Kastritsis2007">{{cite book |last=Kastritsis |first=Dimitris |date=2007 |title=The Sons of Bayezid: Empire Building and Representation in the Ottoman Civil War of 1402-13 |publisher=Brill |isbn=978-9004158368 }}</ref> <ref name="Babinger1978">{{cite book |last=Babinger |first=Franz |date=1978 |title=Mehmed the Conqueror and His Time |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691010786 }}</ref> <ref name="Halicarnassus">{{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/halicarnassus |title=Halicarnassus |website=Encyclopaedia Iranica |date=1 March 2012 |first1=Bruno |last1=Genito |access-date=23 красавіка 2018 |archive-date=24 красавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424071811/http://www.iranicaonline.org/articles/halicarnassus |url-status=live}}</ref> <ref name="Vatin2000">{{cite book |last=Vatin |first=Nicolas |date=2000 |title=Rhodes et l’ordre de Saint-Jean-de-Jérusalem |language=fr |publisher=CNRS Éditions |isbn=978-2271057351 }}</ref> <ref name="Barkey1994">{{cite book |last=Barkey |first=Karen |date=1994 |title=Bandits and Bureaucrats: The Ottoman Route to State Centralization |url=https://archive.org/details/banditsbureaucra00bark_0 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0801484193 }}</ref> <ref name="Özel2016">{{cite book |last=Özel |first=Oktay |date=2016 |title=The Collapse of Rural Order in Ottoman Anatolia |series=The Ottoman Empire and its Heritage |volume=61 |publisher=Brill |doi=10.1163/9789004311244 }}</ref> <ref name="Faroqhi">{{cite book |last=Faroqhi |first=Suraiya |date= |chapter=Crisis and Change, 1590-1699 |title=The Cambridge History of Turkey |volume=3 |isbn=978-0521620956 }}</ref> <ref name="Incorporated2009">{{cite book |year=2009 |title=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-2676-0 |page=244 |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&q=chveneburi&pg=PA244}}</ref> <ref name="Simonian2007">{{cite book |last=Simonian |first=Hovann H. |author-link=Аван Сіманян |chapter=Hemshin from Islamicization to the end of the nineteenth century |title=The Hemshin: History, society and identity in the Highlands of Northeast Turkey |url=https://archive.org/details/hemshinhistoryso0000unse |editor=Hovann H. Simonian |publisher=Routledge |year=2007 |location=London and New York |series=Routledge Advances in Central Asian Studies |pages=52–99 |isbn=978-0-7007-0656-3 |language=en }}</ref> <ref name="Pekesen2012">{{cite journal |last=Pekesen |first=Berna |date=7 March 2012 |editor-last1=Berger |editor-first1=Lutz |editor-last2=Landes |editor-first2=Lisa |title=Expulsion and Emigration of the Muslims from the Balkans |url=http://ieg-ego.eu/en/threads/europe-on-the-road/forced-ethnic-migration/berna-pekesen-expulsion-and-emigration-of-the-muslims-from-the-balkans |journal=European History Online (EGO) |publisher=Leibniz Institute of European History (IEG) |access-date=9 верасня 2022 |translator-last=Reid |translator-first=Christopher |issn=2192-7405 }}</ref> <ref name="McCarthy1995">{{cite book |last=McCarthy |first=Justin |date=1995 |title=Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims, 1821–1922 |publisher=Darwin Press |isbn=978-0878500949 }}</ref> <ref name="Świętochowski1995">{{cite book |last=Świętochowski |first=Tadeusz |author-link=Тадэвуш Швентахоўскі |url=https://books.google.com/books?id=FfRYRwAACAAJ&q=Russia+and+Iran+in+the+great+game:+travelogues+and+orientalism |title=Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition |publisher=[[Columbia University Press]] |year=1995 |pages=69, 133 |isbn=978-0-231-07068-3 }}</ref> <ref name="genocidescholars">{{cite web |author=International Association of Genocide Scholars |title=Genocide Scholars Association Officially Recognizes Assyrian, Greek Genocides |date=December 16, 2007 |url=http://genocidescholars.org/images/PRelease16Dec07IAGS_Officially_Recognizes_Assyrian_Greek_Genocides.pdf |access-date=15 жніўня 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601144026/http://genocidescholars.org/images/PRelease16Dec07IAGS_Officially_Recognizes_Assyrian_Greek_Genocides.pdf |archive-date=1 чэрвеня 2011 }}</ref> <ref name="Akçam2006">{{cite book |last=Akçam |first=Taner |author-link=Танер Акчам |date=2006 |title=A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility |url=https://archive.org/details/shamefulactarmen2006akam |publisher=Metropolitan Books |isbn=978-0805079326 }}</ref> <ref name="Kévorkian2011">{{cite book |last=Kévorkian |first=Raymond |author-link=Райманд Аруцюн Кеваркян |date=2011 |title=The Armenian Genocide: A Complete History |url=https://archive.org/details/armeniangenocide0000kvor |publisher=I.B. Tauris |isbn=978-1848855618 }}</ref> <ref name="Shirinian2017">{{cite book |last=Shirinian |first=George N. |date=2017 |title=Genocide in the Ottoman Empire: Armenians, Assyrians, and Greeks, 1913-1923 |publisher=Berghahn Books |isbn=978-1785331602 }}</ref> <ref name="Clark2006">{{cite book |last=Clark |first=Bruce |date=2006 |title=Twice A Stranger: The Mass Expulsions that Forged Modern Greece and Turkey |url=https://archive.org/details/isbn_9780674023680 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674023680 }}</ref> <ref name="economist">{{cite web |date=7 September 2023 |title=The uncertain future of Greeks in Turkey |url=https://www.economist.com/europe/2023/09/07/the-uncertain-future-of-greeks-in-turkey#selection-1030.0-1030.1 |access-date=3 верасня 2024 |website=archive.is |archive-url=https://archive.today/20230907151019/https://www.economist.com/europe/2023/09/07/the-uncertain-future-of-greeks-in-turkey#selection-1030.0-1030.1 |archive-date=7 верасня 2023}}</ref> <ref name="Morris+Ze'evi2019">{{cite book |last1=Morris |first1=Benny |last2=Ze'evi |first2=Dror |date=24 April 2019 |url=https://books.google.com/books?id=THSPDwAAQBAJ&q=Benny+Morris+the+thirty+year+genocide |title=The Thirty-Year Genocide: Turkey's Destruction of Its Christian Minorities, 1894–1924 |publisher=Harvard University Press |page=3 |isbn=978-0-674-91645-6 |language=en}}</ref> <ref name="Fromkin1989">{{cite book |last=Fromkin |first=David |date=1989 |title=A Peace to End All Peace: The Fall of the Ottoman Empire and the Creation of the Modern Middle East |url=https://archive.org/details/peacetoendallpea0000from |publisher=Henry Holt and Company |isbn=978-0805008579 }}</ref> <ref name="Mango2000">{{cite book |last=Mango |first=Andrew |date=2000 |title=Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey |url=https://archive.org/details/ataturk0000mang_b0t1 |publisher=Overlook Press |isbn=978-1585670116 }}</ref> <ref name="joshuaproject">{{cite web |url=http://joshuaproject.net/countries/TU |title=Country: Turkey |work=Joshuaproject |archive-url=https://web.archive.org/web/20151228184403/http://joshuaproject.net/countries/TU |archive-date=2015-12-28 |access-date=2014-09-25 |url-status=dead}}</ref> <ref name="CIAonline">{{cite book |chapter=Turkey |chapter-url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |title=The World Factbook |edition=Online |date=2015 |publisher=US Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |issn=1553-8133 |access-date=2 жніўня 2015 |archive-date=6 студзеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106054742/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |url-status=dead}}</ref> <ref name="KIOP2017">{{cite web |date=2017 |title=The Kurdish Population |url=http://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |publisher=Kurdish Institute of Paris }}</ref> <ref name="TR100">{{cite web |title=TR100 |url=https://interaktif.konda.com.tr/turkiye-100-kisi-olsaydi |access-date=2022-10-13 |website=interaktif.konda.com.tr}}</ref> <ref name="Heper">{{cite book |last=Heper |first=Metin |date=2006 |title=Structure and Function in Turkish Society: Essays on Government, Administration and Social Change |series=Analecta Isisiana |volume=LXXXVII |issue=87 |location=Istanbul |publisher=Isis Press |page=81 |isbn=978-9754283181 }}</ref> <ref name="Vryonis">{{cite book |last=Vryonis |first=Speros |title=The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamization from the Eleventh through the Fifteenth Century |url=https://archive.org/details/declineofmedieva0000vryo |publisher=University of California Press |year=1971 |location=Berkeley and Los Angeles |isbn=978-0520015975 |language=en}}</ref> <ref name="Genomic History">{{cite journal |last1=Haber |first1=Marc |last2=Doumet-Serhal |first2=Claude |last3=Scheib |first3=Christiana L. |title=The Genomic History of the Middle East |journal=Cell |volume=182 |issue=4 |pages=942–954 |date=2020 |doi=10.1016/j.cell.2020.06.038 |language=en}}</ref> <ref name="Cheterian">{{cite book |last=Cheterian |first=Vicken |title=Open Wounds: Armenians, Turks and a Century of Genocide |url=https://archive.org/details/openwoundsarmeni0000chet |publisher=Hurst Publishers |year=2015 |location=London |isbn=978-1849044585 |language=en}}</ref> }} == Література == {{refbegin}} * {{cite book |last=Akurgal |first=Ekrem |author-link=Экрэм Акургал |title=The Hattian and Hittite Civilizations |year=2001 |location=Ankara |publisher=Ministry of Culture |isbn=978-975-17-2756-5 |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ |access-date=7 January 2021 |archive-date=28 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428164117/https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Barjamovic |first=Gojko |author-link=Гойка Бар’ямовіч |title=A Historical Geography of Anatolia in the Old Assyrian Colony Period |year=2011 |location=Copenhagen |publisher=Museum Tusculanum Press |isbn=978-87-635-3645-5 |url=https://books.google.com/books?id=hB9feN_sbx4C |access-date=7 January 2021 |archive-date=28 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428164116/https://books.google.com/books?id=hB9feN_sbx4C |url-status=live }} * {{cite book |last=Bryce |first=Trevor R. |author-link=Трэвар Роберт Брайс |title=The Kingdom of the Hittites |year=2005 |orig-date=1998 |edition=2nd revised |location=New York |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-927908-1 |url=https://books.google.com/books?id=HMHmCwAAQBAJ |access-date=7 January 2021 |archive-date=5 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505123630/https://books.google.com/books?id=HMHmCwAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Bryce |first=Trevor R. |author-link=Трэвар Роберт Брайс |title=The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia: The Near East from the Early Bronze Age to the fall of the Persian Empire |year=2009 |location=London & New York |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-15907-9 |url=https://books.google.com/books?id=AwwNS0diXP4C }} * {{cite book | editor-last1=Cohen | editor-first1=Saul B. | title=The Columbia Gazetteer of the World: Volume 1 A to G | url=https://archive.org/details/columbiagazettee0000unse_l7h3 | publisher=Columbia University Press |edition=2nd | year=2008 | isbn=978-0-231-14554-1 | oclc=212893637}} * {{cite book | last=Comrie | first=Bernard | editor-first1=Bernard | editor-last1=Comrie | title=The World's Major Languages | publisher=Routledge | date=2018 |edition=3rd | isbn=978-0-19-506511-4 |doi=10.4324/9781315644936}} * {{cite book | last=Howard | first=Douglas A. | title=The History of Turkey | url=https://archive.org/details/historyofturkey0002howa | publisher=Greenwood | publication-place=Santa Barbara, California | year=2016 | isbn=978-1-4408-3466-0 |edition=2nd}} * {{cite book | last=McColl | first=R. W. | title=Encyclopedia of World Geography | publisher=Facts On File | year=2014 | isbn=978-0-8160-7229-3}} * {{cite book |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.001.0001 |date=2012 |isbn=978-0-19-537614-2 |editor-last1=McMahon |editor-last2=Steadman |editor-first1=Gregory |editor-first2=Sharon |title=The Oxford Handbook of Ancient Anatolia: (10,000-323 BCE) |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_m5e2 |publisher=Oxford University Press}} ** {{harvc |last1=McMahon |first1=Gregory |last2=Steadman |first2=Sharon |chapter=Introduction: The Oxford Handbook of Ancient Anatolia |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=3–12 |anchor-year=2012a}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0001}} ** {{harvc |last1=McMahon |first1=Gregory |chapter=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=15–33}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002}} ** {{harvc |last1=Matthews |first1=Roger |chapter=A History of the Preclassical Archaeology of Anatolia |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=34–55}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0003}} ** {{harvc |last1=Steadman |first1=Sharon |chapter=The Early Bronze Age on the Plateau |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=229–259}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0010}} ** {{harvc |last1=Michel |first1=Cécile |chapter=The Kārum Period on the Plateau |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=313–336}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0013}} ** {{harvc |last1=Bryce |first1=Trevor |author-link=Трэвар Роберт Брайс |chapter=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=363–375}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015}} ** {{harvc |last1=Khatchadourian |first1=Lori |chapter=The Iron Age in Eastern Anatolia |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=464–499}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0020}} ** {{harvc |last1=Greaves |first1=Alan M. |chapter=The Greeks in Western Anatolia |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=500–514}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0021}} ** {{harvc |last1=Beckman |first1=Gary |chapter=The Hittite Language: Recovery and Grammatical Sketch |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=517–533}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0022}} ** {{harvc |last1=Yakubovich |first1=Ilya |chapter=Luwian and the Luwians |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=534–547}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0023}} ** {{harvc |last1=Zimansky |first1=Paul |chapter=Urartian and the Urartians |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=548–559}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0024}} ** {{harvc |last1=Sams |first1=G. Kenneth |chapter=Anatolia: The First Millennium B.C.E. in Historical Context |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=604–622}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0027}} ** {{harvc |last1=Melchert |first1=H. Craig |chapter=Indo-Europeans |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=704–716}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0031}} ** {{harvc |last1=Jablonka |first1=Peter |chapter=Troy in Regional and International Context |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=717–733}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0032}} ** {{harvc |last1=Harl |first1=Kenneth W. |chapter=The Greeks in Anatolia: From the Migrations to Alexander the Great |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=752–774}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0034}} * {{cite book |last1=Steadman |first1=Sharon R. |last2=McMahon |first2=Gregory |year=2011 |title = The Oxford Handbook of Ancient Anatolia:(10,000–323 BCE) |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_m5e2 |publisher=Oxford University Press Inc. |isbn=978-0-19-537614-2 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.001.0001 |hdl=11693/51311 |editor1-last=McMahon |editor1-first=Gregory |editor2-last=Steadman |editor2-first=Sharon }} * {{cite book | editor-last1=Tockner | editor-first1=Klement | editor-last2=Uehlinger | editor-first2=Urs | editor-last3=Robinson | editor-first3=Christopher T. | title=Rivers of Europe | publisher=Academic Press | year=2009 | isbn=978-0-08-091908-9 |url=https://books.google.com/books?id=GDmX5XKkQCcC}} * {{cite report |ref={{harvid|KONDA|2006}} |url=http://www.konda.com.tr/tr/raporlar/2006_09_KONDA_Toplumsal_Yapi.pdf |title=Toplumsal Yapı Araştırması 2006 |date=2006 |publisher=[[KONDA Research and Consultancy]] |access-date=21 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215004933/http://www.konda.com.tr/tr/raporlar/2006_09_KONDA_Toplumsal_Yapi.pdf |archive-date=15 February 2017}} {{refend}} == Спасылкі == * {{Commonscat-inline|Anatolia|Анатолія}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ВП-парталы|Геаграфія|Старажытная Грэцыя}} [[Катэгорыя:Малая Азія]] [[Катэгорыя:Паўвостравы Азіі]] [[Катэгорыя:Заходняя Азія]] [[Катэгорыя:Рэгіёны Азіі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя рэгіёны Турцыі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Старажытнай Грэцыі]] a6d6444bvfh47pnklfqcsdeau9e4gj7 0 48656 5146552 5146367 2026-05-25T14:59:12Z Emsihovanski 168445 /* Цяперашні склад */ 5146552 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Нафтан Наваполацк |Лагатып = [[File:FCNaftan.png|thumb|]] |ШырыняЛагатыпа = 175px |ПоўнаяНазва = Дзяржаўная спартыўная ўстанова «Футбольны клуб „Нафтан-Наваполацк“» |Мянушкі = ''Севяране'' |Горад = [[Наваполацк]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1963]] |Стадыён = «[[Атлант (стадыён, Наваполацк)|Атлант]]» |Умяшчальнасць = 4500 |Кіраўнік = {{Сцяг|Беларусь}} Аляксей Ванько |ПасадаКіраўніка = Старшыня клуба |Трэнер = {{Сцяг|Беларусь}} Валерый Стрыпейкіс (часова) |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 13 месца |Сайт = fcnaftan-novopolotsk.by | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 4169E1 | body1 = 4169E1 | rightarm1 = 4169E1 | shorts1 = 4169E1 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 4169E1 | socks2 = FFFFFF }} '''«Нафтан-Наваполацк»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Наваполацк]], заснаваны ў 1963 годзе. У 1996—2017 гадах (акрамя 2002 года) і з 2023 года каманда ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. == Папярэднія назвы == * 1963—1974: «Нафтавік» * 1979—1980: «Наваполацк» * 1981—1988: «Дзвіна» * 1989: «Камунальнік» * 1990—1991: «Дзвіна» * 1992—1994: «Нафтан» * 1995—2000: «Нафтан-Дэвон» * 2001—2023: «Нафтан» * 2024- н.ч. — «Нафтан-Наваполацк» == Дасягненні == * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] * Пераможца [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|2009]], [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|2012]] == Цяперашні склад == ''Станам на май 2026 года''<ref>{{Cite web |title=Игроки ФК «Нафтан» |url=https://fcnaftan-novopolotsk.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0/%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/?page=3 |date=2026-03-18 |access-date=2026-05-21 |website=fcnaftan-novopolotsk. |language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Аляксей Харытановіч]]||1995}} {{Ігрок|71|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Наўмовіч||2001}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Цітоў||2002}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|-|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Абакар Акаяў||2004}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Прыцкер|у арэндзе з «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]»|2005}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Кастамараў||1999}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Андрэй Уладзіміравіч Лебедзеў (футбаліст)|Андрэй Лебедзеў]]||1991}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Драбатовіч||2003}} {{Ігрок|44|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дэніс Федарэнка||2003}} {{Ігрок|42|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Джонатан Джон||2001}} {{Ігрок|97|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб| Васіль Чярняўскі|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск||2006}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб| Кіріл Адамавіч|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Шаміль Гаджыеў|у арэндзе з «[[ФК Дынама Махачкала|Дынама]]» Махачкала|2005}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Алімхан Зайніваў|у арэндзе з «[[ФК Дынама Махачкала-2|Дынама]]» Махачкала|2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|50|{{Сцяг|Замбія}}|ПА|Голдэн Мафвэнта||2001}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Музафар Гурбанаў|у арэндзе з «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]»|2002}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ілля Селязнёў||2007}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Аляксандр Аляксандравіч||1997}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ігнат Прановіч||2003}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яўгеній Зямко||1996}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Казахстан}}|ПА|Вадзім Якаўлеў||2003}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|-|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мацвей Суша||2007}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Дзмітрый Латыхаў||2003}} {{Ігрок|70| {{Сцяг|Італія}}{{Сцяг|Сенегал}}|Нап|Саліў Ціўнэ|у арэндзе з «[[МЛ Віцебск |МЛ]]» Віцебск|2002}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === '''Асноўная крыніца'''|<ref>{{cite web|title=Нафтан-Новополоцк.Тренеры|url=https://fcnaftan-novopolotsk.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0/%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2/%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2|website=fcnaftan-novopolotsk.by|access-date=2026-05-21|lang=ru|date=2026-03-18|}}</ref> * {{Сцяг|Беларусь}} (нар. -) — галоўны трэнер''<ref>{{Cite web |title=Вячеслав Геращенко вновь возглавил «Сморгонь»|url=https://betnews.by/vyacheslav-gerashhenko-glavnyj-trener-smorgoni/ |date=2026-05-20 |access-date=2026-05-21 |website=betnews.by |language = ru}}</ref>. * {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Стрыпейкіс]] (нар. 1974) — старшы трэнер(в.а. галоўны трэнер) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўгеній Малчан]] (нар. 1986) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Лісоўскі]] (нар. 1984) — трэнер брамнікаў * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Наўмовіч]] — трэнер-адміністратар * {{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Аўсейчык]] — урач спартыўнай медыцыны * {{Сцяг|Азербайджан}} [[Эльмар Мярзаеў]] (нар. 1963) — трэнер-масажыст * {{Сцяг|Беларусь}} Аляксандр Трайдук (нар. 1976) — галоўны трэнер дубля == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=60|Сезон !width=120|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Трэцяя (Д3)]] || '''10''' || 15 || 5 || 5 || 5 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/32 фіналу]]|| |- | 1992/93 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:silver"| '''2''' || 30 || 19 || 8 || 3 || <nowiki>71–20</nowiki> || '''46''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || |- | 1993/94 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:#cc9966"| '''3''' || 34 || 22 || 5 || 7 || <nowiki>88–31</nowiki> || '''49''' || || |- | 1994/95 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 22 || 20 || 1 || 1 || <nowiki>65–15</nowiki> || '''41''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 14 || 10 || 2 || 2 || <nowiki>29–14</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 4 || 13 || <nowiki>43–52</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 10 || 9 || 11 || <nowiki>40–33</nowiki> || '''39''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/8 фіналу]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 28 || 7 || 4 || 17 || <nowiki>30–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/8 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая (Д1)]] || '''12''' || 30 || 8 || 4 || 18 || <nowiki>39–63</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/8 фіналу]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 5 || 7 || 18 || <nowiki>25–69</nowiki> || '''22''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 26 || 4 || 2 || 20 || <nowiki>18–51</nowiki> || '''14''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2002 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Першая (Д2)]] || style="background:silver"| '''2''' || 30 || 21 || 5 || 4 || <nowiki>56–23</nowiki> || '''68''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая (Д1)]] || '''8''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>39–49</nowiki> || '''35''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Паўфінал]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>45–50</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/8 фіналу]]|| |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 10 || 3 || 13 || <nowiki>43–44</nowiki> || '''33''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 11 || 4 || 11 || <nowiki>45–42</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 9 || 9 || 8 || <nowiki>28–30</nowiki> || '''36''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 7 || 10 || <nowiki>41–35</nowiki> || '''46''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Пераможца]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая (Д1)]] || '''4''' || 26 || 12 || 2 || 12 || <nowiki>29–39</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Чвэрцьфінал]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>41–34</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Чвэрцьфінал]] || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 10 || 7 || 16 || <nowiki>35–45</nowiki> || '''37''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|Пераможца]] || |- | 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>23–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2013 ФК Нафтан|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 32 || 9 || 10 || 13 || <nowiki>29–41</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Нафтан|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая (Д1)]] || '''5''' || 32 || 11 || 10 || 11 || <nowiki>40–43</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Нафтан|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 8 || 6 || 12 || <nowiki>34–35</nowiki> || '''30''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Паўфінал]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Нафтан|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>25–46</nowiki> || '''29''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Нафтан|2017]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая (Д1)]] || '''16''' || 30 || 4 || 6 || 20 || <nowiki>18–57</nowiki> || '''13'''{{efn-ua|З каманды зняты 5 ачкоў за сістэматычнае невыкананне рашэнняў Камітэта па статусу і пераходам ігракоў АБФФ.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2018 ФК Нафтан|2018]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 10 || 11 || 7 || <nowiki>28–24</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Нафтан|2019]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 13 || 8 || 7 || <nowiki>58–43</nowiki> || '''47''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2020 ФК Нафтан|2020]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Першая (Д2)]] || '''12''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>36–43</nowiki> || '''21'''{{efn-ua|З каманды зняты 15 ачкоў за ўдзел ігракоў клуба ў дагаварных матчах у сезонах 2017—2018.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2021 ФК Нафтан|2021]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая (Д2)]] || '''8''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>44–46</nowiki> || '''44''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2022 ФК Нафтан|2022]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Першая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 24 || 16 || 5 || 3 || <nowiki>55–19</nowiki> || '''53''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая (Д1)]] || '''12 ''' || 28 || 6 || 5 || 17 || <nowiki>28–57</nowiki> || '''23''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || |- |2024 |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая (Д1)]] | ''' 14 ''' |30 |5 |11 |14 |27-44 | ''' 26 ''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|1/16 фіналу]] | |- |2025 |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Вышэйшая (Д1)]] |'''13''' |30 |8 |4 |18 |35-55 |'''28''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|1/16 фіналу]] | |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2| Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|2009—2010]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Бельгія}} |[[ФК Гент|Гент]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''2:2''' ({{Comment|в.г.|па выяздным галам}} 0:1) ||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2012/2013|2012—2013]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ФК Црвена Звезда Бялград|Црвена Звезда (Бялград)]] |align="center"|3:4 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''6:7'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Аляксандр Трайдук]] (1992 — ліпень 2001) * [[Андрэй Вікенцьевіч Зыгмантовіч|Андрэй Зыгмантовіч]] (ліпень — снежань 2001) * [[Васіль Зайцаў (трэнер)|Васіль Зайцаў]] (2002 — май 2004) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (май 2004 — май 2007) * [[Ігар Кавалевіч]] ({{в. а.}} у красавіку — ліпені 2007, ліпень 2007 — снежань 2012) * [[Павел Кучараў]] (снежань 2012 — чэрвень 2013) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у чэрвені — снежні 2013, снежань 2013 — жнівень 2016) * [[Алег Сідарэнкаў]] ({{в. а.}} у жніўні — лістападзе 2016, лістапад 2016 — лістапад 2017) * [[Аляксандр Трайдук]] (студзень — чэрвень 2018) * [[Юрый Леанідавіч Поклад|Юрый Поклад]] (чэрвень — снежань 2018) * [[Тарас Чопік]] (студзень 2019 — май 2021) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі — ліпені 2021, ліпень — снежань 2021) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень — снежань 2022) * [[Юрый Пунтус]] (снежань 2022 — май 2023) * [[Альберт Рыбак]] (май 2023- верасень 2024) * [[Ігар Крыўшчанка]] (верасень 2024 — студзень 2026) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень — май 2026) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі 2026 — н.ч) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://fcnaftan.com Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212073823/http://fcnaftan.com/ |date=12 лютага 2008 }} {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-naftan-navapolatsk/18860}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Нафтан}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Нафтан]] [[Катэгорыя:ФК Нафтан| ]] o2tv0gzqvvd1g10ibi3o4pxqh2my6j5 5146554 5146552 2026-05-25T15:00:10Z Emsihovanski 168445 /* Цяперашні склад */ 5146554 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Нафтан Наваполацк |Лагатып = [[File:FCNaftan.png|thumb|]] |ШырыняЛагатыпа = 175px |ПоўнаяНазва = Дзяржаўная спартыўная ўстанова «Футбольны клуб „Нафтан-Наваполацк“» |Мянушкі = ''Севяране'' |Горад = [[Наваполацк]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1963]] |Стадыён = «[[Атлант (стадыён, Наваполацк)|Атлант]]» |Умяшчальнасць = 4500 |Кіраўнік = {{Сцяг|Беларусь}} Аляксей Ванько |ПасадаКіраўніка = Старшыня клуба |Трэнер = {{Сцяг|Беларусь}} Валерый Стрыпейкіс (часова) |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 13 месца |Сайт = fcnaftan-novopolotsk.by | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 4169E1 | body1 = 4169E1 | rightarm1 = 4169E1 | shorts1 = 4169E1 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 4169E1 | socks2 = FFFFFF }} '''«Нафтан-Наваполацк»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Наваполацк]], заснаваны ў 1963 годзе. У 1996—2017 гадах (акрамя 2002 года) і з 2023 года каманда ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. == Папярэднія назвы == * 1963—1974: «Нафтавік» * 1979—1980: «Наваполацк» * 1981—1988: «Дзвіна» * 1989: «Камунальнік» * 1990—1991: «Дзвіна» * 1992—1994: «Нафтан» * 1995—2000: «Нафтан-Дэвон» * 2001—2023: «Нафтан» * 2024- н.ч. — «Нафтан-Наваполацк» == Дасягненні == * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] * Пераможца [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|2009]], [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|2012]] == Цяперашні склад == ''Станам на май 2026 года''<ref>{{Cite web |title=Игроки ФК «Нафтан» |url=https://fcnaftan-novopolotsk.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0/%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/?page=3 |date=2026-03-18 |access-date=2026-05-21 |website=fcnaftan-novopolotsk. |language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Аляксей Харытановіч]]||1995}} {{Ігрок|71|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Наўмовіч||2001}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Цітоў||2002}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|-|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Абакар Акаяў||2004}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Прыцкер|у арэндзе з «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]»|2005}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Кастамараў||1999}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Андрэй Уладзіміравіч Лебедзеў (футбаліст)|Андрэй Лебедзеў]]||1991}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Драбатовіч||2003}} {{Ігрок|44|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дэніс Федарэнка||2003}} {{Ігрок|42|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Джонатан Джон||2001}} {{Ігрок|97|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб| Васіль Чярняўскі|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск||2006}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб| Кіріл Адамавіч|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Шаміль Гаджыеў|у арэндзе з «[[ФК Дынама Махачкала|Дынама]]» Махачкала|2005}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Алімхан Зайніваў|у арэндзе з «[[ФК Дынама Махачкала-2|Дынама]]» Махачкала|2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|50|{{Сцяг|Замбія}}|ПА|Голдэн Мафвэнта||2001}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Музафар Гурбанаў|у арэндзе з «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]»|2002}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ілля Селязнёў||2007}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Аляксандр Аляксандравіч||1997}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ігнат Прановіч||2003}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яўгеній Зямко||1996}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Казахстан}}|ПА|Вадзім Якаўлеў||2003}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мацвей Суша||2007}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Дзмітрый Латыхаў||2003}} {{Ігрок|70| {{Сцяг|Італія}}{{Сцяг|Сенегал}}|Нап|Саліў Ціўнэ|у арэндзе з «[[МЛ Віцебск |МЛ]]» Віцебск|2002}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === '''Асноўная крыніца'''|<ref>{{cite web|title=Нафтан-Новополоцк.Тренеры|url=https://fcnaftan-novopolotsk.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0/%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2/%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2|website=fcnaftan-novopolotsk.by|access-date=2026-05-21|lang=ru|date=2026-03-18|}}</ref> * {{Сцяг|Беларусь}} (нар. -) — галоўны трэнер''<ref>{{Cite web |title=Вячеслав Геращенко вновь возглавил «Сморгонь»|url=https://betnews.by/vyacheslav-gerashhenko-glavnyj-trener-smorgoni/ |date=2026-05-20 |access-date=2026-05-21 |website=betnews.by |language = ru}}</ref>. * {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Стрыпейкіс]] (нар. 1974) — старшы трэнер(в.а. галоўны трэнер) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўгеній Малчан]] (нар. 1986) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Лісоўскі]] (нар. 1984) — трэнер брамнікаў * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Наўмовіч]] — трэнер-адміністратар * {{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Аўсейчык]] — урач спартыўнай медыцыны * {{Сцяг|Азербайджан}} [[Эльмар Мярзаеў]] (нар. 1963) — трэнер-масажыст * {{Сцяг|Беларусь}} Аляксандр Трайдук (нар. 1976) — галоўны трэнер дубля == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=60|Сезон !width=120|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Трэцяя (Д3)]] || '''10''' || 15 || 5 || 5 || 5 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/32 фіналу]]|| |- | 1992/93 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:silver"| '''2''' || 30 || 19 || 8 || 3 || <nowiki>71–20</nowiki> || '''46''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || |- | 1993/94 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:#cc9966"| '''3''' || 34 || 22 || 5 || 7 || <nowiki>88–31</nowiki> || '''49''' || || |- | 1994/95 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 22 || 20 || 1 || 1 || <nowiki>65–15</nowiki> || '''41''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 14 || 10 || 2 || 2 || <nowiki>29–14</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 4 || 13 || <nowiki>43–52</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 10 || 9 || 11 || <nowiki>40–33</nowiki> || '''39''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/8 фіналу]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 28 || 7 || 4 || 17 || <nowiki>30–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/8 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая (Д1)]] || '''12''' || 30 || 8 || 4 || 18 || <nowiki>39–63</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/8 фіналу]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 5 || 7 || 18 || <nowiki>25–69</nowiki> || '''22''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 26 || 4 || 2 || 20 || <nowiki>18–51</nowiki> || '''14''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2002 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Першая (Д2)]] || style="background:silver"| '''2''' || 30 || 21 || 5 || 4 || <nowiki>56–23</nowiki> || '''68''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая (Д1)]] || '''8''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>39–49</nowiki> || '''35''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Паўфінал]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>45–50</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/8 фіналу]]|| |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 10 || 3 || 13 || <nowiki>43–44</nowiki> || '''33''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 11 || 4 || 11 || <nowiki>45–42</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 9 || 9 || 8 || <nowiki>28–30</nowiki> || '''36''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 7 || 10 || <nowiki>41–35</nowiki> || '''46''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Пераможца]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая (Д1)]] || '''4''' || 26 || 12 || 2 || 12 || <nowiki>29–39</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Чвэрцьфінал]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>41–34</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Чвэрцьфінал]] || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 10 || 7 || 16 || <nowiki>35–45</nowiki> || '''37''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|Пераможца]] || |- | 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>23–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2013 ФК Нафтан|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 32 || 9 || 10 || 13 || <nowiki>29–41</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Нафтан|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая (Д1)]] || '''5''' || 32 || 11 || 10 || 11 || <nowiki>40–43</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Нафтан|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 8 || 6 || 12 || <nowiki>34–35</nowiki> || '''30''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Паўфінал]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Нафтан|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>25–46</nowiki> || '''29''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Нафтан|2017]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая (Д1)]] || '''16''' || 30 || 4 || 6 || 20 || <nowiki>18–57</nowiki> || '''13'''{{efn-ua|З каманды зняты 5 ачкоў за сістэматычнае невыкананне рашэнняў Камітэта па статусу і пераходам ігракоў АБФФ.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2018 ФК Нафтан|2018]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 10 || 11 || 7 || <nowiki>28–24</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Нафтан|2019]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 13 || 8 || 7 || <nowiki>58–43</nowiki> || '''47''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2020 ФК Нафтан|2020]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Першая (Д2)]] || '''12''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>36–43</nowiki> || '''21'''{{efn-ua|З каманды зняты 15 ачкоў за ўдзел ігракоў клуба ў дагаварных матчах у сезонах 2017—2018.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2021 ФК Нафтан|2021]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая (Д2)]] || '''8''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>44–46</nowiki> || '''44''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2022 ФК Нафтан|2022]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Першая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 24 || 16 || 5 || 3 || <nowiki>55–19</nowiki> || '''53''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая (Д1)]] || '''12 ''' || 28 || 6 || 5 || 17 || <nowiki>28–57</nowiki> || '''23''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || |- |2024 |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая (Д1)]] | ''' 14 ''' |30 |5 |11 |14 |27-44 | ''' 26 ''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|1/16 фіналу]] | |- |2025 |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Вышэйшая (Д1)]] |'''13''' |30 |8 |4 |18 |35-55 |'''28''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|1/16 фіналу]] | |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2| Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|2009—2010]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Бельгія}} |[[ФК Гент|Гент]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''2:2''' ({{Comment|в.г.|па выяздным галам}} 0:1) ||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2012/2013|2012—2013]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ФК Црвена Звезда Бялград|Црвена Звезда (Бялград)]] |align="center"|3:4 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''6:7'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Аляксандр Трайдук]] (1992 — ліпень 2001) * [[Андрэй Вікенцьевіч Зыгмантовіч|Андрэй Зыгмантовіч]] (ліпень — снежань 2001) * [[Васіль Зайцаў (трэнер)|Васіль Зайцаў]] (2002 — май 2004) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (май 2004 — май 2007) * [[Ігар Кавалевіч]] ({{в. а.}} у красавіку — ліпені 2007, ліпень 2007 — снежань 2012) * [[Павел Кучараў]] (снежань 2012 — чэрвень 2013) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у чэрвені — снежні 2013, снежань 2013 — жнівень 2016) * [[Алег Сідарэнкаў]] ({{в. а.}} у жніўні — лістападзе 2016, лістапад 2016 — лістапад 2017) * [[Аляксандр Трайдук]] (студзень — чэрвень 2018) * [[Юрый Леанідавіч Поклад|Юрый Поклад]] (чэрвень — снежань 2018) * [[Тарас Чопік]] (студзень 2019 — май 2021) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі — ліпені 2021, ліпень — снежань 2021) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень — снежань 2022) * [[Юрый Пунтус]] (снежань 2022 — май 2023) * [[Альберт Рыбак]] (май 2023- верасень 2024) * [[Ігар Крыўшчанка]] (верасень 2024 — студзень 2026) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень — май 2026) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі 2026 — н.ч) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://fcnaftan.com Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212073823/http://fcnaftan.com/ |date=12 лютага 2008 }} {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-naftan-navapolatsk/18860}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Нафтан}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Нафтан]] [[Катэгорыя:ФК Нафтан| ]] tneu0jx61t32g8yiu27wyo6g9wxnsci 5146556 5146554 2026-05-25T15:04:24Z Emsihovanski 168445 /* Цяперашні склад */ 5146556 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Нафтан Наваполацк |Лагатып = [[File:FCNaftan.png|thumb|]] |ШырыняЛагатыпа = 175px |ПоўнаяНазва = Дзяржаўная спартыўная ўстанова «Футбольны клуб „Нафтан-Наваполацк“» |Мянушкі = ''Севяране'' |Горад = [[Наваполацк]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1963]] |Стадыён = «[[Атлант (стадыён, Наваполацк)|Атлант]]» |Умяшчальнасць = 4500 |Кіраўнік = {{Сцяг|Беларусь}} Аляксей Ванько |ПасадаКіраўніка = Старшыня клуба |Трэнер = {{Сцяг|Беларусь}} Валерый Стрыпейкіс (часова) |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 13 месца |Сайт = fcnaftan-novopolotsk.by | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 4169E1 | body1 = 4169E1 | rightarm1 = 4169E1 | shorts1 = 4169E1 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 4169E1 | socks2 = FFFFFF }} '''«Нафтан-Наваполацк»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Наваполацк]], заснаваны ў 1963 годзе. У 1996—2017 гадах (акрамя 2002 года) і з 2023 года каманда ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. == Папярэднія назвы == * 1963—1974: «Нафтавік» * 1979—1980: «Наваполацк» * 1981—1988: «Дзвіна» * 1989: «Камунальнік» * 1990—1991: «Дзвіна» * 1992—1994: «Нафтан» * 1995—2000: «Нафтан-Дэвон» * 2001—2023: «Нафтан» * 2024- н.ч. — «Нафтан-Наваполацк» == Дасягненні == * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] * Пераможца [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|2009]], [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|2012]] == Цяперашні склад == ''Станам на май 2026 года''<ref>{{Cite web |title=Игроки ФК «Нафтан» |url=https://fcnaftan-novopolotsk.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0/%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/?page=3 |date=2026-03-18 |access-date=2026-05-21 |website=fcnaftan-novopolotsk. |language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Аляксей Харытановіч]]||1995}} {{Ігрок|71|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Наўмовіч||2001}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Цітоў||2002}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|-|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Абакар Акаяў||2004}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Прыцкер|у арэндзе з «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]»|2005}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Кастамараў||1999}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Андрэй Уладзіміравіч Лебедзеў (футбаліст)|Андрэй Лебедзеў]]||1991}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Драбатовіч||2003}} {{Ігрок|39|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дэніс Федарэнка||2003}} {{Ігрок|42|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Джонатан Джон||2001}} {{Ігрок|97|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб| Васіль Чярняўскі|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск||2006}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб| Кіріл Адамавіч|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Шаміль Гаджыеў|у арэндзе з «[[ФК Дынама Махачкала|Дынама]]» Махачкала|2005}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Алімхан Зайніваў|у арэндзе з «[[ФК Дынама Махачкала-2|Дынама]]» Махачкала|2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|50|{{Сцяг|Замбія}}|ПА|Голдэн Мафвэнта||2001}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Музафар Гурбанаў|у арэндзе з «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]»|2002}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ілля Селязнёў||2007}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Аляксандр Аляксандравіч||1997}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ігнат Прановіч||2003}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яўгеній Зямко||1996}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Казахстан}}|ПА|Вадзім Якаўлеў||2003}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мацвей Суша||2007}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Дзмітрый Латыхаў||2003}} {{Ігрок|70| {{Сцяг|Італія}}{{Сцяг|Сенегал}}|Нап|Саліў Ціўнэ|у арэндзе з «[[МЛ Віцебск |МЛ]]» Віцебск|2002}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === '''Асноўная крыніца'''|<ref>{{cite web|title=Нафтан-Новополоцк.Тренеры|url=https://fcnaftan-novopolotsk.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0/%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2/%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2|website=fcnaftan-novopolotsk.by|access-date=2026-05-21|lang=ru|date=2026-03-18|}}</ref> * {{Сцяг|Беларусь}} (нар. -) — галоўны трэнер''<ref>{{Cite web |title=Вячеслав Геращенко вновь возглавил «Сморгонь»|url=https://betnews.by/vyacheslav-gerashhenko-glavnyj-trener-smorgoni/ |date=2026-05-20 |access-date=2026-05-21 |website=betnews.by |language = ru}}</ref>. * {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Стрыпейкіс]] (нар. 1974) — старшы трэнер(в.а. галоўны трэнер) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўгеній Малчан]] (нар. 1986) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Лісоўскі]] (нар. 1984) — трэнер брамнікаў * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Наўмовіч]] — трэнер-адміністратар * {{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Аўсейчык]] — урач спартыўнай медыцыны * {{Сцяг|Азербайджан}} [[Эльмар Мярзаеў]] (нар. 1963) — трэнер-масажыст * {{Сцяг|Беларусь}} Аляксандр Трайдук (нар. 1976) — галоўны трэнер дубля == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=60|Сезон !width=120|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Трэцяя (Д3)]] || '''10''' || 15 || 5 || 5 || 5 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/32 фіналу]]|| |- | 1992/93 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:silver"| '''2''' || 30 || 19 || 8 || 3 || <nowiki>71–20</nowiki> || '''46''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || |- | 1993/94 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:#cc9966"| '''3''' || 34 || 22 || 5 || 7 || <nowiki>88–31</nowiki> || '''49''' || || |- | 1994/95 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 22 || 20 || 1 || 1 || <nowiki>65–15</nowiki> || '''41''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 14 || 10 || 2 || 2 || <nowiki>29–14</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 4 || 13 || <nowiki>43–52</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 10 || 9 || 11 || <nowiki>40–33</nowiki> || '''39''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/8 фіналу]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 28 || 7 || 4 || 17 || <nowiki>30–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/8 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая (Д1)]] || '''12''' || 30 || 8 || 4 || 18 || <nowiki>39–63</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/8 фіналу]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 5 || 7 || 18 || <nowiki>25–69</nowiki> || '''22''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 26 || 4 || 2 || 20 || <nowiki>18–51</nowiki> || '''14''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2002 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Першая (Д2)]] || style="background:silver"| '''2''' || 30 || 21 || 5 || 4 || <nowiki>56–23</nowiki> || '''68''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая (Д1)]] || '''8''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>39–49</nowiki> || '''35''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Паўфінал]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>45–50</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/8 фіналу]]|| |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 10 || 3 || 13 || <nowiki>43–44</nowiki> || '''33''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 11 || 4 || 11 || <nowiki>45–42</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 9 || 9 || 8 || <nowiki>28–30</nowiki> || '''36''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 7 || 10 || <nowiki>41–35</nowiki> || '''46''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Пераможца]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая (Д1)]] || '''4''' || 26 || 12 || 2 || 12 || <nowiki>29–39</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Чвэрцьфінал]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>41–34</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Чвэрцьфінал]] || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 10 || 7 || 16 || <nowiki>35–45</nowiki> || '''37''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|Пераможца]] || |- | 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>23–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2013 ФК Нафтан|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 32 || 9 || 10 || 13 || <nowiki>29–41</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Нафтан|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая (Д1)]] || '''5''' || 32 || 11 || 10 || 11 || <nowiki>40–43</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Нафтан|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 8 || 6 || 12 || <nowiki>34–35</nowiki> || '''30''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Паўфінал]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Нафтан|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>25–46</nowiki> || '''29''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Нафтан|2017]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая (Д1)]] || '''16''' || 30 || 4 || 6 || 20 || <nowiki>18–57</nowiki> || '''13'''{{efn-ua|З каманды зняты 5 ачкоў за сістэматычнае невыкананне рашэнняў Камітэта па статусу і пераходам ігракоў АБФФ.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2018 ФК Нафтан|2018]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 10 || 11 || 7 || <nowiki>28–24</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Нафтан|2019]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 13 || 8 || 7 || <nowiki>58–43</nowiki> || '''47''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2020 ФК Нафтан|2020]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Першая (Д2)]] || '''12''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>36–43</nowiki> || '''21'''{{efn-ua|З каманды зняты 15 ачкоў за ўдзел ігракоў клуба ў дагаварных матчах у сезонах 2017—2018.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2021 ФК Нафтан|2021]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая (Д2)]] || '''8''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>44–46</nowiki> || '''44''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2022 ФК Нафтан|2022]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Першая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 24 || 16 || 5 || 3 || <nowiki>55–19</nowiki> || '''53''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая (Д1)]] || '''12 ''' || 28 || 6 || 5 || 17 || <nowiki>28–57</nowiki> || '''23''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || |- |2024 |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая (Д1)]] | ''' 14 ''' |30 |5 |11 |14 |27-44 | ''' 26 ''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|1/16 фіналу]] | |- |2025 |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Вышэйшая (Д1)]] |'''13''' |30 |8 |4 |18 |35-55 |'''28''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|1/16 фіналу]] | |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2| Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|2009—2010]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Бельгія}} |[[ФК Гент|Гент]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''2:2''' ({{Comment|в.г.|па выяздным галам}} 0:1) ||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2012/2013|2012—2013]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ФК Црвена Звезда Бялград|Црвена Звезда (Бялград)]] |align="center"|3:4 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''6:7'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Аляксандр Трайдук]] (1992 — ліпень 2001) * [[Андрэй Вікенцьевіч Зыгмантовіч|Андрэй Зыгмантовіч]] (ліпень — снежань 2001) * [[Васіль Зайцаў (трэнер)|Васіль Зайцаў]] (2002 — май 2004) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (май 2004 — май 2007) * [[Ігар Кавалевіч]] ({{в. а.}} у красавіку — ліпені 2007, ліпень 2007 — снежань 2012) * [[Павел Кучараў]] (снежань 2012 — чэрвень 2013) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у чэрвені — снежні 2013, снежань 2013 — жнівень 2016) * [[Алег Сідарэнкаў]] ({{в. а.}} у жніўні — лістападзе 2016, лістапад 2016 — лістапад 2017) * [[Аляксандр Трайдук]] (студзень — чэрвень 2018) * [[Юрый Леанідавіч Поклад|Юрый Поклад]] (чэрвень — снежань 2018) * [[Тарас Чопік]] (студзень 2019 — май 2021) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі — ліпені 2021, ліпень — снежань 2021) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень — снежань 2022) * [[Юрый Пунтус]] (снежань 2022 — май 2023) * [[Альберт Рыбак]] (май 2023- верасень 2024) * [[Ігар Крыўшчанка]] (верасень 2024 — студзень 2026) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень — май 2026) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі 2026 — н.ч) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://fcnaftan.com Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212073823/http://fcnaftan.com/ |date=12 лютага 2008 }} {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-naftan-navapolatsk/18860}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Нафтан}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Нафтан]] [[Катэгорыя:ФК Нафтан| ]] meexi1qh8d8vpdta0xmo5sb4uvub7h8 5146561 5146556 2026-05-25T15:13:30Z EmsirHovanski 168444 дапаўненне 5146561 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Нафтан Наваполацк |Лагатып = [[File:FCNaftan.png|thumb|]] |ШырыняЛагатыпа = 175px |ПоўнаяНазва = Дзяржаўная спартыўная ўстанова «Футбольны клуб „Нафтан-Наваполацк“» |Мянушкі = ''Севяране'' |Горад = [[Наваполацк]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1963]] |Стадыён = «[[Атлант (стадыён, Наваполацк)|Атлант]]» |Умяшчальнасць = 4500 |Кіраўнік = {{Сцяг|Беларусь}} Аляксей Ванько |ПасадаКіраўніка = Старшыня клуба |Трэнер = {{Сцяг|Беларусь}} Валерый Стрыпейкіс (часова) |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 13 месца |Сайт = fcnaftan-novopolotsk.by | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 4169E1 | body1 = 4169E1 | rightarm1 = 4169E1 | shorts1 = 4169E1 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 4169E1 | socks2 = FFFFFF }} '''«Нафтан-Наваполацк»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Наваполацк]], заснаваны ў 1963 годзе. У 1996—2017 гадах (акрамя 2002 года) і з 2023 года каманда ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. == Папярэднія назвы == * 1963—1974: «Нафтавік» * 1979—1980: «Наваполацк» * 1981—1988: «Дзвіна» * 1989: «Камунальнік» * 1990—1991: «Дзвіна» * 1992—1994: «Нафтан» * 1995—2000: «Нафтан-Дэвон» * 2001—2023: «Нафтан» * 2024- н.ч. — «Нафтан-Наваполацк» == Дасягненні == * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] * Пераможца [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|2009]], [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|2012]] == Цяперашні склад == ''Станам на май 2026 года''<ref>{{Cite web |title=Игроки ФК «Нафтан» |url=https://fcnaftan-novopolotsk.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0/%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/?page=3 |date=2026-03-18 |access-date=2026-05-21 |website=fcnaftan-novopolotsk. |language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Аляксей Харытановіч]]||1995}} {{Ігрок|71|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Наўмовіч||2001}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Цітоў||2002}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|-|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Абакар Акаяў||2004}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Прыцкер|у арэндзе з «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]»|2005}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Кастамараў||1999}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Андрэй Уладзіміравіч Лебедзеў (футбаліст)|Андрэй Лебедзеў]]||1991}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Драбатовіч||2003}} {{Ігрок|39|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дэніс Федарэнка||2003}} {{Ігрок|42|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Джонатан Джон||2001}} {{Ігрок|97|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб| Васіль Чярняўскі|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск|2006}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб| Кіріл Адамовіч|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск|2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Шаміль Гаджыеў|у арэндзе з «[[ФК Дынама Махачкала|Дынама]]» Махачкала|2005}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Алімхан Зайніваў|у арэндзе з «[[ФК Дынама Махачкала-2|Дынама]]» Махачкала|2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|50|{{Сцяг|Замбія}}|ПА|Голдэн Мафвэнта||2001}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Музафар Гурбанаў|у арэндзе з «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]»|2002}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ілля Селязнёў||2007}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Аляксандр Аляксандравіч||1997}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ігнат Прановіч||2003}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яўгеній Зямко||1996}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Казахстан}}|ПА|Вадзім Якаўлеў||2003}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мацвей Суша||2007}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Дзмітрый Латыхаў||2003}} {{Ігрок|70| {{Сцяг|Італія}}{{Сцяг|Сенегал}}|Нап|Саліў Ціўнэ|у арэндзе з «[[МЛ Віцебск |МЛ]]» Віцебск|2002}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === '''Асноўная крыніца'''|<ref>{{cite web|title=Нафтан-Новополоцк.Тренеры|url=https://fcnaftan-novopolotsk.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0/%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2/%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2|website=fcnaftan-novopolotsk.by|access-date=2026-05-21|lang=ru|date=2026-03-18|}}</ref> * {{Сцяг|Беларусь}} (нар. -) — галоўны трэнер''<ref>{{Cite web |title=Вячеслав Геращенко вновь возглавил «Сморгонь»|url=https://betnews.by/vyacheslav-gerashhenko-glavnyj-trener-smorgoni/ |date=2026-05-20 |access-date=2026-05-21 |website=betnews.by |language = ru}}</ref>. * {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Стрыпейкіс]] (нар. 1974) — старшы трэнер(в.а. галоўны трэнер) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўгеній Малчан]] (нар. 1986) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Лісоўскі]] (нар. 1984) — трэнер брамнікаў * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Наўмовіч]] — трэнер-адміністратар * {{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Аўсейчык]] — урач спартыўнай медыцыны * {{Сцяг|Азербайджан}} [[Эльмар Мярзаеў]] (нар. 1963) — трэнер-масажыст * {{Сцяг|Беларусь}} Аляксандр Трайдук (нар. 1976) — галоўны трэнер дубля == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=60|Сезон !width=120|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Трэцяя (Д3)]] || '''10''' || 15 || 5 || 5 || 5 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/32 фіналу]]|| |- | 1992/93 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:silver"| '''2''' || 30 || 19 || 8 || 3 || <nowiki>71–20</nowiki> || '''46''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || |- | 1993/94 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:#cc9966"| '''3''' || 34 || 22 || 5 || 7 || <nowiki>88–31</nowiki> || '''49''' || || |- | 1994/95 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 22 || 20 || 1 || 1 || <nowiki>65–15</nowiki> || '''41''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 14 || 10 || 2 || 2 || <nowiki>29–14</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 4 || 13 || <nowiki>43–52</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 10 || 9 || 11 || <nowiki>40–33</nowiki> || '''39''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/8 фіналу]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 28 || 7 || 4 || 17 || <nowiki>30–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/8 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая (Д1)]] || '''12''' || 30 || 8 || 4 || 18 || <nowiki>39–63</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/8 фіналу]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 5 || 7 || 18 || <nowiki>25–69</nowiki> || '''22''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 26 || 4 || 2 || 20 || <nowiki>18–51</nowiki> || '''14''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2002 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Першая (Д2)]] || style="background:silver"| '''2''' || 30 || 21 || 5 || 4 || <nowiki>56–23</nowiki> || '''68''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая (Д1)]] || '''8''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>39–49</nowiki> || '''35''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Паўфінал]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>45–50</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/8 фіналу]]|| |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 10 || 3 || 13 || <nowiki>43–44</nowiki> || '''33''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 11 || 4 || 11 || <nowiki>45–42</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 9 || 9 || 8 || <nowiki>28–30</nowiki> || '''36''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 7 || 10 || <nowiki>41–35</nowiki> || '''46''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Пераможца]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая (Д1)]] || '''4''' || 26 || 12 || 2 || 12 || <nowiki>29–39</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Чвэрцьфінал]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>41–34</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Чвэрцьфінал]] || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 10 || 7 || 16 || <nowiki>35–45</nowiki> || '''37''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|Пераможца]] || |- | 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>23–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2013 ФК Нафтан|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 32 || 9 || 10 || 13 || <nowiki>29–41</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Нафтан|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая (Д1)]] || '''5''' || 32 || 11 || 10 || 11 || <nowiki>40–43</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Нафтан|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 8 || 6 || 12 || <nowiki>34–35</nowiki> || '''30''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Паўфінал]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Нафтан|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>25–46</nowiki> || '''29''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Нафтан|2017]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая (Д1)]] || '''16''' || 30 || 4 || 6 || 20 || <nowiki>18–57</nowiki> || '''13'''{{efn-ua|З каманды зняты 5 ачкоў за сістэматычнае невыкананне рашэнняў Камітэта па статусу і пераходам ігракоў АБФФ.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2018 ФК Нафтан|2018]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 10 || 11 || 7 || <nowiki>28–24</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Нафтан|2019]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 13 || 8 || 7 || <nowiki>58–43</nowiki> || '''47''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2020 ФК Нафтан|2020]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Першая (Д2)]] || '''12''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>36–43</nowiki> || '''21'''{{efn-ua|З каманды зняты 15 ачкоў за ўдзел ігракоў клуба ў дагаварных матчах у сезонах 2017—2018.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2021 ФК Нафтан|2021]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая (Д2)]] || '''8''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>44–46</nowiki> || '''44''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2022 ФК Нафтан|2022]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Першая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 24 || 16 || 5 || 3 || <nowiki>55–19</nowiki> || '''53''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая (Д1)]] || '''12 ''' || 28 || 6 || 5 || 17 || <nowiki>28–57</nowiki> || '''23''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || |- |2024 |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая (Д1)]] | ''' 14 ''' |30 |5 |11 |14 |27-44 | ''' 26 ''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|1/16 фіналу]] | |- |2025 |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Вышэйшая (Д1)]] |'''13''' |30 |8 |4 |18 |35-55 |'''28''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|1/16 фіналу]] | |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2| Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|2009—2010]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Бельгія}} |[[ФК Гент|Гент]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''2:2''' ({{Comment|в.г.|па выяздным галам}} 0:1) ||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2012/2013|2012—2013]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ФК Црвена Звезда Бялград|Црвена Звезда (Бялград)]] |align="center"|3:4 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''6:7'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Аляксандр Трайдук]] (1992 — ліпень 2001) * [[Андрэй Вікенцьевіч Зыгмантовіч|Андрэй Зыгмантовіч]] (ліпень — снежань 2001) * [[Васіль Зайцаў (трэнер)|Васіль Зайцаў]] (2002 — май 2004) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (май 2004 — май 2007) * [[Ігар Кавалевіч]] ({{в. а.}} у красавіку — ліпені 2007, ліпень 2007 — снежань 2012) * [[Павел Кучараў]] (снежань 2012 — чэрвень 2013) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у чэрвені — снежні 2013, снежань 2013 — жнівень 2016) * [[Алег Сідарэнкаў]] ({{в. а.}} у жніўні — лістападзе 2016, лістапад 2016 — лістапад 2017) * [[Аляксандр Трайдук]] (студзень — чэрвень 2018) * [[Юрый Леанідавіч Поклад|Юрый Поклад]] (чэрвень — снежань 2018) * [[Тарас Чопік]] (студзень 2019 — май 2021) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі — ліпені 2021, ліпень — снежань 2021) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень — снежань 2022) * [[Юрый Пунтус]] (снежань 2022 — май 2023) * [[Альберт Рыбак]] (май 2023- верасень 2024) * [[Ігар Крыўшчанка]] (верасень 2024 — студзень 2026) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень — май 2026) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі 2026 — н.ч) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://fcnaftan.com Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212073823/http://fcnaftan.com/ |date=12 лютага 2008 }} {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-naftan-navapolatsk/18860}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Нафтан}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Нафтан]] [[Катэгорыя:ФК Нафтан| ]] 3m0f971zsnt3b7a9fwtv6zgpowiulgd 5146562 5146561 2026-05-25T15:14:25Z EmsirHovanski 168444 дапаўненне 5146562 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Нафтан Наваполацк |Лагатып = [[File:FCNaftan.png|thumb|]] |ШырыняЛагатыпа = 175px |ПоўнаяНазва = Дзяржаўная спартыўная ўстанова «Футбольны клуб „Нафтан-Наваполацк“» |Мянушкі = ''Севяране'' |Горад = [[Наваполацк]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1963]] |Стадыён = «[[Атлант (стадыён, Наваполацк)|Атлант]]» |Умяшчальнасць = 4500 |Кіраўнік = {{Сцяг|Беларусь}} Аляксей Ванько |ПасадаКіраўніка = Старшыня клуба |Трэнер = {{Сцяг|Беларусь}} Валерый Стрыпейкіс (часова) |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 13 месца |Сайт = fcnaftan-novopolotsk.by | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 4169E1 | body1 = 4169E1 | rightarm1 = 4169E1 | shorts1 = 4169E1 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 4169E1 | socks2 = FFFFFF }} '''«Нафтан-Наваполацк»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Наваполацк]], заснаваны ў 1963 годзе. У 1996—2017 гадах (акрамя 2002 года) і з 2023 года каманда ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. == Папярэднія назвы == * 1963—1974: «Нафтавік» * 1979—1980: «Наваполацк» * 1981—1988: «Дзвіна» * 1989: «Камунальнік» * 1990—1991: «Дзвіна» * 1992—1994: «Нафтан» * 1995—2000: «Нафтан-Дэвон» * 2001—2023: «Нафтан» * 2024- н.ч. — «Нафтан-Наваполацк» == Дасягненні == * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] * Пераможца [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|2009]], [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|2012]] == Цяперашні склад == ''Станам на май 2026 года''<ref>{{Cite web |title=Игроки ФК «Нафтан» |url=https://fcnaftan-novopolotsk.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0/%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/?page=3 |date=2026-03-18 |access-date=2026-05-21 |website=fcnaftan-novopolotsk. |language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Аляксей Харытановіч]]||1995}} {{Ігрок|71|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Наўмовіч||2001}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Цітоў||2002}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|-|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Абакар Акаяў||2004}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Прыцкер|у арэндзе з «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]»|2005}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Кастамараў||1999}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Андрэй Уладзіміравіч Лебедзеў (футбаліст)|Андрэй Лебедзеў]]||1991}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Драбатовіч||2003}} {{Ігрок|39|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дэніс Федарэнка||2003}} {{Ігрок|42|{{Сцяг|Нігерыя}}|Аб|Джонатан Джон||2001}} {{Ігрок|97|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб| Васіль Чярняўскі|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск|2006}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб| Кіріл Адамовіч|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск|2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Шаміль Гаджыеў|у арэндзе з «[[ФК Дынама Махачкала|Дынама]]» Махачкала|2005}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Алімхан Зайніваў|у арэндзе з «[[ФК Дынама Махачкала-2|Дынама]]» Махачкала|2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|50|{{Сцяг|Замбія}}|ПА|Голдэн Мафвэнта||2001}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Музафар Гурбанаў|у арэндзе з «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]»|2002}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ілля Селязнёў||2007}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Аляксандр Аляксандравіч||1997}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ігнат Прановіч||2003}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яўгеній Зямко||1996}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Казахстан}}|ПА|Вадзім Якаўлеў||2003}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мацвей Суша||2007}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Дзмітрый Латыхаў||2003}} {{Ігрок|70| {{Сцяг|Італія}}{{Сцяг|Сенегал}}|Нап|Саліў Ціўнэ|у арэндзе з «[[МЛ Віцебск |МЛ]]» Віцебск|2002}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === '''Асноўная крыніца'''|<ref>{{cite web|title=Нафтан-Новополоцк.Тренеры|url=https://fcnaftan-novopolotsk.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0/%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2/%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2|website=fcnaftan-novopolotsk.by|access-date=2026-05-21|lang=ru|date=2026-03-18|}}</ref> * {{Сцяг|Беларусь}} (нар. -) — галоўны трэнер''<ref>{{Cite web |title=Вячеслав Геращенко вновь возглавил «Сморгонь»|url=https://betnews.by/vyacheslav-gerashhenko-glavnyj-trener-smorgoni/ |date=2026-05-20 |access-date=2026-05-21 |website=betnews.by |language = ru}}</ref>. * {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Стрыпейкіс]] (нар. 1974) — старшы трэнер(в.а. галоўны трэнер) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўгеній Малчан]] (нар. 1986) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Лісоўскі]] (нар. 1984) — трэнер брамнікаў * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Наўмовіч]] — трэнер-адміністратар * {{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Аўсейчык]] — урач спартыўнай медыцыны * {{Сцяг|Азербайджан}} [[Эльмар Мярзаеў]] (нар. 1963) — трэнер-масажыст * {{Сцяг|Беларусь}} Аляксандр Трайдук (нар. 1976) — галоўны трэнер дубля == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=60|Сезон !width=120|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Трэцяя (Д3)]] || '''10''' || 15 || 5 || 5 || 5 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/32 фіналу]]|| |- | 1992/93 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:silver"| '''2''' || 30 || 19 || 8 || 3 || <nowiki>71–20</nowiki> || '''46''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || |- | 1993/94 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:#cc9966"| '''3''' || 34 || 22 || 5 || 7 || <nowiki>88–31</nowiki> || '''49''' || || |- | 1994/95 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 22 || 20 || 1 || 1 || <nowiki>65–15</nowiki> || '''41''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 14 || 10 || 2 || 2 || <nowiki>29–14</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 4 || 13 || <nowiki>43–52</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 10 || 9 || 11 || <nowiki>40–33</nowiki> || '''39''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/8 фіналу]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 28 || 7 || 4 || 17 || <nowiki>30–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/8 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая (Д1)]] || '''12''' || 30 || 8 || 4 || 18 || <nowiki>39–63</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/8 фіналу]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 5 || 7 || 18 || <nowiki>25–69</nowiki> || '''22''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 26 || 4 || 2 || 20 || <nowiki>18–51</nowiki> || '''14''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2002 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Першая (Д2)]] || style="background:silver"| '''2''' || 30 || 21 || 5 || 4 || <nowiki>56–23</nowiki> || '''68''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая (Д1)]] || '''8''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>39–49</nowiki> || '''35''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Паўфінал]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>45–50</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/8 фіналу]]|| |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 10 || 3 || 13 || <nowiki>43–44</nowiki> || '''33''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 11 || 4 || 11 || <nowiki>45–42</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 9 || 9 || 8 || <nowiki>28–30</nowiki> || '''36''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 7 || 10 || <nowiki>41–35</nowiki> || '''46''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Пераможца]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая (Д1)]] || '''4''' || 26 || 12 || 2 || 12 || <nowiki>29–39</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Чвэрцьфінал]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>41–34</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Чвэрцьфінал]] || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 10 || 7 || 16 || <nowiki>35–45</nowiki> || '''37''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|Пераможца]] || |- | 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>23–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2013 ФК Нафтан|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 32 || 9 || 10 || 13 || <nowiki>29–41</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Нафтан|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая (Д1)]] || '''5''' || 32 || 11 || 10 || 11 || <nowiki>40–43</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Нафтан|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 8 || 6 || 12 || <nowiki>34–35</nowiki> || '''30''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Паўфінал]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Нафтан|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>25–46</nowiki> || '''29''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Нафтан|2017]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая (Д1)]] || '''16''' || 30 || 4 || 6 || 20 || <nowiki>18–57</nowiki> || '''13'''{{efn-ua|З каманды зняты 5 ачкоў за сістэматычнае невыкананне рашэнняў Камітэта па статусу і пераходам ігракоў АБФФ.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2018 ФК Нафтан|2018]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 10 || 11 || 7 || <nowiki>28–24</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Нафтан|2019]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 13 || 8 || 7 || <nowiki>58–43</nowiki> || '''47''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2020 ФК Нафтан|2020]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Першая (Д2)]] || '''12''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>36–43</nowiki> || '''21'''{{efn-ua|З каманды зняты 15 ачкоў за ўдзел ігракоў клуба ў дагаварных матчах у сезонах 2017—2018.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2021 ФК Нафтан|2021]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая (Д2)]] || '''8''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>44–46</nowiki> || '''44''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2022 ФК Нафтан|2022]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Першая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 24 || 16 || 5 || 3 || <nowiki>55–19</nowiki> || '''53''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая (Д1)]] || '''12 ''' || 28 || 6 || 5 || 17 || <nowiki>28–57</nowiki> || '''23''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || |- |2024 |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая (Д1)]] | ''' 14 ''' |30 |5 |11 |14 |27-44 | ''' 26 ''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|1/16 фіналу]] | |- |2025 |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Вышэйшая (Д1)]] |'''13''' |30 |8 |4 |18 |35-55 |'''28''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|1/16 фіналу]] | |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2| Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|2009—2010]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Бельгія}} |[[ФК Гент|Гент]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''2:2''' ({{Comment|в.г.|па выяздным галам}} 0:1) ||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2012/2013|2012—2013]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ФК Црвена Звезда Бялград|Црвена Звезда (Бялград)]] |align="center"|3:4 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''6:7'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Аляксандр Трайдук]] (1992 — ліпень 2001) * [[Андрэй Вікенцьевіч Зыгмантовіч|Андрэй Зыгмантовіч]] (ліпень — снежань 2001) * [[Васіль Зайцаў (трэнер)|Васіль Зайцаў]] (2002 — май 2004) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (май 2004 — май 2007) * [[Ігар Кавалевіч]] ({{в. а.}} у красавіку — ліпені 2007, ліпень 2007 — снежань 2012) * [[Павел Кучараў]] (снежань 2012 — чэрвень 2013) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у чэрвені — снежні 2013, снежань 2013 — жнівень 2016) * [[Алег Сідарэнкаў]] ({{в. а.}} у жніўні — лістападзе 2016, лістапад 2016 — лістапад 2017) * [[Аляксандр Трайдук]] (студзень — чэрвень 2018) * [[Юрый Леанідавіч Поклад|Юрый Поклад]] (чэрвень — снежань 2018) * [[Тарас Чопік]] (студзень 2019 — май 2021) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі — ліпені 2021, ліпень — снежань 2021) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень — снежань 2022) * [[Юрый Пунтус]] (снежань 2022 — май 2023) * [[Альберт Рыбак]] (май 2023- верасень 2024) * [[Ігар Крыўшчанка]] (верасень 2024 — студзень 2026) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень — май 2026) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі 2026 — н.ч) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://fcnaftan.com Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212073823/http://fcnaftan.com/ |date=12 лютага 2008 }} {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-naftan-navapolatsk/18860}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Нафтан}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Нафтан]] [[Катэгорыя:ФК Нафтан| ]] 7i4h6944i3h7pxry6gca334bu2uv3ea 0 49315 5146833 5068938 2026-05-26T09:18:31Z Pabojnia 135280 афармленне 5146833 wikitext text/x-wiki {{Музычны жанр|Назва=Хіп-хоп Паўднёвага ўзбярэжжа|напрамкі=[[Хіп-хоп]]|Вытокі=Хіп-хоп, [[Электра (музыка)|электр]], джы-фанк, [[гангста-рэп]]|Узнікненне=1980—1990-я, [[Поўдзень ЗША]]|Росквіт=2000 — цяп. час|Паджанры=Снэп, трэп, [[кранк]]|Выява=Lil Wayne in Concert.jpg}} '''Паўднёвы хіп-хоп''' ({{lang-en|Southern hip hop}}), таксама вядомы як '''Southern rap''' (Паўднёвы рэп) і '''Dirty South''' (Брудны поўдзень) — жанр у сучасным [[хіп-хоп]]е. З’явіўся ў другой палове [[1990-я|90х]] гадоў на поўдні [[ЗША]] ([[Маямі]], [[Мемфіс (Тэнесі)|Мемфіс]], [[Новы Арлеан]], [[Атланта]], [[Х'юстан]] і г.д.). Характарызуецца па большасці вульгарнай, памяшанай на [[секс]]е лірыкай і глыбокім, насычаным, «клубным» гучаннем. Стыль адрозніваецца інавацыямі, што выходзяць за рамкі непасрэдна хіп-хопу. Ключавымі прадстаўнікамі паўднёвага хіп-хопа з’яўляюцца: {{Не перакладзена 3|Ігі Азалія|3=ru|4=Игги Азалия}}<ref name="mtv">{{cite web|url=http://www.mtv.com/artists/iggy-azalea/biography/|title=Iggy Azalea Bio - MTV|publisher=mtv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150502132750/http://www.mtv.com/artists/iggy-azalea/biography/|archive-date=2015-05-02|url-status=live}}</ref>, {{Не перакладзена 3|Lil Baby|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Outkast|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Migos|3=ru}}, [[Ліл Уэйн|Lil Wayne]], {{Не перакладзена 3|André 3000|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|UGK|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Ludacris|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Waka Flocka Flame|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|T.I.|3=ru}}, [[Lil Jon]], {{Не перакладзена 3|Pitbull|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Scarface (рэпер)|Scarface|ru|Scarface (рэпер)}}, {{Не перакладзена 3|Future (рэпер)|Future|ru|Фьючер}}, {{Не перакладзена 3|Rick Ross|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Rae Sremmurd|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Gucci Mane|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Young Thug|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Travis Scott|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|2 Chainz|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Lil Yachty|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Rich Homie Quan|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|21 Savage|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Big K.R.I.T}}<ref>{{Cite news|title=The ten greatest Southern rappers of all time|first=Noah|last=Hubbell|url=http://www.westword.com/music/the-ten-greatest-southern-rappers-of-all-time-5682151|work=Westword|date=2013-03-25|access-date=2017-01-04|archive-date=2017-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104235630/http://www.westword.com/music/the-ten-greatest-southern-rappers-of-all-time-5682151}}</ref>. == Зараджэнне і цяперашні час == [[Файл:Do_the_Dab.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Do_the_Dab.jpg|злева|міні|252x252пкс|Паўднёвая група Migos з’яўляецца адным з тых, хто папулярызаваў рух Dab (кліп [https://www.youtube.com/watch?v=D2EfpQiOQrY Migos — «Look At My Dab»] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=D2EfpQiOQrY|date=20170105012351}})]] На працягу [[1980-я|1980-х]] і [[1990-я|1990-х]] на амерыканскім [[хіп-хоп]] рынку дамінавалі рэпэры з Усходняга і Заходняга узбярэжжаў ЗША. [[Лос-Анджэлес]] і [[Нью-Ёрк]] — два гарады, у якіх хіп-хоп меў шырокую ўвагу публікі. У 1980-я на поўдні ЗША пачалася хваля ўздыму хіп-хоп-музыкі. Geto Boys — гурт з [[Х’юстан|Х’юстана]] — стаў адным з першых хіп-хоп-гуртоў з поўдня ЗША, якая атрымала шырокую вядомасць па ўсіх ЗША. Таксама поспех да Паўднёвага хіп-хопу прыйшоў пасля выпуску ўсё тых жа Geto Boys другога альбома ''Grip It! On That Other Level'' ў [[1989 год у гісторыі музыкі|1989 годзе]]. Запіс гэтага альбома доўжыўся год, яе [[Музычны прадзюсар|прадзюсар]]ам выступіў {{Не перакладзена 3|Рык Рубін|3=ru|4=Рубин, Рик}}. Затым у 1991 выйшаў чацвёрты альбом гурта ''We Can’t Be Stopped'', які быў прызнаны плацінавым у [[1992 год у гісторыі музыкі|1992 годзе]]. Пасля таго як Geto Boys падняліся да славы хіп-хопа, Х’юстан стаў сталіцай Паўднёвага хіп-хопа. На славу выйшаў гурт 2 Live Crew, у трэках якіх выкарыстоўваліся цяжкія ўдары сабвуфераў. У канцы 1980-х гадоў з’явіліся і іншыя групы з іншых гарадоў, такія як UGK з [[Порт-Артур (Тэхас)|Порт-Артура]], 8 Ball & MJG з [[Мемфіс (Тэнесі)|Мемфіса]]. У пачатку 2000-х на поўдні з’явіліся новыя выканаўцы, накшталт T.I., Ludacris, Lil Jon, Young Jeezy з [[Атланта|Атланты]], Trick Daddy і Rick Ross з [[Маямі]], а таксама адзін з найпапулярнейшых выканаўцаў пачатку XXI стагоддзя — Lil Wayne з Новага Арлеана, які здолеў навязаць барацьбу рэперам з Нью-Ёрка, накшталт {{Не перакладзена 3|Nas (рэпер)|Nas|ru}} і [[Jay-Z]]<ref>{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2015/09/20-rappers-who-are-influencing-rap-right-now|title=20 Rappers Who Are Influencing Rap Right Now|publisher=Complex|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104234858/http://www.complex.com/music/2015/09/20-rappers-who-are-influencing-rap-right-now|archive-date=2017-01-04|access-date=2017-01-04|url-status=live}}</ref>. Найбольшы росквіт паўднёвага хіп-хопа здарыўся ў перыяд 2002 па 2004, калі каля 50-60 % усіх музычных хіп-хоп хітоў прыпадалі на выканаўцаў з поўдня. На дадзены момант найзыркімі прадстаўнікамі хіп-хоп культуры поўдня з’яўляюцца: Juicy J , Migos, Young Thug, Future, Travis Scott, 2 Chainz, Rae Sremmurd, Waka Flocka Flame, Gucci Mane, Rich Homie Quan, Big K.R.I.T., 21 Savage, Rick Ross, Denzel Curry і Lil Yachty. Акрамя выканаўцаў поўдня, многія іншыя артысты не з Паўднёвага ўзбярэжжа, накшталт {{Не перакладзена 3|French Montana|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|ASAP Rocky|3=ru}} і {{Не перакладзена 3|Lil Uzi Vert|3=ru}} зарэкамендавалі сябе, выступаючы пад Паўднёвыя біты. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://dirtysouthrap.com DirtySouthRap.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211201225053/http://dirtysouthrap.com/ |date=1 снежня 2021 }} {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{хіп-хоп}} [[Катэгорыя:Музычныя жанры]] [[Катэгорыя:Стылі хіп-хопа]] 0sc9bep23ga2ejuhgjl2dv6qf7jv6tf 0 49970 5146652 4657958 2026-05-25T19:21:25Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Тыпалогія па М. Веберу */ 5146652 wikitext text/x-wiki '''Рэлігійная арганізацыя''' — гэта рэлігійная група, арыентаваная на дасягненне ўзаемазвязаных спецыфічных мэтаў і фарміраванне фармалізаваных структур. Паняцце [[сацыялогія рэлігіі|сацыялогіі рэлігіі]], якое пазначае структураваныя стасункі паміж вернікамі ў межах сваёй супольнасці. == Тыпы рэлігійных арганізацый == * [[Брацтва]] * [[Духоўная семінарыя]] * [[Манастыр]] * [[Рэлігійная місія]] * [[Рэлігійная суполка]] * [[Рэлігійнае аб'яднанне]] * [[Сястрынства]] * [[Парафія|Царква]] * [[Таемнае таварыства]] == Тыпалогія рэлігійных арганізацый == === Тыпалогія па Э. Трольчу === Э. Трольч разглядае палярныя тыпы рэлігійных арганізацый: царква і секта. Ён не згаджаецца з азначэннем секты як часткі, якая адкалолася ад афіцыйнай [[арганізацыя|арганізацыі]]. Секта разумеецца як цалкам аўтаномнае сацыяльнае ўтварэнне, са сваімі [[Закон (права)|законамі]], [[мэта]]мі, патрэбамі і рашэннямі. Э. Трольч разглядае згаданыя тыпы па шэрагу крытэраў: стаўленне да [[аскетызм|аскезы]], сродак цэнтрацыі, форма [[рэлігія|рэлігіі]], парадак прымання рашэнняў. Царква накіравана на ўніверсалізм па сродках цэнтрацыі на самой установе царквы, транслюе свецкую рэлігію, аскеза разглядаецца ў якасці асабістага далучэння да наступных узроўняў духоўнага развіцця, рашэнні прымаюцца на аснове іерархіі інстытута і спасылаюцца ад вышэйшых пасад ніжэйшым. Таму ў царкве асоба падначалена пасадзе. Царква імкнецца зліцца з дзяржаўным інстытутам, таму прэзентуе свецкую рэлігію, ці рэлігію для міра. Рашэнні падначаленыя іерархіі, таму [[дэмакратыя|дэмакратызм]] ў прыняцці рашэнняў істотна абмежаваны. [[Ініцыяцыя]] адбываецца ў маленстве. Секта — арганізацыя, якая цэнтравана не на структуры, а на носьбіце. Чалавек як носьбіт досведу разглядаецца ў якасці галоўнай мэты ўстановы. Па гэтай прычыне секты цэнтраваны не на ўніверсалізм, а на індывідуальнасць. Аскеза разглядаецца ў якасці альтэрнатывы існуючаму дзяржаўнаму і сацыяльнаму парадку, гэта духоўная апазіцыя, а не шлях да самаўзвышэння. Секта прэзентуе рэлігію для кліра, альбо сакральную, а не секулярную рэлігію, таму секта знаходзіцца ў апазіцыі да дзяржаўнай улады. Рашэнні ў арганізацыі прымаюцца дэмакратычным шляхам, ініцыяцыя праводзіцца над ужо свядомай асобай<ref>Трельч Э. Церковь и секта // Религия и общество. Хрестоматия по социологии религии. — М.: Аспект Пресс, 1996. — С. 359—370.</ref>. === Тыпалогія па М. Веберу === Момантам з’яўлення рэлігійнай арганізацыі [[Макс Вебер|М. Вебер]] лічыць стварэнне згуртавання прыхільнікаў, іншымі словамі, [[рэлігійная суполка|суполкі]]. З’яўляецца яна шляхам стварэння групоўкі навучэнцаў вакол [[харызма]]тычнага [[лідар]]а. Пасля нараджэння арганізацыя займаецца праблемамі ўласнага эканамічнага забеспячэння і павелічэннем колькасці сяброў суполкі. Падчас жыцця харызматычнага лідара структура адрозніваецца дэмакратызмам у прыняцці рашэнняў, арганізацыя цэнтруецца на досведзе кожнага ўдзельніка сістэмы ці на вучэнні лідара. Сама наяўнасць ці структура арганізацыі не з’яўляецца [[свяшчэннае|свяшчэнным]] ці [[дамінанта|дамінантным]] для светапогляду ўдзельнікаў. Істотнымі з’яўляюцца словы лідара, сам лідар ці прыватны сакральны досвед кожнага ўдзельніка суполкі. У гэты час існавання арганізацыі няма дзялення яе на мір і клір. Новыя адэпты ініцыююцца па сваёй волі. Вучэнне не мае [[канон|кананічнага]] характару і можа інтэрпрэтавацца кожным удзельнікам арганізацыі з пункту гледжання яго ўласнай свядомасці і прыватнага сакральнага досведу. Пасля смерці лідара, на другім пакаленні паслядоўнікаў рэлігійнай плыні адбываецца рутынізацыя харызмы. Сістэма набывае выгляд інстытуцыялізаванай структуры з фармалізаванымі пасадамі, абавязкамі і ролямі ўдзельнікаў. Арганізацыя пачынае дзяліцца на мір і клір. Сама структура пачынае быць гарантам чысціні вучэння, свяшчэннасці самой сябе. Ініцыяцыя пачынае праводзіцца над несвядомымі ў прыняцці рашэнняў людзьмі (хрышчэнне немаўлят). У выніку структурызацыі і з’яўлення дыхатаміі мір-клір з’яўляецца шэраг праблем па захаванні чысціні ўласнай дактрыны: # [[Прароцтва]], як ірацыянальны і небяспечны для самога інстытута тып рэлігійнага досведу. # [[Традыцыяналізм]] свецкіх колаў, як небяспека дамінавання прафанізацыі. # Свецкі інтэлектуалізм, як небяспека ў неартадаксальным трактаванні склаўшагася [[канон]]а, што можа выклікаць [[сепаратызм|сепаратысцкія]] моманты ў арганізацыі. Вебер робіць тыпалогію рэлігійных арганізацый на аснове наступных крытэрыяў: адносіны арганізацыі да [[свет]]у і месца арганізацыі ў ім, а таксама форма павелічэння колькасці адэптаў. Секта з’яўляецца пэўнай апазіцыяй свету, сімвалам незадаволенасці вернікаў сацыяльна-эканамічным становішчам, абурэннем неправамернасцю паміж тым, што павінна быць, і тым, што ёсць. Царква, наадварот, спрабуе зліцца з дзяржаўнымі інстытутамі ці быць з імі ў [[Гармонія (філасофія)|гарманічным]] існаванні. Царква на прынцыпах універсалізма і свяшчэннасці ўласна інстытута, а не асобы павялічвае колькасць адэптаў арганізацыі і ўздзейнічае кампенсаторна на незадаволеныя колы. Секта, наадварот, аб’ядноўвае толькі пэўную эліту, якая становіцца ў апазіцыю [[грамадства|соцыуму]] і парадкам, у ім прынятым.<ref>Вебер М. Социология религии // Избранное. Образ общества. — М., 1994. — С. 123—128.</ref> === Тыпалогія па Р. Нібуру === У даследаваннях рэлігійнага поля Злучаных Штатаў Амерыкі Рэйнхольд Нібур прыйшоў да высновы, што на згаданай культурнай прасторы ў выніку шматлікасці сектаў і цэркваў мела магчымасць нарадзіцца выключна новая арганізаця, якая мае якасці як царквы, так і секты. Р. Нібур уводзіць у навуковы ўжытак новы тып рэлігійнай арганізацыі — [[дэнамінацыя (рэлігія)|дэнамінацыя]]. Пад дэнамінацыяй Р. Нібур разумее такі тып рэлігійнай арганізацыі, які ў сваім існаванні па сваіх задачах выйшаў з арганізацыйнага асяроддзя секты, але па прычыне канкурэнцыі з боку такіх жа па колькасці рэлігійных арганізацый не здольны ўліцца ў арганізацыйнае асяроддзе царквы. Даследуючы [[антагенез]] секты, Р. Нібур прыходзіць да разумення, што секты больш аднаго пакалення існаваць не могуць і абавязкова пераходзяць у дэнамінацыі ці знікаюць. Пад сектай Р. Нібур разумеў спробу пацвердзіць [[хрысціянства|хрысціянскую]] клапатлівасць пра сацыяльную справядлівасць і роўнасць, што відавочна ўступае ў барацьбу з секулярнымі момантамі грамадства сацыяльна-эканамічнай стратыфікацыі. Дэнамінацыя з’яўляецца пэўным вяртаннем секты да каштоўнасцей секулярнага свету<ref name="ReferenceA">Гараджа В. И. Социология религии. — М.: Аспект Пресс, 1996. — 465 с.</ref>. === Тыпалогія па Г. Бекеру === На падставе [[сацыялогія|сацыялагічных]] даследванняў [[Гэры Бекер|Г. Бекер]], акрамя секты, царквы і дэнамінацыі, выдзяляе культ і таемнае таварыства. У якасці крытэрыя ён абірае прыдатнасць рэлігійнай практыкі і ступень адкрытасці. Пад культам Г. Бекер разумеў тып рэлігійнай арганізацыі, які ўяўляе сабой невялікі рэлігійны гурт людзей, якія імкнуцца да асабістага містычнага досведу. Арганізацыя гуртуецца вакол харызматычнага лідара, рэлігійная практыка значна адрозніваецца ад гістарычна прынятай у грамадстве. Тып нестабільны. Існаванне арганізацыі пасля смерці лідара — праблематычна. Ад секты тып адрозніваецца экзатычнасцю рэлігійнай практыкі і таталітарызмам лідара. Пад таемным таварыствам разумеецца такі тып рэлігійнай арганізацыі, які за сацыялагічную мэту свайго існавання ставіць сакрэтнасць свайго культа, вучэння ці існавання. У якасці анталагічнай прычыны можа быць шэраг рэлігійных мэтаў, у тым ліку перакрыжаваных з палітычнымі і эканамічнымі мэтамі таемнага таварыства.<ref name="ReferenceA"/> === Тыпалогія па Дж. М. Інгеру === Асноўным крытэрыем па пабудове сваёй тыпалогіі рэлігійных арганізацый Дж. Інгер вылучаў узаемадзеянне рэлігійнай арганізацыі і дзяржавы. Пад дзяржавай ён разумеў усё грамадства цалкам, гэта значыць, усе класы або слаі, прадстаўленыя ў дзяржаве. У якасці рухаючай сілы па стварэнню рэлігійнай арганізацыі Інгер бачыў эканамічныя і сацыяльныя прычыны, аддаючы перавагу менавіта ім, а не [[псіхалогія|псіхалагічным]], [[філасофія|філасофскім]] ці якім-небудзь іншым суб’ектыўным прычынам. Дж. Інгер тыпалагізуе ўсе рэлігійныя арганізацыі на ўніверсальную царкву, эклесію, дэнамінацыю, секту і культ. Пад універсальнай царквой Інгер разумеў такую сацыяльную арганізацыю, якая арганічна ўліта ў дзяржаву і ўтварае з ёй трывалы [[сімбіоз]]. Па сваёй сутнасці ўніверсальны тып, які задавальняе рэлігійныя патрэбы прэвалюючай большасці і накіраваны да ўсіх сацыяльных класаў у грамадстве. Тып скіраваны на інтэграцыю як мага большага кола людзей і накіраваны на павелічэнне колькасці сваіх сяброў. Пад эклесіяй разумеецца такі тып рэлігійнай арганізацыі, які ахоплівае ўсе сацыяльныя класы грамадства, але накіраваны на задавальненне інтарэсаў выключна кіруючай часткі (эліты). Тып арганізацыі накіраваны на кантроль грамадства рэлігійнымі метадамі з боку кіруючых колаў, якія не здольны аргументаваць ці забяспечыць трывалы кантроль іншымі метадамі. Дэнамінацыя — тып рэлігійнай арганізацыі, які ў сваім існаванні абмежаваны [[нацыя]]нальнымі, [[клас]]авымі, [[раса]]вымі ці, часам, [[рэгіён|рэгіянальнымі]] рамкамі. Тып знаходзіцца ў адноснай гармоніі з секулярнымі момантамі ў грамадстве. Адэпты арганізацыі прадстаўлены ўсімі існуючымі сацыяльнымі класамі. Пад сектай разумеюцца невялікія, нестабільныя, не скіраваныя на кампраміс з дзяржавай і дамінуючай царквой рэлігійныя групоўкі. У якасці адэптаў такіх груповак выступаюць сярэдні і ніжэйшы слаі грамадства. Па стаўленні да дзяржавы і па дамінуючым у групоўцы сацыяльным класе Інгер выдзяляе наступныя падтыпы секты: # Секты, якія складаюцца з прадстаўнікоў сярэдняга класу, якія прымаюць існуючы [[сацыяльны патэрн]] без асаблівай крытыкі. # Секты, якія складаюцца з ніжэйшых сацыяльных слаёў, акцэнтуюць увагу на сацыяльным бяспраўі і беднасці, якія ставяць за мэту агрэсіўную барацьбу з пануючым сацыяльным парадкам. # Секты, якія ўводзяць адэпта ў вырашэнні сацыяльных праблем у сферу [[трансцэндэнтны|трансцэндэнтнага]]. У гэтым падтыпе секты дамінуючае становішча аддаецца [[жыццё пасля смерці|пасмяротнаму жыццю]], чым жыццю дасмяротнаму. Прадстаўлены як [[сярэдні клас|сярэднім]], так і ніжэйшым класам<ref>Йингер, Дж. М. Функциональный подход к религии // Религия и общество: Хрестоматия по социологии религии / сост. В. И. Гараджа, Л. Руткевич. — М.: Аспект Пресс, 1996. — С. 775.</ref>. {{зноскі}} == Гл. таксама == * [[Рэлігія]] * [[Рэлігійная суполка]] * [[Канфесія]] {{Юрыдычныя асобы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Канстытуцыйнае права]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Рэлігія і грамадства]] apfsim78igpxhabclk2y2h0f5mcde82 0 51204 5146753 5126474 2026-05-26T02:07:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146753 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Аляксей Валер’евіч Дзéрмант'''<ref name="beldumka.belta.by">[https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_908341.pdf Государственная идеология Беларуси: миф или реальность?] // [[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]] № 6, 2015. — С. 95—100</ref>, сапраўднае прозвішча '''Дзерман''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі публіцыст, [[філосаф]], палітолаг, прапагандыст [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ў Беларусі<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://mediaiq.info/razvernulsya-ot-evropy-k-azii-no-ne-izbavilsya-ot-neoyazychestva-razbiraem-rol-v-propagande-alekseya-dzermanta|title=Разбираем роль в пропаганде Алексея Дзерманта|website=MediaIQ {{!}} Путеводитель в мире новостей|date=2023-07-13|access-date=2024-04-30}}</ref>. Раней прыхільнік [[Неаязычніцтва|неаязычніцкага]] руху і еўрапейскіх новых правых<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/300184|title=Дзермант: метамарфозы. Як неанацыст і паганец палюбіў Лукашэнку, Расію і вайну|website=Наша Ніва|date=2022-09-30|access-date=2025-02-05}}</ref>, цяпер прапагандуе [[еўразійства]], [[камунізм]] і культ асобы [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і вайскоўцаў. Скончыў [[Акадэмія кіравання пры прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] (2001) па спецыяльнасці «юрыст», аспірантуру Інстытута філасофіі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]]. Выкладаў у 2008—2009 гадах палітычную гісторыю і гісторыю палітычных ідэй Беларусі ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|ЕГУ]], адкуль сышоў у 2010 годзе з групай іншых выкладчыкаў нібыта праз парушэнне акадэмічнай свабоды. З 2007 года — навуковы супрацоўнік [[Інстытут філасофіі НАН Беларусі|Інстытута філасофіі НАН Беларусі]]<ref name="beldumka.belta.by"/>. У 2002 годзе быў разам з [[Алесь Мікус|Алесем Мікусам]] заснавальнікам суполкі «Гега рух»<ref>{{cite web|url =https://news.arche.by/by/page/ideas/cultura-idei/9106|title =Вобразы Крывіі ў творчасьці музычных гуртоў сучаснай Беларусі|author =І. Лысюк|date =2012-08-23|publisher =[[ARCHE Пачатак|Arche.by]]|archive-url =https://web.archive.org/web/20191204230121/https://news.arche.by/by/page/ideas/cultura-idei/9106|archive-date =2019-12-04|access-date = }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20041021160507/http://gegaruch.org/rozh_rac.html Прэзэнтацыя gegaruch.org на Радыё Рацыя, 18 сакавіка 2002 г.]</ref>. Суполка пазіцыянавала сябе як прадстаўніцтва еўрапейскага [[Неанацызм|ультраправага]]<ref>[http://www.searchlightmagazine.com/index.php?link=template&story=85 Searchlight Magazine: Nazi black metal leader arrested in the US]</ref><ref>[http://www.tau.ac.il/Anti-Semitism/asw98-9/norway.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071118213318/http://www.tau.ac.il/Anti-Semitism/asw98-9/norway.htm|date=18 лістапада 2007}}</ref><ref name="Roth">[http://www.tau.ac.il/Anti-Semitism/asw2000-1/sweden.htm Antisemitism Worldwide 2000/1 — Sweden] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111105173829/http://www.tau.ac.il/Anti-Semitism/asw2000-1/sweden.htm |date=5 лістапада 2011 }}</ref> [[Язычніцтва|неаязычніцкага]] руху {{нп5|Heathen Front|Heathen Front|en|Heathen Front}}.<ref>[https://web.archive.org/web/20030529230914/http://gegaruch.org/front.html Сайт Гега рух (архіўная версія): Druve. Krauja. Zeme.]: «ĢEGA Ruch — Kryuskaja Draugija Druvingau — першае прававітае афіцыйнае прадстаўніцтва Еўрапейскага рушання Heathen Front на балцкіх землях: Крыўя, Латґалія, Латвія, Літва. Разам з азначэннем Kryuskaja Draugija Druvingau ĢEGA Ruch мае адгэтуль таксама выкарыстоўваць дадатак Kryuski Druvijski Front (Krivian Heathen/ Druvian Front, KHF).»</ref> У ліку сваіх папярэднікаў «Гега рух» бачыў, сярод іншых, дзеячаў [[Беларуская нацыянал-сацыялістычная партыя|Беларускай нацыянал-сацыялістычнай партыі]] [[Уладзіслаў Казлоўскі|Уладзіслава Казлоўшчыка]] і [[Фабіян Акінчыц|Фабіяна Акінчыца]]<ref>[https://web.archive.org/web/20030718225237/http://www.gegaruch.org/skaitykla.html Сайт Гега рух (архіўная версія)]: «Našyja Papiaredniki: Вацлаў Ластоўскі / Фабіян Акінчыц / Уладзіслаў Казлоўшчык / Вітаўт Тумаш»]</ref>. Пасля [[Плошча 2010|беларускіх падзей 2010 года]] і [[Еўрамайдан|ўкраінскіх падзей 2013—2014 гадоў]], паводле ўласных слоў, трымаецца «антыфашысцкіх»<ref>[http://imhoclub.by/ru/material/mi_pobedili_no_vojna_ne_zakonchena Мы победили, но война не закончена]: «Есть и ещё один аспект — из памяти выхолащивается смысл той войны и той Победы. Ведь это было не просто противостояние двух геополитических гигантов, мировоззрений и систем. Тогда объединились все, кто противостоял абсолютному злу. Никогда до того в истории идеология, провозглашавшая своим принципом культ неравенства людей, не получала таких механизмов уничтожения всех тех, кто попадал на низшие ступени этнической и расовой иерархии. Никогда до того не создавалась настолько рационально и технологически оснащённо организационная машина массового уничтожения людей.»</ref> і «антынацыяналістычных»<ref>[http://imhoclub.by/ru/material/belorusskij_proekt_buduschego Белорусский проект будущего]: «Националистическая идеология в Беларуси повторяет существующий восточноевропейский канон национализма и обязательно предполагает глубокое вовлечение в проблемы древней истории, вопросы символики и эстетики, апологию лингвоцентризма и сильный антироссийский аффект. К сожалению или к счастью, никакого другого национализма и его наполнения в Восточной Европе сейчас нет и не предвидится. Очевиден и результат его сколь-либо длительного влияния на общество: Украина, Грузия, Молдова, страны Балтии никак не могут быть примерами реализации позитивной программы и выбора, показывающего достойный пример для белорусов».</ref> поглядаў. У 2005—2012 гадах быў укладальнікам і выпускаючым рэдактарам часопіса «Друвіс» («DRUVIS», выйшла тры нумары — 2005, 2008, 2011). У студзені 2012 года пакінуў склад [[Крыўя (цэнтр этнакасмалогіі)|Цэнтра «Крыўя»]] і рэдакцыі часопіса «Друвіс». Цяпер уваходзіць у склад суполкі «Цытадэль». Галоўны рэдактар альманаха «Сівер». Дырэктар Цэнтра вывучэння і развіцця кантынентальнай інтэграцыі «Паўночная Еўразія», які быў зарэгістраваны ў Мінску ў сакавіку 2020 года<ref>[http://eurasia-sever.by/eksperty/ Центр «Северная Евразия»]</ref>. Падтрымлівае рэпрэсіі рэжыму Лукашэнкі пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбараў 2020 года]] і вайну [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|Расіі супраць Украіны]]<ref name=":0" />. 26 красавіка 2024 года ўступіў у [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычную партыю Беларусі]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/dzermant/7516|title=Дзермант|website=Telegram|access-date=2024-04-30}}</ref>. Сябра Бюро ЦК Камуністычнай партыі Беларусі, загадчык Аддзела тэорыі і практыкі сацыялізму ЦК КПБ. == Навуковая дзейнасць == Кірункі навуковай дзейнасці: [[беларуская міфалогія|беларуская]] і [[балцкая міфалогія]], палітычная і сацыяльная філасофія, філасофія [[традыцыяналізм]]у, праблемы [[этнагенез беларусаў|этнагенезу беларусаў]], міфалогія ўлады, палітычная і этнічная гісторыя Беларусі, філасофія традыцыяналізму, гісторыя ідэй, [[геапалітыка]]<ref name="beldumka.belta.by" />. Аўтар больш за 50 публікацый у навуковых і навукова-папулярных выданнях Беларусі, Літвы, Польшчы, Украіны, Расіі. Выдаў артыкулы пра этнагенез беларусаў («Крывічы» і «Этнагенез беларусаў», апошні разам з С. Санько), гісторыю паганства ў Беларусі («Паганскае адраджэньне на Беларусі»), гісторыі ідэй («Arcana imperii. Casus Lithuaniae», «Русь і Крывія», апошні разам з Я. Чурылавым). Аўтар кнігі «Беларусь — Еўразія. Памежжа Расіі і Еўропы». == Узнагароды == Узнагароджаны [[Ганаровая грамата Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Ганаровай граматай Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]]. У 2021 годзе атрымаў [[Падзяка Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|падзяку Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://president.gov.by/be/events/sherag-kiraunikou-i-supracounikau-roznyh-ustanou-uznagarodzhany-medalyami-i-udastoeny-padzyaki-prezidenta Шэраг кіраўнікоў і супрацоўнікаў розных устаноў узнагароджаны медалямі і ўдастоены Падзякі Прэзідэнта]</ref>. == Паходжанне прозвішча == Прозвішча Дзерман сустракаюцца сярод беларусаў, латышоў<ref>[http://libpers.narod.ru/derman-t1.htm Генриетта Карловна Дерман]</ref>, палякаў<ref>{{Cite web |url=http://lists.memo.ru/index5.htm |title=Дерман Юзефа Адамовна |access-date=31 кастрычніка 2016 |archive-date=28 снежня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121228114855/http://lists.memo.ru/index5.htm |url-status=dead }}</ref>, яўрэяў<ref>[http://www.jewishgen.org/Belarus/misc/JewishEncycRussia/d/index.html Jewish Encyclopedia of Russia — Surnames starting with the letter D]: DERMAN Abram Borisovich, 1880, Lisichansk, Ekaterinoslav; DERMAN Grigory Lvovich, 1889, Bakhmut, Ekaterinoslav</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * http://tverzha.ru/archives/1145 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150722103441/http://tverzha.ru/archives/1145 |date=22 ліпеня 2015 }} — Кривичи. Историко-этногенетический очерк * http://arche.bymedia.net/2005-5/dziermant505.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151017183103/http://arche.bymedia.net/2005-5/dziermant505.htm |date=17 кастрычніка 2015 }} — Этнагенез беларусаў: навука і ідэалогія * http://naviny.by/rubrics/opinion/2012/01/15/ic_articles_410_176505 — Русь и Кривия — два начала Большого Севера * http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/dzer26?OpenDocument {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130619065431/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/dzer26?OpenDocument |date=19 чэрвеня 2013 }} — Паганскае адраджэнне на Беларусі * http://www.manarchija.org/Arcana {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111126144202/http://www.manarchija.org/Arcana |date=26 лістапада 2011 }} — Arcana imperii. Casus Lithuaniae * http://pawet.net/library/history/bel_history/smalianchuk/31/Homo_Historicus_2008.html#155 — Генезіс правасвядомасці як фактар сацыяльна-гістарычных пераўтварэнняў * http://siver.by/ — Сівер. Альманах Вялікай Поўначы * http://cytadel.org/authors/dziermant {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140305221347/http://cytadel.org/authors/dziermant |date=5 сакавіка 2014 }} — статьи на сайте проекта «Цитадель» {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзермант Аляксей}} [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]] bnqb8yd3zu8455x8m66jdz4a1oq2qkm 0 53469 5146752 5143818 2026-05-26T01:52:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146752 wikitext text/x-wiki {{Палітык | Імя =Алесь Анатольевіч Міхалевіч | Арыгінал імя =Аляксей Анатольевіч Міхалевіч | Фота =Ales Michalevic 05.jpg | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = 15.05.1975 | Месца нараджэння ={{Месца нараджэння|Мінск|у Мінску}} ([[Беларуская ССР]]) | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства =[[Беларусь]] | Адукацыя =юрыст-палітолаг | Навуковая ступень =доктар паліталогіі | Нацыянальнасць = | Веравызнанне = | Партыя =БНФ | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці = | Бацька =Анатоль Аляксеевіч Міхалевіч | Маці =Людміла Сцяпанаўна Міхалевіч | Муж = | Жонка =Разведзены | Дзеці =Леся, Алёна | Узнагароды =прэмія імя Джона Хамфры | Роспіс = | Сайт = | Commons = | Rodovid = }} '''Алесь Міхалевіч''', поўнае імя '''Аляксей Анатолевіч Міхалевіч''' (нар. [[15 траўня]] [[1975]] г., [[Мінск]], [[Беларуская ССР]]) — беларускі грамадскі і палітычны дзеяч, кандыдат у [[Прэзідэнт Беларусі|прэзідэнты Рэспублікі Беларусь]] у 2010 годзе, [[Палітычныя зняволеныя|палітвязень Беларусі]], вязень сумлення, адвакат Чэшскай палаты адвакатаў. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Мінск]]у ў сям’і навуковых супрацоўнікаў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (тады — Акадэміі навук БССР). Вучыўся ў матэматычнай школе № 19 г. Мінска, [[Беларускі гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа|Беларускім гуманітарным ліцэі імя Якуба Коласа]]. У 1997 годзе скончыў юрыдычны факультэт [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «палітолаг-юрыст». Падчас вучобы ва ўніверсітэце ўзначальваў [[Задзіночанне беларускіх студэнтаў]] — грамадскую арганізацыю, якая абараняе правы навучэнцаў беларускіх ВНУ. Стажыраваўся ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім]] ([[Польшча]]) і [[Оксфардскі універсітэт|Оксфардскім]] ([[Англія]]) універсітэтах. У 1997 годзе, па сканчэнні ўніверсітэта, стварыў і ўзначаліў арганізацыю, якая займалася маладзёжнымі абменамі і турызмам і дзякуючы якой больш за 2000 маладых людзей здолелі наведаць краіны Заходняй і Цэнтральнай Еўропы. З 2000 года працаваў намеснікам дырэктара, генеральным дырэктарам СП «Аркадыя», якое спецыялізавалася на турыстычным бізнесе. У сувязі з удзелам кіраўніка прадпрыемства ў парламенцкіх выбарах 2004 года сама кампанія стала аб’ектам шматлікіх праверак і інспекцый. Сёмая праверка прывяла Алеся Міхалевіча да рашэння пакінуць пост генеральнага дырэктара СП «Аркадыя». З 2005 г. — антыкрызісны ўпраўляючы, акрэдытаваны Міністэрствам эканомікі [[Беларусь|РБ]]. У 2007—2008 гг. — юрысконсульт Асацыяцыі інвалідаў вайны ў [[Афганістан]]е. У 2008—2010 гг. — юрыст Беларускага незалежнага прафсаюза. З 2010 года — дырэктар Агенцтва перакладаў і юрыдычных паслуг. У маі 2013 абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Партыі і палітычныя рухі ў посткамуністычнай трансфармацыі» ў Польскай акадэміі навук<ref>http://www.profi-forex.by/news/entry5000019256.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150215055519/http://www.profi-forex.by/news/entry5000019256.html |date=15 лютага 2015 }} На какую тему писал Алесь Михалевич докторскую диссертацию?</ref> і быў зацверджаны ў званні доктара паліталогіі.<ref>http://naviny.by/rubrics/society/2013/05/11/ic_news_116_416493 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160502071053/http://naviny.by/rubrics/society/2013/05/11/ic_news_116_416493/ |date=2 мая 2016 }} Алесь Михалевич защитил докторскую в Польше</ref> З 2018 года — першы намеснік старшыні грамадскага аб’яднання [[За Свабоду (рух)|Рух «За Свабоду»]]. У верасні 2020 года ўвайшоў у пашыраны склад [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнага савета беларускай апазіцыі]]. У 2023 годзе Міхалевіч увайшоў у абноўленую Каардынацыйную раду.<ref>[https://belsat.eu/news/15-03-2023-shto-takoe-kaardynatsyjnaya-rada-hto-yae-vybirau-i-kim-yana-kirue Што такое Каардынацыйная рада, хто яе выбіраў і кім яна кіруе?]</ref> == Палітычная дзейнасць == У 2004—2008 гг. — намеснік старшыні [[Партыя БНФ|партыі БНФ]]. Пасля вылучэння на пост старшыні партыі ў 2008 г. і прапановы праграмы па яе рэфармаванні выключаны з арганізацыі за публічную крытыку кіраўніцтва<ref>[http://gazetaby.com/index.php?sn_nid=13507&sn_cat=35 Інтэрв’ю газеце «Салідарнасць»]</ref>. З 2003 па 2007 гг. — дэпутат [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раённага]] савета [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], каардынатар Асамблеі дэпутатаў мясцовых саветаў. У той жа час — выдавец газеты «Рэгіён» (г. [[Мар’іна Горка]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]), ініцыятар шэрагу рашэнняў па пашырэнні паўнамоцтваў органаў мясцовага самакіравання. 24 жніўня 2010 г. узначаліў аб’яднанне «За мадэрнізацыю», пасля перарэгістраванае ў Чэхіі як «Асацыяцыя за мадэрнізацыю».<ref>http://belapan.com/archive/2010/08/24/406235/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160406140843/http://belapan.com/archive/2010/08/24/406235 |date=6 красавіка 2016 }} Претендент на пост президента Беларуси Алесь Михалевич возглавил союз «За модернизацию»</ref> === Прэзідэнцкія выбары 2010 года === 27 студзеня 2010 года публічна абвясціў аб пачатку сваёй кампаніі па вылучэнні на пост [[Прэзідэнт Беларусі|прэзідэнта Беларусі]] як незалежны кандыдат. 27 мая 2010 года Міхалевіч прадставіў тэзісы сваёй перадвыбарнай праграмы «Беларусь: стратэгія эвалюцыі». Праграма ўключала ў сябе тры асноўных падзелы: эканамічны рост, эфектыўная дзяржава і актыўнае грамадства.<ref>https://news.tut.by/politics/171533.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309075301/http://news.tut.by/politics/171533.html |date=9 сакавіка 2016 }} Михалевич представил тезисы предвыборной программы</ref> 27 верасня 2010 года ў [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|Цэнтральнай Выбарчай Камісіі]] [[Беларусь|РБ]] была зарэгістраваная ініцыятыўная група па вылучэнні Міхалевіча ў прэзідэнты. Колькасць ініцыятыўнай групы палітыка склала 1795 чалавек.<ref>https://web.archive.org/web/20110706163957/http://www.rec.gov.by/pdf/prb2010/6.pdf</ref> 25 кастрычніка ініцыятыўная група пераадолела рубеж у 100 000 подпісаў, неабходных для рэгістрацыі кандыдатам у прэзідэнты.<ref>https://news.tut.by/politics/201382.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304133619/http://news.tut.by/politics/201382.html |date=4 сакавіка 2016 }} Алесь Михалевич собрал 100 тысяч подписей</ref> Выніковая колькасць сабраных подпісаў склала 120 531, з якіх ЦВК было прынята 111 399.<ref>http://belapan.com/archive/2010/11/18/427536/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305204346/http://belapan.com/archive/2010/11/18/427536/ |date=5 сакавіка 2016 }} Кандидатами в президенты Беларуси зарегистрированы 10 человек</ref> 18 лістапада Міхалевіч быў зарэгістраваны кандыдатам у прэзідэнты Рэспублікі Беларусь на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|выбарах 2010 года]].<ref>http://www.interfax.by/news/belarus/1083122{{Недаступная спасылка}} ЦИК Беларуси зарегистрировал А.Михалевича кандидатом в президенты</ref> Згодна з выніковымі звесткамі ЦВК, Міхалевіч атрымаў падтрымку 1,02 % усіх выбаршчыкаў, што амаль у два разы меншая за колькасць людзей, якія падпісаліся ў падтрымку яго вылучэння.<ref>http://www.rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PRB-sved21.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160503230013/http://www.rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PRB-sved21.pdf |date=3 мая 2016 }} СВЕДЕНИЯ о результатах голосования по выборам Президента Республики Беларусь 19 декабря 2010 года</ref> Афіцыйныя вынікі галасавання не былі прызнаныя назіральнікамі [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]]<ref>http://www.dw.com/ru/%D0%BE%D0%B1%D1%81%D0%B5-%D0%BD%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D1%82-%D0%B2%D1%8B%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%8B-%D0%B2-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D1%81%D0%BE%D0%BE%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC%D0%B8-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BC/a-6361790</ref>, [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім саюзам]]<ref>http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/EN/foraff/118650.pdf</ref>, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>http://naviny.by/rubrics/politic/2010/12/21/ic_news_112_357776 США не признали итоги выборов в Беларуси и требуют освобождения задержанных</ref>, а таксама выклікалі крытыку з боку [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]<ref>http://bdg.by/news/politics/13452.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130407052229/http://bdg.by/news/politics/13452.html |date=7 красавіка 2013 }} ООН настаивает на освобождении политзаключенных</ref>. Праз некалькі дзён пасля выбараў, у эфіры Першага канала расійскага тэлебачання быў паказаны ролік, зроблены схаванай камерай на 48 выбарчым участку [[Мінск]]а. У роліку член выбарчай камісіі некалькі разоў удакладняе ў калег, куды класці бюлетэнь з голасам за Міхалевіча, пры тым, што паводле афіцыйных дадзеных, на гэтым участку за яго ніхто не прагаласаваў.<ref>https://www.1tv.ru/news/2010-12-24/135836-belorusskiy_tsentrizbirkom_ofitsialno_ob_yavil_o_pobede_aleksandra_lukashenko</ref> == Храналогія пераследу == Затрыманы 19 снежня 2010 г.у [[Мінск]]у за ўдзел у мітынгу супраць вынікаў прэзідэнцкіх [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|выбараў 19 снежня 2010 г.]] Змешчаны у СІЗА [[КДБ Беларусі|КДБ]]. Правёў у следчым ізалятары КДБ каля двух месяцаў, абвінавачваўся па крымінальнай справе «арганізацыя масавых беспарадкаў» артыкул 293 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК]] РБ.<ref>http://naviny.by/rubrics/society/2011/01/06/ic_news_116_358792 Число обвиняемых в массовых беспорядках 19 декабря выросло до 25 человек</ref> 11 студзеня 2011 года [[Amnesty International]] прызнала Міхалевіча вязнем сумлення.<ref>{{Cite web|date=2011-01-11|title=БЕЛАРУСЬ ПРИЗЫВАЮТ ОСВОБОДИТЬ УЗНИКОВ СОВЕСТИ, ЗАДЕРЖАННЫХ В СВЯЗИ С ПРОТЕСТАМИ ПОСЛЕ ВЫБОРОВ|url=https://amnesty.org.ru/node/1677/|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120108215017/https://amnesty.org.ru/node/1677/|archivedate=2012-01-08|accessdate=2021-03-08|publisher=[[Amnesty International]]|language=ru}}</ref> Пасля вызвалення з СІЗА пад падпіску аб нявыездзе Міхалевіч правёў прэс-канферэнцыю, на якой паведаміў, што ўмовай ягонага вызвалення стала дадзенае пад катаваннямі згода на наступнае супрацоўніцтва са спецслужбамі<ref>http://nashaniva.by/?c=ar&i=155990</ref>. У ходзе выступлення, Міхалевіч заявіў пра разрыў гэтай дамовы і пра намер праінфармаваць Камітэт супраць катаванняў [[ААН]] пра абставіны свайго затрымання і знаходжання ў следчым ізалятары [[КДБ Беларусі|КДБ]].<ref>http://www.belmarket.by/ales-mihalevich-razorval-soglashenie-s-kgb-i-budet-obrashchatsya-v-komitet-protiv-pytok-oon</ref> У сакавіку 2011 года Міхалевіч тайна выехаў з [[Беларусь|Беларусі]], растлумачыўшы гэта пагрозай «рэальнай фізічнай расправы», і праз некалькі тыдняў атрымаў палітычны прытулак у [[Чэхія|Чэхіі]]. 23 сакавіка 2011 года Міхалевіч атрымаў палітычны прытулак у Чэхіі.<ref>http://www.belmarket.by/ales-mihalevich-poluchil-politicheskoe-ubezhishche-v-chehii Алесь Михалевич получил политическое убежище в Чехии</ref> У адказ беларуская пракуратура абвясціла Міхалевіча ў міжнародны вышук па лініі Інтэрпола, які цэнтральны офіс арганізацыі ў выніку адмовіўся выконваць як палітычна матываваны.<ref>https://telegraf.by/2012/07/mihalevicha-isklyuchili-iz-centralnoi-bazi-interpola {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190718104946/https://telegraf.by/2012/07/mihalevicha-isklyuchili-iz-centralnoi-bazi-interpola |date=18 ліпеня 2019 }} Михалевича исключили из центральной базы Интерпола</ref> У эміграцыі Міхалевіч заняўся акадэмічнай дзейнасцю і інфармаваннем міжнароднай супольнасці аб становішчы палітвязняў у Беларусі. Вядома, што ён выступіў з лекцыямі па палітычнай сітуацыі ва Усходняй Еўропе ў шэрагу паўночнаамерыканскіх і заходнееўрапейскіх вышэйшых навучальных устаноў, у прыватнасці, ва ўніверсітэтах [[Таронта]], [[Нью-Ёрк]]а, [[Манрэаль|Манрэаля]], [[Маастрыхт]]а, [[Прага|Прагі]] і іншых гарадоў.<ref>http://www.newswire.ca/news-releases/media-advisory---exiled-belarusian-presidential-candidate-ales-michalevic-to-visit-toronto-509145131.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180723152523/https://www.newswire.ca/news-releases/media-advisory---exiled-belarusian-presidential-candidate-ales-michalevic-to-visit-toronto-509145131.html |date=23 ліпеня 2018 }}</ref><ref>http://mikhalevich.livejournal.com/29691.html</ref> У кастрычніку 2014 года Міхалевіч звярнуўся з просьбай аднавіць яго сяброўства ў партыі [[Партыя БНФ|БНФ]] у адмысловым лісце да дэлегатаў партыйнага з’езду. Нягледзячы на супраціў старшыні партыі [[Аляксей Янукевіч|Аляксея Янукевіча]], з’езд большасцю галасоў прагаласаваў за задавальненне дадзенага запыту.<ref>https://news.tut.by/politics/419202.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141016131254/http://news.tut.by/politics/419202.html |date=16 кастрычніка 2014 }} Экс-кандидата в президенты Алеся Михалевича восстановили в Партии БНФ</ref> === Вяртанне ў Беларусь === 8.09.2015 вярнуўся ў Беларусь з вымушанай эміграцыі<ref>http://nashaniva.by/?c=ar&i=156059</ref>. Алесь Міхалевіч вярнуўся ў Беларусь, нягледзячы на свой статус абвінавачанага па справе аб масавых беспарадках, выехаўшы ў [[Мінск]] на прамым цягніку з [[Вільнюс|Вільні]]. У ходзе праходжання пашпартнага кантролю на станцыі [[Гудагай (вёска)|Гудагай]] Міхалевіч быў затрыманы беларускімі памежнікамі як асоба, якая знаходзіцца ў нацыянальным вышуку, аднак праз некалькі гадзін быў адпушчаны пад падпіску аб нявыездзе з абавязацельствам з’явіцца на допыт у [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчы камітэт]].<ref>http://www.bbc.com/russian/international/2015/09/150908_belarus_opposition_mikhalevich_return Экс-кандидат в президенты Белоруссии вернулся домой в статусе обвиняемого</ref> Каментуючы прычыны вяртання з палітычнай эміграцыі, Міхалевіч паведаміў пра сваё жаданне ўз'яднацца з сям’ёй і нагадаў, што даўно абяцаў вярнуцца ў Беларусь пры ўмове вызвалення ўсіх беларускіх палітвязняў.<ref>http://www.newsru.com/world/08sep2015/ales.html В Белоруссии задержали бывшего кандидата в президенты при попытке вернуться на родину</ref> Па прыбыцці ў [[Мінск]] Міхалевіч падаў хадайніцтва аб спыненні ў дачыненні да яго крымінальнай справы, у чым яму было адмоўлена. Такім чынам, ён застаецца адзіным абвінавачаным па справе аб арганізацыі масавых беспарадкаў у ноч пасля прэзідэнцкіх выбараў 19 снежня 2010 года.<ref>http://belsat.eu/ru/news/ugolovnoe-delo-protiv-alesya-mihalevicha-priostanovili/ Уголовное дело против Алеся Михалевича приостановили</ref> == Асабістае == Алесь Міхалевіч з юнацтва захапляецца рок-музыкай ([[The Beatles]], The Doors, Deep Purple; «[[ДДТ (рок-гурт)|ДДТ]]»; «[[N.R.M.|Н. Р. М.]]», «Крама», «Нейра Дзюбель») і гістарычнай літаратурай. Гуляе ў сквош і настольны тэніс. Акрамя родных беларускай і рускай, таксама вольна ведае польскую і англійскую мовы, вывучае нямецкую. Радавы запасу УС РБ (не праходзіў тэрміновую службу па прычыне блізарукасці сярэдняй ступені). Быў жанаты (з 26 жніўня 1999 года па 4 лістапада 2022 года<ref>[https://mikhalevich.livejournal.com/44836.html Персанальны блог Алеся Міхалевіча: "Развод :("]</ref>), бацька дзвюх дочак. Былая жонка — Мілана, настаўніца англійскай мовы. Дочкі — Леся (нар. 2000) і Алёна (нар. 2009). {{зноскі}} == Літаратура == * Palitviazni.info — 2013. — С. 182 * ''Тамковіч А.'' Супраць плыні. — 2011. — С. 65-76 * ''Тамковіч А.'' Жыццё пасля кратаў. -− 2013. — С. 157—162 — ISBN 978-985-6025-25-2  * За права на выбар. Партрэты асуджаных. Плошча-2010. / Рэд. А.Лапцёнак.— Праваабарончы цэнтр «Вясна» / —Вільнюс: Gudas, 2011. — 142 c. — (ст.128-129). == Спасылкі == * [http://michalevic.org/ Афіцыйны сайт Аляксея Міхалевіча] * {{lj-user|michalevic}} * [http://election.in-by.net/bel/%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%BC%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87/index.html Старонка Алеся Міхалевіча на праекце election.in-by.net] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100901162621/http://election.in-by.net/bel/%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%BC%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87/index.html |date=1 верасня 2010 }} * [http://www.oboz.by/articles/detail.php?article=1676 Інтэрв’ю газеце «Обозреватель»]{{Недаступная спасылка}} * [http://vyhledavac.cak.cz/Contact/Details/404f6f5f-f8fa-e911-80e2-00155d040b29 Алесь Міхалевіч мае адвакацкую ліцэнзію ў Чэхіі http://vyhledavac.cak.cz/Contact/Details/404f6f5f-f8fa-e911-80e2-00155d040b29] {{Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі на выбарах 2010 года}} {{DEFAULTSORT:Міхалевіч Алесь}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага гуманітарнага ліцэя імя Якуба Коласа]] [[Катэгорыя:Выпускнікі юрыдычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2010)]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя вязнямі сумлення арганізацыяй Amnesty International у Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітычныя эмігранты]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Чэхію з Беларусі]] [[Катэгорыя:Вязні сумлення]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Партыі БНФ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Пухавіцкага раённага Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Дэпутаты мясцовых саветаў Беларусі 24-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены фракцыі Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»]] qcv4ifc2kc7w2tq6v9e37gejgsoh1qu 0 55377 5146616 5128148 2026-05-25T18:04:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146616 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Гюстаў Эйфель |арыгінал імя = {{lang-fr|Gustave Eiffel}} |партрэт =Gustave Eiffel.jpg |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[інжынер]], спецыяліст па праектаванні сталёвых канструкцый |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |грамадзянства = {{FRA}} |падданства = |узнагароды і прэміі = }} '''Аляксандр Гюстаў Эйфель''' ({{lang-fr|Alexandre Gustave Eiffel}}; [[15 снежня]] [[1832]], {{МН|Дыжон||}}, [[Францыя]] — [[27 снежня]] [[1923]], {{МС|Парыж||}}, [[Францыя]]) — французскі [[інжынер]]-[[будаўнік]]. Скончыў у [[1855]] годзе [[Цэнтральная школа мастацтваў і рамёстваў|Цэнтральную школу мастацтваў і рамёстваў]] у [[Парыж]]ы. Пры будаўніцтве [[мост|мастоў]], [[віядук]]аў і іншых збудаванняў выкарыстоўваў [[металічныя канструкцыі]]. Сусветную вядомасць набыла т.зв. [[Эйфелева вежа]]. == Аб’екты, спраектаваныя у атэлье Гюстава Эйфеля == * «{{нп3|Ле-Бон-Маршэ|О-бон-маршэ|fr|Le Bon Marché}}» — першы [[універсальны магазін]] у [[Парыж]]ы ([[1876]], з арх. {{нп3|Луі-Шарль Буало|Л. А. Буало|en|Louis-Charles Boileau}}) * [[Эйфелевы мост (Унгень)]], [[Унгень]], [[Малдова]] (1877) * {{нп3|віядук Гарабі|акведук у Гарабі|ru|виадук Гараби }} ([[1885]]—[[1888]]) * {{нп3|Мост Марыі Піі|мост цераз р. Дору|ru|Мост Марии Пии}} ў г. [[Порту]], [[Партугалія]] ([[1881]]—[[1885]]) * [[Эйфелева вежа]], [[Парыж]], [[Францыя]] (1889) * {{нп3|сабор Святога Марка, Арыка|касцёл Сан-Маркас|ru|Catedral de San Marcos de Arica}} у г. [[Арыка]], [[Чылі]] (пачатак [[XX ст.]]) == Гл. таксама == * [[Эйфелева вежа]] * [[Эйфелевы мост]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|||53}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{з ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Эйфель%20Александр%20Гюстав/|title=Эйфель Александр Гюстав}} * [http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/energetika_i_stroitelstvo/EFEL_ALEKSANDR_GYUSTAV.html ЭЙФЕЛЬ, АЛЕКСАНДР ГЮСТАВ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140718043653/http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/energetika_i_stroitelstvo/EFEL_ALEKSANDR_GYUSTAV.html |date=18 ліпеня 2014 }} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] {{ref-ru}} * [http://artdic.eu/authors/show/genre_id/3/id/891 ЭЙФЕЛЬ, Гюстав] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308000638/http://artdic.eu/authors/show/genre_id/3/id/891 |date=8 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}} * [http://zviazda.by/2015/01/68241.html Мост Гюстава Эйфеля ў Баранавічах]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Эйфель Аляксандр Гюстаў}} [[Катэгорыя:Інжынеры Францыі]] [[Катэгорыя:Асобы на банкнотах]] [[Катэгорыя:Будаўнікі мастоў]] g38q9v8blwrbmq5vnjdw2kmkedq6tfx 0 58397 5146495 3753771 2026-05-25T12:16:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146495 wikitext text/x-wiki '''Белару́ская грамада́''' ''ў Коўне'' — грамадская арганізацыя ў [[1917]]—[[1918]] гадах. Мела на мэце аб’яднанне беларусаў г. [[Коўна]] (цяпер [[Каўнас]], [[Літва]]) і наваколляў для абароны сацыяльна-эканамічных інтарэсаў і спрыяння ў рэалізацыі беларускіх нацыянальных ідэалаў. Статут арганізацыі прадугледжваў адкрыццё беларускіх школ, дзіцячых прытулкаў, бальніц і кааператываў, выпуск літаратуры, канцэртную і тэатральную дзейнасць. Пры Беларускай грамадзе існаваў гурток моладзі. У складзе рады — дзеяч беларускага нацыянал-вызваленчага руху [[Р. Казячы]] і іншыя<ref>{{Крыніцы/БелЭн|2к|Беларуская грамада|Ю. Р. Васілеўскі|409}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} * ''Васілеўскі, Ю. Р.'' Беларуская грамада / Ю. Р. Васілеўскі // {{Крыніцы/ЭГБ|1}} — С. 370. {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Літвы]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Каўнаса]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Каўнасе]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1917 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1918 годзе]] mjjo3wq3j1bv8fzzb3fe1mblncv5vhe 0 63999 5146907 4639090 2026-05-26T11:46:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146907 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Андрэеўшчынскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Аршанскі раён]] |Уключае = 8 населеных пунктаў |Сталіца = [[Андрэеўшчына (Аршанскі раён)|Андрэеўшчына]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1487 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Андрэ́еўшчынскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Андрэеўшчына (Аршанскі раён)|Андрэеўшчына]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Кудаеўскі (Салаўянскі) сельсавет''' у складзе Аршанскага раёна [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Кудаева]]. У 1928 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Солаўе|Салаўі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Аршанскім раёне БССР. У 1931 годзе цэнтр сельсавета вернуты ў вёску Кудаева. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года сельсавет у Аршанскім раёне Віцебскай вобласці. У 1939 годзе цэнтр сельсавета зноў перанесены ў вёску Салаўі. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Кудаеўскага сельсавета 10 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|53}}</ref>. 12 жніўня 1974 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Міцькаўшчына (Аршанскі раён)|Міцькаўшчына]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).</ref>. 15 мая 1984 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Андрэеўшчына, сельсавет перайменаваны ў Андрэеўшчынскі<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 15 мая 1984 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1984, № 19 (1789).</ref>. 27 снежня 1985 года ў склад [[Высокаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Высокаўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Людкаўшчына]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 27 снежня 1985 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1986, № 4 (1846).</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1178 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=9 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 89,9 % — [[беларусы]], 8,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1487 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=9 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Склад == У склад сельсавета ўваходзяць 8 вёсак: [[Андрэеўшчына (Аршанскі раён)|Андрэеўшчына]], [[Вялікая Міцькаўшчына]], [[Анібалева]], [[Берасценава]], [[Міцькаўшчына (Аршанскі раён)|Міцькаўшчына]], [[Прыдняпроўе]], [[Кудаева]], [[Солаўе]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|118750}} {{Андрэеўшчынскі сельсавет}} {{Аршанскі раён}} [[Катэгорыя:Андрэеўшчынскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] f20qo7qqyry3pgwaa90msyy82ly96kw 0 68831 5146784 4847753 2026-05-26T06:53:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146784 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Мікаян}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Анастас Іванавіч Мікаян | арыгінал імя = {{lang-hy|Անաստաս Հովհաննեսի Միկոյան}} | выява = | шырыня = | пасада = [[Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] | сцяг = Flag of the Soviet Union.svg | парадак = 5 | перыядпачатак = [[15 ліпеня]] [[1964]] | перыядканец = [[9 снежня]] [[1965]] | папярэднік = [[Леанід Ільіч Брэжнеў]] | пераемнік = [[Мікалай Віктаравіч Падгорны]] | пасада_2 = {{нп3|Міністэрства гандлю СССР|Міністр гандлю СССР|ru|Министерство торговли СССР}} | сцяг_2 = Flag of the Soviet Union.svg | парадак_2 = 3 | перыядпачатак_2 = [[24 жніўня]] [[1953]] | перыядканец_2 = [[22 студзеня]] [[1955]] | папярэднік_2 = ён жа | пераемнік_2 = {{нп3|Дзмітрый Васілевіч Паўлаў||ru|Павлов, Дмитрий Васильевич}} | пасада_3 = Наркам (міністр) знешняга гандлю СССР | сцяг_3 = Flag of the Soviet Union.svg | парадак_3 = 4 | перыядпачатак_3 = [[29 студзеня]] [[1938]] | перыядканец_3 = [[4 сакавіка]] [[1949]] | папярэднік_3 = {{нп3|Яўген Дзянісавіч Чвялеў|Яўген Дзянісавіч Чвялеў|ru|Чвялев, Евгений Денисович}} | пераемнік_3 = {{нп3|Міхаіл Аляксеевіч Меньшыкаў|Міхаіл Аляксеевіч Меньшыкаў|ru|Меньшиков, Михаил Алексеевич}} | пасада_5 = [[Народны камісарыят харчовай прамысловасці СССР|Народны камісар харчовай прамысловасці]] | сцяг_5 = Flag of the Soviet Union.svg | парадак_5 = 1 | перыядпачатак_5 = [[29 ліпеня]] [[1934]] | перыядканец_5 = [[19 студзеня]] [[1938]] | папярэднік_5 = ён жа як наркам забеспячэння | пераемнік_5 = {{нп3|Абрам Лазаравіч Гілінскі||ru|Гилинский, Абрам Лазаревич}} | пасада_6 = {{нп3|Народны камісарыят забеспячэння СССР|Народны камісар забеспячэння СССР|ru|Народный комиссариат снабжения СССР}} | сцяг_6 = Flag of the Soviet Union.svg | парадак_6 = 1 | перыядпачатак_6 = [[22 лістапада]] [[1930]] | перыядканец_6 = [[29 ліпеня]] [[1934]] | папярэднік_6 = ён жа як наркам знешняга і ўнутранага гандлю | пераемнік_6 = [[Ізраіль Якаўлевіч Вейцэр]] | пасада_7 = {{нп3|Народны камісарыят унутранага і знешняга гандлю СССР|Народны камісар знешняга і ўнутранага гандлю СССР|ru|Народный комиссариат внутренней и внешней торговли СССР}} | сцяг_7 = Flag of the Soviet Union.svg | парадак_7 = 3 | перыядпачатак_7 = [[14 жніўня]] [[1926]] | перыядканец_7 = [[22 лістапада]] [[1930]] | папярэднік_7 = [[Леў Барысавіч Каменеў]] | пераемнік_7 = ён жа як наркам забеспячэння | пасада_8 = Галоўны сакратар Паўночнакаўказскага райкама ВКП(б) | сцяг_8 = Flag of the Soviet Union.svg | парадак_8 = 1 | перыядпачатак_8 = [[1924]] | перыядканец_8 = [[1926]] | папярэднік_8 = пасада заснавана | пераемнік_8 = [[Рыгор Канстанцінавіч Арджанікідзэ]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | бацька = | маці = | партыя = [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]] (з 1915) | адукацыя = Духоўная акадэмія Эчміядзіна | жонка = Ашхен Лазараўна Туманян (з 1921) | дзеці = | пахаваны = | узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Медаль Серп і Молат}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!}}{{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!}}{{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!}}{{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!}}{{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!}}{{!}} {{Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі}} {{!}}{{!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!}}} | вікісховішча = Anastas Mikoyan }} '''Анаста́с Івана́віч (Аванэ́савіч) Мікая́н''' ({{lang-hy|Անաստաս Հովհաննեսի Միկոյան}}; {{ДН|25|11|1895|13}}, с. {{Месца нараджэння|Санаін|у Алавердзі|сяло Санаін}}, {{нп3|Барчалінскі павет|Барчалінскі павет|ru|Борчалинский уезд}}, {{Месца нараджэння|Тыфліская губерня|у Тыфліскай губерні}}, [[Расійская імперыя]] — {{ДС|21|10|1978}}, {{МС|Масква||}}) — расійскі [[рэвалюцыянер]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] [[Дзяржава|дзяржаўны]] і [[КПСС|партыйны]] дзеяч. Член партыі з 1915 года, член [[ЦК КПСС|ЦК]] з 1923 года (кандыдат з 1922 года), у 1935—1966 гадах член [[Палітбюро ЦК КПСС]] (кандыдат з 1926 года). У 1964—1965 гадах [[Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]]. З 1937 года намеснік, у 1955—1964 гг. першы намеснік {{нп3|кіраўнікі ўрада СССР|кіраўніка ўрада СССР|ru|Главы правительства СССР}}. У 1926—1955 гадах (за выняткам 1949—1953 гадоў) паслядоўна займаў шэраг [[міністр|міністэрскіх]] ({{нп3|Народны камісарыят|наркамаўскіх|ru|Народный комиссариат}} да 1946 года) пасад, пераважна ў сферы [[гандаль|гандлю]], асабліва [[Міністэрства знешняга гандлю СССР|знешняга]]. Адзін з найболей уплывовых савецкіх палітыкаў<ref name="Anastas Ivanovich Mikoyan">{{з|Брытанніка|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/382033/Anastas-Ivanovich-Mikoyan|загаловак=Anastas Ivanovich Mikoyan}}</ref>, Мікаян пачаў сваю кар’еру пры жыцці [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміра Леніна]] і пайшоў у адстаўку толькі пры [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леанідзе Брэжневе]]. У канцы [[1970-я|1970-х]] гадоў пра яго была складзена прыказка: ''«Ад [[Уладзімір Ільіч Ленін|Ільіча]] да [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Ільіча]] без інфаркта і параліча»''<ref>[http://karabah88.ru/history/persony/103_mikoyan_anastas-ot_ilicha_do_ilicha.html Анастас Микоян — «От Ильича до Ильича без инфаркта и паралича»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111216181901/http://www.karabah88.ru/history/persony/103_mikoyan_anastas-ot_ilicha_do_ilicha.html |date=16 снежня 2011 }}</ref>. [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1943). Кавалер шасці [[ордэн Леніна|ордэнаў Леніна]]. == Біяграфія == [[Файл:Ordzhonikidze, Stalin and Mikoyan, 1925.jpg|thumb|left|250px|Анастас Мікаян, [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] і [[Рыгор Канстанцінавіч Арджанікідзэ|Рыгор Арджанікідзэ]], 1925 год.]] Нарадзіўся ў беднай сялянскай сям’і, [[Армяне|армянін]]. Навучыўшыся перш армянскай, а потым рускай грамаце, шмат чытаў. Успамінаў раманы {{нп3|Рафі|Рафі|ru|Раффи}} на нацыянальна-вызвольную тэматыку Арменіі, якія аказалі на яго ўплыў, кнігу [[Жан Жарэс|Жана Жарэса]] пра гісторыю [[Французская рэвалюцыя|Французскай рэвалюцыі]], якая моцна захапіла яго, а таксама складанні [[Дзмітрый Іванавіч Пісараў|Д. І. Пісарава]]. Кніга Леніна «{{нп3|Што рабіць?, Ленін|Што рабіць?|ru|Что делать? (Ленин)}}», прачытаная ім ужо пасля пачатку Першай сусветнай вайны, вызначыла яго палітычныя пагляды<ref name="Такбыло1">Анастас Микоян. Так было. Гл. 1</ref>. Цікава, што з дзяцінства Мікаян быў [[вегетарыянства|вегетарыянцам]], аднак пасля пачаў ужываць мясную ежу<ref name="Такбыло1" />. Падчас вучобы ў [[Тыфліс]]скай армянскай духоўнай семінарыі, у якую паступіў у 1906 годзе, у канцы 1914 года запісаўся ў армянскую добраахвотніцкую дружыну {{нп3|Андранік Таросавіч Азанян|Андраніка Азаняна|ru|Озанян, Андраник Торосович}}, пасля чаго ваяваў на [[Каўказскі фронт (Першая сусветная вайна)|Турэцкім фронце]] аж да вясны 1915 года, калі пакінуў армію з-за захворвання [[малярыя]]й. Пасля вяртання ў Тыфліс уступіў там у [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РСДРП(б)]] і скончыў семінарыю. У 1916 годзе паступіў у духоўную акадэмію ў [[Эчміядзінскі манастыр|Эчміядзіне]]. У тым жа годзе напісаў свой першы артыкул у газету<ref name="Такбыло1" />. Асвоіў грузінскую і азербайджанскую мовы<ref name="Такбыло1" />. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] вёў партыйна-прапагандысцкую працу ў Тыфлісе і ў [[Баку]], у апошнім асабіста пазнаёміўся са {{нп3|Сцяпан Георгіевіч Шаўмян|Сцяпанам Шаўмянам|ru|Шаумян, Степан Георгиевич}}, які аказаў на яго вялікае ўражанне<ref name="Такбыло2">Анастас Микоян. Так было. Гл. 2</ref>. З верасня сакратар Тыфліскага парткамітэта<ref name="Такбыло2" />. У кастрычніку ўдзельнік праходзілага нелегальнага Агульнакаўказскага партз’езда<ref name="Такбыло2" />. У час {{нп3|Сакавіцкія падзеі ў Баку, 1918|сакавіцкіх падзей у Баку|ru|Мартовские события в Баку (1918)}} камандаваў невялікім атрадам, а потым быў камісарам у брыгадзе {{нп3|Амазасп Срванцян|Амазаспа Срванцяна|ru|Срванцтян, Амазасп}} (Трэцяя брыгада Чырвонай арміі). Пасля ўцёкаў {{нп3|Бакінскія камісары|бакінскіх камісараў|ru|Бакинские комиссары}} застаўся ў Баку, узначаліўшы падпольны [[Абласны камітэт КПСС|абкам]] бальшавікоў. Перад узяццем {{нп3|Бітва за Баку, 1918|Баку|ru|Битва за Баку (1918)}} [[Туркі|туркамі]] Мікаян дамогся ў кіраўніка {{нп3|Дыктатура Цэнтракаспія|Дыктатуры Цэнтракаспія|ru|Диктатура Центрокаспия}} Абрама Велунца дазволы на вызваленне і наступную эвакуацыю бакінскіх камісараў. Неўзабаве Анастас Мікаян вывез камісараў на параходзе «Туркмен», але ў [[Краснаводск]]у яны былі арыштаваны. Мікаян быў вызвалены ў лютым 1919 года і ў сакавіку таго ж года ўзначаліў Бакінскае бюро Каўказскага крайкама РКП(б). Паводле сваіх жа словаў, Мікаян выступаў за незалежнасць Азербайджана яшчэ ў 1919 годзе і разышоўся ў гэтым пытанні са многімі армянскімі камуністамі, завошта ў армянскіх колах Баку яго хутка сталі зваць «мусульманскім камуністам»{{sfn|Баберовски|2010|с=291}}. У кастрычніку 1919 года быў выкліканы ў [[Масква|Маскву]], дзе стаў членам [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]]. Стаў адным з кіраўнікоў рэвалюцыйнага руху на Каўказе<ref name="Anastas Ivanovich Mikoyan"/>. Ужо членам Прэзідыума бакінскага камітэта РСДРП(б) Анастас Мікаян быў рэдактарам газет «Сацыял-дэмакрат» і «Весткі Бакінскага Савета»<ref name="sve">Линия адаптивной радиосвязи — Объектовая противовоздушная оборона / [под общ. ред. Н. В. Огаркова]. — М. : Военное изд-во М-ва обороны СССР, 1978. — С. 278—279. — (Советская военная энциклопедия : [в 8 т.] ; 1976—1980, т. 5).</ref>. З 1920 года Мікаян быў ізноў на [[Каўказ]]е. З заняткам Баку бальшавікамі ўступіў у горад у якасці ўпаўнаважанага {{нп3|Рэвалюцыйны ваенны савет|Рэўваенсавета|ru|Революционный военный совет}} XI арміі і пасля чаго да 1920 года кіраваў [[Ніжні Ноўгарад|Ніжагародскім]] губкамам<ref name="sve" />. Камунар ЧАП<ref>[http://ru-civil-war.livejournal.com/254083.html А. Захаров, ЧОН, Очерки по истории Октябрьской революции в Нижегородской губернии, Н.-Новгород, 1927 г., стр. 47-54]</ref>. Неўзабаве па рэкамендацыі [[Сталін]]а Мікаян быў прызначаны сакратаром Паўднёва-усходняга бюро ЦК РКП(б)<ref>{{Hrono|http://www.hrono.ru/biograf/bio_m/mikoyan_ai.php}}</ref>. Быўшы сакратаром Бакінскага камітэта партыі, вінаваціўся старшынём СНК Азербайджанскай ССР {{нп3|Нарыман Нарыманаў|Нарыманам Нарыманавым|ru|Нариманов, Нариман Кербалаи Наджаф оглы}} у дыскрымінацыі мусульманскіх працоўных і вядзенні сістэматычнай працы па яго, Нарыманава, зрушэнню. Нарыманаў быў перакананы, што Мікаян яшчэ ўвесну 1920 года імкнуўся пазбавіць яго ўплыву{{sfn|Баберовски|2010|с=286}}. У 1922—1924 гадах сакратар Паўднёва-усходняга бюро ЦК РКП(б) у Растове-на-дону. З 1922 года быў кандыдатам, а з 1923 года — членам [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]]. У 1924—1926 гадах сакратар [[Паўночна-Каўказскі край|Паўночна-Каўказскага]] крайкама партыі, член РВС Паўночна-Каўказскай ваеннай акругі. Быўшы кіраўніком Паўночнакаўказскага краявога камітэта партыі, праводзіў больш гнуткую палітыку ў дачыненні [[казацтва]]. Па рэкамендацыі Сталіна з 23 ліпеня 1926 года кандыдат у члены Палітбюро. З 14 жніўня 1926 года [[Народны камісарыят унутранага і знешняга гандлю СССР|народны камісар унутранага і знешняга гандлю СССР]] (з’яўляўся наймалодшым наркамам), наступнік Льва Камянева. На гэтым пасту, дзеля папаўнення дзяржаўнага скарбу, яму быў указаны ў абавязак продаж некаторых твораў мастацтва з савецкіх музеяў. 22 лістапада 1930 года наркамат знешняга і ўнутранага гандлю быў падзелены на Наркамат знешняга гандлю і [[Народны камісарыят забеспячэння СССР|Наркамат забеспячэння]], апошні ўзначаліў Мікаян. У сваю чаргу Наркамат забеспячэння 29 ліпеня 1934 года быў падзелены на Наркамат унутранага гандлю і [[Народны камісарыят харчовай прамысловасці СССР|Наркамат харчовай прамысловасці]], які тады ж узначаліў Мікаян. На гэтым пасту ён у 1936 годзе наведаў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] дзеля азнаямлення з найновымі тэхналогіямі, здолеў дамагчыся хуткага развіцця харчовай галіны, пра што дагэтуль напамінае назва Мікаянаўскага мясакамбіната. З 1935 года член [[Палітбюро ЦК КПСС|Палітбюро]]. У 1938—1949 гадах [[Міністэрства знешняга гандлю СССР|міністр (наркам да 1946 года) знешняга гандлю]]. У 1938 годзе абраны ў Вярхоўны Савет БАССР першага склікання. Па патрабаванні Анастаса Мікаяна ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзе]] былі ўведзены {{нп3|Рыбны дзень|рыбныя дні|ru|Рыбный день}}<ref>[http://www.b-port.com/news/item/67460.html «Рыбному дню» — 80 лет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304123550/http://www.b-port.com/news/item/67460.html |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Мікаян спрыяў развіццю савецкай рэкламы. == Палітычная пазіцыя ў 1920—1930-я гады і ўдзел у рэпрэсіях == У 1920-я гады Мікаян займаў умераную лінію, якая выказалася падчас яго знаходжання на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]] ў яго палітыцы ў дачыненні да [[казацтва]], а па дачыненні да [[сялянства]] займаў ледзь не правую пазіцыю, прапануючы змагацца з крызісам збожжанарыхтовак не надзвычайнымі мерамі, а пашырэннем паставак у вёску прамысловай прадукцыі. Падчас «вялікага пералому» падтрымаў Сталіна. Узначальваў камісію [[ЦК КПСС|ЦК]] па вызначэнні лёсу [[Мікалай Іванавіч Бухарын|Бухарына]] і [[Аляксей Іванавіч Рыкаў|Рыкава]]. Ходзіць думка, што з яго санкцыі былі арыштаваны сотні працаўнікоў сістэмы Наркамхарчпрама, Наркамзнешгандлю СССР і нават, што ён не толькі даваў санкцыі на арышт, але і сам выступаў ініцыятарам арыштаў. Прадстаўленні, нібы, рабіліся Мікаянам і ў дачыненні працаўнікоў шэрага арганізацый Знешгандлю СССР. Аднак, як сцвярджае яго сын, [[Сярго Анастасавіч Мікаян|Сярго]], стаў наркамам знешняга гандлю, Мікаян дамогся ад Сталіна ўказанні НКУС «не ўмешвацца ў працу Знешгандлю», то бок не арыштоўваць яго супрацоўнікаў<ref name="sergo">[http://www.vestnik.com/issues/97/0610/koi/mikoyan.htm Михаил ГОЛЬДЕНБЕРГ (Вашингтон) Интервью с Серго Микояном] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100322194329/http://www.vestnik.com/issues/97/0610/koi/mikoyan.htm |date=22 сакавіка 2010 }} Журнал Vestnik #13 Vestnik Information Agency, Inc.</ref>. Восенню 1937 года Мікаян выязджаў у [[Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Армянскую ССР]] для правядзення рэпрэсій працаўнікоў партыйных і дзяржаўных органаў гэтай рэспублікі. Мікаяна ў гэтым падарожжы суправаджаў [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкоў]] і група супрацоўнікаў НКУС. Мікаян узначальваў камісію па вінавачанні ў контррэвалюцыйнай дзейнасці бачных членаў партыі. Ён, у прыватнасці, разам з [[Мікалай Іванавіч Яжоў|Яжовым]] быў чытарам на лютаўска-сакавіцкім Пленуме ЦК УКП(б) па справе Бухарына (1937 год). Менавіта Мікаян выступаў ад імя Палітбюро ЦК УКП(б) на ўрачыстым актыве НКУС, прысвечаным 20-годдзю органаў УЧК-ДПУ-НКУС. Пасля ўсхвалення дзейнасці Яжова, апраўданні масавых рэпрэсій Мікаян скончыў свой даклад словамі: «Выдатна папрацавала НКУС за гэты час!», — маючы на ўвазе 1937 год<ref name="Zapiska">[http://www.mat.univie.ac.at/~neretin/1937/yakovlev.html Записка А. Н. Яковлева, В. А. Медведева, В. М. Чебрикова, А. И. Лукьянова, Г. П. Разумовского, Б. К. Пуго, В. А. Крючкова, В. И. Болдина, Г. Л. Смирнова в ЦК КПСС «Об антиконституционной практике 30-40-х и начала 50-х годов»]</ref>. Зрэшты, як сцвярджае яго сын, сам «даклад» быў загадзя напісаны і перададзены Мікаяну, а той толькі зачытаў яго<ref name="sergo"/>. == Вялікая Айчынная вайна і паваенны час == З 1941 года А. І. Мікаян быў старшынём камітэта харчова-рэчавага забеспячэння [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]<ref name="Anastas Ivanovich Mikoyan"/><ref name="warheroes">{{warheroes|id=9089|star=Labor}}</ref>, а таксама членам Савета па эвакуацыі і Дзяржаўнага камітэта па аднаўленні гаспадаркі вызваленых раёнаў, з 1942 года быў членам {{нп3|Дзяржаўны камітэт абароны|Дзяржаўнага камітэта абароны|ru|Государственный комитет обороны}}<ref name="Anastas Ivanovich Mikoyan"/><ref name="sve" />. У 14:55 [[6 лістапада]] [[1942]] года на [[Чырвоная плошча|Чырвонай плошчы]] з {{нп3|Лобнае месца|Лобнага месца|ru|Лобное место}} па машыне Анастаса Мікаяна былі здзейснены тры стрэлы з вінтоўкі чырвонаармейцам-дэзерцірам {{нп3|Савелій Цімафеевіч Дзмітрыеў|Савеліем Дзмітрыевым|ru|Дмитриев, Савелий Тимофеевич}} з [[Усць-Каменагорск]]а, які потым завязаў цэлы бой з крамлёўскай аховай. Толькі з дапамогай дзвюх гранат яго атрымалася абясшкодзіць. Дзмітрыеў прыняў машыну Мікаяна за машыну Іосіфа Сталіна. Дзмітрыеў быў расстраляны ў 1950 годзе. Указам [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР]] ад [[30 верасня]] [[1943]] года за асаблівыя заслугі ў вобласці пастаноўкі справы забеспячэння Чырвонай арміі харчам, гаручай і рэчавай маёмасцю ў цяжкіх умовах ваеннага часу Анастасу Іванавічу Мікаяну было прысвоена званне [[Герой Сацыялістычнай Працы|Героя Сацыялістычнай Працы]] з уручэннем [[Ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і медалі «[[Медаль «Серп і Молат»|Серп і Молат]]». З ператварэннем Савета Народных Камісараў СССР у Савет Міністраў СССР у 1946 годзе Мікаян захаваў пасады намесніка [[Старшыня Савета міністраў СССР|старшыні Савета міністраў]] і [[Міністэрства знешняга гандлю СССР|міністра знешняга гандлю СССР]]. Да канца 1940-х гадоў Мікаян, разам з [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Молатавым]], апынуўся ў пагрозлівым становішчы з-за новай чысткі, якая рыхтавалася [[Іосіф Сталін|Іосіфам Сталіным]]. Сведчанні супраць Анастаса Мікаяна выбіваліся ў абвінавачаных па {{нп3|Справа Яўрэйскага антыфашысцкага камітэта|справе|ru|Дело Еврейского антифашистского комитета}} «{{нп3|Яўрэйскі антыфашысцкі камітэт|Яўрэйскага антыфашысцкага камітэта|ru|Еврейский антифашистский комитет}}»<ref name="Кругосвет">{{Cite web |url=http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/MIKOYAN_ANASTAS_IVANOVICH.html |title=Микоян Анастас Иванович |access-date=23 кастрычніка 2016 |archive-date=29 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829204817/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/MIKOYAN_ANASTAS_IVANOVICH.html |url-status=dead }}</ref>. У 1949 годзе быў зняты з паста міністра знешняга гандлю, а ў 1952 годзе Іосіф Сталін абрынуўся на яго з нападкамі на пленуме [[ЦК КПСС|ЦК]] пасля {{нп3|XIX з'езд КПСС|XIX з'езда|ru|XIX съезд КПСС}}. Ён быў абраны ў Прэзідыум ЦК, але не быў улучаны ў бюро Прэзідыума, якое замяніла [[Палітбюро ЦК КПСС|Палітбюро]]. == Пасля смерці Сталіна == [[Файл:Anastase Mikoyan Berlin 1954.jpg|thumb|150px|Мікаян у Берліне, 1954 год.]] Пасля {{нп3|Смерць Сталіна|смерці Сталіна|ru|Смерть Сталина}} захаваў пасаду намесніка {{нп3|Старшыня Савета міністраў СССР|старшыні Савета міністраў|ru|Председатель Совета министров СССР}} і ўзначаліў міністэрства ўнутранага і знешняга гандлю, утворанае тады ж аб’яднаннем [[Міністэрства знешняга гандлю СССР|міністэрства знешняга гандлю]] і [[Міністэрства гандлю СССР|міністэрства гандлю]]. 24 жніўня таго ж года яно было зноў раз’яднана, Мікаян стаў міністрам гандлю. Быў адзіным чалавекам, хто прагаласаваў супраць адстаўкі [[Лаўрэнцій Паўлавіч Берыя|Берыі]]. Таксама ён першым да Хрушчова выступіў з асуджэннем культу асобы Сталіна. У канчатковым выніку падтрымаў Хрушчова ў асуджэнні Сталіна<ref name="Oxford">{{з|[[Оксфардская ілюстраваная энцыклапедыя]]|http://interpretive.ru/dictionary/960/word/mikojan-anastas-ivanovich|загаловак=Микоян Анастас Иванович}}</ref>. Так, падчас з’езда выступіў фактычна з антысталінскай прамовай (хоць і не завучы Сталіна па імі), заявіўшы пра існаванне «культу асобы», падкрэсліўшы патрэбу мірнага суіснавання з Захадам і мірнага шляху да сацыялізму, раскрытыкаваўшы працы Сталіна — «{{нп3|Кароткі курс гісторыі УКП(б)|Кароткі курс гісторыі УКП(б)|ru|Краткий курс истории ВКП(б)}}» і «{{нп3|Эканамічныя праблемы сацыялізму ў СССР|Эканамічныя праблемы сацыялізму ў СССР|ru|Экономические проблемы социализма в СССР}}». Услед за гэтым Мікаян узначаліў камісію па рэабілітацыі зняволеных. На пленуме ЦК 1957 года цвёрда падтрымаў Хрушчова супраць {{нп3|Антыпартыйная група|антыпартыйнай групы|ru|Антипартийная группа}}, чым забяспечыў сабе новы ўзлёт партыйнай кар’еры. Імя Анастаса Мікаяна злучана з падаўленнем антыкамуністычных выступаў у Польшчы і [[Венгерскае паўстанне 1956 года|Венгрыі]] ў 1956 годзе (адзіны член Палітбюро, што выказаў асаблівую думка — «сумнеў адносны ўводу войскаў», навядзенні парадку ўласнымі сіламі венграў, спробу вырашэння сітуацыі палітычнымі мерамі<ref>{{cite web|url=http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=2030129|title=БУДАПЕШТ-1'56ТАНКИСТЫ И ЧЕКИСТЫ - ТРАДИЦИОННЫЙ ОТВЕТ КРЕМЛЯ РЕФОРМАТОРАМ|accessdate=2013-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FcPwPqjI?url=http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=2030129|archivedate=4 красавіка 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=2033151|title=ПОЧЕМУ ХРУЩЕВ ВВЕЛ ВОЙСКА В ВЕНГРИЮ|accessdate=2013-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140103231930/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=2033151|archivedate=3 студзеня 2014|url-status=dead}}</ref>), а таксама з [[Новачаркаскі расстрэл|расстрэлам працоўных у Новачаркаску ў 1962 годзе]], куды Мікаян выехаў як прадстаўнік Прэзідыума ЦК разам з [[Фрол Раманавіч Казлоў|Ф. Казловым]]. ; Замежнапалітычная дзейнасць [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-24000-0485, Berlin, IV. SED-Parteitag.jpg|300px|left|thumb|З афіцыйным візітам у Берлін, 1954 год. Сустрэча з [[Вільгельм Пік|Вільгельмам Пікам]].]] [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіта Хрушчоў]] ужо ў 1954 годзе даручыў Мікаяну дыпламатычнае заданне: як чалавек, які не асацыяваўся са сталінскай знешняй палітыкай, ён быў скіраваны ў [[Югаславія|Югаславію]] для ўрэгулявання адносін з [[Іосіп Броз Ціта|Ціта]]. Пасля 1957 года Мікаян стаў адным з галоўных давераных асоб Хрушчова: ён здзяйсняе падарожжа па краінах Азіі, а ў 1959 годзе для падрыхтоўкі візіту Хрушчова наведаў [[ЗША]], а таксама вёў перамовы з [[Фідэль Кастра|Фідэлем Кастра]] пра ўсталяванне савецка-кубінскіх адносін. Кіраўнікі Кубінскай рэвалюцыі вырабілі прыемнае ўражанне на Мікаяна; пра Кастра ён адклікаўся так: «Так, ён рэвалюцыянер. Такі ж, як мы. Я пачуваўся так, нібы вярнуўся ў дні юнацкасці». У 1962 годзе актыўна браў удзел ва ўрэгуляванні «[[Карыбскі крызіс|Карыбскага крызісу]]», ведучы асабіста перамовы з Кенэдзі і Кастра. У гэты час у яго памерла жонка. У лістападзе 1963 года А. І. Мікаян прадстаўляў савецкае кіраўніцтва на {{нп3|Пахаванні Джона Кенэдзі|пахаваннях забітага прэзідэнта ЗША Джона Кенэдзі|ru|Похороны Джона Кеннеди}}. ; Старшыня Прэзідыума Вярхоўнай Савета СССР. У адстаўцы З 15 ліпеня 1964 года па 9 снежня 1965 года [[Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] (фармальна найвышэйшая дзяржаўная пасада). Падчас Кастрычніцкага (1964 г.) пленума ЦК КПСС спрабаваў асцярожна бараніць Мікіту Хрушчова, падкрэсліваючы яго замежнапалітычныя заслугі. У выніку ў снежні 1965 года Мікаян быў адпраўлены ў адстаўку як дасягнулы 70-гадовага ўзросту і заменены на лаяльнага Брэжневу [[Мікалай Віктаравіч Падгорны|Мікалая Падгорнага]]. Пры гэтым Анастас Мікаян застаўся членам ЦК КПСС і членам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР (1965—1974), атрымаў шосты [[ордэн Леніна]]. З 1974 года не браў удзел у працы Вярхоўнага Савета СССР. У 1976 годзе не браў удзел у XXV з’ездзе КПСС і не быў абраны членам ЦК КПСС. Пахаваны на [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілках]] (а не ля Крамлёўскай сцяны), што было знакам вядомай няміласці. На яго магіле ёсць эпітафія на [[Армянская мова|армянскай мове]]. == Мемуары == * Мысли и воспоминания о Ленине. — 1970; * Дорогой борьбы: Книга первая. — М.: Политиздат, 1971. — 590 с., илл.; * В начале двадцатых… — 1975; * [http://militera.lib.ru/memo/russian/mikoyan/index.html Так было.] М.: Вагриус, 1999, — 612 с.: 48 полос ч/б ил. ISBN 5-264-00032-8 {компиляция} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10}} * ''[[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў|Медведев Р. А.]]'' Они окружали Сталина. — М.: Политиздат, 1990. — 352 с. * {{кніга | аўтар = Баберовски Й. | загаловак = Враг есть везде. Сталинизм на Кавказе [пер. с нем. В. Т. Алтухова] | месца = М. | выдавецтва = Российская политическая энциклопедия | год = 2010 | старонак = 855 | isbn = 978-5-8243-1435-9 | ref = Баберовски }} == Спасылкі == * {{warheroes|id=9089|star=Labor}} * [http://www.xorosho.com/xoroshie_lyudi/43118-anastas-mikoyan-likvidator-uzkih-mest-2011-zhzl.html Россия, ООО «Цивилизация Мир». Документальный цикл] {{Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мікаян}} [[Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ПБ ЦК КПСС]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 1-га склікання]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Азербайджана]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Грузіі]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Арменіі]] [[Катэгорыя:Народныя камісары знешняга і ўнутранага гандлю СССР]] [[Катэгорыя:Народныя камісары знешняга гандлю СССР]] [[Катэгорыя:Народныя камісары забеспячэння СССР]] [[Катэгорыя:Народныя камісары харчовай прамысловасці СССР]] [[Катэгорыя:Міністры гандлю СССР]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расіі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 3-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 1-га склікання]] 2r4lwjdzcvaa6ekodj9vcazd7ykxbvk 0 68864 5146648 5086487 2026-05-25T19:10:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146648 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2 |імя = Аляксандр Маліноўскі |поўнае імя = Аляксандр Леанідавіч Маліноўскі |выява = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{URS}} → {{BLR}}, {{POL}} |рост = |вага = |пазіцыя = |клуб = ''завяршыў кар'еру'' |нумар = |пасада = |кідковая рука = |моладзевыя клубы = |клубы = |нацыянальная зборная = {{гандбольная кар'ера | | {{ГандболМ|СССР||20px}}|16 (11) | | {{ГандболМ|Беларусь||20px|||1991}}|9 (7) }} |трэнерскія клубы = {{гандбольная кар'ера |1998—2001|{{Сцяг Польшчы|20px}} [[ГК Радам|Радам]]| |2002—2003|{{Сцяг Польшчы|20px}} [[ГК Вівэ Кельцы|Вівэ Кельцы]]| |2003—2004|{{Сцяг Польшчы|20px}} [[ГК Вівэ Кельцы|Вівэ Кельцы]]|{{Comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}} |2004—2005|{{Сцяг Польшчы|20px}} [[ГК Вівэ Кельцы|Вівэ Кельцы]]| |2005—2007|{{Сцяг Польшчы|20px}} [[ГК Палітэхніка Радам|Палітэхніка Радам]]| |2007—2008|{{Сцяг Польшчы|20px}} [[ГК Вівэ Кельцы|Вівэ Кельцы]]| |2008—2009|{{Сцяг Беларусі|20px}} [[ГК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]| |2010|{{Сцяг Польшчы|20px}} [[ГК Вармія Ольштын|Ольштын]]| |2011|{{Сцяг Беларусі|20px}} [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон]]| |2012—2014|{{Сцяг Польшчы|20px}} [[ГК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]]| |2015—2016|{{Сцяг Польшчы|20px}} [[ГК Адлеўня Астравец-Свентакшыскі|Адлеўня Астравец-Свентакшыскі]]| }} | медалі = {{турнір|Дзяржаўныя ўзнагароды}} {{Заслужаны майстар спорту СССР}} |абнаўленне дадзеных аб клубе = |абнаўленне дадзеных аб зборнай = }} {{Цёзкі2|Маліноўскі}} '''Аляксандр Леанідавіч Маліноўскі''' ({{ДН|29|4|1964}}) — [[СССР|савецкі]], беларускі [[гандбол|гандбаліст]]. Заслужаны майстар спорту СССР (1989). == Кар'ера == * [[ГК СКА Мінск|СКА Мінск]] (1984—90) * [[ГК Эсперанс|«Эсперанс»]] Туніс (1991—93) * «Іскра» Кельцы, Польшча (1993—94, 1995—96), «Аса» Ізраіль (1994—95), «Коньске» Польшча (Д2) (1996—98). Трэнерскую кар'еру пачаў у польскім «Радаме» (Д3) (1998—2001). У лістападзе 2001 прыняў клуб «Калпортэр» (цяпер — «Вівэ») з Кельцаў, які ў маі 2003 года прывёў да перамог у чэмпіянаце і Кубку Польшчы. Пазней яшчэ двойчы вяртаўся ў «Вівэ», у 2008—2009 быў першым трэнерам мінскага [[ГК Дынама Мінск|«Дынама»]]. == Дасягненні == * Чэмпіён свету сярод юніёраў (1985). * Пераможца Гульняў добрай волі (1986). * Удзельнік чэмпіянату свету (1995, 9-е месца). * У нацыянальнай зборнай СССР — 16 гульняў, 11 галоў. У нацыянальнай зборнай Беларусі — 9 гульняў, 7 галоў. * Трохразовы ўладальнік Кубка чэмпіёнаў (1987, 89-90), уладальнік Кубка кубкаў (1988) і Суперкубка (1989). * Чатырохразовы чэмпіён СССР (1985-86, 88-89). * Двухразовы чэмпіён і двухразовы ўладальнік Кубка Туніса (1992-93). * Двухразовы чэмпіён Польшчы (1994, 96). {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.pressball.by/articles/handball/others/6367 СУДЬБА. Пан Малиновски прочно стоит на ногах] {{ref-ru}} * [https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/drovosek/1181364.html «В Израиле партнеры приходили на тренировки с автоматами». Один из лучших защитников в истории СКА – о нескучной карьере]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} {{DEFAULTSORT:Маліноўскі Аляксандр Леанідавіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты СССР]] [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай СССР па гандболе]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Коньске]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Вівэ Кельцы]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Аса Тэль-Авіў]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Эсперанс Туніс]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:Гандбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Гандбольныя трэнеры Польшчы]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК Адлеўня Астровец Свентакшыскі]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК Шлёнск Уроцлаў]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК Аркатрон Мінск]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК Вармія Ольштын]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК Дынама Мінск]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК Вівэ Кельцы]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК Радам]] k7o8z2s51zhzyzqo01fjg64vk6b6ibt 0 71426 5146836 5041215 2026-05-26T09:26:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146836 wikitext text/x-wiki {{ДД | імя = Анатоль Мікалаевіч Рубінаў | жанчына = | выява = | тытул = Старшыня [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] | перыядпачатак = [[24 мая]] [[2010]] | перыядканец = [[16 студзеня]] [[2015]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер = [[Сяргей Сідорскі]], [[Міхаіл Мясніковіч]], [[Андрэй Кабякоў]] | папярэднік = [[Барыс Батура]] | пераемнік = [[Міхаіл Мясніковіч]] | тытул_2 = Намеснік старшыні [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] | перыядпачатак_2 = [[31 кастрычніка]] [[2008]] | перыядканец_2 = [[24 мая]] [[2010]] | папярэднік_2 = [[Аляксандр Абрамовіч]] | пераемнік_2 = [[Леанід Крупец]] | прэзідэнт_2 = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер_2 = [[Сяргей Сідорскі]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | выбарчая_акруга = | нацыянальнасць = | партыя = | муж = | жонка = | прафесія = фізік | рэлігія = | подпіс = | каментар = }} '''Анато́ль Мікала́евіч Рубі́наў''' ({{ДН|15|4|1939}}, [[Магілёў]]) — беларускі фізік, [[Спіс акадэмікаў НАН Беларусі|акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1991; член-карэспандэнт з 1984), доктар фізіка-матэматычных навук (1973), прафесар (1980). Заслужаны дзеяч навукі БССР (1980). == Біяграфія == Нарадзіўся [[15 красавіка]] [[1939]] года ў [[Магілёў|Магілёве]]. У 1961 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]. Працаваў [[Малодшы навуковы супрацоўнік|малодшым навуковым супрацоўнікам]], аспірантам, старэйшым інжынерам-канструктарам, галоўным інжынерам лабараторыі, [[Старшы навуковы супрацоўнік|старшым навуковым супрацоўнікам]]. З 1964 года ў [[Інстытут фізікі імя Б. І. Сцяпанава НАН Беларусі|Інстытуце фізікі]], з 1970 года загадчык лабараторыі генеравальных арганічных злучэнняў, адначасова ў 1987—1998 гадах намеснік дырэктара па навуковай працы [[Інстытут фізікі імя Б. І. Сцяпанава НАН Беларусі|Інстытута фізікі імя Б. І. Сцяпанава Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. У 2002—2006 гадах старшыня [[Вышэйшая атэстацыйная камісія Рэспублікі Беларусь|Вышэйшай атэстацыйнай камісіі Рэспублікі Беларусь]]. З 2006 года першы намеснік кіраўніка [[Адміністрацыя прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]. 31 кастрычніка 2008 года абраны намеснікам старшыні [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу]] чацвёртага склікання, 24 мая 2010 года — старшынёй Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу чацвёртага склікання. З 19 кастрычніка 2012 года па 16 студзеня 2015 года — старшыня Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу пятага склікання. == Навуковая дзейнасць == Аўтар больш 300 навуковых прац, у тым ліку 4 манаграфій. У 1964 г. абараніў кандыдацкую дысертацыю «Методы изучения оптических свойств вещества при больших освещенностях», а ў 1972 г. — доктарскую на тэму «Оптические квантовые генераторы на основе растворов сложных органических соединений». Працы ў вобласці лазернай фізікі і спектраскапіі складаных арганічных злучэнняў. Распрацаваў новыя метады вывучэння спектраскапіі ўзбуджаных станаў лазерных асяроддзяў, лязеры на [[раствор]]ах [[Арганічныя рэчывы|арганічных злучэнняў]]. Даследаваў залежнасць [[спектр]]у флуарэсцэнцыі раствораў ад частаты ўзбуджальнага [[Святло|святла]] (з’ява батахромнай люмінесцэнцыі), развіў метады ўнутрырэзанатарнай лазернай спектраскапіі, стварыў перабудаваныя па спектры лазеры з размеркаванай зваротнай сувяззю. Распрацаваў навуковыя асновы нерэзананснага ўзаемадзеяння лазернага выпраменьвання з біялагічнымі аб’ектамі. === Асноўныя працы === * Методы расчета оптических квантовых генераторов. Т.2. М., 1968 (в соавт.). * Оптические квантовые генераторы на красителях и их применение (совм. с В. И. Томиным) // Радиотехника. 1976. Т.9. * Лазеры на растворах красителей // Проблемы современной оптики и спектроскопии. Мн., 1980. * Physical grounds for biological effect of laser radiation // J. Phys. D: Appl. Phys. 2003. Vol.36. == Літаратурная дзейнасць == У 2004 годзе быў выдадзены збор вершаў Анатоля Рубінава «Гори-гори, свеча зажженная…» накладам 260 асобнікаў, які ўтрымлівае цыклы «Песни души», «В пути», «Из заграницы», «Кто доскачет первым», «Гроза над землей проносилась», «Мы думали, мир навсегда», «Ох, ребята, это что ж такое деется…», «Мчится тройка-перестройка», «Жизнь — смешная очень штука…».<ref>https://natbook.org.by/assets/files/archive/2005/knigi/Knizhny_letapis_2005_04.pdf{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://am.zoomby.org/node/356 |title=Архіўная копія |access-date=15 лютага 2018 |archive-date=31 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331110247/http://am.zoomby.org/node/356 |url-status=dead }}</ref> У 2010 годзе выйшлі зборнікі вершаў Анатоля Рубінава «Вот она, наша жизнь» і «Сердце и память», кожны накладам 1000 асобнікаў. Гэтыя выданні крытыкавалі як чытачы, так і асобныя эксперты з-за зместу пэўных вершаў.<ref>Под знаком «туалетища» // БелГазета. — 2011. — Т. 1, № 5. — URL: http://www.belgazeta.by/ru/2011_02_07/vizavi/22259/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170906224302/http://www.belgazeta.by/ru/2011_02_07/vizavi/22259/ |date=6 верасня 2017 }}</ref><ref>http://v-levin.livejournal.com/13013.html</ref><ref>http://pavelsheremet.livejournal.com/111307.html</ref> == Узнагароды і прэміі == * [[Дзяржаўная прэмія СССР]] (1972) за цыкл прац па даследаванні з’яў аптычнай генерацыі ў растворах складаных арганічных злучэнняў і стварэнні на іх аснове новага тыпу лазераў з плыўна перабудаванай частатой выпраменьвання ў шырокай вобласці спектру; * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] у галіне навукі і тэхнікі (1994) за цыкл прац «Флуктуацыі мікраструктуры і фотафізіка раствораў складаных арганічных злучэнняў»; * [[Ордэн Францыска Скарыны]] (2000). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/НАНБ (2017, руск.)|Рубинов Анатолий Николаевич|476}} * {{Крыніцы/БелЭн|13|Рубінаў Анатоль Мікалаевіч||422}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Рубі́наў Анатоль Мікалаевіч|628}} * Рубинов Анатолий Николаевич (К 60-летию со дня рождения) // Журнал прикладной спектроскопии. 1999. Т.66. № 3. * Анатоль Мікалаевіч Рубінаў (Да 60-годдзя з дня нараджэння) // Весці НАН Беларусі. Сер. фіз.-мат. навук. 1999. № 2. * {{кніга|аўтар = А. Н. Рубінаў|загаловак = Гори-гори, свеча зажженная...|месца = Мн|выдавецтва = Технопринт|год = 2004|старонак = 312|isbn = 985-464-584-3|тыраж = 260|ref=Гори-гори, свеча зажженная...}} * {{кніга|аўтар = А. Н. Рубінаў|загаловак = Вот она, наша жизнь|месца = Мн|выдавецтва = Літаратура і Мастацтва|год = 2010|старонак = 176|isbn = 978-9-85694-196-5|тыраж = 1000|ref=Вот она, наша жизнь}} * {{кніга|аўтар = А. Н. Рубінаў|загаловак = Сердце и память|месца = Мн|выдавецтва = Літаратура і Мастацтва|год = 2010|старонак = 224|isbn = 978-9-85694-197-2|тыраж = 1000|ref=Сердце и память}} == Спасылкі == * [http://who.bdg.by/obj.php?&kod=638 Профіль на праекце «Хто ёсць хто ў РБ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110901152018/http://who.bdg.by/obj.php?&kod=638 |date=1 верасня 2011 }}{{ref-ru}} * [https://csl.bas-net.by/personalii/9210/rubinov-anatoliy-nikolaevich/ Анатоль Мікалаевіч Рубінаў] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{Старшыні Савета Рэспублікі НС Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рубінаў Анатоль Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Дактары фізіка-матэматычных навук]] [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] t6aqthq74w5m636xla85c4m6v8z9pra 0 72755 5146772 4799508 2026-05-26T06:08:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146772 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Амяльнянскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Івацэвіцкі раён]] |Уключае = 5 населеных пунктаў |Сталіца = [[Амяльная]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = [[9 жніўня]] [[2022]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |lat_deg= 52|lat_min= 28|lat_sec=31.88 |lon_deg= 25|lon_min=44|lon_sec=29.15 |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 952 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Івацэвіцкі раён. (11).svg |Часавыпояс = UTC+3 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = +375 1645 |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = |Назва параметру1 = |Параметр1 = }} '''Амяльня́нскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 г. вёска) [[Амяльная]]. == Гісторыя== Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Коланскі сельсавет''' у складзе [[Целяханскі раён|Целяханскага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Коланск]]. З 8 студзеня 1954 года ў Брэсцкай вобласці. З 8 жніўня 1959 года ў складзе [[Лагішынскі раён|Лагішынскага раёна]], з 25 снежня 1962 года — [[Пінскі раён|Пінскага раёна]], з 6 студзеня 1965 года — адноўленага Івацэвіцкага раёна, за выключэннем вёсак [[Азарычы (Пінскі раён)|Азарычы]], [[Клятная]] і [[Сакалоўка (Пінскі раён)|Сакалоўка]], якія засталіся ў складзе Пінскага раёна<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб утварэнні новых раёнаў Беларускай ССР ад 6 студзеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 2 (1082).</ref>. 17 лістапада 1980 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Амяльная, сельсавет перайменаваны ў Амяльнянскі<ref>Рашэнне Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лістапада 1980 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1980, № 36 (1662).</ref>. Скасаваны 9 жніўня 2022 года, тэрыторыя далучана да [[Святавольскі сельсавет|Святавольскага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D922b0117500&p1=1 Решение Брестского областного Совета депутатов от 9 августа 2022 г. № 356 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Ивацевичского района Брестской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1133 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 97,1 % — [[беларусы]], 1,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,8 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 952 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. Колькасць двароў — 518 (2014 год). == Склад == На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 5 населеных пунктаў: аграгарадок [[Амяльная]], вёскі [[Глінная]], [[Гошча (Івацэвіцкі раён)|Гошча]], [[Каранная]] і [[Коланск]]. ==Інфраструктура== ===Адукацыя=== * Амяльнянская сярэдняя школа * Амяльнянскі дзіцячы садок ===Ахова здароўя=== * Амяльнянская ўрачэбная амбулаторыя ===Культура=== * Амяльнянскі сельскі Дом культуры * [[Коланск|Коланскі]] дом сацыяльных паслуг * Бібліятэка, аграгарадок [[Амяльная]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Амяльнянскі (да 1980 года Коланскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Целяханскі раён|child|загаловак=Коланскі сельсавет у [[Целяханскі раён|Целяханскім раёне]] (1940—1959)}} |спіс2 = {{Лагішынскі раён|child|загаловак=Коланскі сельсавет у [[Лагішынскі раён|Лагішынскім раёне]] (1959—1962)}} |спіс3 = {{Пінскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Коланскі сельсавет у [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] (1962—1965)}} |спіс4 = {{Івацэвіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Амяльнянскі (да 1980 года Коланскі) сельсавет у [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкім раёне]] (1965—2022)}} }} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Івацэвіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Целяханскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Лагішынскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Пінскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2022 годзе]] fp0j1uxvanknessnewpxbqf3fwybh1i 0 73361 5146611 4730768 2026-05-25T17:47:37Z StachLysy 62453 дапаўненне 5146611 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |імя = Андрэй Пятровіч Звягінцаў |гады актыўнасці = [[2000]] – сапр. час }} '''Андрэ́й Пятро́віч Звя́гінцаў''' ({{lang-ru|Андре́й Петро́вич Звя́гинцев}}; {{ДН|6|2|1964}}) — [[Расія|расійскі]] [[кінарэжысёр]], [[сцэнарыст]], [[акцёр]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Новасібірск]]у. Тамсама ў 1984 годзе скончыў акцёрскі факультэт тэатральнай вучэльні (майстэрня Л. Бялова). У далейшым пераехаў у [[Масква|Маскву]], дзе ў 1990 годзе скончыў акцёрскі факультэт ГІТІСа (майстэрня Я. Лазарава). У далейшым удзельнічаў у тэатральных пастаноўках («Гульня ў класікі» (1993), «Месяц у вёсцы» (1997)), здымаўся ў кіно ў эпізодах. У 2000 дэбютаваў як рэжысёр. Найбольшую вядомасць атрымаў пасля выхаду фільма «[[Вяртанне (фільм, 2003)|Вяртанне]]» (2003), які атрымаў дзве кінапрэміі «Ніка», двух «Залатых ільвоў» (як найлепшы фільм і найлепшы рэжысёрскі дэбют), двух «Залатых арлоў». Быў жанаты з актрысай Ірынаю Грынёвай. Пражылі разам 6 гадоў, пасля чаго разлучыліся. == Фільмаграфія == {{У фільме верх}} {{У кароткаметражным фільме|2000|«[[Бусідо (фільм, 2000)|Бусідо]]» (кінаальманах «Чорны пакой»)|{{lang-ru|Бусидо}}|рэжысёр, выканаўчы прадзюсар}} {{У кароткаметражным фільме|2000|«[[Obscure (фільм, 2000)|Obscure]]» (кінаальманах «Чорны пакой»)|Obscure|рэжысёр, выканаўчы прадзюсар}} {{У кароткаметражным фільме|2000|«[[Выбар (фільм, 2000)|Выбар]]» (кінаальманах «Чорны пакой»)|{{lang-ru|Выбор}}|рэжысёр, выканаўчы прадзюсар}} {{У фільме|2003|«[[Вяртанне (фільм, 2003)|Вяртанне]]»|{{lang-ru|Возвращение}}|рэжысёр}} {{У фільме|2007|«[[Выгнанне (фільм, 2007)|Выгнанне]]»|{{lang-ru|Изгнание}}|рэжысёр, сцэнарыст}} {{У кароткаметражным фільме|2009|«[[Апокрыф (фільм, 2009)|Апокрыф]]» (кінаальманах «New York, I Love You»)|{{lang-ru|Апокриф}}|рэжысёр, сцэнарыст}} {{У фільме|2011|«[[Алена (фільм, 2011)|Алена]]»|{{lang-ru|Елена}}|рэжысёр, сцэнарыст}} {{У кароткаметражным фільме|2011|«[[Таямніца (фільм, 2011)|Таямніца]]» (кінаальманах «Эксперымент 5IVE»)|{{lang-ru|Тайна}}|рэжысёр}} {{У фільме|2014|«[[Левіяфан (фільм, 2014)|Левіяфан]]»|{{lang-ru|Левиафан}}|рэжысёр, сцэнарыст}} {{У фільме|2017|«[[Нелюбоў (фільм, 2017)|Нелюбоў]]»|{{lang-ru|Нелюбовь}}|рэжысёр, сцэнарыст}} {{У фільме|2026|«[[Мінатаўр (фільм, 2026)|Мінатаўр]]»|{{lang-ru|Минотавр}}|рэжысёр, сцэнарыст}} {{У фільме ніз}} == Узнагароды == {|class="wikitable" style="font-size:90%;" |-style="background:#ccc; text-align:center;" !Кінапрэмія / Кінафестываль !Год !Фільм(ы) !Катэгорыя !Вынік |- |rowspan="9"|[[Канскі кінафестываль]]<ref>{{cite web|url=http://org-www.festival-cannes.com/en/archives/artist/id/318703.html|title=Andrei ZVIAGUINTSEV – Festival de Cannes|author=|date=|website=|publisher=|accessdate=2018-03-14|lang=en}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite web|url=http://org-www.festival-cannes.com/en/archives/artist/id/317249.html|title=Andrey ZVYAGINTSEV – Festival de Cannes|author=|date=|website=|publisher=|accessdate=2018-03-14|lang=en}}{{Недаступная спасылка}}</ref> |2007 |«[[Выгнанне (фільм, 2007)|Выгнанне]]» |«[[Залатая пальмавая галіна]]» |{{nom}} |- |2011 |«[[Алена (фільм, 2011)|Алена]]» |Прэмія «Асаблівы погляд» |{{nom}} |- |2011 |«[[Алена (фільм, 2011)|Алена]]» |Праграма «Асаблівы погляд» — Спецыяльны прыз журы |{{won}} |- |2014 |«[[Левіяфан (фільм, 2014)|Левіяфан]]» |«Залатая пальмавая галіна» |{{nom}} |- |2014 |«[[Левіяфан (фільм, 2014)|Левіяфан]]» |«Найлепшы сцэнарый» |{{won}} |- |2017 |«[[Нелюбоў (фільм, 2017)|Нелюбоў]]» |«Залатая пальмавая галіна» |{{nom}} |- |2017 |«[[Нелюбоў (фільм, 2017)|Нелюбоў]]» |[[Прыз журы (Канскі кінафестываль)|Прыз журы]] |{{won}} |- |2026 |«[[Мінатаўр (фільм, 2026)|Мінатаўр]]» |«Залатая пальмавая галіна» |{{nom}} |- |2026 |«[[Мінатаўр (фільм, 2026)|Мінатаўр]]» |[[Гран-пры (Канскі кінафестываль)|Гран-пры]] |{{won}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=|загаловак=Дыхание камня: Мир фильмов Андрея Звягинцева|выдавецтва=Новое литературное обозрение|год=2014|pages=|allpages=456|isbn=978-5-4448-0083-6|ref=Дыхание камня}} == Спасылкі == * {{IMDb name|id=1168657|name=Андрэй Звягінцаў}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Андрэя Звягінцава}} {{Прэмія «Залаты арол» за лепшую рэжысёрскую працу}} {{DEFAULTSORT:Звягінцаў Андрэй}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Расіі]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Расіі]] [[Катэгорыя:Акцёры Расіі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Еўрапейскай кінапрэміі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] i1j9swf77abrr7vyjy88c5de2ns9p97 5146612 5146611 2026-05-25T17:48:41Z StachLysy 62453 5146612 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |імя = Андрэй Пятровіч Звягінцаў |гады актыўнасці = [[2000]] – сапр. час }} '''Андрэ́й Пятро́віч Звя́гінцаў''' ({{lang-ru|Андре́й Петро́вич Звя́гинцев}}; {{ДН|6|2|1964}}) — [[Расія|расійскі]] [[кінарэжысёр]], [[сцэнарыст]], [[акцёр]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Новасібірск]]у. Тамсама ў 1984 годзе скончыў акцёрскі факультэт тэатральнай вучэльні (майстэрня Л. Бялова). У далейшым пераехаў у [[Масква|Маскву]], дзе ў 1990 годзе скончыў акцёрскі факультэт ГІТІСа (майстэрня Я. Лазарава). У далейшым удзельнічаў у тэатральных пастаноўках («Гульня ў класікі» (1993), «Месяц у вёсцы» (1997)), здымаўся ў кіно ў эпізодах. У 2000 дэбютаваў як рэжысёр. Найбольшую вядомасць атрымаў пасля выхаду фільма «[[Вяртанне (фільм, 2003)|Вяртанне]]» (2003), які атрымаў дзве кінапрэміі «Ніка», двух «Залатых ільвоў» (як найлепшы фільм і найлепшы рэжысёрскі дэбют), двух «Залатых арлоў». Быў жанаты з актрысай Ірынаю Грынёвай. Пражылі разам 6 гадоў, пасля чаго разлучыліся. == Фільмаграфія == {{У фільме верх}} {{У кароткаметражным фільме|2000|«[[Бусідо (фільм, 2000)|Бусідо]]» (кінаальманах «Чорны пакой»)|{{lang-ru|Бусидо}}|рэжысёр, выканаўчы прадзюсар}} {{У кароткаметражным фільме|2000|«[[Obscure (фільм, 2000)|Obscure]]» (кінаальманах «Чорны пакой»)|Obscure|рэжысёр, выканаўчы прадзюсар}} {{У кароткаметражным фільме|2000|«[[Выбар (фільм, 2000)|Выбар]]» (кінаальманах «Чорны пакой»)|{{lang-ru|Выбор}}|рэжысёр, выканаўчы прадзюсар}} {{У фільме|2003|«[[Вяртанне (фільм, 2003)|Вяртанне]]»|{{lang-ru|Возвращение}}|рэжысёр}} {{У фільме|2007|«[[Выгнанне (фільм, 2007)|Выгнанне]]»|{{lang-ru|Изгнание}}|рэжысёр, сцэнарыст}} {{У кароткаметражным фільме|2009|«[[Апокрыф (фільм, 2009)|Апокрыф]]» (кінаальманах «New York, I Love You»)|{{lang-ru|Апокриф}}|рэжысёр, сцэнарыст}} {{У фільме|2011|«[[Алена (фільм, 2011)|Алена]]»|{{lang-ru|Елена}}|рэжысёр, сцэнарыст}} {{У кароткаметражным фільме|2011|«[[Таямніца (фільм, 2011)|Таямніца]]» (кінаальманах «Эксперымент 5IVE»)|{{lang-ru|Тайна}}|рэжысёр}} {{У фільме|2014|«[[Левіяфан (фільм, 2014)|Левіяфан]]»|{{lang-ru|Левиафан}}|рэжысёр, сцэнарыст}} {{У фільме|2017|«[[Нелюбоў (фільм, 2017)|Нелюбоў]]»|{{lang-ru|Нелюбовь}}|рэжысёр, сцэнарыст}} {{У фільме|2026|«[[Мінатаўр (фільм, 2026)|Мінатаўр]]»|{{lang-ru|Минотавр}}|рэжысёр, сцэнарыст}} {{У фільме ніз}} == Узнагароды == {|class="wikitable" style="font-size:90%;" |-style="background:#ccc; text-align:center;" !Кінапрэмія / Кінафестываль !Год !Фільм(ы) !Катэгорыя !Вынік |- |rowspan="9"|[[Канскі кінафестываль]]<ref>{{cite web|url=http://org-www.festival-cannes.com/en/archives/artist/id/318703.html|title=Andrei ZVIAGUINTSEV – Festival de Cannes|author=|date=|website=|publisher=|accessdate=2018-03-14|lang=en}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite web|url=http://org-www.festival-cannes.com/en/archives/artist/id/317249.html|title=Andrey ZVYAGINTSEV – Festival de Cannes|author=|date=|website=|publisher=|accessdate=2018-03-14|lang=en}}{{Недаступная спасылка}}</ref> |2007 |«[[Выгнанне (фільм, 2007)|Выгнанне]]» |«[[Залатая пальмавая галіна]]» |{{nom}} |- |2011 |«[[Алена (фільм, 2011)|Алена]]» |Прэмія «Асаблівы погляд» |{{nom}} |- |2011 |«[[Алена (фільм, 2011)|Алена]]» |Праграма «Асаблівы погляд» — Спецыяльны прыз журы |{{won}} |- |2014 |«[[Левіяфан (фільм, 2014)|Левіяфан]]» |«Залатая пальмавая галіна» |{{nom}} |- |2014 |«[[Левіяфан (фільм, 2014)|Левіяфан]]» |Найлепшы сцэнарый |{{won}} |- |2017 |«[[Нелюбоў (фільм, 2017)|Нелюбоў]]» |«Залатая пальмавая галіна» |{{nom}} |- |2017 |«[[Нелюбоў (фільм, 2017)|Нелюбоў]]» |[[Прыз журы (Канскі кінафестываль)|Прыз журы]] |{{won}} |- |2026 |«[[Мінатаўр (фільм, 2026)|Мінатаўр]]» |«Залатая пальмавая галіна» |{{nom}} |- |2026 |«[[Мінатаўр (фільм, 2026)|Мінатаўр]]» |[[Гран-пры (Канскі кінафестываль)|Гран-пры]] |{{won}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=|загаловак=Дыхание камня: Мир фильмов Андрея Звягинцева|выдавецтва=Новое литературное обозрение|год=2014|pages=|allpages=456|isbn=978-5-4448-0083-6|ref=Дыхание камня}} == Спасылкі == * {{IMDb name|id=1168657|name=Андрэй Звягінцаў}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Андрэя Звягінцава}} {{Прэмія «Залаты арол» за лепшую рэжысёрскую працу}} {{DEFAULTSORT:Звягінцаў Андрэй}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Расіі]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Расіі]] [[Катэгорыя:Акцёры Расіі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Еўрапейскай кінапрэміі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] 5orpvgwg9rdb47tynezvp3lp0hj843a 0 74851 5146906 5121623 2026-05-26T11:43:28Z JerzyKundrat 174 5146906 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Азяраны}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Азяраны |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет2 = Азяранскі |першае згадванне = XVIII стагоддзе }} '''Азяра́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Aziarany}}, {{lang-ru|Озераны}}) — [[аграгарадок]] у [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Азяранскага сельсавета]]. == Геаграфія == За 29 км на поўдзень ад раённага цэнтра і [[Станцыя Жыткавічы|чыгуначнай станцыі]] [[Жыткавічы]] (на лініі [[Лунінец]] — [[Калінкавічы]]), 262 км ад [[Гомель|Гомеля]]. На поўдні [[Прыпяцкі нацыянальны парк|нацыянальны парк «Прыпяцкі»]]. У наваколлях — балота [[Балота Асова|Асова]]. На рацэ [[Сцвіга]] (прыток ракі [[Прыпяць]]). Праз вёску праходзіць [[Аўтамабільная дарога|аўтадарога]] [[Тураў]] — [[Лельчыцы]]. Планіроўка складаецца з 2-х падзеленых канавай і аўтадарогай частак: заходняй (кампактная забудова з 3 кароткіх вуліц, якія складаюць трохвугольнік) і ўсходняй (2 кароткія амаль шыротнай арыентацыі вуліцы, злучаныя 2 папярочнымі кароткімі вуліцамі). Забудова цагляная і драўляная, сядзібнага тыпу. У 1987 годзе пабудавана вуліца з 50 цаглянымі хатамі катэджнага тыпу, у якіх змесцаваліся перасяленцы з забруджаных радыяцыяй у выніку [[Чарнобыльская аварыя|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] месцаў. == Гісторыя == Выяўленыя археолагамі паселішча ранняга жалезнага стагоддзя і эпохі феадалізму (у 0,6 км на паўднёвы захад ад вёскі, на правым беразе ракі) і паселішча ранняга жалезнага стагоддзя (у 1 км на паўночны ўсход ад вёскі, ва ўрочышчы Галечыцкае Поле) сведчаць пра засяленне гэтых месцаў з даўніх часоў. Паводле пісьмовых крыніц вядомая з [[XVIII]] стагоддзя як вёска ў [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|2-га падзела Рэчы Паспалітай]] (1793 год) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Дзейнічала Міхайлаўская царква (у ёй захоўваліся метрычныя кнігі з 1805 года). У 1811 годзе сяло. У 1834 годзе ў складзе Тураўскага казённага маёнтка. У 1859 годзе замест трухлявага пабудаваны новы драўляны будынак царквы (не захаваўся). З 1857 года дзейнічала царкоўна-прыхадская школа, якая месцавалася ў наёмнай хаце. У 1896 годзе працавалі вятрак і вадзяны млын. Паводле перапісу 1897 года знаходзіліся царква, царкоўна-прыхадская школа, ляснікоўства. У 1908 годзе ў [[Тураўская воласць|Тураўскай воласці]] [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]]. З 20 жніўня 1924 года цэнтр Азяранскага сельсавета Тураўскага, з 17 красавіка 1962 года Жыткавіцкага раёна [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] (1924-1930,1935-1938 гады), з 20 лютага 1938 года [[Палеская вобласць|Палескай]], з 8 студзеня 1954 года Гомельскай абласцей. У 1929 годзе арганізаваны калгас "1 Мая", працавалі ляснікоўства, гамарня і цагельня. За поспехі ў развіцці грамадскай гаспадаркі калгас у 1939 і 1940 гадах быў удзельнікам усесаюзнай сельскагаспадарчай выстаўкі ў Маскве. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] нямецкія войскі ў канцы ліпеня 1941 года захапілі вёску, але 4 жніўня 1941 года партызаны сумесна з падраздзяленнем Чырвонага войска ў выніку налёту вымусілі іх адступіць. Нямецкія акупанты ў жніўні 1941 года спалілі 129 двароў і забілі 30 жыхароў. Дзейнічала падпольная арганізацыя. У баях за вызваленне вёскі загінулі 185 савецкіх салдат (пахаваны ў брацкай магіле ў цэнтры вёскі). 53 жыхара загінулі на фронце. Паводле перапісу 1959 года цэнтр калгасу "Савецкая Беларусь". Дзейнічаюць цагельня, камбінат побытавага абслугоўвання, сярэдняя школа (новы цагляны будынак пабудаваны ў 1990 годзе), Дом культуры, бібліятэка, амбулаторыя, ветэрынарны ўчастак, аддзяленне сувязі, 3 крамы, чайная, дзіцячы яслі-сад. == Насельніцтва == * 1811 год — 38 двароў. * 1816 год — 183 жыхара. * 1834 год — 43 двары, 214 жыхароў. * 1897 год — 57 двароў 372 жыхара (паводле перапісу). * 1908 год — 62 двары, 433 жыхара. * 1917 год — 568 жыхароў. * 1925 год — 90 двароў. * 1940 год — 130 двароў. * 1959 год — 645 жыхароў (паводле перапісу). * 1994 год — 608 жыхароў, 250 двароў<ref name="bel1">{{Крыніцы/БелЭн|1}}</ref>. * 2004 год — 252 гаспадаркі, 577 жыхароў. * 2019 год — 487 чал. == Гістарычныя і памятныя мясціны == * Брацкая магіла савецкіх воінаў<ref name="bel1" />. * [[Селішча (археалогія)|Селішчы]] ранняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] і эпохі [[феадалізм]]у<ref name="bel1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|1-1}} * {{Крыніцы/БелЭн|1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Азяранскі сельсавет, Жыткавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] l59ynp5rf1zlyuw2jqnkavpttt3o27s 0 74863 5146904 5121629 2026-05-26T11:41:23Z JerzyKundrat 174 5146904 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Бечы |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет2 = Азяранскі |першае згадванне = XVIII стагоддзе }} '''Бе́чы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Biečy}}, {{lang-ru|Бечи}}) — [[вёска]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Азяранскага сельсавета]]. == Геаграфія == За 36 км на поўдзень ад раённага цэнтра і [[Жыткавічы (станцыя)|чыгуначнай станцыі]] [[Жыткавічы]] (на лініі [[Лунінец]] — [[Калінкавічы]]), 269 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым [[Дарога|аўтамабільнай дарозе]] [[Тураў]] — [[Лельчыцы]]. Планіроўка складаецца з 2 просталінейных, шчыльна размешчаных вуліц, блізкіх да шыротнай арыентацыі. Забудова драўляная, сядзібнага тыпу. На поўдні [[Прыпяцкі нацыянальны парк|нацыянальны парк «Прыпяцкі»]]. == Гісторыя == Выяўленае археолагамі гарадзішча ранняга жалезнага стагоддзя (у 1 км на поўдзень ад вёскі) сведчыць пра засяленне гэтых месцаў з даўніх часоў. Паводле пісьмовых крыніц вядомая з [[XVIII]] стагоддзя як паселішча ў [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|2-га падзела Рэчы Паспалітай]] (1793 год) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1811 годзе валоданне казны. У 1834 годзе ў Тураўскім казённым маёнтку. У 1930 годзе арганізаваны калгас «Дзень ураджая», працавала гамарня. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў ліпені 1943 года нямецкія акупанты спалілі 76 двароў і забілі 27 жыхароў. Падчас наступу савецкіх войскаў мясцовы жыхар А. А. Ярмоленка правёў па малапрыкметных сцяжынках праз цяжкапраходныя балоты батальён савецкіх салдат у тыл суперніка, чым дапамог разграміць варожы гарнізон у вёсцы. За адвагу ў баю, знаходлівасць і дапамогу Чырвонай Арміі А. А. Ярмоленка быў узнагароджаны [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэнам Чырвонай Зоркі]]. Вызвалена 21 сакавіка 1944 года. 25 жыхароў загінулі на франтах. Паводле перапісу 1959 года ў складзе калгасу «Савецкая Беларусь» (цэнтр — вёска [[Азяраны (Жыткавіцкі раён)|Азяраны]]). Дзейнічае бібліятэка. == Насельніцтва == * 1811 год — 18 двароў. * 1816 год — 62 жыхара. * 1834 год — 24 двары, 156 жыхароў. * 1897 год — 45 двароў 236 жыхароў (паводле перапісу). * 1917 год — 351 жыхар. * 1925 год — 85 двароў. * 1940 год — 312 жыхароў. * 1959 год — 474 жыхара (паводле перапісу). * 2004 год — 74 гаспадаркі, 141 жыхар. * 2019 год — 51 чал. == Вядомыя асобы == * [[Мікалай Міхайлавіч Паграноўскі]] (нар. [[1952]]) — беларускі мастацтвазнавец, мастацкі крытык, куратар і галерыст. * [[Уладзімір Іванавіч Торчык]] (нар. 1954) — вучоны ў галіне інтрадукцыі і зялёнага будаўніцтва. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|1-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Азяранскі сельсавет, Жыткавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] cv4v08aidk7tzuvag4qfxg7pliv4g7t 0 74915 5146903 5121732 2026-05-26T11:39:54Z JerzyKundrat 174 5146903 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Бячанская Буда |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет2 = Азяранскі |першае згадванне = XIX стагоддзе }} '''Бяча́нская Бу́да'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Бу́да'''</ref> ({{lang-be-trans|Biačanskaja Buda}}, {{lang-ru|Бечанская Буда}}) — [[вёска]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Азяранскага сельсавета]]. == Геаграфія == За 37 км на поўдзень ад раённага цэнтра і [[Жыткавічы (станцыя)|чыгуначнай станцыі]] [[Жыткавічы]] (на лініі [[Лунінец]] — [[Калінкавічы]]), 270 км ад [[Гомель|Гомелю]]. Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым [[Дарога|аўтамабільнай дарозе]] [[Чэрнічы]] — [[Жыткавічы]]. Планіроўка складаецца з 2 плыўна выгнутых шыротных вуліц, злучаных паміж сабой на ўсходзе і захадзе. Забудова двухбаковая, драўляная, сядзібнага тыпу. На поўдні і ўсходзе мяжуе з лесам. == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядомая з [[XIX]] стагоддзя як вёска ў [[Тураўская воласць|Тураўскай воласці]] [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1930 годзе жыхары ўступілі ў калгас. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў ліпені 1943 года нямецкія акупанты спалілі 30 двароў і забілі 9 жыхароў. 17 жыхароў загінулі на фронце. Паводле перапісу 1959 года ў складзе калгасу «Савецкая Беларусь» (цэнтр — вёска [[Азяраны (Жыткавіцкі раён)|Азяраны]]). == Насельніцтва == * 1897 год — 19 двароў, 76 жыхароў (паводле перапісу). * 1908 год — 89 жыхароў. * 1917 год — 110 жыхароў. * 1940 год — 31 двор, 170 жыхароў. * 1959 год — 251 жыхар (паводле перапісу). * 2004 год — 19 гаспадарак, 25 жыхароў. * 2019 год — 14 чал. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|1-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Азяранскі сельсавет, Жыткавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] lfkerkyws9nfwf1bhqiff544p1upbs3 0 76522 5146496 4998317 2026-05-25T12:16:39Z ~2026-31353-68 168744 5146496 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Худжанд |арыгінальная назва = {{lang-tg|Хуҷанд}} |падначаленне = |краіна = Таджыкістан |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Bridges in Khujand.jpg |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = |lat_deg = 40|lat_min = 17|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 69|lon_min = 37|lon_sec = |CoordAddon = type:city(500000)_region:TJ |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Сагдыйская вобласць{{!}}Сагдыйская |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = VII стагоддзе{{!}}2-я половина VII стагоддзе |ранейшыя імёны = Аляксандрыя, Эсхата, Хаджэнт, Ленінабад |статус з = |плошча = 40 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 300 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 169,7 тыс. |год перапісу = 2014 |шчыльнасць = 4242,5 |нацыянальны склад = [[таджыкі]], [[узбекі]], [[рускія]] |канфесійны склад = [[іслам]] |часавы пояс = +5 |DST = ёсць |тэлефонны код = +992 3422 |паштовы індэкс = 735700 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 02РТ, 02TJ |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Khujand |сайт = http://www.khujand.tj/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Худжанд''' ({{lang-tg|Хуҷанд}}, {{lang-fa|خجند}}, {{lang-sog|''kwc'nth''}}, {{lang-grc|Ἀλεξάνδρεια Ἐσχάτη}}) — [[горад]] на поўначы [[Таджыкістан]]а, адміністрацыйны цэнтр [[Сагдыйская вобласць|Сагдыйскай вобласці]]. Насельніцтва - 169,7 тыс. жыхароў (2014). Адзін з самых старажытных гарадоў Цэнтральнай Азіі. Другі па велічыні горад Таджыкістана, важны транспартны вузел, палітычны, эканамічны, культурны і навуковы цэнтр краіны. Аэрапорт, чыгуначная станцыя Худжанд (11 км ад цэнтра Худжанд, у пасёлку Гафуры). === Насельніцтва === {{Wikidata/Population}} == Адукацыя == * [[Худжандскі дзяржаўны ўніверсітэт]] == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{DEFAULTSORT:Худжанд}} [[Катэгорыя:Гарады Таджыкістана]] [[Катэгорыя:Худжанд| ]] mftaj0trkttdbr85nq1mzft3gxp131g 5146839 5146496 2026-05-26T09:34:50Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-31353-68|~2026-31353-68]]) і адноўлена версія 4998317, зробленая J-ka Zadzvinski 5146839 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Худжанд |арыгінальная назва = {{lang-tg|Хуҷанд}} |падначаленне = |краіна = Таджыкістан |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Bridges in Khujand.jpg |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = |lat_deg = 40|lat_min = 17|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 69|lon_min = 37|lon_sec = |CoordAddon = type:city(500000)_region:TJ |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Сагдыйская вобласць |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = VII стагоддзе{{!}}2-я половина VII стагоддзе |ранейшыя імёны = Аляксандрыя, Эсхата, Хаджэнт, Ленінабад |статус з = |плошча = 40 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 300 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 169,7 тыс. |год перапісу = 2014 |шчыльнасць = 4242,5 |нацыянальны склад = [[таджыкі]], [[узбекі]], [[рускія]] |канфесійны склад = [[іслам]] |часавы пояс = +5 |DST = ёсць |тэлефонны код = +992 3422 |паштовы індэкс = 735700 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 02РТ, 02TJ |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Khujand |сайт = http://www.khujand.tj/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Худжанд''' ({{lang-tg|Хуҷанд}}, {{lang-fa|خجند}}, {{lang-sog|''kwc'nth''}}, {{lang-grc|Ἀλεξάνδρεια Ἐσχάτη}}) — [[горад]] на поўначы [[Таджыкістан]]а, адміністрацыйны цэнтр [[Сагдыйская вобласць|Сагдыйскай вобласці]]. Насельніцтва - 169,7 тыс. жыхароў (2014). Адзін з самых старажытных гарадоў Цэнтральнай Азіі. Другі па велічыні горад Таджыкістана, важны транспартны вузел, палітычны, эканамічны, культурны і навуковы цэнтр краіны. Аэрапорт, чыгуначная станцыя Худжанд (11 км ад цэнтра Худжанд, у пасёлку Гафуры). === Насельніцтва === {{Wikidata/Population}} == Адукацыя == * [[Худжандскі дзяржаўны ўніверсітэт]] == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{DEFAULTSORT:Худжанд}} [[Катэгорыя:Гарады Таджыкістана]] [[Катэгорыя:Худжанд| ]] 8hnq8qqsz69dyso2zlp24vhe8kvpaa5 10 78786 5146588 5145594 2026-05-25T16:41:43Z DBatura 73587 5146588 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста |navbar = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Спіс месцаў канцэнтрацыі яўрэяў на тэрыторыі Беларусі для знішчэння ў перыяд Халакоста|Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста]] |выява = [[Выява:Bundesarchiv Bild 101I-138-1083-28, Russland, Mogilew, Zwangsarbeit von Juden.jpg|100px]] |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_цела = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = Аглядная тэма: [[Халакост у Беларусі]] |загаловак1 = [[Брэсцкая вобласць]] |спіс1 = * [[Халакост у Баранавіцкім раёне|Баранавіцкі раён]] ** [[Баранавіцкае гета|Баранавічы]] ** [[Гарадзішчанскае гета|Гарадзішча]] ** [[Гета ў Моўчадзі|Моўчадзь]] ** [[Гета ў Новай Мышы|Новая Мыш]] * [[Халакост у Бярозаўскім раёне|Бярозаўскі раён]] ** [[Бярозаўскае гета|Бяроза]] ** [[Гета ў Малечы|Малеч]] * [[Халакост у Брэсцкім раёне|Брэсцкі раён]] ** [[Брэсцкае гета|Брэст]] ** [[Гета ў Дамачаве|Дамачава]] ** [[Гета ў Тамашоўцы|Тамашоўка]] ** [[Гета ў Чарнаўчыцах|Чарнаўчыцы]] * [[Халакост у Ганцавіцкім раёне|Ганцавіцкі раён]] ** [[Гета ў Ганцавічах|Ганцавічы]] * [[Халакост у Драгічынскім раёне|Драгічынскі раён]] ** [[Гета ў Антопалі|Антопаль]] ** [[Драгічынскае гета|Драгічын]] ** [[Гета ў Хомску|Хомск]] * [[Халакост у Жабінкаўскім раёне|Жабінкаўскі раён]] ** [[Гета ў Жабінцы|Жабінка]] * [[Халакост у Іванаўскім раёне|Іванаўскі раён]] ** [[Гета ў Іванаве|Іванава]] ** [[Гета ў Моталі|Моталь]] * [[Халакост у Івацэвіцкім раёне|Івацэвіцкі раён]] ** [[Гета ў Івацэвічах|Івацэвічы]] ** [[Гета ў Косаве|Косава]] ** [[Гета ў Целяханах|Целяханы]] * [[Халакост у Камянецкім раёне|Камянецкі раён]] ** [[Гета ў Воўчыне|Воўчын]] ** [[Гета ў Высокім|Высокае]] * [[Халакост у Кобрынскім раёне|Кобрынскі раён]] ** [[Кобрынскае гета|Кобрын]] * [[Халакост у Лунінецкім раёне|Лунінецкі раён]] ** [[Гета ў Кажан-Гарадку|Кажан-Гарадок]] ** [[Гета ў Лахве|Лахва]] ** [[Гета ў Мікашэвічах|Мікашэвічы]] ** [[Гета ў Лунінцы|Лунінец]] * [[Халакост у Ляхавіцкім раёне|Ляхавіцкі раён]] ** [[Гета ў Ляхавічах|Ляхавічы]] * [[Халакост у Маларыцкім раёне|Маларыцкі раён]] ** [[Гета ў Маларыце|Маларыта]] * [[Халакост у Пінскім раёне|Пінскі раён]] ** [[Пінскае гета|Пінск]] ** [[Гета ў Пагосце-Загародскім|Пагост-Загародскі]] * [[Халакост у Пружанскім раёне|Пружанскі раён]] ** [[Лінаўскае гета|Лінава]] ** [[Гета ў Пружанах|Пружаны]] ** [[Гета ў Ружанах|Ружаны]] * [[Халакост у Столінскім раёне|Столінскі раён]] ** [[Гета ў Гарадной|Гарадная]] ** [[Гета ў Давыд-Гарадку|Давыд-Гарадок]] ** [[Гета ў Століне|Столін]] |загаловак2 = [[Віцебская вобласць]] |спіс2 = * [[Халакост у Бешанковіцкім раёне|Бешанковіцкі раён]] ** [[Гета ў Бешанковічах|Бешанковічы]] ** [[Гета ў Слабадзе|Слабада]] ** [[Гета ў Астроўне|Астроўна]] ** [[Гета ва Уле|Ула]] * [[Халакост у Браслаўскім раёне|Браслаўскі раён]] ** [[Гета ў Браславе|Браслаў]] ** [[Гета ў Відзах|Відзы]] ** [[Гета ў Дрысвятах|Дрысвяты]] ** [[Гета ў Друі|Друя]] ** [[Гета ў Дубіне|Дубіна]] ** [[Гета ў Іказні|Іказнь]] ** [[Гета ў Опсе|Опса]] * [[Халакост у Верхнядзвінскім раёне|Верхнядзвінскі раён]] ** [[Гета ў Боркавічах|Боркавічы]] ** [[Гета ў Дрысе|Верхнядзвінск (Дрыса)]] ** [[Гета ў Валынцах|Валынцы]] ** [[Гета ў Асвеі|Асвея]] * [[Халакост у Віцебскім раёне|Віцебскі раён]] ** [[Віцебскае гета|Віцебск]] ** [[Гета ў Суражы|Сураж]] ** [[Гета ў Янавічах|Янавічы]] * [[Халакост у Глыбоцкім раёне|Глыбоцкі раён]] ** [[Гета ў Глыбокім|Глыбокае]] ** [[Гета ў Плісе|Пліса]] ** [[Гета ў Празароках|Празарокі]] * [[Халакост у Гарадоцкім раёне|Гарадоцкі раён]] ** [[Гарадоцкае гета|Гарадок]] ** [[Гета ў Езярышчы|Езярышча]] * [[Халакост у Докшыцкім раёне|Докшыцкі раён]] ** [[Гета ў Докшыцах|Докшыцы]] ** [[Гета ў Бягомлі|Бягомль]] ** [[Гета ў Параф’янава|Параф’янава]] * [[Халакост у Дубровенскім раёне|Дубровенскі раён]] ** [[Гета ў Баеве|Баева]] ** [[Дубровенскае гета|Дуброўна]] ** [[Гета ў Лядах|Ляды]] * [[Халакост у Лепельскім раёне|Лепельскі раён]] ** [[Гета ў Камені|Камень]] ** [[Лепельскае гета|Лепель]] * [[Халакост у Лёзненскім раёне|Лёзненскі раён]] ** [[Гета ў Бабінавічах|Бабінавічы]] ** [[Гета ў Дабрамыслях|Дабрамыслі]] ** [[Гета ў Калышках|Калышкі]] ** [[Гета ў Калках|Калкі]] ** [[Лёзненскае гета|Лёзна]] * [[Халакост у Мёрскім раёне|Мёрскі раён]] ** [[Гета ў Дзісне|Дзісна]] ** [[Гета ў Мёрах|Мёры]] * [[Халакост у Аршанскім раёне|Аршанскі раён]] ** [[Гета ў Барані|Барань]] ** [[Гета ў Копысі|Копысь]] ** [[Аршанскае гета|Орша]] ** [[Гета ў Смальянах|Смальяны]] * [[Халакост у Полацкім раёне|Полацкі раён]] ** [[Бабыніцкае гета|Бабынічы]] ** [[Гета ў Ветрына|Ветрына]] ** [[Гета ў Варонічах|Варонічы]] ** [[Полацкае гета|Полацк]] ** [[Гета ў Трудах|Труды]] * [[Халакост у Пастаўскім раёне|Пастаўскі раён]] ** [[Гета ў Дунілавічах|Дунілавічы]] ** [[Гета ў Лынтупах|Лынтупы]] ** [[Гета ў Паставах|Паставы]] * [[Халакост у Расонскім раёне|Расонскі раён]] ** [[Расонскае гета|Расоны]] * [[Халакост у Сенненскім раёне|Сенненскім раёне]] ** [[Багушэўскае гета|Багушэўск]] ** [[Сенненскае гета|Сянно]] * [[Халакост у Талачынскім раёне|Талачынскі раён]] ** [[Гета ў Коханава|Коханава]] ** [[Гета ў Абольцах|Абольцы]] ** [[Гета ў Славенях|Славені]] ** [[Гета ў Слаўным|Слаўнае]] ** [[Талачынскае гета|Талачын]] * [[Халакост ва Ушацкім раёне|Ушацкі раён]] ** [[Гета ў Кублічах|Кублічы]] ** [[Гета ва Ушачах|Ушачы]] * [[Халакост у Чашніцкім раёне|Чашніцкі раён]] ** [[Гета ў Лукомлі|Лукомль]] ** [[Гета ў Чашніках|Чашнікі]] ** [[Гета ў Чарэі|Чарэя]] * [[Халакост у Шаркаўшчынскім раёне|Шаркаўшчынскі раён]] ** [[Гета ў Германавічах|Германавічы]] ** [[Гета ў Ёдах|Ёды]] ** [[Гета ў Лужках|Лужкі]] ** [[Гета ў Шаркаўшчыне|Шаркаўшчына]] * [[Халакост у Шумілінскім раёне|Шумілінскі раён]] ** [[Гета ў Сіроціна|Сіроціна]] ** [[Шумілінскае гета|Шуміліна]] |загаловак3 = [[Гомельская вобласць]] |спіс3 = * [[Халакост у Акцябрскім раёне|Акцябрскі раён]] * [[Халакост у Брагінскім раёне|Брагінскі раён]] ** [[Гета ў Брагіне|Брагін]] * [[Халакост у Буда-Кашалёўскім раёне|Буда-Кашалёўскі раён]] ** [[Гета ў Буда-Кашалёве|Буда-Кашалёва]] ** [[Гета ва Уваравічах|Уваравічы]] * [[Халакост у Веткаўскім раёне|Веткаўскі раён]] * [[Халакост у Гомельскім раёне|Гомельскі раён]] ** [[Гомельскае гета|Гомель]] * [[Халакост у Добрушскім раёне|Добрушскі раён]] ** [[Гета ў Добрушы|Добруш]] * [[Халакост у Ельскім раёне|Ельскі раён]] ** [[Гета ў Ельску|Ельск]] * [[Халакост у Жыткавіцкім раёне|Жыткавіцкі раён]] ** [[Гета ў Леніне (Жыткавіцкі раён)|Ленін]] ** [[Гета ў Тураве|Тураў]] * [[Халакост у Жлобінскім раёне|Жлобінскі раён]] ** [[Гета ў Жлобіне|Жлобін]] ** [[Гета ў Стрэшыне|Стрэшын]] ** [[Гета ў Шчадрыне|Шчадрын]] * [[Халакост у Калінкавіцкім раёне|Калінкавіцкі раён]] ** [[Гета ў Калінкавічах|Калінкавічы]] ** [[Гета ў Азарычах|Азарычы]] ** [[Гета ў Юравічах|Юравічы]] * [[Халакост у Кармянскім раёне|Кармянскі раён]] ** [[Гета ў Карме|Карма]] * [[Халакост у Лельчыцкім раёне|Лельчыцкі раён]] * [[Халакост у Лоеўскім раёне|Лоеўскі раён]] * [[Халакост у Мазырскім раёне|Мазырскі раён]] ** [[Мазырскае гета|Мазыр]] * [[Халакост у Нараўлянскім раёне|Нараўлянскі раён]] * [[Халакост у Петрыкаўскім раёне|Петрыкаўскі раён]] ** [[Гета ў Петрыкаве|Петрыкаў]] * [[Халакост у Рэчыцкім раёне|Рэчыцкі раён]] ** [[Гета ў Рэчыцы|Рэчыца]] * [[Халакост у Рагачоўскім раёне|Рагачоўскі раён]] ** [[Гета ў Журавічах|Журавічы]] ** [[Гета ў Рагачове|Рагачоў]] * [[Халакост у Светлагорскім раёне|Светлагорскі раён]] ** [[Гета ў Давыдаўцы|Давыдаўка]] ** [[Гета ў Парычах|Парычы]] ** [[Гета ў Шацілках (Светлагорску)|Шацілкі (Светлагорск)]] * [[Халакост у Хойніцкім раёне|Хойніцкі раён]] ** [[Гета ў Хойніках|Хойнікі]] * [[Халакост у Чачэрскім раёне|Чачэрскі раён]] |загаловак4 = [[Гродзенская вобласць]] |спіс4 = * [[Халакост у Бераставіцкім раёне|Бераставіцкі раён]] * [[Халакост у Ваўкавыскім раёне|Ваўкавыскі раён]] ** [[Ваўкавыскае гета|Ваўкавыск]] ** [[Гета ў Воўпе|Воўпа]] * [[Халакост у Воранаўскім раёне|Воранаўскі раён]] ** [[Гета ў Воранаве|Воранава]] ** [[Гета ў Радуні|Радунь]] * [[Халакост у Гродзенскім раёне|Гродзенскі раён]] ** [[Гродзенскае гета|Гродна]] * [[Халакост у Дзятлаўскім раёне|Дзятлаўскім раёне]] ** [[Гета ў Дварцы|Дварэц]] ** [[Гета ў Дзятлаве|Дзятлава]] ** [[Гета ў Казлоўшчыне|Казлоўшчына]] ** [[Гета ў Наваельні|Наваельня]] * [[Халакост у Зэльвенскім раёне|Зэльвенскі раён]] ** [[Дзярэчынскае гета|Дзярэчын]] * [[Халакост у Іўеўскім раёне|Іўеўскі раён]] ** [[Гета ў Іўі|Іўе]] * [[Халакост у Карэліцкім раёне|Карэліцкі раён]] ** [[Гета ў Карэлічах|Карэлічы]] ** [[Гета ў Міры|Мір]] * [[Халакост у Лідскім раёне|Лідскі раён]] ** [[Лідскае гета|Ліда]] * [[Халакост у Мастоўскім раёне|Мастоўскі раён]] ** [[Гета ў Лунна|Лунна]] ** [[Гета ў Песках|Пескі]] * [[Халакост у Навагрудскім раёне|Навагрудскі раён]] ** [[Гета ў Любчы|Любча]] ** [[Навагрудскае гета|Навагрудак]] * [[Халакост у Астравецкім раёне|Астравецкі раён]] ** [[Гета ў Кемелішках|Кемелішкі]] ** [[Гета ў Міхалішках|Міхалішкі]] * [[Халакост у Ашмянскім раёне|Ашмянскі раён]] ** [[Гета ў Гальшанах|Гальшаны]] ** [[Гета ў Ашмянах|Ашмяны]] * [[Халакост у Свіслацкім раёне|Свіслацкі раён]] ** [[Гета ў Поразаве|Поразава]] ** [[Гета ў Свіслачы (Свіслацкі раён)|Свіслач]] * [[Халакост у Слонімскім раёне|Слонімскі раён]] ** [[Слонімскае гета|Слонім]] * [[Халакост у Смаргонскім раёне|Смаргонскі раён]] ** [[Гета ў Смаргоні|Смаргонь]] * [[Халакост у Шчучынскім раёне|Шчучынскі раён]] ** [[Гета ў Астрына|Астрына]] ** [[Гета ў Васілішках|Васілішкі]] ** [[Гета ў Жалудку|Жалудок]] ** [[Гета ў Шчучыне|Шчучын]] |загаловак6 = [[Мінская вобласць]] |спіс6 = * [[Халакост у Бярэзінскім раёне|Бярэзінскі раён]] ** [[Гета ў Беразіно|Беразіно]] ** [[Гета ў Багушэвічах|Багушэвічы]] * [[Халакост у Барысаўскім раёне|Барысаўскі раён]] ** [[Барысаўскае гета|Барысаў]] ** [[Зембінскае гета|Зембін]] ** [[Гета ў Мсціжы|Мсціж]] * [[Халакост у Вілейскім раёне|Вілейскі раён]] ** [[Вілейскае гета|Вілейка]] ** [[Гета ў Даўгінаве|Даўгінава]] ** [[Гета ў Ільі|Ілья]] * [[Халакост у Валожынскім раёне|Валожынскі раён]] ** [[Вішнеўскае гета|Вішнева]] ** [[Валожынскае гета|Валожын]] ** [[Гета ў Забрэззі|Забрэззе]] ** [[Гета ў Івянцы|Івянец]] ** [[Гета ў Ракаве|Ракаў]] * [[Халакост у Дзяржынскім раёне|Дзяржынскі раён]] ** [[Гета ў Дзяржынску|Дзяржынск]] * [[Халакост у Клецкім раёне|Клецкі раён]] ** [[Клецкае гета|Клецк]] ** [[Гета ў Сіняўцы|Сіняўка]] * [[Халакост у Капыльскім раёне|Капыльскі раён]] ** [[Капыльскае гета|Капыль]] ** [[Гета ў Грозаве|Грозава]] * [[Халакост у Крупскім раёне|Крупскі раён]] ** [[Гета ў Абчузе|Абчуга]] ** [[Гета ў Бабры|Бабёр]] ** [[Гета ў Крупках|Крупкі]] ** [[Гета ў Халопенічах|Халопенічы]] ** [[Гета ў Шамках|Шамкі]] * [[Халакост у Лагойскім раёне|Лагойскі раён]] ** [[Гета ў Лагойску|Лагойск]] ** [[Гета ў Плешчаніцах|Плешчаніцы]] * [[Халакост у Любанскім раёне|Любанскі раён]] ** [[Гета ў Любані|Любань]] ** [[Гета ва Урэччы|Урэчча]] * [[Халакост у Мінскім раёне|Мінскі раён]] ** [[Гета ў Заслаўі|Заслаўе]] ** [[Мінскае гета|Мінск]] * [[Халакост у Маладзечанскім раёне|Маладзечанскі раён]] ** [[Гета ў Гарадку (Маладзечанскі раён)|Гарадок]] ** [[Гета ў Красным|Краснае]] ** [[Гета ў Лебедзеве|Лебедзева]] ** [[Гета ў Маладзечне|Маладзечна]] ** [[Гета ў Радашковічах|Радашковічы]] * [[Халакост у Мядзельскім раёне|Мядзельскі раён]] ** [[Гета ў Крывічах|Крывічы]] ** [[Гета ў Мядзелі|Мядзель]] ** [[Гета ў Кабыльніку (Нарачы)|Кабыльнік (Нарач)]] * [[Халакост у Нясвіжскім раёне|Нясвіжскі раён]] ** [[Гета ў Гарадзеі|Гарадзея]] ** [[Нясвіжскае гета|Нясвіж]] * [[Халакост у Пухавіцкім раёне|Пухавіцкі раён]] ** [[Гета ў Дукоры|Дукора]] ** [[Гета ў Мар’інай Горцы|Мар’іна Горка]] ** [[Гета ў Пухавічах|Пухавічы]] ** [[Гета ў Рудзенску|Рудзенск]] ** [[Гета ў Тальцы|Талька]] ** [[Гета ва Узлянах|Узляны]] ** [[Гета ў Шацку|Шацк]] * [[Халакост у Слуцкім раёне|Слуцкі раён]] ** [[Гета ў Леніне (Слуцкі раён)|Леніна]] ** [[Слуцкае гета|Слуцк]] * [[Халакост у Смалявіцкім раёне|Смалявіцкі раён]] ** [[Гета ў Смалявічах|Смалявічы]] * [[Халакост у Салігорскім раёне|Салігорскі раён]] ** [[Гета ў Пагосце|Пагост]] * [[Халакост у Старадарожскім раёне|Старадарожскі раён]] ** [[Гета ў Старых Дарогах|Старыя Дарогі]] * [[Халакост у Стаўбцоўскім раёне|Стаўбцоўскі раён]] ** [[Гета ў Новым Свержане|Новы Свержань]] ** [[Гета ў Рубяжэвічах|Рубяжэвічы]] ** [[Гета ў Стоўбцах|Стоўбцы]] * [[Халакост ва Уздзенскім раёне|Уздзенскі раён]] ** [[Гета ва Уздзе|Узда]] * [[Халакост у Чэрвеньскім раёне|Чэрвеньскі раён]] ** [[Гета ў Смілавічах|Смілавічы]] ** [[Гета ў Чэрвені|Чэрвень]] |загаловак5 = [[Магілёўская вобласць]] |спіс5 = * [[Халакост у Бялыніцкім раёне|Бялыніцкі раён]] ** [[Гета ў Бялынічах|Бялынічы]] * [[Халакост у Бабруйскім раёне|Бабруйскі раён]] ** [[Бабруйскае гета|Бабруйск]] * [[Халакост у Быхаўскім раёне|Быхаўскі раён]] ** [[Быхаўскае гета|Быхаў]] ** [[Гета ў Сапяжынцы|Сапяжынка]] * [[Халакост у Глускім раёне|Глускі раён]] ** [[Глускае гета|Глуск]] * [[Халакост у Горацкім раёне|Горацкі раён]] ** [[Гета ў Верашчаках|Верашчакі]] ** [[Гета ў Гарах|Горы]] ** [[Гета ў Горках|Горкі]] ** [[Гета ў Леніне (Горацкі раён)|Леніна]] ** [[Гета ў Марнаўцы|Марнаўка]] ** [[Гета ў Рудкаўшчыне|Рудкаўшчына]] * [[Халакост у Дрыбінскім раёне|Дрыбінскі раён]] ** [[Гета ў Дрыбіне|Дрыбін]] ** [[Гета ў Расне|Расна]] ** [[Гета ў Чэрнеўцы|Чэрнеўка]] * [[Халакост у Кіраўскім раёне|Кіраўскі раён]] * [[Халакост у Клімавіцкім раёне|Клімавіцкі раён]] ** [[Клімавіцкае гета|Клімавічы]] * [[Халакост у Клічаўскім раёне|Клічаўскі раён]] ** [[Гета ў Клічаве|Клічаў]] * [[Халакост у Касцюковіцкім раёне|Касцюковіцкі раён]] ** [[Гета ў Касцюковічах|Касцюковічы]] ** [[Гета ў Саматэвічах|Саматэвічы]] * [[Халакост у Краснапольскім раёне|Краснапольскі раён]] ** [[Гета ў Краснаполлі|Краснаполле]] * [[Халакост у Крычаўскім раёне|Крычаўскі раён]] ** [[Гета ў Антонаўцы|Антонаўка]] ** [[Гета ў Крычаве|Крычаў]] ** [[Гета ў Маляцічах|Маляцічы]] * [[Халакост у Круглянскім раёне|Круглянскі раён]] ** [[Гета ў Круглым|Круглае]] ** [[Гета ў Кручы|Круча]] ** [[Гета ў Шапялевічах|Шапялевічы]] * [[Халакост у Магілёўскім раёне|Магілёўскі раён]] ** [[Магілёўскае гета|Магілёў]] * [[Халакост у Мсціслаўскім раёне|Мсціслаўскі раён]] ** [[Гета ў Мсціславе|Мсціслаў]] ** [[Гета ў Шамаве|Шамава]] * [[Халакост у Асіповіцкім раёне|Асіповіцкі раён]] ** [[Гета ў Градзянцы|Градзянка]] ** [[Гета ў Дараганаве|Дараганава]] ** [[Гета ў Ялізаве|Ялізава]] ** [[Гета ў Крынках|Крынкі]] ** [[Гета ў Лапічах|Лапічы]] ** [[Гета ў Ліпені|Ліпень]] ** [[Асіповіцкае гета|Асіповічы]] ** [[Гета ў Свіслачы (Асіповіцкі раён)|Свіслач]] ** [[Гета ў Ясені|Ясень]] * [[Халакост у Слаўгарадскім раёне|Слаўгарадскі раён]] ** [[Гета ў Прапойску|Прапойск (Слаўгарад)]] * [[Халакост у Хоцімскім раёне|Хоцімскі раён]] ** [[Гета ў Хоцімску|Хоцімск]] * [[Халакост у Чавускім раёне|Чавускі раён]] ** [[Гета ў Чавусах|Чавусы]] * [[Халакост у Чэрыкаўскім раёне|Чэрыкаўскі раён]] ** [[Чэрыкаўскае гета|Чэрыкаў]] * [[Халакост у Шклоўскім раёне|Шклоўскі раён]] ** [[Гета ў Рыжкавічах|Рыжкавічы]] ** [[Шклоўскае гета|Шклоў]] |стыль_унізе = |унізе = Звязаныя тэмы: [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны]] {{*}} [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства]] {{*}} [[Канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання]] {{*}} [[Юдэнфрай]] }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Яўрэйская гісторыя]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Халакост]] </noinclude> l7ohg2hikfktv4nu225g50mb8cn1goy 0 88091 5146522 4060163 2026-05-25T13:47:49Z ~2026-31251-28 168747 дата смерці 5146522 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|кандыдат|гістарычных навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} {{Цёзкі2|Старавойтаў}} '''Міхаіл Іванавіч Старавойтаў''' ({{ДН|3|11|1951}}, пасёлак [[Арленск]], {{МН|Гомельскі раён|ў Гомельскім раёне|}} - 23 мая 2026, город Гомель) — беларускі [[гісторык]], [[кандыдат гістарычных навук]] (1980), [[дацэнт]]. [[Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]] ([[2012]]). == Біяграфія == Скончыў [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт|Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны]] ў 1974 г. Вучыўся ў аспірантуры з 1974 па 1977 г.(навуковы кіраўнік — акадэмік [[Іларыён Ігнаценка]]) З 1977 года працуе ў Гомельскім дзяржаўным універсітэце. імя Францыска Скарыны З 1988 па 1992 г. і з 1998 па 2004 г. дэкан гістарычнага факультэта [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны]], з 1992 па 1998 г. дэкан гісторыка-юрыдычнага факультэта тае ж ВНУ. Дацэнт кафедры гісторыі Беларусі з 2004 па 2006 гг. З 2006 па 2009 г. дактарант БДУ. З 2009 года працуе на пасадзе дацэнта кафедры гісторыі Беларусі [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт|Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны]] == Навуковая праца == Даследуе пытанні грамадска-палітычнай і нацыянальна-культурнага развіцця Беларусі і Гомельшчыны ў XX стагоддзі. == Бібліяграфія == * Методическое пособие по изучению в курсах истории СССР и БССР ведущей роли рабочего класса в строительстве социализма и коммунизма / Г. С. Евдокименко, М. И. Старовойтов, А. А. Рубан; Министерство высшего и среднего специального образования БССР, Гомельский государственный университет. — Гомель : ГГУ, 1986. — 53 с. (у суаўтарстве з Гергіем Еўдакіменка і Анатолем Рубанам). * Гомельщина многонациональная (20-30-е годы XX века) / В. П. Пичуков, М. И. Старовойтов; Гомел. гос. ун-т им. Ф.Скорины, Упр. культуры Гомел. облисполкома. — Гомель : ГГУ, 1999. — Вып. 1. — 233 с. (у суаўтарстве з [[Віктар Пятровіч Пічукоў|Віктарам Пічуковым]]). * Гомельщина многонациональная (20-30-е годы XX века) / А. И. Зеленкова, М. И. Старовойтов; Гомел. гос. ун-т им. Ф.Скорины, Упр. культуры Гомел. облисполкома. — Гомель : ГГУ, 2000. — Вып. 2. — 155 с.(у суаўтарстве з Алай Зелянковай). * Гомельский государственный университет имени Франциска Скорины: исторический очерк / М. И. Старовойтов, А. И. Зеленкова, М. П. Савинская; Министерство образования Республики Беларусь. — Гомель : ГГУ, 2005. — 359 с.(у суаўтарстве з Марынай Савінскай і Алай Зелянковай). * История Беларуси / Н. М. Пурышева, М. И. Старовойтов. — Минск : ТетраСистемс, 2009. — 159 с. (у суаўтарстве з Наталляй Пурышавай) перавыдадзена двойчы ў 2010 і 2011 гадах. * Демографическая характеристика малых и средних городских поселений Беларуси / Д. Г. Лин, И. Н. Сафонова, М. И. Старовойтов; Министерство образования Республики Беларусь, Учреждение образования «Гомельский государственный университет им. Ф. Скорины». — Гомель : ГГУ, 2009. — 118 с. (у суаўтарстве з Дмітрыем Лінам і Інай Сафонавай). {{DEFAULTSORT:Старавойтаў Міхаіл Іванавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дэканы ГДУ імя Ф. Скарыны]] n8jjzc19xt6red6klcdt89fg7l0l6qr 5146523 5146522 2026-05-25T13:49:54Z ~2026-31251-28 168747 арфаграфія 5146523 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|кандыдат|гістарычных навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} {{Цёзкі2|Старавойтаў}} '''Міхаіл Іванавіч Старавойтаў''' ({{ДН|3|11|1951}}, пасёлак [[Арленск]], {{МН|Гомельскі раён|ў Гомельскім раёне|}} - 23 мая 2026, горад Гомель) — беларускі [[гісторык]], [[кандыдат гістарычных навук]] (1980), [[дацэнт]]. [[Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]] ([[2012]]). == Біяграфія == Скончыў [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт|Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны]] ў 1974 г. Вучыўся ў аспірантуры з 1974 па 1977 г.(навуковы кіраўнік — акадэмік [[Іларыён Ігнаценка]]) З 1977 года працуе ў Гомельскім дзяржаўным універсітэце. імя Францыска Скарыны З 1988 па 1992 г. і з 1998 па 2004 г. дэкан гістарычнага факультэта [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны]], з 1992 па 1998 г. дэкан гісторыка-юрыдычнага факультэта тае ж ВНУ. Дацэнт кафедры гісторыі Беларусі з 2004 па 2006 гг. З 2006 па 2009 г. дактарант БДУ. З 2009 года працуе на пасадзе дацэнта кафедры гісторыі Беларусі [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт|Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны]] == Навуковая праца == Даследуе пытанні грамадска-палітычнай і нацыянальна-культурнага развіцця Беларусі і Гомельшчыны ў XX стагоддзі. == Бібліяграфія == * Методическое пособие по изучению в курсах истории СССР и БССР ведущей роли рабочего класса в строительстве социализма и коммунизма / Г. С. Евдокименко, М. И. Старовойтов, А. А. Рубан; Министерство высшего и среднего специального образования БССР, Гомельский государственный университет. — Гомель : ГГУ, 1986. — 53 с. (у суаўтарстве з Гергіем Еўдакіменка і Анатолем Рубанам). * Гомельщина многонациональная (20-30-е годы XX века) / В. П. Пичуков, М. И. Старовойтов; Гомел. гос. ун-т им. Ф.Скорины, Упр. культуры Гомел. облисполкома. — Гомель : ГГУ, 1999. — Вып. 1. — 233 с. (у суаўтарстве з [[Віктар Пятровіч Пічукоў|Віктарам Пічуковым]]). * Гомельщина многонациональная (20-30-е годы XX века) / А. И. Зеленкова, М. И. Старовойтов; Гомел. гос. ун-т им. Ф.Скорины, Упр. культуры Гомел. облисполкома. — Гомель : ГГУ, 2000. — Вып. 2. — 155 с.(у суаўтарстве з Алай Зелянковай). * Гомельский государственный университет имени Франциска Скорины: исторический очерк / М. И. Старовойтов, А. И. Зеленкова, М. П. Савинская; Министерство образования Республики Беларусь. — Гомель : ГГУ, 2005. — 359 с.(у суаўтарстве з Марынай Савінскай і Алай Зелянковай). * История Беларуси / Н. М. Пурышева, М. И. Старовойтов. — Минск : ТетраСистемс, 2009. — 159 с. (у суаўтарстве з Наталляй Пурышавай) перавыдадзена двойчы ў 2010 і 2011 гадах. * Демографическая характеристика малых и средних городских поселений Беларуси / Д. Г. Лин, И. Н. Сафонова, М. И. Старовойтов; Министерство образования Республики Беларусь, Учреждение образования «Гомельский государственный университет им. Ф. Скорины». — Гомель : ГГУ, 2009. — 118 с. (у суаўтарстве з Дмітрыем Лінам і Інай Сафонавай). {{DEFAULTSORT:Старавойтаў Міхаіл Іванавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дэканы ГДУ імя Ф. Скарыны]] 81g0arvrbe6h2toyfozqnxwg6azug58 5146576 5146523 2026-05-25T15:57:35Z Sacrayn Pirozhkoff 158130 /* */ 5146576 wikitext text/x-wiki {{Нядаўна памерлы}} {{Навуковец |Імя = |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|кандыдат|гістарычных навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} {{Цёзкі2|Старавойтаў}} '''Міхаіл Іванавіч Старавойтаў''' ({{ДН|3|11|1951}}, пасёлак [[Арленск]], {{МН|Гомельскі раён|ў Гомельскім раёне|}} - 23 мая 2026, горад Гомель) — беларускі [[гісторык]], [[кандыдат гістарычных навук]] (1980), [[дацэнт]]. [[Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]] ([[2012]]). == Біяграфія == Скончыў [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт|Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны]] ў 1974 г. Вучыўся ў аспірантуры з 1974 па 1977 г.(навуковы кіраўнік — акадэмік [[Іларыён Ігнаценка]]) З 1977 года працуе ў Гомельскім дзяржаўным універсітэце. імя Францыска Скарыны З 1988 па 1992 г. і з 1998 па 2004 г. дэкан гістарычнага факультэта [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны]], з 1992 па 1998 г. дэкан гісторыка-юрыдычнага факультэта тае ж ВНУ. Дацэнт кафедры гісторыі Беларусі з 2004 па 2006 гг. З 2006 па 2009 г. дактарант БДУ. З 2009 года працуе на пасадзе дацэнта кафедры гісторыі Беларусі [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт|Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны]] == Навуковая праца == Даследуе пытанні грамадска-палітычнай і нацыянальна-культурнага развіцця Беларусі і Гомельшчыны ў XX стагоддзі. == Бібліяграфія == * Методическое пособие по изучению в курсах истории СССР и БССР ведущей роли рабочего класса в строительстве социализма и коммунизма / Г. С. Евдокименко, М. И. Старовойтов, А. А. Рубан; Министерство высшего и среднего специального образования БССР, Гомельский государственный университет. — Гомель : ГГУ, 1986. — 53 с. (у суаўтарстве з Гергіем Еўдакіменка і Анатолем Рубанам). * Гомельщина многонациональная (20-30-е годы XX века) / В. П. Пичуков, М. И. Старовойтов; Гомел. гос. ун-т им. Ф.Скорины, Упр. культуры Гомел. облисполкома. — Гомель : ГГУ, 1999. — Вып. 1. — 233 с. (у суаўтарстве з [[Віктар Пятровіч Пічукоў|Віктарам Пічуковым]]). * Гомельщина многонациональная (20-30-е годы XX века) / А. И. Зеленкова, М. И. Старовойтов; Гомел. гос. ун-т им. Ф.Скорины, Упр. культуры Гомел. облисполкома. — Гомель : ГГУ, 2000. — Вып. 2. — 155 с.(у суаўтарстве з Алай Зелянковай). * Гомельский государственный университет имени Франциска Скорины: исторический очерк / М. И. Старовойтов, А. И. Зеленкова, М. П. Савинская; Министерство образования Республики Беларусь. — Гомель : ГГУ, 2005. — 359 с.(у суаўтарстве з Марынай Савінскай і Алай Зелянковай). * История Беларуси / Н. М. Пурышева, М. И. Старовойтов. — Минск : ТетраСистемс, 2009. — 159 с. (у суаўтарстве з Наталляй Пурышавай) перавыдадзена двойчы ў 2010 і 2011 гадах. * Демографическая характеристика малых и средних городских поселений Беларуси / Д. Г. Лин, И. Н. Сафонова, М. И. Старовойтов; Министерство образования Республики Беларусь, Учреждение образования «Гомельский государственный университет им. Ф. Скорины». — Гомель : ГГУ, 2009. — 118 с. (у суаўтарстве з Дмітрыем Лінам і Інай Сафонавай). {{DEFAULTSORT:Старавойтаў Міхаіл Іванавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дэканы ГДУ імя Ф. Скарыны]] m40ty7sc3pq1ih8dcvzwgox3lz58f0m 5146842 5146576 2026-05-26T09:39:48Z M.L.Bot 261 афармленне 5146842 wikitext text/x-wiki {{Нядаўна памерлы}} {{Цёзкі2|Старавойтаў}} {{Навуковец}} '''Міхаіл Іванавіч Старавойтаў''' ({{ДН|3|11|1951}}, [[Арленск]], {{МН|Гомельскі раён|ў Гомельскім раёне|}} — 23 мая 2026{{крыніца?}}, Гомель) — беларускі [[гісторык]], [[кандыдат гістарычных навук]] (1980), [[дацэнт]]. [[Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]] ([[2012]]). == Біяграфія == Скончыў [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт|Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны]] ў 1974 г. Вучыўся ў аспірантуры з 1974 па 1977 г.(навуковы кіраўнік — акадэмік [[Іларыён Ігнаценка]]) З 1977 года працуе ў Гомельскім дзяржаўным універсітэце. імя Францыска Скарыны З 1988 па 1992 г. і з 1998 па 2004 г. дэкан гістарычнага факультэта [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны]], з 1992 па 1998 г. дэкан гісторыка-юрыдычнага факультэта тае ж ВНУ. Дацэнт кафедры гісторыі Беларусі з 2004 па 2006 гг. З 2006 па 2009 г. дактарант БДУ. З 2009 года працуе на пасадзе дацэнта кафедры гісторыі Беларусі [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт|Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны]] == Навуковая праца == Даследуе пытанні грамадска-палітычнай і нацыянальна-культурнага развіцця Беларусі і Гомельшчыны ў XX стагоддзі. == Бібліяграфія == * Методическое пособие по изучению в курсах истории СССР и БССР ведущей роли рабочего класса в строительстве социализма и коммунизма / Г. С. Евдокименко, М. И. Старовойтов, А. А. Рубан; Министерство высшего и среднего специального образования БССР, Гомельский государственный университет. — Гомель : ГГУ, 1986. — 53 с. (у суаўтарстве з Гергіем Еўдакіменка і Анатолем Рубанам). * Гомельщина многонациональная (20-30-е годы XX века) / В. П. Пичуков, М. И. Старовойтов; Гомел. гос. ун-т им. Ф.Скорины, Упр. культуры Гомел. облисполкома. — Гомель : ГГУ, 1999. — Вып. 1. — 233 с. (у суаўтарстве з [[Віктар Пятровіч Пічукоў|Віктарам Пічуковым]]). * Гомельщина многонациональная (20-30-е годы XX века) / А. И. Зеленкова, М. И. Старовойтов; Гомел. гос. ун-т им. Ф.Скорины, Упр. культуры Гомел. облисполкома. — Гомель : ГГУ, 2000. — Вып. 2. — 155 с.(у суаўтарстве з Алай Зелянковай). * Гомельский государственный университет имени Франциска Скорины: исторический очерк / М. И. Старовойтов, А. И. Зеленкова, М. П. Савинская; Министерство образования Республики Беларусь. — Гомель : ГГУ, 2005. — 359 с.(у суаўтарстве з Марынай Савінскай і Алай Зелянковай). * История Беларуси / Н. М. Пурышева, М. И. Старовойтов. — Минск : ТетраСистемс, 2009. — 159 с. (у суаўтарстве з Наталляй Пурышавай) перавыдадзена двойчы ў 2010 і 2011 гадах. * Демографическая характеристика малых и средних городских поселений Беларуси / Д. Г. Лин, И. Н. Сафонова, М. И. Старовойтов; Министерство образования Республики Беларусь, Учреждение образования «Гомельский государственный университет им. Ф. Скорины». — Гомель : ГГУ, 2009. — 118 с. (у суаўтарстве з Дмітрыем Лінам і Інай Сафонавай). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Старавойтаў Міхаіл Іванавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дэканы ГДУ імя Ф. Скарыны]] 3v1idpk240aipk2bglnd7s0lvz7z7xi 14 89650 5146881 1591021 2026-05-26T11:02:48Z DzBar 156353 шаблон 5146881 wikitext text/x-wiki {{catmain}}{{Навігацыя}}{{DEFAULTSORT:Караткевіч Уладзімір}} [[Катэгорыя:Катэгорыі пісьменнікаў]] 4zn1wbrr0lr3yhezw21k537dn9qdca9 0 89713 5146658 5145878 2026-05-25T19:48:23Z Plaga med 116903 /* Трасянка */ 5146658 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dialects of Belarusian language be-tarask.png|thumb|250px|Дыялекты беларускай мовы<ref>Беларуская мова: энцыклапедыя // Пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. — C. 55.</ref>: {{legend|#70BEC5|Паўночна-ўсходні}} {{legend|#FFAAAA|Паўднёва-заходні}} {{legend|#D29FE6|Сярэднебеларускія гаворкi}}<hr />{{legend|#FFFF99|Заходнепалескія гаворкі}}<hr />Лініі: <br /> {{legend|#FF0000|Мяжа беларускіх гаворак (1903, Карскі)}} {{legend|#3333FF|Усходняя мяжа заходняй групы рускіх гаворак (1967, Захарава, Арлова) }} {{legend|#339900|Мяжа беларускіх і ўкраінскіх гаворак (1980, Беўзенка)}}]] '''Беларуская дыялектная мова''' — сукупнасць мясцовых тэрытарыяльных разнавіднасцей [[Беларуская мова|беларускай мовы]]. [[Дыялектная мова]] складаецца з шэрага мясцовых тэрытарыяльных гаворак, што сфарміраваліся ў агульнаўсходнеславянскі і ўласнабеларускі гістарычныя перыяды і адрозніваюцца паміж сабой некаторымі рэгіянальнымі асаблівасцямі. Паводле падабенства мясцовыя [[Гаворка|гаворкі]] аб’ядноўваюцца ў групы, [[дыялект]]ы і дыялектныя зоны<ref>{{Кніга|загаловак=Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|адказны=пад агул. рэд. Д.В. Дзятко|год=2022|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|старонкі=107—108|старонак=495|isbn=978-985-01-1558-4}}</ref>. == Агульная характарыстыка == Гаворкі беларускай народна-дыялектнай мовы адрозніваюцца адна ад адной [[лексіка]]й, характарам [[аканне|акання]], наяўнасцю цвёрдага [р] ва ўсякім становішчы або ў пэўных умовах, або змешваннем цвёрдага [р] з мяккім, наяўнасцю або адсутнасцю [[дыфтонг]]аў, [[Дзеканне|дзекання]] і [[Цеканне|цекання]], змешвання [ч] і [ц] і г.д., а таксама з’яўляюцца змешанымі [[гаворка]]мі па суседстве з [[Украінская мова|украінскімі]], [[Руская мова|паўночна- і паўднёварускімі]]. У XIX — пачатку XX стагоддзя дыялектная мова стала асновай сучаснай [[Літаратурная мова|літаратурнай]] беларускай мовы. Асаблівасці дыялектаў найбольш адлюстроўваюцца ў мове сельскага насельніцтва. Аднак у сувязі з яго інтэнсіўным пераразмеркаваннем разбураюцца тэрытарыяльныя аднароднасць груп гаворак і дыялектныя межы<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Дыялект|том=6|старонкі=309}}</ref>. Для апошніх дзесяцігоддзяў XX — пачатку XXI стагоддзя характэрны працэсы актыўнага ўздзеяння літаратурнай мовы (найперш рускай) на беларускую дыялектную мову, праз што знікаюць некаторыя істотныя асаблівасці мясцовых гаворак<ref name="Культура Беларусі">{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Дыялектная мова|том=3|старонкі=559}}</ref>. == Даследаванні == Вялікі ўклад у вывучэнне асаблівасцей гаворак беларускай мовы ўнёс акадэмік Расійскай Імператарскай Акадэміі навук [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]]. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытутам мовазнаўства Акадэміі навук БССР]] сумесна з [[БДУ|Беларускім дзяржаўным універсітэтам]] і педагагічнымі інстытутамі савецкай рэспублікі было арганізавана падрабязнае і сістэматычнае вывучэнне гаворак беларускай мовы ў [[Дзяржава|дзяржаўных]] межах [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. На аснове сабраных матэрыялаў быў складзены падрабязны «[[Дыялекталагічны атлас беларускай мовы]]», не ўсе [[мовы свету]] і нават не ўсе [[Мова|мовы]] [[Еўропа|Еўропы]] маюць такія навуковыя працы ў галіне [[Дыялекталогія|дыялекталогіі]]. == Класіфікацыя гаворак == Існуе дзве групоўкі гаворак: этнагенетычная і культурна-гістарычная. === Этнагенетычная групоўка гаворак === Этнагенетычная групоўка грунтуецца на адзінстве паходжання гаворак ад агульнай старажытнай асновы. Згодна з этнагенетычнай групоўкай беларуская дыялектная мова падзяляецца на два асноўныя дыялекты: [[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні дыялект]] і [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні дыялект]]<ref name="Культура Беларусі" />. Паміж паўночна-ўсходнім і паўднёва-заходнім дыялектамі вылучаецца група [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх]] (пераходных) гаворак, якія склаліся ў працэсе ўзаеманакладання і «размывання» берагоў супрацьлеглых дыялектаў на іх стыку (у выніку змешвання іх «прыбярэжных» гаворак і ўзаемаўплыву). Паўночна-ўсходні і паўднёва-заходні дыялекты разам з групай сярэднебеларускіх гаворак складаюць асноўны масіў гаворак беларускай нацыянальнай мовы<ref name="БелЭн" />. Мясцовыя беларускія гаворкі асноўнага масіву характарызуюцца і аб’ядноўваюцца значнай колькасцю структурных адметнасцей. Найбольш істотнымі і яркімі з’яўляюцца фанетычныя асаблівасці<ref name="Беларуская мова">{{Крыніцы/Беларуская мова: энцыклапедыя|артыкул=Асноўны масіў беларускіх гаворак|старонкі=54}}</ref>: * цвёрдыя і мяккія [[зычныя]] гукі перад [[Галосныя|галоснымі]] [э] і [ы]/[і]: с''е́сці, клець, пе́ршы, сэ́рца, бэз, гэ́бель, зэ́длік, лі́па, лы́ка, ві́лы, вы́рай''; * дзеканне і цеканне: ''дзень, дзя́дзька, цецяру́к, цяля́''; * зычны гук [ў]: ''пра́ўда, жыў, воўк''; * толькі цвёрдыя зычныя гукі [ж], [ш], [ч]: ''жы́та, шэсць, печ''; * цвёрды зычны гук [ц]: ''цэ́лы, ме́сяц''; * [[Пратэза|пратэтычныя]] зычныя гукі [в] або радзей [γ] перад галоснымі [о], [у] у пачатковым становішчы ў [[Склад (мова)|складзе]]: ''во́сень, ву́ліца, паву́к''; * [[аканне]]/[[яканне]], недысімілятыўнае або [[Дысіміляцыя (мовазнаўства)|дысімілятыўнае]]; Характэрнымі і паказальнымі для гаворак асноўнага масіву з’яўляюцца таксама<ref name="Беларуская мова" />: * асабовыя [[займеннік]]і ''ён, яна, яно, яны'' з пачатковым зычным [й]; * указальныя займеннікі ''гэ́ты'' або ''е́ты'' з пачатковым зычным [γ] або [й]; * ''той'' або ''тэй''; * формы ''мае́, твае́, свае́'' прыналежных займеннікаў у [[Родны склон|родным склоне]] адзіночнага [[Граматычны лік|ліку]] жаночага [[Граматычны род|роду]]: ''мае́ дачкі́, твае́ сястры́, свае́ галавы́''; * формы ''майго́, твайго́, свайго́'' ў родным склоне адзіночнага ліку мужчынскага і ніякага роду: ''майго́ бра́та, твайго́ сы́на, свайго́ чалаве́ка''; * [[канчатак]] ''-у'' або ''-е'' ў [[Месны склон|месным склоне]] адзіночнага ліку [[назоўнік]]аў мужчынскага роду: ''аб сы́ну, па бра́ту або аб сы́не, па бра́це''; * [[Чаргаванне гукаў|чаргаванне]] [z’] — [ž] у [[Асоба (мовазнаўства)|асабовых]] формах [[Дзеяслоў|дзеясловаў]]: ''ты хо́дзіш, ён хо́дзіць'', але ''я хаджу́''; ''ты сядзі́ш, ён сядзі́ць'', але ''я сяджу́''; * мяккі зычны [ц’] у формах 3-й асобы адзіночнага і множнага ліку дзеясловаў: ''ён ро́біць, хо́дзіць, но́сіць'' і ''яны ро́бяць, хо́дзяць, но́сяць''; * формы дзеясловаў у [[Інфінітыў|інфінітыве]] з асновай на галосныя з канцавым зычным [ц’]: ''рабі́ць, сядзе́ць, быць, браць, піса́ць''. Асноўны масіў беларускіх гаворак супрацьпастаўляецца [[Заходнепалескія гаворкі|заходнепалескай групе гаворак]]. Апошняя з’яўляецца часткай дыялекту беларуска-ўкраінскага моўнага сумежжа, выяўляючы пры гэтым перавагу ўкраінскіх рыс у [[Фанетыка|фанетыцы]] і беларускіх — у [[Марфалогія мовы|марфалогіі]] і [[Лексіка|лексіцы]]<ref name="Культура-Дыялект">{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Дыялект|том=3|старонкі=556—557}}</ref>. === Культурна-гістарычная групоўка гаворак === Культурна-гістарычная групоўка асноўваецца на моўных рысах, сфарміраваных у больш позні гістарычны перыяд свайго развіцця ў выніку разнастайных кантактаў з прадстаўнікамі іншых этнасаў<ref name="Культура Беларусі" />. У адпаведнасці з культурна-гістарычным прынцыпам адрозніваюць паўночна-заходнюю, паўднёва-ўсходнюю, заходнюю, усходнюю і цэнтральную дыялектныя зоны<ref name="Культура Беларусі" />. == Этнагенетычная класіфікацыя == У беларускай мове вылучаюць наступныя дыялекты і групы гаворак<ref name="Культура-Дыялект" />: * [[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|Паўночна-ўсходні дыялект]] — Віцебская вобласць, паўночны ўсход і цэнтральная частка Магілёўскай вобласці. ** [[Віцебская група гаворак]] — усход Віцебскай вобласці. ** [[Полацкая група гаворак]] — заходняя і цэнтральная часткі Віцебскай вобласці і паўночны захад Магілёўскай вобласці. ** [[Усходнемагілёўская група гаворак]] — усход і частка цэнтра Магілёўскай вобласці. * [[Сярэднебеларускія гаворкі]] — паласа праз поўнач Гродзенскай, цэнтр Мінскай, паўднёвы захад Магілёўскай і паўночны ўсход Гомельскай абласцей. * [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|Паўднёва-заходні дыялект]] — Гродзенская вобласць, поўдзень Мінскай вобласці і Гомельскай вобласці. ** [[Гродзенска-баранавіцкая група гаворак]]— Гродзенская вобласць і поўнач Брэсцкай вобласці. ** [[Слуцкая група гаворак]] — поўдзень і паўднёвы ўсход Мінскай вобласці, паўночны захад Гомельская вобласці. ** [[Мазырская група гаворак]] — поўдзень Гомельскай вобласці. * [[Заходнепалескія гаворкі]] — паўднёвы захад Брэсцкай вобласці. Таксама варта зазначыць, што арэал распаўсюджання беларускіх гаворак натуральна выходзіць за межы Рэспублікі Беларусь, што паказваецца пераважна ў працах паслясавецкага перыяду. == Трасянка == У [[Беларусь|Беларусі]] таксама існуе такая з’ява, якую ў простамоўі называюць ''[[трасянка]]''. Звычайна гаворка ідзе пра руска-беларускую мяшаную мову. Даследчыкі пераважна не класіфікуюць гэтай мовы як нейкую з’яву, якая выходзіць за межы [[Ідыялект|ідыялекту]]. Гэта — размоўная мова з пераважна рускай лексікай, але беларускай [[граматыка]]й і [[фанетыка]]й. Утварылася мяшаная мова ў выніку змешвання народна-дыялектнай беларускай мовы з сучаснай [[Руская мова|рускай]] літаратурнай мовай. Адзначаецца, што мяшаная мова пранікае і ў [[Публіцыстыка|публіцыстыку]]. {{Няма крыніц}} == Гл. таксама == * [[Заходнепалеская мова]] * [[Гальшанская мова]] * [[Беларускі арабскі алфавіт]] * [[Сучасная беларуская літаратурная мова]] {{зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|url = https://dialects.natatnik.by/|title = Аўдыязапісы дыялектаў беларускай мовы на карце Беларусі|publisher = dialects.natatnik.by|work = Dialects|archiveurl = https://web.archive.org/web/20191012094804/https://dialects.natatnik.by/|archivedate = 12 кастрычніка 2019|url-status = dead}} * [https://corpus.by/DialectologicalMaps/?lang=be Дыялекталагічныя карты] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Славянскія мовы}} [[Катэгорыя:Дыялекты беларускай мовы]] 2kfmf2cpiye9pq2wzkyfj31xhmkinim 10 90940 5146874 4074754 2026-05-26T10:48:04Z CommonsDelinker 151 Replacing Flag_of_Shah_Tahmasp_I.svg with [[File:Naval_flag_of_Persia,_according_to_Encyclopedia_Britannica_1771.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Cor 5146874 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|сцягафікацыя/сцяг</noinclude>}}} | alias = Іран | flag alias = Flag of Iran.svg | flag alias-1964 = State Flag of Iran (1964).svg | flag alias-1933 = State Flag of Iran (1925).svg | flag alias-1910 = Flag of Persia (1910).svg | flag alias-1907 = Flag of Persia (1907).svg | flag alias-1848 = Amir Kabir Flag.svg | flag alias-1797 = Fath Ali Shah Flag.svg | flag alias-1779 = Flag of Agha Mohammad Khan.svg | flag alias-1750 = Zand Dynasty flag.svg | flag alias-1737 = Flag of Persia 1665.png | flag alias-1736 = Nadir Shah Flag.svg | flag alias-1735 = Safavid Flag.svg | flag alias-1524 = Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg | flag alias-1502 = Flag of Persia 1502-1524.svg | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var13 = 1964 | var12 = 1933 | var11 = 1910 | var10 = 1907 | var9 = 1848 | var8 = 1797 | var7 = 1779 | var6 = 1750 | var5 = 1737 | var4 = 1736 | var3 = 1735 | var2 = 1524 | var1 = 1502 </noinclude> | памер = {{{памер|}}} }}<noinclude> </noinclude> mgy4b1u640m9nqdeirsbc49gqa71dun 0 94760 5146809 5046766 2026-05-26T08:07:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146809 wikitext text/x-wiki {{футбаліст | імя = Анатоль Цімашчук | поўнае імя = Анатоль Аляксандравіч Цімашчук | выява = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Украіна}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = {{Сцяг|Расія}} [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт]] | нумар = | пасада = трэнер | пазіцыя = [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] | моладзевыя клубы = {{футбольная кар’ера |1984—1993| {{Сцяг|СССР||20px}} ДЮСШ (Луцк) | |1993—1995| {{Сцяг|Украіна||20px}} Спортінтэрнат (Кіеў) |}} | клубы = {{футбольная кар’ера |1995—1997| {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Валынь Луцк|Валынь (Луцк)]]|62 (8) |1998—2007| {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр (Данецк)]]|227 (32) |1998—2001| {{Фарм-клуб}} {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Шахцёр-2 Данецк|Шахцёр-2 (Данецк)]]|25 (9) |2007—2009| {{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт (СПб)]]|67 (10) |2009—2013| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя (Мюнхен)]]|86 (4) |2013—2015| {{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт (СПб)]]|33 (0) |2015—2016| {{Сцяг|Казахстан||20px}} [[ФК Кайрат Алматы|Кайрат (Алматы)]]|34 (1) }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |1996—1998|{{Сцяг|Украіна||20px}} [[Юніёрская зборная Украіны па футболе|Украіна (да 18)]]|5 (1) |1999—2000|{{Сцяг|Украіна||20px}} [[Моладзевая зборная Украіны па футболе|Украіна (да 21)]]|7 (1) |2000—2016|{{Сцяг|Украіна||20px}} [[Зборная Украіны па футболе|Украіна]]|144 (4) }} | трэнерскія клубы = {{футбольная кар’ера |2017—| {{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт (СПб)]]|{{Comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}} }} | медалі = {{турнір|Дзяржаўныя ўзнагароды}} {{Заслужаны майстар спорту Расіі}} | абнаўленне дадзеных аб клубе = 11 лютага 2017 | абнаўленне дадзеных аб зборнай = 11 лютага 2017 }} '''Анатоль Цімашчук''' ({{lang-uk|Анатолій Тимощук}}; нар. {{ДН|30|3|1979}}, {{МН|Луцк||}}) — [[Украіна|украінскі]] [[футбаліст]] (паўабаронца) і трэнер. Ігрок [[Зборная Украіны па футболе|нацыянальнай зборнай Украіны]] (2000—2016). == Кар’ера == Выхаванец клуба [[ФК Валынь Луцк|«Валынь»]] з роднага горада [[Луцк]]а. Адгуляўшы за гэты клуб два гады на дарослым узроўні, перайшоў у данецкі [[ФК Шахцёр Данецк|«Шахцёр»]]. За час знаходжання ў Данецку замацаваўся ў асноўным складзе [[Зборная Украіны па футболе|зборнай Украіны]], быў прызнаны найлепшым футбалістам Украіны 2002 года. Тройчы дапамагаў гарнякам стаць чэмпіёнамі Украіны. У 2007 годзе за 20 млн долараў (рэкордная сума на постсавецкай прасторы) перайшоў у расійскі [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|«Зеніт»]], дзе адразу стаў капітанам. У 2009 годзе стаў іграком мюнхенскай [[ФК Баварыя Мюнхен|«Баварыі»]]. У «Баварыі» стаў часцяком выкарыстоўвацца на пазіцыі абаронцы. Разам з мюнхенскім клубам стаў пераможцам [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]] у 2013 годзе. Адразу пасля перамогі пакінуў «Баварыю» і, нягледзячы на шматлікія прапановы іншых клубаў, вярнуўся ў «Зеніт». Па заканчэнні тэрміну пагаднення з «Зенітам», 5 ліпеня 2015 года Цімашчук у якасці свабоднага агента падпісаў кантракт з казахстанскім [[ФК Кайрат Алматы|«Кайратам»]] тэрмінам на 1,5 гады<ref>[http://football.by/news/71938.html Анатолий Тимощук подписал контракт с "Кайратом"]. football.by</ref>. З «Кайратам» стаў двухразовым віцэ-чэмпіёнам Казахстана, уладальнікам Кубка і Суперкубка краіны. У лістападзе 2016 па заканчэнні кантракта пакінуў «Кайрат»<ref>[https://by.tribuna.com/football/1045870254.html «Кайрат» подтвердил уход Тимощука]. by.tribuna.com</ref>, а ў лютым 2017 года абвясціў аб завяршэнні кар’еры<ref>[https://by.tribuna.com/football/1048325949.html Тимощук завершил карьеру]. by.tribuna.com</ref>. У сакавіку 2017 года ўвайшоў у трэнерскі штаб [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|«Зеніта»]]<ref>[https://by.tribuna.com/football/1049406748.html Тимощук вошел в тренерский штаб «Зенита»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170702063043/https://by.tribuna.com/football/1049406748.html |date=2 ліпеня 2017 }}. by.tribuna.com</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Anatoliy Tymoshchuk}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = background: #FFD500; color: #005BBB; border: 1px #005BBB solid; |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Украіны |Склад зборнай Украіны па футболе на чэмпіянаце свету 2006 |Склад зборнай Украіны па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2012 |Склад зборнай Украіны па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2016 }} {{DEFAULTSORT:Цімашчук Анатоль Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Украіны]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Украіны па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Кайрат Алматы]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Зеніт Санкт-Пецярбург]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Баварыя Мюнхен]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Шахцёр Данецк]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Шахцёр-2 Данецк]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Валынь Луцк]] [[Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Украіны]] 9mavhh8toekm87quobu9opp7eacznja 0 95066 5146774 5126190 2026-05-26T06:16:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146774 wikitext text/x-wiki {{Рэчыва | карцінка = Ammonia-dimensions-from-Greenwood&Earnshaw-2D.svg | карцінка3D = [[Выява:Ammonia-3D-vdW.png|200px]] | карцінка малая = | хім. формула = NH₃ | адн. малек. маса = 17.0306 | малярная маса = 17.0306 | тэмп. плаўлення = -77.73 | тэмп. кіпення = -33.34 | тэмп. раскладання = | патройны пункт = | крытычны пункт = 132.25 °C | шчыльнасць = 0.0007723 (з.у.) | CAS = [7664-41-7] | SMILES = | растваральнасць = 89.9 (пры 0°C) | канст. дысац. кіслаты = 9.21 | стан = газ | = 9.21 | кінематычная вязкасць = | цеплаёмістасць = | энтальпія ўтварэння = -45.94 | цеплыня параўтварэння = }} '''Аміяк''', ([[нітрыды|нітрыд]] [[вадарод]]у, гідрыд азоту, хімічная формула — NH₃) — бінарнае [[хімічнае злучэнне]] аднаго атама [[азот]]у з трыма атамамі [[вадарод]]у. Пры нармальных умовах бясколерны [[газ]] з рэзкім характэрным пахам (пах нашатырнага спірту), амаль удвая лягчэйшы за [[паветра]], таксічны. Растваральнасць NH₃ у [[вада|вадзе]] надзвычай вялікая — каля 1200 аб’ёмаў (пры 0 [[Градус Цэльсія|°C]]) або 700 аб’ёмаў (пры 20&nbsp;°C) у аб’ёме вады. Малекула аміяку мае форму трыганальнай піраміды з атамам азоту ў вяршыні. Хімічныя сувязі N-H — кавалентныя палярныя (D=1,48μ); на атаме азоту знаходзіцца непадзеленая электронная пара, то бок малекула аміяку палярная. Менавіта з гэтай прычыны аміяк добра раствараецца ў вадзе. == Хімічныя ўласцівасці == Водныя растворы аміяку праяўляюць слабыя [[асноўныя ўласцівасці]] ([[канстанта гідролізу]] K_г.=1,8*10^-5). : <chem>NH3 + H2O -> NH4+ + OH-</chem>. Наяўнасць непадзеленай электроннай пары абумоўлівае выскоія [[донарныя уласцівасці]] малекулы аміяку, то бок здольнасць рэагіраваць з [[мінеральныя кіслоты|мінеральнымі кіслотамі]], : <chem>NH3 + HBr -> NH4Br</chem>. А таксама ўтвараць [[комплексныя злучэнні]]. : <chem>AgNO3 + 3NH3 + H2O -> [Ag(NH3)2]OH + NH4NO3</chem>. З [[шчолачныя металы|шчолачнымі металамі]] аміяк утварае [[аміды]], іншыя ж [[метал]]ы ў рэакцыі з аміяком даюць [[нітрыд]]ы. Узаемадзеянне з [[галагены|галагенамі]] ідзе па-рознаму: у атмасферы [[фтор]]у аміяк імгненна [[акісленне|акісляецца]] да [[фтарыд азоту|фтарыду азоту]], [[хлор]] паступова замяшчае атамы [[вадарод]]у, а [[ёд]] пры ўзаемадзеянні з водным растворам аміяку ўтварае чорны выбухованебяспечны асадак складу (NI₃*NH₃)_n. == Атрыманне == У прамысловасці аміяк атрымліваюць па метадзе Габера-Боша узаемадзеяннем [[азот]]у з [[вадарод]]ам. : <chem>N2 + 3H2 -> 2NH3</chem>. Сумесь двух рэчываў прапускаецца пад ціскам праз [[каталізатар]], ролю якога ў дадзеным працэсе грае губкаватае жалеза. Ціск зрушвае [[раўнавага|раўнавагу]] ў рэакцыі ўправа, а пастаянная тэмпература ў 450—500 °C павялічвае хуткасць рэакцыі<ref name=":1">Неорганическая химия : в 3 т. / Ю. Д. Третьяков [и др.]. — М. : Академия, 2004—2007. — Т. 2 : Химия непереходных элементов / А. А. Дроздов, М. Е. Тамм, Ю. Д. Третьяков [и др.]. — 2004. — 368 с.</ref>. У лабараторыі аміяк можна атрымаць награваннем сумесі цвёрдых [[хларыд амонію|хларыду амонію]] і [[гашаная вапна|гашанай вапны]]. : <chem>2NH4Cl + Ca(OH)2 -> CaCl2 + 2NH3 ^ + 2H2O</chem>. Або дадаючы да цвёрдага [[хларыд амонію|хларыду амонію]] па кроплям [[шчолач]]ы. : <chem>NH4Cl + NaOH -> NH3 ^ + NaCl + H2O</chem>. == Выкарыстанне == Аміяк выкарыстоўваецца ў вытворчасці [[Азотная кіслата|азотнай кіслаты]], соды, [[Мачавіна|мачавіны]], [[Сінільная кіслата|сінільнай кіслаты]], [[Мінеральныя ўгнаенні|мінеральных угнаенняў]] і інш. У халадзільнай тэхніцы носіць назву R717, дзе R — ''Refrigerant (холадагент''), 7 — ''тып холадагенту (неарганічнае злучэнне)'', 17 — ''[[малекулярная маса]]''. У медыцыне 10%-ны раствор аміяку ([[нашатырны спірт]]) выкарыстоўваецца для пабуджэння дыхання пры страчванні прытомнасці, для стымуляцыі [[ірвота|ванітаў]]. Аміяк мае і вонкавае прымяненне: пры ўкусах насякомых, для апрацоўвання рук падчас хірургічных аперацый і інш. Пры няправільным выкарыстанні аміяк можа выклікаць пухіры страўніка і стрававода, рэфлекторнае спыненне дыхання (пры высокіх канцэнтрацыях). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|||319}} * {{кніга|загаловак=Химический словарь школьника|адказны=Б. Н. Кочергин, Л. Я. Горностаева, В. М. Макаревский, О. С. Аранская|месца=Мн.|выдавецтва=Народная асвета|год=1990|старонкі=|старонак=255|isbn=5-341-00127-3|тыраж=75&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/242.html Аммиак] // ХиМиК.ру {{ref-ru}} * [http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Аммиак/ ''Бельский В. К.'' Аммиак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140815193835/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%90%D0%BC%D0%BC%D0%B8%D0%B0%D0%BA/ |date=15 жніўня 2014 }} // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]] {{ref-ru}} * [http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/AMMIAK.html Аммиак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130612141738/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/AMMIAK.html |date=12 чэрвеня 2013 }} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] {{ref-ru}} {{Злучэнні вадароду}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Злучэнні азоту]] [[Катэгорыя:Злучэнні вадароду]] [[Катэгорыя:Нітрыды]] [[Катэгорыя:Растваральнікі]] [[Катэгорыя:Газы]] [[Катэгорыя:Холадагенты]] t7xcwhf580tiedhuda136a3n2lbq6ra 0 102647 5146760 4771182 2026-05-26T03:59:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146760 wikitext text/x-wiki {{Dogbreed |name= Аляскінскі маламут |image= Alaskan Malamute.jpg |image_caption= Аляскінскі маламут |height= Сабакі 63,5 см <br /> Сукі 58,5 см |weight= Сабакі 38 кг <br /> Сукі 34 кг |country= {{ЗША}} ЗША |year=1963 |fcigroup= 5. Шпіцы і прымітыўныя тыпы сабак |fcisection= 1. Паўночныя ездавыя сабакі. Без працоўных выпрабаванняў |fcinum= 243 |fcistd= http://www.fci.be/uploaded_files/243gb99_en.doc |commons=Alaskan Malamute }} '''Аляскінскі маламут''' — дастаткова буйны [[сабака]], выведзены на [[Аляска|Алясцы]] і прызначаная для працы ў запрэжцы, адна з самых старажытных парод сабак. Выведзена [[іньюпіят|эскімоскім]] племем малемьют, па якім і названая. З 2010 года з’яўляецца сімвалам штата Аляска<ref>{{cite news|title=Alaskan malamute becomes latest official state dog|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/08/30/AR2010083004506.html|accessdate=2011-01-08|newspaper=The Washington Post|date=2010-08-31}}</ref>. У 1926 годзе пагроза знікнення чыстакроўных маламутаў мінула. Папуляцыя віду была адноўлена. Да 1935 года пароду прызналі ва ўсіх краінах свету, таксама быў выдадзены стандарт<ref>{{Cite web |url=https://sobaky.info/alyaskinskij-malamut/ |title=Архіўная копія |access-date=1 верасня 2019 |archive-date=23 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823173004/https://sobaky.info/alyaskinskij-malamut/ |url-status=dead }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Сібірскі хаскі]] * [[Ездавы сабака]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Alaskan Malamute}} * [http://www.am-rc.ru Расійскі Клуб Аляскінскіх Маламутаў] [[Катэгорыя:Пароды сабак ЗША]] [[Катэгорыя:Пароды сабак паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Ездавыя сабакі]] as2pdh8llpaqgsavuws6g64gsrz8xhy 0 103530 5146524 4848198 2026-05-25T13:50:33Z Ueschar 151377 5146524 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Іосіф Самуілавіч Абраміс | Подпіс = | Лога = | Фота = | Апісанне фота = | Поўнае імя = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Гады = | Нацыянальнасць = | Краіна =[[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] | Прафесіі = | Інструменты = | Жанры = | Псеўданімы = | Гурты = | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Сайт = | Узнагароды = }} {{цёзкі2|Абраміс}} '''Іо́сіф Самуі́лавіч Абра́міс''' ({{ДН|29|10|1918}}, {{МН|Мінск||}} — {{ДС|29|09|1984}}, {{МС|Мінск||}}) — беларускі савецкі {{дырыжор|СССР|Беларусі|}}, {{музычны педагог|СССР|Беларусі|}}. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1964). Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. == Біяграфія == Cкончыў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускую кансерваторыю]] па класах валторны (1941) і сімфанічнага дырыжыравання (1950)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Абрамис Иосиф Самуилович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У 1936-41 і 1945-48 артыст аркестра, з 1948 хормайстар, у 1951-79 дырыжор [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Дзяржаўнага тэатра оперы і балета БССР]]. Кіраваў пастаноўкай опер і балетаў «Баль-маскарад» і «Атэла» [[Джузэпэ Вердзі]] (1961 і 1963), «Князь Ігар» [[Аляксандр Парфіравіч Барадзін|Аляксандра Барадзіна]] (1967), «[[Марынка (опера)|Марынка]]» [[Рыгор Канстанцінавіч Пукст|Рыгора Пукста]] (1955), «[[Калі ападае лісце]]» [[Юрый Уладзіміравіч Семяняка|Юрыя Семянякі]] (1968), «Спячая прыгажуня» [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|Пятра Чайкоўскага]] (1954), «Спартак» [[Арам Ільіч Хачатуран|А. Хачатурана]] (1964). У 1979—1982 галоўны дырыжор [[Беларускі дзяржаўны акадэмічны музычны тэатр|Дзяржаўнага тэатра музычнай камедыі БССР]], дзе кіраваў пастаноўкай «Несцеркі» [[Рыгор Фёдаравіч Сурус|Р. Суруса]] (1979)<ref name="БС"/>. З 1982 года выкладаў у Беларускай кансерваторыі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = |частка = Абрамис Иосиф Самуилович |загаловак = Биографический справочник |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = |старонак = 737 |тыраж = }}{{ref-ru}} * Абраміс Іосіф Самуілавіч // Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя. У 2 т. Т. 1. — Мн.: БелЭН., 2002. — С. 15. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Абраміс Іосіф Самуілавіч|старонкі=8}} == Спасылкі == * [http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=1829&mode=print Наш незабыўны маэстра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160603013503/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=1829&mode=print |date=3 чэрвеня 2016 }} * [http://bsmt-archives.narod.ru/1980-16.html Иосиф Абрамис, заслуженный деятель искусств БССР (1980 г., Тэатральны Мінск) (с выявай)]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} * [http://www.ballet-enc.ru/html/a/abramis.html Абрамис Иосиф Самуилович. Балет. Энциклопедия, СЭ, 1981] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130706073343/http://www.ballet-enc.ru/html/a/abramis.html |date=6 ліпеня 2013 }} * {{bis.nlb.by|129152|Абраміс Іосіф Самуілавіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абраміс Іосіф Самуілавіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]] 63t3h6u3sjr24zzdg2o1zheow8d3a59 0 111340 5146489 5045406 2026-05-25T12:14:03Z ~2026-31353-68 168744 5146489 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Бахтар |арыгінальная назва = {{lang-tg|Бохтар}} |выява = |long | lat_dir = | lat_deg = 37| lat_min = 50 |lat_sec = 11 | lon_dir = | lon_deg = 68| lon_min = 46| lon_sec = 49 |краіна = Таджыкістан |рэгіён = Хатлонская вобласць{{!}]Хатлонская |раён = |першае згадванне = |статус з = |насельніцтва = 101 600 |нацыянальны склад = [[таджыкі]], [[узбекі]], [[рускія]] |часавы пояс = +5 |тэлефонны код = +992-3222 |аўтамабільны код = 03 }} '''Бахтар''' ({{lang-tg|Бохтар}}; да 2018 года ''Курган-Цюбэ'') — [[горад]] у паўднёва-заходнім [[Таджыкістан]]е, адміністрацыйны цэнтр [[Хатлонская вобласць|Хатлонскай вобласці]]. Размешчаны за 100 км на поўдзень ад [[Душанбэ]], у цэнтры аазіса даліны [[Вахш (рака)|ракі Вахш]]. === Насельніцтва === {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Таджыкістана]] euz50p8l77tfsz2piicqycey1hu5ky7 5146490 5146489 2026-05-25T12:14:36Z ~2026-31353-68 168744 5146490 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Бахтар |арыгінальная назва = {{lang-tg|Бохтар}} |выява = |long | lat_dir = | lat_deg = 37| lat_min = 50 |lat_sec = 11 | lon_dir = | lon_deg = 68| lon_min = 46| lon_sec = 49 |краіна = Таджыкістан |рэгіён = Хатлонская вобласць{{!}}Хатлонская |раён = |першае згадванне = |статус з = |насельніцтва = 101 600 |нацыянальны склад = [[таджыкі]], [[узбекі]], [[рускія]] |часавы пояс = +5 |тэлефонны код = +992-3222 |аўтамабільны код = 03 }} '''Бахтар''' ({{lang-tg|Бохтар}}; да 2018 года ''Курган-Цюбэ'') — [[горад]] у паўднёва-заходнім [[Таджыкістан]]е, адміністрацыйны цэнтр [[Хатлонская вобласць|Хатлонскай вобласці]]. Размешчаны за 100 км на поўдзень ад [[Душанбэ]], у цэнтры аазіса даліны [[Вахш (рака)|ракі Вахш]]. === Насельніцтва === {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Таджыкістана]] jye265utv2van47vzqffz7zs4rywxzc 5146837 5146490 2026-05-26T09:34:10Z M.L.Bot 261 Адхілены 2 апошнія змены (зробленыя [[Адмысловае:Contributions/~2026-31353-68|~2026-31353-68]]) і адноўлена версія 5045406, зробленая Rymchonak 5146837 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Бахтар |арыгінальная назва = {{lang-tg|Бохтар}} |выява = |long | lat_dir = | lat_deg = 37| lat_min = 50 |lat_sec = 11 | lon_dir = | lon_deg = 68| lon_min = 46| lon_sec = 49 |краіна = Таджыкістан |рэгіён = Хатлонская вобласць |раён = |першае згадванне = |статус з = |насельніцтва = 101 600 |нацыянальны склад = [[таджыкі]], [[узбекі]], [[рускія]] |часавы пояс = +5 |тэлефонны код = +992-3222 |аўтамабільны код = 03 }} '''Бахтар''' ({{lang-tg|Бохтар}}; да 2018 года ''Курган-Цюбэ'') — [[горад]] у паўднёва-заходнім [[Таджыкістан]]е, адміністрацыйны цэнтр [[Хатлонская вобласць|Хатлонскай вобласці]]. Размешчаны за 100 км на поўдзень ад [[Душанбэ]], у цэнтры аазіса даліны [[Вахш (рака)|ракі Вахш]]. === Насельніцтва === {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Таджыкістана]] srzawjtcg3cyr6mpjzfpp51194ykczw 0 112359 5146665 4481195 2026-05-25T20:25:10Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, стыль 5146665 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пракаповіч}} {{пісьменнік}} '''Ігар Міхайлавіч Пракаповіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[пісьменнік]], [[географ]], [[краязнавец]], [[педагог]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 9 снежня 1960 года ў г. Паставы Віцебскай вобласці. Бацька — Міхаіл Аляксандравіч Пракаповіч, родам з в. [[Брусы (Мядзельскі раён)|Брусы]] (Бароўка) (Мядзельскі раён), быў ваеннаслужачым, маці — Раіса Уладзіміраўна Пракаповіч (Звяруга), родам з вёскі [[Шыкавічы]] (Мядзельскі раён), працавала наборшчыцай у друкарні. У дзяцінстве жыў у [[Паставы|Паставах]], і, звычайна летам, на радзіме бацькоў — на Мядзельшчыне, у Нарачанскім краі. Скончыў СШ № 2, СПТУ-2 у г. Паставы і геаграфічны факультэт [[БДУ]]. Спецыялізаваўся на фізічнай геаграфіі (геамарфалогія і лімналогія). У час вучобы праходзіў практыку і працаваў у экспедыцыях галіновай навукова-даследчай лабараторыі азёразнаўства пры БДУ і лабараторыі вывучэння ландшафтаў [[Інстытут геахіміі і геафізікі АН Беларусі|Інстытута геахіміі і геафізікі АН Беларусі]], удзельнічаў у навуковай практыцы на Кольскім паўвостраве. Пасля заканчэння ўніверсітэта працаваў настаўнікам геаграфіі, біялогіі і хіміі Апідамскай школы, старшынёй Палескага сельсавета, а з 1986 года — настаўнікам геаграфіі і астраноміі СШ № 1 г. Паставы. З 2006 г. працуе настаўнікам пастаўскай гімназіі. Кіраўнік краязнаўчых гурткоў і навуковага краязнаўчага таварыства «Ювента». У 1999 годзе скончыў (завочна) аспірантуру пры Нацыянальным інстытуце адукацыі па спецыяльнасці «агульная педагогіка». Падрыхтаваў да абароны кандыдацкую дысертацыю па тэме «Арганізацыйна-педагагічныя асновы пабудовы сістэмы краязнаўчай работы ў агульнаадукацыйнай школе». Сферы інтарэсаў: геаграфія (геамарфалогія, лімналогія, тапаніміка, ландшафтазнаўства); лакальная гісторыя (даславянская гісторыя рэгіёну, старажытныя гандлёвыя шляхі; археалагічныя помнікі; германскія ўмацаванні і пахаванні на лініі фронту І-й сусветнай вайны; гістарычныя мясціны Пастаўшчыны і Мядзельшчыны, гісторыя асобных населеных пунктаў); літаратурная работа і журналістыка; педагогіка (тэорыя і практыка); бардаўская песня; рыбалка; вандроўкі, фатаграфія. Ганаровы член [[Саюз пісьменнікаў Беларусі|Саюза пісьменнікаў Беларусі]]. Член-карэспандэнт міжнароднай Акадэміі арганізацыйных і ўпраўленчых навук. Член Вучонага савета беларускага геаграфічнага таварыства. Член Рэспубліканскай Рады Беларускага Фонду культуры. Пераможца Віцебскага абласнога конкурсу «Настаўнік года-95» і рэспубліканскага конкурсу «Беларускі настаўнік году — 2009». Лаўрэат звання «Чалавек года Віцебшчыны 2009». Лаўрэат літаратурнай прэміі часопіса «Маладосць» (1994), Віцебскай абласной літаратурнай прэміі імя У. Караткевіча (2015), прэміі Спецыяльнага фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па сацыяльнай падтрымцы здольных навучэнцаў і студэнтаў (2016), Нацыянальнай літаратурнай прэміі ў намінацыі «Найлепшы твор публіцыстыкі» (за кнігу «Пастаўшчына») (2020). Пераможца (Гран-пры) рэспубліканскага конкурсу на найлепшае краязнаўчае выданне (2020). Настаўнік геаграфіі вышэйшай катэгорыі (1995), выдатнік адукацыі (2018). Член рэдкалегіі часопіса «Геаграфія: праблемы выкладання» (з 1995). Аўтар каля 70 краязнаўчых, паэтычных і празаічных кніг. == Творчасць == === Літаратура === Працуе пераважна ў жанры паэзіі. Першая публікацыя (вершы «Няўтульная асенняя пара», «Гарыць агнём мой даўні лёс…», «I зноў настане дзень…») з’явілася ў пастаўскай раённай газеце «Звязда» 13 снежня 1986 г. Выдаў зборнікі паэзіі: «Рэха малітваў» (1993), «Намагнічаны космас» (1996), «Шляхі наканаванага бязмежжа» (1999), «Я Вас каханнем растрывожу…» (2005), «Луска вечнасці» (2005), «Белая Панна» (2007), «Калядны ранак» (2007), «Хірургічная адысея дзядзькі Антона» (2009). За кнігу паэзіі «Рэха малітваў» атрымаў званне лаўрэата прэміі часопіса «Маладосць». Працуе таксама ў жанрах прозы, драматургіі, займаецца перакладамі. Аўтар шаснаццаці паэтычных зборнікаў («Рэха малітваў» (1993), «Шляхі наканаванага бязмежжа» (1999), «Луска вечнасці» (2005), «Калядны ранак» (2007), «Снежны вэлюм шыпшыны: чорныя і белыя вершы» (2011), «Геаграфічныя лімерыкі ад Кірыбаці да Амерыкі» (2016, разам з Г. Пракаповіч), «Астравы існасці» (2018) і інш.). Укладальнік і аўтар анталогій і даведнікаў «Дзе Мядзелка песні пяе…: Пастаўшчына літаратурная: проза, паэзія, публіцыстыка» (2006), «„О Беларусь, мая шыпшына…“: На радзіме У. Дубоўкі» (2007) (з І. Заяц), «Пісьменнікі Пастаўшчыны: літаратурны даведнік» (2018) (з К. Клянтак), «Даследчыкі роднага краю: Краязнаўчы рух на Пастаўшчыне» (2018). Аўтар кніг авангарднай прозы «Вышкі» (2013), жартоўных апавяданняў і вершаў «Булён» (2015), легенд і паданняў «Куфэрак скарбаў» (2017). «Залатая выспа: гісторыі і вершы з крыніц народных» (2016). Аўтар тэкстаў фотаальбомаў «Паставы» (2006, 2008, 2009, 2019). Арганізатар і кіраўнік літаратурных семінараў, прысвечаных Ул. Дубоўку: «Даўжанскія вечары-96» і «Даўжанскія вечары-99». Паэтычная творчасць уключана ў навучальныя праграмы па беларускай літаратуры для агульнаадукацыйных школ (2007, 2020). Вершы І. Пракаповіча перакладаліся на рускую, украінскую, польскую мовы. Рэдагаванне, макетаванне і дапамога ў выданні кніг: Яцыно В. «Стихотворения: избранное» (2005); Мурзіч А. «Хаатычнасць думак: вершы» (2009); Дубоўка У. «Як чалавек гарох пільнаваў» (2011); Атрахімовіч І. «Як мышанё з катом пасварылася» (2011); Арэх М. «Вёсачкі над Заражанкай: Манеўшчына, Харкі, Васілеўшчына, Кейзікі» (2013); Хоміч Ф. «Дунілавічы: ад ВКЛ да БССР» (2014); Малец Я. «Таямніца Хрыстова» (2015). === Краязнаўства === З 1985 года мэтанакіравана вывучае Пастаўшчыну і Мядзельшчыну, з вучнямі здзейсніў звыш 180 краязнаўчых экспедыцый і вандровак, падрыхтаваў з імі каля 50 навукова-даследчых работ. З’яўляецца аўтарам 46 краязнаўчых кніг («Фізічная геаграфія Пастаўскага раёна» (2007), «Крыжы і камяні: нарысы па гісторыі Пастаўскага краю» (2003), «За смугою мінулых часоў: Старажытная гісторыя і археалагічныя помнікі Пастаўскага краю» (2011), «Назвы нашых мясцін» (2013), «Край беларускага сэрца — Мядзельшчына» (2017), «Пастаўшчына» (2019), «100 адметных мясцін Пастаўшчыны» (2021) і інш.). Удзельнічаў у турысцкіх паходах першай катэгорыі складанасці (ваколіцы Віцебска, 1987) і другой катэгорым складанасці (горы Карпаты, 1990). Распрацаваў турысцка-краязнаўчы маршрут «Ад Мядзела да Паставаў па лініі фронту І сусветнай вайны: помнікі прыроды, гісторыі, культуры», які стаў фіналістам рэспубліканскага конкурсу «Беларусь у новым абліччы» (2016). У кнізе «Пошукі забытага шляху» (2011) Ігар Пракаповіч апавядае пра аўтарскую гіпотэзу старадаўняга воднага шляху, які праходзіў праз рэкі [[Заходняя Дзвіна]], [[Дзісна]], [[Мядзелка]], [[Нарач (рака)|Нарачанка]], [[Вілія]] і сістэму [[Нарачанскія азёры|Нарачанскіх азёр]]. Адкрыў месца старажытнага паселішча каля возера Саранчаны і курганны могільнік каля вёскі [[Міхаліна]]. === Педагогіка === Скончыў аспірантуру Нацыянальнага інстытута адукацыі па спецыяльнасці «педагогіка» (1999). Распрацаваў сістэму школьнага краязнаўства, падрыхтаваў дысертацыйнае даследаванне «Арганізацыйна-педагагічныя асновы пабудовы сістэмы краязнаўчай работы ў агульнаадукацыйнай школе». Выдаў кнігу «И край родной откроет тайны… (Система школьного краеведения)» (2006) (пераклад з беларускай мовы). Стварыў вучэбныя праграмы «Спадчына», «Турызм-краязнаўства», «Пастаўскі край», «Краязнаўства», «Насельніцтва і тапанімія Пастаўшчыны», «Фізічная геаграфія Пастаўскага раёна», «Чароўны край — Пастаўшчына». Правёў абласны аўтарскі семінар настаўнікаў геаграфіі ў Паставах (1993). У 2010—2022 гадах вучні атрымалі 53 дыпломы на раённых алімпіядах па геаграфіі і астраноміі, 13 дыпломаў — на абласных, 2 дыпломы на рэспубліканскіх алімпіядах і 1 сярэбраны медаль на міжнароднай алімпіядзе «Навукі аб Зямлі» (Лізавета Афанасьева (10 клас), Італія, 2022). Навуковы кіраўнік 50 даследчых работ вучняў (31 дыплом абласных, 12 дыпломаў рэспубліканскіх конкурсаў). Навуковы кіраўнік 5 калектыўных творчых праектаў вучняў (4 дыпломы раённых конкурсаў, 1 — абласны, 1 — рэспубліканскі). На ўсіх чатырох этапах Усебеларускай краязнаўчай экспедыцыі «Наш край» вучні занялі 1-я месцы ў раёне, вобласці і рэспубліцы (1995—1997 — Я. Петракоў; 1998—2000 — А. Чарэнка (у рэсп. не ўдзельнічаў); 2001—2003 — С. Барыла, А. Красоўская; 2004—2006 — С. Громаў, А. Кірылава). У суаўтарстве з вучнямі падрыхтаваў і выдаў 15 кніг. Працаваў у складзе рэспубліканскай экспертнай групы, рэцэнзаваў падручнікі па геаграфіі для 8 і 9 класаў (2007—2008). Удзельнічаў у конкурсе на напісанне падручніка па геаграфіі Беларусі для 9 класа (новая праграма, вясна 2017). Распрацаваў вучэбна-метадычны комплекс па краязнаўстве Пастаўскага раёна, які ўключае праграму і дапаможнік «Чароўны край — Пастаўшчына» (першае выданне — 2009; другое выданне — 2014), сшытак для вучняў «Ці ведаеце вы Пастаўскі край?» (2014) (1 месца на рэспубліканскім конкурсе) і дыск прэзентацый заняткаў (35 прэзентацый). Кіраўнік навуковага краязнаўчага таварыства школьнікаў «Ювента» (СШ № 1, г. Паставы) (1989—2008), краязнаўчага гуртка «Terra incognita» (гімназія, г. Паставы) (2008—2023). Выступаў за каманду Пастаўскага раёна на абласных турыстычных спаборніцтвах, рыхтаваў школьныя каманды для ўдзелу ў раённых і абласных спаборніцтвах па тэхніцы турызму і [[спартыўнае арыентаванне|спартыўным арыентаванні]]. Разам з вучнямі рапрацаваў турысцка-экскурсійныя маршруты: «Прыродна-гістарычны комплекс „Крыжоўкі“» (з А. Януш), «Шлях да караля музычных інструментаў» (з К. Музычэнка і Л. Скрыпко), «Прамысловая спадчына Пастаўшчыны: вадзяныя млыны і цагельні» (з Л. Афанасьевай і К. Шубелька). === Геаграфія === Аўтар кніг пра прыроду, насельніцтва і тапанімію Пастаўшчыны («Фізічная геаграфія Пастаўскага раёна», «Насельніцтва Пастаўскага краю»; «Назвы нашых мясцін» і інш.). Сабраў і апублікаваў у часопісе «Геаграфія: праблемы выкладання» матэрыялы па геаграфічных назвах Афрыкі, Паўднёвай Амерыкі і Еўропы. Працаваў ў экспедыцыях лабараторыі азёразнаўства БДУ (вывучэнне Ушацкіх і Лепельскіх азёр; 1983) і лабараторыі геахіміі ландшафтаў Інстытута геахіміі і геафізікі АН Беларусі (Палессе, ад Маларыты да Мазыра; 1984).  Абследаваў і апісаў (разам з Л. Шайтар) унікальны прыродны комплекс «Сарочынскія азёры» (2014—2015). Член рэдкалегіі часопіса «Геаграфія: праблемы выкладання» (з 1995). === Адкрыцці === Адкрыў і ўпершыню абследаваў: * гарадзішчы «Чорная гара» каля вёскі Данеўцы, «Надазерскае» каля вёскі Колаўцы (разам з М. Піваварам і М. Арэхам), «Стары Двор»; * неалітычную стаянку «Лысая гара» каля возера В. Швакшты; * старажытныя паселішчы «Саранчаны-1», «Саранчаны-2», «Маштаркі», «Кураполле», «Лысая гара» каля вёскі Шыркі (разам з Э. Зайкоўскім і І. Заяц); * курганныя могільнікі «Міхаліна» і «Сяргеевічы» (кніга «За смугою мінулых часоў: Старажытная гісторыя і археалагічныя помнікі Пастаўскага краю» — Мінск: Кнігазбор, 2011). Прапанаваў і абгрунтаваў гіпотэзу існавання ў старажытнасці воднага шляху праз сістэмы рэк Дзвіны (Дзісна, Бірвіта, Мядзелка), Нёмана (Нарачанка, Вілія) і Нарачанскіх азёр (Мядзел, Мястра, Нарач) (кніга «Пошукі забытага шляху» — Мінск: Кнігазбор, 2011). === Песні і музыка === У жанры бардаўскай песні напісаў каля 60 твораў, 12 з якіх ва ўласным выкананні былі запісаны на беларускім радыё (1992). Удзельнічаў у першым рэспубліканскім конкурсе беларускамоўнай бардаўскай песні (Мінск, 1993). Да шэрагу вершаў музыку напісалі кампазітары М. Яцкоў, Г. Бандарэвіч, А. Собаль, Л. Логінава, А. Іванін, І. Чаадаева; аранжыроўкі некаторых песень зрабіў А. Жаўноў. З Людмілай Логінавай запісаў магнітаальбом песень «Сны залатыя» на свае вершы (14 песень спявае Л. Логінава, 13 — І. Пракаповіч) (2006). Выдаў дыск песень «Светлы мой свет» (Песні на вершы Ігара Пракаповіча) (2017). == Прызнанне == * Член [[Саюз пісьменнікаў Беларусі|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] (з 1994), Ганаровы член Саюза пісьменнікаў Беларусі (з 2014). * Член-карэспандэнт міжнароднай Акадэміі арганізацыйных і ўпраўленчых навук. * Член навуковага савета грамадскага аб’яднання «Беларускае геаграфічнае таварыства» (з 2001). * Член рэспубліканскай Рады Беларускага фонду культуры (з 2016). * Пераможца Віцебскага абласнога конкурсу «Настаўнік года-95». * Пераможца рэспубліканскага конкурсу Таварыства беларускай школы «Беларускі настаўнік года 2009». * Лаўрэат звання «Чалавек года Віцебшчыны 2009» у намінацыі «Навука, адукацыя» (2009). * Лаўрэат літаратурнай прэміі часопіса «Маладосць» (1994). * Лаўрэат літаратурнай прэміі імя У. Караткевіча (2015). * Лаўрэат прэміі Спецыяльнага фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па сацыяльнай падтрымцы здольных навучэнцаў і студэнтаў (2016). * Лаўрэат Нацыянальнай літаратурнай прэміі ў намінацыі «Найлепшы твор публіцыстыкі» (за кнігу «Пастаўшчына») (2020). * Пераможца (Гран-пры) рэспубліканскага конкурсу на найлепшае краязнаўчае выданне (2020). * Настаўнік геаграфіі вышэйшай катэгорыі (1995). * Выдатнік адукацыі (2018). == Бібліяграфія == * Пракаповіч, І. М. Рэха малітваў (бібліятэка часопісу «Маладосць»): вершы / І. М. Пракаповіч. — Мн: Полымя, 1993. — 32 с. * Пракаповіч, І. М. Фізічная геаграфія Пастаўскага раёна / І. М. Пракаповіч. — Віцебск, ІУН, 1994. — 50 с. * Пракаповіч, І. Намагнічаны космас / Ігар Пракаповіч. — Мн: ТФ «Тэмікс», 1996. — 36 с. * Пракаповіч, І. Шляхі наканаванага бязмежжа: Вершы / Ігар Пракаповіч. — Мн: Мастацкая літаратура, 1999. — 111 с. * Пракаповіч, І. М. Адкуль паходзяць назвы. Назвы рэк і азёр Пастаўскага раёна / Ігар Пракаповіч. — Наваполацк, ГА «Усяслаў Чарадзей», 2000. — 45 с.  * Пракаповіч, І. М. Крыжы і камяні: Нарысы па гісторыі Пастаўскага краю / І. М. Пракаповіч. — Маладзечна: УП "Друкарня «Перамога», 2003. — 56 с.: іл. * Пракаповіч, І., Вансовіч, А., Заяц, І. Манькавічы: гісторыка-геаграфічны нарыс / Ігар Пракаповіч, Анастасія Вансовіч, Ірына Заяц. — Паставы: ВІ «Сумежжа», 2004. — 60 с. * Пракаповіч, І. М. Насельніцтва Пастаўскага краю / Ігар Пракаповіч. — Паставы: ВІ «Сумежжа», 2004. — 56 с. * Пракаповіч, І. М. Ваколіцы Паставаў / Ігар Пракаповіч. — Паставы: ВІ «Сумежжа», 2004. — 60 с. * Пракаповіч, І. М. Я Вас каханнем растрывожу… / Ігар Пракаповіч. — Мінск: 2005. — 60 с. * Пракаповіч, І. М. Луска вечнасці: вершы / І. М. Пракаповіч. — Мінск: Беларускі кнігазбор, 2005. — 80 с. * Пракаповіч, І., Собаль, І. Мястэчка каля пушчы: Груздава і ваколіцы / Ігар Пракаповіч, Іна Собаль. — Паставы: ВІ «Сумежжа», 2005. — 60 с. * Паставы (фотаальбом). — Мінск: Беларусь, 2006. (аўтар тэксту) * Дзе Мядзелка песні пяе…: Пастаўшчына літаратурная: проза, паэзія, публіцыстыка. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2006. — 270 с., 8 (л.) іл. — Беларусь літаратурная (укладальнік) * Прокопович, И. М. И край родной откроет тайны: Система школьного краеведения / И. М. Прокопович. — Минск: Четыре четверти; 2006. — 124 с.: ил. * Пракаповіч, І., Заяц, І. Мястэчка над возерам: Задзеўе і ваколіцы / Ігар Пракаповіч, Ірына Заяц. — Мінск: Ковчег, 2006. — 56 с.: іл. * Пракаповіч, І. М. Белая Панна: паэма / Ігар Пракаповіч. — Маладзечна: Друк. «Перамога», 2007. — 24 с.: іл * Арэх, М. У., Пракаповіч, І. М. Гута-Голбія: гісторыка-геаграфічны нарыс Галбейскага краю / Мікалай Арэх, Ігар Пракаповіч. — Мінск: Кнігазбор, 2007. — 88 с.: іл. * Пракаповіч, І. М. Калядны ранак: вершы / І. М. Пракаповіч. — Мінск: Кнігазбор, 2007. — 68 с.: іл * Пракаповіч, І., Заяц, І. «О Беларусь, мая шыпшына…»: На радзіме У. Дубоўкі / Ігар Пракаповіч, Ірына Заяц. — Мінск: Тонпік, 2007. — 128 с.: іл. * Пракаповіч, І. М. Фізічная геаграфія Пастаўскага раёна (другое выданне) / І. М. Пракаповіч. — Мінск: Кнігазбор, 2007. — 124 с.: іл. * Пракаповіч, І. М. Паставы: гістарычная хроніка горада / І. М. Пракаповіч. — Мінск: Кнігазбор, 2007. — 80 с.: іл. * Паставы (фотаальбом). — Мінск: Беларусь, 2008. (аўтар тэксту)(другое выданне). * Пракаповіч, І. М. Хірургічная адысея дзядзькі Антона: паэмка / Ігар Пракаповіч. — Мн.: Кнігазбор, 2009. — 32 с. * Паставы (фотаальбом). — Мінск: Беларусь, 2009. (аўтар тэксту)(трэцяе выданне). * Пракаповіч, І. М. Чароўны край — Пастаўшчына: гісторыка-краязнаўчы курс «Паставазнаўства» / І. М. Пракаповіч. — Мн.: Кнігазбор, 2009. — 304 с.: іл. * Пракаповіч, І. М. Парфорснае паляванне ў Паставах / І. М. Пракаповіч. — Мінск: Кнігазбор, 2011. — 44 с.: укл. * Пракаповіч, І. М. Пошукі забытага шляху / І. М. Пракаповіч. — Мінск: Кнігазбор, 2011. — 56 с.: укл. * Пракаповіч, І. М. За смугою мінулых часоў: Старажытная гісторыя і археалагічныя помнікі Пастаўскага краю / І. М. Пракаповіч. — Мінск: Кнігазбор, 2011. — 112 с.: іл. * Пракаповіч, І. М. Снежны вэлюм шыпшыны: чорныя і белыя вершы / І. М. Пракаповіч. — Мінск: Кнігазбор, 2011. — 220 с. * Пракаповіч, І. М. Казка пра ваяўнічага камара: вершаваная казка / Ігар Пракаповіч. — Паставы: ТБМ, 2012. — 16 с. * Пракаповіч, І., Літвіновіч, В. Назвы вуліц горада Паставы / Ігар Пракаповіч, Віталій Літвіновіч. — Паставы: ТБМ-УП «Пастаўская друкарня», 2012. — 44 с.: іл. * Пракаповіч, І., Баразна, П. Храналогія гісторыі Пастаўскага раёна. Каляндар памятных дат 2012—2021 / Ігар Пракаповіч, Павел Баразна. — Паставы: ТБМ-УП «Пастаўская друкарня», 2012. — 60 с. * Пракаповіч, І., Пракаповіч, Ю. Памяткі Першай сусветнай вайны на Пастаўшчыне / Ігар Пракаповіч, Юлія Пракаповіч. — Паставы: ТБМ-УП «Пастаўская друкарня», 2012. — 60 с.: іл. * Пракаповіч, І. Назвы нашых вёсак: Айканімічны слоўнік / Ігар Пракаповіч. — Паставы: ТБМ, 2013. — 100 с. * Пракаповіч, І. Назвы нашых мясцін / Ігар Пракаповіч. — Мінск: Кнігазбор, 2013. — 192 с. * Пракаповіч, І., Шышко, В. 1812. Вайна на Пастаўшчыне / Ігар Пракаповіч, Вадзім Шышко. — Мінск: Кнігазбор, 2013. — 76 с. * Пракаповіч, І. Вышкі / Ігар Пракаповіч. — Мінск: Кнігазбор, 2013. — 116 с. * Арэх, М., Пракаповіч, І. Рымкі: вёска на краі вечнасці / Мікалай Арэх, Ігар Пракаповіч. — Паставы: ТБМ, 2014. — 76 с.: іл. * Пракаповіч, І. М. Ці ведаеце вы Пастаўскі край?: сшытак па курсе «Чароўны край — Пастаўшчына» / І. М. Пракаповіч. — Паставы: ТБМ, 2014. — 80 с. * Пракаповіч, І. М. Чароўны край — Пастаўшчына / Ігар Пракаповіч. — 2-е выд., дапр. і дап. — Мінск: Ковчег, 2014. — 332 с.: іл. * Пракаповіч І. Спорскі край: Вёска Вялікія Споры і яе ваколіцы / Ігар Пракаповіч. — Паставы: ТБМ, 2015. — 84 с.: іл. * Пракаповіч, І. М. Булён: вершыкі і гісторыйкі для вясёлых людзей / Ігар Пракаповіч. — Мінск: Каўчэг, 2015. — 208 с. * Пракаповіч, І. Падарожжа па зямлі Мядзельскай / Ігар Пракаповіч. — Паставы: ТБМ імя Ф. Скарыны, 2015. — 24 с. * Пракаповіч, І. Як коцік рыбку лавіў / Ігар Пракаповіч. — Паставы: ТБМ, 2015. — 16 с. * Арэх, М. У., Пракаповіч, І. М. Стары Двор і ваколіцы / Мікалай Арэх, Ігар Пракаповіч. — Мінск: Каўчэг, 2016. — 128 с., укл. * Пракаповіч, І. М., Пракаповіч Г. В. Геаграфічныя лімерыкі ад Кірыбаці да Амерыкі / Ігар Пракаповіч, Ганна Пракаповіч. — Мінск: Каўчэг, 2016. — 208 с. * Кароткая гісторыя Пастаўшчыны ад старажытных часоў да пачатку ХХ стагоддзя ў малюнках (кніжка-размалёўка для школьнікаў) / М. Гіль, І. Пракаповіч (тэкст), І. Атрахімовіч (ілюстрацыі). — Паставы: Сумежжа, 2016. — 24 с. * Пракаповіч, І. М. Залатая выспа: гісторыі і вершы з крыніц народных / Ігар Пракаповіч. — Мінск: Каўчэг, 2016. — 196 с. * Пракаповіч, І. М. Як коцік рыбку лавіў / Ігар Пракаповіч. — Мінск: Каўчэг, 2017. — 14 с. * Пракаповіч, І. М. Казка пра ваяўнічага камара: вершаваная казка / І. М. Пракаповіч. — Мінск: Каўчэг, 2017. — 16 с. * Пракаповіч, І. М. Куфэрак скарбаў: легенды, паданні і цікавыя гісторыі з крыніц народных / Ігар Пракаповіч. — Мінск: Каўчэг, 2017. — 84 с. * Пракаповіч, І. М. Край беларускага сэрца — Мядзельшчына / Ігар Пракаповіч. — Мінск: Каўчэг, 2017. — 656 с.: іл. * Пракаповіч, І. М., Клянтак К. А. Пісьменнікі Пастаўшчыны: літаратурны даведнік / Ігар Пракаповіч, Крысціна Клянтак. — Мінск: Каўчэг, 2018. — 124 с. * Там, дзе Душа… Вершы пра Пастаўшчыну / уклад К. А. Клянтак, І. М. Пракаповіч. — Мінск: Каўчэг, 2018. — 156 с. * Пракаповіч, І. М. Даследчыкі роднага краю: Краязнаўчы рух на Пастаўшчыне / Ігар Пракаповіч. — Мінск: Каўчэг, 2018. — 164 с. * Пракаповіч, І. М. Астравы існасці: паэзія / Ігар Пракаповіч. — Мінск: Каўчэг, 2018. — 128 с. * Пракаповіч, І., Януш, А. Прыродна-гістарычны комплекс «Крыжоўкі»: турысцка-экскурсійны маршрут / Ігар Пракаповіч, Аліса Януш. — Мінск: Каўчэг, 2018. — 68 с. * Пракаповіч, І. М. Арганная культура Пастаўшчыны / І. М. Пракаповіч, К. С. Музычэнка, Л. А. Скрыпко. — Мінск: ТБМ, 2019. — 52 с.; іл. * Пракаповіч, І. М. Арганная культура Пастаўшчыны / І. М. Пракаповіч, К. С. Музычэнка, Л. А. Скрыпко. — Мінск: Каўчэг, 2019. — 52 с.; іл. * Паставы. Фотаальбом. — Мінск: Беларусь, 2019. — 116 с. (аўтар тэкстаў, 5 фота) * Пракаповіч, І. Пастаўшчына / І. М. Пракаповіч. — Мінск: Беларусь, 2019. — 143 с.: іл (серыя «Падарожжа па родным краі») * Пракаповіч, І.., Данілевіч, Д., Януш, А. Спадчына Друцкіх-Любецкіх на Пастаўшчыне / І. М. Пракаповіч, Д. А. Данілевіч, А. А. Януш — Мінск: Каўчэг, 2019. — 52 с.; іл. * Пракаповіч, І. Сшытак «Спадчына» для 6 кл / І. М. Пракаповіч. — Паставы: друкарня, 2019. — 36 с.; іл. * Пракаповіч, І., Апанасевіч, І., Семенас, К. Вадзяныя млыны Пастаўшчыны / І. М. Пракаповіч, І. А. Апанасевіч, К. І. Семенас. — Паставы: ТБМ, 2020. — 60 с., іл. * Латыш, А., Пракаповіч, І., Сяменас, Л. Дом Айца Майго. Гісторыя пастаўскага касцёла: храм і супольнасць / А. Л. Латыш, І. М. Пракаповіч, Л. Ф. Сяменас. — Паставы: друкарня, 2020. — 172 с.; іл. * Пракаповіч, І. М. Друцкія-Любецкія. Пастаўская галіна славутага роду / Ігар Пракаповіч. — Мінск: Ковчэг, 2021. — 104 с.; іл. * Пракаповіч, І. М. 100 адметных мясцін Пастаўшчыны / Ігар Пракаповіч. — Мінск: Беларусь, 2021. — 191 с.: іл. * Пракаповіч, І. М. Манькавічы ў плыні часу / Ігар Пракаповіч. — Мінск: Ковчег, 2021. — 120 с.: іл. * Пракаповіч, І. М. Сферы: паэзія / Ігар Пракаповіч. — Мінск: Ковчег, 2022. — 128 с. * Пракаповіч, І. М., Афанасьева, Л. І., Шубелька, К. В. Цагельня. Вытворчасць цэглы ў Пастаўскім раёне / Ігар Пракаповіч, Лізавета Афанасьева, Карына Шубелька. — Мінск: Ковчег, 2022. — 64 с. * Пракаповіч, І. М. Альфа і Амега: зборнік паэзіі / Ігар Пракаповіч. — Мінск: Ковчег, 2023. — 128 с. == Літаратура == * Заяц І. Дарога ў краіну краязнаўства / І. Заяц // Краязнаўчая газета. — 2005. — № 48 (снежань). * Пракаповіч Ігар // Пісьменнікі Віцебшчыны: даведнік / рэд. Ф. Сіўко. — Віцебск, 2001. — С. 59-63. * Пракаповіч Ігар Міхайлавіч // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Пастаўскага раёна / рэдкал.: Г. К. Кісялёў і інш. — Мн., 2001. — С. 521—522. * Беларускія пісьменнікі: Бібл. слоўн. у 6 т. Т. 6. Талалай-Яфімаў. Пад рэд. А. Мальдзіса. — Мн.: БелЭн, 1995. — 684 с. — С. 653. * Журавль надежды: республиканский конкурс профессионального мастерства педагогов «Хрустальный журавль-95». — Мн.: МНЦентр, 1997. — 2008 с. — С. 91-96. (нарыс «Выхоўваць грамадзян, патрыётаў сваёй Айчыны», аўтар В. Белая). * Волкава Г. М., Шалуха В. Д. Пісьменнікі Беларусі — нашы землякі. Даведнік. — Мн.: Рэсп цэнтр дзіцяча-юнацкага турызму і экскурсій, 1997. — 50 с. — С. 10. * Пісьменнікі Віцебшчыны: Даведнік. Серыя «Віцебшчына літаратурная». / Рэд. Ф. Сіўко. — Віцебск: УПП «Віцебская абласная друкарня», 2001. — 90 с. — С. 59-62. * Памяць. Пастаўскі раён. — Мінск: БЕЛТА, 2001. — 688 с. — С. 521—522. (нарыс «Пракаповіч Ігар Міхайлавіч»). * Нафрановіч, А. Сейбіты дабра і мудрасці: Зб. нарысаў і вершаў. — Мінск: Чатыры чвэрці, 2007. — 220 с. (нарыс «Тапаніміка і герніка душы», с. 105—110). * З росных сцяжын: аўтабіяграфіі пісьменнікаў Беларусі / уклад. Мікола Мінзер. — Мінск: Літаратура і Мастацтва, 2009. — 464 с. — С. 327—338. (нарыс «Заваблены краем чароўным…»). * Півавар, М. В. Краязнаўцы Віцебшчыны 2-ой паловы ХХ — пачатку ХХІ ст.: біябібліяграфічны даведнік / М. В. Півавар. — Мінск: Кнігазбор, 2010. — 372 с. — С. 239—241. == Спасылкі == * [https://www.sb.by/articles/pasta-skiya-mifalagemy.html Краевед и исследователь Игорь Пракапович — лауреат Национальной литературной премии] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пракаповіч Ігар}} [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Географы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Уладальнікі ганаровага звання «Чалавек года Віцебшчыны»]] jjabogo7abi8tysunjpuao1cj34yafa 0 116896 5146780 5114188 2026-05-26T06:41:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146780 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Ананім}} {{Фільм | Беларуская назва = Ананім | Арыгінальная назва = Anonymous | Выява =Ананім (фільм, 2011).jpg | Час = 130 хвіл. | Бюджэт = 39 млн [[Долар ЗША|$]] | Зборы = 15,395,087 [[Долар ЗША|$]] }} '''«Ананім»''' ({{lang-en|Anonymous}}) — [[гістарычны фільм]] ад рэжысёра [[Роланд Эмерых|Роланда Эмерыха]], прысвечаны [[Шэкспіраўскае пытанне|шэкспіраўскаму пытанню]]. У галоўных ролях заняты [[Рыс Іванс]] і [[Ванеса Рэдгрэйв]]. Прэм’ера прайшла 11 верасня 2011 года, расійскі пракат — з 17 лістапада. == Сюжэт == {{See also|Шэкспіраўскае пытанне}} У фільме прасочана жыццё [[Эдуард дэ Вер, 17-ы граф Оксфард|Эдуарда дэ Вера, графа Оксфарда]], якога некаторыя эксперты лічаць сапраўдным аўтарам твораў, апублікаваных пад імем [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]]. Асноўнае дзеянне прымеркавана да падзей канца [[Елізавецінская эпоха|елізавецінскай эпохі]] — паўстанне [[Роберт Дэверо, 2-гі граф Эсекс|графа Эсекса]] і інтрыгі вакол наследавання прастола. У фільме Оксфард прадстаўлены пазашлюбным сынам каралевы [[Елізавета I|Елізаветы]], якая ад яго ж нарадзіла [[Генры Рызлі, 3-ці граф Саўтгемптан|графа Саўтгемптана]] — адрасата [[Санеты Шэкспіра|шэкспіраўскіх санетаў]]. Дэ Вер адлюстроўваецца як вялікі геній, які напісаў «[[Сон у летнюю ноч]]» ва ўзросце васьмі гадоў. Ён вымушаны жыць у пурытанскім доме [[Уільям Сесіл, 1-ы барон Берлі|Уільяма Сесіла]], дзе праз гады забівае шпіёна-слугу, які хаваецца за габеленам, гэтак жа, як Палонія ў «[[Гамлет|Гамлеце]]». Уільям Сесіл выкарыстоўвае гэта забойства, каб шантажаваць дэ Вера: прымусіць паэта ўзяць шлюб без кахання і адмовіцца ад літаратуры. Дэ Вер уступае ў барацьбу супраць саветніка каралевы Уільяма Сесіла, які перакананы, што тэатры грэшныя, а вершы і п’есы — інтрыгі д’ябла. Плану Сесіла зрабіць каралём [[Якаў I (кароль Англіі)|Якава I]], сына [[Марыя Сцюарт|Марыі Сцюарт]], пагражае прысутнасць дэ Вера і незаконнанароджанага сына каралевы, які мог бы стаць альтэрнатыўным прэтэндэнтам на прастол па лініі Цюдараў. Лічачы, што «ўсё мастацтва палітычнае… у іншым выпадку гэта проста ўпрыгажэнне», дэ Вер вырашае выкарыстоўваць свае тайна напісаныя творы для пасоўвання графа Эсекса супраць кандыдата ад Сесілаў. Ён піша «[[Генрых V (п’еса)|Генрых V]]» і пазней «[[Рычард III (п’еса)|Рычард III]]» у якасці прапаганды для распальвання рэвалюцыі, а затым выходзіць на кантакт з [[Бэн Джонсан|Бенам Джонсанам]], які нядаўна быў заключаны ў [[Таўэр#Дзяржаўная турма|Таўэр]] па абвінавачванні ў закліку да мецяжу. Дэ Вер выкарыстоўвае свой уплыў, каб вызваліць яго і паставіць сваю п’есу «Генрых V», згуляную пад аўтарствам Джонсана. Па фільме, Шэкспір апыняецца забулдыгам-акцёрам, пад чыім імем Оксфард друкуе свае п’есы пасля таго, як ад гэтай ролі адмовіўся Бэн Джонсан. Беспрынцыповы малады акцёр Уільям Шэкспір, даведаўшыся пра асобу рэальнага аўтара, вымагае грошы ў дэ Вера, каб пабудаваць [[Глобус (тэатр)|тэатр «Глобус»]], і прымудраецца атрымаць 400 фунтаў стэрлінгаў у год за вобраз ананіма. Сакрэт Шэкспіра расчыняе драматург [[Крыстафер Марло]] — і яму прыпадае заплаціць за гэта сваім жыццём. Дэ Вер выкарыстоўвае п’есу «Рычард III», тонка намаляваўшы завэлюмаваны напад на [[Роберт Сесіл, 1-ы граф Солсберы|Роберта Сесіла]]. Гэта падбухторвае натоўп да паходу на Сесіла, што па тайнай задуме павінна пахіснуць яго пазіцыі пры двары і прыслабіць спробы Сесіла ў прасоўванні шатландскага Якава як спадчынніка Елізаветы. У той жа час, Эсекс павінен ісці разам з графам Саўтгемптанам і натоўпам у палац, каб прасунуць свае ўласныя прэтэнзіі на пераемнасць. План зрываецца: зайздросны Джонсан выдае план змовы Сесілу, які блакіруе натоўп і спыняе яе да далучэння з Эсексам. Каралева пад уплывам Сесіла лічыць, што Эсекс спрабуе зрушыць яе сілай, лёгка захоплівае і Эсекса, і Саўтгемптана. Абодвум пагражае пакаранне смерцю. Роберт Сесіл раскавае зламанаму дэ Веру таямніцы: у Елізаветы нараджалася шмат пазашлюбных сыноў, адным з якіх быў сам дэ Вер. Гэта азначае, што дэ Вер здзейсніў ненаўмысны [[інцэст]] са сваёй маці, а яго сын пазней стаў графам Саўтгемптанам. Для таго, каб выратаваць сына ад абезгалоўвання, дэ Вер моліць каралеву і згаджаецца з тым, каб застацца ананімным аўтарам «Шэкспіраўскіх» прац. Пасля смерці каралевы рэалізуецца план Сесіла адносна Якава, хоць надзеі на больш пурытанскі рэжым разбураны. Апынуўшыся ў Лондане, Якаў выражае надзею ўбачыць яшчэ больш прац Шэкспіра. Сам Шэкспір адыходзіць ад сваіх нажытых несумленным шляхам прыбыткаў у [[Стратфард-на-Эйване|Стратфард]], каб стаць бізнесменам, а дэ Вер памірае ў 1604 годзе, даручыўшы свае рукапісы на захаванне Бену Джонсану, які раскаяўся. Аднак Сесіл па-ранейшаму жадае знішчыць рукапісы Уільяма Шэкспіра і падпальвае тэатр «Глобус». Сесіл палічыў, што рукапісы ператварыліся ў попел разам з тэатрам. Што не замінае Джонсану пазней іх знайсці ў захаванасці. Але сапраўдная ісціна, што іх рэальным аўтарам быў Эдуард дэ Вер, а не малапісьменны акцёр са Стратфарда, застаецца ўтоенай. == У ролях == * [[Ванеса Рэдгрэйв]] — ''[[Елізавета I|Каралева Елізавета I]]'' * [[Рыс Іванс]] — ''[[Эдуард дэ Вер, 17-ы граф Оксфард]]<ref>Раней здымаўся ў іншым фільме аб [[Елізавецінская эпоха|елізавецінскай эпосе]] — «[[Залатое стагоддзе (фільм, 2007)|Залатое стагоддзе]]».</ref> * [[Джэймі Кэмпбел Баўэр]] — ''малады Оксфард'' * [[Дэвід Цьюліс]] — ''[[Уільям Сесіл, 1-ы барон Барглі]]'' * [[Эдвард Хог]] — ''[[Роберт Сесіл, 1-ы граф Солсберы]]'' * [[Джоэлі Рычардсан]] — ''маладая каралева Елізавета'' * [[Ксаўер Сэмюэл]] — ''[[Генры Рызлі, 3-ці граф Саўтгемптан]]'' * [[Рэйф Спол]] — ''[[Уільям Шэкспір]]'' * [[Анцье Цьеле]] — ''Лэдзі дэ Вер'' * [[Роберт Эмс]] — ''[[Томас Дэкер, пісьменнік|Томас Дэкер]]'' * [[Тоні Вэй]] — ''Томас Нэш'' * [[Себасцьян Фернандэс-Арместа]] — ''[[Бен Джонсан]]'' * Трыстан Гравель — ''[[Крыстафер Марло]]'' * Себасцьян Рэйд — ''[[Роберт Дэверо, 2-гі граф Эсекс]]'' * Марк Райлэнс — ''Шэкспіраўскі акцёр у [[Глобус (тэатр)|тэатры «Глобус»]]'' * [[Дэрэк Джэйкабі]] — ''Апавядальнік (Пралог і эпілог)'' == Водгукі == Хоць фільм прывёў у захапленне аўтарытэтнага [[Роджэр Эберт|Роджэра Эберта]]<ref>[http://www.rogerebert.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20111026/REVIEWS/111029990/-1/RSS Anonymous :: rogerebert.com :: Reviews<!-- Загаловак дададзены ботам -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121108122303/http://www.rogerebert.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20111026%2FREVIEWS%2F111029990%2F-1%2FRSS |date=8 лістапада 2012 }}</ref>, у цэлым амерыканскія крытыкі ўспрынялі фільм без запалу. [[Дэвід Денбі]] з часопіса ''[[New Yorker]]'' палічыў сюжэт «абсурднай фантазіяй» сцэнарыстаў, якія заблыталіся ў пазашлюбных сувязях вядомай сваёй [[асексуальнасць|асексуальнасцю]] каралевы; фільм мае шмат «бясконцых сцэн палацавых інтрыг, якія не паддаюцца расшыфроўцы і плятуцца ў цёмных куравых пакоях»<ref>[http://www.newyorker.com/arts/critics/cinema/2011/10/31/111031crci_cinema_denby?currentPage=all «Margin Call» and «Anonymous» Reviews : The New Yorker<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref>. [[А. О. Скот]] (''[[The New York Times]]'') назваў фільм «вульгарнай разводкай з вобласці англійскай літаратуры, здзекаваннем над брытанскай гісторыяй і нахабнай абразай уяўлення гледачоў»<ref>[http://movies.nytimes.com/2011/10/28/movies/anonymous-by-roland-emmerich-review.html?nl=movies&emc=mua1 ‘Anonymous,’ by Roland Emmerich — Review — NYTimes.com<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref>. "Чым менш вы ведаеце пра Шэкспіра, тым больш вам спадабаецца «Ананім», — піша кінааглядальнік канадскай ''[[Globe and Mail]]''<ref>[http://www.theglobeandmail.com/news/arts/movies/anonymous-a-shakespearean-whodunit/article2216028/ Anonymous: A Shakespearean whodunit — The Globe and Mail<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref>. [[Лу Луменік]] (''[[New York Post]]'') адзначыў годны ўзровень акцёрскай працы, прыемнасць «карцінкі» для вока і захапляльнасць сюжэтных хітраспляценняў<ref>[http://www.nypost.com/p/entertainment/movies/not_so_in_love_with_this_shakespeare_x94JwcH1geBMfFFu3mgDtL In Roland Emmerich’s 'Anonymous,' Rhys Ifans secretly writes Shakespeare’s plays — NYPOST.com<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref>. З расійскіх кінакрытыкаў [[Лідзія Сяргееўна Маслава|Лідзія Маслава]] на старонках «[[Коммерсантъ|Камерсанта]]» параўнала фільм Эмерыха з «шырокай і заблытанай [[таблоід]]най нататкай», для аўтара якой «няма прынцыповай розніцы паміж Шэкспірам і [[Гадзіла]]й — гэта міфічныя істоты, значэнне якіх моцна перабольшана, але менавіта гэта дазваляе напалохаць і затлуміць шырокага гледача»<ref>[http://kommersant.ru/doc/1820195 Ъ-Газета — Шекспировское пристрастие<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. На [[Оскар (кінапрэмія, 2012)|84-й цырымоніі ўручэння]] прэміі «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» фільм быў намінаваны ў катэгорыі «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы дызайн касцюмаў|Найлепшы дызайн касцюмаў]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.anonymous-movie.com/ Афіцыйны сайт фільма] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130522034934/http://www.anonymous-movie.com/ |date=22 мая 2013 }} {{Фільмы Роланда Эмерыха}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гістарычныя фільмы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы Роланда Эмерыха]] [[Катэгорыя:Фільмы пра каралеву Лізавету I]] [[Катэгорыя:Уільям Шэкспір]] qnuq2dhpz192hab97ejctaud1g2rt43 0 119391 5146675 4585640 2026-05-25T20:51:10Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя, катэгорыі 5146675 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лісаў}} {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = |арыгінал імя = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |Перыяд жыцця = |выява = |подпіс = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = |гады службы = |званне = {{СССР, Генерал-лейтэнант}} |род войскаў = |камандаваў = |частка = |бітвы = |узнагароды = {{{!}} Style = "background: transparent" {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!}}} |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = }}'''Іван Іванавіч Лісаў''' ({{ДН|25|5|1912}}, {{МН|Віцебск||}} — {{ДС|17|10|1997}}, {{МС|Масква||}}) — савецкі ваенны дзеяч. [[Генерал-лейтэнант]] (1965). [[Кандыдат гістарычных навук]] (1973), дацэнт (1979). Арганізатар развіцця і ўкаранення масавага [[спартыўнае арыентаванне|спартыўнага арыентавання]] і [[парашутны спорт|парашутнага спорту]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]]. Генерал-лейтэнант Іван Лісаў — легендарны паплечнік [[В. П. Маргелаў|В. П. Маргелава]] і «іміджмэйкер» [[Паветрана-дэсантныя войскі СССР|паветрана-дэсантных войскаў СССР]]. За сваю кар’еру ён здзейсніў 574 скачкі з парашутам, а таксама стварыў Цэнтральны спартыўны парашутны клуб ПДВ і прапанаваў увесці для дэсантнікаў знакамітыя блакітныя берэты<ref>[https://books.google.com/books?id=DrZI2Vp7sukC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_atb#v=onepage&q&f=false Маргелов А. В., Маргелов В. В. Десантник № 1 генерал армии Маргелов. — М.: ОЛМА-Пресс, 2003. — 638 с. — С. 392. — ISBN 5-94849-087-4.]</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 25 мая 1912 года ў [[Віцебск]]у. Скончыў [[ваенная акадэмія імя Фрунзэ|ваенныя акадэміі імя Фрунзэ]](1941), Генштаба (1951). У Чырвонай Арміі з 1929 года, з 1939 года — у паветрана-дэсантных войсках. У Вялікую Айчынную вайну з верасня 1943 года — начальнік штаба паветрана-дэсантнай брыгады, стралковага палка на Карэльскім фронце. У 1945—1975 гадах — на адказных пасадах у Савецкай Арміі, да 1991 года — на выкладчыцкай рабоце. Старшыня Федэрацыі спартыўнага арыентавання СССР (1979—1990)<ref>[https://rufso.ru/wp-content/uploads/2017/07/Lisov-I.I..pdf Это мой 575-й прыжок. Лисов Иван Иванович]</ref>. Памёр 17 кастрычніка 1997 года ў [[Масква|Маскве]]. == Узнагароды == Узнагароджаны ордэнам Леніна, 5 іншымі ордэнамі, медалямі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Лісаў Іван Іванавіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 1999. — Т. 9. — С. 282. * Лісаў Іван Іванавіч // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Віцебска : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]; склад. А. І. Мацяюн; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2003. — Кн. 2. — С. 531. == Спасылкі == {{Commons}} {{DEFAULTSORT:Лісаў}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 мая]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1912 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебску]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Леніна]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі СССР]] 336kbfvieupvgu270fpqtt2i5f9hi2v 5146678 5146675 2026-05-25T20:53:19Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя 5146678 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лісаў}} {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = |арыгінал імя = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |Перыяд жыцця = |выява = |подпіс = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = |гады службы = |званне = {{СССР, Генерал-лейтэнант}} |род войскаў = |камандаваў = |частка = |бітвы = |узнагароды = {{{!}} Style = "background: transparent" {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!}}} |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = }}'''Іван Іванавіч Лісаў''' ({{ДН|25|5|1912}}, {{МН|Віцебск||}} — {{ДС|17|10|1997}}, {{МС|Масква||}}) — савецкі ваенны дзеяч. [[Генерал-лейтэнант]] (1965). [[Кандыдат гістарычных навук]] (1973), дацэнт (1979). Арганізатар развіцця і ўкаранення масавага [[спартыўнае арыентаванне|спартыўнага арыентавання]] і [[парашутны спорт|парашутнага спорту]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]]. Генерал-лейтэнант Іван Лісаў — легендарны паплечнік [[В. П. Маргелаў|В. П. Маргелава]] і «іміджмэйкер» [[Паветрана-дэсантныя войскі СССР|паветрана-дэсантных войскаў СССР]]. За сваю кар’еру ён здзейсніў 574 скачкі з парашутам, а таксама стварыў Цэнтральны спартыўны парашутны клуб ПДВ і прапанаваў увесці для дэсантнікаў знакамітыя блакітныя берэты<ref>[https://books.google.com/books?id=DrZI2Vp7sukC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_atb#v=onepage&q&f=false Маргелов А. В., Маргелов В. В. Десантник № 1 генерал армии Маргелов. — М.: ОЛМА-Пресс, 2003. — 638 с. — С. 392. — ISBN 5-94849-087-4.]</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 25 мая 1912 года ў [[Віцебск]]у. Скончыў [[ваенная акадэмія імя Фрунзэ|ваенныя акадэміі імя Фрунзэ]](1941), Генштаба (1951). У Чырвонай Арміі з 1929 года, з 1939 года — у паветрана-дэсантных войсках. У Вялікую Айчынную вайну з верасня 1943 года — начальнік штаба паветрана-дэсантнай брыгады, стралковага палка на Карэльскім фронце. У 1945—1975 гадах — на адказных пасадах у Савецкай Арміі, да 1991 года — на выкладчыцкай рабоце. Старшыня Федэрацыі спартыўнага арыентавання СССР (1979—1990)<ref>[https://rufso.ru/wp-content/uploads/2017/07/Lisov-I.I..pdf Это мой 575-й прыжок. Лисов Иван Иванович]</ref>. Памёр 17 кастрычніка 1997 года ў [[Масква|Маскве]]. == Узнагароды == Узнагароджаны ордэнам Леніна, 5 іншымі ордэнамі, медалямі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Лісаў Іван Іванавіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 1999. — Т. 9. — С. 282. * Лісаў Іван Іванавіч // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Віцебска : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]; склад. А. І. Мацяюн; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2003. — Кн. 2. — С. 531. == Спасылкі == {{Commons}} {{DEFAULTSORT:Лісаў}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Леніна]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі СССР]] hntcyshjbww46qrdzkvd0b8o49zabd6 0 120905 5146688 4408250 2026-05-25T21:22:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146688 wikitext text/x-wiki {{асоба}} {{Цёзкі2|Русак}} '''Аляксандр Русак''' ({{ДН|||1907}} — {{ДС|||1957}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[інжынер]]. == Біяграфія == У 1934 г. скончыў [[Познаньскі ўніверсітэт]]. У [[1939]]—[[1941]] гг. быў ініцыятарам стварэння і старшынёй Беларускага камітэту ў [[Познань|Познані]], летам 1941 г. — арганізатар Беларускага нацыянальнага камітэта ў [[Гродна]], у 1942 г. у [[Баранавічы|Баранавічах]] заснаваў Адміністрацыйна-гандлёвую школу, яе першы дырэктар. Заснаваў арганізацыю гандлёвых і прамысловых прадпрыемстваў. У [[1943]]—[[1944]] гг. бургамістр Баранавічаў, удзельнік [[Другі Усебеларускі кангрэс|II Усебеларускага кангрэса]]. З лета 1944 г. на эміграцыі. У пасляваеннай Германіі, у чэрвені [[1945]], арганізатар (чэрвень 1945) і старшыня (восень 1945 г.) DP лагера ў [[Рэгенсбург]]у і [[Беларускі нацыянальны камітэт (Рэгенсбург)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] (т.зв. прадстаўніцтва беларускай эміграцыі ў Амерыканскай зоне акупацыі Германіі). Спрычыніўся да арганізаванага выезду беларусаў у ЗША і стварэння беларускага асяродка ў [[Саўт-Рывер]]ы. З [[1948]] — старшыня Галоўнай управы Цэнтральнага прадстаўніцтва беларускай эміграцыі, удзельнік аднаўленчага пленуму [[БЦР]], у першым урадзе БЦР — міністр замежных спраў і аддзелу фінансаў БЦР. З [[1949]] жыў у [[ЗША]], пасяліўся ў [[Гарфілд (Нью-Джэрсі)|Гарфілдзе]] (Нью-Джэрсі). А. Русак з’яўляўся рэдактарам газеты прыхільнікаў БЦР — [[Беларускае слова (1948)|«Беларускае слова»]]. З лістапада [[1952]] — старшыня Калегіі БЦР, а з кастрычніка [[1953]] — старшыня Выканаўчага органу БЦР і кіраўнік замежных спраў БЦР. Адзін з ініцыятараў стварэння [[Кангрэс беларусаў Амерыкі|Кангрэсу беларусаў Амерыкі]] і [[Беларускі кангрэсавы камітэт Амерыкі|Беларускага кангрэсавага камітэту Амерыкі]]. Увайшоў у першы ўрад [[Беларускі кангрэсавы камітэт Амерыкі|БККА]]. У [[1955]] праз хваробу паступова адышоў ад усіх беларускіх спраў. Пахаваны на [[Беларускія могілкі (Саўт-Рывер)|беларускіх могілках]] у [[Саўт-Рывер]]ы. {{зноскі}} == Літаратура == * Гардзіенка, Н. Беларусы ў Вялікабрытаніі / Наталля Гардзіенка; Пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мн.: Медысонт, 2010. — 620 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчына; Кн. 18). — ISBN 978-985-6887-63-8. — С. 294. == Спасылкі == * {{Артыкул|спасылка=http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=34727|выдавецтва=[[БІНіМ]]|мова=be|загаловак=Русак Аляксандар|месца=[[Нью-Ёрк]] — [[Менск]]|год=2014|старонкі=185-186|нумар=37|выданне=[[Запісы БІНіМ|Запісы]]|archive-date=9 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709181208/http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=34727}} {{DEFAULTSORT:Русак Аляксандр}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Беларускіх могілках у Саўт-Рыверы]] p13no0hrveo0msltmhq4g77tgn5382j 100 121975 5146569 5146129 2026-05-25T15:50:59Z NirvanaBot 40832 +6 новых 5146569 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Людвік Калянкоўскі|2026-05-25T14:07:00Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Джузэпэ Мадзіні|2026-05-25T13:41:43Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Рыгор Ігнатавіч Казячы|2026-05-25T12:00:43Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гвіда Кавальканці|2026-05-25T05:43:38Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ігар Аўчыннікаў|2026-05-25T04:02:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Фёдар Сяргеевіч Фешчанка|2026-05-24T20:34:52Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Хорст Ябланоўскі|2026-05-24T14:24:10Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Казімір Мяжэцкі|2026-05-24T10:58:33Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Казбек Валер’евіч Кокаў|2026-05-24T09:21:56Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Аляксей Аляксеевіч Епішаў|2026-05-24T06:02:00Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Аляксандр Захаравіч Родзька|2026-05-23T21:59:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уладзіслаў Пятровіч Гулевіч|2026-05-23T18:29:13Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Юрый Васілевіч Грыбоўскі|2026-05-23T18:14:48Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Бату Сяргеевіч Хасікаў|2026-05-23T15:01:30Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Станіслаў Уладзіміравіч Думін|2026-05-23T14:22:19Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Пётр Казімір Ляцкі|2026-05-23T14:19:10Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Алена Карп|2026-05-23T11:02:55Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Аляксандр Брындза|2026-05-23T09:38:39Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Амунула-хан|2026-05-23T08:57:25Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Пятро Журкоўскі|2026-05-23T06:20:46Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 1pcpaikpg9qjwjkxu13wl6av080xdmd 0 123359 5146755 4752889 2026-05-26T02:17:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146755 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гаўрыловіч}} {{футбаліст | імя = Аляксей Гаўрыловіч | поўнае імя = Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч | выява = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = {{Сцяг|Беларусь}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] | нумар = | пазіцыя = [[абаронца (футбол)|абаронца]] | клубы = {{футбольная кар’ера |2008—2012| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]|32 (0) |2012| {{Арэнда}} {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Нафтан|Нафтан (Наваполацк)]]|25 (0) |2013—2015| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Гомель|Гомель]]|71 (2) |2015| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Слуцк|Слуцк]]|12 (0) |2016| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск)]]|14 (1) |2016—2018| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]|46 (1) |2018—2019| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]|35 (2) |2020| {{Сцяг|Казахстан||20px}} [[ФК Акжэтпес|Акжэтпес (Какшэтаў)]]|16 (0) |2021| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]]|5 (0) |2021—2022| {{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Чайка Песчанакопскае|Чайка (Песчанакопскае)]]|26 (1) |2022—2023| {{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Валгар Астрахань|Валгар (Астрахань)]]|19 (1) |2023—| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]|11 (1) }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2009|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-19|Беларусь (да 19)]]|3 (0) |2010—2012|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-21|Беларусь (да 21)]]|12 (0) |2011—2012|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Алімпійская зборная Беларусі па футболе|Беларусь (алімпійская)]]|7 (0) |2017—2018|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе|Беларусь]]|3 (0) }} | абнаўленне дадзеных аб клубе = 29 студзеня 2024 | абнаўленне дадзеных аб зборнай = 9 чэрвеня 2018 }} '''Аляксей Гаўрыловіч''' (нар. {{ДН|5|1|1990}}, {{МН|Пінск||}}) — беларускі [[футбол|футбаліст]], [[абаронца (футбол)|абаронца]] мінскага «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]». == Клубная кар’ера == Выхаванец пінскай СДЮШАР-3, з 2008 года гуляў за мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]», у асноўным за дубль. У другой палове сезона 2011, калі галоўным трэнерам быў [[Сяргей Аўчыннікаў]], трывала трапляў у асноўны склад мінскай каманды. У сакавіку 2012 года быў аддадзены ў арэнду наваполацкаму «[[ФК Нафтан|Нафтану]]». Здолеў стаць іграком асновы наваполацкага клуба. 20 мая 2012 года, забіўшы апошні пасляматчавы пенальці ў браму «[[ФК Мінск|Мінска]]», дапамог «Нафтану» выйграць [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|Кубак Беларусі 2012]]. У студзені 2013 года перайшоў у «[[ФК Гомель|Гомель]]»<ref>{{cite web|date = 2013-01-25|url = http://www.fcgomel.by/press/news/2013/kuz_menok_perehodit_v_dinamo_m/ |title = Кузьменок переходит в "Динамо" Минск, Гаврилович станет игроком ФК "Гомель" |work = Аіфцыйны сайт «Гомеля» |language = ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205935/http://www.fcgomel.by/press/news/2013/kuz_menok_perehodit_v_dinamo_m/ |archive-date=2016-03-04 |url-status = dead}}</ref>, дзе адразу стаў іграком асновы. Звычайна гуляў на пазіцыі цэнтральнага абаронцы, часам выкарыстоўваўся як апорны паўабаронца ці флангавы абаронца. Сезон 2014 распачаў у якасці правага абаронцы, але неўзабаве быў пераведзены на левы фланг і замацаваўся на новай пазіцыі. У студзені 2015 года падоўжыў кантракт з «Гомелем»<ref>{{cite web|date = 2015-01-13|url = https://football.by/news/65740 |title = "Гомель" продлил контракт с Гавриловичем |website = football.by|access-date = 2024-01-29|language = ru}}</ref>. Неўзабаве адправіўся на прагляд у клуб расійскай Прэм’ер-лігі «[[ФК Мардовія Саранск|Мардовія]]», але ў выніку застаўся ў «Гомелі»<ref>{{cite web|date = 2015-02-12|url = https://football.by/news/66666 |title = Переход Гавриловича в "Мордовию" не состоится |website = football.by|access-date = 2024-01-29|language = ru}}</ref>. У сезоне 2015 года стаў адным з лідараў каманды, стаў выступаць у цэнтры абароны. У ліпені 2015 года з-за нявыплат з боку клуба звярнуўся ў АБФФ<ref>{{cite web|date = |url = http://by.tribuna.com/football/1031094295.html |title = Алексей Гаврилович: «Обращение в АБФФ? Поболовец сказал: «Пишите, это ваше право» |website = by.tribuna.com|access-date = |language = ru}}</ref>, а неўзабаве па ўзаемнай згодзе пакінуў «Гомель»<ref>{{cite web|date = 2015-07-31|url = https://football.by/news/73343 |title = Павел Ситко и Алексей Гаврилович расстались с "Гомелем" |website = football.by|access-date = 2024-01-29|language = ru}}</ref>. У жніўні 2015 года падпісаў кантракт са «[[ФК Слуцк|Слуцкам]]»<ref>{{cite web|date = 2015-08-06|url = https://football.by/news/73688 |title = Алексей Гаврилович подписал контракт со "Слуцком" |website = football.by|access-date = 2024-01-29|language = ru}}</ref>. Замацаваўся ў аснове «Слуцка», але па заканчэнні сезона ў лістападзе 2015 года пакінуў клуб<ref>{{cite web|date = 2015-12-01|url = https://football.by/news/78729 |title = Милько, Бамба, Куаджа, Себаи и Гаврилович покинули "Слуцк" |website = football.by|access-date = 2024-01-29|language = ru}}</ref>. У студзені 2016 года далучыўся да складу «[[ФК Белшына|Белшыны]]»<ref>{{cite web|date = 2016-01-29|url = https://football.by/news/80884 |title = Матвеенко, Булыга, Комаровский, Хачатурян и еще пять игроков подписали контракты с "Белшиной" |website = football.by|access-date = 2024-01-29|language = ru}}</ref>, а ў ліпені таго ж года перайшоў у брэсцкае «[[ФК Дынама-Брэст|Дынама]]»<ref>{{cite web|date = 2016-07-28|url = https://football.by/news/89013 |title = Торрес, Букаткин, Фамейе, Гаврилович и еще пять игроков подписали контракты с брестским "Динамо" |website = football.by|access-date = 2024-01-29|language = ru}}</ref>, дзе стаў асноўным цэнтральным абаронцам, а неўзабаве і капітанам. У чэрвені і ліпені 2017 года не гуляў з-за траўмы, пасля вярнуўся ў стартавы склад. У ліпені 2018 года па пагадненні бакоў пакінуў брэсцкі клуб<ref>{{cite web|date = 2018-07-19|url = https://football.by/news/115731 |title = Брестское "Динамо" объявило о расторжении контрактов с Милевским и Гавриловичем |website = football.by|access-date = 2024-01-29|language = ru}}</ref> і неўзабаве стаў іграком мінскага «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]»<ref>{{cite web|date = 2018-07-23|url = https://football.by/news/115889 |title = Алексей Гаврилович подписал контракт с минским "Динамо" |website = football.by|access-date = 2024-01-29|language = ru}}</ref>, дзе таксама хутка замацаваўся ў стартавым складзе. У другой палове 2019 года выконваў функцыі капітана каманды. У студзені 2020 года па пагадненні бакоў разарваў кантракт з дынамаўцамі<ref>{{cite web|date = 2020-01-14|url = https://football.by/news/135623 |title = Гаврилович и минское "Динамо" прекратили сотрудничество |website = football.by|access-date = 2024-01-29|language = ru}}</ref> і хутка перайшоў у казахстанскі «[[ФК Акжэтпес|Акжэтпес]]»<ref>{{cite web|date = 2020-01-16|url = https://football.by/news/135709 |title = Гаврилович стал игроком "Окжетпеса" |website = football.by|access-date = 2024-01-29|language = ru}}</ref>. У лютым 2021 года стаў трэніравацца з гродзенскім «[[ФК Нёман Гродна|Нёманам]]» і неўзабаве падпісаў пагадненне<ref>{{cite web|date = 2021-02-19|url = https://football.by/news/148830 |title = Гаврилович стал игроком "Немана" |website = football.by|access-date = 2024-01-29|language = ru}}</ref>. Ужо ў маі 2021 года па пагадненні бакоў пакінуў гродзенскі клуб<ref>{{cite web|date = 2021-05-31|url = https://football.by/news/152103 |title = "Неман" расторг контракт с Гавриловичем |website = football.by|access-date = 2024-01-29|language = ru}}</ref>. У чэрвені 2021 года падпісаў двухгадовы кантракт з клубам «[[ФК Чайка Песчанакопскае|Чайка]]» з расійскай ФНЛ<ref>{{cite web|date = 2021-06-10|url = https://football.by/news/152407 |title = Гаврилович подписал двухлетний контракт с "Чайкой" |website = football.by|access-date = 2024-01-29|language = ru}}</ref>. Праз месяц пакінуў «Чайку» пасля таго, як яна за ўдзел у дагаварных матчах была пераведзена ў ніжэйшы дывізіён<ref>{{cite web|date = 2021-07-08|url = https://football.by/news/153451 |title = Гаврилович ушел из "Чайки" спустя месяц после подписания контракта. Ранее команду перевели из ФНЛ в ПФЛ |website = football.by|access-date = 2024-01-29|language = ru}}</ref>, аднак неўзабаве вярнуўся ў каманду. Пакінуў клуб па заканчэнні сезона ў чэрвені 2022 года<ref>{{cite web|date = 2022-06-14|url = https://football.by/news/164964 |title = Гаврилович покинул "Чайку" |website = football.by|access-date = 2024-01-29|language = ru}}</ref> і неўзабаве папоўніў склад астраханскага «[[ФК Валгар Астрахань|Валгара]]»<ref>{{cite web|date = 2022-06-15|url = https://football.by/news/164984 |title = Алексей Гаврилович стал игроком "Волгаря" |website = football.by|access-date = 2024-01-29|language = ru}}</ref>. У чэрвені 2023 года пакінуў астраханскі клуб па заканчэнні кантракта<ref>{{cite web|date = 2023-06-06|url = https://football.by/news/175448 |title = Гаврилович и Ращеня покинули "Волгарь" |website = football.by|access-date = 2024-01-29|language = ru}}</ref>. У жніўні 2023 года стаў іграком мінскага «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]»<ref>{{cite web|date = 2023-08-03|url = https://football.by/news/177329 |title = Алексей Гаврилович стал игроком минского "Динамо" |website = football.by|access-date = 2024-01-29|language = ru}}</ref>. У снежні 2023 года падоўжыў кантракт з клубам<ref>{{cite web|date = 2023-12-29|url = https://football.by/news/182245 |title = Столичное "Динамо" пролонгировало соглашения с тремя футболистами |website = football.by|access-date = 2024-01-29|language = ru}}</ref>. == Міжнародная кар’ера == Гуляў за [[Моладзевая зборная Беларусі па футболе|моладзевую зборную Беларусі]]. У 2011 годзе разам з [[Арцём Салавей|Арцёмам Салаўём]] увайшоў у канфлікт з галоўным трэнерам [[Юрый Уладзіміравіч Шуканаў|Юрыем Шуканавым]], з-за чаго перастаў выклікацца ў зборную. Пасля адстаўкі Шуканава ў чэрвені 2012 года новы трэнер [[Аляксей Вяргеенка]] вярнуў Гаўрыловіча ў моладзевую зборную. Таксама выступаў у [[Алімпійская зборная Беларусі па футболе|алімпійскай зборнай]]. На [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Алімпійскіх гульнях 2012]] выйшаў на замену ў адным матчы. 9 лістапада 2017 года дэбютаваў у [[Зборная Беларусі па футболе|нацыянальнай зборнай Беларусі]], выйшаўшы на замену ў другім тайме таварыскага матча супраць [[Зборная Арменіі па футболе|Арменіі]] (1:4). == Дасягненні == * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Зл}} [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]]: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]]: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Бр}} Бронзавы прызёр [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]]: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|2012]], [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|2017]], [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|2018]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Уладальнік [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубка Беларусі]]: [[Суперкубак Беларусі па футболе 2018|2018]] == Статыстыка выступленняў == {| cellspacing="0" cellpadding="3" style="border:1px solid #AAAAAA;font-size:95%" |- bgcolor="#E4E4E4" !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=50 |Сезон !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=10 |Дывізіён !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=100 |Клуб !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Краіна !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Матчы !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Галы |- align="center" | 2008 || дубль || [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 23 || 6 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]] || Д1 || [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 1 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] || Д1 || [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 7 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|2011]] || Д1 || [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 24 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]] || Д1 || [[ФК Нафтан|Нафтан]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 25 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|2013]] || Д1 || [[ФК Гомель|Гомель]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 30 || 1 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] || Д1 || [[ФК Гомель|Гомель]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 28 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] (1) || Д1 || [[ФК Гомель|Гомель]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 13 || 1 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] (2) || Д1 || [[ФК Слуцк|Слуцк]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 12 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] (1) || Д1 || [[ФК Белшына|Белшына]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 14 || 1 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] (2) || Д1 || [[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 14 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] || Д1 || [[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 19 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] (1) || Д1 || [[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 13 || 1 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] (2) || Д1 || [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 13 || 2 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] || Д1 || [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 22 || 0 |- align="center" | [[Казахстанская Прэм’ер-ліга 2020|2020]] || Д1 || [[ФК Акжэтпес|Акжэтпес]] || {{Сцяг|Казахстан}} || 16 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|2021]] (1) || Д1 || [[ФК Нёман Гродна|Нёман]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 5 || 0 |- align="center" | [[Другі дывізіён ФНЛ 2021/2022|2021/22]] || Д3 || [[ФК Чайка Песчанакопскае|Чайка]] || {{Сцяг|Расія}} || 26 || 1 |- align="center" | [[Першая ліга Расіі па футболе 2022/2023|2022/23]] || Д2 || [[ФК Валгар Астрахань|Валгар]] || {{Сцяг|Расія}} || 19 || 1 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]] (2) || Д1 || [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 11 || 1 |- align="center" |} == Сям’я == Жонка — беларуская гімнастка [[Алеся Бабушкіна]], бронзавая прызёрка [[Летнія Алімпійскія гульні 2008|Алімпійскіх гульняў 2008 года]] ў Пекіне. Сям’я выхоўвае двух дзяцей<ref>{{cite web |date = |url = https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/drovosek/1709874.html |title = «Никогда не выложу фото в бикини». У капитана брестского «Динамо» скромная и титулованная жена |website = by.tribuna.com |access-date = |language = ru |archive-date = 19 студзеня 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210119222435/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/drovosek/1709874.html |url-status = dead }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Дынама Мінск}} {{Склад зборнай Беларусі па футболе на Алімпійскіх гульнях 2012}} {{DEFAULTSORT:Гаўрыловіч Аляксей Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Нафтан]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Гомель]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Слуцк]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Белшына]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Брэст]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Акжэтпес]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Нёман Гродна]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Чайка Песчанакопскае]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Валгар Астрахань]] [[Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 года]] gwlmn4w94zvfs847aak7pe60tbh0pnv 0 123546 5146743 4755326 2026-05-26T00:17:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146743 wikitext text/x-wiki {{футбаліст | імя = Аляксандр Гаўрушка | поўнае імя = Аляксандр Яўгенавіч Гаўрушка | выява = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = | нумар = | пазіцыя = [[нападнік (футбол)|нападнік]] | клубы = {{футбольная кар’ера |2004—2008| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]]|84 (28) |2009—2010| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]|36 (9) |2010| {{Арэнда}} {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Нафтан|Нафтан (Наваполацк)]]|14 (5) |2011—2012| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Нафтан|Нафтан (Наваполацк)]]|53 (7) |2013| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск)]]|29 (5) |2014| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]]|31 (6) |2015| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Слуцк|Слуцк]]|2 (0) |2016| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]]|21 (2) |2017| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Орша|Орша]]|8 (2) }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2006—2009|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-21|Беларусь (да 21)]]|4 (1) }} }} '''Аляксандр Гаўрушка''' (нар. {{ДН|23|1|1986}}, {{МН|Патсдам}}, [[ГДР]]) — беларускі [[футбол|футбаліст]], [[нападнік (футбол)|нападнік]]. == Клубная кар’ера == Пачаў кар’еру ў магілёўскім «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпры]]». Стаў асноўным нападнікам каманды, у сезоне 2008 стаў найлепшым бамбардзірам каманды і адным з найлепшых у чэмпіянаце (14 галоў). Пасля гэтага сезона перайшоў у мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]». Спачатку трывала гуляў за дынамаўцаў, але потым страціў месца ў аснове і быў аддадзены ў арэнду ў наваполацкі «[[ФК Нафтан|Нафтан]]». Пасля сезона 2010 быў выкуплены наваполацкім клубам, і ў сезоне 2011 быў асноўным нападнікам «Нафтана». 19 ліпеня 2012 года аформіў дубль у матчы [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]] супраць сербскай «[[ФК Црвена Звезда Бялград|Црвены Звезды]]». У студзені 2013 года перайшоў у «[[ФК Белшына|Белшыну]]». У «Белшыне» звычайна выхадзіў на замену, часам з’яўляўся ў стартавым складзе. У перадапошнім туры 23 лістапада 2013 года аформіў хет-трык у браму «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпра]]». У студзені 2014 года вярнуўся ў магілёўскі клуб<ref>{{cite web|date = 2014-01-21|url = https://football.by/news/53411 |title = Александр Гаврюшко стал игроком "Днепра" |website = football.by|access-date = 2024-04-30|language = ru}}</ref> і замацаваўся на пазіцыі асноўнага нападніка. У снежні 2014 года пакінуў «Дняпро»<ref>{{cite web|date = |url = https://by.tribuna.com/football/1025597847.html|title = Карамушка, Образцов, Гаврюшко и Ерошенко покинули «Днепр»|website = by.tribuna.com|access-date = |language = ru|archive-date = 14 кастрычніка 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20191014172325/https://by.tribuna.com/football/1025597847.html|url-status = dead}}</ref>. У лютым 2015 года пасля прагляду стаў іграком «[[ФК Слуцк|Слуцка]]»<ref>{{cite web|date = 2015-02-09|url = https://football.by/news/66550 |title = Мараховский, Залесский, Левицкий и Гаврюшко пополнили ряды "Слуцка" |website = football.by|access-date = 2024-04-30|language = ru}}</ref>. Амаль увесь сезон 2015 быў вымушаны прапусціць з-за траўмы. У студзені 2016 года кантракт са «Слуцкам» па ўзаемнай згодзе быў разарваны<ref>{{cite web|date = 2016-01-12|url = https://football.by/news/80222 |title = "Слуцк" расстался с Зенько и Гаврюшко |website = football.by|access-date = 2024-04-30|language = ru}}</ref>. У лютым 2016 года зноў стаў іграком «Дняпра»<ref>{{cite web|date = 2016-02-22|url = https://football.by/news/81889 |title = Гаврюшко подписал контракт с "Днепром", Журов покинул клуб |website = football.by|access-date = 2024-04-30|language = ru}}</ref>, якому дапамог вярнуцца ў Вышэйшую лігу. Па заканчэнні сезона 2016 пакінуў каманду<ref>{{cite web|date = 2017-01-03|url = https://football.by/news/94682 |title = Сийака, Юрченко, Гаврюшко, Марков и Образов покинули "Днепр" |website = football.by|access-date = 2024-04-30|language = ru}}</ref>. У лютым 2017 года трэніраваўся з магілёўскім «[[ФК Тарпеда Магілёў|Тарпеда]]»<ref>{{cite web|date = |url = https://by.tribuna.com/football/1048422567.html |title = Гаврюшко, Сийака и еще 4 игрока тренируются с могилевским «Торпедо» |website = by.tribuna.com|access-date = |language = ru}}</ref>, але пазней далучыўся да «[[ФК Орша|Оршы]]»<ref>{{cite web|date = |url = https://by.tribuna.com/football/1048686437.html |title = Гаврюшко близок к переходу в «Оршу» |website = by.tribuna.com|access-date = |language = ru}}</ref>. Пачынаў сезон 2017 у якасці асноўнага нападніка аршанцаў, але ў ліпені 2017 года стала вядома аб тым, што Гаўрушка пакінуў каманду<ref>{{cite web|date = 2017-07-20 |url = http://www.pressball.by/articles/football/belaruscup/99170 |title = Кубок Беларуси. Анонс. “Шахтер”: легкая прогулка? |website = pressball.by|language = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20170725061631/http://www.pressball.by/articles/football/belaruscup/99170 |archive-date = 2017-07-25 |url-status = dead}}</ref>. == Міжнародная кар’ера == Гуляў за [[Моладзевая зборная Беларусі па футболе|моладзевую зборную Беларусі]]. == Дасягненні == * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]]: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Уладальнік Кубка Беларусі: [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|2012]] == Статыстыка выступленняў == {| cellspacing="0" cellpadding="3" style="border:1px solid #AAAAAA;font-size:95%" |- bgcolor="#E4E4E4" !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=50 |Сезон !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=10 |Дывізіён !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=100 |Клуб !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Краіна !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Матчы !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Галы |- align="center" |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004]] || Д1 || [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 5 || 0 |- align="center" |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|2005]] || Д1 || [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 2 || 0 |- align="center" |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006]] || Д1 || [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 22 || 8 |- align="center" |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|2007]] || Д1 || [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 25 || 6 |- align="center" |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] || Д1 || [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 30 || 14 |- align="center" |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]] || Д1 || [[ФК Дынама Мінск|Дынама]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 26 || 8 |- align="center" |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] (1) || Д1 || [[ФК Дынама Мінск|Дынама]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 10 || 1 |- align="center" |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] (2) || Д1 || [[ФК Нафтан|Нафтан]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 14 || 5 |- align="center" |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|2011]] || Д1 || [[ФК Нафтан|Нафтан]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 32 || 6 |- align="center" |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]] || Д1 || [[ФК Нафтан|Нафтан]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 21 || 1 |- align="center" |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|2013]] || Д1 || [[ФК Белшына|Белшына]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 29 || 5 |- align="center" |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] || Д1 || [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 31 || 6 |- align="center" |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] || Д1 || [[ФК Слуцк|Слуцк]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 2 || 0 |- align="center" |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] || Д2 || [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 21 || 2 |- align="center" |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] (1) || Д2 || [[ФК Орша|Орша]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 8 || 2 |- align="center" |} == Крыніцы == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гаўрушка Аляксандр Яўгенавіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дняпро Магілёў]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Нафтан]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Белшына]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Слуцк]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Орша]] 2i7v2gk8gq0t4lo1d9hhm1meo0q1cp9 0 124003 5146882 4883518 2026-05-26T11:04:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146882 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Англічане <br /> ({{lang-en|English}}) | image = <table border=0 align="center"> <tr> <td><small>[[File:Shakespeare, Derby Porcelain Factory, British, c. 1780-1810, soft-paste porcelain, slip-case in sections, painted in enamels - Princeton University Art Museum - DSC07065.jpg|48x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Kneller Isaac Newton.jpg|54x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Portrait of Charles Robert Darwin, by Laura Russell, 1869.jpg|51x70px]]</small></td> <td><small>[[File:David Beckham Nov 11 2007.jpg|65x70px]]</small></td> </tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Уільям Шэкспір]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Ісаак Ньютан]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Чарлз Дарвін]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Дэвід Бекхэм]]</small></td> <tr> <td><small>[[File:Shelley Rothwell.tif|58x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Photograph of Florence Nightingale, touched up in colour, in Wellcome L0058963.jpg|45x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Margaret Thatcher 1981.jpg|54x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Kate Winslet at the 2017 Toronto International Film Festival (cropped).jpg|47x70px]]</small></td> </tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Мэры Шэлі]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Флорэнс Найцінгейл]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Маргарэт Тэтчэр]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Кейт Уінслет]]</small></td> <tr> </table> | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = {{num|49003000}} | popplace = {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}<br /> | langs = [[англійская мова]] | rels = [[хрысціянства]] | related = [[фрызы]], [[немцы]], [[галандцы]] }} '''Англіча́не''' ({{Lang-en|English}}) — [[Еўропа|еўрапейскі]] народ, асноўнае насельніцтва [[Англія|Англіі]]. У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] складаюць [[этнас|этнічную]] большасць — {{num|49003000|чалавек}} ([[2022]] г.)<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/11140/UK English in United Kingdom]</ref>. Англічане таксама жывуць у іншых краінах [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]], [[Афрыка|Афрыкі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]] і [[Акіянія|Акіяніі]]. Болей дакладнае вызначэнне колькасці зацяжарана з-за таго, што ў Вялікабрытаніі многія англічане аддаюць перавагу тоеснасці «брытанцы», а ў замежных краінах да англічан адносяць або нашчадкаў выхадцаў з Вялікабрытаніі, якія не заўсёды маюць англійскае паходжанне, або нават людзей, якія стала размаўляюць на [[англійская мова|англійскай мове]]. Родная [[мова]] — англійская, адна з найбольш распаўсюджаных моў свету. == Гісторыя == Англійскі народ склаўся ў выніку змешвання і працяглай [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] разнастайных [[Этнас|этнічных]] элементаў. Аднымі з найстаражытнейшых жыхароў Брытанскіх астравоў былі [[Кельты|кельцкія плямёны]] ([[брыты]] і інш.), якія пасяліліся тут каля сярэдзіны I тыс. да н.э. У V—VI стст. н.э. на астравы перасяліліся з мацерыка германскія плямёны — [[англы]], [[саксы]], [[юты]]. Яны часткова асімілявалі кельтаў і адціснулі іх у горы [[Шатландыя|Шатландыі]], [[Уэльс]]а і [[Корнуал]]а. [[Народнасць]] [[Англасаксы|англасаксаў]], якая склалася ў VII—X стст. на аснове германскіх і кельцкіх плямёнаў, падверглася значнаму ўплыву [[Скандынавы|скандынаваў]] ([[Даны|данаў]], [[Нарвежцы|нарвежцаў]]), якія заваявалі ў VIII—IX стст. некаторыя раёны Англіі. Найбольш важная падзея ў этнічнай гісторыі англічан — [[Нармандскае заваяванне Англіі]] [[1066]] г. Пануючае становішча ў краіне занялі франка-нармандскія [[барон]]ы; [[французская мова]] стала афіцыйнай мовай, хоць народ працягваў гаварыць на сваёй [[Старажытнаанглійская мова|англасаксонскай мове]]. Паступова (да XIII—XIV стст.) англасаксы і нарманы зліліся ў адзіную англійскую нацыянальную агульнасць. У XVI ст. складаецца агульнаанглійская гутарковая і літаратурная мова. [[Англійская рэвалюцыя|Англійская буржуазная рэвалюцыя]] XVII стагоддзя завяршыла галоўным чынам працэс фарміравання англійскай [[нацыя|нацыі]]. У XVII—XIX стст. шматлікія англічане перасяліліся ў захопленыя Англіяй [[Калоніі і залежныя тэрыторыі Вялікабрытаніі|калоніі]] і сталі адным з галоўных кампанентаў у фарміраванні шэрагу нацый — [[Амерыканцы ЗША|амерыканцаў ЗША]], [[Англаканадцы|англаканадцаў]], [[Насельніцтва Аўстраліі|аўстралійцаў]], [[Насельніцтва Новай Зеландыі|новазеландцаў]]. == Побыт == 90 % англічан жыве ў [[горад|гарад]]ах. [[Сям’я|Сем'і]] нуклеарныя; шмат бяздзетных пар. Насельніцтва засяроджана ў сямі найбуйнейшых [[Гарадская агламерацыя|канурбацыях]], найбуйнейшая з якіх — [[Вялікі Лондан]] (каля 7 млн чалавек). Планіроўка гарадоў часцей за ўсё — радыяльная, у цэнтры — плошча і [[Кафедральны сабор|сабор]]. Вельмі характэрны [[Готыка|гатычныя]] саборы. Сельскія паселішчы бываюць двух тыпаў — вёскі на ўсходзе і хутары або фермы на захадзе. Дахі хат звычайна высокія, двухсхільныя, стромкія, з [[чарапіца|чарапіцы]] або [[шыфер]]у. Дамы — каркасныя, з каменя, галькі, вапняковых пліт, пазнейшы тып хат — з цэглы. Характэрна малапавярховае будаўніцтва, вертыкальнае размяшчэнне кватэр (на двух паверхах). У англійскай архітэктуры XVII—XVIII стагоддзяў прыкметны галандскі ўплыў. Да гэтага часу, у сілу закаранелага [[кансерватызм]]у англічан, вельмі доўга трымалася [[готыка]]. === Адзежа === Нацыянальны англійскі касцюм склаўся ў XIX стагоддзі. Для яго характэрны строгасць і прастата ліній, мяккія і спакойныя тоны. Тып англійскага касцюма паўплываў на фарміраванне агульнаеўрапейскага мужчынскага касцюма. Цяпер папулярна спартыўная адзежа. Захоўваюцца сярэднявечныя элементы ў адзежы ў суддзяў, гвардзейцаў, студэнтаў, парламентарыяў. === Ежа === Традыцыйная ежа — мясная ([[ростбіф]], [[біфштэкс]], [[бекон]], рыбныя стравы). Таксама папулярныя [[пудынг]]і (яны могуць быць з розных прадуктаў) і [[Аўсяная каша|аўсянка]]. === Імёны === {{main|Англійскае імя}} == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Англічане||349}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Стараангельская паэзія|арыгінал = |спасылка = https://januskevic.by/upload/iblock/335/33596a5327e4e9e6aecc9aeffc49434e.pdf|адказны = |выданне = пер. са стараангл. І.М. Кулікова|месца = Мінск|выдавецтва = А.М. Янушкевіч|год = 2019|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-7210-18-3|тыраж = |ref = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20220428055313/https://januskevic.by/upload/iblock/335/33596a5327e4e9e6aecc9aeffc49434e.pdf|archivedate = 28 красавіка 2022}} * {{кніга|аўтар = Simpson J., Roud S. |частка = |загаловак = A Dictionary of English Folklore|арыгінал = |спасылка =https://www.tadshistory.com/TADS/books/A_Dictionary_of_English_Folklore_ABEE.pdf|адказны = |выданне = |месца = New York|выдавецтва =Oxford University Press|год = 2000|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 978-0192100191|тыраж = |ref = }} == Спасылкі == {{Commonscat}} * [https://www.stgiles-international.com/downloads/General-cultural-information-UK.pdf Даведнік англійскіх звычаяў і культуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220407060953/https://www.stgiles-international.com/downloads/General-cultural-information-UK.pdf |date=7 красавіка 2022 }} {{Ref-en}} * [https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandEastAnglia.htm Каралеўствы англасаксаў] {{Ref-en}} * [https://www.itepexam.com/history-of-the-english-language/ Гісторыя англійскай мовы] {{Ref-en}} * [https://www.allsaintsspringfield.org/history-of-the-anglican-church.html Гісторыя Англіканскай царквы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220525140930/https://www.allsaintsspringfield.org/history-of-the-anglican-church.html |date=25 мая 2022 }} {{Ref-en}} * [https://www.familysearch.org/en/blog/traditional-english-food Традыцыйныя англійскія стравы, і гісторыя англійскага харчавання] {{Ref-en}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Германцы]] [[Катэгорыя:Англія]] [[Катэгорыя:Народы Вялікабрытаніі]] sa7s7rqfjy4jog0z0m04ngvtt282tbl 0 125209 5146504 5146460 2026-05-25T12:37:32Z Hanylka 41646 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-31229-19|~2026-31229-19]]) і адноўлена версія 4934065, зробленая Economico-geographer 5146504 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Маскоўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя М. Э. Баўмана |скарачэнне = МДТУ імя Баўмана |эмблема = |выява = |арыгінал = |міжназва = Bauman Moscow State Technical University (BMSTU, Bauman MSTU) |ранейшае = Маскоўскае вышэйшае тэхнічнае вычылішча |дэвіз = {{s|«''М''ужество, ''в''оля, ''т''руд и ''у''порство!»}} |заснаваны = 1830 |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады =Рэктар |піб пасады = М. В. Гордзін |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = 18 000 |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = 1 000 |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = {{RUS}}, [[Масква]] |кампус = |адрас = 105005, Расія, Масква, 2-я Баўманская вуліца, 5. |сайт = {{URL|bmstu.ru}} |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 45 |lat_sec = 57 |lon_dir = E |lon_deg = 37 |lon_min = 41 |lon_sec = 5 |CoordScale = 3200 |edu_region = RU }} '''Маскоўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя М. Э. Баўмана''' (поўная назва ''Федэральная дзяржаўная бюджэтная адукацыйная ўстанова вышэйшай прафесійнай адукацыі «Маскоўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя М. Э. Баўмана»'', таксама вядомы як '''Баўманка''', '''Баўманскі''', '''МВТУ''') — першы і адзін з найбуйнейшых тэхнічных універсітэтаў у [[Расія|Расіі]], адна з вядучых тэхнічных навучальных устаноў у [[Еўропа|Еўропе]], навуковы цэнтр, асабліва каштоўны аб’ект культурнай спадчыны Расіі. МДТУ актыўна ўдзельнічае ў [[Балонскі працэс|Балонскім працэсе]], а яго дыплом традыцыйна прызнаецца за мяжой. МДТУ атрымаў узнагароду «Еўрапейская якасць» «за імкненне дасягнуць высокай якасці адукацыйных паслуг у адпаведнасці з міжнароднымі стандартамі». МДТУ імя М. Э. Баўмана за больш чым 10 гадоў з’яўляецца галаўным універсітэтам Асацыяцыі тэхнічных універсітэтаў, у якую ўваходзяць 130 расійскіх вышэйшых навучальных устаноў. МДТУ — першы расійскі ўніверсітэт, які стаў членам асацыяцыі «Top Industrial Managers for Europe» ({{lang-be|Вышэйшыя кіраўнікі прамысловасці для Еўропы}}). == Вядомыя выкладчыкі і выпускнікі == * [[Барыс Львовіч Ваннікаў]] * [[Сяргей Аляксеевіч Лебедзеў]] * [[Сяргей Паўлавіч Каралёў]] * [[Валерый Іванавіч Папкоў]] * [[Павел Восіпавіч Сухі]] * [[Сямён Львовіч Фарада]] * [[Уладзімір Рыгоравіч Шухаў]] == Галерэя == <center><gallery> Выява:Mstu iauza.jpg|Від на галоўны вучэбны корпус з боку Яўзы Выява:Mstu fountain.jpg|Унутраны двор галоўнага вучэбнага корпуса Выява:Mstu iauza2.jpg|Галоўны вучэбны корпус Выява:Двор ГУК ночь.JPG|Двор палацавай часткі галоўнага вучэбнага корпуса Выява:Дорожка к проходной №2.jpg|Дарожка да прахадной № 2 галоўнага вучэбнага корпуса Выява:Фонтан ГУК.JPG|[[Фантан]] у галоўным вучэбным корпусе Выява:Спортивный комплекс МГТУ им. Н. Э. Баумана.JPG|Від на ўніверсітэцкі спартыўны комплекс </gallery></center> == Спасылкі == * [http://www.bmstu.ru Афіцыйны сайт МДТУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210531133828/https://bmstu.ru/ |date=31 мая 2021 }} {{Нацыянальныя даследчыя ўніверсітэты Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Масквы]] [[Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:1830 год у Маскве]] [[Катэгорыя:МДТУ| ]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя даследчыя ўніверсітэты Расіі]] dbgma0r9ythlgm59hj2rvfvma07zzc8 0 127839 5146697 5144156 2026-05-25T21:55:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146697 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Адно з найстарэйшых вядомых пісьмовых сведчанняў пра страву сустракаецца ў кнізе [[Р. Ладоўскі|Р.&nbsp;Ладоўскага]] «Прыродная гісторыя Каралеўства Польскага» (1780), дзе адзначалася{{sfn|Frankowska|1996|с=148}}: {{цытата|У Літве з бацвіння, то бок з лісця буракоў, робяць смачную, ахаладжальную страву, якую па-руску называюць халадзец.{{арыгінальны тэкст|pl|W Litwie z botwiny, to jest z liści buraków, robią potrawę smaczną, chłodzącą, po rusku chołodec zwaną.}}}} Неўзабаве ў фундаментальным «Слоўніку польскай мовы» [[Самуэль Багуміл Ліндэ|Самуэля Багуміла Ліндэ]] (1807—1814) словы «халадзец» і «халаднік» ({{lang-pl|chołodziec, chołodec}}) ужо былі афіцыйна зафіксаваныя як сінанімічныя назвы супу з бурачнага лісця, папулярнага ў гістарычнай Літве{{sfn|Frankowska|1996|с=142}}. У гэтым жа значэнні страву згадваў і [[Людвік Пяржына]] ў кнізе «Лекар для сялян...» (1793){{sfn|Frankowska|1996|с=142}}. Ранняе сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), у мемуарах пра жыццё ў [[Бяла Падляска|Бяле-Радзівілаўскай]] у канцы XVIII ст. ён згадвае як пакаштаваў халаднік ў мясцовай жанчыны, звяртае ўвагу на розніцу ў назве і сацыяльным статусе стравы<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і на смак спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а бо там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у [[Нясвіж]] да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Насуперак бацьку, яго сын, таксама прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Ёзэф Франк (лекар)|Ёзэф Франк]], пакінуў захопленыя ўражанні пра гэтую страву. Улетку таго ж 1805 года ў [[Вільня|Вільні]] ён быў запрошаны на абед князем [[Юзаф Мікалай Радзівіл|Юзафам Радзівілам]], якога лячыў, і так апісаў гэты вопыт{{sfn|Frankowska|1996|с=149}}: {{цытата|…на абед падалі халаднік літоўскі, прыгатаваны са смятаны, бацвіння, агуркоў, яек ўкрутую, ракавых шыек і кавалкаў лёду. Гэта была непараўнальная страва ў ліпеньскую спякоту, якая якраз тады стаяла… {{арыгінальны тэкст|pl|...podano na obiad chłodnik litewski, sporządzony ze śmietany, boćwiny, ogórków, jaj na twardo, szyjek rakowych i kawałków lodu. Była to niezrównana potrawa w upały lipcowe, jakie właśnie mieliśmy...}}}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem>}} {{цытата|<poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem>}} {{цытата|<poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem>}} Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У польскім літаратуразнаўстве пэўны час існавала дыскусія наконт таго, ці не азначала слова «халадзец» ({{lang-pl|chołodziec}}) у паэме Адама Міцкевіча «Пан Тадэвуш» [[Квашаніна|мясное жэле (квашаніну)]]. Прычынай стала пазнейшае семантычнае расслаенне: у сучасных усходнеславянскіх мовах «халадзец» — гэта мясная страва. Аднак даследчыкі даказалі, што ў часы Міцкевіча на тэрыторыі гістарычнай Літвы тэрміны «халаднік» і «халадзец» былі абсалютнымі сінонімамі і абазначалі выключна халодны суп на аснове бацвіння. Мясное жэле тады называлі інакш — «квашаніна», «студзяніна» або «галярэта»{{sfn|Frankowska|1996|с=144, 149}}. Важным доказам таго, што гаворка ідзе менавіта пра суп, стаў пераклад паэмы на беларускую мову, зроблены ў міжваенны час [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніславам Тарашкевічам]] (выдадзены ў 1984 годзе). Тарашкевіч паслядоўна пераклаў абодва польскія тэрміны адным беларускім словам: як «халадзец», так і «смачны халадзец забяляны». Наяўнасць азначэння «забяляны» (г. зн. запраўлены смятанай або малаком) адназначна сведчыць пра тое, што гэта вадкі суп, бо забяліць мяса ў жэле немагчыма{{sfn|Frankowska|1996|с=143—144, 147}}. Замена ж Міцкевічам у пятай кнізе паэмы слова «халадзец» на «халаднік» ({{lang-pl|I chłodnik zabielany milcząc żwawo jedli}}) тлумачыцца выключна фанетычнымі і паэтычнымі прычынамі{{sfn|Frankowska|1996|с=149—150}}. Акрамя таго, традыцыя Рэчы Паспалітай вымагала перад ежай піць гарэлку не пад суп, а ўсухамятку — перакусваючы [[пернік|пернікам]], таму халаднік у паэме выступаў менавіта як асноўная страва, пасля якой ішлі іншыя{{sfn|Frankowska|1996|с=150—151}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem>}} Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.}} {{цытата|Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.}} Шырокае апісанне гэтай стравы ў пачатку XIX стагоддзя пакінуў этнограф і ўраджэнец гістарычнай Літвы (Піншчыны) [[Лукаш Галамбёўскі]] ў працы «Дамы і двары» ({{lang-pl|Domy i dwory}}, 1830). Ён прыводзіць падрабязны рэцэпт менавіта «халадніка літоўскага»: перагатаванае ў квасе бацвінне, запраўленае смятанай, з даданнем ракавых шыек, кавалкаў цяляціны, каплуна або індыка, нарэзаных кубікамі сырых агуркоў і звараных укрутую яек. Усё гэта падавалася халодным, а пазней дадаваліся вараныя шпарагі і нарэзаная цыбуля або часнок{{sfn|Frankowska|1996|с=142—143}}. Удзельнік паўстання 1830—1831 гадоў [[Войцех Гачалкоўскі]] ва ўспамінах пакінуў згадку як улетку 1831 года, падчас стаянкі паўстанцкага войска ля вёскі [[Маляванка]] пад [[Вільня]]й, ён быў гасцінна прыняты ў маёнтку мясцовага шляхціца, дзе падавалі «выдатны халадзец літоўскі» ({{lang-pl|wyborny chołodec litewski}}), які елі разам з калдунамі і мяснымі стравамі<ref>{{кніга |аўтар=Goczałkowski W. |загаловак=Wspomnienia lat ubiegłych |месца=Kraków |выдавецтва=Czcionkami «Czasu» |год=1862 |том=II |старонак=170 |мова=pl |ref=Goczałkowski}}</ref>{{sfn|Frankowska|1996|с=149}}. Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта «халадніка літоўскага» апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з яго пазнейшых кніг нават згадвае «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''. — Wilno, 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Кухарка літоўская|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], з першага выдання (Вільня, 1854), «халаднік літоўскі» фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А маглі быць і скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы не ведалі сяляне, але маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» — напрыклад, сушаную рыбу, а пагатоў крутыя вараныя яйкі, якія ўрэшце ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У сярэдзіне XIX ст. халаднік быў штодзённай стравай сярод простага народа, хоць рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначаў, што ежа мясцовых славян і [[літоўцы|літоўцаў]] больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref name=":1">{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Шырокае ўжыванне стравы сярод сялянства пацвярджаюць і працы іншых этнографаў. Напрыклад, [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]] ў даследаванні «Гомельскія народныя песні» (1888), апісвае штодзённы рацыён беларусаў [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]], таксама фіксуе халаднік сярод асноўных летніх супоў, раўняючы яго ў рускамоўным выданні з [[акрошка]]й{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: {{цытата|А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" />}} У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Як у самую папулярную сярод англійскіх гаспадынь першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл, аўтарка памерла ў 1828, але кніга перавыдавалася ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 года рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Імаверна, рэцэпт запазычаны з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]] называла сябе на тытульным лісце «[[літвін]]кай, што жыве ва Украіне», дала рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=58—59 |мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле рэцэпту Марцішэўскай, гатавалі з дробнакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалі квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асабліва цікавы зафіксаваны Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку, бо ўжываць смятану і мяса ў пост нельга, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Этнограф [[Павел Шэйн]] так апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі ў самым канцы XIX ст. у працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»<ref name=":0" />: {{цытата|Вясновай і летняй парой першай кіслай стравай бывае ''халаднік'' з ''кісліцы'' (шчаўя), ''[[Снітка|шныці]]'' і бацвіння, якія спачатку адварваюць, потым сякуць і разбаўляюць квасам, за выключэннем кісліцы, якая мае ўласную кіслату. Прысмакамі да халадніку служаць: крышаная цыбуля, пераважна яе пер'е, агурочны цвет і, пры ўраджаі, крышаныя агуркі. Калі ёсць магчымасць, у халаднік кладуць малюшкі, сушаную рыбу, і рэдка туды дадаюць для закрасы малако і ''пасмятанне'' (г. зн. маслёнку). {{арыгінальны тэкст|ru|Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодни́къ'' изъ ''кисли́цы'' (щавеля), ''шны́ти'' и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)}}}} == У літоўскай кухні == У 1857 годзе этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у сваім нарысе «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» адзначаў, што ежа мясцовых славян і літоўцаў амаль не адрозніваецца. Пры гэтым, падрабязна апісваючы іх летні рацыён, ён не прыводзіць ніякай асобнай літоўскай назвы для гэтага супу<ref name=":1" />. У сучаснай [[Літоўская мова|літоўскай мове]] страва называецца ''šaltibarščiai'' (ад літ.: šaltas — халодны і ''barščiai'' — [[боршч]]). Лічаць, што назву халадніка на літоўскую мову пераклала пісьменніца {{нп5|Людвіка Дзіджулене|Людвіка Дзіджулене-Жмона|lt|Liudvika Didžiulienė}}<ref name="Lauzikas2024">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/laisvalaikis/13/2356320/lauzikas-apie-sarsala-del-saltibarsciu-jie-lietuviski-bet-nereiskia-kad-ne-lenkiski |title=Laužikas apie šaršalą dėl šaltibarščių: jie – lietuviški, bet nereiškia, kad ne lenkiški |publisher=LRT |date=9 верасня 2024 |lang=lt |accessdate=2025-01-02}}</ref>. У першым выданні яе кулінарнай кнігі «Літоўская гаспадыня» ({{lang-lt|Lietuvos gaspadinė}}; [[Тыльзіт]], 1893) рэцэпту халадніка няма<ref name="Zmona1893">{{кніга|спасылка=https://www.epaveldas.lt/preview?id=LNB1E9A640F|аўтар=Didžiulienė-Žmona L.|загаловак=Lietuvos gaspadinē, arba Pamokinimai kaip prigulincziai suvartoti Dievo dovanas|год=1893|месца=Tilžėje|выдавецтва=Ūkininkas|старонак=40}}</ref>. Упершыню ён там з’явіўся ў выданні 1895 года пад назвай «Šalti lietuviški barščiai» (халодны літоўскі боршч)<ref name="Zmona1895">{{кніга |аўтар=Didžiulienė-Žmona L. |загаловак=Lietuvos gaspadinė arba pamokinimai kaip prigulinčiai suvartoti Dievo dovanas |месца=Tilžėje |выдавецтва=Šėnkės spaustuvė |год=1895 |старонак=40 |спасылка=https://www.limis.lt/valuables/e/805391/428022500}}</ref>. Як аднаго слова назва фіксуецца ў 1894 годзе ў чатырохмоўным слоўніку {{Не перакладзена 5|Міколас Мяжыніс|Міколаса Мяжыніса|lt|Mykolas Miežinis}}, прычым з выкарыстаннем старой арфаграфіі — ''szaltibarszcziai'' і ''szaltbarszcziai''<ref name="Miezinis">{{кніга |аўтар=Miežinis M. |загаловак=Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas |месца=Tilžėje |год=1894 |старонак=292 |старонкі=212}}</ref>. У сучасным напісанні (''šaltibarščiai'') слова сустракаецца ў літоўска-англійскім слоўніку [[Антанас Лаліс|Антанаса Лаліса]], выдадзеным у [[Чыкага]] ў 1903 годзе<ref name="Lalis">{{кніга |аўтар=Lalis A. |загаловак=Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas. D. 1: Lietuviškai-angliška |месца=Chicago |выдавецтва=Lietuvos |год=1903 |старонак=382}}</ref>. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года шточэрвень у Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Тым не менш, вядомы літоўскі даследчык гастранамічнай спадчыны, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Рымвідас Лаўжыкас]] падкрэслівае, што халаднік паходзіць з агульных традыцый [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Ён адзначае: «Гэтая страва сапраўды літоўская, але гэта не значыць, што яна не польская, беларуская або латышская»<ref name="Lauzikas2024" />. == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|буракі]] абіраюць і буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Гародніну заліваюць халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]]. Перад падачай запраўляюць смятанай, крышаным кропам або іншай зелянінай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} * {{артыкул |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1888 |том=XIII |нумар=2 |старонкі=1—326 |ref=Радчанка}} * {{артыкул |аўтар=Frankowska M. |загаловак=Chołodziec, poezja i piernik |выданне=Pamiętnik Literacki |год=1996 |нумар=87/1 |старонкі=141—151 |мова=pl |спасылка=https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/pamietnik-literacki-czasopismo-kwartalne-poswiecone-historii-i-krytyce-literatury-polskiej/1996-tom-87-numer-1/pamietnik_literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1996-t87-n1-s141-151.pdf|ref=Frankowska}} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] 97elx5u4hfw8zwm8jpvupheb0z0qomq 5146700 5146697 2026-05-25T21:57:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5146700 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Адно з найстарэйшых вядомых пісьмовых сведчанняў пра страву сустракаецца ў кнізе [[Р. Ладоўскі|Р.&nbsp;Ладоўскага]] «Прыродная гісторыя Каралеўства Польскага» (1780), дзе адзначалася{{sfn|Frankowska|1996|с=148}}: {{цытата|У Літве з бацвіння, то бок з лісця буракоў, робяць смачную, ахаладжальную страву, якую па-руску называюць халадзец.{{арыгінальны тэкст|pl|W Litwie z botwiny, to jest z liści buraków, robią potrawę smaczną, chłodzącą, po rusku chołodec zwaną.}}}} Неўзабаве ў фундаментальным «Слоўніку польскай мовы» [[Самуэль Багуміл Ліндэ|Самуэля Багуміла Ліндэ]] (1807—1814) словы «халадзец» і «халаднік» ({{lang-pl|chołodziec, chołodec}}) ужо былі афіцыйна зафіксаваныя як сінанімічныя назвы супу з бурачнага лісця, папулярнага ў гістарычнай Літве{{sfn|Frankowska|1996|с=142}}. У гэтым жа значэнні страву згадваў і [[Людвік Пяржына]] ў кнізе «Лекар для сялян...» (1793){{sfn|Frankowska|1996|с=142}}. Ранняе сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), у мемуарах пра жыццё ў [[Бяла Падляска|Бяле-Радзівілаўскай]] у канцы XVIII ст. ён згадвае як пакаштаваў халаднік ў мясцовай жанчыны, звяртае ўвагу на розніцу ў назве і сацыяльным статусе стравы<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і на смак спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а бо там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у [[Нясвіж]] да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Насуперак бацьку, яго сын, таксама прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Ёзэф Франк (лекар)|Ёзэф Франк]], пакінуў захопленыя ўражанні пра гэтую страву. Улетку таго ж 1805 года ў [[Вільня|Вільні]] ён быў запрошаны на абед князем [[Юзаф Мікалай Радзівіл|Юзафам Радзівілам]], якога лячыў, і так апісаў гэты вопыт{{sfn|Frankowska|1996|с=149}}: {{цытата|…на абед падалі халаднік літоўскі, прыгатаваны са смятаны, бацвіння, агуркоў, яек ўкрутую, ракавых шыек і кавалкаў лёду. Гэта была непараўнальная страва ў ліпеньскую спякоту, якая якраз тады стаяла… {{арыгінальны тэкст|pl|...podano na obiad chłodnik litewski, sporządzony ze śmietany, boćwiny, ogórków, jaj na twardo, szyjek rakowych i kawałków lodu. Była to niezrównana potrawa w upały lipcowe, jakie właśnie mieliśmy...}}}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem>}} {{цытата|<poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem>}} {{цытата|<poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem>}} Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У польскім літаратуразнаўстве пэўны час існавала дыскусія наконт таго, ці не азначала слова «халадзец» ({{lang-pl|chołodziec}}) у паэме Адама Міцкевіча «Пан Тадэвуш» [[Квашаніна|мясное жэле (квашаніну)]]. Прычынай стала пазнейшае семантычнае расслаенне: у сучасных усходнеславянскіх мовах «халадзец» — гэта мясная страва. Аднак даследчыкі даказалі, што ў часы Міцкевіча на тэрыторыі гістарычнай Літвы тэрміны «халаднік» і «халадзец» былі абсалютнымі сінонімамі і абазначалі выключна халодны суп на аснове бацвіння. Мясное жэле тады называлі інакш — «квашаніна», «студзяніна» або «галярэта»{{sfn|Frankowska|1996|с=144, 149}}. Важным доказам таго, што гаворка ідзе менавіта пра суп, стаў пераклад паэмы на беларускую мову, зроблены ў міжваенны час [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніславам Тарашкевічам]] (выдадзены ў 1984 годзе). Тарашкевіч паслядоўна пераклаў абодва польскія тэрміны адным беларускім словам: як «халадзец», так і «смачны халадзец забяляны». Наяўнасць азначэння «забяляны» (г. зн. запраўлены смятанай або малаком) адназначна сведчыць пра тое, што гэта вадкі суп, бо забяліць мяса ў жэле немагчыма{{sfn|Frankowska|1996|с=143—144, 147}}. Замена ж Міцкевічам у пятай кнізе паэмы слова «халадзец» на «халаднік» ({{lang-pl|I chłodnik zabielany milcząc żwawo jedli}}) тлумачыцца выключна фанетычнымі і паэтычнымі прычынамі{{sfn|Frankowska|1996|с=149—150}}. Акрамя таго, традыцыя Рэчы Паспалітай вымагала перад ежай піць гарэлку не пад суп, а ўсухамятку — перакусваючы [[пернік|пернікам]], таму халаднік у паэме выступаў менавіта як асноўная страва, пасля якой ішлі іншыя{{sfn|Frankowska|1996|с=150—151}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem>}} Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.}} {{цытата|Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.}} Падрабязнае апісанне гэтай стравы ў пачатку XIX стагоддзя пакінуў этнограф і ўраджэнец гістарычнай Літвы (Піншчыны) [[Лукаш Галамбёўскі]] ў працы «Дамы і двары» ({{lang-pl|Domy i dwory}}, 1830). Ён прыводзіць падрабязны рэцэпт менавіта «халадніка літоўскага»: адваранае ў квасе бацвінне, запраўленае смятанай, з даданнем ракавых шыек, кавалкаў цяляціны, каплуна або індыка, нарэзаных кубікамі сырых агуркоў і звараных укрутую яек. Усё гэта падавалася халодным, а пазней дадаваліся вараныя шпарагі і нарэзаная цыбуля або часнок{{sfn|Frankowska|1996|с=142—143}}. Удзельнік паўстання 1830—1831 гадоў [[Войцех Гачалкоўскі]] ва ўспамінах пакінуў згадку як улетку 1831 года, падчас стаянкі паўстанцкага войска ля вёскі [[Маляванка]] пад [[Вільня]]й, ён быў гасцінна прыняты ў маёнтку мясцовага шляхціца, дзе падавалі «выдатны халадзец літоўскі» ({{lang-pl|wyborny chołodec litewski}}), які елі разам з калдунамі і мяснымі стравамі<ref>{{кніга |аўтар=Goczałkowski W. |загаловак=Wspomnienia lat ubiegłych |месца=Kraków |выдавецтва=Czcionkami «Czasu» |год=1862 |том=II |старонак=170 |мова=pl |ref=Goczałkowski}}</ref>{{sfn|Frankowska|1996|с=149}}. Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта «халадніка літоўскага» апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з яго пазнейшых кніг нават згадвае «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''. — Wilno, 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У «[[Кухарка літоўская|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], з першага выдання (Вільня, 1854), «халаднік літоўскі» фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А маглі быць і скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы не ведалі сяляне, але маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» — напрыклад, сушаную рыбу, а пагатоў крутыя вараныя яйкі, якія ўрэшце ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У сярэдзіне XIX ст. халаднік быў штодзённай стравай сярод простага народа, хоць рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначаў, што ежа мясцовых славян і [[літоўцы|літоўцаў]] больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref name=":1">{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Шырокае ўжыванне стравы сярод сялянства пацвярджаюць і працы іншых этнографаў. Напрыклад, [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]] ў даследаванні «Гомельскія народныя песні» (1888), апісвае штодзённы рацыён беларусаў [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]], таксама фіксуе халаднік сярод асноўных летніх супоў, раўняючы яго ў рускамоўным выданні з [[акрошка]]й{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: {{цытата|А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" />}} У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Як у самую папулярную сярод англійскіх гаспадынь першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл, аўтарка памерла ў 1828, але кніга перавыдавалася ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 года рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Імаверна, рэцэпт запазычаны з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]] называла сябе на тытульным лісце «[[літвін]]кай, што жыве ва Украіне», дала рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=58—59 |мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле рэцэпту Марцішэўскай, гатавалі з дробнакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалі квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асабліва цікавы зафіксаваны Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку, бо ўжываць смятану і мяса ў пост нельга, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Этнограф [[Павел Шэйн]] так апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі ў самым канцы XIX ст. у працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»<ref name=":0" />: {{цытата|Вясновай і летняй парой першай кіслай стравай бывае ''халаднік'' з ''кісліцы'' (шчаўя), ''[[Снітка|шныці]]'' і бацвіння, якія спачатку адварваюць, потым сякуць і разбаўляюць квасам, за выключэннем кісліцы, якая мае ўласную кіслату. Прысмакамі да халадніку служаць: крышаная цыбуля, пераважна яе пер'е, агурочны цвет і, пры ўраджаі, крышаныя агуркі. Калі ёсць магчымасць, у халаднік кладуць малюшкі, сушаную рыбу, і рэдка туды дадаюць для закрасы малако і ''пасмятанне'' (г. зн. маслёнку). {{арыгінальны тэкст|ru|Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодни́къ'' изъ ''кисли́цы'' (щавеля), ''шны́ти'' и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)}}}} == У літоўскай кухні == У 1857 годзе этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у сваім нарысе «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» адзначаў, што ежа мясцовых славян і літоўцаў амаль не адрозніваецца. Пры гэтым, падрабязна апісваючы іх летні рацыён, ён не прыводзіць ніякай асобнай літоўскай назвы для гэтага супу<ref name=":1" />. У сучаснай [[Літоўская мова|літоўскай мове]] страва называецца ''šaltibarščiai'' (ад літ.: šaltas — халодны і ''barščiai'' — [[боршч]]). Лічаць, што назву халадніка на літоўскую мову пераклала пісьменніца {{нп5|Людвіка Дзіджулене|Людвіка Дзіджулене-Жмона|lt|Liudvika Didžiulienė}}<ref name="Lauzikas2024">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/laisvalaikis/13/2356320/lauzikas-apie-sarsala-del-saltibarsciu-jie-lietuviski-bet-nereiskia-kad-ne-lenkiski |title=Laužikas apie šaršalą dėl šaltibarščių: jie – lietuviški, bet nereiškia, kad ne lenkiški |publisher=LRT |date=9 верасня 2024 |lang=lt |accessdate=2025-01-02}}</ref>. У першым выданні яе кулінарнай кнігі «Літоўская гаспадыня» ({{lang-lt|Lietuvos gaspadinė}}; [[Тыльзіт]], 1893) рэцэпту халадніка няма<ref name="Zmona1893">{{кніга|спасылка=https://www.epaveldas.lt/preview?id=LNB1E9A640F|аўтар=Didžiulienė-Žmona L.|загаловак=Lietuvos gaspadinē, arba Pamokinimai kaip prigulincziai suvartoti Dievo dovanas|год=1893|месца=Tilžėje|выдавецтва=Ūkininkas|старонак=40}}</ref>. Упершыню ён там з’явіўся ў выданні 1895 года пад назвай «Šalti lietuviški barščiai» (халодны літоўскі боршч)<ref name="Zmona1895">{{кніга |аўтар=Didžiulienė-Žmona L. |загаловак=Lietuvos gaspadinė arba pamokinimai kaip prigulinčiai suvartoti Dievo dovanas |месца=Tilžėje |выдавецтва=Šėnkės spaustuvė |год=1895 |старонак=40 |спасылка=https://www.limis.lt/valuables/e/805391/428022500}}</ref>. Як аднаго слова назва фіксуецца ў 1894 годзе ў чатырохмоўным слоўніку {{Не перакладзена 5|Міколас Мяжыніс|Міколаса Мяжыніса|lt|Mykolas Miežinis}}, прычым з выкарыстаннем старой арфаграфіі — ''szaltibarszcziai'' і ''szaltbarszcziai''<ref name="Miezinis">{{кніга |аўтар=Miežinis M. |загаловак=Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas |месца=Tilžėje |год=1894 |старонак=292 |старонкі=212}}</ref>. У сучасным напісанні (''šaltibarščiai'') слова сустракаецца ў літоўска-англійскім слоўніку [[Антанас Лаліс|Антанаса Лаліса]], выдадзеным у [[Чыкага]] ў 1903 годзе<ref name="Lalis">{{кніга |аўтар=Lalis A. |загаловак=Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas. D. 1: Lietuviškai-angliška |месца=Chicago |выдавецтва=Lietuvos |год=1903 |старонак=382}}</ref>. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года шточэрвень у Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Тым не менш, вядомы літоўскі даследчык гастранамічнай спадчыны, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Рымвідас Лаўжыкас]] падкрэслівае, што халаднік паходзіць з агульных традыцый [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Ён адзначае: «Гэтая страва сапраўды літоўская, але гэта не значыць, што яна не польская, беларуская або латышская»<ref name="Lauzikas2024" />. == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|буракі]] абіраюць і буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Гародніну заліваюць халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]]. Перад падачай запраўляюць смятанай, крышаным кропам або іншай зелянінай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} * {{артыкул |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1888 |том=XIII |нумар=2 |старонкі=1—326 |ref=Радчанка}} * {{артыкул |аўтар=Frankowska M. |загаловак=Chołodziec, poezja i piernik |выданне=Pamiętnik Literacki |год=1996 |нумар=87/1 |старонкі=141—151 |мова=pl |спасылка=https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/pamietnik-literacki-czasopismo-kwartalne-poswiecone-historii-i-krytyce-literatury-polskiej/1996-tom-87-numer-1/pamietnik_literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1996-t87-n1-s141-151.pdf|ref=Frankowska}} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] nnh1zv3501xx8m1k3vas2d6l5uu5rf3 5146711 5146700 2026-05-25T22:21:44Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5146711 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Паводле захаванага рэцэпта, гэты каралеўскі халаднік гатавалі са смятаны, агурочнага квасу, свежавыціснутага лімоннага соку, вараных ракавых шыек і нарэзанага кубікамі далікатнага мяса птушкі (каплуна ці курыцы) або мяккай цяляціны. Таксама дадавалі варанае бацвінне, якое Трэма дазваляў замяняць шчаўем або зялёнай цыбуляй, свежыя і кіслыя агуркі, кроп і белы перац. Суп абавязкова ахалоджвалі, падаючы з кавалкамі лёду<ref name="Dumanowski">{{cite web |url=https://blogi.natemat.pl/311609,chlodniki-dwoch-mistrzow |title=Chłodniki dwóch mistrzów |author=Dumanowski J. |date=12 чэрвеня 2020 |publisher=natemat.pl |lang=pl |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Адно з найстарэйшых вядомых пісьмовых сведчанняў пра страву сустракаецца ў кнізе [[Р. Ладоўскі|Р.&nbsp;Ладоўскага]] «Прыродная гісторыя Каралеўства Польскага» (1780), дзе адзначалася{{sfn|Frankowska|1996|с=148}}: {{цытата|У Літве з бацвіння, то бок з лісця буракоў, робяць смачную, ахаладжальную страву, якую па-руску называюць халадзец.{{арыгінальны тэкст|pl|W Litwie z botwiny, to jest z liści buraków, robią potrawę smaczną, chłodzącą, po rusku chołodec zwaną.}}}} Неўзабаве ў фундаментальным «Слоўніку польскай мовы» [[Самуэль Багуміл Ліндэ|Самуэля Багуміла Ліндэ]] (1807—1814) словы «халадзец» і «халаднік» ({{lang-pl|chołodziec, chołodec}}) ужо былі афіцыйна зафіксаваныя як сінанімічныя назвы супу з бурачнага лісця, папулярнага ў гістарычнай Літве{{sfn|Frankowska|1996|с=142}}. У гэтым жа значэнні страву згадваў і [[Людвік Пяржына]] ў кнізе «Лекар для сялян...» (1793){{sfn|Frankowska|1996|с=142}}. Ранняе сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), у мемуарах пра жыццё ў [[Бяла Падляска|Бяле-Радзівілаўскай]] у канцы XVIII ст. ён згадвае як пакаштаваў халаднік ў мясцовай жанчыны, звяртае ўвагу на розніцу ў назве і сацыяльным статусе стравы<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і на смак спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а бо там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у [[Нясвіж]] да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Насуперак бацьку, яго сын, таксама прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Ёзэф Франк (лекар)|Ёзэф Франк]], пакінуў захопленыя ўражанні пра гэтую страву. Улетку таго ж 1805 года ў [[Вільня|Вільні]] ён быў запрошаны на абед князем [[Юзаф Мікалай Радзівіл|Юзафам Радзівілам]], якога лячыў, і так апісаў гэты вопыт{{sfn|Frankowska|1996|с=149}}: {{цытата|…на абед падалі халаднік літоўскі, прыгатаваны са смятаны, бацвіння, агуркоў, яек ўкрутую, ракавых шыек і кавалкаў лёду. Гэта была непараўнальная страва ў ліпеньскую спякоту, якая якраз тады стаяла… {{арыгінальны тэкст|pl|...podano na obiad chłodnik litewski, sporządzony ze śmietany, boćwiny, ogórków, jaj na twardo, szyjek rakowych i kawałków lodu. Była to niezrównana potrawa w upały lipcowe, jakie właśnie mieliśmy...}}}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem>}} {{цытата|<poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem>}} {{цытата|<poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem>}} Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У польскім літаратуразнаўстве пэўны час існавала дыскусія наконт таго, ці не азначала слова «халадзец» ({{lang-pl|chołodziec}}) у паэме Адама Міцкевіча «Пан Тадэвуш» [[Квашаніна|мясное жэле (квашаніну)]]. Прычынай стала пазнейшае семантычнае расслаенне: у сучасных усходнеславянскіх мовах «халадзец» — гэта мясная страва. Аднак даследчыкі даказалі, што ў часы Міцкевіча на тэрыторыі гістарычнай Літвы тэрміны «халаднік» і «халадзец» былі абсалютнымі сінонімамі і абазначалі выключна халодны суп на аснове бацвіння. Мясное жэле тады называлі інакш — «квашаніна», «студзяніна» або «галярэта»{{sfn|Frankowska|1996|с=144, 149}}. Важным доказам таго, што гаворка ідзе менавіта пра суп, стаў пераклад паэмы на беларускую мову, зроблены ў міжваенны час [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніславам Тарашкевічам]] (выдадзены ў 1984 годзе). Тарашкевіч паслядоўна пераклаў абодва польскія тэрміны адным беларускім словам: як «халадзец», так і «смачны халадзец забяляны». Наяўнасць азначэння «забяляны» (г. зн. запраўлены смятанай або малаком) адназначна сведчыць пра тое, што гэта вадкі суп, бо забяліць мяса ў жэле немагчыма{{sfn|Frankowska|1996|с=143—144, 147}}. Замена ж Міцкевічам у пятай кнізе паэмы слова «халадзец» на «халаднік» ({{lang-pl|I chłodnik zabielany milcząc żwawo jedli}}) тлумачыцца выключна фанетычнымі і паэтычнымі прычынамі{{sfn|Frankowska|1996|с=149—150}}. Акрамя таго, традыцыя Рэчы Паспалітай вымагала перад ежай піць гарэлку не пад суп, а ўсухамятку — перакусваючы [[пернік|пернікам]], таму халаднік у паэме выступаў менавіта як асноўная страва, пасля якой ішлі іншыя{{sfn|Frankowska|1996|с=150—151}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem>}} Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.}} {{цытата|Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.}} Падрабязнае апісанне гэтай стравы ў пачатку XIX стагоддзя пакінуў этнограф і ўраджэнец гістарычнай Літвы (Піншчыны) [[Лукаш Галамбёўскі]] ў працы «Дамы і двары» ({{lang-pl|Domy i dwory}}, 1830). Ён прыводзіць падрабязны рэцэпт менавіта «халадніка літоўскага»: адваранае ў квасе бацвінне, запраўленае смятанай, з даданнем ракавых шыек, кавалкаў цяляціны, каплуна або індыка, нарэзаных кубікамі сырых агуркоў і звараных укрутую яек. Усё гэта падавалася халодным, а пазней дадаваліся вараныя шпарагі і нарэзаная цыбуля або часнок{{sfn|Frankowska|1996|с=142—143}}. Удзельнік паўстання 1830—1831 гадоў [[Войцех Гачалкоўскі]] ва ўспамінах пакінуў згадку як улетку 1831 года, падчас стаянкі паўстанцкага войска ля вёскі [[Маляванка]] пад [[Вільня]]й, ён быў гасцінна прыняты ў маёнтку мясцовага шляхціца, дзе падавалі «выдатны халадзец літоўскі» ({{lang-pl|wyborny chołodec litewski}}), які елі разам з калдунамі і мяснымі стравамі<ref>{{кніга |аўтар=Goczałkowski W. |загаловак=Wspomnienia lat ubiegłych |месца=Kraków |выдавецтва=Czcionkami «Czasu» |год=1862 |том=II |старонак=170 |мова=pl |ref=Goczałkowski}}</ref>{{sfn|Frankowska|1996|с=149}}. Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта «халадніка літоўскага» апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з яго пазнейшых кніг нават згадвае «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''. — Wilno, 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У сваіх выданнях Ян Шытлер апісаў цэлую серыю разнастайных халаднікоў. Яго «Халаднік польскі» (1830) нагадваў каралеўскі рэцэпт Трэма, але кухар раіў загушчаць суп працёртымі варанымі жаўткамі, а акрамя буракоў і ракаў дадаваць шпарагі, кіслявы рыбны булён і [[Кервель|трыбульку]]. У «Халадніку рускім» асновай быў хлебны квас з буракамі, свежымі агуркамі, эстрагонам і рыбным булёнам, у якім плавалі кавалкі варанага [[Асятры|асятра]]<ref name="Dumanowski" />. У «[[Кухарка літоўская|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], з першага выдання (Вільня, 1854), «халаднік літоўскі» фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А маглі быць і скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы не ведалі сяляне, але маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» — напрыклад, сушаную рыбу, а пагатоў крутыя вараныя яйкі, якія ўрэшце ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У сярэдзіне XIX ст. халаднік быў штодзённай стравай сярод простага народа, хоць рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначаў, што ежа мясцовых славян і [[літоўцы|літоўцаў]] больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref name=":1">{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Шырокае ўжыванне стравы сярод сялянства пацвярджаюць і працы іншых этнографаў. Напрыклад, [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]] ў даследаванні «Гомельскія народныя песні» (1888), апісвае штодзённы рацыён беларусаў [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]], таксама фіксуе халаднік сярод асноўных летніх супоў, раўняючы яго ў рускамоўным выданні з [[акрошка]]й{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: {{цытата|А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" />}} У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Як у самую папулярную сярод англійскіх гаспадынь першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл, аўтарка памерла ў 1828, але кніга перавыдавалася ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 года рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Імаверна, рэцэпт запазычаны з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]] называла сябе на тытульным лісце «[[літвін]]кай, што жыве ва Украіне», дала рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=58—59 |мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле рэцэпту Марцішэўскай, гатавалі з дробнакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалі квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асабліва цікавы зафіксаваны Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку, бо ўжываць смятану і мяса ў пост нельга, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Этнограф [[Павел Шэйн]] так апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі ў самым канцы XIX ст. у працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»<ref name=":0" />: {{цытата|Вясновай і летняй парой першай кіслай стравай бывае ''халаднік'' з ''кісліцы'' (шчаўя), ''[[Снітка|шныці]]'' і бацвіння, якія спачатку адварваюць, потым сякуць і разбаўляюць квасам, за выключэннем кісліцы, якая мае ўласную кіслату. Прысмакамі да халадніку служаць: крышаная цыбуля, пераважна яе пер'е, агурочны цвет і, пры ўраджаі, крышаныя агуркі. Калі ёсць магчымасць, у халаднік кладуць малюшкі, сушаную рыбу, і рэдка туды дадаюць для закрасы малако і ''пасмятанне'' (г. зн. маслёнку). {{арыгінальны тэкст|ru|Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодни́къ'' изъ ''кисли́цы'' (щавеля), ''шны́ти'' и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)}}}} == У літоўскай кухні == У 1857 годзе этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у сваім нарысе «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» адзначаў, што ежа мясцовых славян і літоўцаў амаль не адрозніваецца. Пры гэтым, падрабязна апісваючы іх летні рацыён, ён не прыводзіць ніякай асобнай літоўскай назвы для гэтага супу<ref name=":1" />. У сучаснай [[Літоўская мова|літоўскай мове]] страва называецца ''šaltibarščiai'' (ад літ.: šaltas — халодны і ''barščiai'' — [[боршч]]). Лічаць, што назву халадніка на літоўскую мову пераклала пісьменніца {{нп5|Людвіка Дзіджулене|Людвіка Дзіджулене-Жмона|lt|Liudvika Didžiulienė}}<ref name="Lauzikas2024">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/laisvalaikis/13/2356320/lauzikas-apie-sarsala-del-saltibarsciu-jie-lietuviski-bet-nereiskia-kad-ne-lenkiski |title=Laužikas apie šaršalą dėl šaltibarščių: jie – lietuviški, bet nereiškia, kad ne lenkiški |publisher=LRT |date=9 верасня 2024 |lang=lt |accessdate=2025-01-02}}</ref>. У першым выданні яе кулінарнай кнігі «Літоўская гаспадыня» ({{lang-lt|Lietuvos gaspadinė}}; [[Тыльзіт]], 1893) рэцэпту халадніка няма<ref name="Zmona1893">{{кніга|спасылка=https://www.epaveldas.lt/preview?id=LNB1E9A640F|аўтар=Didžiulienė-Žmona L.|загаловак=Lietuvos gaspadinē, arba Pamokinimai kaip prigulincziai suvartoti Dievo dovanas|год=1893|месца=Tilžėje|выдавецтва=Ūkininkas|старонак=40}}</ref>. Упершыню ён там з’явіўся ў выданні 1895 года пад назвай «Šalti lietuviški barščiai» (халодны літоўскі боршч)<ref name="Zmona1895">{{кніга |аўтар=Didžiulienė-Žmona L. |загаловак=Lietuvos gaspadinė arba pamokinimai kaip prigulinčiai suvartoti Dievo dovanas |месца=Tilžėje |выдавецтва=Šėnkės spaustuvė |год=1895 |старонак=40 |спасылка=https://www.limis.lt/valuables/e/805391/428022500}}</ref>. Як аднаго слова назва фіксуецца ў 1894 годзе ў чатырохмоўным слоўніку {{Не перакладзена 5|Міколас Мяжыніс|Міколаса Мяжыніса|lt|Mykolas Miežinis}}, прычым з выкарыстаннем старой арфаграфіі — ''szaltibarszcziai'' і ''szaltbarszcziai''<ref name="Miezinis">{{кніга |аўтар=Miežinis M. |загаловак=Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas |месца=Tilžėje |год=1894 |старонак=292 |старонкі=212}}</ref>. У сучасным напісанні (''šaltibarščiai'') слова сустракаецца ў літоўска-англійскім слоўніку [[Антанас Лаліс|Антанаса Лаліса]], выдадзеным у [[Чыкага]] ў 1903 годзе<ref name="Lalis">{{кніга |аўтар=Lalis A. |загаловак=Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas. D. 1: Lietuviškai-angliška |месца=Chicago |выдавецтва=Lietuvos |год=1903 |старонак=382}}</ref>. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года шточэрвень у Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Тым не менш, вядомы літоўскі даследчык гастранамічнай спадчыны, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Рымвідас Лаўжыкас]] падкрэслівае, што халаднік паходзіць з агульных традыцый [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Ён адзначае: «Гэтая страва сапраўды літоўская, але гэта не значыць, што яна не польская, беларуская або латышская»<ref name="Lauzikas2024" />. == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|буракі]] абіраюць і буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Гародніну заліваюць халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]]. Перад падачай запраўляюць смятанай, крышаным кропам або іншай зелянінай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} * {{артыкул |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1888 |том=XIII |нумар=2 |старонкі=1—326 |ref=Радчанка}} * {{артыкул |аўтар=Frankowska M. |загаловак=Chołodziec, poezja i piernik |выданне=Pamiętnik Literacki |год=1996 |нумар=87/1 |старонкі=141—151 |мова=pl |спасылка=https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/pamietnik-literacki-czasopismo-kwartalne-poswiecone-historii-i-krytyce-literatury-polskiej/1996-tom-87-numer-1/pamietnik_literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1996-t87-n1-s141-151.pdf|ref=Frankowska}} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] j2uvsyst7oep4t25mg1yk4adil74p53 5146719 5146711 2026-05-25T22:53:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146719 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Паводле захаванага рэцэпта, гэты каралеўскі халаднік гатавалі са смятаны, агурочнага квасу, свежавыціснутага лімоннага соку, вараных ракавых шыек і нарэзанага кубікамі далікатнага мяса птушкі (каплуна ці курыцы) або мяккай цяляціны. Таксама дадавалі варанае бацвінне, якое Трэма дазваляў замяняць шчаўем або зялёнай цыбуляй, свежыя і кіслыя агуркі, кроп і белы перац. Суп абавязкова ахалоджвалі, падаючы з кавалкамі лёду<ref name="Dumanowski">{{cite web |url=https://blogi.natemat.pl/311609,chlodniki-dwoch-mistrzow |title=Chłodniki dwóch mistrzów |author=Dumanowski J. |date=12 чэрвеня 2020 |publisher=natemat.pl |lang=pl |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Адно з найстарэйшых вядомых пісьмовых сведчанняў пра страву сустракаецца ў кнізе [[Р. Ладоўскі|Р.&nbsp;Ладоўскага]] «Прыродная гісторыя Каралеўства Польскага» (1780), дзе адзначалася{{sfn|Frankowska|1996|с=148}}: {{цытата|У Літве з бацвіння, то бок з лісця буракоў, робяць смачную, ахаладжальную страву, якую па-руску называюць халадзец.{{арыгінальны тэкст|pl|W Litwie z botwiny, to jest z liści buraków, robią potrawę smaczną, chłodzącą, po rusku chołodec zwaną.}}}} Неўзабаве ў фундаментальным «Слоўніку польскай мовы» [[Самуэль Багуміл Ліндэ|Самуэля Багуміла Ліндэ]] (1807—1814) словы «халадзец» і «халаднік» ({{lang-pl|chołodziec, chołodec}}) ужо былі афіцыйна зафіксаваныя як сінанімічныя назвы супу з бурачнага лісця, папулярнага ў гістарычнай Літве{{sfn|Frankowska|1996|с=142}}. У гэтым жа значэнні страву згадваў і [[Людвік Пяржына]] ў кнізе «Лекар для сялян...» (1793){{sfn|Frankowska|1996|с=142}}. Ранняе сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), у мемуарах пра жыццё ў [[Бяла Падляска|Бяле-Радзівілаўскай]] у канцы XVIII ст. ён згадвае як пакаштаваў халаднік ў мясцовай жанчыны, звяртае ўвагу на розніцу ў назве і сацыяльным статусе стравы<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і на смак спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а бо там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у [[Нясвіж]] да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Насуперак бацьку, яго сын, таксама прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Ёзэф Франк (лекар)|Ёзэф Франк]], пакінуў захопленыя ўражанні пра гэтую страву. Улетку таго ж 1805 года ў [[Вільня|Вільні]] ён быў запрошаны на абед князем [[Юзаф Мікалай Радзівіл|Юзафам Радзівілам]], якога лячыў, і так апісаў гэты вопыт{{sfn|Frankowska|1996|с=149}}: {{цытата|…на абед падалі халаднік літоўскі, прыгатаваны са смятаны, бацвіння, агуркоў, яек ўкрутую, ракавых шыек і кавалкаў лёду. Гэта была непараўнальная страва ў ліпеньскую спякоту, якая якраз тады стаяла… {{арыгінальны тэкст|pl|...podano na obiad chłodnik litewski, sporządzony ze śmietany, boćwiny, ogórków, jaj na twardo, szyjek rakowych i kawałków lodu. Była to niezrównana potrawa w upały lipcowe, jakie właśnie mieliśmy...}}}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem>}} {{цытата|<poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem>}} {{цытата|<poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem>}} Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У польскім літаратуразнаўстве пэўны час існавала дыскусія наконт таго, ці не азначала слова «халадзец» ({{lang-pl|chołodziec}}) у паэме Адама Міцкевіча «Пан Тадэвуш» [[Квашаніна|мясное жэле (квашаніну)]]. Прычынай стала пазнейшае семантычнае расслаенне: у сучасных усходнеславянскіх мовах «халадзец» — гэта мясная страва. Аднак даследчыкі даказалі, што ў часы Міцкевіча на тэрыторыі гістарычнай Літвы тэрміны «халаднік» і «халадзец» былі абсалютнымі сінонімамі і абазначалі выключна халодны суп на аснове бацвіння. Мясное жэле тады называлі інакш — «квашаніна», «студзяніна» або «галярэта»{{sfn|Frankowska|1996|с=144, 149}}. Важным доказам таго, што гаворка ідзе менавіта пра суп, стаў пераклад паэмы на беларускую мову, зроблены ў міжваенны час [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніславам Тарашкевічам]] (выдадзены ў 1984 годзе). Тарашкевіч паслядоўна пераклаў абодва польскія тэрміны адным беларускім словам: як «халадзец», так і «смачны халадзец забяляны». Наяўнасць азначэння «забяляны» (г. зн. запраўлены смятанай або малаком) адназначна сведчыць пра тое, што гэта вадкі суп, бо забяліць мяса ў жэле немагчыма{{sfn|Frankowska|1996|с=143—144, 147}}. Замена ж Міцкевічам у пятай кнізе паэмы слова «халадзец» на «халаднік» ({{lang-pl|I chłodnik zabielany milcząc żwawo jedli}}) тлумачыцца выключна фанетычнымі і паэтычнымі прычынамі{{sfn|Frankowska|1996|с=149—150}}. Акрамя таго, традыцыя Рэчы Паспалітай вымагала перад ежай піць гарэлку не пад суп, а ўсухамятку — перакусваючы [[пернік|пернікам]], таму халаднік у паэме выступаў менавіта як асноўная страва, пасля якой ішлі іншыя{{sfn|Frankowska|1996|с=150—151}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem>}} Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.}} {{цытата|Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.}} Падрабязнае апісанне гэтай стравы ў пачатку XIX стагоддзя пакінуў этнограф і ўраджэнец гістарычнай Літвы (Піншчыны) [[Лукаш Галамбёўскі]] ў працы «Дамы і двары» ({{lang-pl|Domy i dwory}}, 1830). Ён прыводзіць падрабязны рэцэпт менавіта «халадніка літоўскага»: адваранае ў квасе бацвінне, запраўленае смятанай, з даданнем ракавых шыек, кавалкаў цяляціны, каплуна або індыка, нарэзаных кубікамі сырых агуркоў і звараных укрутую яек. Усё гэта падавалася халодным, а пазней дадаваліся вараныя шпарагі і нарэзаная цыбуля або часнок{{sfn|Frankowska|1996|с=142—143}}. Удзельнік паўстання 1830—1831 гадоў [[Войцех Гачалкоўскі]] ва ўспамінах пакінуў згадку як улетку 1831 года, падчас стаянкі паўстанцкага войска ля вёскі [[Маляванка]] пад [[Вільня]]й, ён быў гасцінна прыняты ў маёнтку мясцовага шляхціца, дзе падавалі «выдатны халадзец літоўскі» ({{lang-pl|wyborny chołodec litewski}}), які елі разам з калдунамі і мяснымі стравамі<ref>{{кніга |аўтар=Goczałkowski W. |загаловак=Wspomnienia lat ubiegłych |месца=Kraków |выдавецтва=Czcionkami «Czasu» |год=1862 |том=II |старонак=170 |мова=pl |ref=Goczałkowski}}</ref>{{sfn|Frankowska|1996|с=149}}. Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта «халадніка літоўскага» апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з яго пазнейшых кніг нават згадвае «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''. — Wilno, 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У сваіх выданнях Ян Шытлер апісаў цэлую серыю разнастайных халаднікоў. Яго «Халаднік польскі» (1830) нагадваў каралеўскі рэцэпт Трэма, але кухар раіў загушчаць суп працёртымі варанымі жаўткамі, а акрамя буракоў і ракаў дадаваць шпарагі, кіслявы рыбны булён і [[Кервель|трыбульку]]. У «Халадніку рускім» асновай быў хлебны квас з буракамі, свежымі агуркамі, эстрагонам і рыбным булёнам, у якім плавалі кавалкі варанага [[Асятры|асятра]]<ref name="Dumanowski" />. У «[[Кухарка літоўская|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], з першага выдання (Вільня, 1854), «халаднік літоўскі» фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А маглі быць і скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы не ведалі сяляне, але маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» — напрыклад, сушаную рыбу, а пагатоў крутыя вараныя яйкі, якія ўрэшце ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У 1859 годзе ў расійскім выданні «[[Працы Імператарскага Вольнага эканамічнага таварыства]]» была надрукавана нататка «Пра літоўскія стравы», дзе халаднік (у тэксце — ''хлодникъ'' або ''холодецъ'') згадваўся як выключная нацыянальная страва [[літоўцы|літоўцаў]] і [[жамойты|жамойт]]аў нароўні з [[Верашчака|верашчакай]], [[юшнік|юшнікам]], [[шупеня|шупеняй]] і [[канапляннікі|канапляннікамі]]. Паводле апісання, багаты халаднік рабілі з дробна нарэзаных вараных буракоў, яек укрутую, ракаў і цяляціны, запраўляючы ўсё смятанай, свежымі агуркамі і кропам. Аўтар нататкі асобна падкрэсліваў важнасць тэмпературы падачы{{sfn|Труды ИВЭО|1859|с=16—17}}: {{цытата|Але такая акрошка яшчэ не была б халадніком, калі б яна сапраўды не была халоднай, і для гэтага, калі падаюць на стол, кладуць у яе і кавалак лёду. {{арыгінальны тэкст|ru|Но такая окрошка еще не была бы холодникомъ, если бъ она дѣйствительно не была холодною, и для этого, когда подаютъ на столъ, кладутъ въ нее и кусокъ льду.}}}} У сярэдзіне XIX ст. халаднік быў штодзённай стравай сярод простага народа, хоць рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначаў, што ежа мясцовых славян і [[літоўцы|літоўцаў]] больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref name=":1">{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Шырокае ўжыванне стравы сярод сялянства пацвярджаюць і працы іншых этнографаў. Напрыклад, [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]] ў даследаванні «Гомельскія народныя песні» (1888), апісвае штодзённы рацыён беларусаў [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]], таксама фіксуе халаднік сярод асноўных летніх супоў, раўняючы яго ў рускамоўным выданні з [[акрошка]]й{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: {{цытата|А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" />}} У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Як у самую папулярную сярод англійскіх гаспадынь першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл, аўтарка памерла ў 1828, але кніга перавыдавалася ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 года рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Імаверна, рэцэпт запазычаны з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]] называла сябе на тытульным лісце «[[літвін]]кай, што жыве ва Украіне», дала рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=58—59 |мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле рэцэпту Марцішэўскай, гатавалі з дробнакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалі квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асабліва цікавы зафіксаваны Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку, бо ўжываць смятану і мяса ў пост нельга, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Этнограф [[Павел Шэйн]] так апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі ў самым канцы XIX ст. у працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»<ref name=":0" />: {{цытата|Вясновай і летняй парой першай кіслай стравай бывае ''халаднік'' з ''кісліцы'' (шчаўя), ''[[Снітка|шныці]]'' і бацвіння, якія спачатку адварваюць, потым сякуць і разбаўляюць квасам, за выключэннем кісліцы, якая мае ўласную кіслату. Прысмакамі да халадніку служаць: крышаная цыбуля, пераважна яе пер'е, агурочны цвет і, пры ўраджаі, крышаныя агуркі. Калі ёсць магчымасць, у халаднік кладуць малюшкі, сушаную рыбу, і рэдка туды дадаюць для закрасы малако і ''пасмятанне'' (г. зн. маслёнку). {{арыгінальны тэкст|ru|Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодни́къ'' изъ ''кисли́цы'' (щавеля), ''шны́ти'' и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)}}}} == У літоўскай кухні == У 1857 годзе этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у сваім нарысе «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» адзначаў, што ежа мясцовых славян і літоўцаў амаль не адрозніваецца. Пры гэтым, падрабязна апісваючы іх летні рацыён, ён не прыводзіць ніякай асобнай літоўскай назвы для гэтага супу<ref name=":1" />. У сучаснай [[Літоўская мова|літоўскай мове]] страва называецца ''šaltibarščiai'' (ад літ.: šaltas — халодны і ''barščiai'' — [[боршч]]). Лічаць, што назву халадніка на літоўскую мову пераклала пісьменніца {{нп5|Людвіка Дзіджулене|Людвіка Дзіджулене-Жмона|lt|Liudvika Didžiulienė}}<ref name="Lauzikas2024">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/laisvalaikis/13/2356320/lauzikas-apie-sarsala-del-saltibarsciu-jie-lietuviski-bet-nereiskia-kad-ne-lenkiski |title=Laužikas apie šaršalą dėl šaltibarščių: jie – lietuviški, bet nereiškia, kad ne lenkiški |publisher=LRT |date=9 верасня 2024 |lang=lt |accessdate=2025-01-02}}</ref>. У першым выданні яе кулінарнай кнігі «Літоўская гаспадыня» ({{lang-lt|Lietuvos gaspadinė}}; [[Тыльзіт]], 1893) рэцэпту халадніка няма<ref name="Zmona1893">{{кніга|спасылка=https://www.epaveldas.lt/preview?id=LNB1E9A640F|аўтар=Didžiulienė-Žmona L.|загаловак=Lietuvos gaspadinē, arba Pamokinimai kaip prigulincziai suvartoti Dievo dovanas|год=1893|месца=Tilžėje|выдавецтва=Ūkininkas|старонак=40}}</ref>. Упершыню ён там з’явіўся ў выданні 1895 года пад назвай «Šalti lietuviški barščiai» (халодны літоўскі боршч)<ref name="Zmona1895">{{кніга |аўтар=Didžiulienė-Žmona L. |загаловак=Lietuvos gaspadinė arba pamokinimai kaip prigulinčiai suvartoti Dievo dovanas |месца=Tilžėje |выдавецтва=Šėnkės spaustuvė |год=1895 |старонак=40 |спасылка=https://www.limis.lt/valuables/e/805391/428022500}}</ref>. Як аднаго слова назва фіксуецца ў 1894 годзе ў чатырохмоўным слоўніку {{Не перакладзена 5|Міколас Мяжыніс|Міколаса Мяжыніса|lt|Mykolas Miežinis}}, прычым з выкарыстаннем старой арфаграфіі — ''szaltibarszcziai'' і ''szaltbarszcziai''<ref name="Miezinis">{{кніга |аўтар=Miežinis M. |загаловак=Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas |месца=Tilžėje |год=1894 |старонак=292 |старонкі=212}}</ref>. У сучасным напісанні (''šaltibarščiai'') слова сустракаецца ў літоўска-англійскім слоўніку [[Антанас Лаліс|Антанаса Лаліса]], выдадзеным у [[Чыкага]] ў 1903 годзе<ref name="Lalis">{{кніга |аўтар=Lalis A. |загаловак=Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas. D. 1: Lietuviškai-angliška |месца=Chicago |выдавецтва=Lietuvos |год=1903 |старонак=382}}</ref>. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года шточэрвень у Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Тым не менш, вядомы літоўскі даследчык гастранамічнай спадчыны, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Рымвідас Лаўжыкас]] падкрэслівае, што халаднік паходзіць з агульных традыцый [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Ён адзначае: «Гэтая страва сапраўды літоўская, але гэта не значыць, што яна не польская, беларуская або латышская»<ref name="Lauzikas2024" />. == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|буракі]] абіраюць і буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Гародніну заліваюць халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]]. Перад падачай запраўляюць смятанай, крышаным кропам або іншай зелянінай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} * {{артыкул |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1888 |том=XIII |нумар=2 |старонкі=1—326 |ref=Радчанка}} * {{артыкул |аўтар=Frankowska M. |загаловак=Chołodziec, poezja i piernik |выданне=Pamiętnik Literacki |год=1996 |нумар=87/1 |старонкі=141—151 |мова=pl |спасылка=https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/pamietnik-literacki-czasopismo-kwartalne-poswiecone-historii-i-krytyce-literatury-polskiej/1996-tom-87-numer-1/pamietnik_literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1996-t87-n1-s141-151.pdf|ref=Frankowska}} * {{кніга |загаловак=Труды Императорскаго Вольнаго экономическаго общества |месца=СПб. |выдавецтва=Въ типографіи Императорской Академіи Наукъ |год=1859 |том=I |старонкі=16—17 (Отд. IV) |мова=ru |ref=Труды ИВЭО}} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] peqliqe3q4b20l0izb6b0x3875kqfay 5146720 5146719 2026-05-25T22:59:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5146720 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Паводле захаванага рэцэпта, гэты каралеўскі халаднік гатавалі са смятаны, агурочнага квасу, свежавыціснутага лімоннага соку, вараных ракавых шыек і нарэзанага кубікамі далікатнага мяса птушкі (каплуна ці курыцы) або мяккай цяляціны. Таксама дадавалі варанае бацвінне, якое Трэма дазваляў замяняць шчаўем або зялёнай цыбуляй, свежыя і кіслыя агуркі, кроп і белы перац. Суп абавязкова ахалоджвалі, падаючы з кавалкамі лёду<ref name="Dumanowski">{{cite web |url=https://blogi.natemat.pl/311609,chlodniki-dwoch-mistrzow |title=Chłodniki dwóch mistrzów |author=Dumanowski J. |date=12 чэрвеня 2020 |publisher=natemat.pl |lang=pl |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Адно з найстарэйшых вядомых пісьмовых сведчанняў пра страву сустракаецца ў кнізе [[Р. Ладоўскі|Р.&nbsp;Ладоўскага]] «Прыродная гісторыя Каралеўства Польскага» (1780), дзе адзначалася{{sfn|Frankowska|1996|с=148}}: {{цытата|У Літве з бацвіння, то бок з лісця буракоў, робяць смачную, ахаладжальную страву, якую [[Руская мова (гістарычная назва старабеларускай мовы)|па-руску]] называюць халадзец.{{арыгінальны тэкст|pl|W Litwie z botwiny, to jest z liści buraków, robią potrawę smaczną, chłodzącą, po rusku chołodec zwaną.}}}} Неўзабаве ў фундаментальным «Слоўніку польскай мовы» [[Самуэль Багуміл Ліндэ|Самуэля Багуміла Ліндэ]] (1807—1814) словы «халадзец» і «халаднік» ({{lang-pl|chołodziec, chołodec}}) ужо былі афіцыйна зафіксаваныя як сінанімічныя назвы супу з бурачнага лісця, папулярнага ў гістарычнай Літве{{sfn|Frankowska|1996|с=142}}. У гэтым жа значэнні страву згадваў і [[Людвік Пяржына]] ў кнізе «Лекар для сялян...» (1793){{sfn|Frankowska|1996|с=142}}. Ранняе сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), у мемуарах пра жыццё ў [[Бяла Падляска|Бяле-Радзівілаўскай]] у канцы XVIII ст. ён згадвае як пакаштаваў халаднік ў мясцовай жанчыны, звяртае ўвагу на розніцу ў назве і сацыяльным статусе стравы<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і на смак спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а бо там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у [[Нясвіж]] да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Насуперак бацьку, яго сын, таксама прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Ёзэф Франк (лекар)|Ёзэф Франк]], пакінуў захопленыя ўражанні пра гэтую страву. Улетку таго ж 1805 года ў [[Вільня|Вільні]] ён быў запрошаны на абед князем [[Юзаф Мікалай Радзівіл|Юзафам Радзівілам]], якога лячыў, і так апісаў гэты вопыт{{sfn|Frankowska|1996|с=149}}: {{цытата|…на абед падалі халаднік літоўскі, прыгатаваны са смятаны, бацвіння, агуркоў, яек ўкрутую, ракавых шыек і кавалкаў лёду. Гэта была непараўнальная страва ў ліпеньскую спякоту, якая якраз тады стаяла… {{арыгінальны тэкст|pl|...podano na obiad chłodnik litewski, sporządzony ze śmietany, boćwiny, ogórków, jaj na twardo, szyjek rakowych i kawałków lodu. Była to niezrównana potrawa w upały lipcowe, jakie właśnie mieliśmy...}}}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem>}} {{цытата|<poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem>}} {{цытата|<poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem>}} Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У польскім літаратуразнаўстве пэўны час існавала дыскусія наконт таго, ці не азначала слова «халадзец» ({{lang-pl|chołodziec}}) у паэме Адама Міцкевіча «Пан Тадэвуш» [[Квашаніна|мясное жэле (квашаніну)]]. Прычынай стала пазнейшае семантычнае расслаенне: у сучасных усходнеславянскіх мовах «халадзец» — гэта мясная страва. Аднак даследчыкі даказалі, што ў часы Міцкевіча на тэрыторыі гістарычнай Літвы тэрміны «халаднік» і «халадзец» былі абсалютнымі сінонімамі і абазначалі выключна халодны суп на аснове бацвіння. Мясное жэле тады называлі інакш — «квашаніна», «студзяніна» або «галярэта»{{sfn|Frankowska|1996|с=144, 149}}. Важным доказам таго, што гаворка ідзе менавіта пра суп, стаў пераклад паэмы на беларускую мову, зроблены ў міжваенны час [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніславам Тарашкевічам]] (выдадзены ў 1984 годзе). Тарашкевіч паслядоўна пераклаў абодва польскія тэрміны адным беларускім словам: як «халадзец», так і «смачны халадзец забяляны». Наяўнасць азначэння «забяляны» (г. зн. запраўлены смятанай або малаком) адназначна сведчыць пра тое, што гэта вадкі суп, бо забяліць мяса ў жэле немагчыма{{sfn|Frankowska|1996|с=143—144, 147}}. Замена ж Міцкевічам у пятай кнізе паэмы слова «халадзец» на «халаднік» ({{lang-pl|I chłodnik zabielany milcząc żwawo jedli}}) тлумачыцца выключна фанетычнымі і паэтычнымі прычынамі{{sfn|Frankowska|1996|с=149—150}}. Акрамя таго, традыцыя Рэчы Паспалітай вымагала перад ежай піць гарэлку не пад суп, а ўсухамятку — перакусваючы [[пернік|пернікам]], таму халаднік у паэме выступаў менавіта як асноўная страва, пасля якой ішлі іншыя{{sfn|Frankowska|1996|с=150—151}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem>}} Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.}} {{цытата|Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.}} Падрабязнае апісанне гэтай стравы ў пачатку XIX стагоддзя пакінуў этнограф і ўраджэнец гістарычнай Літвы (Піншчыны) [[Лукаш Галамбёўскі]] ў працы «Дамы і двары» ({{lang-pl|Domy i dwory}}, 1830). Ён прыводзіць падрабязны рэцэпт менавіта «халадніка літоўскага»: адваранае ў квасе бацвінне, запраўленае смятанай, з даданнем ракавых шыек, кавалкаў цяляціны, каплуна або індыка, нарэзаных кубікамі сырых агуркоў і звараных укрутую яек. Усё гэта падавалася халодным, а пазней дадаваліся вараныя шпарагі і нарэзаная цыбуля або часнок{{sfn|Frankowska|1996|с=142—143}}. Удзельнік паўстання 1830—1831 гадоў [[Войцех Гачалкоўскі]] ва ўспамінах пакінуў згадку як улетку 1831 года, падчас стаянкі паўстанцкага войска ля вёскі [[Маляванка]] пад [[Вільня]]й, ён быў гасцінна прыняты ў маёнтку мясцовага шляхціца, дзе падавалі «выдатны халадзец літоўскі» ({{lang-pl|wyborny chołodec litewski}}), які елі разам з калдунамі і мяснымі стравамі<ref>{{кніга |аўтар=Goczałkowski W. |загаловак=Wspomnienia lat ubiegłych |месца=Kraków |выдавецтва=Czcionkami «Czasu» |год=1862 |том=II |старонак=170 |мова=pl |ref=Goczałkowski}}</ref>{{sfn|Frankowska|1996|с=149}}. Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта «халадніка літоўскага» апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з яго пазнейшых кніг нават згадвае «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''. — Wilno, 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У сваіх выданнях Ян Шытлер апісаў цэлую серыю разнастайных халаднікоў. Яго «Халаднік польскі» (1830) нагадваў каралеўскі рэцэпт Трэма, але кухар раіў загушчаць суп працёртымі варанымі жаўткамі, а акрамя буракоў і ракаў дадаваць шпарагі, кіслявы рыбны булён і [[Кервель|трыбульку]]. У «Халадніку рускім» асновай быў хлебны квас з буракамі, свежымі агуркамі, эстрагонам і рыбным булёнам, у якім плавалі кавалкі варанага [[Асятры|асятра]]<ref name="Dumanowski" />. У «[[Кухарка літоўская|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], з першага выдання (Вільня, 1854), «халаднік літоўскі» фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А маглі быць і скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы не ведалі сяляне, але маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» — напрыклад, сушаную рыбу, а пагатоў крутыя вараныя яйкі, якія ўрэшце ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У 1859 годзе ў расійскім выданні «[[Працы Імператарскага Вольнага эканамічнага таварыства]]» была надрукавана нататка «Пра літоўскія стравы», дзе халаднік (у тэксце — ''хлодникъ'' або ''холодецъ'') згадваўся як выключная нацыянальная страва [[літоўцы|літоўцаў]] і [[жамойты|жамойт]]аў нароўні з [[Верашчака|верашчакай]], [[юшнік|юшнікам]], [[шупеня|шупеняй]] і [[канапляннікі|канапляннікамі]]. Паводле апісання, багаты халаднік рабілі з дробна нарэзаных вараных буракоў, яек укрутую, ракаў і цяляціны, запраўляючы ўсё смятанай, свежымі агуркамі і кропам. Аўтар нататкі асобна падкрэсліваў важнасць тэмпературы падачы{{sfn|Труды ИВЭО|1859|с=16—17}}: {{цытата|Але такая акрошка яшчэ не была б халадніком, калі б яна сапраўды не была халоднай, і для гэтага, калі падаюць на стол, кладуць у яе і кавалак лёду. {{арыгінальны тэкст|ru|Но такая окрошка еще не была бы холодникомъ, если бъ она дѣйствительно не была холодною, и для этого, когда подаютъ на столъ, кладутъ въ нее и кусокъ льду.}}}} У сярэдзіне XIX ст. халаднік быў штодзённай стравай сярод простага народа, хоць рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначаў, што ежа мясцовых славян і [[літоўцы|літоўцаў]] больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref name=":1">{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Шырокае ўжыванне стравы сярод сялянства пацвярджаюць і працы іншых этнографаў. Напрыклад, [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]] ў даследаванні «Гомельскія народныя песні» (1888), апісвае штодзённы рацыён беларусаў [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]], таксама фіксуе халаднік сярод асноўных летніх супоў, раўняючы яго ў рускамоўным выданні з [[акрошка]]й{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: {{цытата|А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" />}} У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Як у самую папулярную сярод англійскіх гаспадынь першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл, аўтарка памерла ў 1828, але кніга перавыдавалася ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 года рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Імаверна, рэцэпт запазычаны з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]] называла сябе на тытульным лісце «[[літвін]]кай, што жыве ва Украіне», дала рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=58—59 |мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле рэцэпту Марцішэўскай, гатавалі з дробнакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалі квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асабліва цікавы зафіксаваны Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку, бо ўжываць смятану і мяса ў пост нельга, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Этнограф [[Павел Шэйн]] так апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі ў самым канцы XIX ст. у працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»<ref name=":0" />: {{цытата|Вясновай і летняй парой першай кіслай стравай бывае ''халаднік'' з ''кісліцы'' (шчаўя), ''[[Снітка|шныці]]'' і бацвіння, якія спачатку адварваюць, потым сякуць і разбаўляюць квасам, за выключэннем кісліцы, якая мае ўласную кіслату. Прысмакамі да халадніку служаць: крышаная цыбуля, пераважна яе пер'е, агурочны цвет і, пры ўраджаі, крышаныя агуркі. Калі ёсць магчымасць, у халаднік кладуць малюшкі, сушаную рыбу, і рэдка туды дадаюць для закрасы малако і ''пасмятанне'' (г. зн. маслёнку). {{арыгінальны тэкст|ru|Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодни́къ'' изъ ''кисли́цы'' (щавеля), ''шны́ти'' и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)}}}} == У літоўскай кухні == У 1857 годзе этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у сваім нарысе «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» адзначаў, што ежа мясцовых славян і літоўцаў амаль не адрозніваецца. Пры гэтым, падрабязна апісваючы іх летні рацыён, ён не прыводзіць ніякай асобнай літоўскай назвы для гэтага супу<ref name=":1" />. У сучаснай [[Літоўская мова|літоўскай мове]] страва называецца ''šaltibarščiai'' (ад літ.: šaltas — халодны і ''barščiai'' — [[боршч]]). Лічаць, што назву халадніка на літоўскую мову пераклала пісьменніца {{нп5|Людвіка Дзіджулене|Людвіка Дзіджулене-Жмона|lt|Liudvika Didžiulienė}}<ref name="Lauzikas2024">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/laisvalaikis/13/2356320/lauzikas-apie-sarsala-del-saltibarsciu-jie-lietuviski-bet-nereiskia-kad-ne-lenkiski |title=Laužikas apie šaršalą dėl šaltibarščių: jie – lietuviški, bet nereiškia, kad ne lenkiški |publisher=LRT |date=9 верасня 2024 |lang=lt |accessdate=2025-01-02}}</ref>. У першым выданні яе кулінарнай кнігі «Літоўская гаспадыня» ({{lang-lt|Lietuvos gaspadinė}}; [[Тыльзіт]], 1893) рэцэпту халадніка няма<ref name="Zmona1893">{{кніга|спасылка=https://www.epaveldas.lt/preview?id=LNB1E9A640F|аўтар=Didžiulienė-Žmona L.|загаловак=Lietuvos gaspadinē, arba Pamokinimai kaip prigulincziai suvartoti Dievo dovanas|год=1893|месца=Tilžėje|выдавецтва=Ūkininkas|старонак=40}}</ref>. Упершыню ён там з’явіўся ў выданні 1895 года пад назвай «Šalti lietuviški barščiai» (халодны літоўскі боршч)<ref name="Zmona1895">{{кніга |аўтар=Didžiulienė-Žmona L. |загаловак=Lietuvos gaspadinė arba pamokinimai kaip prigulinčiai suvartoti Dievo dovanas |месца=Tilžėje |выдавецтва=Šėnkės spaustuvė |год=1895 |старонак=40 |спасылка=https://www.limis.lt/valuables/e/805391/428022500}}</ref>. Як аднаго слова назва фіксуецца ў 1894 годзе ў чатырохмоўным слоўніку {{Не перакладзена 5|Міколас Мяжыніс|Міколаса Мяжыніса|lt|Mykolas Miežinis}}, прычым з выкарыстаннем старой арфаграфіі — ''szaltibarszcziai'' і ''szaltbarszcziai''<ref name="Miezinis">{{кніга |аўтар=Miežinis M. |загаловак=Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas |месца=Tilžėje |год=1894 |старонак=292 |старонкі=212}}</ref>. У сучасным напісанні (''šaltibarščiai'') слова сустракаецца ў літоўска-англійскім слоўніку [[Антанас Лаліс|Антанаса Лаліса]], выдадзеным у [[Чыкага]] ў 1903 годзе<ref name="Lalis">{{кніга |аўтар=Lalis A. |загаловак=Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas. D. 1: Lietuviškai-angliška |месца=Chicago |выдавецтва=Lietuvos |год=1903 |старонак=382}}</ref>. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года шточэрвень у Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Тым не менш, вядомы літоўскі даследчык гастранамічнай спадчыны, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Рымвідас Лаўжыкас]] падкрэслівае, што халаднік паходзіць з агульных традыцый [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Ён адзначае: «Гэтая страва сапраўды літоўская, але гэта не значыць, што яна не польская, беларуская або латышская»<ref name="Lauzikas2024" />. == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|буракі]] абіраюць і буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Гародніну заліваюць халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]]. Перад падачай запраўляюць смятанай, крышаным кропам або іншай зелянінай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} * {{артыкул |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1888 |том=XIII |нумар=2 |старонкі=1—326 |ref=Радчанка}} * {{артыкул |аўтар=Frankowska M. |загаловак=Chołodziec, poezja i piernik |выданне=Pamiętnik Literacki |год=1996 |нумар=87/1 |старонкі=141—151 |мова=pl |спасылка=https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/pamietnik-literacki-czasopismo-kwartalne-poswiecone-historii-i-krytyce-literatury-polskiej/1996-tom-87-numer-1/pamietnik_literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1996-t87-n1-s141-151.pdf|ref=Frankowska}} * {{кніга |загаловак=Труды Императорскаго Вольнаго экономическаго общества |месца=СПб. |выдавецтва=Въ типографіи Императорской Академіи Наукъ |год=1859 |том=I |старонкі=16—17 (Отд. IV) |мова=ru |ref=Труды ИВЭО}} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] jkzdw73w492hzaovu8mxmiidif20vl2 5146722 5146720 2026-05-25T22:59:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146722 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''', '''халадзе́ц''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Паводле захаванага рэцэпта, гэты каралеўскі халаднік гатавалі са смятаны, агурочнага квасу, свежавыціснутага лімоннага соку, вараных ракавых шыек і нарэзанага кубікамі далікатнага мяса птушкі (каплуна ці курыцы) або мяккай цяляціны. Таксама дадавалі варанае бацвінне, якое Трэма дазваляў замяняць шчаўем або зялёнай цыбуляй, свежыя і кіслыя агуркі, кроп і белы перац. Суп абавязкова ахалоджвалі, падаючы з кавалкамі лёду<ref name="Dumanowski">{{cite web |url=https://blogi.natemat.pl/311609,chlodniki-dwoch-mistrzow |title=Chłodniki dwóch mistrzów |author=Dumanowski J. |date=12 чэрвеня 2020 |publisher=natemat.pl |lang=pl |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Адно з найстарэйшых вядомых пісьмовых сведчанняў пра страву сустракаецца ў кнізе [[Р. Ладоўскі|Р.&nbsp;Ладоўскага]] «Прыродная гісторыя Каралеўства Польскага» (1780), дзе адзначалася{{sfn|Frankowska|1996|с=148}}: {{цытата|У Літве з бацвіння, то бок з лісця буракоў, робяць смачную, ахаладжальную страву, якую [[Руская мова (гістарычная назва старабеларускай мовы)|па-руску]] называюць халадзец.{{арыгінальны тэкст|pl|W Litwie z botwiny, to jest z liści buraków, robią potrawę smaczną, chłodzącą, po rusku chołodec zwaną.}}}} Неўзабаве ў фундаментальным «Слоўніку польскай мовы» [[Самуэль Багуміл Ліндэ|Самуэля Багуміла Ліндэ]] (1807—1814) словы «халадзец» і «халаднік» ({{lang-pl|chołodziec, chołodec}}) ужо былі афіцыйна зафіксаваныя як сінанімічныя назвы супу з бурачнага лісця, папулярнага ў гістарычнай Літве{{sfn|Frankowska|1996|с=142}}. У гэтым жа значэнні страву згадваў і [[Людвік Пяржына]] ў кнізе «Лекар для сялян...» (1793){{sfn|Frankowska|1996|с=142}}. Ранняе сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), у мемуарах пра жыццё ў [[Бяла Падляска|Бяле-Радзівілаўскай]] у канцы XVIII ст. ён згадвае як пакаштаваў халаднік ў мясцовай жанчыны, звяртае ўвагу на розніцу ў назве і сацыяльным статусе стравы<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і на смак спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а бо там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у [[Нясвіж]] да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Насуперак бацьку, яго сын, таксама прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Ёзэф Франк (лекар)|Ёзэф Франк]], пакінуў захопленыя ўражанні пра гэтую страву. Улетку таго ж 1805 года ў [[Вільня|Вільні]] ён быў запрошаны на абед князем [[Юзаф Мікалай Радзівіл|Юзафам Радзівілам]], якога лячыў, і так апісаў гэты вопыт{{sfn|Frankowska|1996|с=149}}: {{цытата|…на абед падалі халаднік літоўскі, прыгатаваны са смятаны, бацвіння, агуркоў, яек ўкрутую, ракавых шыек і кавалкаў лёду. Гэта была непараўнальная страва ў ліпеньскую спякоту, якая якраз тады стаяла… {{арыгінальны тэкст|pl|...podano na obiad chłodnik litewski, sporządzony ze śmietany, boćwiny, ogórków, jaj na twardo, szyjek rakowych i kawałków lodu. Była to niezrównana potrawa w upały lipcowe, jakie właśnie mieliśmy...}}}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem>}} {{цытата|<poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem>}} {{цытата|<poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem>}} Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У польскім літаратуразнаўстве пэўны час існавала дыскусія наконт таго, ці не азначала слова «халадзец» ({{lang-pl|chołodziec}}) у паэме Адама Міцкевіча «Пан Тадэвуш» [[Квашаніна|мясное жэле (квашаніну)]]. Прычынай стала пазнейшае семантычнае расслаенне: у сучасных усходнеславянскіх мовах «халадзец» — гэта мясная страва. Аднак даследчыкі даказалі, што ў часы Міцкевіча на тэрыторыі гістарычнай Літвы тэрміны «халаднік» і «халадзец» былі абсалютнымі сінонімамі і абазначалі выключна халодны суп на аснове бацвіння. Мясное жэле тады называлі інакш — «квашаніна», «студзяніна» або «галярэта»{{sfn|Frankowska|1996|с=144, 149}}. Важным доказам таго, што гаворка ідзе менавіта пра суп, стаў пераклад паэмы на беларускую мову, зроблены ў міжваенны час [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніславам Тарашкевічам]] (выдадзены ў 1984 годзе). Тарашкевіч паслядоўна пераклаў абодва польскія тэрміны адным беларускім словам: як «халадзец», так і «смачны халадзец забяляны». Наяўнасць азначэння «забяляны» (г. зн. запраўлены смятанай або малаком) адназначна сведчыць пра тое, што гэта вадкі суп, бо забяліць мяса ў жэле немагчыма{{sfn|Frankowska|1996|с=143—144, 147}}. Замена ж Міцкевічам у пятай кнізе паэмы слова «халадзец» на «халаднік» ({{lang-pl|I chłodnik zabielany milcząc żwawo jedli}}) тлумачыцца выключна фанетычнымі і паэтычнымі прычынамі{{sfn|Frankowska|1996|с=149—150}}. Акрамя таго, традыцыя Рэчы Паспалітай вымагала перад ежай піць гарэлку не пад суп, а ўсухамятку — перакусваючы [[пернік|пернікам]], таму халаднік у паэме выступаў менавіта як асноўная страва, пасля якой ішлі іншыя{{sfn|Frankowska|1996|с=150—151}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem>}} Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.}} {{цытата|Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.}} Падрабязнае апісанне гэтай стравы ў пачатку XIX стагоддзя пакінуў этнограф і ўраджэнец гістарычнай Літвы (Піншчыны) [[Лукаш Галамбёўскі]] ў працы «Дамы і двары» ({{lang-pl|Domy i dwory}}, 1830). Ён прыводзіць падрабязны рэцэпт менавіта «халадніка літоўскага»: адваранае ў квасе бацвінне, запраўленае смятанай, з даданнем ракавых шыек, кавалкаў цяляціны, каплуна або індыка, нарэзаных кубікамі сырых агуркоў і звараных укрутую яек. Усё гэта падавалася халодным, а пазней дадаваліся вараныя шпарагі і нарэзаная цыбуля або часнок{{sfn|Frankowska|1996|с=142—143}}. Удзельнік паўстання 1830—1831 гадоў [[Войцех Гачалкоўскі]] ва ўспамінах пакінуў згадку як улетку 1831 года, падчас стаянкі паўстанцкага войска ля вёскі [[Маляванка]] пад [[Вільня]]й, ён быў гасцінна прыняты ў маёнтку мясцовага шляхціца, дзе падавалі «выдатны халадзец літоўскі» ({{lang-pl|wyborny chołodec litewski}}), які елі разам з калдунамі і мяснымі стравамі<ref>{{кніга |аўтар=Goczałkowski W. |загаловак=Wspomnienia lat ubiegłych |месца=Kraków |выдавецтва=Czcionkami «Czasu» |год=1862 |том=II |старонак=170 |мова=pl |ref=Goczałkowski}}</ref>{{sfn|Frankowska|1996|с=149}}. Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта «халадніка літоўскага» апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з яго пазнейшых кніг нават згадвае «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''. — Wilno, 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У сваіх выданнях Ян Шытлер апісаў цэлую серыю разнастайных халаднікоў. Яго «Халаднік польскі» (1830) нагадваў каралеўскі рэцэпт Трэма, але кухар раіў загушчаць суп працёртымі варанымі жаўткамі, а акрамя буракоў і ракаў дадаваць шпарагі, кіслявы рыбны булён і [[Кервель|трыбульку]]. У «Халадніку рускім» асновай быў хлебны квас з буракамі, свежымі агуркамі, эстрагонам і рыбным булёнам, у якім плавалі кавалкі варанага [[Асятры|асятра]]<ref name="Dumanowski" />. У «[[Кухарка літоўская|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], з першага выдання (Вільня, 1854), «халаднік літоўскі» фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А маглі быць і скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы не ведалі сяляне, але маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» — напрыклад, сушаную рыбу, а пагатоў крутыя вараныя яйкі, якія ўрэшце ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У 1859 годзе ў расійскім выданні «[[Працы Імператарскага Вольнага эканамічнага таварыства]]» была надрукавана нататка «Пра літоўскія стравы», дзе халаднік (у тэксце — ''хлодникъ'' або ''холодецъ'') згадваўся як выключная нацыянальная страва [[літоўцы|літоўцаў]] і [[жамойты|жамойт]]аў нароўні з [[Верашчака|верашчакай]], [[юшнік|юшнікам]], [[шупеня|шупеняй]] і [[канапляннікі|канапляннікамі]]. Паводле апісання, багаты халаднік рабілі з дробна нарэзаных вараных буракоў, яек укрутую, ракаў і цяляціны, запраўляючы ўсё смятанай, свежымі агуркамі і кропам. Аўтар нататкі асобна падкрэсліваў важнасць тэмпературы падачы{{sfn|Труды ИВЭО|1859|с=16—17}}: {{цытата|Але такая акрошка яшчэ не была б халадніком, калі б яна сапраўды не была халоднай, і для гэтага, калі падаюць на стол, кладуць у яе і кавалак лёду. {{арыгінальны тэкст|ru|Но такая окрошка еще не была бы холодникомъ, если бъ она дѣйствительно не была холодною, и для этого, когда подаютъ на столъ, кладутъ въ нее и кусокъ льду.}}}} У сярэдзіне XIX ст. халаднік быў штодзённай стравай сярод простага народа, хоць рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначаў, што ежа мясцовых славян і [[літоўцы|літоўцаў]] больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref name=":1">{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} Шырокае ўжыванне стравы сярод сялянства пацвярджаюць і працы іншых этнографаў. Напрыклад, [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]] ў даследаванні «Гомельскія народныя песні» (1888), апісвае штодзённы рацыён беларусаў [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]], таксама фіксуе халаднік сярод асноўных летніх супоў, раўняючы яго ў рускамоўным выданні з [[акрошка]]й{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: {{цытата|А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" />}} У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Як у самую папулярную сярод англійскіх гаспадынь першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл, аўтарка памерла ў 1828, але кніга перавыдавалася ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 года рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Імаверна, рэцэпт запазычаны з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]] называла сябе на тытульным лісце «[[літвін]]кай, што жыве ва Украіне», дала рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=58—59 |мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле рэцэпту Марцішэўскай, гатавалі з дробнакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалі квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асабліва цікавы зафіксаваны Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку, бо ўжываць смятану і мяса ў пост нельга, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Этнограф [[Павел Шэйн]] так апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі ў самым канцы XIX ст. у працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»<ref name=":0" />: {{цытата|Вясновай і летняй парой першай кіслай стравай бывае ''халаднік'' з ''кісліцы'' (шчаўя), ''[[Снітка|шныці]]'' і бацвіння, якія спачатку адварваюць, потым сякуць і разбаўляюць квасам, за выключэннем кісліцы, якая мае ўласную кіслату. Прысмакамі да халадніку служаць: крышаная цыбуля, пераважна яе пер'е, агурочны цвет і, пры ўраджаі, крышаныя агуркі. Калі ёсць магчымасць, у халаднік кладуць малюшкі, сушаную рыбу, і рэдка туды дадаюць для закрасы малако і ''пасмятанне'' (г. зн. маслёнку). {{арыгінальны тэкст|ru|Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодни́къ'' изъ ''кисли́цы'' (щавеля), ''шны́ти'' и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)}}}} == У літоўскай кухні == У 1857 годзе этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у сваім нарысе «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» адзначаў, што ежа мясцовых славян і літоўцаў амаль не адрозніваецца. Пры гэтым, падрабязна апісваючы іх летні рацыён, ён не прыводзіць ніякай асобнай літоўскай назвы для гэтага супу<ref name=":1" />. У сучаснай [[Літоўская мова|літоўскай мове]] страва называецца ''šaltibarščiai'' (ад літ.: šaltas — халодны і ''barščiai'' — [[боршч]]). Лічаць, што назву халадніка на літоўскую мову пераклала пісьменніца {{нп5|Людвіка Дзіджулене|Людвіка Дзіджулене-Жмона|lt|Liudvika Didžiulienė}}<ref name="Lauzikas2024">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/laisvalaikis/13/2356320/lauzikas-apie-sarsala-del-saltibarsciu-jie-lietuviski-bet-nereiskia-kad-ne-lenkiski |title=Laužikas apie šaršalą dėl šaltibarščių: jie – lietuviški, bet nereiškia, kad ne lenkiški |publisher=LRT |date=9 верасня 2024 |lang=lt |accessdate=2025-01-02}}</ref>. У першым выданні яе кулінарнай кнігі «Літоўская гаспадыня» ({{lang-lt|Lietuvos gaspadinė}}; [[Тыльзіт]], 1893) рэцэпту халадніка няма<ref name="Zmona1893">{{кніга|спасылка=https://www.epaveldas.lt/preview?id=LNB1E9A640F|аўтар=Didžiulienė-Žmona L.|загаловак=Lietuvos gaspadinē, arba Pamokinimai kaip prigulincziai suvartoti Dievo dovanas|год=1893|месца=Tilžėje|выдавецтва=Ūkininkas|старонак=40}}</ref>. Упершыню ён там з’явіўся ў выданні 1895 года пад назвай «Šalti lietuviški barščiai» (халодны літоўскі боршч)<ref name="Zmona1895">{{кніга |аўтар=Didžiulienė-Žmona L. |загаловак=Lietuvos gaspadinė arba pamokinimai kaip prigulinčiai suvartoti Dievo dovanas |месца=Tilžėje |выдавецтва=Šėnkės spaustuvė |год=1895 |старонак=40 |спасылка=https://www.limis.lt/valuables/e/805391/428022500}}</ref>. Як аднаго слова назва фіксуецца ў 1894 годзе ў чатырохмоўным слоўніку {{Не перакладзена 5|Міколас Мяжыніс|Міколаса Мяжыніса|lt|Mykolas Miežinis}}, прычым з выкарыстаннем старой арфаграфіі — ''szaltibarszcziai'' і ''szaltbarszcziai''<ref name="Miezinis">{{кніга |аўтар=Miežinis M. |загаловак=Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas |месца=Tilžėje |год=1894 |старонак=292 |старонкі=212}}</ref>. У сучасным напісанні (''šaltibarščiai'') слова сустракаецца ў літоўска-англійскім слоўніку [[Антанас Лаліс|Антанаса Лаліса]], выдадзеным у [[Чыкага]] ў 1903 годзе<ref name="Lalis">{{кніга |аўтар=Lalis A. |загаловак=Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas. D. 1: Lietuviškai-angliška |месца=Chicago |выдавецтва=Lietuvos |год=1903 |старонак=382}}</ref>. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года шточэрвень у Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Тым не менш, вядомы літоўскі даследчык гастранамічнай спадчыны, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Рымвідас Лаўжыкас]] падкрэслівае, што халаднік паходзіць з агульных традыцый [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Ён адзначае: «Гэтая страва сапраўды літоўская, але гэта не значыць, што яна не польская, беларуская або латышская»<ref name="Lauzikas2024" />. == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|буракі]] абіраюць і буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Гародніну заліваюць халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]]. Перад падачай запраўляюць смятанай, крышаным кропам або іншай зелянінай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} * {{артыкул |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1888 |том=XIII |нумар=2 |старонкі=1—326 |ref=Радчанка}} * {{артыкул |аўтар=Frankowska M. |загаловак=Chołodziec, poezja i piernik |выданне=Pamiętnik Literacki |год=1996 |нумар=87/1 |старонкі=141—151 |мова=pl |спасылка=https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/pamietnik-literacki-czasopismo-kwartalne-poswiecone-historii-i-krytyce-literatury-polskiej/1996-tom-87-numer-1/pamietnik_literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1996-t87-n1-s141-151.pdf|ref=Frankowska}} * {{кніга |загаловак=Труды Императорскаго Вольнаго экономическаго общества |месца=СПб. |выдавецтва=Въ типографіи Императорской Академіи Наукъ |год=1859 |том=I |старонкі=16—17 (Отд. IV) |мова=ru |ref=Труды ИВЭО}} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] 16wukhhcirsvu3xno7q52jbc3ymgym5 5146724 5146722 2026-05-25T23:01:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146724 wikitext text/x-wiki {{Страва |тып= |краіна паходжання= [[Рэч Паспалітая]] }} '''Халадні́к''', '''халадзе́ц''' — халодны [[суп]], традыцыйная [[страва]] [[Беларуская кухня|беларускай]], [[Латышская кухня|латышскай]], [[Літоўская кухня|літоўскай]], [[Польская кухня|польскай]] і [[Украінская кухня|ўкраінскай]] кухняў, з каранямі ў часах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Першы вядомы рэцэпт стравы пад назвай проста «халаднік» зафіксаваў у Варшаве [[Павел Трэмо]], шэф-кухар караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў канцы XVIII ст.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Паводле захаванага рэцэпта, гэты каралеўскі халаднік гатавалі са смятаны, агурочнага квасу, свежавыціснутага лімоннага соку, вараных ракавых шыек і нарэзанага кубікамі далікатнага мяса птушкі (каплуна ці курыцы) або мяккай цяляціны. Таксама дадавалі варанае бацвінне, якое Трэма дазваляў замяняць шчаўем або зялёнай цыбуляй, свежыя і кіслыя агуркі, кроп і белы перац. Суп абавязкова ахалоджвалі, падаючы з кавалкамі лёду<ref name="Dumanowski">{{cite web |url=https://blogi.natemat.pl/311609,chlodniki-dwoch-mistrzow |title=Chłodniki dwóch mistrzów |author=Dumanowski J. |date=12 чэрвеня 2020 |publisher=natemat.pl |lang=pl |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Адно з найстарэйшых вядомых пісьмовых сведчанняў пра страву сустракаецца ў кнізе [[Р. Ладоўскі|Р.&nbsp;Ладоўскага]] «Прыродная гісторыя Каралеўства Польскага» (1780), дзе адзначалася{{sfn|Frankowska|1996|с=148}}: {{цытата|У Літве з бацвіння, то бок з лісця буракоў, робяць смачную, ахаладжальную страву, якую [[Руская мова (гістарычная назва старабеларускай мовы)|па-руску]] называюць халадзец.{{арыгінальны тэкст|pl|W Litwie z botwiny, to jest z liści buraków, robią potrawę smaczną, chłodzącą, po rusku chołodec zwaną.}}}} Неўзабаве ў фундаментальным «Слоўніку польскай мовы» [[Самуэль Багуміл Ліндэ|Самуэля Багуміла Ліндэ]] (1807—1814) словы «халадзец» і «халаднік» ({{lang-pl|chołodziec, chołodec}}) ужо былі афіцыйна зафіксаваныя як сінанімічныя назвы супу з бурачнага лісця, папулярнага ў гістарычнай Літве{{sfn|Frankowska|1996|с=142}}. У гэтым жа значэнні страву згадваў і [[Людвік Пяржына]] ў кнізе «Лекар для сялян...» (1793){{sfn|Frankowska|1996|с=142}}. Ранняе сведчанне пакінуў ваенны лекар Ян Драздоўскі (нар. 1766), у мемуарах пра жыццё ў [[Бяла Падляска|Бяле-Радзівілаўскай]] у канцы XVIII ст. ён згадвае як пакаштаваў халаднік ў мясцовай жанчыны, звяртае ўвагу на розніцу ў назве і сацыяльным статусе стравы<ref name="Drozdowski">{{артыкул |аўтар=Drozdowski J. |загаловак=Pamiętniki Jana Drozdowskiego |выданне=Ateneum |тып=часопіс |месца=Warszawa |год=1883 |том=III |старонкі=262—263 |мова=pl}}</ref>: {{цытата|У гэтым доме ўпершыню навучыла нас старая кабеціна <...> рабіць літоўскі халадзец, па-нашаму халаднік, у прасталюддзя званы бацвіннем <...> пытаюся, што б ела — адказвае, што халадзец; пакаштаваў я, і на смак спадабаўся мне; кажу ёй, каб навучыла маю кухарку, як гэта робіцца — „добра, пане, навучу, але як яго робяць па-панску;“ а бо там не цяжка было з ракамі, якіх тая ж кабеціна лавіла, прынесла іх і зрабіла нам гэтую страву з ракавымі шыйкамі, са смятанай і з іншымі інгрэдыентамі, што да гэтага належалі; з таго часу халаднік стаў улетку найлепшай для нас стравай. {{арыгінальны тэкст|pl|W tym domu raz pierwszy nauczyła nas stara kobiecina <...> robić litewski chłodziec, po naszemu chłodnik, u pospólstwa zwany boćwiną <...> pytam, coby jadła — odpowie, że chołodec; skosztowałem, a ze smaku podobał mi się; mówię jéj, aby nauczyła moją kucharkę jak się to robi — „dobrze, panie, nauczę, ale jak go robią po pańsku;“ a że tam nie trudno o raki, które taż sama kobiecina łowiła, przyniosła takowych i zrobiła nam tę potrawę z szyjkami raczemi i ze śmietaną i z innemi ingredencyami do tego należącemi; od téj pory chłodnik stał się w lecie najlepszą dla nas potrawą}} }} Адно з першых сведчанняў пра халаднік на тэрыторыі сучаснай Беларусі пакінуў нямецкі лекар {{нп5|Яган Петэр Франк||ru|Франк, Иоганн Петер}} (1745—1821), прафесар Віленскага ўніверсітэта, які ў 1805 годзе паехаў у [[Нясвіж]] да князя [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], дарогай змок і змёрз і спадзяваўся па прыедзе на гарачую ежу, але яму падалі халодны суп з лёдам. Франк быў шакаваны ледзяной ежай, небяспечнай пасля пераахаладжэння цела. Ужо тады асновай халадніку былі [[буракі]] ([[бацвінне]]) і [[кіслае малако]] (ці [[смятана]]), а для ахалоджвання ўжывалі натуральны лёд.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Насуперак бацьку, яго сын, таксама прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Ёзэф Франк (лекар)|Ёзэф Франк]], пакінуў захопленыя ўражанні пра гэтую страву. Улетку таго ж 1805 года ў [[Вільня|Вільні]] ён быў запрошаны на абед князем [[Юзаф Мікалай Радзівіл|Юзафам Радзівілам]], якога лячыў, і так апісаў гэты вопыт{{sfn|Frankowska|1996|с=149}}: {{цытата|…на абед падалі халаднік літоўскі, прыгатаваны са смятаны, бацвіння, агуркоў, яек ўкрутую, ракавых шыек і кавалкаў лёду. Гэта была непараўнальная страва ў ліпеньскую спякоту, якая якраз тады стаяла… {{арыгінальны тэкст|pl|...podano na obiad chłodnik litewski, sporządzony ze śmietany, boćwiny, ogórków, jaj na twardo, szyjek rakowych i kawałków lodu. Była to niezrównana potrawa w upały lipcowe, jakie właśnie mieliśmy...}}}} [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадваў падарожжа на Наваградчыну ў 1815 годзе, калі гасцінныя гаспадары падалі да абеду адразу 4 супы: халаднік, булён, боршч з вяндлінай і крупнік з бычыным хвастом.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Калі [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузына з Гюнтараў]] у юнацтве гасцявала з бацькамі ў [[Варшава|Варшаве]], генерал Гелгуд запрасіў іх на абед, дзе падалі халаднік і курчанят, што «прыемна перанесла на радзіму». У 1825 годзе, у [[Пулавы|Пулавах]] князёў Чартарыйскіх, гаспадары ладзілі пікнік, куды госць мусіў прынесці сваю страву, бацькі Габрыэлі прынеслі літоўскі халаднік. А Ганна Патоцкая частавала Гюнтараў халадніком у [[Вілянаўскі палац|Вілянаўскім палацы]], але выбачалася, бо ў Варшаве няма «той вады» з [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], што дае праўдзівы смак.{{sfn|Лаўрэш|2026|}} Дадатак «літоўскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski}}), імаверна, пашырыўся пасля паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», дзе страва згадана тры разы, а як «халаднік літоўскі» — два, у розных частках твора (у перакладзе [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]){{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Манах прамармытаў малітву па-латыні, Мужчыны выпілі гарэлкі, ўсе паселі І моўчкі жвава халаднік літоўскі елі. </poem>}} {{цытата|<poem> Бернардын памаліўся хутка па-лаціне, Пасля далі гарэлку, а затым паселі І халаднік літоўскі моўчкі жвава елі. Абед цішэйшы быў, чым іншым днём бывала. </poem>}} {{цытата|<poem> Мужчыны выпілі гарэлкі, і ўсе селі, І халаднік забелены маўкліва елі. Пасля падалі ракаў, куранят, шпарагі, Наставілі венгерскіх вінаў і малагі. </poem>}} Згаданы і «халаднік забелены», які елі пад гарэлку перад падачай [[Ракі|ракаў]], [[Курыца|куранят]] і [[Шпараг|шпарагаў]]. Усе падзеі паэмы адбываліся на Наваградчыне, што сведчыць пра папулярнасць халадніку тым часам на землях Беларусі. Уплыў Міцкевіча стаў магутным штуршком для папулярызацыі халадніку{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У польскім літаратуразнаўстве пэўны час існавала дыскусія наконт таго, ці не азначала слова «халадзец» ({{lang-pl|chołodziec}}) у паэме Адама Міцкевіча «Пан Тадэвуш» [[Квашаніна|мясное жэле (квашаніну)]]. Прычынай стала пазнейшае семантычнае расслаенне: у сучасных усходнеславянскіх мовах «халадзец» — гэта мясная страва. Аднак даследчыкі даказалі, што ў часы Міцкевіча на тэрыторыі гістарычнай Літвы тэрміны «халаднік» і «халадзец» былі абсалютнымі сінонімамі і абазначалі выключна халодны суп на аснове бацвіння. Мясное жэле тады называлі інакш — «квашаніна», «студзяніна» або «галярэта»{{sfn|Frankowska|1996|с=144, 149}}. Важным доказам таго, што гаворка ідзе менавіта пра суп, стаў пераклад паэмы на беларускую мову, зроблены ў міжваенны час [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніславам Тарашкевічам]] (выдадзены ў 1984 годзе). Тарашкевіч паслядоўна пераклаў абодва польскія тэрміны адным беларускім словам: як «халадзец», так і «смачны халадзец забяляны». Наяўнасць азначэння «забяляны» (г. зн. запраўлены смятанай або малаком) адназначна сведчыць пра тое, што гэта вадкі суп, бо забяліць мяса ў жэле немагчыма{{sfn|Frankowska|1996|с=143—144, 147}}. Замена ж Міцкевічам у пятай кнізе паэмы слова «халадзец» на «халаднік» ({{lang-pl|I chłodnik zabielany milcząc żwawo jedli}}) тлумачыцца выключна фанетычнымі і паэтычнымі прычынамі{{sfn|Frankowska|1996|с=149—150}}. Акрамя таго, традыцыя Рэчы Паспалітай вымагала перад ежай піць гарэлку не пад суп, а ўсухамятку — перакусваючы [[пернік|пернікам]], таму халаднік у паэме выступаў менавіта як асноўная страва, пасля якой ішлі іншыя{{sfn|Frankowska|1996|с=150—151}}. Лідскі краязнавец [[Міхал Шымялевіч]] у артыкуле пра святкаванне Святога Юрыя на Лідчыне дае прыпеўку, якую хлопцы спявалі да дзяўчат{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|<poem> Сік! Сік! На дубнік, Будзе хлопцам халаднік. Сік! Сік! На лукно, Будзе хлопцам талакно… </poem>}} Лідскі краязнавец [[Віктар Кудла]] ўспамінаў пра сярэдзіну ХХ ст. на Лідчыне{{sfn|Лаўрэш|2026|}}: {{цытата|Калі пачыналася цёплае надвор’е, усе малочныя супы пасля гатавання выносілі ў камору для астуджэння і елі халоднымі. На халаднік бралі кіслае малако, трохі разбівалі лыжкай, у яго клалі парэзаны дробнымі кубікамі агурок і зялёны ўкроп — халаднік быў смачны для ўжывання.}} {{цытата|Цёшча Марыя, як добрая і здатная гаспадыня карміла ўсю сям’ю. Гатавала клёцкі з дранай бульбы, квашаніну-халадзец, юшку з крыві, а вясною збірала шчаўе і рыхтавала халаднік.}} Падрабязнае апісанне гэтай стравы ў пачатку XIX стагоддзя пакінуў этнограф і ўраджэнец гістарычнай Літвы (Піншчыны) [[Лукаш Галамбёўскі]] ў працы «Дамы і двары» ({{lang-pl|Domy i dwory}}, 1830). Ён прыводзіць падрабязны рэцэпт менавіта «халадніка літоўскага»: адваранае ў квасе бацвінне, запраўленае смятанай, з даданнем ракавых шыек, кавалкаў цяляціны, каплуна або індыка, нарэзаных кубікамі сырых агуркоў і звараных укрутую яек. Усё гэта падавалася халодным, а пазней дадаваліся вараныя шпарагі і нарэзаная цыбуля або часнок{{sfn|Frankowska|1996|с=142—143}}. Удзельнік паўстання 1830—1831 гадоў [[Войцех Гачалкоўскі]] ва ўспамінах пакінуў згадку як улетку 1831 года, падчас стаянкі паўстанцкага войска ля вёскі [[Маляванка]] пад [[Вільня]]й, ён быў гасцінна прыняты ў маёнтку мясцовага шляхціца, дзе падавалі «выдатны халадзец літоўскі» ({{lang-pl|wyborny chołodec litewski}}), які елі разам з калдунамі і мяснымі стравамі<ref>{{кніга |аўтар=Goczałkowski W. |загаловак=Wspomnienia lat ubiegłych |месца=Kraków |выдавецтва=Czcionkami «Czasu» |год=1862 |том=II |старонак=170 |мова=pl |ref=Goczałkowski}}</ref>{{sfn|Frankowska|1996|с=149}}. Ці не ўпершыню дакладны рэцэпт менавіта «халадніка літоўскага» апублікаваны ў кнізе [[Ян Шытлер|Яна Шытлера]] «Кухар добра навучаны» (''Kucharz dobrze usposobiony,'' 1830). Шытлер быў энтузіастам халадніку, і бураковага, і шчаўевага, і цяпер малавядомага дэсертнага з ягад і віна. Адна з яго пазнейшых кніг нават згадвае «халаднік» у доўгай, за тагачасным звычаем, назве: J. Szyttler. ''Kuchnia postna podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpeizów, ciast itp''. — Wilno, 1848<ref name=":0">''Алесь Белы''. [https://nashaniva.com/344019 Чарговы трыумф халадніка. Гісторыя і рэцэпты самай летняй стравы] // Наша Ніва 01.06.2024 </ref>. У сваіх выданнях Ян Шытлер апісаў цэлую серыю разнастайных халаднікоў. Яго «Халаднік польскі» (1830) нагадваў каралеўскі рэцэпт Трэма, але кухар раіў загушчаць суп працёртымі варанымі жаўткамі, а акрамя буракоў і ракаў дадаваць шпарагі, кіслявы рыбны булён і [[Кервель|трыбульку]]. У «Халадніку рускім» асновай быў хлебны квас з буракамі, свежымі агуркамі, эстрагонам і рыбным булёнам, у якім плавалі кавалкі варанага [[Асятры|асятра]]<ref name="Dumanowski" />. У «[[Кухарка літоўская|Кухарцы літоўскай]]» [[Вінцэнціна Завадская|Вінцэнтыны Завадскай]], з першага выдання (Вільня, 1854), «халаднік літоўскі» фігуруе як мясцовы, «краёвы» спецыялітэт. Паводле яе асноўнага рэцэпту, халаднік гатавалі з зялёнага кропу, варанага бураковага бацвіння ці шчаўя, булёну і смятаны. Перад падачай на стол дадавалі звараныя ўкрутую яйкі, дробна нарэзаныя агуркі, вараныя ракавыя шыйкі або кавалкі рыбы ці цяляціны. А маглі быць і скрылікі халоднага варанага каплуна або індыка. Такой раскошы не ведалі сяляне, але маглі дазволіць сабе некаторыя «празмернасці» — напрыклад, сушаную рыбу, а пагатоў крутыя вараныя яйкі, якія ўрэшце ўвайшлі ў эталонную версію халадніка<ref name=":0" />. У 1859 годзе ў расійскім выданні «[[Працы Імператарскага Вольнага эканамічнага таварыства]]» была надрукавана нататка «Пра літоўскія стравы», дзе халаднік (у тэксце — ''хлодникъ'' або ''холодецъ'') згадваўся як выключная нацыянальная страва [[літоўцы|літоўцаў]] і [[жамойты|жамойт]]аў нароўні з [[Верашчака|верашчакай]], [[юшнік|юшнікам]], [[шупеня|шупеняй]] і [[канапляннікі|канапляннікамі]]. Паводле апісання, багаты халаднік рабілі з дробна нарэзаных вараных буракоў, яек укрутую, ракаў і цяляціны, запраўляючы ўсё смятанай, свежымі агуркамі і кропам. Аўтар нататкі асобна падкрэсліваў важнасць тэмпературы падачы{{sfn|Труды ИВЭО|1859|с=16—17}}: {{цытата|Але такая акрошка яшчэ не была б халадніком, калі б яна сапраўды не была халоднай, і для гэтага, калі падаюць на стол, кладуць у яе і кавалак лёду. {{арыгінальны тэкст|ru|Но такая окрошка еще не была бы холодникомъ, если бъ она дѣйствительно не была холодною, и для этого, когда подаютъ на столъ, кладутъ въ нее и кусокъ льду.}}}} У сярэдзіне XIX ст. халаднік быў штодзённай стравай сярод простага народа, хоць рэцэпт быў значна прасцейшы за шляхецкі. У этнаграфічным нарысе [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857) адзначаў, што ежа мясцовых славян і [[літоўцы|літоўцаў]] больш-менш аднолькавая, а аснову летняга рацыёну складае менавіта гэты суп<ref name=":1">{{артыкул |аўтар=[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Этнографическій взглядъ на Виленскую губернію (Статья первая) |выданне=[[Вѣстникъ Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] |год=1857 |том=20 |старонкі=255}}</ref>: {{Цытата|Улетку хлебны квас, халадзец (халаднік), прыпраўлены паранай зелянінай, разведзенай халодным лёгкім квасам, пасоленай і забеленай малаком…{{арыгінальны тэкст|ru|Лѣтомъ хлѣбный квасъ, холодецъ (холодникъ), приправляемый пареной зеленью, разведенной холоднымъ легкимъ квасомъ, посоленной и забѣленной молокомъ…}}}} У фундаментальным этнаграфічным выданні «Народы Расіі» (1878) у раздзеле, прысвечаным побыту ліоўцаў і жамойтаў, даецца дакладнае апісанне тагачаснага рэцэпта халадніку (у тэксце — ''хлодникъ''). Паводле даследчыкаў, у другой палове XIX стагоддзя ў якасці вадкай асновы ўжо магла выкарыстоўвацца не толькі кісламалочная ці квасная база, але і вада з воцатам{{sfn|Народы Россіи|1878|с=213}}: {{цытата|Такімі з'яўляюцца, напрыклад: халаднік, які гатуецца на воцаце і вадзе з дробна накрышаных каранёў чырвоных буракоў, смятаны, кропу, свежых агуркоў, звараных укрутую яек, ракаў або цяляціны, які ўжываецца ўлетку і заўсёды з дамешкам лёду. {{арыгінальны тэкст|ru|Таковы напримѣръ: хлодникъ, приготовляемый на уксусѣ и водѣ изъ мелко искрошенныхъ корней красной свеклы, сметаны, укропа, свѣжихъ огурцовъ, круто сваренныхъ яицъ, раковъ или телятины, употребляемый лѣтомъ и всегда съ примѣсью льда.}}}} Шырокае ўжыванне стравы сярод сялянства пацвярджаюць і працы іншых этнографаў. Напрыклад, [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]] ў даследаванні «Гомельскія народныя песні» (1888), апісвае штодзённы рацыён беларусаў [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]], таксама фіксуе халаднік сярод асноўных летніх супоў, раўняючы яго ў рускамоўным выданні з [[акрошка]]й{{sfn|Радчанка|1888|с=XIII}}. Англічанін [[Фортэск’ю Андэрсан]], які на запрашэнне графа [[Аляксандр Біспінг|Аляксандра Біспінга]] сем месяцаў жыў на [[Гродзенская губерня|Гарадзеншчыне]] падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], так апісвае тыповы летні абед у «[[Паўночна-Заходні край|рускай Польшчы]]»: {{цытата|А першай гадзіне абвяшчаецца абед, перад якім падаецца шклянка старога віскі. Абед складаецца з трох ці чатырох страў і заўсёды пачынаецца з супу. Улюбёны суп улетку — гэта забелены халодны суп (zupa chlodnik), і з ім падаюць звараныя ўкрутую [[яйкі]], нарэзаны [[агурок]] і сушаны [[селядзец]]. Гэта вельмі смачна.<ref name=":0" />}} У англійскія кулінарныя кнігі халаднік трапіў гадоў за 20 да падарожжа Андэрсана. Як у самую папулярную сярод англійскіх гаспадынь першай паловы XIX ст. кнігу ''A New System of Domestic Cookery,'' аўтарства Мэры Элізы Рандэл, аўтарка памерла ў 1828, але кніга перавыдавалася ў наступных рэдакцыях. У выданне 1842 года рэдактарка Эма Робертс дадала каля 10 «польскіх» рэцэптаў, у тым ліку і халаднік. Імаверна, рэцэпт запазычаны з кніг Яна Шытлера, які першым з прафесійных кухараў разгледзеў велізарны патэнцыял халадніка<ref name=":0" />. Шырокае распаўсюджванне стравы ў розных рэгіёнах былой Рэчы Паспалітай і яе эвалюцыю наглядна дэманструе кніга «Шляхецкая кухарка» ({{lang-pl|Kucharka szlachecka}}), выдадзеная ў [[Жытомір]]ы ў 1878 годзе. Яе аўтарка, [[Марыя Марцішэўская]] называла сябе на тытульным лісце «[[літвін]]кай, што жыве ва Украіне», дала рэцэпт пад падвойнай назвай: «Халаднік літоўскі, або халадзец украінскі» ({{lang-pl|Chłodnik litewski czyli chłodziec ukraiński}})<ref name="Marciszewska">{{кніга |аўтар=[[Марыя Марцішэўская|Marciszewska M.]] |загаловак=Kucharka szlachecka |месца=Żytomierz |год=1878 |том=I |старонкі=58—59 |мова=pl}}</ref>. Багаты шляхецкі халаднік, паводле рэцэпту Марцішэўскай, гатавалі з дробнакрышанага бураковага бацвіння, шчаўя, звараных укрутую яек, свежых агуркоў і зялёнай цыбулі. Усё гэта залівалі квашанай смятанай і халодным перагатаваным хлебным квасам. У супніцу абавязкова клалі кавалкі лёду. Дадаткова, каб зрабіць страву больш сытнай, у яе маглі дадаваць ракавыя шыйкі, кавалкі варанай буйной рыбы, халоднай смажанай цяляціны або курыныя грудкі<ref name="Marciszewska" />. Асабліва цікавы зафіксаваны Марцішэўскай рэцэпт поснага халадніку, бо ўжываць смятану і мяса ў пост нельга, замест іх выкарыстоўвалі ракавыя шыйкі і аліўкавы алей, а саму страву забельвалі раслінным малаком<ref name="Marciszewska" />: {{Цытата|…развесці запараным з мукі і кіпячоным<!--?не ўпэўнены ў слове--> халодным квасам, забяліць малаком, зробленым з сушаных грэцкіх арэхаў, але гэтага малака цадзіць не трэба, толькі арэхі стаўчы і крыху вадой развесці, дадаць пару лыжак добрага аліўкавага алею; можна забяліць малаком макавым. {{арыгінальны тэкст|pl|…rozprowadzić parzonym z mąki i przegotowanym zimnym kwasem, zabielić mlekiem zrobionym z włoskich suszonych orzechów, ale tego mleka cedzić nie trzeba tylko orzechy utłuc i trochę wodą rozprowadzić, dodać parę łyżek dobrej oliwy; można zabielić mlekiem makowém.}}}} Этнограф [[Павел Шэйн]] так апісвае традыцыйны халаднік у сялянскім побыце паўночна-ўсходняй Беларусі ў самым канцы XIX ст. у працы «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края»<ref name=":0" />: {{цытата|Вясновай і летняй парой першай кіслай стравай бывае ''халаднік'' з ''кісліцы'' (шчаўя), ''[[Снітка|шныці]]'' і бацвіння, якія спачатку адварваюць, потым сякуць і разбаўляюць квасам, за выключэннем кісліцы, якая мае ўласную кіслату. Прысмакамі да халадніку служаць: крышаная цыбуля, пераважна яе пер'е, агурочны цвет і, пры ўраджаі, крышаныя агуркі. Калі ёсць магчымасць, у халаднік кладуць малюшкі, сушаную рыбу, і рэдка туды дадаюць для закрасы малако і ''пасмятанне'' (г. зн. маслёнку). {{арыгінальны тэкст|ru|Весеннею и лѣтнею порой первымъ кислымъ блюдомъ бываетъ ''холодни́къ'' изъ ''кисли́цы'' (щавеля), ''шны́ти'' и ботвиньи, которыя сперва отвариваются, потомъ рубятся и разбавляются квасомъ, за исключеніемъ кислицы, имѣющей собственную кислоту. Присмаки холодника служатъ: крошеный лукъ, преимущественно перья его, огуречный цвѣтъ и, при урожаѣ, крошеные огурцы. Если есть возможность, въ холодникъ кладутся малюшки, сушеная рыба, и рѣдко туда прибавляется для закрасы молоко и ''посметенья'' (г.зн. маслёнка)}}}} == У літоўскай кухні == У 1857 годзе этнограф [[Адам Ганоры Кіркор]] у сваім нарысе «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» адзначаў, што ежа мясцовых славян і літоўцаў амаль не адрозніваецца. Пры гэтым, падрабязна апісваючы іх летні рацыён, ён не прыводзіць ніякай асобнай літоўскай назвы для гэтага супу<ref name=":1" />. У сучаснай [[Літоўская мова|літоўскай мове]] страва называецца ''šaltibarščiai'' (ад літ.: šaltas — халодны і ''barščiai'' — [[боршч]]). Лічаць, што назву халадніка на літоўскую мову пераклала пісьменніца {{нп5|Людвіка Дзіджулене|Людвіка Дзіджулене-Жмона|lt|Liudvika Didžiulienė}}<ref name="Lauzikas2024">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/laisvalaikis/13/2356320/lauzikas-apie-sarsala-del-saltibarsciu-jie-lietuviski-bet-nereiskia-kad-ne-lenkiski |title=Laužikas apie šaršalą dėl šaltibarščių: jie – lietuviški, bet nereiškia, kad ne lenkiški |publisher=LRT |date=9 верасня 2024 |lang=lt |accessdate=2025-01-02}}</ref>. У першым выданні яе кулінарнай кнігі «Літоўская гаспадыня» ({{lang-lt|Lietuvos gaspadinė}}; [[Тыльзіт]], 1893) рэцэпту халадніка няма<ref name="Zmona1893">{{кніга|спасылка=https://www.epaveldas.lt/preview?id=LNB1E9A640F|аўтар=Didžiulienė-Žmona L.|загаловак=Lietuvos gaspadinē, arba Pamokinimai kaip prigulincziai suvartoti Dievo dovanas|год=1893|месца=Tilžėje|выдавецтва=Ūkininkas|старонак=40}}</ref>. Упершыню ён там з’явіўся ў выданні 1895 года пад назвай «Šalti lietuviški barščiai» (халодны літоўскі боршч)<ref name="Zmona1895">{{кніга |аўтар=Didžiulienė-Žmona L. |загаловак=Lietuvos gaspadinė arba pamokinimai kaip prigulinčiai suvartoti Dievo dovanas |месца=Tilžėje |выдавецтва=Šėnkės spaustuvė |год=1895 |старонак=40 |спасылка=https://www.limis.lt/valuables/e/805391/428022500}}</ref>. Як аднаго слова назва фіксуецца ў 1894 годзе ў чатырохмоўным слоўніку {{Не перакладзена 5|Міколас Мяжыніс|Міколаса Мяжыніса|lt|Mykolas Miežinis}}, прычым з выкарыстаннем старой арфаграфіі — ''szaltibarszcziai'' і ''szaltbarszcziai''<ref name="Miezinis">{{кніга |аўтар=Miežinis M. |загаловак=Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas |месца=Tilžėje |год=1894 |старонак=292 |старонкі=212}}</ref>. У сучасным напісанні (''šaltibarščiai'') слова сустракаецца ў літоўска-англійскім слоўніку [[Антанас Лаліс|Антанаса Лаліса]], выдадзеным у [[Чыкага]] ў 1903 годзе<ref name="Lalis">{{кніга |аўтар=Lalis A. |загаловак=Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas. D. 1: Lietuviškai-angliška |месца=Chicago |выдавецтва=Lietuvos |год=1903 |старонак=382}}</ref>. Масавая літоўская свядомасць лічыць халаднік толькі сваёй нацыянальнай стравай, да якой іншыя народы не маюць дачынення. У 2024 годзе ў Літве збіралі подпісы пад петыцыяй<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.change.org/p/the-%C5%A1altibar%C5%A1%C4%8Diai-aka-the-cold-pink-soup-is-a-lithuanian-pride-not-polish|title=The Šaltibarščiai, aka the Cold Pink Soup, is a Lithuanian pride, not Polish|website=Change.org|access-date=2026-05-17}}</ref> да газеты «[[The New York Times|New York Times]]», якая ў кулінарным артыкуле назвала суп польскім<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/,%20https://www.britishpoles.uk/new-york-times-chlodnik-is-the-perfect-summer-soup/|title=New York Times: Chłodnik is the perfect summer soup - British Poles|last=britishadmin|date=2025-08-05|access-date=2026-05-17}}</ref>. Агенцтва па развіцці турызму і бізнесу Вільні ''Go Vilnius'' тады заклікала: «''Давайце раз і назаўсёды пакажам свету, што халодны суп належыць Літве!''» і патрабавала выправіць «памылку». З 2023 года шточэрвень у Вільні праводзяць фестываль халадніку, да 1200 чалавек ядуць яго за сталом даўжынёй 362 метры<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OYgwg0cUVOw|title=Šaltibarščiai: Why this cold pink soup unites (and divides) countries in Europe and how to make it|last=DW Food|date=2025-07-19|access-date=2026-05-17}}</ref>{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Латышы таксама спрабуюць пераканаць усіх, што гэта менавіта іх суп{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. У беларускай кухні халаднік лічаць сваёй самабытнай стравай, якая захавала асноўныя складнікі праз стагоддзі і ўдасканалена сучаснымі тэхналогіямі гатавання. Халаднік застаецца сімвалам кулінарнай спадчыны рэгіёна агулам{{sfn|Лаўрэш|2026|}}. Тым не менш, вядомы літоўскі даследчык гастранамічнай спадчыны, прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Рымвідас Лаўжыкас]] падкрэслівае, што халаднік паходзіць з агульных традыцый [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Ён адзначае: «Гэтая страва сапраўды літоўская, але гэта не значыць, што яна не польская, беларуская або латышская»<ref name="Lauzikas2024" />. == Сучаснае гатаванне == Вараныя астуджаныя [[Буракі звычайныя|буракі]] абіраюць і буйна [[Тарка|таркуюць]], [[Агуркі|свежыя агуркі]] крышаць невялікімі кубікамі або крояць скрылькамі. Зялёную цыбулю дробна крышаць, часам расціраюць лыжкай з дробкай солі, каб цыбуля стала мяккай і сакавітай. Гародніну заліваюць халоднай гатаванай вадой, або кефірам у розных прапорцыях з вадой, часам дадаюць воцату на смак. У кожную порцыю кладуць разрэзанае або пакрышанае варанае курынае [[Яйка (харчовы прадукт)|яйка]]. Перад падачай запраўляюць смятанай, крышаным кропам або іншай зелянінай. На закуску падаюць вараную бульбу ці жытні хлеб. Таксама халаднік гатуюць са шчаўя. Шчаўе крышаць, вараць і астуджваюць. У адвар дадаюць накрышаныя свежыя агуркі, кроп, вараныя яйкі, смятану, соль. Гатуюць таксама з вараных буракоў, бацвіння або на бурачным ці хлебным квасе.{{sfn|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003|p=527}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|БЭ у 18 т. — Т. 16.|2003| {{Крыніцы/БЭ|16|с=527|артыкул=Халаднік}} }} * {{артыкул |ref=Лаўрэш|аўтар = [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]] |спасылка=https://www.academia.edu/167154657/ |загаловак = Наш халаднік |выданне = Наша слова.pdf |год = 2026 |месяц = 05 |чысло = 13|нумар = 19 (229) }} * {{артыкул |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1888 |том=XIII |нумар=2 |старонкі=1—326 |ref=Радчанка}} * {{артыкул |аўтар=Frankowska M. |загаловак=Chołodziec, poezja i piernik |выданне=Pamiętnik Literacki |год=1996 |нумар=87/1 |старонкі=141—151 |мова=pl |спасылка=https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/pamietnik-literacki-czasopismo-kwartalne-poswiecone-historii-i-krytyce-literatury-polskiej/1996-tom-87-numer-1/pamietnik_literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1996-t87-n1-s141-151.pdf|ref=Frankowska}} * {{кніга |загаловак=Труды Императорскаго Вольнаго экономическаго общества |месца=СПб. |выдавецтва=Въ типографіи Императорской Академіи Наукъ |год=1859 |том=I |старонкі=16—17 (Отд. IV) |мова=ru |ref=Труды ИВЭО}} * {{кніга |загаловак=Народы Россіи. Этнографическіе очерки |месца=С.-Петербургъ |выдавецтва=Изданіе редакціи журнала «Природа и люди» |год=1878 |том=I |старонкі=213 |мова=ru |ref=Народы Россіи}} {{Буракі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] [[Катэгорыя:Літоўская кухня]] [[Катэгорыя:Латышская кухня]] [[Катэгорыя:Украінская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з буракоў]] [[Катэгорыя:Халодныя супы]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Кісламалочныя супы]] [[Катэгорыя:Боршч]] [[Катэгорыя:Польская кухня]] t659eff81jqftw34y3usf8wpuofsmqo 0 144463 5146863 5090310 2026-05-26T10:30:03Z M.L.Bot 261 5146863 wikitext text/x-wiki {{Іншыя ПІБ|Валовіч|Рыгор}} {{ДД}} '''Рыгор Валовіч''' ({{ВДП}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч. == Біяграфія == З роду [[Валовічы|Валовічаў]], сын [[Багдан Грынькавіч Валовіч|Багдана]], брат канцлера [[Астафій Валовіч|Астафія Валовіча]]. Дваранін гаспадарскі (зг. 1548), [[гараднічы]] [[Гродна|гарадзенскі]] (1558—1566), [[маршалак гаспадарскі]] (1560—1563), [[лоўчы вялікі літоўскі]] (1567—1574), [[ваявода смаленскі]] (з 1571); староста [[мсцібаў]]скі (1548—1567), мельніцкі і ласішскі (з 1566), дзяржаўца [[Эйшышкі|эйшышскі]], [[Канява|каняўскі]] і [[Дубічэй|дубіцкі]], [[Варняны|варнянскі]], [[Зэльва|зэльвенскі]] (1558—1569), [[Мерач|мерацкі]] (1569—1576). Пасол у [[Маскоўская дзяржава|Маскву]] ў 1563 годзе. У 1559 годзе загадам вялікага князя [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]], склаў «[[Ревизия пущ и переходов звериных в бывшем Великом Княжестве Литовском...|Реистр списанья и выведанья пущ и переходов звериных]]»<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рэвізія пушчаў і пераходаў звярыных у былым Вялікім Княстве Літоўскім||166}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=|старонкі=|артыкул=|аўтар=[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]]}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Валовіч Рыгор Багданавіч}} [[Катэгорыя:Валовічы|Рыгор Багданавіч]] [[Катэгорыя:Ваяводы смаленскія]] [[Катэгорыя:Лоўчыя вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Маршалкі гаспадарскія]] [[Катэгорыя:Гараднічыя гарадзенскія]] [[Катэгорыя:Старосты мсцібаўскія]] [[Катэгорыя:Старосты мерацкія]] [[Катэгорыя:Дзяржаўцы зэльвенскія]] [[Катэгорыя:Старосты эйшышскія]] [[Катэгорыя:Старосты каняўскія]] [[Катэгорыя:Старосты варнянскія]] [[Катэгорыя:Старосты дубіцкія]] [[Катэгорыя:Дваране гаспадарскія]] 8tp82ykzq2x5vv7hvr5du6oqvtmxxfm 5146865 5146863 2026-05-26T10:32:43Z M.L.Bot 261 5146865 wikitext text/x-wiki {{Іншыя ПІБ|Валовіч|Рыгор}} {{ДД}} '''Рыгор Валовіч''' ({{ВДП}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч. == Біяграфія == З роду [[Валовічы|Валовічаў]], сын [[Багдан Грынькавіч Валовіч|Багдана]], брат канцлера [[Астафій Валовіч|Астафія Валовіча]]. Дваранін гаспадарскі (зг. 1548), [[гараднічы]] [[Гродна|гарадзенскі]] (1558—1566), [[маршалак гаспадарскі]] (1560—1563), [[лоўчы вялікі літоўскі]] (1567—1574), [[ваявода смаленскі]] (з 1571); [[староста]] [[мсцібаў]]скі (1548—1567), мельніцкі і ласішскі (з 1566), [[дзяржаўца]] [[Эйшышкі|эйшышскі]], [[Канява|каняўскі]] і [[Дубічэй|дубіцкі]], [[Варняны|варнянскі]], [[Зэльва|зэльвенскі]] (1558—1569), [[Мерач|мерацкі]] (1569—1576). Пасол у [[Маскоўская дзяржава|Маскву]] ў 1563 годзе. У 1559 годзе загадам караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] склаў «[[Ревизия пущ и переходов звериных в бывшем Великом Княжестве Литовском...|Реистр списанья и выведанья пущ и переходов звериных]]» Вялікага Княства Літоўскага<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рэвізія пушчаў і пераходаў звярыных у былым Вялікім Княстве Літоўскім||166}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=|старонкі=|артыкул=|аўтар=[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]]}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Валовіч Рыгор Багданавіч}} [[Катэгорыя:Валовічы|Рыгор Багданавіч]] [[Катэгорыя:Ваяводы смаленскія]] [[Катэгорыя:Лоўчыя вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Маршалкі гаспадарскія]] [[Катэгорыя:Гараднічыя гарадзенскія]] [[Катэгорыя:Старосты мсцібаўскія]] [[Катэгорыя:Старосты мерацкія]] [[Катэгорыя:Дзяржаўцы зэльвенскія]] [[Катэгорыя:Старосты эйшышскія]] [[Катэгорыя:Старосты каняўскія]] [[Катэгорыя:Старосты варнянскія]] [[Катэгорыя:Старосты дубіцкія]] [[Катэгорыя:Дваране гаспадарскія]] e7mviql6bdtpn8k7rugqe4g52djr10q 0 150251 5146901 5121885 2026-05-26T11:37:20Z JerzyKundrat 174 5146901 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Знаменка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Знаменка |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет2 = Азяранскі |ранейшыя імёны = Слепцы }} '''Зна́менка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Сле́пцы, мн.'''</ref> ({{lang-be-trans|Znamienka}}) — [[вёска]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Азяранскага сельсавета]]. За 28 км на поўдзень ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі Жыткавічы (на лініі Лунінец — Калінкавічы), 261 км ад [[Гомель|Гомеля]]. == Гісторыя == Археолагамі выяўлена паселішча ранняга феадалізму (у 0,9 км на ўсход ад вёскі) і паселішча зарубінецкай культуры (III стагоддзя да н.э. — V стагоддзя н.э., у 0,8 км на паўднёвы захад ад вёскі, ва ўрочышчы Востраў). Паводле пісьмовых крыніц вядомая з XVII стагоддзя, калі тут быў прытулак для калек і сляпых, адкуль пайшла назва вёскі. Пасля Другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) у складзе Расійскай імперыі. У 1834 годзе ў Тураўскім казённым маёнтку. У выніку пажару 26 красавіка 1885 г. згарэлі 42 двары. У 1896 годзе працаваў вадзяны млын. Паводле перапісу 1897 года знаходзілася кузня. У 1908 годзе ў Тураўскай воласці Мазырскага павета Мінскай губерні. У 1924 годзе ў наёмным доме адкрыта школа. У 1929 годзе арганізаваны калгас «Чырвоны баец», працавалі 2 кузні. Падчас Вялікай Айчыннай вайны нямецкія акупанты стварылі тут свой апорны пункт, разгромлены партызанамі 25 мая 1943 года. Дзейнічала падпольная арганізацыя (сакратар Рафаловіч). У ліпені 1944 года нямецкія акупанты спалілі 96 двароў і забілі 36 жыхароў. 24 жыхары загінулі на франтах. У 1957 годзе вёска Сляпцы перайменавана ў Знаменку<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных № 563 // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 11.</ref>. Згодна з перапісам 1959 года цэнтр калгасу «Савецкая Беларусь». Дзейнічалі млын, механічныя майстэрні, пачатковая школа, клуб, бібліятэка, 2 крамы. == Насельніцтва == * 1811 год — 32 двара. * 1834 год — 33 двара, 185 жыхароў. * 1897 год — 70 двароў, 429 жыхароў (паводле перапісу). * 1908 год — 541 жыхар. * 1925 год — 107 двароў. * 1940 год — 120 двароў 670 жыхароў. * 1959 год — 577 жыхароў (паводле перапісу). * 2004 год — 119 гаспадарак, 209 жыхароў. * 2019 год — 106 чал. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|1-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)}} [[Катэгорыя:Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] rdmrvvdh06lvgw6trlc9u789wq72n1c 0 151583 5146729 5096387 2026-05-25T23:17:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146729 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гарцуеў}} {{Тэатральны дзеяч}} '''Аляксандр Фёдаравіч Гарцуеў''' ({{ВДП}}) — беларускі тэатральны [[рэжысёр]]. == Біяграфія == У 1980 годзе скончыў акцёрскі факультэт [[Беларуская акадэмія мастацтваў|Беларускага дзяржаўнага тэатральна-мастацкага інстытута]]. Працаваў акцёрам [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Купалаўскага тэатра]]. Пазней заняўся рэжысурай. У 2000 годзе скончыў рэжысёрскі факультэт Расійскай акадэміі тэатральнага мастацтва — ГІТІС, прайшоўшы стажыроўку пад кіраўніцтвам народнага артыста РФ Леаніда Хейфеца. Працаваў штатным рэжысёрам Купалаўскага тэатра. З 2012 года — мастацкі кіраўнік [[Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі|Рэспубліканскага тэатра беларускай драматургіі]] (РТБД). З 1998 года адначасова працаваў у [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай акадэміі мастацтва]]. Дацэнт. Выкладаў майстэрства акцёра і рэжысуру драмы. Быў мастацкім кіраўніком курса рэжысёраў драмы. Аўтар вучэбна-метадычных дапаможнікаў па рэжысуры драмы. Да снежня 2021 года быў мастацкім кіраўніком РТБД{{r|sojka_top}}, звольнены падчас маштабных палітычных чыстак<ref name="svaboda2021">[https://www.svaboda.org/a/31624707.html Звольнілі кіраўніка Рэспубліканскага тэатру беларускай драматургіі Аляксандра Гарцуева. 24 снежань 2021]</ref>. Далучыўся да незалежнай трупы «[[Купалаўцы]]», дзе ўжо былі яго жонка [[Зоя Валянцінаўна Белахвосцік|Зоя Белхвосцік]] і дачка [[Валянціна Аляксандраўна Гарцуева|Валянціна Гарцуева]], якія 26 жніўня 2020 года ў знак пратэсту звольніліся з Купалаўскага тэатра{{r|dw_zoya}}{{r|sojka_top}}. З 2022 года разам з сям’ёй жыве і працуе ў Польшчы. У лютым 2024 года Расія па запыце Беларусі абвясціла акцёра ў міжнародны вышук, праз гэта яго гастрольная дзейнасць абмежавана краінамі Еўрапейскага Саюза{{r|marc}}. == Сям’я == У шлюбе з актрысай [[Зоя Валянцінаўна Белахвосцік|Зояй Белахвосцік]], мае дачку [[Валянціна Аляксандраўна Гарцуева|Валянціну]], таксама актрысу.{{r|sojka_top}} == Творчасць == Рэжысёр каля 35 спектакляў у тэатрах Беларусі.{{r|sojka_top}} Найбольш значныя пастаноўкі: «Крывавая Мэры» [[Д. Бойка|Д. Бойкі]] (1996), «[[Дзядзя Ваня]]» [[А. Чэхаў|А. Чэхава]] (1999), «Трыстан і Ізольда» [[С. Кавалёў|С. Кавалёва]] (1999), «Брат мой Сымон» [[А. Казанцаў|А. Казанцава]] (2000), «Кім» [[А. Дудараў|А. Дударава]] (2001), «Люці» А. Дударава (2003), «Дзіўная місіс Сэвідж» {{нп5|Джон Патрык (драматург)|Дж. Патрыка|ru|Патрик, Джон (драматург)}} (2003), «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]» [[Я. Купала|Я. Купалы]] (2005), «Івона — прынцэса Бургундская» [[В. Гамбровіч]]а (2005), «[[Прымакі (п’еса)|Прымакі]]» Я. Купалы (2006), «Маэстра» [[М. Ладо]] (2006), «Дзеці Ванюшына» [[С. Найдзёнаў|С. Найдзёнава]] (2008), «[[Хам (раман)|Хам]]» [[Э. Ажэшка|Э. Ажэшкі]] (2009), «[[Залёты]]» [[В. Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]] (2010), «Ня мой» [[Алесь Адамовіч|А. Адамовіча]], «Ноч Гельвера» [[І. Вілквіст]]а (2011), «Субота. Нядзеля. Панядзелак» [[Э. дэ Філіпа]] (2012), «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» [[І. Мележ]]а (2012). Сярод значных пастановак Гарцуева ў трупе «Купалаўцы» — антыўтопія «Гусі-людзі-лебедзі» (паказ у Варшаве 18 жніўня 2023 года), «Плошча Перамогі» (паводле «[[Сабакі Эўропы (раман)|СабакіЕўропы]]» [[Альгерд Бахарэвіч|А. Бахарэвіча]]) і «Валізка» (24-26 чэрвеня 2025 года){{r|sojka_top}}{{r|racyja_val}}{{r|art_olga}}. Як акцёр сыграў адну з роляў у спектаклі «Камедыя Юдзіфі» (2024){{r|rse_judith}}. == Прызнанне == Пастаноўка Аляксандра Гарцуева «Не мой», у 2010 годзе на сцэне [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Купалаўскага тэатра]], перамагла ў пяці намінацыях на Першай [[Нацыянальная тэатральная прэмія|Нацыянальнай тэатральнай прэміі]] (2011): * «Найлепшая сучасная пастаноўка па творах беларускіх аўтараў» (Аляксандр Гарцуеў і [[Алена Калюнова]]), * «Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка» ([[Барыс Герлаван]] і [[Алена Ігруша]]), * «Найлепшае музычнае афармленне» (кампазітар [[Алег Хадоска]]), * «Найлепшая жаночая роля» ([[Святлана Анікей]] — роля Паліны), * «Найлепшы спектакль года» — разам з операй «Набука» (рэжысёр [[Міхаіл Панджавідзэ]]) [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь]]. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="sojka_top">{{Cite web|lang=en|url=https://sojka.io/by/guides/afisha-theatre|title=7 беларусаў, якія робяць сусветны тэатр — Sojka|website=sojka.io|access-date=2026-01-27}}</ref> <ref name="rse_judith">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32784680.html|title=«Купалаўцы» анансавалі новы экспэрымэнтальны спэктакль. Прэм’ера на Youtube — сёньня, 20 студзеня|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2024-01-20|access-date=2026-01-27}}</ref> <ref name="dw_zoya">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/zoa-belahvoscik-tym-hto-zastausa-u-belarusi-nasmat-skladanej/a-67765704|title=Зоя Белахвосцік: Тым, хто застаўся ў Беларусі, складаней|website=dw.com|access-date=2026-01-27}}</ref> <ref name="racyja_val">{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/sumezza/volnyja-kupalaucy-pakazuc-u-varsave-aposnjuju-premeru-u-hetym-sezone/|title=“Вольныя Купалаўцы” пакажуць у Варшаве апошнюю прэм’еру ў гэтым сезоне|last=Ina|website=Рацыя|date=2025-06-24|access-date=2026-01-27}}</ref> <ref name="art_olga">{{Cite web|lang=ru|url=https://art-context.com/ru/teatr-ru/kupalauczyi-nelga-spyinyaczcza/|title=“Купалаўцы”: останавливаться нельзя|website=Арт.Контекст|access-date=2026-01-27|url-status=dead}}</ref> <ref name="marc">{{Cite web|url=https://reform.news/ad-kupala-skaga-da-kupala-ca-shljah-volnaj-trupy-da-zhynjoj-u-shjesc-sezona|title=Ад Купалаўскага да «Купалаўцаў»: шлях вольнай трупы даўжынёй у шэсць сезонаў|first=Дзяніс|last=Марціновіч|website=Reform.news|date=2026-01-31}}</ref> }} == Спасылкі == * [http://rtbd.by/persons/show/52 Аляксандр Гарцуеў на сайце Рэспубліканскага тэатра беларускай драматургіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110916101711/http://www.rtbd.by/persons/show/52 |date=16 верасня 2011 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарцуеў Аляксандр Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Рэжысёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Рэспубліканскага тэатра беларускай драматургіі]] bitrqydjqd9mgiit1fjzizzwurc541m 0 156348 5146762 4306661 2026-05-26T04:16:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146762 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Алізэ Жакатэ | Арыгінал імя = Alizée Jacotey | Выява = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Поўнае імя = | Шырыня = 250px | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Краіна = | Прафесіі = | Інструменты = | Жанры = [[Поп-музыка|Поп]] | Псеўданімы = Алізэ ({{lang-fr|Alizée}}) | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = Universal Music, Polydor Records|Polydor, RCA Records, Wisteria Song, Sony Music Entertainment | Сайт = [http://www.alizee-officiel.com/ Афіцыйны сайт] | Аўтограф = [[File:Alizée's autograph.svg|65px]]<br/>''Подпіс'' |Узнагароды = }} '''Алізэ́ Жакатэ́''', або '''Алізэ́''' ({{lang-fr|Alizée Jacotey, Alizée}}, нар. {{ДН|21|8|1984}}, {{МН|Аяча|ў Аяча|Горад Аяча}}) — [[Францыя|французская]] спявачка, танцорка, фотамадэль і прадзюсар [[карсіканцы|карсіканскага]] паходжання. == Дыскаграфія == * ''Gourmandises'' (2000) * ''Mes Courants Électriques'' (2003) * ''Psychédélices'' (2007) * ''Une enfant du siècle'' (2010) * ''5'' (2013) * ''Blonde'' (2014) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.alizee-officiel.com/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071011005637/http://www.alizee-officiel.com/ |date=11 кастрычніка 2007 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Францыі]] [[Катэгорыя:Сапрана]] 2a6n6zvij00313gctvy33tzdsxf4skm 0 163322 5146873 5042925 2026-05-26T10:46:49Z DzBar 156353 /* Dimmu Borgir */ 5146873 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Peter Tägtgren | Подпіс = | Лога = | Фота = Pain Metalcamp07 01.jpg | Апісанне_фота = | Поўнае_імя = | Дата_нараджэння = {{ДН|3|6|1970}} | Месца_нараджэння = [[Даларна, правінцыя Швецыі|Даларна]], Швецыя | Дата_смерці = | Месца_смерці = | Гады = 1990-н.д. | Нацыянальнасць = | Краіна = {{Сцягафікацыя|Швецыя}} | Прафесіі = [[музыкант]], {{спявак|Швецыі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, {{музычны прадзюсар|Швецыі}} | Інструменты = [[вакал]], [[гітара]], [[клавішныя]], [[Ударныя музычныя інструменты|ударныя]], [[бас-гітара]] | Жанры = [[дэт-метал]], [[індастрыял-метал]], [[электронік-рок]], [[грайндкор]], [[блэк-метал]] | Псеўданімы = | Гурты = [[Hypocrisy]], [[Pain]], [[The Abyss]], [[War, гурт|War]], [[Lock Up]], [[Lindemann]] | Супрацоўніцтва = [[Sabaton]], [[Rammstein]] | Лэйблы = [[Nuclear Blast]],<br />[[Roadrunner Records]] | Сайт = http://www.hypocrisy.cc }} '''Петэр Тэктгрэн''' ({{lang-sv|Peter Tägtgren}}, нар. {{ДН|3|6|1970}}) — шведскі [[музыкант]], кампазітар, мультыінструменталіст, прадзюсар, рэжысёр кліпаў, лідар [[дэз-метал]] гурта [[Hypocrisy]] і адзіны ўдзельнік one-man-project'a [[Pain]]. Акрамя гэтага Тэктгрэн стварыў блэк-металічны праект The Abyss, удзельнічаў у супергуртах War ([[блэк-метал]]ічны праект, які ўключае музыкантаў з Abruptum і Dark Funeral) і Lock Up (грайндкор). Тэктгрэн валодае ўласнай гуказапісвальнай студыяй The Abyss і з'яўляецца вядомым музычным прадзюсарам. У яго студыі запісваліся многія металічныя групы, уключаючы Dimmu Borgir, Therion, Children of Bodom, Immortal і Dark Funeral. У адным з сваіх інтэрв'ю Тэгтгрен заявіў, што Hypocrisy для яго — толькі хобі, а найбольшую перавагу ён аддае сваёй студыі — Abyss Studio. == Музычныя прыхільнасці == Вялікі ўплыў на Петэра аказала група Kiss, менавіта яна натхніла яго стаць музыкантам. Граць у стылі экстрэмальнай музыкі для Петэра паспрыяла музыка гурта [[Metallica]], а таксама Venom і Possessed. == Філасофія == Петэр Тэктгрэн не хоча называць сябе сатаністам, выкарыстоўваючы пры гэтым слова ненавіснік (даслоўна hateanist) па адносінах да рэлігіі (у большай ступені да хрысціянства). Выхоўваўся ў сям'і, па яго словах, якая ненавідзела рэлігію. == Дыскаграфія == === Hypocrisy === * 1992 — Penetralia (гітара, клавішныя) * 1993 — Osculum Obscenum (гітара, клавішныя) * 1994 — The Fourth Dimension (вакал, гітара, клавішныя, прадзюсаванне, міксаванне) * 1996 — Abducted (вакал, гітара, клавішныя, прадзюсаванне, міксаванне) * 1997 — The Final Chapter (вакал, гітара, клавішныя) * 1999 — Hypocrisy (гітара, вакал, клавішныя) * 2000 — Into The Abyss (вакал, гітара, клавішныя) * 2002 — Catch 22 (вакал, гітара, клавішныя) * 2004 — The Arrival (вакал, гітара, клавішныя, міксаванне) * 2005 — Virus (вакал, гітара, міксаванне) * 2009 — A Taste of Extreme Divinity (вакал, гітара, міксаванне) * 2013 — End Of Disclosure * 2021 — Worship === The Abyss === * 1995 — The Other Side (альбом) (бас-гітара, ударныя) * 1996 — Summon the Beast (бас-гітара, ударныя) === Pain === * 1997 — Pain (усе інструменты, вакал) * 1999 — Rebirth (усе інструменты, вакал) * 1999 — End of the Line (усе інструменты, вакал) * 1999 — On and On (усе інструменты, вакал) * 2002 — Nothing Remains the Same (усе інструменты, вакал) * 2004 — Dancing with the Dead (усе інструменты, вакал) * 2007 — Psalms of Extinction (усе інструменты, вакал) * 2008 — Cynic Paradise (усе інструменты, вакал) * 2011 — You Only Live Twice (усе інструменты, вакал) * 2016 — Coming Home * 2024 — I Am === Іншыя праекты === * 1997 — A'arab Zaraq — Lucid Dreaming (дадатковая лідар-гітара (у кавер версіі песні «Under Jolly Roger» групы Running Wild)) * 2004 — Bloodbath — Nightmares Made Flesh (вакал) == Прадзюсаванне == === Dark Funeral === * The Secrets of the Black Arts * Vobiscum Satanas * Teach Children to Worship Satan * In the Sign… * Diabolis Interium === [[Dimmu Borgir]] === * Enthrone Darkness Triumphant * Godless Savage Garden * Spiritual Black Dimensions * Stormblåst MMV === [[Immortal]] === * At the Heart of Winter * Damned in Black * Sons of Northern Darkness === Fleshcrawl === * Bloodsoul * Bloodred Massacre === Susperia === * Predominance * Vindication === Іншыя праекты === * [[Amon Amarth]] — Once Sent from the Golden Hall * Borknagar — Quintessence * Celtic Frost — Monotheist * Children of Bodom — Follow the Reaper * Love Like Blood — Snakekiller * Old Man's Child — Revelation 666 — The Curse of Damnation * Rotting Christ — Khronos * Therion — A'arab Zaraq — Lucid Dreaming == Зноскі == {{DEFAULTSORT:Тэктгрэн, Петэр}} [[Катэгорыя:Музыканты блэк-метала]] [[Катэгорыя:Музыканты Швецыі]] [[Катэгорыя:Музыканты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Музыканты XXI стагоддзя]] i1m76l1li058yymdh15tzbp383trvux 0 163891 5146628 5128955 2026-05-25T18:37:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146628 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{Цёзкі2|Ленц}} '''Аляксандр Карлавіч Ленц''' ({{ДН|17|5|1882}}, [[Санкт-Пецярбург]] — {{ДС|16|6|1952}}) — беларускі неўрапатолаг і псіхіятр. Доктар медыцынскіх навук ([[1923]]), [[прафесар]]. == Біяграфія == Скончыў Першую Пецярбургскую гімназію, юрыдычны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]] і [[Ваенна-медыцынская акадэмія імя С. М. Кірава|Ваенна-медыцынскую акадэмію]] ([[1913]]). Па заканчэнні акадэміі прыкамандзіраваны да Клініцы душэўных і нервовых хвароб. Быў мабілізаваны на [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]]. Служыў лекарам у страявых частках і ўдзельнічаў у баях. З [[1918]] г. — ваенны лекар [[Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]]. Неўзабаве прызначаны [[асістэнт]]ам Клінікі душэўна хворых Ваенна-медыцынскай акадэміі РККА. Адначасова працаваў памочнікам [[Уладзімір Міхайлавіч Бехцераў|У. М. Бехцерава]] — дырэктара Інстытута мозгу. У пачатку [[1920-я|20-х]] гг. распрацоўваў ''тэорыю суперрэфлексаў'' (асаблівых умоўных [[рэфлексы|рэфлексаў]], якія з’яўляюцца надбудовай над іншымі ўмоўнымі рэфлексамі. У якасці прыкладу суперрэфлексу называў служэнне [[чалавецтва|чалавецтву]]). Кансультант-неўрапатолаг ленінградскіх месцаў пазбаўлення волі (1922—1925). У 1923 годзе Ленцу прысуджана вучоная ступень доктара медыцынскіх навук, прысвоена званне прафесара<ref>{{артыкул|аўтар= |загаловак= Ленц Александр Карлович|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне= Белорусская ССР: Краткая энциклопедия|тып=энцыклапедыя|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1982|выпуск=|том= 5|нумар=|старонкі=356|isbn=}}</ref>. З 1934 года загадчык кафедры псіхіятрыі вышэйшых медыцынскіх курсаў, адначасова загадчык кафедры псіхіятрыі 3-га Ленінградскага медыцынскага інстытута, член ваенна-ўрачэбнай камісіі [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградскай ваеннай акругі]], у 1934—1936 начальнік кафедры псіхіятрыі Ваенна-медыцынскай акадэміі, у 1936—1948 адначасова супрацоўнік ваенна-ўрачэбнай эксперыментальнай лабараторыі. З 1940 года шэраг гадоў быў начальнікам кафедры псіхіятрыі Ваенна-марской медыцынскай акадэміі, адначасова ў 1941—1942 гадах працаваў у псіхіятрычнай бальніцы Мікалая Цудатворца. Узнагароджаны двума ордэнамі, медалямі<ref>{{Cite web|url=https://poisk.re/person/officers/8703570|title=Александр Карлович Ленц|website=POISK RE}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rsml.med.by/ru/5-%D0%BC%D0%B0%D1%8F/|title=Александр Карлович Ленц|website=Республиканская научная медицинская библиотека|url-status=dead}}</ref>. = Навуковая дзейнасць = Даследаваў эфектыўнасць гіпнозу. Заклаў пачатак судовай псіхіятрыі. Увёў паняцце [[Дысацыяльнае расстройства асобы|сацыяпатыі]]. Выяўляў цікавасць да псіхааналізу [[Зігмунд Фрэйд|Зігмунда Фрэйда]]. Доктарская дысертацыя і манаграфіі па вышэйшай рэфлекторнай дзейнасці пры прагрэсіўным паралічы. Даследаваў магчымасці ўзаемадзеяння псіхааналізу з фізіялагічнай тэорыяй паводзін і реактологией. У пачатку 1920-х распрацоўваў тэорыю суперрэфлексаў (асаблівых умоўных рэфлексаў, якія надбудоўваюцца над іншымі умоўнымі рэфлексамі). У якасці прыкладу суперрэфлекса называў служэнне чалавецтву. У 1922 годзе апублікаваў артыкулы «Пра асновы фізіялагічнай тэорыі чалавечых паводзінаў» і «Умоўныя рэфлексы высокіх парадкаў і іх вывучэнне на псіхічнахворых». Вывучаў фізіялагічныя асновы вышэйшай нервовай дзейнасці ў норме і паталогіі («Псіхалагічны і фізіялагічны метад у псіхіятрыі» (1926), "Методыка умоўных слінааддзяляльных рэфлексаў ва ўжыванні да дарослых людзей "(1928), «Вынікі працы па методыцы ўмоуных слінааддзяляльных рэфлексау, праведных на дараслых людзях (нармальных i псіхалагічна хворых)» (1934). З фізіялагічных пазіцый даследаваў патагенез псіхозаў, эфектыўнасць гіпнатычнага ўздзеяння («Пра механізм трызнення пераследу» (1926), «Фізіялагічная сутнасць гіпнозу» (1927). Працаваў над праблемамі судовай псіхіятрыі («Крымінальныя псіхапаты (сацыяпаты)» (1927), «Беларускі кабінет па вывучэнні злачыннасці і злачынца, яго мэты і характар дзейнасці» (1927). Арганізатар беларускіх антрапалагічных экспедыцый («Антрапалагічни досліді на Білорусі» (1928), «Матэрыялы да арганізацыі антрапалагічных даследванняў на Беларусі» (1928), «Пра метад двання вышэйшай нярвовай дзейнасці як складанай чacткi антрапалагiчных даследванняў» (1939). Вывучаў пытанні арганізацыі псіхіятрычнай дапамогі насельніцтву БССР («Рэканструкцыя псіхіятрычнай стацыянарнай дапамогі» (1933). Аўтар каля 40 навуковых прац, асобныя апублікаваныя за мяжой<ref>{{Cite web|url=https://dates.gnpbu.ru/2-7/Lenz/lenz.html|title=Ленц Александр Карлович|website=Библиотека имени К. Д. Ушинского}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vocabulary.ru/termin/lenc-aleksandr-karlovich.html|title=Ленц Александр Карлович|author=Овчаренко В. И.|website=Психологическая энциклопедия|date=2005}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Балышева М. Н. |загаловак= Александр Карлович Ленц|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне= Здравоохранение Беларуси|тып=энцыклапедыя|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1992|выпуск=|том= 6|нумар=9|старонкі=74—75|isbn=}}</ref>. = Сям’я = Жонка — Юлія Міхайловна Верамецко (1903—1986), ([[Пухавічы (Пухавіцкі раён)|Пухавічы]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]]). З сям’і пухавічскага фельдшара. Маёр медыцынскай службы, удзельнічала ў арганізацыі батальёна здаравеючых [[Балтыйскі флот ВМФ СССР|Балтыйскага флоту]] у блакадным Ленінградзе, узнагароджана ордэнам Чырвонай Зоркі, медалямі «За абарону Ленінграда», «За баявыя заслугі». {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|||293}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ленц}} [[Катэгорыя:Неўролагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Псіхіятры Беларусі]] [[Катэгорыя:Псіхіятры]] [[Катэгорыя:Псіхолагі СССР]] 1fngv47nx5yabb9ku4va1r6z4og3b67 10 175189 5146852 5144493 2026-05-26T10:00:18Z JerzyKundrat 174 5146852 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Дакументацыя}}</noinclude> <!-- Актуальныя тэмы --> <!--Падзяляйце элементы спіса маркерам "|" --> <!--{{Актуальныя тэмы|}}--> * У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся '''[[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]'''. <small>''(22&nbsp;мая)''</small> * У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены '''[[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|тэрарыстычны акт]]'''. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за '''[[Успышка ліхаманкі Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі ліхаманкі Эболы]]''' ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). <small>''(17&nbsp;мая)''</small> <noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> 1kbmk6jigi5fwn6d4k39b97hb8x686r 0 175509 5146497 3929071 2026-05-25T12:18:44Z ~2026-31353-68 168744 5146497 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Батрун |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = Ліван |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 34|lat_min = 15|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 35|lon_min = 39|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |Яндэкскарта = |памер карты краіны = 250 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = правінцыя Паўночны Ліван |рэгіён у табліцы =правінцыя Паўночны Ліван{{!}}Паўночны Ліван |від раёна = |раён = раён Батрун |раён у табліцы = раён Батрун{{!}}Батрун |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |унутраны падзел = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 38000 |год перапісу = |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = http://www.batroun.com/ |мова сайта = en }} '''Батрун'''; ''Ботрыс'' ({{lang-ar|البترون}}, {{lang-gr|Βοτρύς}}) — горад на ўзбярэжжы [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]], размешчаны на Поўначы [[Ліван]]а. Адзін з найстаражытных гарадоў свету. Назва мае грэчаскае паходжанне. Горад быў заснаваны [[фінікійцы|фінікійцамі]] на паўночы ад [[Бібл]]а. == Гл. таксама == * [[Форт Мсейла]] {{Ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Лівана]] [[Катэгорыя:Рымскія калоніі]] hs86n9134u6l3qv2t8oairs1tly1hhy 5146840 5146497 2026-05-26T09:35:26Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-31353-68|~2026-31353-68]]) і адноўлена версія 3929071, зробленая VladimirZhV 5146840 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Батрун |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = Ліван |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 34|lat_min = 15|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 35|lon_min = 39|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |Яндэкскарта = |памер карты краіны = 250 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = правінцыя Паўночны Ліван{{!}}Паўночны Ліван |рэгіён у табліцы =правінцыя Паўночны Ліван |від раёна = |раён = раён Батрун{{!}}Батрун |раён у табліцы = раён Батрун |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |унутраны падзел = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 38000 |год перапісу = |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = http://www.batroun.com/ |мова сайта = en }} '''Батрун'''; ''Ботрыс'' ({{lang-ar|البترون}}, {{lang-gr|Βοτρύς}}) — горад на ўзбярэжжы [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]], размешчаны на Поўначы [[Ліван]]а. Адзін з найстаражытных гарадоў свету. Назва мае грэчаскае паходжанне. Горад быў заснаваны [[фінікійцы|фінікійцамі]] на паўночы ад [[Бібл]]а. == Гл. таксама == * [[Форт Мсейла]] {{Ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Лівана]] [[Катэгорыя:Рымскія калоніі]] cn86dkggd3hrqii6100hc55oazhbzts 5146841 5146840 2026-05-26T09:37:38Z M.L.Bot 261 5146841 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Батрун |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = Ліван |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 34|lat_min = 15|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 35|lon_min = 39|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |Яндэкскарта = |памер карты краіны = 250 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Паўночны Ліван (правінцы){{!}}Паўночны Ліван |рэгіён у табліцы = Паўночны Ліван |від раёна = |раён = Батрун (раён){{!}}Батрун |раён у табліцы = Батрун |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |унутраны падзел = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 38000 |год перапісу = |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = http://www.batroun.com/ |мова сайта = en }} '''Батрун'''; ''Ботрыс'' ({{lang-ar|البترون}}, {{lang-gr|Βοτρύς}}) — горад на ўзбярэжжы [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]], размешчаны на Поўначы [[Ліван]]а. Адзін з найстаражытных гарадоў свету. Назва мае грэчаскае паходжанне. Горад быў заснаваны [[фінікійцы|фінікійцамі]] на паўночы ад [[Бібл]]а. == Гл. таксама == * [[Форт Мсейла]] {{Ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Лівана]] [[Катэгорыя:Рымскія калоніі]] gubqcjpi90y5u9q6xo6oetzq35xtdwk 0 177689 5146773 4736451 2026-05-26T06:13:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146773 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Аміны''' — клас азотзмяшчальных [[Арганічныя рэчывы|арганічных злучэнняў]], уяўляючых сабой вытворныя [[аміяк]]у, у [[Малекула|малекуле]] якога адзін або некалькі [[атам]]аў [[вадарод]]у замешчаны на вуглевадародныя радыкалы. У залежнасці ад колькасці радыкалаў, звязаных з атамам [[азот]]у адрозніваюць першасныя, другасныя і трацічныя аміны. Па тыпу арганічнай групы, звязанай з азотам, адрозніваюць [[Аліфатычныя злучэнні|аліфатычныя]] і [[Араматычныя злучэнні|араматычныя]] аміны (магчымы і змешаныя варыянты)<ref name="ek">[http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/AMINI.html Амины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140313170100/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/AMINI.html |date=13 сакавіка 2014 }} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]]</ref>. == Уласцівасці == Аміны з’яўляюцца арганічнымі [[Асновы|асновамі]]. Водныя [[раствор]]ы праяўляюць шчолачную рэакцыю. З мінеральнымі кіслотамі аміны ўтвараюць [[солі]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Хімічны слоўнік навучэнца: Дапам. для вучняў|адказны=Б. Н. Качаргін, В. М. Макаррэўскі, Л. Я. Гарнастаева, В. С. Аранская|месца=Мн.|выдавецтва=Народная асвета|год=2003|старонкі=27—29|старонак=287|isbn=985-12-0621-8|тыраж=1000}} == Спасылкі == {{Commonscat}} * [http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/AMINI.html Амины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140313170100/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/AMINI.html |date=13 сакавіка 2014 }} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] {{ref-ru}} * [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/238.html Амины] // ХиМиК.ру {{ref-ru}} * [http://slovari.yandex.ru/~книги/Охрана%20труда/Амины/ Амины]{{Недаступная спасылка}} // Российская энциклопедия по охране труда: В 3 т. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Изд-во НЦ ЭНАС, 2007. {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аміны| ]] my83jhitlm3iwvs1t359iw90iyebi18 0 183435 5146655 4408184 2026-05-25T19:43:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146655 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Грышкевіч}} {{Мастак |фон = |імя = Аляксандр Грышкевіч |імя пры нараджэнні = Аляксандр Мікалаевіч Грышкевіч |партрэт = Alexandr Gryshkevich.jpg |шырыня = |загаловак = |дата нараджэння = 13.07.1961 |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |грамадзянства = |нацыянальнасць = |жанр = [[пейзаж]], <br/>[[нацюрморт]] |вучоба = |стыль = |працы = |заступнікі = |уплыў = |уплыў на = |узнагароды = |вікісховішча = }} '''Аляксандр Мікалаевіч Грышкевіч''' ({{ДН|13|07|1961}}, {{МН|Маладзечна||}}) — беларускі мастак-[[жывапісец]]<ref name="Hryszkiewicz_01">[http://a-grishkevich.livejournal.com/profile Аляксандр Грышкевіч]</ref>. == Біяграфія == 1977—1981 — вучоба ў [[Мінскае мастацкае вучылішча|Мінскім мастацкім вучылішчы імя Глебава]].<ref name="Hryszkiewicz_02">http://www.artlib.ru/index.php?id=11&idp=15&fp=2&uid=12987&idg=0&user_serie=0 Александр Гришкевич {{ref-ru}} // Библиотека изобразительных искусств</ref>. 1981—1987 — вучоба ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускім тэатральна-мастацкім інстытуце]] (цяпер Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў), аддзяленне станковай графікі. 1991—1994 — стажыроўка ў Творчых акадэмічных майстэрнях Міністэрства культуры Беларусі. Удзельнік мастацкіх выставак з 1984 года. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] з 1996 года.<ref name="Hryszkiewicz_03">http://belartunion.by/mastaki.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714161927/http://belartunion.by/mastaki.html |date=14 ліпеня 2014 }} // Беларускі саюз мастакоў</ref>. 1997 — Дыплом I ступені на Беларускім рэспубліканскім конкурсе «Мастацтва кнігі» 2007 — Дыплом I ступені на I Рэспубліканскім конкурсе на лепшую беларускую ілюстраваную паштоўку ў намінацыі «Мастацкая паштоўка» 2012 — Прыз глядацкіх сімпатый на III Беларускай біенале жывапісу, графікі і скульптуры. Работы знаходзяцца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Беларусі|Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі]], у [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музеі сучаснага выяўленчага мастацтва]], у фондах [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры РБ]], у [[Светлагорская карцінная галерэя імя Германа Пранішнікава|Светлагорскай карціннай галерэі імя Германа Пранішнікава]], ва [[Унецкая карцінная галерэя|Унечскай карціннай галерэі]] ([[Расія]]), у цэнтры культуры г. [[Свецце|Свеце]] ([[Польшча]]), у карпаратыўных і прыватных калекцыях у Беларусі і за мяжой. <center><gallery caption="" widths=250 heights=150 perrow="4"> Файл:Alexandr Gryshkevich - Valentin Gubarev - Vernissage Sergey Grinevich 24.12.2013.jpg|Аляксандр Грышкевіч і Валянцін Губараў на адкрыцці арт-праекта Сяргея Грыневіча «Кастынг» у [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музеі сучаснага выяўленчага мастацтва]], Мінск, 24 снежня 2013 Файл:Alexandr Gryshkevich - Konstantin Vashchenko - Vernissage in Palace of Art 23.10.2014 Minsk.jpg|Аляксандр Грышкевіч і Канстанцін Вашчанка на адкрыцці выстаўкі «Арт-[[Орша]]. Рубон» у Палацы мастацтваў, Мінск, 23 кастрычніка 2014 </gallery></center> == Выстаўкі == 1984 — [[ФРГ]], [[Заходні Берлін]]. «Вайна стукае ў сэрцы кожнага» 1997 — Расія, [[Масква]], Цэнтральны дом мастака. «Салон 1997» 2000—2007, 2009 г. — Мінск, [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палац Рэспублікі]], [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва]], [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]. «АртКрок» 2000—2002 — Расія, Масква, галерэя «Багіра». Пастаянная экспазіцыя 2002—2009 — Расія, Масква, Цэнтральны дом мастака. Пастаянная экспазіцыя ў мастацкім салоне Траццякоўскай галерэі «АртС’рвісЦэнтр» 2003 — Беларусь, Мінск, Палац Рэспублікі. «Прысвячэнне Пікаса» 2003—2005 — Беларусь, Мінск, Палац мастацтва. «Восень» 2004 — Беларусь, Мінск, Палац мастацтва. «Да дня вызвалення Беларусі» 2005 — Беларусь, Маладзечна, Палац культуры. «50 гадоў студыі выяўленчага мастацтва» 2005 — Беларусь, Мінск, Музей сучаснага выяўленчага мастацтва. «Фестываль пейзажу» 2005 — [[Францыя]], [[Парыж]], Цэнтр [[П’ер Кардэн|П’ера Кардэна]]. «Зямля пад белымі крыламі» 2005—2012 — Расія, Масква, галерэя «Візіт». Пастаянная экспазіцыя 2006 — Беларусь, Мінск, Нацыянальны мастацкі музей. «Мінск- Парыж -Мінск» 2006 — Беларусь, Светлагорск, Мастацкая галерэя ім. Германа Пранішнікава. Персанальная выстаўка 2006 — Беларусь, Мінск, Нацыянальная бібліятэка. «Прысвячэнне Беларусі» 2006 — [[Нідэрланды]], [[Утрэхт]]. «Усходнія суседзі» 2006 — Беларусь, Мінск, Музей сучаснага выяўленчага мастацтва. Персанальная выстаўка 2006 — Расія, Масква, Цэнтральны музей сучаснай гісторыі Расіі. «Расія — Беларусь» 2006 — Беларусь, Мінск, Планетарый. Дабрачынны аўкцыён 2007 — Расія, Масква, Цэнтральны дом мастака. «Салон 2007» 2007 — Беларусь, Мінск, Палац мастацтва. «Пострадыяцыя. Фарбы Радзімы» 2007 — Беларусь, Мінск, музей [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]]. Выстаўка, прысвечаная 90- годдзю з дня смерці Максіма Багдановіча 2007 — [[Літва]], [[Вільнюс]], Нацыянальная бібліятэка. Выстаўка, прысвечаная 15- годдзю ўстанаўлення дыпламатычных адносін паміж Рэспублікай Беларусь і Рэспублікай Літва 2007 — Літва, Вільнюс, Нацыянальная філармонія. Выстаўка беларускага мастацтва 2007 — Беларусь, Мінск, Нацыянальная бібліятэка. Выстаўка, прысвечаная 125- годдзю з дня нараджэння [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] «Мастацкія Каласавіны» 2008 — [[Японія]], [[Хірасіма]]. Выстаўка беларускага і рускага мастацтваў 2008 — Беларусь, Мінск, Палац мастацтва. Першае Беларуская [[біенале]] жывапісу, графікі і скульптуры 2008 — Беларусь, Мінск, Палац мастацтва. Міжнародная выстаўка жывапісу, графікі і скульптуры «Разам» 2008 — [[Вялікабрытанія]], [[Лондан]], галерэя Алы Булянскай. Выстаўка сучаснага беларускага мастацтва 2009 г. — Вялікабрытанія, [[Уэльс]], [[Кардыф]], Цэнтральная бібліятэка. Выстаўка сучаснага беларускага мастацтва 2009 г. — Беларусь, Мінск, Палац мастацтва. «Міленіум» 2009 г. — Расія, Масква, Манеж. «АртМанеж — 2009» 2009 — Беларусь, Мінск, Музей сучаснага выяўленчага мастацтва. Жывапіс, скульптура 2010 г. — Беларусь, Мінск, Музей сучаснага выяўленчага мастацтва. Выстаўка ў рамках фестывалю «ART.INTOUCH» 2010 г. — Беларусь, [[Гомель]], карцінная галерэя імя [[Вашчанка|Вашчанкі]]. Выстаўка жывапісу і графікі з фондаў Музея сучаснага выяўленчага мастацтва 2010 г. — Беларусь, Мінск, [[Музей гісторыі горада Мінска|Музей гісторыі Мінска]]. Выстаўка мастакоў творчых акадэмічных майстэрнях Міністэрства культуры Беларусі 2010 г. — Расія, Масква, Новы манеж. Выстаўка мастакоў Беларусі «Суквецці зямлі нашай» 2010 г. — Беларусь, Мінск, Нацыянальны мастацкі музей. Выстаўка сучаснага мастацтва Беларусі «Зямля пад белымі крыламі» 2010 — Беларусь, Мінск, Музей гісторыі Мінска. Выстаўка, прысвечаная Дню горада. 2010 г. — [[ААЭ]], [[Абу-Дабі]], Каралеўскі палац. Выстаўка беларускага жывапісу «Дванаццаць +» 2010 г. — [[Украіна]], [[Адэса]], галерэя «Сады Перамогі». Выстаўка жывапісу 2010 г. — Беларусь, Мінск, Нацыянальная бібліятэка. Выстаўка беларускага жывапісу «Дванаццаць +» 2010 г. — Беларусь, Мінск, Палац мастацтва. Другое Беларускае біенале жывапісу, графікі і скульптуры 2011 — Беларусь, Мінск, Нацыянальны мастацкі музей. «Беларускі нацюрморт XX стагоддзя» 2011 — Беларусь, Мінск, галерэя «Канцэпцыя». Персанальная выстаўка 2011 — Беларусь, Гомель, карцінная галерэя імя Вашчанкі. «Зямля беларуская» 2011 — Беларусь, [[Гродна]], Мастацкая галерэя. «Гродна — скрыжаванне дарог» 2011 — Расія, Мосва, Цэнтральны дом мастака. Выстаўка жывапісу 2011 — Беларусь, Мінск, Палац мастацтва. Выстаўка мастакоў міжнароднага пленэру «Белавежа −600» 2011 — Расія, Масква, Манеж. «АртМанеж −2011» 2012 — [[Польшча]], [[Варшава]], пасольства Літвы. Выстаўка мастакоў міжнароднага пленэра рэгіёна краін памежжа 2012 — Беларусь, Мінск, Пасольства Расіі. Выстаўка беларускіх мастакоў 2012 — Беларусь, Мінск, Нацыянальны мастацкі музей. Выстаўка беларускага жывапісу з прыватнай калекцыі 2012 — Нідэрланды, [[Гаага]], галерэя «De twee pauwen». «Мастацтва Беларусі» 2012 — Беларусь, [[Полацк]], Мастацкая галерэя. «Беларускія мастакі — Полацку» 2012 — Расія, Масква, Цэнтральны дом мастака. Выстаўка жывапісу 2012 — Літва. Горад [[Малетай|Маляты]]. Выстаўка міжнароднага пленэру. 2012 — Літва, Вільнюс, галерэя «Арка». Выстаўка беларускіх і літоўскіх мастакоў «Карані» 2012 — Польшча, вёска Гручна. Выстаўка міжнароднага пленэра «Dolna Wisla» 2012 — Беларусь, Гомель, rарцінная галерэя імя Вашчанкі. Выстаўка беларускіх і літоўскіх мастакоў «Карані» 2012 — Украіна, [[Кіеў]], галерэя «Неба». «Гульні падсвядомасці» 2012 — Беларусь, Мінск, галерэя «Мастацтва». Персанальная выстаўка «Зямля»<ref name="Reh_02">http://www.rh.by/by/190/20/5345/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305033619/http://www.rh.by/by/190/20/5345/ |date=5 сакавіка 2016 }} Персанальная выстаўка Аляксандра Грышкевіча адкрылася ў Мінску // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref> 2012 — Беларусь, Мінск, Мастацкая галерэя [[Міхаіл Савіцкі|Міхаіла Савіцкага]]. Выстаўка беларускіх і літоўскіх мастакоў «Карані» 2012 — Беларусь, Мінск, Палац мастацтва. Трэцяе Беларускае біенале жывапісу, графікі і скульптуры 2012 — Расія, Масква, Цэнтральны дом мастака, «Мастацтва нацый — II» 2013 — Беларусь, [[Вілейка]], Выставачная зала ім. Нікадзіма [[Сілівановіч]]а [[Вілейскі краязнаўчы музей|Вілейскага краязнаўчага музея]]. Персанальная выстаўка.<ref name="Reh_01">http://www.rh.by/by/214/20/6138/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015549/http://www.rh.by/by/214/20/6138/ |date=5 сакавіка 2016 }} Аляксандр Грышкевіч падарыў музею ў Вілейцы карціну // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://grishkevich.ucoz.ru]// Персанальны сайт Аляксандра Грышкевіча * [http://a-grishkevich.livejournal.com/profile]// Старонка Аляксандра Грышкевіча ў Жывым Журнале * [http://www.arthero.ru/?gri]{{Недаступная спасылка}}// Віртуальная галерэя Аляксандра Грышкевіча * [http://www.artlib.ru/index.php?id=11&idp=15&fp=2&uid=12987&idg=0&user_serie=0] // Віртуальная галерэя Аляксандра Грышкевіча * [http://www.rh.by/by/138/170/3629] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305033729/http://www.rh.by/by/138/170/3629 |date=5 сакавіка 2016 }} Формула беларускага пейзажу Аляксандра Грышкевіча // «[[Рэгіянальная газета]]» {{DEFAULTSORT:Грышкевіч Аляксандр Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]] dlsdrgbbxtnfua0zqqha0jmndn8pjp2 0 187926 5146647 5040042 2026-05-25T19:08:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146647 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Варламаў}} {{Мадэльер |імя = Аляксандр Леанідавіч Варламаў |арыгінал імя = |партрэт = Aliaksandr Leanidavich Varlamau - September 1997 AD.jpg |памер = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = мастак-мадэльер, дызайнер, харэограф, рэжысёр, мастацтвазнавец, педагог, пісьменнік, паэт; аўтар, арганізатар і мастацкі кіраўнік (1992—2000) конкурсу [[Супермадэль Беларусі|«Супермадэль Беларусі»]]; аўтар, арганізатар і мастацкі кіраўнік (2001—2011) фестывалю-конкурсу [[Млын моды|«Млын моды»]] |лэйбл = Саша Варламов |супрацоўніцтва = |дата нараджэння = 06.05.1955 |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|БССР}}, {{BLR}} |дата смерці = |месца смерці = |узнагароды і прэміі = срэбны медаль ганаровага грамадзяніна Рыма (2005) {{{!}} {{!}} {{!}} {{!}} {{!}}} |сайт = http://www.diva.by/image/wardrobe/varlamov/virtualnyy-dom-mody-sashi-varlamova.html |аўтограф = Sasha Varlamov - modelier - authograph - 2014 AD.jpg }} '''Аляксандр Леанідавіч Варламаў''' ці часцей '''Саша Варламаў''' ({{lang-ru|Александр Леонидович Варламов}} или чаще ''Саша Варламов''; {{lang-en|Aleksandr Varlamov}} or ''Sasha Varlamov''; {{lang-de|Sascha Warlamow}}) ([[6 мая]] [[1955]], [[Мінск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — беларускі мастак-мадэльер, дызайнер, харэограф, рэжысёр, мастацтвазнаўца, педагог, пісьменнік, паэт. Напісаў звыш 70 навуковых артыкулаў для акадэмічнай энцыклапедыі «Этнаграфія Беларусі» (1989). У 1985—1991 гг. быў рэжысёрам, пастаноўшчыкам і харэографам Мінскага тэатра моды. У 1992 г. заснаваў уласнае прыватнае прадпрыемства «Рэкламнае Агенцтва Сашы Варламава» (перайменаванае ў 2000 г. у «Агенцтва моды Сашы Варламава»), якое стала прадаўжальнікам традыцый Мінскага тэатра моды і праіснавала да 2013 года. З 1992 па 2001 гг. — сааўтар, рэжысёр-пастаноўшчык і харэограф тэатра моды «Modetheater Berlin» ([[Германія]]). У 1997 і 2001 г. стаў суарганізатарам і саўдзельнікам самага буйнога сусветнага форума моды «Der große Q» у [[Берлін]]е (Германія) — форум 2001 годзе занесены ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|«Кнігу рэкордаў Гінеса»]] за самы вялікі подыум у свеце даўжынёй {{Num|1111}} метраў. Аўтар калекцый адзення, а таксама аўтар і пастаноўшчык у 1992—2011 гг. шэрагу праектаў, звязаных з сінтэзам моды, харэаграфіі, музыкі, літаратуры і іншых відаў мастацтва, у тым ліку конкурсу «[[Супермадэль Беларусі]]» (1992—2000) і фестывалю-конкурсу моды і фота [[Млын моды|«Млын моды» («Мельница моды»)]] (з 2001) у Беларусі. Арганізатар паказаў беларускай моды ў краінах [[Еўропа|Еўропы]]. У 2013—2015 гг. меў свой «Віртуальны дом моды Сашы Варламава» ў Інтэрнэце і з’яўляўся практыкуючым дызайнерам. З [[лістапад]]а [[2013]] па 2015 г. таксама з’яўляўся прадстаўніком у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] міжнароднага конкурсу маладых дызайнераў адзення «Поколение NEXT» ([[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]]). У 2014—2015 гг. быў аўтарам і кіраваў сваім праектам Тэатр моды «Шкаф» ([[Мінск]], [[Беларусь]]). Кавалер срэбнага медаля ганаровага грамадзяніна Рыма (2005). == Сям’я == Аляксандр Леанідавіч Варламаў нарадзіўся [[6 мая]] [[1955]] г. у [[Мінск]]у трэцім дзіцём у сям’і Аляксандры Палікарпаўны Варламавай (1918—1991) і яе законнага мужа Леаніда Георгіевіча Тупіцына і ў дакументах аб нараджэнні быў запісаны з прозвішчам маці, а сёстры з прозвішчам бацькі. Маці Аляксандра Палікарпаўна нарадзілася [[22 верасня]] [[1918]] г. у [[Александрыя (Кіраваградская вобласць)|горадзе Александрыя]] [[Кіраваградская вобласць|Кіраваградскай вобласці]] ([[УССР]]). Бацька маці Палікарп Міхайлавіч Варламаў быў камісарам [[харчразвёрстка|харчразвёрсткі]] ў першыя гады савецкай улады ў Расіі, а яе маці Неаніла была адной з трох дзяцей (разам з сёстрамі Ганнай і Вольгай) у сям’і [[Адэса|адэскага]] [[грэкі|грэка]]-двараніна Мікалая (валодаў маёнткам у Варвараўцы) і сялянкі яго маёнтка — [[балгары|балгаркі]] Марыі Іларыёнаўны Кудраўцавай. Бацька Леанід Георгіевіч Тупіцын нарадзіўся [[15 чэрвеня]] [[1915]] г. у [[Мінск]]у і быў старэйшым дзіцём (разам братам Мікалаем і сястрой Тамарай) у сям’і адстаўнога целаахоўніка расійскага імператара (1894—1917) [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]] Георгія Уладзіміравіча Тупіцына (ураджэнца [[Арлоўская губерня|Арлоўскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]) і яго жонкі [[Мінск|мінскай]] мяшчанкі Таццяны Кляменцеўны Краспановіч, якая валодала пляцам зямлі ў горадзе. <gallery perrow=5> File:Поликарп Михайлович Варламов и его жена Неонила - Одесса 1919 г.jpg|Палікарп Міхайлавіч Варламаў і яго жонка Неаніла — дзед і бабуля Сашы Варламава. [[Адэса]] ([[Украіна]]), 1919 г. File:Георгий Владимирович Тупицын - Минск 1935 г.jpg|Георгій Уладзіміравіч Тупіцын — дзед Сашы Варламава. Мінск, 1935 г. Александра Поликарповна Варламова - Одесса 1936 г.jpg|Аляксандра Палікарпаўна Варламава. [[Адэса]] ([[Украіна]]), 1936 г. File:Тупицын Леонид Георгиевич.jpg|Леанід Георгіевіч Тупіцын — бацька Сашы Варламава. На грудзі — значок альпініста (за пакарэнне адной з вяршынь [[Вялікі Каўказ|Каўказа]]). Мінск, каля 1941 г. File:Александра Поликарповна Варламова - Минск 1953 г.jpg|Аляксандра Палікарпаўна Варламава — маці Сашы Варламава. Мінск, 1953 г. </gallery> Бацькі Сашы Варламава з дзецьмі жылі ў [[Мінск]]у ў прыватным доме № 40 на вуліцы Гражданскай (зараз раён пажарнай каланчы па [[Магілёўская вуліца (Мінск)|вуліцы Магілёўская]]). <gallery perrow=5> File:Саша Варламов - его папа, тетя Тамара, дядя Коля, бабушка Таня - Минск 1940 г.jpg|Сям'я Сашы Варламава: бацька Леанід, цёця Тамара, дзядзька Коля, бабуля Таня. Мінск, 1940 г. File:Варламова Александра Поликарповна.jpg|Аляксандра Палікарпаўна Варламава — маці Сашы Варламава. Мінск, каля 1968 г. File:Римма и Лора Варламовы - Минск 1952 г.jpg|Рыма ''(злева)'' і Ларыса (Лора) Тупіцыны — сёстры Сашы Варламава. Мінск, 1952 г. File:Александра Поликарповна Варламова - Саша Варламов - Лариса Варламова - Минск 1956 г.jpg|Аляксандра Палікарпаўна Варламава, яе сын Саша і дачка Ларыса. Мінск (Беларусь), 1956 г. File:Александра Поликарповна Варламова и ее дочери Римма и Лора - Минск 1956 г.jpg|Аляксандра Палікарпаўна Варламава і яе дочкі Рыма і Ларыса ''(справа)''. Мінск (Беларусь), 1956 г. </gallery> У Аляксандра Варламава ёсць дзве замужнія сястры — Ларыса Леанідаўна Мухарская (нарадзілася [[3 лістапада]] [[1941]] г. у [[Адэса|Адэсе]]) і Рыма Леанідаўна Шымчонак (нарадзілася [[2 верасня]] [[1948]] г. у [[Мінск]]у). <gallery perrow="5"> Файл:Larisa Muharskaja i Stepan Muharski - 1995 AD.jpg|Ларыса Леанідаўна Мухарская са сваім мужам Сцяпанам Мухарскім, 1995 г. Файл:Larisa Mucharskaya - Minsk.jpg|Ларыса Леанідаўна Мухарская Файл:Larisa Muharskaja - tapestry - 2014 AD.jpg|Ларыса Леанідаўна Мухарская на фоне ўласна зробленага габелена, 2014 г. Файл:Larisa Muharskaja - 2019 AD.jpg|Сястра Сашы Варламава — Ларыса Леанідаўна Мухарская, 2019 г. </gallery> == Выхаванне, адукацыя і навуковая дзейнасць == У [[1962]]—[[1964]] гг. вучыўся ў [[Мінск]]у ў сярэдняй школе № 1, у [[1964]]—[[1968]] гг. — у Беларускім дзяржаўным харэаграфічным вучылішчы ў Мінску, у [[1968]]—[[1973]] гг. — у мінскай сярэдняй школе № 90. Яшчэ ў школе пачаў працоўны стаж — у [[1971]] г. быў паштальёнам па дастаўцы газеты «[[Вечерний Минск]]». У [[1972]] г. займаўся ў народным тэатры [[Палац культуры прафсаюзаў|Палаца культуры прафсаюзаў]] у Мінску (пад кіраўніцтвам галоўнага рэжысёра [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|беларускага тэлебачання]] Юрыя Уладзіміравіча Сцяпанава)<ref name="euroradio.by">[http://euroradio.by/sasha-varlamau-stvaryu-teatr-mody-shafa-fota Саша Варламаў стварыў Тэатр моды «Шафа» (фота)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230418054127/https://euroradio.by/sasha-varlamau-stvaryu-teatr-mody-shafa-fota |date=18 красавіка 2023 }}.</ref>. У 1973 г. пад уплывам твораў [[Антуан дэ Сент-Экзюперы|Антуана дэ Сент-Экзюперы]] пачаў працаваць у авіяцыі (авіяматарыстам Мінскага аб’яднанага авіяатрада). У [[1973]]—[[1975]] гг. служыў ва Узброеных сілах СССР (хімічныя войскі), дзе атрымаў званне [[яфрэйтар]]а. Папярэдне скончыўшы спецыяльныя курсы ў [[Растоў-на-Доне|Растове-на-Доне]], у [[1975]]—[[1980]] гг. працаваў у [[ГДР]] грамадзянскім авіямеханікам на савецкім авіяцыйным заводзе і аэрадроме Шперэнберг. З афіцэрскіх жонак у Шперэнбергу сабраў танцавальны калектыў. <gallery perrow=5> File:Саша Варламов - Минск декабрь 1963 г.jpg|Саша Варламаў. Мінск, 1963 г. File:Хореографическое училище, Варламов.jpg|Саша Варламаў (пяты ад пачатку) на занятках у харэаграфічным вучылішчы. Мінск, 1964 г. File:Армия, Александр Варламов.jpg|Аляксандр Варламаў падчас службы ў войску. [[Кіраваградская вобласць]] ([[УССР]]), 1974 г. File:Александр Варламов.jpg|Параднае фота падчас службы ў войску. [[Кіраваградская вобласць]] ([[УССР]]), 1974 г. File:Римма, сестра Александра Варламова.jpg|Рыма Леанідаўна Тупіцына (замужам — Шымчонак) — сястра Сашы Варламава. Мінск, 1981 г. </gallery> У [[1981]]—[[1985]] гг. быў студэнтам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Мінскага інстытута культуры]] і адначасова там жа быў у [[1981]]—[[1985]] гг. лабарантам галіновай навукова-даследчай лабараторыі беларускай танцавальнай творчасці. У ліпені [[1985]] г. стаў малодшым навуковым супрацоўнікам той лабараторыі. Вучыўся на факультэце культурна-асветніцкай работы, аддзялення харэаграфіі. Па сканчэнні інстытута ў верасні [[1985]] г. атрымаў спецыяльнасць «культасветработа, кіраўнік харэаграфічнага калектыву», «чырвоны» дыплом і быў размеркаваны ў тую ж лабараторыю на пасаду яе загадчыка і паралельна стаў намеснікам загадчыка кафедрай харэаграфіі (да верасня 1987 г.); з ліпеня па верасень [[1987]] г. быў паралельна намеснікам дэкана замежных студэнтаў Мінскага інстытута культуры. З [[1982]] па [[1987]] г. рэгулярна выязджаў у этнаграфічныя экспедыцыі даследаваць традыцыйную беларускую культуру (абрады, гульні, танцы, песні і музыку) і аб’ехаў са студэнтамі інстытута ўсе рэгіёны [[Беларусь|Беларусі]], хоць тэма даследавання тычылася толькі [[Гомельская вобласць|Гомельскай воласці]]. Прымаў удзел у стварэнні ў Мінску інстытуцкага музея беларускага прыкладнога мастацтва з прадметаў, сабраных у экспедыцыях, — афармляў экспазіцыю разам з Тамарай Рудзіцэр. У [[1985]] г. таксама паступіў у аспірантуру [[Расійскі ўніверсітэт тэатральнага мастацтва — ГІЦІС|Дзяржаўнага інстытута тэатральнага мастацтва]] (ГИТИС) у [[Масква|Маскве]] на аддзяленне «мастацтвазнаўства, тэатральная крытыка», а тэмай выбраў танцавальную культуру Заходняга Палесся. З вялікай павагай і ўдзячнасцю ўспамінае свайго навуковага кіраўніка — доктара мастацтвазнаўства, прафесара [[Юлія Міхайлаўна Чурко|Юлію Міхайлаўну Чурко]], якая многаму навучыла Варламава ў той час, у тым ліку тэатральнай крытыцы. Яна ж была да 1985 г. загадчыцай лабараторыяй, дзе быў лабарантам Варламаў. Публікаваў вынікі сваіх даследаванняў у газеце «[[Голас Радзімы (1955)|Голас Радзімы]]» і ў часопісе «Літаратура і мастацтва». Пісаў крытычныя артыкулы аб тэатральных пастаноўках, браў інтэрв’ю ў артыстаў. Напісаў звыш 70 навуковых артыкулаў для акадэмічнай энцыклапедыі «Этнаграфія Беларусі» (1989), якая была выдадзена [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытутам мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]. Частка фотаматэрыялаў, зробленых Варламавым у экспедыцыях, увайшла ў энцыклапедыю. Прымаў удзел у выданні ў [[1989]] г. акадэмічнага зборніка па традыцыйнай беларускай харэаграфіі (каля 30 навуковых артыкулаў). У аспірантуры правучыўся толькі два гады і не дапісаў дысертацыю, бо з восені 1987 г. вырашыў прысвяціць сябе цалкам Мінскаму тэатру моды. <gallery perrow=5> File:Sasha Varlamov - Expedition in Gomel region - 1983 AD - 2.jpg|Саша Варламаў у этнаграфічнай экпедыцыі — у вёсцы [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], ліпень 1983 г. File:Sasha Varlamov - Expedition in Gomel region - 1983 AD.jpg|Саша Варламаў у этнаграфічнай экпедыцыі — у вёсцы Гомельскай вобласці, ліпень 1983 г. File:Sasha Varlamov - in the lab - Minsk 1983 AD.jpeg|Саша Варламаў — лабарант навукова-даследчай лабараторыі беларускай танцавальнай творчасці. [[Мінск]], 1983 г. File:Sasha Varlamov - Expedition in Brest region - 1985 AD.jpg|У этнаграфічнай экспедыцыі: сядзяць студэнты [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Мінскага інстытута культуры]], стаяць — жыхары вёскі [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], ліпень 1985 г. File:Sasha Varlamov - Frogs dance in Bragin 1986 AD.jpg|Саша Варламаў у этнаграфічнай экпедыцыі ў вёсцы [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] Беларусі: жанчына паказвае, як выконвалі танец «Жабкі». Верасень 1986 г., пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. </gallery> == Творчая дзейнасць у галіне моды == === Мінскі тэатр моды (1983—1991) === [[File:Саша Варламов - Съемки спектакля Кредо в Мирском замке - осень 1990 г.jpg|thumb|Саша Варламаў у час здымак спектакля «Credo» у [[Мірскі замак|Мірскім замку]]. Мір, 1990 г.]] Яшчэ студэнтам пачаў працаваць (з 1981 г.) мадэллю (ці як тады гэта афіцыйна называлася — «дэманстратарам адзення») у [[Дом моды, Мінск|Доме моды]] ў Мінску, сукупна займаючыся гэтым каля 10 год; у тым ліку з [[1982]] па [[1987]] г. раз-пораз працаваў мадэллю ў мадэльера [[Вячаслаў Міхайлавіч Зайцаў|Вячаслава Зайцава]] ў [[Масква|Маскве]]. У [[1983]] г. заснаваў у [[Мінск]]у супольна з дызайнерам адзення Галінай Мяшковай першы ў [[БССР]] [[тэатр моды]] — Мінскі тэатр моды (вул. Мельнікайтэ, 4)<ref>Зараз у гэтым будынку знаходзіцца [[Нацыянальная школа прыгажосці]] (Беларусь).</ref>, дзе працаваў спачатку мадэллю, а з 1985 г. рэжысёрам, пастаноўшчыкам і харэографам побач з дызайнерам адзення [[Інна Барысаўна Булгакава|Іннай Булгакавай]]. У 1987 г. перайшоў у Мінскі тэатр моды як на асноўнае месца працы. Сам тэатр у [[1987]] г. быў перададзены НПА «Белбыттехпроект» (Мінск), а галоўным мастаком тэатра засталася Булгакава. Паралельна з пачатку 1980-ых гг. пачаў вучыцца [[дызайн]]у адзення ў тых мадэльераў, з якімі яго зводзіў лёс, і лічыў сваімі галоўнымі настаўнікамі ў гэтым дызайнераў [[Галіна Якаўлеўна Мяшкова|Галіну Якаўлеўну Мяшкову]] (ПА «Прогресс», Мінск), Інну Барысаўну Булгакаву (кіраўнік эксперыментальнай лабараторыі [[Дом моды, Мінск|Дома моды]] ў Мінску), [[Вячаслаў Міхайлавіч Зайцаў|Вячаслава Міхайлавіча Зайцава]] ([[Масква]]), Ірыну Уладзіміраўну Емяльянаву, мастака па трыкатажы НПА «Белбыттехпроект» Тамару Мендзелеўну Рудзіцэр. У [[1987]] г. Мінскі тэатр моды выступаў з паказам калекцый беларускіх дызайнераў у Крамлёўскім палацы на ўрачыстым пасяджэнні [[ЦК КПСС]] на чале з [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаілам Гарбачовым]], якое было прысвечана 70-годдзю Савецкай улады. У [[1987]] г. на [[Выстаўка дасягненняў народнай гаспадаркі|ВДНГ]] СССР Мінскі тэатр моды заняў 1-е месца сярод тэатраў моды ў [[СССР]]. Тэатрам у 1987—1990 гг. былі створаны спектаклі «Время, мы, мода», «Капризная, упрямая!», «Весенний репортаж». У снежні [[1989]] г. тэатр таксама стварыў спектакль «Credo» (Верую), які быў прысвечаны асобе і часу [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]] і паказваўся чатыры разы ў тыдзень у рамках святкавання ў [[БССР]] 500-годдзя з дня нараджэння беларускага першадрукара. Навуковым кансультантам спектакля быў беларускі доктар гістарычных навук [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч]]. Летам 1990 г. Мінскі тэатр моды паказаў спектакль «Credo» у [[Беласток]]у ([[Польшча]]). Дакументальны фільм «Мінскі тэатр моды» (1990), які змяшчае фрагменты з двух спектакляў тэатра ад [[1988]] і [[1989]] г. (у тым ліку і «Credo»), зараз захоўваецца ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі]]<ref>Эпізоды фільма здымаліся і ў [[Мірскі замак|Мірскім замку]].</ref>. Восенню [[1988]] г. Мінскі тэатр моды быў удзельнікам, а Саша Варламаў стаў рэжысёрам-пастаноўшчыкам I Усесаюзнага фестывалю маладзёжнай моды ([[СССР]]), які праходзіў у Мінску ў [[Мінскі палац спорту|Палацы спорту]] адразу на трох подыумах (адначасова ў адной залі). У фестывалі ўдзельнічалі дызайнеры краін [[СССР]]: [[БССР]] была прадстаўлена Мінскім тэатрам моды і Беларускім домам мадэляў (Вольга Ламака прадставіла сваю калекцыю адзення «Паляванне»). У [[1989]] г. стаў рэжысёрам-пастаноўшчыкам праекта «Модарт», з якім пабываў у многіх гарадах Беларусі і ў рамках якога ў [[Брэст|Брэсце]] адбыўся дэбют [[Алёна Валянцінаўна Свірыдава|Алёны Свірыдавай]] як спявачкі (з песняй «Ваши пальцы пахнут ладаном»). Пасля закрыцця летам 1991 г. тэатра моды, Варламаў працаваў пад эгідай спартыўнага клуба [[Аляксандр Васілевіч Мядзведзь|Аляксандра Мядзведзя]] ў Мінску. <gallery perrow=5> File:Саша Варламов - Репетиция в Минском театре моды - 1987 г.jpg|Саша Варламаў на рэпетыцыі ў Мінскім тэатры моды. [[Мінск]], 1987 г. File:Саша Варламов - Спектакль - Время Мы Мода - Минский театр моды - 1988 г.jpg|Саша Варламаў у час спектакля «Час, мы, мода» у Мінскім тэатры моды. Мінск, 1988 г. File:Sasha Varlamov - Credo.jpg|Вокладка праграмкі спектакля «Credo», пастаўленага Мінскім тэатрам моды. 1990 г. File:Саша Варламов - Съемки спектакля Кредо в Мирском замке 2 - осень 1990 г.jpg|Саша Варламаў у час здымак спектакля «Credo» у [[Мірскі замак|Мірскім замку]]. Мір, 1990 г. File:Саша Варламов - Съемки спектакля Кредо в Мирском замке 3 - осень 1990 г.jpg|Саша Варламаў у час здымак спектакля «Credo» у [[Мірскі замак|Мірскім замку]]. Мір, 1990 г. </gallery> === Рэкламнае Агенцтва Сашы Варламава (Агенцтва моды Сашы Варламава) === У [[1992]] г. заснаваў прыватнае прадпрыемства «Рэкламнае Агенцтва Сашы Варламава» (пазней перайменаванае ў [[2000]] г. у сувязі з абавязковай перарэгістрацыяй у «Агенцтва моды Сашы Варламава»), якое стала прадаўжальнікам традыцый Мінскага тэатра моды. Яно наладзіла супрацоўніцтва з агенцтвам «Ford Models» ([[Парыж]], [[Францыя]]), арганізавала ў [[1992]] г. у Мінску першы конкурс «Супермадэль Свету» у Беларусі і атрымала ад «Ford Models» спецыяльны дазвол на правядзенне штогадовага конкурсу [[Супермадэль Беларусі|«Супермадэль Беларусі»]] (1992—2000), першы з якіх адбыўся ў тым жа годзе ў [[Мінск]]у, дзе прысутнічалі прадстаўнікі агенцтваў «Ford Models» (прадзюсар [[Наомі Кэмпбел]]), «Models 1» ([[Лондан]]), «Еуе for I» ([[Мілан]]). Агенцтва адкрыла курсы падрыхтоўкі прафесійных мадэляў з праграмай навучання [[супермадэль|«супермадэль»]]. Акрамя таго Рэкламнае агенцтва Сашы Варламава мела патэнт на гандлёвую марку «Тэатр моды Сашы Варламава», бо гэта добра гучала і мела прамое дачыненне да формы праводзімых паказаў і праграм<ref name="euroradio.by"/>. Гандлёвая марка «Тэатр моды Сашы Варламава» выкарыстоўвалася і была запатэнтавана да сярэдзіны 2000-х гг., а пасля агенцтва не стала прадоўжваць гэты патэнт. У [[1992]] г. па запрашэнні сената [[Берлін]]а пачалося шматгадовае супрацоўніцтва (1992—2001) агенцтва з нямецкім тэатрам моды «Modetheater Berlin» ([[Берлін]]), дзе з [[1992]] г. кіраўніком тэатра працавала даўняя знаёмая Варламава дызайнер Тамара Рудзіцэр. Варламаў стаў сааўтарам, рэжысёрам-пастаноўшчыкам і [[харэаграфія|харэографам]] спектакляў у «Modetheater Berlin»: у [[1992]]—[[2001]] гг. рабіў пастаноўкі шоу моды (кожны год па два новых спектаклі) у берлінскім палацы культуры «Siemensvilla» і ў берлінскім тэатры «Podevil». <gallery perrow=5> File:Варламов - Открытие Берлинского театра моды - Симменсвилла - май 1993 г.jpg|Саша Варламаў і Тамара Рудзіцэр ''(шостая злева ў карычневым)'' пасля шоу Берлінскага тэатра моды («Modetheater Berlin») у доме культуры «Siemensvilla». [[Берлін]] ([[Германія]]), 17 мая 1995 г. File:Саша Варламов - Показ свадебной моды - Супермодель Беларуси - Минск осень 1995 г.jpg|Паказ вясельнай моды на конкурсе [[Супермадэль Беларусі|«Супермадэль Беларусі 1995»]]. [[Беларусь (гасцініца, Мінск)|Гасцініца «Беларусь»]], г. Мінск (Беларусь), восень 1995 г. File:Саша Варламов - Презентация конкурса Супермодель Беларуси- 1996 - Минск 1995 г - гостиница Беларусь.jpg|Саша Варламаў анансуе конкурс [[Супермадэль Беларусі|«Супермадэль Беларусі 1996»]]. [[Беларусь (гасцініца, Мінск)|Гасцініца «Беларусь»]], г. Мінск (Беларусь), восень 1995 г. File:Саша Варламов - Финал конкурса Супермодель Беларуси-1997 - Минск март 1997 г - театр музкомедии.jpg|Фінал конкурсу [[Супермадэль Беларусі|«Супермадэль Беларусі 1997»]]. [[Беларускі дзяржаўны акадэмічны музычны тэатр|Тэатр Музкамедыі]], г. Мінск (Беларусь), сакавік 1997 г. File:Заключительное слово Татьяны Михалковой на конкурсе Супермодель Беларуси - 2000 г - Минск.jpg|Заключнае слова Прэзідэнта дабрачыннага фонда «Русский силует» Таццяны Міхалковай на конкурсе «Супермадэль Беларусі 2000». [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Мінск, Палац Рэспублікі]], 2000 г. </gallery> У [[1992]]—[[2000]] гг. рабіў цыкл перадач «Супермадэль Беларусі» на [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|беларускім тэлебачанні]]. [[5 студзеня]] [[1997]] г. у Мінску ў час правядзення конкурсу «Супермадэль Мінска 1997» у [[Кастрычнік (кінатэатр, Мінск)|кінатэатры «Кастрычнік»]] адбылося першае выступленне на сцэне беларускага гітарыста і кампазітара [[Валерый Міхайлавіч Дзідзюля|Валерыя Дзідзюлі]], сцэнічны касцюм якому тады пашыў Саша Варламаў. У 1997 г. у рамках праекта «Супермадэль Беларусі» Саша Варламаў арганізаваў першую паездку ў [[Еўропа|Еўропу]] беларускіх дызайнераў з мэтай паказу калекцый іх адзення. [[30 жніўня]] [[1997]] г. Саша Варламаў разам з іншымі агенцтвамі моды Еўропы выступіў арганізатарам і ўдзельнікам першага самага буйнога сусветнага форума моды «Der große Q»: у [[Берлін]]е ([[Германія]]) на вуліцы Кюрфюрстэндам быў збудаваны самы вялікі [[подыум]] у свеце даўжынёй 1000 метраў, дзе адбываліся дэманстрацыі калекцый адзення ([[Тэд Лапідус|Тэда Лапідуса]], [[Вів'ен Вэствуд]], нядаўна забітага [[Джані Версачэ]] і інш.). [[18 жніўня]] [[2001]] г. Варламаў паўторна ўдзельнічаў у праекце «Der große Q»: на подыуме даўжынёй 1111 метраў (што стала прычынай запісу подыума ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінэса]]) разам з іншымі ўдзельнікамі прымалі ўдзел 100 выпускнікоў школы мадэляў агенцтва Сашы Варламава, якія дэманстравалі калекцыю адзення маладых дызайнераў з [[Брэст]]а Ірыны Андрасюк і Надзеі Нікіцінай «Пачуццёвасць кветак» (намінацыя «Школы моды» фестывалю-конкурсу [[Млын моды|«Млын моды»]])<ref>Форум моды «Der große Q» праходзіў усяго тройчы (1997, 1999, 2001). У 1999 г. у Берліне на форуме «Der große Q» удзельнічалі толькі расійскія дызайнеры адзення Вячаслаў Зайцаў і Валянцін Юдашкін.</ref><ref>[http://www.prof-press.by/belarus/news/society/10794.html Герой недели: Саша Варламов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130327212559/http://www.prof-press.by/belarus/news/society/10794.html |date=27 сакавіка 2013 }}.</ref>. <gallery perrow=5> File:Подготовка коллекций перед показом на заводе Reines Metall в Дюссельдорфе 2 - август 1997 г.jpg|Падрыхтоўка да паказу калекцый адзення на заводзе «Reines Metall». [[Дзюсельдорф]] ([[Германія]]), жнівень 1997 г. File:Подготовка коллекций перед показом на заводе Reines Metall в Дюссельдорфе 3 - август 1997 г.jpg|Перад паказам калекцый адзення на заводзе «Reines Metall» (Дзюсельдорф), жнівень 1997 г. File:Перед показом на заводе Reines Metall в Дюссельдорфе - август 1997 г.jpg|Саша Варламаў і яго мадэлі перад паказам калекцый адзення на заводзе «Reines Metall», 1997 г. File:Подготовка перед показом в Дюссельдорфе - модель Т. Филиппова - август 1997 г .jpg|Супермадэль Т. Філіпава (агенцтва моды Сашы Варламава) перад паказам на заводзе «Reines Metall», 1997 г. File:Фрагмент показа на заводе Reines Metal в Дюссельдорфе - август 1997 г.jpg|Фрагмент паказу калекцый адзення на заводзе «Reines Metall», 1997 г. File:После показа на заводе Reines Metall в Дюссельдорфе - август 1997 г.jpg|Пасля паказу на заводзе «Reines Metall» (Дзюсельдорф), 1997 г. File:Der Grosse Q 1997 - Перед выходом на подиум 1000 м - Берлин.jpg|Беларускія мадэлі перад выхадам на подыум «Der große Q» у [[Берлін|Берліне]] ([[Германія]]), 1997 г. File:Варламов - Der Grosse Q - перед подготовкой к показу - Берлин 2001 г.jpg|Саша Варламаў і яго мадэлі перад форумам моды «Der große Q» у Берліне, 2001 г. File:Der Grosse Q 2001 - Показ коллекции Чувственность цветов 3.jpg|Фрагмент паказу калекцыі «Пачуццёвасць кветак» ([[Брэст]]) на форуме «Der große Q» у [[Берлін|Берліне]], 2001 г. File:Der Grosse Q 2001 - Показ коллекции Чувственность цветов 4.jpg|Фрагмент паказу калекцыі «Пачуццёвасць кветак» (Брэст) на форуме «Der große Q» у Берліне, 2001 г. </gallery> [[File:Poster Der Grosse Q - 2001 - Berlin.jpg|thumb|140px|Афіша форума моды «Der große Q» у Берліне (Германія), 2001 г.]] У [[1999]]—[[2001]] гг. быў аўтарам, суарганізатарам і мастацкім кіраўніком акцыі «Суперобраз XXI века — звук, цвет, форма», якая ладзілася ў Мінску [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэтам]] супольна з Агенцтвам моды Сашы Варламава. У рамках акцыі праводзіліся і конкурсы «Супермадэль Беларусі» (1999, 2000) і «Млын моды» (2001). У 2000 г. таксама арганізаваў Беларускую маладзёжную творчую майстэрню на аснове акцыі «Суперобраз XXI века — звук, цвет, форма» для стварэння творчай студэнцкай моладдзю новых сінтэзіраваных форм мастацтва. У снежні [[1999]] г. мадэлі агенцтва Сашы Варламава прынялі ўдзел у супольным культурным шоу ў [[Аэрапорт Мінск-1|аэрапорце «Мінск-1»]], якое сталася першым шоу, праведзеным у будынку аэрапорта: паказ калекцый адзення супермадэлямі, праекты архітэктараў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускай дзяржаўнай політэхнічнай акадэміі]], ігра піяніста і трубача [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]], байкерскае шоу, перформанс ад студэнтаў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай акадэміі мастацтваў]] і [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Беларускага ўніверсітэта культуры]], а таксама выстаўка [[Уладзімір Якаўлевіч Цэслер|Уладзіміра Цэслера]] «Дванаццаць з XX (Яйкі Цэслера)». З 2000 па 2011 г. з’яўляўся прадстаўніком і партнёрам міжнароднага конкурсу маладых дызайнераў адзення «Русский силует» ([[Масква]], [[Расія]]) у [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. У красавіку 2003 г. Варламаў прэзентаваў свой скульптурна-вобразны праект «Мужчина без галстука» (калекцыя каля 20 скульптур вышынёй ад 20 да 45 см), які быў прыдуманы пад уражаннем аднайменнага альбома [[Джані Версачэ]] «Mann ohne Krawatte» («Мужчына без гальштука»). Ідэйныя вобразы і кампазіцыі, якія былі прыдуманы Варламавым, вылепіў і выліў у бронзе студэнт [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]] [[Дзмітрый Аганаў]]. Работы экспанаваліся ў Мінску ў [[2003]] г. у [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палацы Рэспублікі]] і ў 2009 г. у [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі]], а таксама ў 2007 г. у [[Дзюсельдорф]]е і [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]]. У маі-жніўні [[2010]] г. Варламаў удзельнічаў у сумесным праекце фестывалю-конкурсу [[Млын моды|«Млын моды»]] і [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь]] — арганізацыі выстаўкі «Пачатак. Музей сучаснай беларускай моды», дзе былі прадстаўлены лепшыя мадэлі адзення фестывалю «Млын моды 2010». Саша Варламаў таксама стаў аўтарам канцэпцыі залы гісторыі сучаснай беларускай моды ў Нацыянальным гістарычным музеі Рэспублікі Беларусь (зменныя экспазіцыі). Пасля выстаўкі ў [[2010]] г. шэсць камплектаў адзення аўтарства Сашы Варламава (з калекцый розных гадоў), а таксама маладых дызайнераў-удзельнікаў фестывалю [[Млын моды|«Млын моды»]] (12 касцюмаў на тэму «Стылізацыя нацыянальнага саслоўнага прафесійнага касцюма»), адзенне Беларускага цэнтра моды, рэчы і аксесуары ад дызайнера [[Іван Айплатаў|Івана Айплатава]], былі бясплатна перададзены ў якасці экспанатаў для Нацыянальнага гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь і захоўваюцца ў фондах<ref>[http://mk.by/2010/07/23/25240/ Чувство стиля Саши Варламова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210305071632/http://mk.by/2010/07/23/25240/ |date=5 сакавіка 2021 }}.</ref>. Ствараў касцюмы і вобразы для вядучых [[Агенцтва тэлевізійных навін Белтэлерадыёкампаніі]] (Беларусь), дыпламатаў [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]], [[Чысты голас, група|вакальнай групы «Чысты голас»]] (Беларусь) і іншых асоб і арганізацый. У 2010 г. Саша Варламаў быў аўтарам касцюмаў (з тканіны [[Мінскі камвольны камбінат|Мінскага камвольнага камбіната]]) для ўдзельнікаў фестывалю-ярмаркі [[Дажынкі (фестываль)|«Дажынкі»]], які праводзіўся 24-25 верасня [[2010]] г. у [[Ліда|Лідзе]]. У [[2011]] г. беларускі мадэльер [[Людміла Ігараўна Лабкова]] прысвяціла Аляксандру Варламаву сваю калекцыю адзення «восень/зіма 2011—2012»<ref>[http://euroradio.fm/ru/report/vo-vremya-belarus-fashion-week-modeler-posvyatila-kollektsiyu-varlamovu-68413 Во время Belarus Fashion Week модельер посвятила коллекцию Варламову].</ref>. [[1 сакавіка]] [[2013]] г. Агенцтва моды Сашы Варламава было зачынена. Варламаў шмат разоў запрашаўся членам у журы розных конкурсаў, якія праходзілі ў Беларусі, Германіі (Берлін), Польшчы (Варшава), Італіі (Рым) і Аўстрыі (Вена). Праводзіў семінары, выступаў з лекцыямі аб модзе. <gallery perrow=5> File:Варламов - Сказка для взрослых в стиле Ливайс - Минск 1994 г.jpg|Паказ спектакля Сашы Варламава «Казка для дарослых у стылі Лівайс». Мінск, 1994 г. File:Бисер Киров - Конкурс Мисс Славянка - Славянский базар 1996 - Витебск.jpg|Журы конкурсу «Міс Славянка 1996» на фестывалі [[Славянскі Базар у Віцебску|«Славянскі базар у Віцебску»]]: Міс Польшча-1996, [[Бісер Кіраў]] ([[Балгарыя]]) і Саша Варламаў. File:Слава Зайцев - театр оперы и балета Республики Беларусь - октябрь 2010 г.jpg|[[Вячаслаў Міхайлавіч Зайцаў|Слава Зайцаў]], [[Уладзімір Паўлавіч Грыдзюшка|Уладзімір Грыдзюшка]], Саша Варламаў і Ірына Сідорская ў [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета Рэспублікі Беларусь]], 2010 г. File:Саша Варламов - Минск декабрь 2013 г.jpg|Саша Варламаў. Мінск, снежань 2013 г. File:Sasha Varlamov - modelier - show - 2014 AD.jpg|Саша Варламаў. Мінск, студзень 2014 г. </gallery> === Фестываль «Млын моды» («Мельница моды») === {{асноўны артыкул|Млын моды}} [[File:Афиша фестиваля Мельница моды 2005.jpg|left|thumb|Афіша міжнароднага фестывалю-конкурсу моды і фота «Млын моды 2005»]] [[File:Афиша Мельница моды 2002 - автор Слава Захаринский 1995 г.jpg|thumb|Карціна [[Вячаслаў Адамавіч Захарынскі|Вячаслава Захарынскага]] «Жанчына, апранутая ў колер» (1995 г.). Была афішай міжнароднага фестывалю-конкурсу моды і фота «Млын моды 2002».]] Па ініцыятыве Сашы Варламава ў [[2001]] г. конкурс «Супермадэль Беларусі» быў перайменаваны і пераўтвораны ў фестываль-конкурс моды і фота [[Млын моды|«Млын моды»]] — першы беларускі модны форум агульнарэспубліканскага значэння, які пачаў праводзіцца штогадова. Змянілася не толькі назва, але і пашырыўся фармат мерапрыемства. Варламаў стаў аўтарам, а таксама арганізатарам і мастацкім кіраўніком у [[2001]]—[[2011]] гг. гэтага фестывалю. Першы «Млын моды 2001» адбыўся 19-21 красавіка [[2001]] г. [[Мінск]]у ў [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палацы Рэспублікі]] з удзелам экспертаў з [[Італія|Італіі]], [[Германія|Германіі]] і [[Расія|Расіі]]. Для правядзення чарговага фестывалю на працягу году Варламаў надаваў увагу падрыхтоўцы ўдзельнікаў і канкурсантаў, працуючы з моладдзю Мінска і рэгіёнаў Беларусі. З [[кастрычнік]]а [[2003]] г. фестываль наладзіў пастаяннае супрацоўніцтва з самымі значнымі школамі моды ў Еўропе: Міжнародная школа моды «ESMOD» ([[Мюнхен]]-[[Берлін]]), студыя «Berçot» ([[Парыж]]), «Academia di Costumo e di Moda» ([[Рым]]), «Istituto Europeo di Design» (Еўрапейскі інстытут дызайна, [[Мілан]]). Акрамя таго фестываль наладзіў сталыя кантакты з самым буйным у краінах [[СНД]] міжнародным конкурсам маладых дызайнераў адзення — «Русский силует» ([[Масква]], [[Расія]]). У [[2004]]—[[2011]] гг. Варламаў арганізоўваў міжнародныя маладзёжныя творчыя майстэрні «Млын моды» у [[Германія|Германіі]] (2004, 2005, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011), [[Італія|Італіі]] (2005), [[Бельгія|Бельгіі]] (2008, 2009, 2010), [[Аўстрыя|Аўстрыі]] (2008, 2009, 2010), [[Чэхія|Чэхіі]] (2008, 2010), [[Швецыя|Швецыі]] (2007, 2008, 2009, 2010, 2011) і [[Літва|Літве]] (2010). Творчыя майстэрні былі абменам вопытам: еўрапейскія дызайнеры прыязджалі ў Беларусь, а беларускія — у краіны Еўропы<ref>[http://www.belgazeta.by/ru/2005_05_09/radosti_zhizni/9547/ КРУТОЙ ПОМОЛ XIII «Мельницы Моды» (2005)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015744/http://www.belgazeta.by/ru/2005_05_09/radosti_zhizni/9547/ |date=5 сакавіка 2016 }}.</ref>. У рамках фестывалю Варламаў таксама арганізоўваў паказы ў Мінску гасцявых модных калекцый з Парыжа, Рыма, Берліна, Мюнхена, Лондана, Прагі, Масквы, Стакгольма, Іванава і інш.; ладзіў прафесійныя стажыроўкі для маладых дызайнераў адзення ў сталіцах моды Еўропы. У [[2001]]—[[2011]] гг. Варламаў таксама рабіў цыкл перадач «Млын моды» на [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|беларускім тэлебачанні]]. Сродкі, сабраныя ад продажу білетаў міжнароднай маладзёжнай творчай майстэрні «Млын моды ў Берліне» ([[13 кастрычніка]] [[2005]] г.) і ад продажаў на аўкцыёне, былі перададзены ў {{нп3|Нямецкі кардыялагічны цэнтр у Берліне (Deutsches Herzzentrum Berlin)||ru|Немецкий кардиологический центр в Берлине (DHZB)}} на лячэнне дзяцей з [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]]<ref>Мельница моды, 2006 [Изоматериал] : XIV [Международный фестиваль моды и фото, 3-5 мая 2006: информационный иллюстрированный каталог / гл. ред. С. Варламов]. — Минск: [б. и.], 2006. — С. 5.</ref>. У 2010 г. пачалося супрацоўніцтва праекта «Млын моды» з дзіцячымі дамамі [[Мінск]]а. З ініцыятывы Варламава [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] прыняў [[4 лістапада]] [[2006]] г. пастанову № 1476 (аб першачарговых мерах па развіцці маладзёжнай моды ў Рэспубліцы Беларусь, у тым ліку стварэнні Цэнтра маладзёжнай моды і аб запуску ў вытворчасць ў маленькіх серыях на швейных фабрыках калекцый маладых дызайнераў, якія прымалі ўдзел у фестывалі), а [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] у 2006 г. прыняло Канцэпцыю развіцця маладзёжнай моды ў [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Варламаў выступаў таксама з ініцыятывай стварэння ў Мінску дзяржаўнага музея сучаснага беларускага адзення. Аднак прынятыя дакументы, а таксама іншыя ініцыятывы Варламава, не выконваліся з-за адсутнасці дзяржаўнага фінансавання. Арганізоўваў у 2006—2011 гг. праект «Pret-a-porter от Мельницы моды», дзе ўдзельнічалі маладыя дызайнеры адзення (з калекцыямі прамысловага кірунку) — дыпламанты фестывалю «Млын моды» прошлых гадоў. [[16 кастрычніка]] [[2008]] г. арганізаваў у Мінску ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі]] моднае дэфіле «Бельгійскія карункі і беларускі лён»: маладыя беларускія дызайнеры фестывалю «Млын моды» прадэманстравалі шэсць убораў з беларускага ільну і бельгійскіх карункаў, для стварэння якіх спецыяльна з [[Бругэ|Бруге]] ([[Бельгія]]) былі дастаўлены арыгінальныя бельгійскія карункі, а эскізы на конкурснай аснове зацвярджаліся прафесійнымі дызайнерамі з [[Брусель|Бруселя]] (Бельгія). Восенню [[2008]] г. моднае дэфіле «Бельгійскія карункі і беларускі лён» было паўторана ў Бруселі, [[Берлін]]е ([[Galeries Lafayette]]), [[Вена|Вене]] ([[Палац Шонбрун|летняя рэзідэнцыя імператараў Шонбрун]]) і [[Прага|Празе]]. Паводле ацэнкі журналістаў, за час мастацкага кіраўніцтва Варламавым фестываль «Млын моды» прадстаўляў сабой унікальны і паспяховы культурны і адукацыйны праект, які дзякуючы арганізатарскім здольнасцям, генераванню ідэй і мастацкаму густу Сашы Варламава стаў феноменам у культурным жыцці Беларусі<ref>[http://www.belgazeta.by/ru/2005_05_09/radosti_zhizni/9547/ КРУТОЙ ПОМОЛ XIII «Мельницы Моды» (2005)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015744/http://www.belgazeta.by/ru/2005_05_09/radosti_zhizni/9547/ |date=5 сакавіка 2016 }}; [http://www.websmi.by/2009/10/melnica-mody-rvyot-evropu/ «Мельница моды» рвёт Европу!]; [http://www.diva.by/focus/competitions/melnitsa-mody/49240.html «Мельница моды 2009»: солнечная сторона белорусского дизайна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309130403/http://www.diva.by/focus/competitions/melnitsa-mody/49240.html |date=9 сакавіка 2016 }}.</ref>. <gallery perrow=5> File:Панорама зала Мельницы моды 2002 - Минск - Дворец Республики.jpg|Панарама зала [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палаца Рэспублікі]], дзе праводзіўся конкурс «Млын моды 2002». Мінск (Беларусь), 2002 г. File:Sasha Varlamov i Tatiana Michalkova.jpg|Саша Варламаў і Таццяна Міхалкова на конкурсе «Млын моды» у Мінску ў [[Палац культуры прафсаюзаў|Палацы культуры прафсаюзаў]]. Фота 2004 г. File:Саша Варламов - После награждения супермоделей - Минск март 2004 г.jpg|Саша Варламаў і яго сваякі на конкурсе «Млын моды 2003». Пасля ўзнагароджання супермадэляў, Мінск, 2003 г. File:Саша Варламов - Международная молодежая творческая мастерская Мельница моды в Берлине - Александерплац - октябрь 2004 г.JPG|Саша Варламаў і дзеці-удзельнікі Міжнароднай маладзёжнай творчай майстэрні «Млын моды ў Берліне». Плошча Аляксандэрплац ([[Берлін]], [[Германія]]), кастрычнік 2004 г. File:Sasha Varlamov and his models in Berlin - 2005 AD.jpg|На Дабрачынным аўкцыёне ў фонд Нямецкага кардыялагічнага цэнтра ў Берліне (Германія), восень 2005 г. </gallery> === Віртуальны дом моды Сашы Варламава і тэатр моды «Шафа» («Шкаф») === [[File:Advertisement of the fashion theater SHKAF performance - It is necessary to live - 2015 AD.jpg|thumb|Аб’яўленне аб спектаклі «Абезательна нужно жить» тэатра моды «Шафа», 2015 г.]] У кастрычніку [[2013]] г. Варламаў адкрыў свой Віртуальны дом моды Сашы Варламава ў Інтэрнэце. З [[лістапад]]а [[2013]] г. Саша Варламаў таксама з’яўляецца прадстаўніком у [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] міжнароднага конкурсу маладых дызайнераў адзення «Поколение NEXT» ([[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]]). [[18 сакавіка]] [[2014]] г. у Мінску ў [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)|Цэнтральным дзіцячым парку імя Максіма Горкага]] адкрыў [[тэатр моды]] «Шафа» (''руск.'' «Шкаф») — у рамках тэатральнай подыум-школы «Vyaselka Stars», у рэпертуары якога значацца спектаклі-паказы «Шум в шкафу», «Каблук», «Дикая охота» і «Credo». Першыя падрыхтоўчыя заняткі ў тэатры пачаліся [[22 сакавіка]] [[2014]] г. Варламаў, з’яўляючыся аўтарам праекта і яго мастацкім кіраўніком, вырашыў зрабіць тэатр моды як адукацыйны праект, дзе будуць вучыцца, развівацца і рэалізоўваць свае ідэі дзеці (узростам ад 6 да 17 гадоў) з дапамогай педагогаў. Спачатку на падрыхтоўчых курсах дзяцей вучаць харэаграфіі, вакалу, акцёрскаму майстэрству, дэфіле, дэкламацыі і маляванню. Дзеці таксама ўдзельнічаюць у стварэнні эскізаў для спектакляў, у стварэнні моднага вобразу, а пасля самі ж выступаюць акцёрамі спектакля моды ў касцюмах, зробленых па іх эскізах у майстэрнях брэнда «RadaStyle». Галоўная ўвага надаецца фарміраванню асобы праз творчую рэалізацыю — выявіць сябе ў акцёрскай гульні, спевах, маляванні<ref name="euroradio.by"/>. 27 студзеня і 2 лютага 2015 г. спектакль Тэатра моды «Шафа» з назвай «Абезательна нужно жить» адбыўся ў Мінскім міжнародным адукацыйным цэнтры імя Іаханеса Рау (дзіцячыя эскізы адзення рэалізавалі маладыя беларускія дызайнеры адзення Таццяна Замарэнава, Сабіна Альшова, Вольга Сняжко, Надзея Кузняцова, Таццяна Малько і Галіна Санько)<ref name="gazetaby.com">[http://www.gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=%2089187 «Если дети создают свои миры, значит, в этом их что-то не устраивает» (фото)]</ref>, а 9 лютага 2015 г. — у мінскім [[Моладзевы тэатр эстрады (Мінск)|Моладзевым тэатры эстрады]]. Аднак пасля гэтага Саша Варламаў згарнуў свой праект гэтага дзіцячага тэатра моды па фінансавым прычынам. <gallery perrow=5> File:Aleksandr Varlamov at the contest Generation NEXT in Saint Petersburg city (Russia) - 2014 AD farexpo.jpg|Саша Варламаў як член журы конкурсу маладых дызайнераў адзення «Поколение NEXT» у Санкт-Пецярбургу (Расія), 13 сакавіка 2014 г. File:Aleksandr Varlamov at the contest Generation NEXT in Saint Petersburg city (Russia) - 2014 AD.jpg|Саша Варламаў як член журы конкурсу маладых дызайнераў адзення «Поколение NEXT» у Санкт-Пецярбургу (Расія), 2014 г. File:Korovets - Varlamov - Kuznetsova - 2014 AD.jpg|Саша Варламаў на конкурсе маладых дызайнераў адзення «Поколение NEXT» у Санкт-Пецярбургу ([[Расія]]), 2014 г. </gallery> === Сінтэз мастацтваў === [[File:Мельница моды 2006 - проект Эмоции формы - автор проекта Саша Варламов.jpg|left|thumb|Саша Варламаў прадстаўляе свой праект — мікст «Эмоции формы» на фестывалі [[Млын моды|«Млын моды 2006»]], г. Мінск.]] [[File:Varlamov - Wild Hunting - paradise garden - 7.jpg|thumb|Эскіз серыі «Райский сад» праекта «Дикая охота» (2005).]] [[File:Фрагмент проекта Мужчина без галстука - 005 - апрель 2003 г.jpg|thumb|Фрагмент скульптурна-вобразнага праекта «Мужчина без галстука», 2003 г.]] Саша Варламаў вядомы як паспяховы экперыментатар у галіне сінтэзу мастацтваў — моды, харэаграфіі, музыкі, выяўленчага мастацтва і літаратуры. На думку Варламава, сучасная мода як від мастацтва можа спалучаць колер і рух, пластыку і малюнак, сцэнаграфію і фатаграфію<ref>Мельница моды, 2003 : Второй междунар. рос.-белорус. фестиваль моды и фото: [Информ. ил. кат. / гл. ред. С. Варламов; Фото: М. Маруга]. — Мн. : БелКП-Пресс, 2003. — С. 27.</ref>. Ідэя, што касцюмы — гэта сцэнічныя вобразы, прывялі да стварэння спектакля «Credo» (1989), які стаў першым праектам Варламава па сінтэзу мастацтваў — рухам у бок тэатра касцюма са сваёй драматургіяй і галоўнымі дзеючымі асобамі<ref name="XIV 2006">Мельница моды, 2006 [Изоматериал] : XIV [Международный фестиваль моды и фото, 3-5 мая 2006: информационный иллюстрированный каталог / гл. ред. С. Варламов]. — Минск: [б. и.], 2006. — С. 26.</ref>. Пачатак такога экперымента Варламаў патлумачыў у 2006 г. так: ''«Адзенне — гэта адно з першых візуальна моцных выразных сродкаў. У прынцыпе, гэта ўмовы тэатра. Я зразумеў, што мода здольна выйсці на сур’ёзны ўзровень мастацтва, самастойны, з уласнымі выразнымі сродкамі, з уласнымі тэмамі, з уласнымі сучаснымі сродкамі вырашэння і ўвасаблення гэтых тэм»''<ref name="XIV 2006"/>. Яшчэ ў 1997 г. Варламаў перанакіроўваў конкурс [[Супермадэль Беларусі|«Супермадэль Беларусі»]] ў бок фестывалю дызайну адзення, мастацкай фатаграфіі, харэаграфіі, сцэнаграфіі і музыкі, а фестываль-конкурс [[Млын моды|«Млын моды»]] увогуле з самага пачатку задумваўся Варламавым як «творчая лабараторыя» і свята саюза і сінтэзу раўнапраўных мастацтваў на [[подыум]]е і вакол яго<ref>Мельница моды — 2005 [Изоматериал] : фестиваль моды и фото: Белорусский полуфинал Международного конкурса молодых дизайнеров одежды Благотворительного фонда «Русский силуэт»: [информационный иллюстрированный каталог / гл. ред. С. Варламов. — [Б. м.: б. и., 2005]. — С. 2; Мельница моды, 2003 : Второй междунар. рос.-белорус. фестиваль моды и фото: [Информ. ил. кат. / гл. ред. С. Варламов; Фото: М. Маруга]. — Мн. : БелКП-Пресс, 2003. — С. 1, 20.</ref>. Між тым, зыходным пунктам у руху да сінтэзу мастацтваў для Варламава стала актуальная для ўсіх часоў ідэя захавання чалавечай індывідуальнасці і самакаштоўнасці чалавечай асобы<ref>Мельница моды, 2003 : Второй междунар. рос.-белорус. фестиваль моды и фото: [Информ. ил. кат. / гл. ред. С. Варламов; Фото: М. Маруга]. — Мн. : БелКП-Пресс, 2003. — С. 26—27.</ref>. Варламаў па сутнасці з’яўляецца аўтарам новага жанру мастацтва, які ён сам і яго калегі мянуюць як «мікст» — форму сцэнічнага дзеяння, якая спалучае сімфанічную і рок-музыку, сучасную харэаграфію, моду, анімацыю і паэзію<ref>Мельница моды — 2005 [Изоматериал] : фестиваль моды и фото: Белорусский полуфинал Международного конкурса молодых дизайнеров одежды Благотворительного фонда «Русский силуэт»: [информационный иллюстрированный каталог / гл. ред. С. Варламов. — [Б. м.: б. и., 2005]. — С. 34—35; Мельница моды, 2006 [Изоматериал] : XIV [Международный фестиваль моды и фото, 3-5 мая 2006: информационный иллюстрированный каталог / гл. ред. С. Варламов]. — Минск: [б. и.], 2006. — С. 26; [http://www.diva.by/focus/competitions/melnitsa-mody/49242.html Новые тенденции и модные сказки. Интервью с Сашей Варламовым. Часть 2.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309042628/http://www.diva.by/focus/competitions/melnitsa-mody/49242.html |date=9 сакавіка 2016 }}.</ref>. Прыкметным праектам Варламава па сінтэзу музыкі, касцюма, харэаграфіі і рэжысуры стаў мікст «Дзікае паляванне» (2005), створаны па матывам беларускай нацыянальнай аповесці [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] [[Дзікае паляванне караля Стаха|«Дзікае паляванне караля Стаха»]], а таксама [[Кніга Апакаліпсіс|«Адкрыцця Іаана Багаслова»]], твораў [[Альбрэхт Дзюрэр|Альбрэхта Дзюрэра]], [[Іеранім Босх|Іераніма Босха]], [[Паўль Хіндэміт|Пауля Хіндэміта]] і інш.<ref>Мельница моды, 2006 [Изоматериал] : XIV [Международный фестиваль моды и фото, 3-5 мая 2006: информационный иллюстрированный каталог / гл. ред. С. Варламов]. — Минск: [б. и.], 2006. — С. 26; [http://www.belgazeta.by/ru/2005_05_09/radosti_zhizni/9547/ КРУТОЙ ПОМОЛ XIII «Мельницы Моды» (2005)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015744/http://www.belgazeta.by/ru/2005_05_09/radosti_zhizni/9547/ |date=5 сакавіка 2016 }} // belgazeta.by.</ref> Мікст паказваўся двойчы — у 2005 г. у [[Мінск]]у (Беларусь) і [[Рым]]е (Італія)<ref>Мельница моды, 2006 [Изоматериал] : XIV [Международный фестиваль моды и фото, 3-5 мая 2006: информационный иллюстрированный каталог / гл. ред. С. Варламов]. — Минск: [б. и.], 2006. — С. 28.</ref>. Міксты «Волшебные превращения, или Новогодняя сказка для взрослых» (1998), «Эмоции формы» (2006), «Шум в шкафу» (2009), акцыя «Суперобраз XXI века — звук, цвет, форма» (1999, 2000, 2001) і праекты «1+1=1» (2002), «1-1» (2003) і «Три музы — Три грации» (2010) таксама сталі маштабнымі спробамі сінтэзу мастацтваў сучаснымі сродкамі і ў сучасным кантэксце. === Праекты і паказы моды ў Беларусі === Акрамя праектаў «Супермадэль Беларусі», «Суперобраз XXI века — звук, цвет, форма» і «Млын моды» Саша Варламаў удзельнічаў і ў іншых сваіх праектах у Беларусі: * восень 1988 — рэжысёрская пастаноўка і правядзенне ў [[Мінск]]у ў [[Мінскі палац спорту|Палацы спорту]] I Усесаюзнага фестывалю маладзёжнай моды ([[СССР]]). * восень 1989 — рэжысёрская пастаноўка шоу моды і харэаграфіі ў Мінску ў Палацы чыгуначнікаў — з нагоды адкрыцця фірмы «Bielita» (Італія — Беларусь). * 1989 — рэжысёрская пастаноўка і правядзенне ў Беларусі праекта моды «Модарт». * 1989 — рэжысёрская пастаноўка ў [[Брэст|Брэсце]] конкурсу «Міс Брэст 1989». * 1990 — рэжысёрская пастаноўка ў Брэсце конкурсу «Міс Брэст 1990». * 1990 — рэжысёрская пастаноўка ў Мінску конкурсу «Міс Мінск 1990». * 1994 — рэжысёрская пастаноўка і правядзенне ў Мінску ў клубе (які месціўся ў [[Масква (кінатэатр, Мінск)|кінатэатры «Масква»]]) шоу-спектакля «Сказка для взрослых в стиле Ливайс» з паказам калекцыі джынсавага адзення [[Levi’s|фірмы «LEVI’S»]] ([[ЗША]]). Адбор адзення для дэманстрацыі і аўтар шоу-спектакля — Саша Варламаў. * 28—30 снежня 1994 — рэжысёрская пастаноўка шоу моды «Все будет кока-кола!» у Мінску на [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспекце Францішка Скарыны]]. (Тэмпература ў горадзе была — −20—24°). * верасень 1995 — май 1996 — рэжысёрская пастаноўка і правядзенне ў Беларусі шоу-праграмы «Бенефис эгоистов» (рэжысура, пастаноўка, харэаграфія і канферанс — Сашы Варламава; шоу-балет пад кіраўніцтвам народнай артысткі Валянціны Гаявой; тэксты песень — Саша Варламаў і Фёдар Баравы; музыка — Сяргей Хвашчынскі; мадэлі — пераможцы конкурсу «Супермадэль Беларусі»; салісты — Аляксандр Савіцкі, Віталь Жукаў і Нікіта; і інш.). * ліпень 1996 — член журы Першага міжнароднага конкурсу «Міс Славянка» на [[Славянскі Базар у Віцебску|Міжнародным фестывалі мастацтваў «Славянскі базар у Віцебску»]]. * 5 студзеня 1997 — рэжысёрская пастаноўка ў Мінску ў кінатэатры «Кастрычнік» конкурсу «Супермадэль Мінска 1997». * 12 красавіка 1997 — прэзентацыя ў [[Беларускі дзяржаўны акадэмічны музычны тэатр|Дзяржаўным тэатры музычнай камедыі Беларусі]] (у рамках конкурсу «Супермадэль Беларусі 1997») спектакля моды «В поисках прекрасного образа, или Путешествие во времени и в пространстве». Адкрывала паказ калекцыя адзення Варламава «Antik», а пасля ішлі «В стиле Веры Холодной» (дызайнер адзення Наталля Казлова), «Мотоамазонки» (Наталля Казлова), «Америка, джаз, 30-е.» (Жанна Баравец), «Сны Афродиты» ([[Мілавіца]]), «Королевские пчёлы» (Наталля Казлова), «Большой вечер» (Жанна Баравец). Галоўныя ролі: [[Алена Барысаўна Спірыдовіч|Алена Спірыдовіч]] і [[Эдуард Анатолевіч Трухмянёў|Эдуард Трухмянёў]]. Аўтар спектакля і дыялогаў — Саша Варламаў. [[File:Sasha Varlamov - lecture about a belarussian fashion of 1980s - Minsk city - 18 May 2014 AD.ogv|thumb|Саша Варламаў у ходзе публічнай лекцыі ''«Суровы свет моды 1940—1980-х гг.»'' распавядае пра два цэнтры моды ў [[Мінск]]у ў 1980-ыя гады — Цэнтр моды і Белбыттэхпраект — і аб асобе [[Элеанора Аркадзеўна Язерская|Элеаноры Язерскай]]. [[Мінск]], [[музей гісторыі горада Мінска]], 18 мая 2014 г.]] * 13 студзеня 1998 — прэзентацыя (у рамках конкурсу «Супермадэль Беларусі 1998») спектакля (мікста) «Волшебные превращения, или Новогодняя сказка для взрослых» у [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Вялікім тэатры оперы і балета]] ў Мінску. * чэрвень 1998 — правядзенне ў Мінску Міжнароднага семінара кіруючай лініі фірмы [[Adidas|«Adidas»]] — шоу моды і харэаграфіі ў клубе «Реактор». * 12 лістапада 1999 — прэзентацыя ў Мінску ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]] калекцыі адзення ад Сашы Варламава і араматаў парфумерыі ад [[Алег Выглазаў|Алега Выглазава]]. Кожная калекцыя адзення суправаджалася спецыяльнай парфумернай кампазіцыяй — аднайменнай: «Ілюзія», «Густ малака», «Дэмас» і «Экспансія». Гэта быў паказ адзення перад гастролямі ў Рыгу (Латвія), дзе праграма будзе паўторна паказана 14-22 лістапада 1999 на міжнароднай Асамблеі моды. * снежань 1999 — удзел у культурным шоу у [[Аэрапорт Мінск-1|аэрапорце «Мінск-1»]]. * 1—15 сакавіка 2001 — рэжысёрская пастаноўка і правядзенне ў [[Мінск]]у ў Доме дружбы Дзён беларускай моды. * 21 красавіка 2001 — прэзентацыя на фестывалі «Млын моды» уласнай калекцыі адзення «1+1» і праекта «1+1». * чэрвень 2001 — паказ уласнай калекцыі адзення «1+1» у Мінску ў Палацы Рэспублікі на выстаўцы скульптур з Афрыкі, арганізаваным прадстаўнікамі ў Рэспубліцы Беларусь фірмы па вырабу бялізны «Триумф». * 1—2 ліпеня 2001 — правядзенне рэспубліканскага фестывалю моды «Большой подиум. Минск—2001». Выбары супермадэлей Мінска. * 21 красавіка 2002 — прэзентацыя на фестывалі «Млын моды» уласнай калекцыі адзення «Совершеннолетняя женщина», а таксама праекта «1+1=1». * ліпень 2002 — рэжысёрская пастаноўка ў Мінску на плошчы Незалежнасці фестывалю моды «Вялікі Мінск 2002». Подыум 200 м, за тры дні колькасць гледачоў — каля 20 тысяч чалавек. * лістапад 2002 — рэжысёрская пастаноўка ў Мінску ў Палацы Рэспублікі шоу моды і харэаграфіі «В джинсовом стиле…» (супольна з [[Levi’s|фірмай «LEVI’S»]]). * вясна 2003 — рэжысёрская пастаноўка ў Мінску ў Палацы Рэспублікі шоу моды і харэаграфіі «Танго в вагоне…» (з удзелам кіруючай калекцыі [[Levi’s|фірмы «LEVI’S»]]). * 27 красавіка 2003 — прэзентацыя на фестывалі «Млын моды» праекта «1-1» (аўтар канцэпцыі — Саша Варламаў, фота — Яўгеній Бардукоў, харэаграфія — Наталля Фурман і Аляксандр Фурман, скульптура — Дзмітрый Аганаў). * 27 красавіка 2003 — прэзентацыя ў [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палацы Рэспублікі]] ўласнага скульптурна-вобразнага праекта «Мужчина без галстука» (калекцыі скульптур з бронзы) па матывам аднайменнага альбома [[Джані Версачэ]] «Mann ohne Krawatte» (аўтар канцэпцыі — Саша Варламаў, лепка формы — Дзмітрый Аганаў). * жнівень 2003 — фэшн-праект у начным клубе «NIGHT STAR» (Мінск) з удзелам групы [[Boney M.|«Boney M.»]]. * 2003 — рэжысёрская пастаноўка ў Мінску конкурсу «Міс Мінск 2003». * 9 снежня 2004 — прэзентацыя ўласнай калекцыі вячэрніх плаццяў «Шесть воплощений цвета К». * 6 мая 2005 — прэзентацыя на фестывалі «Млын моды» мікста «Дикая охота» (''бел.'' «Дзікае паляванне»). * 5 мая 2006 — прэзентацыя на фестывалі «Млын моды» мікста «Эмоции формы». * 2007 — прэзентацыя ўласнай калекцыі адзення «Воспоминания о Марлен Дитрих». * 4 мая 2007 — прэзентацыя на фестывалі «Млын моды» калекцыі адзення «Чёрная кошка, подглядывающая в открытую дверь» (аўтары — супольна Саша Варламаў (мужчынскія касцюмы) і [[Людміла Ігараўна Лабкова|Людміла Лабкова]] (жаночыя плацці)). * 4 мая 2008 — прэзентацыя на фестывалі «Млын моды» уласнай калекцыі адзення «Faberlic — стратегия победителей!», а таксама перформанса «Источники вдохновения — Faberlic, Прикосновение, Мельница моды» (аўтар Саша Варламаў). * 16 кастрычніка 2008 — арганізацыя ў Мінску ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі]] моднага дэфіле «Бельгійскія карункі і беларускі лён». * 3 мая 2009 — прэзентацыя на фестывалі «Млын моды» уласнага моднага эцюда «Стратегия победителей». * 8 мая 2010 — арганізацыя праекта «Настоящее дефиле» (у рамках фестывалю «Млын моды»), у якім прынялі ўдзел 35 вядомых у Беларусі асоб у галіне спорту, тэатра і тэлебачання, што дэфіліравалі ў [[Мінскі палац спорту|Палацы спорту]] ў строях, пашытых маладымі дызайнерамі Беларусі. * 18 кастрычніка 2010 — праект «Три музы — три грации. Мода. Музыка. Балет.» у Мінску ў [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларуская дзяржаўнай філармоніі]]. Удзельнікі: калекцыі маладых мадэльераў-удзельнікаў конкурсу «Млын моды» і мадэльераў [[тэкстыльны інстытут Іванаўскага дзяржаўнага палітэхнічнага ўніверсітэта|тэкстыльнага інстытута Іванаўскага дзяржаўнага політэхнічнага ўніверсітэта]], ансамбль салістаў «Классик-Авангард», лаўрэат міжнародных конкурсаў Канстанцін Красніцкі (фартэпіяна), антрэпрыза фестывалю «Русские сезоны XXI столетия» ([[Андрыс Ліепа]]). Аўтар праекта — Саша Варламаў<ref>[http://telegraf.by/2010/10/moda_muzika_i_balet_splelis__v_edinoj_magii_iskusstva Мода, музыка и балет сплелись в единой магии искусства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305022831/http://telegraf.by/2010/10/moda_muzika_i_balet_splelis__v_edinoj_magii_iskusstva |date=5 сакавіка 2016 }}.</ref>. * 27 красавіка 2011 — прэзентацыя ў [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным музеі гісторыі і культуры Беларусі]] кнігі ўласных вершаў «Так или иначе». * 27 студзеня 2015 — прэм’ера ў Мінскім міжнародным адукацыйным цэнтры імя Іаханеса Рау першага спектакля Тэатра моды «Шафа» — «Абезательно нужно жить»<ref name="gazetaby.com"/>. * 23 верасня 2015 — у Мінску тэатр моды «Шафа» у канферэнц-залі канцэрна [[Белнафтахім|«Белнефтехим»]] арганізаваў паказ-прэзентацыю новага беларускага брэнда спартыўнага адзення і адзення для адпачынку «SVT» («Светлотекс», [[Светлагорск|г. Светлагорск]])<ref>{{Cite web |url=http://www.diva.by/news/focus/v-minske-predstavili-novyy-sportivnyy-brend-svt.html |title=В Минске представили новый спортивный бренд |access-date=21 кастрычніка 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160309195725/http://www.diva.by/news/focus/v-minske-predstavili-novyy-sportivnyy-brend-svt.html |archivedate=9 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>. === Праекты і паказы моды за межамі Беларусі === * восень 1989 — гастролі Мінскага тэатра моды са спектаклямі ў [[Курган (горад)|Кургане]], [[Златавуст|Златавусце]] і [[Міяс]]е ([[РСФСР]]). * вясна — лета 1990 — гастролі Мінскага тэатра моды са спектаклямі ў [[Дніпро|Днепрапятроўску]] ([[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінская ССР]]) і [[Друскінінкай|Друскінінкаі]] ([[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўская ССР]]). * лета 1990 — паказ і ўдзел у спектаклі «Credo» у [[Беласток]]у ([[Польшча]]) — у час гастроляў Мінскага тэатра моды. * кастрычнік 1991 — паказ у выглядзе шоу у Польшчы кіруючай калекцыі касметыкі фірмы «Framesi» ([[Італія]]). * 1993 — шоу «Чемоданное настроение» у палацы культуры «Siemensvilla» і тэатры «Podevil» [[Берлін]] ([[Германія]]). * 1995 — шоу «Ищите автора, детектив!» у палацы культуры «Siemensvilla» і тэатры «Podevil» [[Берлін]] ([[Германія]]). * жнівень 1997 — удзел у паказе ў [[Дзюсельдорф]]е ([[Германія]]) на заводе «Reines Metall» калекцыі «Antik» і «CARTOON» (30 мадэляў адзення з Беларусі). * 30 жніўня 1997 — удзел у першым самым буйным форуме моды «Der große Q» у [[Берлін]]е ([[Германія]]). * восень 1998 — паказ Тэатрам моды Сашы Варламава ў [[Рыга|Рызе]] ([[Латвія]]) спектакля моды «Крык!» на конкурсе, арганізаваным [[Wella AG|фірмай «Wella»]] (Германія). Спектаклю прысуджана першае месца на конкурсе. * 14-22 лістапада 1999 — гастролі Тэатра моды Сашы Варламава ў Рызе (Латвія) на Міжнароднай Асамблеі моды, якая праводзілася пад эгідай [[Пака Рабан]]а і [[Вів'ен Вэствуд]], — спецыяльная праграма [[MTV]]. Была паўторна паказана калекцыя адзення ад Сашы Варламава (супольна з араматамі парфумерыі ад [[Алег Выглазаў|Алега Выглазава]]), прэзентаваная раней (12 лістапада 1999 г.) у Мінску ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]]. Кожная калекцыя адзення суправаджалася спецыяльнай парфумернай кампазіцыяй — аднайменнай: «Ілюзія», «Густ малака», «Дэмас» і «Экспансія». * 1 студзеня 2001 — правядзенне гала-прадстаўлення моды ў [[Берлін]]е ([[Германія]]), прысвечанага сустрэчы XXI стагоддзя. Рэжысёр — Саша Варламаў. * 18 лютага 2001 — правядзенне ў [[Берлін]]е ([[Германія]]) шоу «Berlinerdurchreize» (рэжысёр — Саша Варламаў). * 18 жніўня 2001 — удзел у самым буйным форуме моды «Der große Q» у [[Берлін]]е ([[Германія]]). * кастрычнік 2001 — прадстаўленне ў [[Масква|Маскве]] ([[Расія]]) у Гасцінным двары 4 беларускіх калекцый на заключным шоу міжнароднага конкурсу маладых дызайнераў адзення, што праводзіўся Дабрачынным фондам «Русский силуэт». * 11-12 лютага 2003 — паказ уласнай калекцыі адзення «Зефир» у [[Доха|горадзе Доха]] ([[Катар]]). * чэрвень 2003 — прэзентацыя фестывалю-конкурсу моды і фота «Млын моды 2003» у [[Санкт-Пецярбург]]у ([[Расія]]). * 4 верасня 2004 — удзел у [[Масква|Маскве]] ([[Расія]]) у конкурсе маладых дызайнераў «Новая мода. Мир без границ», што праводзіўся Дабрачынным фондам «Русский силуэт» (Масква). * восень 2008 — арганізацыя моднага дэфіле «Бельгійскія карункі і беларускі лён» (якое раней адбылося ў Мінску — 16 кастрычніка 2008 г.) у [[Брусель|Бруселі]], [[Берлін]]е ([[Galeries Lafayette]]), [[Вена|Вене]] ([[Палац Шонбрун|летняя рэзідэнцыя імператараў Шонбрун]]) і [[Прага|Празе]]. * 13-16 сакавіка 2014 — член журы конкурсу маладых дызайнераў адзення «Поколение NEXT» у [[Санкт-Пецярбург]]у (Расія). * 9-12 кастрычніка 2014 — член журы конкурсу маладых дызайнераў адзення «Поколение NEXT» у [[Санкт-Пецярбург]]у (Расія). * 12-15 сакавіка 2015 — член журы конкурсу маладых дызайнераў адзення «Поколение NEXT» у [[Санкт-Пецярбург]]у (Расія). * 8-11 кастрычніка 2015 — член журы конкурсу маладых дызайнераў адзення «Поколение NEXT» у [[Санкт-Пецярбург]]у (Расія). <gallery perrow=5> File:Саша Варламов на сцене перед показом коллекции Зефир в Дохе - февраль 2003 г.jpg|Саша Варламаў у гатэлі «Ritz» перад паказам уласнай калецыі адзення «Зефир» у Дохе, люты 2003 г. File:Саша Варламов на сцене перед показом коллекции Зефир в Дохе 2 - февраль 2003 г.jpg|Саша Варламаў у гатэлі «Ritz» перад паказам уласнай калецыі адзення «Зефир» у Дохе, люты 2003 г. File:Варламов с братом эмира Катара перед показом коллекции Зефир Дохе - февраль 2003 г.jpg|Саша Варламаў з братам эміра [[Катар]]а у гатэлі «Ritz» перад паказам калекцыі «Зефир» у Дохе, люты 2003 г. File:Саша Варламов с моделями на сцене перед показом коллекции Зефир в Дохе - февраль 2003 г.jpg|Саша Варламаў з мадэлямі ў гатэлі «Ritz» перад паказам калекцыі «Зефир» у Дохе, люты 2003 г. File:Показ коллекции Зефир в Катаре - Доха - отель Риц - февраль 2003 г.jpg|Паказ калекцыі «Зефир» у 7-мі зоркавым гатэлі «Ritz». [[Доха]] ([[Катар]]), люты 2003 г. </gallery> == Літаратурная творчасць == [[File:Обложка книги Модные сказки от Саши Варламова - фото М Маруга - 2004.jpg|150px|thumb|Фота, якое стала вокладкай кнігі «Модные сказки от Саши Варламова» (2004). Фатограф [[Міхаіл Міхайлавіч Маруга|Міхаіл Маруга]].]] [[File:Sascha Warlamow - Unkindliche Marchen - 1 - 2020 AD.jpg|150px|thumb|Тытульная старонка кнігі Сашы Варламава з казкамі аб модзе на нямецкай мове «Unkindliche Märchen» (2020)]] Складае на [[руская мова|рускай мове]] вершы, тэксты песень. З’яўляецца аўтарам кніг аб [[мода|модзе]]: дапаможнік «Супермодель — профессия мечты» (1999); казкі аб модзе «Модные сказки от Саши Варламова» (2004); зборнік вершаў і аўтарскіх афарызмаў «Так или иначе» (2011); зборнік вершаў, аўтарскіх роздумаў аб эстэтыцы «Саша Варламов: из личного» (2011). З’яўляецца аўтарам першых у свеце [[казка|казак]] аб [[мода|модзе]]<ref name="Герой недели: Саша Варламов">[http://www.prof-press.by/belarus/news/society/10794.html Герой недели: Саша Варламов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130327212559/http://www.prof-press.by/belarus/news/society/10794.html |date=27 сакавіка 2013 }}; [http://www.diva.by/focus/competitions/melnitsa-mody/49242.html Новые тенденции и модные сказки. Интервью с Сашей Варламовым. Часть 2.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309042628/http://www.diva.by/focus/competitions/melnitsa-mody/49242.html |date=9 сакавіка 2016 }}.</ref>. У [[2009]] фестываль [[Млын моды|«Млын моды»]] завяршыўся інсцэніроўкай адной з казак Сашы Варламава — мікстам «Шум у шафе» (''руск.'' «Шум в шкафу») — першай і адзінай у свеце казкі аб модзе, пастаўленай на сцэне і расказанай мовай [[мода|моды]] і [[харэаграфія|харэаграфіі]]<ref name="Герой недели: Саша Варламов"/>. Летам [[2010]] г. [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь]] заключыла з Варламавым дагавор на вытворчасць мультыплікацыйнага фільма па казцы аб модзе Сашы Варламава «Кропелька» (''руск.'' «Капелька»). Варламаў напісаў сцэнарый, былі намаляваны галоўныя героі, але фільм не быў зроблены ў [[2011]] г., як планавалася. 25 мая 2019 г. у [[Гродна|Гродне]] студыя моды Сяргея Нагорнага прэзентавала мадэльны праект паводле казкі Сашы Варламава «Шум у шафе»: гарадзенскія выпускнікі школы мадэляў Сяргея Нагорнага (узростам ад 4 да 20 гадоў), якія за час навучання пазнаёміліся з асновамі стылю і візажу, псіхалогіі і этыкі, прайшлі фотатрэнінгі і навучыліся ствараць сцэнічныя вобразы, для гледачоў моднага шоу прадэманстравалі аўтарскія калекцыі ад дызайнераў горада і трэндавую вопратку ад магазінаў і буцікаў<ref>{{Cite web |url=https://grodno.in/afisha/more/6782/ |title=Шум в шкафу |access-date=3 сакавіка 2022 |archive-date=3 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303114613/https://grodno.in/afisha/more/6782/ |url-status=dead }}</ref>. У [[2020]] г. у [[Берлін]]е была выдадзена кніга з трыма казкамі Варламава аб модзе («Шум у шафе», «Кропелька», «Нізкі ход») у перакладзе на [[нямецкая мова|нямецкую мову]] пад назвай «Unkindliche Märchen» (''бел.'' «Недзіцячыя казкі»). Гэтыя казкі, якія былі напісаны раней, былі аўтарам пашыраны і перапрацаваны для іх новага выдання. == Судовая справа == 20 мая 2011 г. у Мінску Саша Варламаў быў арыштаваны і абвінавачаны ў незаконным выкарыстанні памяшкання ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] для мэт свайго агенцтва моды, нявыплаце арэнднай платы і прысваенні дзяржаўных сродкаў, што, на думку следства, нанесла шкоду звыш 1,2 млрд беларускіх рублёў (138 тыс. долараў ЗША)<ref>{{Cite web |url=https://www.nv-online.info/2013/02/05/nachalsya-sud-nad-modelerom-sashej-varlamovym-onlajn-video.html |title=Начался суд над модельером Сашей Варламовым (онлайн+видео) |access-date=13 сакавіка 2022 |archive-date=2 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702231146/https://www.nv-online.info/2013/02/05/nachalsya-sud-nad-modelerom-sashej-varlamovym-onlajn-video.html |url-status=dead }}</ref><ref>[https://people.onliner.by/2013/02/04/varl Репортаж: в Минске начался суд над известным модельером Сашей Варламовым]</ref>. 4 лютага 2013 г. у Мінску распачаўся судовы працэс, дзе Варламаў абвінавачваўся ў здзяйсненні злачынстваў (махлярства ў асабліва буйным памеры, крадзеж у буйным памеры шляхам злоўжывання службовымі паўнамоцтвамі, прысваенне маёмасці, ухіленне ад выплаты падаткаў, злоўжыванне службовымі паўнамоцтвамі). У якасці сведак па крымінальнай справе дапытана больш за 800 чалавек, пацярпелымі было прызнана 353 асобы. Сам Саша Варламаў лічыў прад’яўленныя абвінавачанні беспадстаўнымі: не займаў якую-небудь пасаду ў дзяржаўнай арганізацыі і, адпаведна, не атрымліваў за гэта заробчую плату ад дзяржаўнага бюджэту, а карыстаўся памяшканнямі БДУ на працягу 10 год на падставе дагавора арэнды з БДУ. Аднак Аляксандр Варламаў прызнаваў, што завінаваціўся дзяржаве падаткаў на суму 45 мільёнаў беларускіх рублёў (каля 5200 долараў ЗША)<ref>[https://rus.azattyq.org/a/belarus-trial-designer-varlamov-political-persecution/24901554.html В уголовном преследовании модельера усматривают политический контекст]</ref>. Напярэдадні арышту Варламаву была прызначана III група інваліднасці з-за праблем са спінай. У вязненні ён адчуваў сябе вельмі дрэнна, яму была зроблена ў ліпені 2012 г. аперацыя на пазваночніку і ў кастрычніку 2012 г. прызначана II група інваліднасці з-за праблем са спіной<ref>[https://people.onliner.by/2013/02/04/varl Репортаж: в Минске начался суд над известным модельером Сашей Варламовым]</ref>. Суд Цэнтральнага раёна Мінска 23 ліпеня 2013 г. прысудзіў Аляксандра Варламава да 5 гадоў абмежавання волі і канфіскацыі маёмасці, але прыняў рашэнне залічыць у тэрмін адбывання пакарання тэрмін знаходжання Варламава пад вартай, таму Варламаў быў вызвалены з-пад варты ў зале суда. Яго агенцтва моды было прызнана банкротам і зачынена, а сам Варламаў быў вымушаны штомесячна аддаваць каля паловы сваёй пенсіі (якая складала каля 100 долараў ЗША) для выплаты доўгу за арэнду памяшканняў [[БДУ]]. Паводле слоў Варламава, яго пляменніца прадала сваю аднапакаёвую кватэру, каб было чым плаціць адвакату і пакрываць выдаткі, а сам Варламаў апынуўся без жытла. Варламаў таксама дзякаваў сябрам, якія яго падтрымлівалі матэрыяльна<ref>{{Cite web |url=http://brestnote.by/22403-modeler-sasha-varlamov-rasskazal-pro-svoyu-emigraciyu-v-germaniyu.html |title=Модельер Саша Варламов рассказал про свою эмиграцию в Германию |access-date=3 сакавіка 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220303060311/http://brestnote.by/22403-modeler-sasha-varlamov-rasskazal-pro-svoyu-emigraciyu-v-germaniyu.html |archivedate=3 сакавіка 2022 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://ont.by/news/0091752 Освобождён, но не оправдан: модельера Сашу Варламова отпустили из-под стражи прямо в зале суда]</ref>. == Выказванні аб жыцці і мастацтве == * «Мода — гэта непераадольнае жаданне ісці ўслед і адначасова развівацца! <…> Мода — гэта эвалюцыя перамен! Але! Сутнасць тайны застаецца абраным!»<ref>''Варламов, А. Л.'' Саша Варламов: из личного… С. 99.</ref> (2011) * «Лепей, чым ёсць, мы можам быць толькі ў думках у тых, хто нас любіць!»<ref>''Варламов, А. Л.'' Саша Варламов: из личного… С. 89.</ref> (2011) * «Спакуса — гэта не цела. Спакуса — гэта вочы.» (2011) * «Прыватнае жыццё — гэта стаўленне да самога сябе.»<ref>''Варламов, А. Л.'' Саша Варламов: из личного… С. 45.</ref> (2011) * «Гэты свет настолькі дасканалы, наколькі ён можа быць дасканалым, застаючыся жывым, наколькі жывое здольна быць дасканалым.»<ref>''Варламов, А. Л.'' Саша Варламов: из личного… С. 58.</ref> (2011) == Узнагароды == [[File:Sasha Varlamov - honouration - in Roma - 2005 AD.jpg|thumb|Саша Варламаў узнагароджваецца срэбным медалём ганаровага грамадзяніна Рыма. 2 снежня 2005 г.]] [[1 снежня]] [[2005]] г. урад [[правінцыя Рым|правінцыі Рым]] ([[Італія]]) сваім рашэннем узнагародзіў Аляксандра Леанідавіча Варламава срэбным медалём ганаровага грамадзяніна Рыма за падрыхтоўку і правядзенне міжнароднай творчай майстэрні «Млын моды ў Рыме» (з удзелам дызайнераў з Беларусі і з [[Рым]]а) і паказу мікста «Дзікае паляванне» (''руск.'' «Дикая охота»). Урачыстая цырымонія ўзнагароджання адбылася [[2 снежня]] [[2005]] г. у Рыме ў прысутнасці надзвычайнага і паўнамоцнага пасла [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у [[Італія|Італьянскай Рэспубліцы]] [[Аляксей Скрыпка|Аляксея Скрыпкі]]. == Сеціўная актыўнасць == У 2007, 2014—2015 гг. Саша Варламаў вёў свае блогі ў Інтэрнеце, дзе пісаў занатоўкі аб модзе і іншых творчых і прыватна жыццёвых падзеях — на старонках беларускіх інтэтнет-парталаў «lady.tut.by» і «sb.by». * Skype: sashavarlamov * [http://vk.com/id222254464 акаунт Сашы Варламава ў сацыяльнай сетцы (першы)] // vk.com * [https://www.facebook.com/people/Sasha-Varlamov/100006672570821 акаунт Сашы Варламава ў сацыяльнай сетцы (другі)] // facebook.com * [http://lady.tut.by/news/varlamov/ блог Сашы Варламава (першы)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140203065533/http://lady.tut.by/news/varlamov/ |date=3 лютага 2014 }} // lady.tut.by * [https://www.sb.by/author/811872-aleksandr-varlamov/ блог Сашы Варламава (другі)] // sb.by * [http://www.diva.by/image/wardrobe/varlamov/virtualnyy-dom-mody-sashi-varlamova.html Віртуальны дом моды Сашы Варламава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140827034649/http://www.diva.by/image/wardrobe/varlamov/virtualnyy-dom-mody-sashi-varlamova.html |date=27 жніўня 2014 }} * сайт [https://www.facebook.com/groups/modetheater.shkaf/ Тэатр моды «Шкаф»] (2014—2015) // facebook.com * [http://vk.com/modetheater.shkaf Тэатр моды «Шкаф» (акаунт у сацыяльнай сетцы)] // vk.com == Пераезд у Германію == [[File:Sascha Warlamow - Unkindliche Marchen - 2 - 2020 AD v.jpg|150px|thumb|Апошняя старонка кнігі Сашы Варламава з казкамі аб модзе на нямецкай мове «Unkindliche Märchen» (2020)]] 12 лютага 2017 г. вымушаны быў пераехаць з Мінска на сталае месца жыхарства ў [[Германія|Германію]], дзе жыве да сённяшняга часу. Прычынамі пераезду былі цяжкае матэрыяльнае становішча, праблемы са здароўем і неабходнасць медыцынскай аперацыі, маленькая беларуская пенсія (у памеры каля 50 долараў ЗША), адсутнасць прыватнага жытла ў Мінску, а галоўнае — незапатрабавальнасць творчай актыўнасці Сашы Варламава ў Беларусі, які хацеў яшчэ быць карысным беларускай культуры<ref>{{Cite web |url=http://brestnote.by/22403-modeler-sasha-varlamov-rasskazal-pro-svoyu-emigraciyu-v-germaniyu.html |title=Модельер Саша Варламов рассказал про свою эмиграцию в Германию |access-date=3 сакавіка 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220303060311/http://brestnote.by/22403-modeler-sasha-varlamov-rasskazal-pro-svoyu-emigraciyu-v-germaniyu.html |archivedate=3 сакавіка 2022 |url-status=dead }}</ref>. У Германіі галоўным чынам прысвяціў сябе літаратурнай творчасці: напісаў на рускай мове сваю чацвёртую казку аб модзе — «Скандалістка» (ням. «Die Krakeelerin»). У 2020 г. у [[Берлін]]е была выдадзена яго кніга («Unkindliche Märchen»), дзе змешчаны тры яго казкі аб модзе ў перакладзе на нямецкую мову. Варламаў таксама падаў на друк тэксты сваіх трох ранейшых казак, якія былі пашыраны і перапрацававы, і чацвёртай, якія плануюцца выдаць на нямецкай мове ў адной кнізе. <gallery perrow=5> File:Aleksandr Varlamov and Svetlana Fedosik - Berlin city - 2019 AD.jpg|Саша Варламаў і яго прыёмная дачка Святлана Фядосік у Берліне (Германія), 2019 г. File:Sasha Varlamov and Larisa Mucharskaya - Berlin city - 2019 AD.jpg|Саша Варламаў і яго сястра Ларыса Мухарская ў Берліне ([[Германія]]), 2019 г. File:Olga Mucharskaya and Larisa Mucharskaya - Berlin city - 2019 AD.jpg|Ларыса Мухарская са сваёй дачкой Вольгай у Берліне, 2019 г. </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * ''Варламов, С.'' Супермодель — профессия мечты / С. Варламов. — Минск : Петит, 1999. — 76 с. * ''Варламов, А. Л.'' Модные сказки от Саши Варламова / А. Л. Варламов. — Минск : Майнио, 2004. — 245 с. * ''Варламов, А. Л.'' Так или иначе / А. Л. Варламов. — Минск : Экономпресс, 2011. — 196 с. * ''Варламов, А. Л.'' Саша Варламов: из личного / А. Л. Варламов. — Минск : Экономпресс, 2011. — 196 с. * ''Warlamow, S.'' Unkindliche Märchen / S. Warlamow. — Berlin : HOLDA, 2020. — 201 s. * Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989.— 575 с.: іл. ISBN 5-85700-014-9. * Мельница моды, 2001 [Изоматериал] : IX Республиканский фестиваль-конкурс моды и фото: [фотоальбом / фото: Д. Елисеев и др.]. — [Б. м.: б. и., 2001?]. — [34] с. * Мельница моды, 2003 : Второй междунар. рос.-белорус. фестиваль моды и фото: [Информ. ил. кат. / гл. ред. С. Варламов; Фото: [[Міхаіл Міхайлавіч Маруга|М. Маруга]]]. — Мн. : БелКП-Пресс, 2003. — 71 с. * Мельница моды — 2005 [Изоматериал] : фестиваль моды и фото: Белорусский полуфинал Международного конкурса молодых дизайнеров одежды Благотворительного фонда «Русский силуэт»: [информационный иллюстрированный каталог / гл. ред. С. Варламов. — [Б. м.: б. и., 2005]. — [115] с. * Мельница моды, 2006 [Изоматериал] : XIV [Международный фестиваль моды и фото, 3-5 мая 2006: информационный иллюстрированный каталог / гл. ред. С. Варламов]. — Минск: [б. и.], 2006. — 52, [50] c. * Фестиваль моды и фото «Мельница моды ― 2007» [Изоматериал] : Белорусский полуфинал Международного конкурса молодых дизайнеров одежды, проводимого Благотворительным фондом «Русский силуэт», Минск, 2—4 мая 2007: информационный иллюстрированный каталог / текст: В. Пепеляев. — [Б. м.: б. и., 2007?]. — 55, [44] с. * Мельница моды ― 2008 [Изоматериал] : XVII Международный фестиваль моды и фото: [полуфинал Международного конкурса молодых дизайнеров одежды «Русский силуэт», Минск, 2―4 мая 2008 года: программа / автор проекта С. Варламов. — Минск: [б. и.], 2008. — 162, [3] с. * Мельница моды [Изоматериал] : XIX Международный фестиваль моды и фото, 2010, [6―8 мая, Дворец спорта, Минск]. — [Б. м.: б. и., 2010?]. — 152, [1] c. * Мельница моды, 2011 [Изоматериал] : XX Международный фестиваль моды и фото, [5―7 мая 2011, Минск]. — [Б. м.: б. и.], 2011. — 150 с. * [[Валянцін Мікалаевіч Елізар’еў|Валентин Елизарьев]]. Репортаж из настоящего времени: каталог / Автор текста Саша Варламов; фотограф Никита Федосик. — Минск : Дивимакс, 2017. == Спасылкі == * [http://www.vstars.by/ Дзіцячы развівальны прадзюсерскі цэнтр «Vyaselka Stars» (Зоркі вясёлкі)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140507052430/http://www.vstars.by/ |date=7 мая 2014 }} // vstars.by * [http://podium.bip.ru/ Агенство моды Саши Варламова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130517101939/http://www.podium.bip.ru/ |date=17 мая 2013 }} // podium.bip.ru * [http://www.diva.by/focus/competitions/melnitsa-mody/ Мельница моды] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170313221126/http://www.diva.by/focus/competitions/melnitsa-mody/ |date=13 сакавіка 2017 }} // diva.by * [http://news.tut.by/kaleidoscope/382353.html Публічная лекцыя Сашы Варламава аб модзе 1990-х у Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140306125245/http://news.tut.by/kaleidoscope/382353.html |date=6 сакавіка 2014 }} // tut.by — (відэазапіс лекцыі + фільм аб Мінскім тэатры моды + фільм «Credo») * [http://news.tut.by/society/204056.html Саша Варламов: «Мы начинаем строить свою страну по внутренней правде»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130212215620/http://news.tut.by/society/204056.html |date=12 лютага 2013 }} // tut.by * [http://lady.tut.by/news/varlamov/375292.html Блог Саши Варламова. Конкурсы молодых дизайнеров одежды — возможность заявить о своем таланте или время и деньги, потраченные напрасно?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140202024226/http://lady.tut.by/news/varlamov/375292.html |date=2 лютага 2014 }} // tut.by * [http://www.diva.by/image/wardrobe/varlamov/dom-mody-sashi-varlamova-platye-na-zakaz.html Шьем платье с Сашей Варламовым: репортаж из-за кулис] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140314013251/http://www.diva.by/image/wardrobe/varlamov/dom-mody-sashi-varlamova-platye-na-zakaz.html |date=14 сакавіка 2014 }} // diva.by * [http://mag.relax.by/fashion/persona/10340457-isachenko-carik-bolyshoje-intervyju-s-aleksandrom-leonidovichem-varlamovym/ Исаченко&Царик: Большое интервью с Александром Леонидовичем Варламовым] // relax.by * [http://euroradio.fm/ru/varlamov-belorusskoe-ne-plohoe-prosto-eto-chast-uniformy-dlya-naseleniya Варламов: Белорусское — не плохое, просто это часть униформы для населения] // euroradio.fm * [http://www.kp.by/daily/25688.3/891793/ Дизайнер Саша Варламов: «Соблазн — это не тело, соблазн — это глаза»]{{Недаступная спасылка}} // kp.by * [http://www.bdam.by/teachers/2932.html Галина Яковлевна Мешкова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170313214724/http://www.bdam.by/teachers/2932.html |date=13 сакавіка 2017 }} // Белорусская государственная академия искусств * [http://www.kp.by/daily/26109/3005521/ Саша Варламов: «Вы считаете, я еще нужен моде? Люди голые по улицам не ходят — и ладно»]{{Недаступная спасылка}} // kp.by * [http://www.prof-press.by/belarus/news/society/10794.html Герой недели: Саша Варламов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130327212559/http://www.prof-press.by/belarus/news/society/10794.html |date=27 сакавіка 2013 }} // prof-press.by * [http://mk.by/2010/07/23/25240/ Чувство стиля Саши Варламова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210305071632/http://mk.by/2010/07/23/25240/ |date=5 сакавіка 2021 }} // mk.by * [http://www.tvr.by/rus/online.asp?id=13&year=2007 On-line конференция с автором проекта «Мельница моды», дизайнером одежды Сашей Варламовым]{{Недаступная спасылка}} // tvr.by * [[Галіна Якаўлеўна Мяшкова|''Галіна Мяшкова'']]. [http://kimpress.by/index.phtml?DomainName=mast&id=617&page=2 Сучасны крой і крэатыў. Подыумныя паказы пачаткоўцаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170313220448/http://kimpress.by/index.phtml?DomainName=mast&id=617&page=2 |date=13 сакавіка 2017 }} // [[Мастацтва (1983)|Мастацтва]], 2010 * [http://by.belapan.by/archive/2010/05/09/by_media_moda/ Дызайнер Саша Варламаў: Беларускія калекцыі абсалютна спакойна могуць быць паказаны ў Мілане, Парыжы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170313215921/http://by.belapan.by/archive/2010/05/09/by_media_moda/ |date=13 сакавіка 2017 }} // belapan.by * [http://zn.by/vybiraem-stilnyi-naryad-v-istoricheskom-muzee.html Выбираем стильный наряд в историческом музее] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241223052854/https://zn.by/vybiraem-stilnyi-naryad-v-istoricheskom-muzee.html |date=23 снежня 2024 }} // zn.by * [http://www.ctv.by/новости/белорусский-дизайнер-саша-варламов-презентовал-свой-сборник-стихов-«так-или-иначе»-—-о-самом Белорусский дизайнер Саша Варламов презентовал свой сборник стихов «Так или иначе» — о самом сокровенном] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210306110232/http://www.ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B4%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%80-%D1%81%D0%B0%D1%88%D0%B0-%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB-%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%B2-%C2%AB%D1%82%D0%B0%D0%BA-%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%C2%BB-%E2%80%94-%D0%BE-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BC |date=6 сакавіка 2021 }} // ctv.by * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/detailed_news?param0=7008&lang=ru&rubricId=424 Бельгийское кружево в Минске]{{Недаступная спасылка}} // nlb.by * [http://www.diva.by/focus/exhibition/47733.html Бельгийское кружево в Минске] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131117083304/http://www.diva.by/focus/exhibition/47733.html |date=17 лістапада 2013 }} // diva.by * [http://www.newsvm.com/wp_archive/news/17/---65758/ Одеть Галатею] // newsvm.com * [http://www.interfax.by/event/66074 Пачатак. Музей сучаснай беларускай моды] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100820120113/http://www.interfax.by/event/66074 |date=20 жніўня 2010 }} // interfax.by * [http://by.belapan.com/archive/2010/12/10/by_media_moda_v/ Саша Варламаў аб калекцыях маладых дызайнераў: Гэта ўнікальны — не прыўнесены, не запазычаны, а беларускі пункт гледжання на моду] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210305074143/https://by.belapan.com/archive/2010/12/10/by_media_moda_v/ |date=5 сакавіка 2021 }} // belapan.com * [http://www.belgazeta.by/ru/2005_05_09/radosti_zhizni/9547/ КРУТОЙ ПОМОЛ XIII «Мельницы Моды» (2005)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015744/http://www.belgazeta.by/ru/2005_05_09/radosti_zhizni/9547/ |date=5 сакавіка 2016 }} // belgazeta.by * [http://www.websmi.by/2009/10/melnica-mody-rvyot-evropu/ «Мельница моды» рвёт Европу!] // websmi.by * [http://www.diva.by/focus/competitions/melnitsa-mody/49240.html «Мельница моды 2009»: солнечная сторона белорусского дизайна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309130403/http://www.diva.by/focus/competitions/melnitsa-mody/49240.html |date=9 сакавіка 2016 }} // diva.by * [http://urban.by/2007/04/26/melnitsa-modyi/ Мельница моды (2007)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170313215328/http://urban.by/2007/04/26/melnitsa-modyi/ |date=13 сакавіка 2017 }} // urban.by * [http://www.diva.by/focus/competitions/melnitsa-mody/49245.html Саша Варламов и Звёзды Мельницы Моды 2007] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309161801/http://www.diva.by/focus/competitions/melnitsa-mody/49245.html |date=9 сакавіка 2016 }} // diva.by * [http://ole.by/entry.php?l=bel&post=varlamov Саша Варламаў пачынае новае жыццё] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310193303/http://ole.by/entry.php?l=bel&post=varlamov |date=10 сакавіка 2016 }} // ole.by * [http://www.tvr.by/bel/culture.asp?id=47544 Дызайнер адзення праекта «Млын моды» Саша Варламаў выступіў у новым амплуа]{{Недаступная спасылка}} // tvr.by * [http://www.diva.by/focus/competitions/melnitsa-mody/49242.html Новые тенденции и модные сказки. Интервью с Сашей Варламовым. Часть 2.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309042628/http://www.diva.by/focus/competitions/melnitsa-mody/49242.html |date=9 сакавіка 2016 }} // diva.by * [http://www.interfax.by/event/70849 «Три музы — Три грации»: Мода. Музыка. Балет]{{Недаступная спасылка}} // interfax.by * [http://telegraf.by/2010/10/moda_muzika_i_balet_splelis__v_edinoj_magii_iskusstva Мода, музыка и балет сплелись в единой магии искусства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305022831/http://telegraf.by/2010/10/moda_muzika_i_balet_splelis__v_edinoj_magii_iskusstva |date=5 сакавіка 2016 }} // telegraf.by * [http://www.tvr.by/rus/culture.asp?id=36479 «Три музы, три грации» — мода, музыка, балет. Такой уникальный проект готовится к фестивалю «Русские сезоны 21 столетия».]{{Недаступная спасылка}} // tvr.by * [http://www.nv-online.info/by/119/300/22260/Модные-«Русские-сезоны».htm?tpl=127 Модные «Русские сезоны»]{{Недаступная спасылка}} // nv-online.info * [http://euroradio.fm/ru/report/vo-vremya-belarus-fashion-week-modeler-posvyatila-kollektsiyu-varlamovu-68413 Во время Belarus Fashion Week модельер посвятила коллекцию Варламову] * [http://www.youtube.com/watch?v=O6kTHtnYUFE Интервью с Сашей Варламовым в 2013 г.] // youtube.com * [http://www.diva.by/image/wardrobe/varlamov/virtualnyy-dom-mody-sashi-varlamova.html Саша Варламов открыл Виртуальный дом моды] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140827034649/http://www.diva.by/image/wardrobe/varlamov/virtualnyy-dom-mody-sashi-varlamova.html |date=27 жніўня 2014 }} // diva.by * [http://allminsk.biz/content/view/52636/29/ Саша Варламов открыл Виртуальный дом моды]{{Недаступная спасылка}} // allminsk.biz * [http://allminsk.biz/content/view/54246/1/ Саша Варламов в гостях у Клуба деловых женщин] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240918174242/https://allminsk.biz/content/view/54246/1/ |date=18 верасня 2024 }} // allminsk.biz * [http://shkolalit.ucoz.ru/index/ales_baranowski/0-6 Алесь Аляксандравіч Бараноўскі. Школа-студыя «Малады літаратар»]{{Недаступная спасылка}} // shkolalit.ucoz.ru * [http://www.diva.by/focus/competitions/konkurs-molodyh-dizaynerov-odezhdy-pokolenie-next-v-sankt-peterburge.html 13-16 марта 2014 г. в Санкт-Петербурге пройдет конкурс дизайнеров «Поколение Next»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309130358/http://www.diva.by/focus/competitions/konkurs-molodyh-dizaynerov-odezhdy-pokolenie-next-v-sankt-peterburge.html |date=9 сакавіка 2016 }} * [http://euroradio.by/sasha-varlamau-stvaryu-teatr-mody-shafa-fota Саша Варламаў стварыў Тэатр моды «Шафа» (фота)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230418054127/https://euroradio.by/sasha-varlamau-stvaryu-teatr-mody-shafa-fota |date=18 красавіка 2023 }} // euroradio.by * [http://rebenok.by/articles/together/man/20811-sasha-varlamov-belorusskim-muzhchinam-vporu-nadevat-uvy-ne-shotlandskuyu-yubku.html Саша Варламов: Нашим мужчинам впору надевать, увы, не шотландскую юбку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141121113718/http://rebenok.by/articles/together/man/20811-sasha-varlamov-belorusskim-muzhchinam-vporu-nadevat-uvy-ne-shotlandskuyu-yubku.html |date=21 лістапада 2014 }} // rebenok.by * [http://zviazda.by/2014/10/57440.html Саша Варламаў: «Мода — унікальны спосаб уцёку ад рэальнага жыцця»]{{Недаступная спасылка}} // zviazda.by * [http://www.gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=%2089187 «Если дети создают свои миры, значит, в этом их что-то не устраивает» (фото)] // gazetaby.com * [http://www.diva.by/news/focus/v-minske-predstavili-novyy-sportivnyy-brend-svt.html В Минске представили новый спортивный бренд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309195725/http://www.diva.by/news/focus/v-minske-predstavili-novyy-sportivnyy-brend-svt.html |date=9 сакавіка 2016 }} // diva.by * [http://www.levonevski.net/pravo/temy/tema33/char15/dokm4899.html Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 28 октября 1999 г. № 1681 "О проведении и финансировании акции «Суперобраз XXI века — звук, цвет, форма»] // levonevski.net * [http://www.levonevski.net/pravo/norm2009/num23/d23852.html Постановление Министерства образования Республики Беларусь от 25.08.2004 N 49 «Об утверждении Инструкции по проведению Республиканского фестиваля-конкурса моды и фото „Мельница моды“»] // levonevski.net * [http://www.levonevski.net/pravo/norm2009/num13/d13581.html Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 04.11.2006 N 1476 «О первоочередных мерах по развитию молодежной моды в Республике Беларусь»] // levonevski.net * [http://brestnote.by/22403-modeler-sasha-varlamov-rasskazal-pro-svoyu-emigraciyu-v-germaniyu.html Модельер Саша Варламов рассказал про свою эмиграцию в Германию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220303060311/http://brestnote.by/22403-modeler-sasha-varlamov-rasskazal-pro-svoyu-emigraciyu-v-germaniyu.html |date=3 сакавіка 2022 }} {{Commons|Category:Aleksandr Varlamov}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Варламаў Аляксандр Леанідавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1955 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў]] [[Катэгорыя:Мадэльеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Культуролагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Харэографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Дызайнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] 1kuic3uwipkgdk8wh73vwobtgnlcczn 0 191669 5146751 5017760 2026-05-26T01:49:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146751 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Волкаў}} {{Біятланіст |Імя = Аляксей Волкаў |Фатаграфія = Biathlon European Championships 2017 Sprint Men 1107.JPG |Каментарый = Аляксей Волкаў, гонка праследавання 12.5 км, [[Кантыялахці, Фінляндыя|Кантыялахці]] 2010. |Шырыня = 250px |Поўнае імя = Аляксей Анатольевіч Волкаў |Арыгінальнае імя = |Мянушка = |Грамадзянства = {{RUS}} |Дата нараджэння = 5.04.1988 |Месца нараджэння = [[Радужны (Ханты-Мансійская аўтаномная акруга)|Радужны]], {{Месца нараджэння|ХМАА|у Ханты-Мансійскай аўтаномнай акрузе}}, [[СССР]] |Дата смерці = |Месца смерці = |Пражыванне = [[Ханты-Мансійск]], [[Ханты-Мансійская аўтаномная акруга-Югра]], [[Расія]] |Рост_Вага = 176 [[см]]/68 [[кг]] |Клуб = [[Цэнтральны спартыўны клуб арміі|ЦСКА]] |Сямейнае_становішча = не жанаты |Захапленні = [[музыка]] |Прафесія = |Адукацыя = сярэдняя спецыяльная([[Радужнінскі прафесійны ліцэй — 8]]), н/вышэйшая ([[Сургуцкі дзяржаўны ўніверсітэт]]) |Алімпійскі чэмпіён = |Чэмпіён свету = |Кубак свету = |Кубак свету-індывідуальна = |Кубак свету-спрынт = |Кубак свету-праследаванне = |Кубак свету-мас = |Сезон = 2009-2010 |Стойка = 84.00% |Лежня = 90.40% |Дакладнасць = 87.20% |Гонак = <!--31 на 16.12.12--> |Перамог = |Подыумаў = 2 ([[Выява:Gold medal icon.svg]] x 0 + [[Выява:Silver medal icon.svg]] x 2 + [[Выява:Bronze medal icon.svg]] x 0) |Подыумаў у эстафетах = 6_'''+1'''<ref name="сочи2014">Волкаў — алімпійскі чэмпіён у эстафеце на Алімпійскіх гульнях у Сочы, вынікі гонак якіх не ідуць у залік кубка свету 2013/2014.</ref> ([[Выява:Gold medal icon.svg]] x 3_'''+1'''<ref name="сочи2014" /> + [[Выява:Silver medal icon.svg]] x 1 + [[Выява:Bronze medal icon.svg]] x 2) |Ачкоў = |Медалі = {{турнір|[[Зімовыя Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Золата|[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2014|Сочы 2014]]|[[Біятлон на зімовых Алімпійскіх гульнях 2014 — эстафета (мужчыны)|эстафета 4×7,5 км]]}} {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па біятлоне|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па біятлоне 2010|Отэпя 2010]]|індывідуальная гонка 20 км}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Еўропы па біятлоне 2010|Отэпя 2010]]|эстафета 4x7,5 км}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Еўропы па біятлоне 2010|Отэпя 2010]]|спрынт 10 км}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па біятлоне 2010|Отэпя 2010]]|праследаванне 12,5 км}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Еўропы па біятлоне 2011|Валь-Рыдана 2011]]|спрынт 10 км}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па біятлоне 2011|Валь-Рыдана 2011]]|праследаванне 12,5 км}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па біятлоне 2012|Осрблье 2012]]|спрынт 10 км}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па біятлоне 2012|Осрблье 2012]]|праследаванне 12,5 км}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па біятлоне 2012|Осрблье 2012]]|эстафета 4x7,5 км}} {{АГ-спорт|[[Летні біятлон|Летні біятлон (лыжаролеры)]]}} {{турнір|[[Чэмпіянат свету па летнім біятлоне|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па летнім біятлоне 2012|Уфа 2012]]|змяшаная эстафета}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат свету па летнім біятлоне 2012|Уфа 2012]]|спрынт 10 км}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па летнім біятлоне 2012|Уфа 2012]]|праследаванне 12,5 км}} }} '''Аляксей Анатолевіч Волкаў''' ({{ДН|5|4|1988}}, Радужны, ХМАО, Цюменская вобласць) — [[Расія|расійскі]] [[біятлон|біятланіст]], алімпійскі чэмпіён 2014 года ў эстафеце, Заслужаны майстар спорту,<ref name="русбиатлон">[http://rusbiathlon.ru/news/biathlon/id35669 «Алексей Волков — заслуженный мастер спорта России»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130228072650/http://rusbiathlon.ru/news/biathlon/id35669 |date=28 лютага 2013 }} — статья на rusbiathlon.ru.</ref> чатырохразовы чэмпіён Еўропы, шасціразовы чэмпіён Расіі. == Біяграфія == Спачатку займаўся лыжнымі гонкамі пад кіраўніцтвам Андрэя Іванавіча Каліснечэнка. У [[2003]] годзе Аляксей разам з малодшым братам Аляксандрам прынялі рашэнне пераключыцца на [[біятлон]]: у Ніжнявартаўску заклапаціліся стварэннем біятлоннай школы, куды набіралі паспяховых, хуткасных лыжнікаў.<ref>[http://www.biathlonrus.com/news/23439.html БРАТЬЯ ПО ОРУЖИЮ]</ref> У Ніжнявартаўску Аляксей два гады працаваў з Іванам Фёдаравічам Зяленіным і Пятром Мікалаевічам Дубасавым. Потым трапіў у акруговую каманду, а затым і ў юніёрскую каманду ХМАО да трэнераў Валерыя Паўлавіча Захарава і Сяргея Аляксандравіча Алтухава.<ref>[http://www.skisport.ru/biathlon/news.php?news=8055 Алексей Волков: «На комбинезоне пока ничего писать не буду»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090411061704/http://www.skisport.ru/biathlon/news.php?news=8055 |date=11 красавіка 2009 }}</ref> Да трэніровак з асноўным складам зборнай Расіі быў прыцягнуты з сезона 2009—2010. У калекцыі Аляксея Волкава: * 3 золата, 3 срэбра і бронза чэмпіянатаў Расіі * 2 срэбра на юніёрскім чэмпіянаце свету * 3 залатыя, 3 сярэбраныя і 2 бронзы юніёрскіх чэмпіянатаў Еўропы Першая гонка Волкава на этапе Кубка Свету адбылася [[5 снежня]] [[2009]] года ў шведскім Астэрсундзе, а лепшым вынікам Аляксея з’яўляюцца 2-е месца ў мас-старце Оберхафа і індывідуальнай гонцы Рупольдзінгу ў студзені [[2014]] года. У цяперашні час Аляксей Волкаў прадстаўляе ЦСПСКЮ горада [[Ханты-Мансійск]]а і з’яўляецца студэнтам СурГУ, а яго трэнерам з’яўляецца Сяргей Алтухаў. == Спартыўная кар’ера == === Юніёрскія і моладзевыя дасягненні === * У [[2009]] годзе на чэмпіянаце свету па біятлоне сярод юніёраў выйграў сярэбраны медаль у індывідуальнай гонцы. Там жа ў складзе зборнай Расіі заняў 2-е месца ў эстафеце. * На чэмпіянаце Еўропы сярод юніёраў ва [[Уфа|Уфе]] атрымаў золата ў эстафеце і заняў трэцяе месца ў гонцы пераследу. * На чэмпіянаце Еўропы 2010 Волкаў выйграў медалі ва ўсіх 4-х дысцыплінах. Ён заняў першае месца ў гонцы пераследу, стаў срэбным прызёрам у спрынце, эстафеце (склад каманды: Волкаў, Малышка, Семакоў, Васільеў) і атрымаў бронзавы медаль у індывідуальнай гонцы. === Расійскія спаборніцтвы === * У красавіку [[2009]] года Аляксей Волкаў стаў адкрыццём чэмпіянату Расіі ва Уваце. Па ўзросту ён яшчэ юніёр, але па колькасці медалёў апярэдзіў абсалютна ўсіх: у яго два золата, срэбра і бронза. * У снежні [[2009]] года заняў другое месца ў індывідуальнай гонцы чэмпіянату Расіі. * У красавіку [[2011]] года ў складзе першай зборнай ХМАО — Югры заняў трэцяе месца ў эстафеце на чэмпіянаце Расіі ў Цюмені, прайграўшы на апошніх метрах дыстанцыі ўдмурцкаму спартсмену Вячаславу Алыпаву. * У красавіку [[2012]] года ва Увате Аляксей зрабіў залаты дубль, спачатку выйграў індывідуальную гонку, апярэдзяўшы Андрэя Макавеева на 8 секунд, а затым і гонку пераследу, апярэдзяўшы таго ж Андрэя Макавеева ўжо на хвіліну. * У красавіку [[2012]] года ў Цюмені на Адкрытым Кубку Расіі Аляксей стаў другім у спрынце, прайграўшы Цімафею Лапшынаву 20 секунд, а затым выйграў гонку пераследу, атрымаўшы галоўны прыз. * На Чэмпіянаце Расіі ў Цюмені па біятлоне 2012 А. Волкаў спачатку стаў другім у мас-старце, а на наступны дзень стаў 6-разовым чэмпіёнам Расіі, перамогшы разам з камандай Ханты-Мансійскай акругі ў эстафетнай гонцы 4х7,5 км (А. Трусаў, Д. Ярашэнка, А. Гусеў, А. Волкаў)<ref name="тюмень2012">[http://biathlonrus.com/contests/russian/2011-2012/36566/ Результаты гонок чемпионата России в Тюмени 2012] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140219001103/http://biathlonrus.com/contests/russian/2011-2012/36566/ |date=19 лютага 2014 }} на сайте [[СБР]].</ref>. * У сакавіку [[2013]] годзе на Чэмпіянаце Расіі ва Уваце стаў срэбным прызёрам у спрынце, адстраляўся без промахаў і прайграў пераможцу [[Яўген Гаранічаў|Яўгену Гаранічаву]] 3,5 секунды. Дзень пазней у гонцы пераследу таксама фінішаваў другім з двума промахамі, прайграўшы таму ж Яўгену Гаранічаву 35 секунд. Таксама заваяваў сярэбраны медаль у эстафеце ў складзе каманды ХМАО (А. Трусаў, А. Гусеў, М. Баярскі, А. Волкаў).<ref name="уват2013">[http://biathlonrus.com/contests/russian/2012-2013/41799/ Результаты гонок чемпионата России в Увате 2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130328133527/http://biathlonrus.com/contests/russian/2012-2013/41799/ |date=28 сакавіка 2013 }} на сайте [[СБР]].</ref> === Кар’ера ў Кубку свету === '''Сезон 2009—2010''' * [[5 снежня]] [[2009]] года дэбютаваў у Кубку свету ў спрынтарскай гонцы ў Эстэрсундзе, паказаўшы 74-ы вынік (5-ы з 6 сярод расійскіх спартсменаў). * [[13 сакавіка]] [[2010]] года набраў першыя ачкі — 9-е месца ў спрынтарскай гонцы ў Кантыялахці. * [[18 сакавіка]] [[2010]] года заняў 4-е месца ў спрынтарскай гонцы ў Хольменкалене і ўпершыню трапіў «на кветкавую цырымонію». '''Сезон 2011—2012''' * [[18 снежня]] [[2011]] года на этапе ў Хохфільцэне дэбютаваў у складзе змяшанай эстафетнай каманды і адразу выйграў гонку. * [[5 студзеня]] 2012 года на этапе Кубка свету ў Оберхофе дэбютаваў і ў складзе мужчынскай эстафеты і заняў другое месца разам з [[Антон Шыпулін|Антонам Шыпуліным]], [[Яўген Гаранічаў|Яўгенам Гаранічавым]] і [[Яўген Усцюгаў|Яўгенам Усцюгавым]]. '''Сезон 2012—2013''' * [[25 лістапада]] [[2012]] года на этапе Кубка свету ў Эстэрсундзе ў змяшанай эстафеце выйграў гонку разам з [[Вольга Зайцава|Вольгай Зайцавай]], [[Вольга Вілухіна|Вольгай Вілухінай]] і з [[Яўген Усцюгаў|Яўгенам Усцюгавым]]. * [[4 студзеня]] [[2013]] года на этапе Кубка свету ў Оберхофе атрымаў першую перамогу ў складзе мужчынскай эстафетнай каманды. '''Сезон 2013/2014''' * [[5 студзеня]] ўпершыню трапіў у тройку лепшых, заняўшы ў Оберхофе 2-е месца ў мас-старце. * [[11 студзеня]] выйграў срэбра ў індывідуальнай гонцы, апярэдзіўшы [[Яўген Усцюгаў|Яўгена Усцюгава]] на 2 секунды. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{IBU|BTRUS10504198801|Аляксей Волкаў}} * [http://www.biathlonrus.com/team/main/aleksej-volkov/ Профіль на сайце СБР] * [http://www.biastat.com/bw_index.php?view_category=athlet_info&ID=617 Профіль на www.biastat.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100323081034/http://www.biastat.com/bw_index.php?view_category=athlet_info&ID=617 |date=23 сакавіка 2010 }} * [http://www.biathlon.com.ua/profile.php?id=2848 Профіль на афіцыйным сайце Федэрацыі біятлону Украіны] * [http://csp-ugra.ru/elite/16.html Профіль на сайце Цэнтра спартыўнай падрыхтоўкі зборных каманд Югры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305010428/http://csp-ugra.ru/elite/16.html |date=5 сакавіка 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Волкаў, Аляксей Анатолевіч}} [[Катэгорыя:Біятланісты Расіі]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па біятлоне]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Расіі]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны зімовых Алімпійскіх гульняў 2014 года]] [[Катэгорыя:Біятланісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 2014 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па біятлоне]] 5bo1fll4izu93gxkmrytrhr649f7hjq 0 192893 5146781 5117703 2026-05-26T06:43:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146781 wikitext text/x-wiki '''Ананімныя сеткі''' — [[камп’ютарныя сеткі]], створаныя для дасягнення [[ананім]]насці ў [[інтэрнэт|інтэрнэце]], якія працуюць па-над [[глабальнае сеціва|глабальным сецівам]]. Спецыфіка такіх сетак палягае ў тым, што распрацоўшчыкі вымушаны ісці на кампраміc паміж ступенню абароны і лёгкасцю карыстання сістэмай, яе «празрыстасцю» для карыстальніка. Таксама важны аспект захавання [[ананім]]насці і [[Канфідэнцыйнасць|канфідэнцыйнасці]] з умовай уздзеяння метадаў [[Сацыяльная інжынерыя|сацыяльнай інжынерыі]] або якога-небудзь [[Прымушэнне|прымусу]] да аператара [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|сервера]]. [[:en:Multiple encryption|Шматузроўневае шыфраванне]] і [[Размеркаваная сістэма|размеркаваны характар]] ананімных сетак ліквідуюць адзіны пункт адмовы і адзіны вектар [[Хакерская атака|атак]], дазваляючы зрабіць [[Аналізатар трафіку|перахоп трафіку]] ці нават [[Узлом праграмнага забеспячэння|узлом]] часткі [[Вузел сеткі|вузлоў сеткі]] не фатальнай падзеяй. За [[ананім]]насць карыстальнік расплачваецца павелічэннем [[час водгуку|часу водгуку]], зніжэннем [[Біт у секунду|хуткасці]], а таксама большымі аб’ёмамі сеціўнага [[сеціўны трафік|трафіка]]. Першай адносна паспяховай ананімнай сеткай быў камерцыйны сэрвіс Freedom, які функцыянаваў з 1998 да 2001 года. Кампанія ZKS усталявала асобныя [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|серверы]], з якімі [[Кліент, інфарматыка|кліенты]] злучаліся праз [[Пратакол канфідэнцыйнага вылічэння|крыптаграфічны пратакол]]. Вузел, на які прыходзілі [[IP-пакет|пакеты]] ад карыстальніка Freedom, не мог [[Сеткавы адрас|ідэнтыфікаваць]] сапраўднага адпраўніка. Сама сетка функцыянавала на ўзроўні [[Пратаколы перадачы даных|пратаколу]] [[IP]]. У гэты ж час пачалі актыўна развівацца іншыя праекты.<ref>[https://www.onion-router.net/History.html Onion Routing History (1998)]</ref> == Дэцэнтралізаваныя ананімныя сеткі == У [[Дэцэнтралізацыя|дэцэнтралізаванай]] сетцы любая машына можа ўсталяваць [[Сеткавае злучэнне|злучэнне]] з іншай, а таксама даслаць ёй запыт на прадастаўленне рэсурсаў. Кожная машына апрацоўвае запыты ад іншых у якасці [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|сервера]], дасылаючы і прымаючы запыты, а таксама выконваючы іншыя дапаможныя і адміністрацыйныя функцыі. Любы ўдзельнік такой сеткі не абавязаны гарантаваць сталага [[Сеткавае злучэнне|злучэння]] і можа адключыцца ў любы момант часу. Але па дасягненні пэўнага памеру сеціва ў ім адначасова пачынаюць існаваць мноства сервераў з аднолькавымі функцыямі. === ANts P2P === {{main|:en:ANts P2P}} '''ANts P2P'''<ref>[http://antsp2p.sourceforge.net/ ANts P2P]</ref> — [[файлаабменная сетка]], якая [[ананім]]ізуе ўвесь [[паток даных]], ужываючы сістэму [[Маршрутызацыя|маршрутызацыі]], у якой, у адрозненні ад [[BitTorrent]], удзельнікі абменьваюцца [[сеткавы трафік|трафікам]] не напрамую, а праз некалькі вузлоў. Кожнаму ўдзельніку вядомы толькі [[IP-адрас]] яго непасрэднага суседа. Такім чынам, [[Бяспека праз невядомасць|адпраўнік не ведае, куды ідзе яго файл, а атрымальнік не ведае, адкуль ён прыйшоў]]. Для большай бяспекі даныя паміж асобнымі адпраўнікамі і атрымальнікамі [[Шыфраванне|шыфруюцца]] [[Сіметрычны алгарытм шыфравання|сіметрычным алгарытмам шыфравання]] [[Advanced Encryption Standard|AES]].<ref>{{Cite web |url=http://zenway.ru/page/antsp2p |title=ANts P2P |access-date=12 сакавіка 2014 |archive-date=23 ліпеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723054150/http://zenway.ru/page/antsp2p |url-status=dead }}</ref> === Bitmessage === {{main|Bitmessage}} '''Bitmessage''' — [[Аднарангавая сетка|дэцэнтралізаваня P2P]] сістэма абмену [[Электроннае паведамленне|электроннымі паведамленнямі]] з [[Адкрыты зыходны код|адкрытым зыходным кодам]], якая дазваляе карыстальніку [[Bitmessage]] дасылаць [[Шыфраванне|шыфраваныя]] паведамленні іншым карыстальнікам сістэмы, як альтэрнатыва [[email]]. [[Bitmessage]] пабудавана на [[Архітэктура праграмнага забеспячэння|архітэктуры]] падобнай на сетку [[Bitcoin]], аднак адаптаваную для задачы перасылкі паведамленняў, а не [[Банкаўская транзакцыя|грашовых транзакцый]]. Сетка зазнала рэзкі ўсплёск папулярнасці пасля раскрыцця інфармацыі [[Эдвард Сноўдэн|Эдвардам Сноўдэнам]] аб сістэме [[Негалоснае назіранне|сакрэтнага сачэння]] за інтэрнэт-карыстальнікамі [[PRISM, праграмы выведкі|PRISM]].<ref>[http://www.pvsm.ru/informatsionnaya-bezopasnost/38265 Описание протокола BitMessage]</ref> === Filetopia === {{main|:en:Filetopia}} '''Filetopia'''<ref>[http://www.filetopia.org/ Filetopia: Your secure file sharing and communications tool]</ref> — шматфункцыйная [[файлаабмен]]ная праграма, галоўнай рысай якой з’яўляецца высокі ўзровень [[Прыватнасць|прыватнасці]] і [[Бяспека|бяспекі]]. Падтрымліваецца [[шыфраванне|зашыфраваны]] [[чат]], паўнавартасны [[інтэрнэт-пэйджар]], работа з [[форум]]ам. Дзякуючы тэхналогіі [[:en:MS Agent|MS Agent]] пасля ўсталявання адпаведнага галасавога рухавіка магчыма зачытванне голасам атрыманых паведамленняў. З мэтай паляпшэння ступені абароненасці [[Filetopia]] хавае [[IP-адрас]] карыстальніка, абараняючы яго тым самым ад магчымых [[Хакерская атака|хакерскіх атак]]. У якасці алгарытму стварэння [[Адкрыты ключ|адкрытага ключа]] ўжываецца [[Эліптычная крывая|эліптычныя крывыя]], а паведамленні і файлы [[Шыфраванне|шыфруюцца]] адным з дзясятка самастойна абіральных карыстальнікам алгарытмаў. === Freenet === {{main|Freenet}} '''Freenet'''<ref>[http://freenetproject.org The Freenet Project]</ref> — гэта [[Дэцэнтралізацыя|дэцэнтралізаваная]] і цалкам ананімная [[аднарангавая сетка]], якая працуе па-над інтэрнэтам, уключаючы вялікую колькасць роўнапраўных камп’ютараў і дазваляе публікаваць любыя матэрыялы без магчымасці выйсці на аўтара. [[Таямніца сувязі|Канфідэнцыйнасць звестак]] гарантуецца строгай [[крыптаграфія]]й: каб атрымаць файл, у запыце патрабуецца паведаміць асацыяваны з ім [[Ключ, крыптаграфія|ключ]]. Ролю такога [[Ключ, крыптаграфія|ключа]] выконвае [[Асацыятыўны масіў|хэш]]-код файла ці [[DSA]]-ключ, што стварае таксама механізм праверкі цэласнасці. У цяперашні час [[Freenet]] пачынае выкарыстоўваць прынцып сетак [[Цыбульная маршрутызацыя|Onion Routing]].<ref>[https://emu.freenetproject.org/pipermail/devl/2011-February/035390.html &#91;freenet-dev&#93; Expensive onion routing is okay for small payloads] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131220011917/https://emu.freenetproject.org/pipermail/devl/2011-February/035390.html |date=20 снежня 2013 }}</ref> === GNUnet === {{main|GNUnet}} '''GNUnet'''<ref>[https://gnunet.org/ GNUnet — GNU’s framework for secure P2P networking]</ref> — гэта [[праграмны пакет]] для бяспечнага P2P-злучэння, які не мае патрэбы ў [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|серверах]]. Сэрвіс рэалізаваны па-над [[Сеткавы ўзровень|сеткавым узроўнем]] дазваляе абменьвацца файламі [[ананім]]на і без якой-небудзь [[Інтэрнэт-цэнзура|сеткавай цэнзуры]]. [[Ананім]]насть забяспечваецца за кошт таго, што паведамленні, якія ідуць ад [[Вузел сеткі|вузла сеткі]], немагчыма адрозніць ад чужых паведамленняў, у перадачы якіх удзельнічае вузел. Усе вузлы дзейнічаюць як маршрутызатары, злучэнні паміж якімі [[шыфраванне|шыфруюцца]], а ўзровень ужывання прапускной здольнасці [[Канал сувязі|канала]] падтрымліваецца сталым. [[GNUnet]] ужывае простую, заснаваную на лішках эканамічную мадэль для выдаткоўвання рэсурсаў: вузлы, якія больш даюць сетцы, узнагароджваюцца лепшым абслугоўваннем. Праект [[GNUnet]] узнік у 2001 годзе і быў натхнёны цэлым шэрагам тэхнічных ідэй, прызваных забяспечыць бяспечны [[файлаабмен]] у [[Пірынгавыя сеткі|пірынгавых сетках]]. Асноўныя тэхнічныя пытанні працы [[GNUnet]] падрабязна апісаны ў шэрагу навуковых публікацый.<ref>[https://gnunet.org/papers.php3 GNUnet papers and related work] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090825025021/http://gnunet.org/papers.php3 |date=25 жніўня 2009 }}</ref> Сярод іх — палепшанае [[кадзіаванне]] змесціва ECRS і новы [[ананім]]ны [[пратакол маршрутызацыі]] gap. Іх адметнасці дазваляюць заахвочваць у [[GNUnet]] актыўных удзельнікаў. У перыяды высокай загрузкі сеткі прыярытэт атрымліваюць тыя ўдзельнікі, якія зрабілі большы ўнёсак у мінулым. Акрамя таго, [[GNUnet]] [[Пашырэнне|пашыральная]] і дазваляе лёгка ствараць новыя праграмы [[peer-to-peer]] на яе аснове ці выкарыстоўваць альтэрнатыўныя сеткавыя [[Транспартны ўзровень|транспарты]] для перадачы даных. === Gnutella === {{main|Gnutella}} '''Gnutella'''<ref>[http://wiki.limewire.org/index.php?title=GDF Gnutella Protocol Specification] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090331221153/http://wiki.limewire.org/index.php?title=GDF |date=31 сакавіка 2009 }}</ref> — першая цалкам [[дэцэнтралізацыя|дэцэнтралізаваная]] [[файлаабменная сетка]], створаная ў 1999 годзе. Пры падключэнні [[Кліент, праграмны|кліент]] атрымлівае ад вузла, з якім яму сталася злучыцца, спіс з пяці актыўных вузлоў, якім дасылаецца запыт на пошук рэсурсу па ключавым слове. Вузлы шукаюць у сябе адпаведныя запыту рэсурсы і, калі не знаходзяць іх, перасылаюць запыт актыўным вузлам уверх па «[[Дрэва, структура даных|дрэве]]», пакуль не знойдзецца рэсурс ці не будзе перавышана максімальная колькасць крокаў. Такі пошук завецца размнажэннем запытаў (query flooding). Аднак, падобная рэалізацыя вядзе да экспанентнага росту колькасці запытаў, і на верхніх узроўнях «дрэва» можа прывесці да [[Адмова ад абслугоўвання|адмовы ад абслугоўвання]], што неаднаразова назіралась на практыцы. Таму распрацоўшчыкі ўдасканалілі алгарытм і ўвялі правілы, у адпаведнасці з якімі запыты могуць перасылаць уверх па «[[Дрэва, структура даных|дрэве]]» толькі вызначаныя (ultrapeers) вузлы, а астатнія (leaves) могуць толькі рабіць запыты. Таксама была ўведзена сістэма [[кэш]]уючых вузлоў. Запыты ў сетцы [[Gnutella]] перасылаюцца па [[TCP]] ці [[UDP]], а капіраванне файлаў ажыццяўляецца праз [[Сеціўны пратакол|пратакол]] [[HTTP]]. У апошні час з’явіліся пашырэнні для кліентскіх праграм, якія дазваляюць капіраваць па [[UDP]] і рабіць [[XML]]-запыты метаданых аб файлах. Недахопы пратаколу [[Gnutella]] ініцыявалі распрацоўку прынцыпова новых алгарытмаў пошуку маршрутаў і рэсурсаў, што прывяло да стварэння групы [[Сеціўны пратакол|пратаколаў]] [[DHT]] і, у прыватнасці, [[Kademlia]], які шырока ўжываецца ў найбольш буйных сетках.<ref>[http://www.ccc.ru/magazine/depot/06_11/read.html?0302.htm Файлообменные сети P2P: основные принципы, протоколы, безопасность] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110914102929/http://ccc.ru/magazine/depot/06_11/read.html?0302.htm |date=14 верасня 2011 }}</ref> === Gnutella2 === {{main|Gnutella2}} '''Gnutella2'''<ref>[http://g2.trillinux.org/ Gnutella2]</ref> — створаны ў 2002 г. прынцыпова новы [[Сеціўны пратакол|пратакол]] і першыя яго кліенты, якія маюць [[Зваротная сумяшчальнасць|зваротную сумяшчальнасць]] з кліентамі [[Gnutella]]. У адпаведнасці з ім частка вузлоў становіцца канцэнтратарамі, астатнія — звычайнымі вузламі (leaves). Кожны звычайны вузел мае [[Сеткавае злучэнне|злучэнне]] з адным-двума канцэнтратарамі, якія звязаны з сотнямі звычайных вузлоў і дзесяткамі іншых канцэнтратараў. Кожны вузел перыядычна перасылае канцэнтратару спіс [[ідэнтыфікатар]]аў [[Ключавое слова|ключавых слоў]], па якіх можна знайсці апублікаваныя дадзеным вузлом рэсурсы. [[Ідэнтыфікатар]]ы захоўваюцца ў агульнай табліцы на канцэнтратары. Калі вузлу патрэбна знайсці рэсурс, ён пасылае запыт па ключавому слову свайму канцэнтратару, які альбо знаходзіць рэсурс у сваёй табліцы і вяртае [[Ідэнтыфікатар|id]] вузла, які валодае рэсурсам, альбо вяртае спіс іншых канцэнтратараў, якія вузел зноў запытвае па чарзе ў выпадковым парадку. Такі пошук завецца пошукам з дапамогай метаду блуканняў (random walk). Адметнай асаблівасцю сеткі [[Gnutella2]] з’яўляецца магчымасць распаўсюджвання інфармацыі аб файле ў сетцы без капіравання самога файла, што вельмі карысна з пункту гледжання адсочвання [[Камп’ютарны вірус|вірусаў]]. Для пакетаў, што перадаюцца у сетцы, распрацаваны ўласны фармат, які гнутка рэалізуе магчымасць нарошчваць функцыянальнасць сеткі праз даданне дадатковай службовай інфармацыі. Запыты і спісы [[Ідэнтыфікатар|id]] [[Ключавое слова|ключавых слоў]] перасылаюцца на канцэнтратары па [[UDP]].<ref>[http://moikompas.ru/compas/p2p Популярные файлообменные сети P2P — Gnutella, Gnutella2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090606173544/http://moikompas.ru/compas/p2p |date=6 чэрвеня 2009 }}</ref> === Invisible Internet Project (I2P) === {{main|I2P}} '''I2P'''<ref>[https://www.i2p2.de/ I2P Anonymous Network] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090815070800/http://www.i2p2.de/ |date=15 жніўня 2009 }}</ref> — [[форк]] праекта [[Freenet]], распачаты ў 2003 годзе з мэтай забяспечыць [[ананім]]ны доступ да абароненых рэсурсаў, сярод якіх [[блог]]і (Syndie), [[IRC]] (ircProxy), [[электронная пошта]] (Susimail), [[Вэб-сэрвіс|сэрвісы]] [[FTP|перадачы файлаў]] і [[Суполка навін|суполак навін]], [[Інтернэт-шлюз|шлюзы]] [[Freenet]] і Mnet. Будучы заснаванай на SSU (Secure Semireliable [[UDP]]), мае функцыі [[Аўтэнтыфікацыя|аўтэнтыфікацыі]] і кіравання патокам, [[I2P]] прапануе [[сеткавы мост]] — т. з. I2PTunnel — забяспечвае [[Перадача даных|перадачу]] TCP-пакетаў праз сеціва [[I2P]], і такім чынам — сродак стварэння абароненых [[Тунэляванне (камп’ютарныя сеткі)|тунэляў]] да любых TCP-сэрвісаў, у доступе да якіх можа ўзнікнуць патрэба. Падчас абмену данымі праз [[I2P]] адбываецца іх шматузроўневае [[шыфраванне]] (скрознае, [[Часночная маршрутызацыя|часночнае]], [[Тунэляванне (камп’ютарныя сеткі)|тунэльнае]] і [[Транспартны ўзровень|транспартнага ўзроўня]]), а таксама [[Крыптаграфія|крыптаграфічная]] [[аўтэнтыфікацыя]] канцавых вузлоў. [[Вузел сеткі|Вузлы сеткі]] [[I2P]] прадстаўлены [[Сеткавы адрас|ідэнтыфікатарамі]], якія не маюць лагічнай адпаведнасці з іх рэальнымі [[IP-адрас]]амі. Кліентскае праграмнае забеспячэнне функцыянуе як [[маршрутызатар]], які запісвае ў табліцу звесткі вузлоў для [[Перадача даных|перадачы]] ўваходнага і выходнага [[сеціўны трафік|трафіку]]. Перадавальны [[IP-пакет|пакет]] праходзіць часовыя аднабаковыя ланцугі: [[маршрутызатар]]ы выходнага [[сеціўны трафік|трафіку]], збудаваныя на вузле-адпраўніку, і [[маршрутызатар]]ы уваходнага [[сеціўны трафік|трафіку]], збудаваныя вузлом-адрасатам. Такія [[Тунэляванне (камп’ютарныя сеткі)|тунэлі]] перабудоўваюцца кожныя 10 хвілін. Кіруючы даўжынёй ланцугу маршрутызатараў у кліенцкім [[Праграмнае Забеспячэнне|ПЗ]], карыстальнік абірае для сябк патрэбныя суадносіны паміж ступенню [[ананім]]насці, [[латэнтнасць|латэнтнасцю]] і [[Прапускная здольнасць|прапускной здольнасцю]] сеткі. Перададаванае паведамленне праходзіць такі шлях, які адпавядае мадэлям пагрозы адпраўніка і атрымальніка.<ref>[https://www.hack-info.ru/showthread.php?s=a9deb489105d8106ae5199683e4d48a2&t=51079 Обзор анонимной сети I2P] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130704161138/https://www.hack-info.ru/showthread.php?s=a9deb489105d8106ae5199683e4d48a2&t=51079 |date=4 ліпеня 2013 }}</ref> === Manolito === {{main|MP2P}} '''Manolito'''<ref>{{Cite web |title=Manolito P2P — Secure File Sharing |url=http://www.manolito.com/ |accessdate=12 сакавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023182130/http://www.manolito.com/ |archivedate=23 кастрычніка 2007 |url-status=dead }}</ref> — гэта сістэма [[Раздача файлаў|размеркавання файлаў]], якая ўжывае [[Пірынгавая сетка|пірынгавую сетку]] з новым [[Прыватнасць|прыватным]] [[Сеціўны пратакол|пратаколам]] [[MP2P]], які працу без [[Цэнтралізацыя|цэнтральнага]] [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|сервера]]. Асаблівасцю [[Сеціўны пратакол|пратаколу]] з’яўляецца ўжыванне [[UDP]] замест [[TCP]], што па заяве вытворцы, гарантуе [[ананім]]насць. [[Manolito]] не збірае звесткі аб карыстальніках, пошуках ці файлах. Падтрымліваецца [[Дэцэнтралізацыя|дэцэнтралізаваны]] спіс сяброў, інтэграваны [[чат]], праца з файламі і [[Міжсеткавы экран|брандмаўэрам]]. === MUTE === {{main|MUTE, сеціва}} '''MUTE'''<ref>[http://mute-net.sourceforge.net/ MUTE: Simple, Anonymous File Sharing]</ref> — гэта [[файлаабмен]]ная сістэма з [[Дэцэнтралізацыя|дэцэнтралізаваным]] пошукам і загрузкай. Для [[Роўтынг|маршрутызацыі]] ўсіх паведамленняў, уключаючы перадачу файлаў праз сетку сумежных [[Сеціўнае злучэнне|злучэнняў]], [[MUTE, сеціва|MUTE]] выкарыстоўвае [[Мурашыны алгарытм|алгарытмы, пазычаныя з паводзін мурашоў]]. === Networked Electronic Technician Skilled in Ultimate Killing, Utility and Kamikaze Uplinking === {{main|Netsukuku}} '''Netsukuku'''<ref>[http://netsukuku.freaknet.org/ Netsukuku]</ref> — праект італьянскай кампаніі [[:it:FreakNet MediaLab|FreakNet Medialab]] па стварэнню [[Глабальнае вылічальнае сеціва|глабальнай]] [[Размеркаваная сістэма|размеркаванай сеткі]], якая будзе існаваць паралельна інтэрнэту без [[Цэнтралізацыя|цэнтралізацыі]], [[Каранёвыя серверы DNS|каранёвых сервераў]] і [[Негалоснае назіранне|кантролю]] з боку [[правайдэ]]аў. Замест [[DNS]] у сетцы [[Netsukuku]] выкарыстоўваецца доменная сістема ANDNA (A Netsukuku Domain Name Architecture ), у якой кожны вузел уяўляе сабой самастойны маршрутызатар трафіку, які працуе пад [[GNU/Linux]]. Гэты [[Сеціўны пратакол|пратакол]] вельмі эканомна спажывае рэсурсы, таму ў кожным вузле для падтрымкі камунікацыі павтрабуецца максімум 355 [[Кілабайт|КБ]] [[Аператыўная памяць|аператыўнай памяці]] і мінімальнаяй вылічальнай магутнасці, якой хопіць нават у сучасных мабільных тэлефонаў. Новы [[метаалгарытм]] QSPN (Quantum Shortest Path Netsukuku) з ужываннем [[фрактал]]аў дазваляе змясціць карту сеткі цалкам у файл памерам менш 2 [[Кілабайт|КБ]]. Распрацаваны таксама спецыяльны [[Сеціўны пратакол|пратакол]] Npv7_HT для дынамічнай маршрутызацыі ўнутры сеткі з неабмежаванай колькасцю вузлоў. [[Netsukuku]] уяўляе сабой рэальную фізічную сетку, якая будзе існаваць з [[Інтэрнэт]]ам паралельна, а не ў выглядзе надбудовы. Вузлы ў ёй будуць здзяйсняць злучэнні адзін з адным у абход прамых [[Канал сувязі|каналаў]]. === Nodezilla === {{main|:en:Nodezilla}} '''Nodezilla'''<ref>[http://client.nodezilla.net/ Nodezilla Grid Network] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090517082008/http://client.nodezilla.net/ |date=17 мая 2009 }}</ref> — [[Размеркаваная сістэма|размеркаваная]] і [[Адмоваўстойлівасць|адмоваўстоная]] сістэма [[Роўтынг|маршрутызацыі]] (гл. [[GRID]]), якая падтрымлівае [[ананім]]ны [[файлаабмен]], [[чат]], перадачу патокавага відэа і захоўванне даных. Дзякуючы функцыі [[кэш]]авання З раўнаважнымі [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|серверамі]], кожны з удзельнікаў можа ствараць лакальную копію наяўных даных. Падобная мадэль забяспечвае хуткі доступ і надзейнасць, а таксама змяньшае заторы на участках сеткі. Для абароны даных ужываецца [[Крыптаграфічны алгарытм|крыптаалгарытмы]] з [[Лішкавае кадаванне|лішкавым кадзіраваннем]]. === OneSwarm === {{main|:en:OneSwarm}} '''OneSwarm'''<ref>{{Cite web |url=http://www.oneswarm.org/index.html |title=OneSwarm — Private P2P Data Sharing |access-date=12 сакавіка 2014 |archive-date=17 верасня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917105841/http://www.oneswarm.org/index.html |url-status=dead }}</ref> — цалкам [[Дэцэнтралізацыя|дэцэнтралізаваная]] [[пірынгавая сетка]], прызначаная для [[файлаабмен]]у паміж [[F2F|даверанымі карыстальнікамі]]. Бяспечнасць трафіку забяспечваецца тым, што ён праходзіць толькі праз тых удзельнікаў сеціва, якія былі пазначаны карыстальнікам, як сяброўскія. Праз іх [[Загрузка файлаў|сцягванне файлаў]] адбываецца наўпрост. Калі ж патрэбная інфармацыя знаходзіцца не ў даверанага ўдзельніка, то [[передача даных]] адбываецца па ланцугу адзін да аднаго. Такім чынам, ініцыятар сцягвання не ведае першапачатковага месцазнаходжання файла, а змясціўны яго не мае звестак аб канцавым пункце прызначэння<ref>{{Cite web |url=http://zenway.ru/page/oneswarm |title=OneSwarm — friend-to-friend сеть |access-date=12 сакавіка 2014 |archive-date=16 верасня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130916090812/http://zenway.ru/page/oneswarm |url-status=dead }}</ref>. === RShare === {{main|RShare}} '''RShare'''<ref>[http://regensburger.name/rshare.aspx regensburger.name — RShare]</ref> — [[ананім]]ная [[P2P]]-[[файлаабменнае сеціва]] трэцяга пакалення з [[Адкрыты крынічны код|адкрытым крынічным кодам]]. {{main|StealthNet}} '''StealthNet'''<ref>[https://www.stealthnet.de/ StealthNet — Anonymes Filesharing] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090913043232/http://www.stealthnet.de/ |date=13 верасня 2009 }}</ref> — альтэрнатыўны кліент [[RShare]] з пашыранымі магчымасцямі. Адрозніваецца ад аналагаў зручнасцю і прастатой ужывання, а таксама шэрагам такіх дадатковых функцый, як дапампоўка, фільтр пошуку (SearchFilter) па [[Пашырэнне імя файла|пашырэнні імя файла]] і шматмоўнасць.<ref>{{Cite web |url=http://www.planetpeer.de/wiki/index.php/ |title=RShare — Planet Peer Wiki |access-date=12 сакавіка 2014 |archive-date=13 ліпеня 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060713005801/http://www.planetpeer.de/wiki/index.php |url-status=dead }}</ref> === SKad (OpenKAD) === {{main|Perfect Dark}} '''Perfect Dark'''<ref>[http://www21.atwiki.jp/botubotubotubotu/ Perfect Dark @ ウィキ — トップページ]</ref> — [[Кліент, праграмны|кліент]] для [[ананім]]нага [[Файлаабменнае сеціва|файлаабменнага]] [[Камп’ютарная сетка|сеціва]] [[SKad]] ([[Kad Network|OpenKAD]]) — мадыфікацыя [[Сеціўны пратакол|пратаколу]] [[Kademlia]] — распрацаваны ў [[Японія|Японіі]] для замены папрэдніх [[:en:Winny|Winny]]{{ref-en}} і [[:en:Share (P2P)|Share]]{{ref-en}}. Сваёй структурай ён падобны на [[Freenet]], але ўжывае [[DHT]] з вялікім [[Размеркаваная сістэма|размеркаваннем]]. Звесткі захоўваюцца ў выглядзе [[Шыфраванне|зашыфраваных]] блокаў і перадаюцца асобна ад [[Ключ, крыптаграфія|ключоў]]. Для [[Шыфраванне|шыфравання]] ўжываюцца алгарытмы [[RSA]] і [[Advanced Encryption Standard|AES]], прычым [[Ключ, крыптаграфія|ключы]] [[Кэшаванне|кэшуюцца]] дзеля паскарэння [[файлаабмен]]у. Для [[Лічбавы подпіс|лічбавага подпісу]] файлаў ужываецца [[ECDSA]]. === Turtle === {{main|Turtle F2F}} '''Turtle'''<ref>[http://www.turtle4privacy.org/new/ Turtle F2F Homepage] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090901025535/http://www.turtle4privacy.org/new/ |date=1 верасня 2009 }}</ref> — праект свабоднай [[ананім]]най [[Пірынгавая сетка|пірынгавай сеткі]], якая распрацоўваецца ў [[Амстэрдам]]е. [[Turtle F2F|Turtle]] не дазваляе невядомым вузлам далучацца да сеткі і абменьвацца інфармацыяй. Замест гэтага вузел стварае бяспечную колькасць бяспечных злучэнняў з іншымі вузламі, якія знаходзяцца под кіраваннем давераных карыстальнікаў. Запыты і вынікі пошуку паслядоўна перадаюцца [[Friend-to-friend|ад вузла да вузла]] і толькі ў [[Шыфраванне|зашыфраваным]] выглядзе. Дзякуючы такой [[Архітэктура праграмнага забеспячэння|архітэктуры]], атакуючыя не могуць вызначыць, якой дакладна інфармацыяй абменьваюцца ўдзельнікі сеціва і хто з’яўляецца яе крыніцай.<ref>[http://www.turtle4privacy.org/documents/masterThesis.pdf Petr Matejka’s master thesis on Turtle F2F] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070316085317/http://www.turtle4privacy.org/documents/masterThesis.pdf |date=16 сакавіка 2007 }}</ref> [[Ананім]]насць гэтай сеткі пацвярджаецца даследваннямі [http://delis.upb.de/paper/DELIS-TR-169.pdf Applied Public Key Infrastructure: 4th International Workshop: Iwap 2005]{{Недаступная спасылка}}{{ref-en}} і [http://csdl2.computer.org/persagen/DLAbsToc.jsp?resourcePath=/dl/proceedings/&toc=comp/proceedings/icpads/2005/2281/01/22811toc.xml&DOI=10.1109/ICPADS.2005.215 11th International Conference on Parallel and Distributed Systems (ICPADS’05)]{{ref-en}}. === RetroShare === {{main|RetroShare }} '''RetroShare '''<ref>[http://retroshare.sourceforge.net/ RetroShare]</ref> — [[свабодная праграма]] бязсервернага [[email|абмену лістамі]], [[Месэнджар|імгненнымі паведамленнямі]] і [[файлаабмен|файламі]] з дапамогай [[Шыфраванне|шыфраванай]] [[F2F]] (і апцыйна [[P2P]]) сеткі, пабудаванай на [[GPG]]. Адносіцца да т.з. [[:en:Darknet (file sharing)|Darknet (overlay network)]], бо піры могуць абменьвацца [[Цічбавы сертыфікат|сертыфікатамі]] і [[IP-адрас]]амі з [[F2F|сваімі сябрамі]]. Выкарыстоўвае [[Turtle F2F]] для [[файлаабмен]]у і [[DHT]] [[Kademlia]] для пошуку.<ref>{{Cite web |url=http://retroshare.sourceforge.net/wiki/index.php/Frequently_Asked_Questions#TECHNICAL |title=RetroShare Frequently Asked Questions (TECHNICAL) |access-date=12 сакавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130717094704/http://retroshare.sourceforge.net/wiki/index.php/Frequently_Asked_Questions#TECHNICAL |archivedate=17 ліпеня 2013 |url-status=dead }}</ref> === WASTE === {{main|WASTE}} '''WASTE'''<ref>[http://waste.sourceforge.net/ waste :: home]</ref> — [[файлаабмен]]ная праграма для ўжывання унутры [[F2F|давераных суполак карыстальнікаў]]. Уключае ў сябе [[IM]], [[чат]] і базу дпных удзельнікаў у [[анлайн]]е. Падтрымлівае [[Раздача файлаў|раздачу файлаў]] як на асобных камп’ютарах з падтрымкай [[Аўтэнтыфікацыя|аўтэнтыфікацыі]], так і ва ўсёй сетцы. Усе злучэнні унутры сеткі [[Шыфраванне|зашыфраваныя]] [[Крыптаграфічны алгарытм|алгарытмам]] [[RSA]], які забяспечвае свабодны і бяспечны [[файлаабмен]] без рызыкі [[Негалоснае назіранне|праслухоўвання]].<ref>[http://www.xakep.ru/magazine/xa/055/026/1.asp Waste. Защищенный пиринговый клиент от NullSoft] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140425011300/http://www.xakep.ru/magazine/xa/055/026/1.asp |date=25 красавіка 2014 }}</ref> == Гібрыдныя ананімныя сеткі == У гібрыдных сетках існуюць [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|серверы]], ужывальныя для каардынацыі працы, пошуку ці падання інфармацыі аб існуючых машынах сеціва і іх статусе. Гібрыдныя сеткі спалучаюць хуткасць [[Цэнтралізацыя|цэнтралізаваных]] сетак і надзейнасць [[Дэцэнтралізацыя|дэцэнтралізаваных]] дзякуючы схемам з незалежнымі [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|серверамі]] індэксацыі, якія [[Сінхранізацыя, інфарматыка|сінхранізуюць]] звесткі паміж сабой. Пры адмове аднаго ці некалькіх [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|сервераў]], сетка працягвае функцыянаваць. === Psiphon === {{main|:en:Psiphon}} '''Psiphon'''<ref>[http://psiphon.ca/ Psiphon | delivering the net]</ref> — «Праект праграмнага забеспячэння дзеля абароны [[Правы чалавека|правоў чалавека]]», распрацаваны ў лабараторыі [[:en:Citizen Lab|Citizen Lab]]{{ref-en}} [[Таронцкі ўніверсітэт|універсітэта Таронта]] пры Цэнтры міжнародных даследванняў Мунка, яваходзячы ў [[:en:OpenNet Initiative|OpenNet Initiative]]{{ref-en}}. Сістэма ўяўляе сабой частку праекту [[:en:Citizen Lab|CiviSec Project]]{{ref-en}} той жа лабараторыі і фінансуецца [[Фонд Сораса|фондам «Адкрытае грамадства»]]. Яго мэта — забяспечыць грамадзян розных краін доступам да інтэрнэт-рэсурсаў, заблакаваных [[Інтэрнэт-цэнзура|сеціўнай цэнзурай]]. У сеціве [[Psiphon]] жыхары краін з вольным [[Інтэрнэт]]ам прадастаўляюць свае камп’ютары для [[хостынг]]у [[проксі-сервер]]аў з [[Шыфраванне|зашыфраваным]] злучэннем, ужывальным грамадзянамі краін з [[інтэрнэт-цэнзура]]й. Доступ ажуццяўляецца праз давераных [[Peer|удзельнікаў]] праекту. Для злучэння сз [[проксі-сервер]]ам ужываюцца ўнікальныя [[вэб-адрас]], [[логін, уліковы запіс|логін]] і [[пароль]], прычым без унясення аніякіх зменаў у наладкі [[браўзер]]у. Аднак, такая працэдура можа ажыццяўляцца толькі даверанымі асобамі, бо адміністратар [[проксі-сервер]]у валодае [[Файл рэгістрацыі|дакументаванай інфармацыяй аб актыўнасці свайго карыстальніка]]. Праграма папярэджвае адміністратара аб зменах у яго ўласнай сетцы, каб ён мог прадаставіць карыстальнікам новыя [[вэб-адрас]]ы. [[Psiphon]] падтрымлівае [[ананім]]ны [[вэб-серфінг]] і [[блогінг]], але не падыходзіць для [[чат]]аў і [[VoIP]]. У далейшым плануецца развіць праект у асобную [[Сацыяльная сетка|сацыяльную сетку]]. === Tor (The Onion Router) === {{main|Tor}} '''Tor'''<ref>[https://www.torproject.org/ Tor: anonymity online]</ref> — найбольш вядома і развітая сярод існуючых ананімных сетак. Карані праекта вядуць у [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|MIT]], а спіс спонсараў уключае [[DARPA]]<ref>[https://www.extremetech.com/extreme/105117-inventing-our-world-darpas-top-inventions/5 Internet anonymity: Tor and onion routing]</ref>, [[:en:Office of Naval Research|ONR]]{{ref-en}}<ref>[https://www.onion-router.net/Archives.html NRL Onion Routing Archives, Test Data, Specs]</ref> і [[Electronic Frontier Foundation]]<ref>[https://www.eff.org/torchallenge The EFF Tor Challenge] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130901093000/https://www.eff.org/torchallenge |date=1 верасня 2013 }}</ref>. Сетка не з’яўляецца цалкам [[Дэцэнтралізацыя|дэцэнтралізаванай]] — існуе 3 цэнтральных [[Сервер каталогаў|серверы каталогаў]], якія захоўваюць падпісаны актуальны спіс [[Вузел сеткі|вузлоў сеткі]] [[Tor]] з іх сапраўднымі адрасамі і адбіткамі [[Адкрыты ключ|адкрытых ключоў]] (генеруюцца наноў кожныя 7 дзён), гэта значыць рэгістрацыя [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|сервераў]] ажыццяўляецца [[Цэнтралізацыя|цэнтралізавана]]. Два з трох [[Сервер каталогаў|сервераў каталогокаталогаў]] змешчаны ў [[ЗША]], дзе колькасць [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|сервераў]], запушчаных энтузіястамі, вышэй, чым у любой іншай краіне. Сама ідэя [[.onion|Onion]] [[Роўтынг|Router]] з’явілася яшчё ў сярэдзіне 1990-х гадоў, але першая практычная рэалізацыя сеткі гэтага тыпу ў рамках праекту [[:en:Free Haven|Free Haven]] пачалася толькі ў 2002 годзе. Так з’явілася першая сетка [[Цыбулевая маршрутызацыя|Onion Routing]]<ref>[https://www.onion-router.net Onion Routing]</ref>, якая складалася толькі з аднаго маршрутызатару, які працаваў на адным з камп’ютараў [[:en:United States Naval Research Laboratory|даследчай лабараторыі ВМС США ў Вашынгтоне]]{{ref-en}}. Як вынік развіцця, з’явілася другое пакаленне гэтай сеткі — праект [[Tor]]. Яго сутнасць у тым, што кліенцкі бок фармуе ланцук з трох адвольна абраных [[Вузел сеткі|вузлоў сеткі]] [[Tor]]. Сярод іх ёсць уваходны (entry node) адносна [[Кліент, інфарматыка|кліента]] вузел і выходны (exit node). Сетка [[Tor]] пры гэтым функцыянуе як [[Інтэрнэт-шлюз|шлюз]] паміж [[Кліент, інфарматыка|кліентам]] і вонкавай сеткай. Кожны Tor-сервер «ведае» аб папярэднім яму і наступным, але не болей, а замыкальныя вузлы не ведаюць, хто знаходзіцца на іншым баку [[Канал сувязі|каналу]] і хто ініцыяваў [[злучэнне]]. Адсутнасць лагічнай сувязі паміж адпраўніком і паведамленнем гарантуе надзейную [[ананім]]насць. Акрамя таго, такая схема робіць бессэнсоўным [[Аналізатар трафіка|перехват трафіка]]<ref>[https://jmiller.uaa.alaska.edu/cse465-fall2011/papers/syverson2003.pdf Onion Routing for Resistance to Traffic Analysis]{{Недаступная спасылка}}</ref> на баку [[ISP]], бо [[правайдар]] «бачыць» толькі плыню шыфратэксту, якая складаецца з [[IP-пакет|пакетаў]] сталай даўжыні. З кожным пераданым [[IP-пакет|пакетам]], уключаючы саму каманду адкрыцця [[Тунэляванне (камп’ютарныя сеткі)|тунэлю]], асацыюецца [[Сіметрычны шыфр|сіметрычны ключ шыфравання]] і [[Сеткавы адрас|ідэнтыфікатар]] наступнага вузла [[Тунэляванне (камп’ютарныя сеткі)|тунэлю]]. Гэтыя звесткі [[Шыфраванне|шыфруюцца]] паслядоўна [[Адкрыты ключ|адкрытымі ключамі]] ўсіх абраных [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|сервераў]], пачынаючы з апошняга, ствараючы структуры, званыя «цыбулямі» (onions). Для міжсерверных камунікацый выкарыстоўваецца [[TLS]]. Створаныя ланцугі кожныя 10 хвілін берабудоўваюцца такім чынам, што праз кожны [[вузел сеткі]] праходзіць абмежаваны аб’ём трафіку ад кожнага [[Кліент, інфарматыка|кліента]]. Для кожнага наноў створанага ланцуга [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|сервераў]] генеруецца новы [[Крыптасістэма з адкрытым ключом|сеансавы ключ]], а для супрацьдзеяння [[Хакерская атака|атакам]] [[Аналізатар трафіка|аналізу трафіка]] блок даных мае сталы памер 512 [[байт]]<ref>[https://gitweb.torproject.org/torspec.git?a=blob_plain;hb=HEAD;f=tor-spec.txt Tor Protocol Specification]</ref>. «Цыбуліна» можа змяшчаць звесткі, патрэбныя для ўсталёўкі зваротнага [[Канал сувязі|канала]] — двухбаковых [[Сеціўнае злучэнне|злучэнняў]]. Функцыянуючы на ўзроўні [[TCP]] і перасылаючы толькі легітымныя струмені, [[Tor]] прадастаўляе надзейны [[Транспартны ўзровень|транспарт]] для [[Прыкладное праграмнае забеспячэнне|прыкладных праграм]] пасродкам [[Пратаколы перадачы даных|пратаколу]] [[SOCKS]]<ref>[https://gitweb.torproject.org/torspec.git?a=blob_plain;hb=HEAD;f=socks-extensions.txt Tor’s extensions to the SOCKS protocol]</ref>. Калі ж карыстальнік утрымлівае ўласны [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|сервер]] сеціва [[Tor]], то адрозніць стваральны ім [[сеціўны трафік|трафік]] ад трафіку, які праходзіць праз яго [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|сервер]] ад іншых [[Кліент, інфарматыка|кліентаў]] немагчыма. [[Кампраментацыя (крыптаграфія)|Кампраментацыя]] ж аднаго ці некалькіх [[Сервер, апаратанае забеспячэнне|сервераў]] ланцуга да страты [[ананім]]насці ці [[Канфідэнцыйнасць|канфідэнцыйнасці]] не вядзе. === Virtual Private Network === {{main|VPN}} '''VPN''' — віртуальныя прыватныя сеткі, арганізаваныя ў выглядзе [[Шыфраванне|зашыфраванага]] [[Тунэляванне (камп’ютарныя сеткі)|тунэлю]], які створаны праз [[Інтэрнэт]]. VPN-злучэнне складаецца з [[Канал сувязі|канала]] тыпу [[пункт-пункт]], якое мае на ўвазе сувязь паміж двума камп’ютарамі, так званымі [[Peer]]'амі. Кожны [[Peer|пір]] адказвае за [[шыфраванне]] інфармацыі перад уваходам у [[Тунэляванне (камп’ютарныя сеткі)|тунэль]] і іх расшыфроўку на выхадзе. Хоць [[VPN]] заўсёды ўсталёўваецца паміж двума пунктамі, кожны [[Peer|пір]] можа ўсталёўваць дадатковыя [[Тунэляванне (камп’ютарныя сеткі)|тунэлі]] з іншымі вызламі, прычым для ўсіх іх [[peer|пір]] на баку [[Сервер, апаратанае забеспячэнне|сервера]] можа быць адным і тым жа. Гэта магчыма дзякуючы таму, што вузел можа [[Шыфраванне|шыфраваць]] і расшыфроўваць інфармацыю ад імя ўсёй сеткі. У гэтым выпадку вузел [[VPN]] завецца VPN-шлюзам, з якім карыстальнік усталёўвае [[Сеціўнае злучэнне|злучэнне]] і атрымлівае доступ у сеціва за ім, званае даменам [[Шыфраванне|шыфравання]]. Кожны раз, калі [[Сеціўнае злучэнне|злучэнне сетак]] абслугоўваюць два VPN-шлюзы, выкарыстоўваецца [[Тунэляванне (камп’ютарныя сеткі)|тунэляванне]]. Гэта значыць, што [[Шыфраванне|шыфруецца]] ўвесь [[IP-пакет]], пасля чаго да яго дадаецца новый загаловак, які змяшчае [[IP-адрас]]ы двух VPN-шлюзаў, якія пабачыць [[сніфер]] пры перахопе [[сеткавы трафік|трафіку]]. Такім чынам, немагчыма вызначыць камп’ютар-крыніцу ў першым дамене [[Шыфраванне|шыфравання]] і камп’ютар-атрымальнік у другім.<ref>[http://onlamp.com/pub/a/bsd/2002/12/12/FreeBSD_Basics.html VPNs and IPSec Demystified] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140219092740/http://www.onlamp.com/pub/a/bsd/2002/12/12/freebsd_basics.html |date=19 лютага 2014 }}</ref> == Вузкаспецыялізаваныя ананімныя сеткі == === Java Anonymous Proxy === {{main|:en:Java Anon Proxy}} '''JAP'''<ref>[https://anon.inf.tu-dresden.de/ JAP — ANONYMITY & PRIVACY]</ref> — йн жа '''AN.ON''' і '''JonDonym''' — прызначаны для [[ананім]]ізацыі толькі [[HTTP]], гэта значыць вэб-трафіку. Хоць само [[Праграмнае забеспячэнне|ПЗ]] падтрымлівае і [[SOCKS]], распрацоўшчыкі аргументуюць падтрымку сваімі [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|серверамі]] толькі [[HTTP]] высокімі разакамі злоўжыванняў. Перасылка [[сеціўны трафік|трафіку]] адбываецца ў [[HTTPS|зашыфраваным выглядзе]] праз фіксаваны каскад мікс-сервераў: карыстальнік не мае магчымасці збудаваць адвольны ланцуг [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|сервераў]]. Перавага гэтага падыхода ў тым, што так прасцей дасягнуць той «крытычнай масы» карыстальнікаў, якая гарантуе высокую ступень [[ананім]]насці, а таксама большай хуткасці серфінгу, якая ў JAP значна вышэй, чым у цалкам [[Размеркаваная сістэма|размеркаваных сетак]]. Акрамя такго, пакаолькі крыстальнік не служыць у дадзеным выпадку канчавым звяном ланцугу, то ён абаронены ад замаху з боку асоб, якія жадаюць завалодаць звесткамі. [[Кампраметацыя (крыптаграфія)|Кампраметацыя]] [[ананім]]насці [[Кліент, інфарматыка|кліента]] JAP немагчыма без [[Аналізатар трафіку|перахопу]] усяго ўваходнага і выходнага [[сеткавы трафік|трафіку]] ўсіх вузлоў каскаду і іх судзеяння з мэтай расшыфроўкі [[IP-пакет|пакетаў]]. З траўня 2005 года JAP умее выкарыстоўваць [[вузел сеткі|вузлы сеткі]] [[Tor]] у якасці каскаду для [[ананім]]ізацыі HTTP-трафіка. Гэта адбываецца аўтаматычна ў тым выпадку, калі ў наладках [[браўзер]]а абраны [[SOCKS]], а не HTTP-проксі. JAP гарантуе [[шыфраванне]] [[сеціўны трафік|трафіка]] ад [[Кліент, інфарматыка|кліента]] да каскада JAP-сервераў, але не выконвае даданне [[IP-пакет|пакетаў]] да сталага памеру, чаго загадзя недастаткова для супрацьстаяння [[Хакерская атака|атакам]], заснаваным на [[Аналізатар трафіка|аналізе трафіку]]. Поўная [[Таямніца сувязі|канфідэнцыйнасць перадаваных звестак]] дасягаецца толькі ў выпадку дадатковага [[Шыфраванне|шыфравання]] на верхніх узроўнях з дапамогай такіх [[Пратаколы перадачы даных|пратаколаў]], як [[SSL]]. З другой паловы 2006 года ў рамках JAP вырашана прадастаўляць платны прэміум-сэрвіс, бо праект страціў крыніцу фінансавання. Праграма распрацавана ў Германіі, каскад JAP-сервераў змешчаны таксама там. Вядомы выпадак [[Кампраметацыя (крыптаграфія)|кампраметацыі]] сеткі нямецкай [[спецслужба]]й [[Bundeskriminalamt|Бундэскрыміналамт (BKA)]]. Яе патрабаваннем у рэалізацыю JAP распрацоўшчыкамі быў убудаваны [[бэкдор]], а карыстальнікам настойліва параілі правесці абнаўленне [[Праграмнае забеспячэнне|ПЗ]]. Неўзабаве суд прызнаў дзеянні [[BKA]] нелігітымнымі і [[Бэкдор|патаемны ход]] з кода JAP быў ухілены. === Mixminion === {{main|Mixminion}} '''Mixminion'''<ref>[https://www.mixminion.net/ Mixminion: A Type III Anonymous Remailer]</ref> — распрацаваная ў [[Каліфарнійскі ўніверсітэт в Берклі|універсітэце Берклі]] сістэма [[ананім]]най [[email|электроннага ліставаня]]. Гэтая сетка з часоў свайго стварэння спазнала змену некалькіх пакаленняў. Так, рэалізацыя першага пакалення (type 0) складалася з аднаго паштовага [[проксі-сервер]]а, які выдаляў з загалоўкаў інфармацыю, якая б дазваляла ідэнтыфікаваць адпраўніка. У цяперашні час выкарыстоўваюцца сеткі другога пакалення (type 2) — Mixmaster<ref>[http://mixmaster.sourceforge.net Mixmaster]</ref> — і адбываецца актыўнае развіцце трэцяга (type 3) — [[Mixminion]]. У сетцы type 3 кожнае паведамленне разбіваецца на некалькі фрагментаў сталай даўжыні і для кожнага з іх абіраецца свой ланцуг [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|сервераў]]. Тэрмін жыцця [[Ключ, крыптаграфія|ключа]] абмежаваны, з адпраўніком асацыяваны [[Шыфраванне|зашыфраваны]] [[псеўданім]], па якім ён можа атрымаць адказ. == Спыненыя праекты ананімны сетак == === Emerging Network To Reduce Orwellian Potency Yield === {{main|Энтрапія, сетка}} '''ENTROPY'''<ref>[https://web.archive.org/web/20080704041351/http://entropy.stop1984.com/en/home.html Entropy Homepage (WWW)] ([[Архіў Інтэрнэта]] на 4 ліпеня 2008)</ref> — [[ананім]]ная [[файлаабменная сетка]], устойлівая да [[Інтэрнэт-цэнзура|інтэрнэт-цынзуры]]. Уяўляе сабой [[Размеркаваная сістэма|размеркаванае]] [[Content repository|сховішча звестак]], падобнае сваёй структурай на [[Freenet]]. Распрацоўка была спынена 9 ліпеня 2004 года з-за сумневаў у эфектыўнасці ўжываных [[алгарытм]]аў. === Invisible IRC Project === {{main|Invisible IRC Project/Proxy}} '''IIP'''<ref>{{Cite web |url=http://invisibleip.sourceforge.net/iip/ |title=Invisible IRC Project |access-date=12 сакавіка 2014 |archive-date=18 мая 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518155407/http://invisibleip.sourceforge.net/iip/ |url-status=dead }}</ref> — праект [[ананім]]ізацыі [[IRC]], шырока ўжываны ў якасці дадатку для [[онлайн]]авых стасункаў у [[Freenet]]. Зачынены ў [[2004]] годзе пасля сапсавання [[Апаратнае забеспячэнне|апаратнага забеспячэння]] сеткі. === Peek-A-Booty === '''Peekabooty'''<ref>[https://web.archive.org/web/20060425233138/http://www.peek-a-booty.org/ Peekabooty] ([[Архіў Інтэрнэта]] на 25 красавіка 2006)</ref> — распрацаваны двума энтузіястамі з [[:en:Cult of the Dead Cow|Cult of the Dead Cow]]{{ref-en}} і прэзентаваная ў 2002 г. на канферэнцыі [[:en:CodeCon|CodeCon]]{{ref-en}} [[ананім]]ная [[пірынгавая сетка]]. Праект разлічваў на падтрымку «глабальна думаючых і лакальна дзеючых» добраахвотнікаў, якім патрэбна было сцягнуць і ўсталяваць кліентскую праграму, дзеючую ў фонавым рэжыме як [[срынсэйвер]]. Для ўжывання сеткі карыстальнікам у краінах з [[інтэрнэт-цэнзура]]й патрабавалася толькі ўказаць уваход у Peekabooty як [[проксі]] для свайго [[браўзер]]а. Запыты на забароненыя сайты праходзілі праз машыны добраахвтнікаў, прычым машыны кожны раз абіраліся выпадковым чынам. [[Ананім]]насць забяспечвалася дзякуючы запыту даных без указання [[Сеткавы адрас|сеткавага адраса]] крыніцы запыту, які камп’ютары перадаюць ланцугом, захоўваючы толькі адрас папярэдняй машыны. Для абароны ад праслухоўвання Peekabooty [[Шыфраванне|шыфраваў]] звесткі, маскіруючы іх пад аперацыю [[Электронная камерцыя|электроннай камерцыі]] з выкарыстаннем [[Сеткавы пратакол|пратаколу]] [[HTTPS]]. Праект так і не выйшаў са стадыі [[Бэта-тэставанне|бэта-тэставання]]. === BitBlinder === {{main|:en:Bitblinder}} '''BitBlinder'''<ref>[https://bitblinder.com/ bitblinder] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100105085910/http://bitblinder.com/ |date=5 студзеня 2010 }}</ref> — тэхналогія, якая дапамагала сцягваць файлы з [[Файлаабменныя сеткі|файлаабменных сетак]] цалкам [[ананім]]на і без дадатковых выдаткаў. З яе дапамогай усе запыты і звесткі перадаваліся ў [[Шыфраванне|зашыфраваным]] выглядзе праз ланцуг пасярэднікаў, якія нічога не ведалі аб крыніцы і змесце запыта, забяспечваючы поўную абарону [[Прыватнасць|прыватнасці]] і [[IP-адрас]]оў кліентаў. Фактычна, модуль BitBlinder выступаў у якасці асабістага [[торэнт-трекер]]а для [[ананім]]ных звестак, у якім кожны з жадаючых дамагчыся прыватнасці павінен быў [[ананім]]ізаваць пэўны аб’ём звестак для іншых удзельнікаў сеткі. Для абароны [[IP-адрас]]у кожны запыт карыстальніка BitBlinder перадаваўся праз некалькі прамежкавых вузлоў, перш чым дасягаў патрэбнага адраса. Кожны прамежкавы вузел пры гэтым атрымліваў толькі адрас наступнага вузла ў ланцугу, але не адрас крыніцы запыта, прычым адсачыць плыні звестак было вельмі складана для любога ўдзельніка сеткі. Тэхналогія BitBlinder падыходзіла не толькі для [[торэнт]]-сетак, але і для звычайнага прагляду [[Вэб-старонка|вэб-старонак]]. Напрыклад, з яе дапамогай можна было ўтойваць гісторыю прагледжаных старонак ад [[Негалоснае назіранне|вонкавых назіральнікаў]], а таксама выходзіць на патрэбныя сайты праз [[Кантэнт-фільтр|фільтры карпаратыўных сетак]]. Тэхналогія BitBlinder з’яўлялася [[Кросплатформавае праграмнае забеспячэнне|кросплатформавай]] (праграма напісана на [[Python (мова праграмавання)|Python]]). Для ўключэння ў сетку [[ананім]]ізацыі патрабавалася рэгістрацыя.<ref>[https://forum.antichat.ru/thread132309.html Технология BitBlinder]</ref> Праект спыніў сваё існаванне ў 2012 годзе. === Veiled === '''Veiled'''<ref>[http://darkreading.com/security/encryption/showArticle.jhtml;jsessionid=J2BTCVHUSWTKGQSNDLPCKH0CJUNN2JVN?articleID=217801293 Researchers Build Anonymous, Browser-Based 'Darknet']{{Недаступная спасылка}}</ref> — тэхналогія для абароненаха абмена звесткамі з ужываннем толькі [[браўзер]]а з падтрымкай стандарту [[HTML 5]]. Яе асноўная мэта — [[ананім]]ны прагляд [[Вэб-старонка|вэб-старонак]] і бяспечныя зносіны ў [[онлайн]]е аніякай [[Інтэрнэт-цэнзура|цэнзуры]] ці [[Негалоснае назіранне|маніторынгу]]. Сістэма не патрабуе ўсталёўкі — [[Кліент, інфарматыка|кліент]] наўпрост адчыняе спецыяльны [[PHP]]-файл на [[вэб-сервер]]ы, загружае пэўны набор сцэнароў на [[JavaScript]], а потым тэхналогія ўтойвае ўсі дзеянні карыстальніка ад [[Аналізатар трафіку|сродкаў кантролю]]. Тэхналогія Veiled выкарыстоўвае стандартныя [[вэб-сервер]]ы, на якіх змяшчаюцца фрагменты файлаў, што падтрымліваюць працу сістэмы. Іншымі словамі, замест наўпроставага ўзаемадзеяння паміж удзельнікамі сеткі ўжываецца ланцуг паўтаральнікаў запыта — [[браўзер]] аднаго карыстальніка перадае свой запыт на сайт з падтрымкай Veiled, гэты сайт перадае запыт далей па ланцугу, пакуль не дасягне патрэбнай старонкі, а гэтая старонка трапіць карыстальніку назад праз ланцуг сцягнуўшых яе [[Вэб-старонка|вэб-старонак]] Veiled.<ref>[http://www.readwriteweb.com/archives/researchers_to_debut_veiled_the_darknet_powered_by_a_web_browser.php Researchers to Debut "Veiled, " the Darknet Powered by a Web Browser] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090717054646/http://www.readwriteweb.com/archives/researchers_to_debut_veiled_the_darknet_powered_by_a_web_browser.php |date=17 ліпеня 2009 }}</ref> Праект так і не меў практычнага ўвасаблення. == Атакі на ананімныя сеткі == {{таксама|Аддаленыя сеціўныя атакі}} У агульным выпадку бяспека ананімнай сеткі прама прапарцыйна колькасці вузлоў-удзельнікаў сеткі. Паляпшэнне [[Раўнамернае дыскрэтнае размеркаванне|раўнамернасці статыстычнага размеркавання]] вузлоў таксама з’яўляецца дзейнай мерай супраць шматлікіх тыпаў [[Хакерская атака|атак]]. Улічваючы аматарскі характар ананімных сетак, галоўным каталізатарам іх развіцця з’яўляецца ступень даверу і супрацоўніцтва карыстальнікаў. Давер да сістэм такога класу магчымы толькі пры ўмове публічнасці крынічнага коду, асноватворных пратаколаў і праектнай дакументацыі. Аднак даследванні паказваюць, што нават у [[Праграмнае забеспячэнне|ПЗ]] руху [[Open Source]] могуць працяглы час заставацца незаўважнымі пакінутыя прафесіяналамі [[Бэкдор|патаемныя хады]],<ref>[http://www.securitylab.ru/news/383664.php Обнаружена опасная уязвимость в ядре Linux]</ref> у сувязі з чым надзвычай важная роля даследванняў экспертаў-аналітыкаў і [[Крыпталогія|крыптолагаў]]. === Таймінг-атака === {{main|Атака па часе}} Падрабязнае апісанне гэтай [[Хакерская атака|атакі]] было апублікавана даследчыкамі з [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскага ўніверсітэту]]. Яе сутнасць у тым, што ў сетках з малым часам чакання магчыма карэляцыя часу праходжяння [[IP-пакет|пакетаў]] з мэтай вызначэння рэальнай крыніцы звестак. Дзеля ажыццяўлення дадзенай [[Хакерская атака|атакі]] патрэбна кантраляваць пэўныя часткі сеткі — западозраныя выхады ананімных сетак і вузлы, падазроныя ў [[ананім]]най перадачы даных, альбо толькі ўваходы і выхады ананімных сетак. Шанцы атакуючыга на поспех пры ўжыванні дадзенай [[Хакерская атака|атакі]] могуць быць павялічаны, калі ў яго ёсць доступ да [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|сервера]], да якога далучаецца [[ананім]]ны карыстальнік. Атакуючы можа, напрыклад, прымусіць [[вэб-сервер]] дасылаць [[браўзер]]у звесткі з пэўнымі затрымкамі (напрыклад, выставіўшы розныя інтэрвалы затрымак для адказу [[вэб-сервер]]а на запыты індэкснай старонкі, выяваў і табліц стыляў). Гэта дазволіць выявіць у [[Шыфраванне|зашыфраваным]] [[сеціўны трафік|трафіку]] ананімнай сеткі «шаблоны» затрымак і, такім чынам, з пэўнай верагоднасцю адказаць на пытанне аб прыналежнасці выходзячага [[сеціўны трафік|трафіка]] ананімнай сеткі да «падазронага» карыстальніка. Метады абароны ад таймінг-атакі уключаюць унясенне зменных затрымак у характар інфармацыйнага абмену, перамешванне і аб’яднанне паведамленняў, перасылку іх блокамі фіксаванага памеру. === Атака на адбіткі === Атакуючы можа стварыць вялікую базу звестак папулярных [[вэб-сайт]]аў, якая будзе змяшчаць у сябе пэўныя параметры індэксных старонак (напрыклад, памер галоўнай старонкі ў байтах). Гэта дазволіць «адгадаць» сайт, які наведвае карыстальнік, шляхам аналізу колькасці перададзенага на ўваходны вузел ананімнай сеткі [[Шыфраванне|зашыфраванага]] [[сеціўны трафік|трафіка]]. === Асацыяцыя ананімнага і псеўданімнага трафіка === Атакуючы можа асацыяваць [[ананім]]ны [[сеціўны трафік|трафік]] з «падазраваным» вузлом у пэўных выпадках. Напрыклад, [[Tor]] накіроўвае ўсе злучэнні, створаныя ў пэўным часовым прамежку, у адзін ланцуг вузлоў. Такім чынам, можна асацыяваць псеўданімныя злучэнні з [[ананім]]нымі, калі яны былі створаны амаль адначасова. Напрыклад, пры адначасовай адсалцы файла [[Пратаколы перадачы даных|пратаколам]] [[FTP]] з [[ананім]]ным злучэннем і [[ICQ]] з псеўданімным злучэннем будзе ўжыты той жа ланцуг [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|сервераў]] сеткі [[Tor]] і адзіны выходны вузел. У гэтым выпадку атакуючы можа здагадацца, што абодва злучэнні былі здзейснены з аднаго камп’ютара і паспрабаваць атрымаць дадатковую інфармацю аб карыстальніку, які перадае файл, напрыклад праз нумар [[ICQ]]. === Атака на TCP timestamp === [[Хакерская атака|Атака]] складаецца ў тым, што значэнне [[TCP]] [[timestamp]] змяняецца на фіксаваную велічыню за адзінку часу і ў большасці выпадкаў адрозніваецца ў двух розных камп’ютараў. Атакуючы можа [[Аналізатар трафіка|праслухоўваць трафік]] VPN-сэрвісу і запісваць перададзеныя значэнні TCP timestamp. Паколькі [[VPN]] ажыццяўляе перадачу [[IP-пакет]]аў, то сістэма, якая стварыла VPN-злучэнне, будзе перадаваць TCP timestamp у [[Інкапсуляцыя, касп'ютарныя сеткі|інкапсуляваных]] [[IP-пакет|пакетах]]. Аналагічная [[Хакерская атака|атака]] магчыма і на прыхаваныя [[Вэб-сэрвіс|сэрвісы]] сеціва [[Tor]]. У гэтым выпадку ў ананімнай сецы перадаюцца толькі [[TCP]] даныя, аднак «доследны» вузел можа перадаваць TCP timestamp, напрыклад, у злучэннях праз [[Лакальная сетка|лакальнай сетцы]]. [[Хакерская атака|Атака]] палягае ў тым, што можна выклікаць пэўныя адхіленні ў значэннях лічыльнікаў TCP timestamp (напрыклад, шляхам [[DoS-атака|DoS-атакі]]). Ужывальнасць дадзенай [[Хакерская атака|атакі]] на прыхаваныя [[Веб-сэрвіс|сэрвісы]] [[Tor]] да гэтага часу пад пытаннем. === Іншыя атакі === Існуе мноства іншых [[Хакерская атака|атак]], якія скіраваны на пэўныя праграмы, якія ўжываюць ананімнае сеціва. Напрыклад: * Вызначэнне сапраўднага [[IP-адрас]]у карыстальніка праз выкананне ў яго [[браўзер]]ы [[Java-аплет]]аў і [[Adobe Flash|Flash]], альбо выкананне патрэбнага кода праз эксплуатацыю пэўных [[Уразлівасць (камп’ютарная бяспека)|уразлівасцяў]] [[браўзер]]а; * Вызначэнне сапраўднага [[IP-адрас]]у праз запыт прамога злучэння ў [[Пратаколы перадачы даных|пратаколах]] [[OSCAR, пратакол|Oscar]], [[MRIM]], [[MSN]] і інш. == Гл. таксама == * [[Ананімайзер]] * [[Вэб-проксі]] * [[Абарона персанальных звестак]] * [[Інтэрнэт-цэнзура]] * [[Інфармацыйная бяспека]] * [[Крыптаанархізм]] * [[Адкрыты проксі]] * [[Проксі-сервер]] * [[Рэмейлер]] * [[Свабода слова]] * [[Таямніца сувязі]] * [[Спіс праграм камп’ютарнага сачэння і радыёэлектроннай выведкі па краінам]] {{зноскі|2}} == Навуковыя працы == * {{кніга|аўтар=Andrei Serjantov |загаловак=On the anonymity of anonymity systems |адказны= |спасылка=https://www.cl.cam.ac.uk/techreports/UCAM-CL-TR-604.pdf |месца=[[United Kingdom]] |выдавецтва=[[Department of Computer Science and Technology, University of Cambridge|Computer Laboratory, University of Cambridge]] |год=2004 |том= |старонак=162 |старонкі= |isbn=}} * {{кніга |аўтар=Ryan Michael Craven |загаловак=Traffic Analysis of Anonymity Systems |адказны=Richard R. Brooks, Timothy Burg, Christopher Griffin |спасылка=http://etd.lib.clemson.edu/documents/1285776987/Craven_clemson_0050M_10692.pdf |месца=[[USA]] |выдавецтва=[[:en:Clemson University Graduate School|Graduate School of Clemson University]] |год=2010 |том= |старонак=85 |старонкі= |isbn= }}{{Недаступная спасылка}} == Спасылкі == * [http://www.anonymous-p2p.org/ Anonymous P2P] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050406053546/http://www.anonymous-p2p.org/ |date=6 красавіка 2005 }} * [http://www.ifap.ru/pr/2013/130416a.htm Настольная кніга кібердысідэнта: выданне для грамадзян і патрыётаў] * [https://www.pgpru.com/faq/anonimnostj Сеціўная ананімнасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160323071157/https://www.pgpru.com/faq/anonimnostj |date=23 сакавіка 2016 }} * [https://www.howtobypassinternetcensorship.org/ru.html Как Обойти Интернет Цензуру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120106185116/http://howtobypassinternetcensorship.org/ru.html |date=6 студзеня 2012 }} * [http://www.shpargalko.ru/2010/05/30/kak-poseshhat-zablokirovannye-sajty/ Как посещать заблокированные сайты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100605025743/http://www.shpargalko.ru/2010/05/30/kak-poseshhat-zablokirovannye-sajty/ |date=5 чэрвеня 2010 }} * [http://doc.elcat.kg/Misc/SOMag/content/2006/samag_02_39/samag2(39)-74-81.pdf Какова цена анонимности в Сети] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140425011139/http://doc.elcat.kg/Misc/SOMag/content/2006/samag_02_39/samag2(39)-74-81.pdf |date=25 красавіка 2014 }} * [http://www.xmarks.com/topic/darknet Darknet] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130122043342/http://www.xmarks.com/topic/darknet |date=22 студзеня 2013 }} * [https://plus.google.com/communities/104253064892524682250 Deep Web] * [http://sb.adverman.com/modules/myarticles/article_storyid_4.html Анонимный серфинг. Часть 1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140425011021/http://sb.adverman.com/modules/myarticles/article_storyid_4.html |date=25 красавіка 2014 }} * [http://sb.adverman.com/modules/myarticles/article_storyid_5.html Анонимный серфинг. Часть 2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140425005824/http://sb.adverman.com/modules/myarticles/article_storyid_5.html |date=25 красавіка 2014 }} * [http://www.xakep.ru/magazine/xa/120/026/1.asp За гранью невидимости] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121116224503/http://www.xakep.ru/magazine/xa/120/026/1.asp |date=16 лістапада 2012 }} * [http://forum.dobroe.ru/index.php?showtopic=19603 Сетевой камуфляж] * [https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=explorer&chrome=true&srcid=0B4rs5c-vL7KfMTYyMDBhODAtZDg3YS00ZmUxLTg5ZDMtMmMyYWZhNTFkMGRi&hl=ru Скрытое использование сети Интернет]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.securitylab.ru/contest/349471.php Пробив анонимности] {{Спосабы выхаду ў Інтэрнэт}} {{Механізмы бяспекі ў Інтэрнэце}} {{Ананімныя сеткі}} [[Катэгорыя:Ананімныя сеткі| ]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт-цэнзура]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя сеткі]] [[Катэгорыя:Сувязь]] toi81kddb0m80ybet5es5q4su42y9sp 100 193297 5146570 5145533 2026-05-25T15:51:09Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5146570 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Фёдар Сяргеевіч Фешчанка|2026-05-24T20:34:52Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Горкі каштан васьмітычынкавы|2026-05-23T11:14:21Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Апельсін (плод)|2026-05-22T15:26:11Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Тамара Амвросьеўна Будкевіч|2026-05-22T08:10:36Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уладзімір Пятровіч Заманскі|2026-05-17T17:40:15Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Векавы дуб (Шыпілавічы)|2026-05-06T15:10:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Векавы вяз (Мар’іна Горка)|2026-05-06T14:54:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Шыракалістае насаджэнне Старадарожскага лясгаса|2026-05-06T14:52:43Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Векавыя дрэвы Галынкаўскага лясніцтва|2026-05-05T16:37:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вяз-старажыл (Талуі)|2026-05-05T16:30:54Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Векавы дуб Касцюковіцкага лясгаса|2026-05-05T16:25:55Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Крыстапольскія векавыя дрэвы|2026-05-05T16:21:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Грушаўскі парк з дубам «Дэвайціс»|2026-05-05T10:03:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дуб і сасна|2026-05-05T09:46:09Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ліпа драбналістая «Ясянецкая»|2026-05-05T09:28:53Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Старадаўнія дубы Багушэўскага лясгаса|2026-05-05T09:16:33Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Жаўрук баравы|2026-04-20T09:12:42Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Знакі (фільм)|2026-04-19T13:49:48Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Сіеста|2026-04-17T19:57:58Z|Lš-k.}} {{Новы артыкул|Муха сіняя мясная|2026-04-17T19:19:15Z|JerzyKundrat}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> mnw81ltfmctpiw2a3m34yh52vhnzgag 100 193441 5146567 5146127 2026-05-25T15:50:32Z NirvanaBot 40832 +6 новых 5146567 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Японскі сад (Афіны)|2026-05-25T11:58:10Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Генуэзская школа|2026-05-25T10:22:38Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Парк Інакасіра|2026-05-25T10:16:36Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Сад Окума|2026-05-25T09:58:49Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Сады Хамарыкю|2026-05-25T09:45:36Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Тофуку-дзі|2026-05-25T09:34:31Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Рыжскі беларускі народны тэатр|2026-05-24T10:21:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вавілонская астраномія|2026-05-23T23:23:22Z|SimondR}} {{Новы артыкул|Штаб-кватэра UNESCO|2026-05-23T17:46:22Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Юкімі-даро|2026-05-23T14:11:34Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Японскі сад (Бад-Лангэнзальца)|2026-05-23T11:54:37Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Чэнстахоўская панарама|2026-05-23T00:36:35Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Царква Святой Тройцы (Магілёў)|2026-05-22T17:57:50Z|~2026-30662-63}} {{Новы артыкул|Вуліца Мічурына (Мінск)|2026-05-22T12:13:58Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Сакутэйкі|2026-05-22T10:48:16Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Сядзіба Стралкаў (Стралкава)|2026-05-21T15:38:35Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла (Арда)|2026-05-21T11:38:25Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Сядзіба Лабецкіх (Цясноўка)|2026-05-21T11:11:58Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Суікінкуцу|2026-05-21T10:39:55Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Сісі-адосі|2026-05-21T10:35:16Z|Γλωσσολαλιά}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 710matcrb2pxlmv5i0xkqygokjcgzr7 0 194982 5146656 4915093 2026-05-25T19:45:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146656 wikitext text/x-wiki {{футбаліст | імя = Аляксандр Жданаў | поўнае імя = Аляксандр Мікалаевіч Жданаў | выява = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Украіна}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = {{Сцяг|Украіна}} [[ФК Золачыў|Золачыў]] | нумар = | пазіцыя = [[абаронца (футбол)|абаронца]] | моладзевыя клубы = {{футбольная кар’ера |1998—2001| {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Металіст Харкаў|Металіст (Харкаў)]]|}} | клубы = {{футбольная кар’ера |2003—2006| {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Газавік-ХГВ|Газавік-ХГВ (Харкаў)]]|67 (8) |2006—2009| {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Львоў|Львоў]]|63 (1) |2007—2008| {{Арэнда}} {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Княжа|Княжа (Шчаслівае)]]|29 (1) |2009—2011| {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Крыўбас|Крыўбас (Крывы Рог)]]|45 (0) |2012—2013| {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Палтава|Палтава]]|42 (2) |2014| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Слуцк|Слуцк]]|11 (0) |2014—2015| {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Колас Зачэпыліўка|Колас (Зачэпыліўка)]]| |2016| {{Сцяг|Ізраіль||20px}} [[ФК Хапаэль Бейт-Шэан|Хапаэль (Бейт-Шэан)]]|15 (0) |2016| {{Сцяг|Ізраіль||20px}} [[ФК Бней Сахнін|Бней Сахнін]]|0 (0) |2016—2017| {{Сцяг|Ізраіль||20px}} [[ФК Макабі Нетанія|Макабі (Нетанія)]]|19 (0) |2017—2019| {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Металіст 1925 Харкаў|Металіст 1925 (Харкаў)]]|4 (0) |2020| {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Падолле Хмяльніцкі|Падолле (Хмяльніцкі)]]|0 (0) |2020| {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Маяк Валкы|Маяк (Валкы)]]|3 (0) |2020—2021| {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Падолле Хмяльніцкі|Падолле (Хмяльніцкі)]]|9 (2) |2021—| {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Золачыў|Золачыў]]|5 (0) }} | абнаўленне дадзеных аб клубе = 5 верасня 2021 }} {{Цёзкі2|Жданаў}} '''Аляксандр Жданаў''' (нар. {{ДН|27|5|1984}}, {{МН|Харкаў}}, [[УССР]]) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[абаронца (футбол)|абаронца]] клуба [[ФК Золачыў|«Золачыў»]]. == Клубная кар’ера == Выхаванец харкаўскага футбола, у ДЮФЛ выступаў за футбольную школу [[ФК Металіст Харкаў|«Металіста»]]. Вясной 2003 года пачаў выступы за аматарскую харкаўскую каманду [[ФК Газавік-ХГВ|«Газавік-ХГВ»]], якая брала ўдзел у спаборніцтвах пад эгідай ААФУ. Улетку таго ж года каманда атрымала прафесійны статус і наступныя тры сезоны Жданаў правёў у ёй, змагаючыся ў другой лізе чэмпіянату Украіны. === «Львоў» === У 2006 годзе перайшоў у клуб Першай лігі [[ФК Львоў|«Львоў»]], адыграўшы ў складзе якога адзін сезон, наступны правёў на правах арэнды ў камандзе «Княжа» з сяла Шчаслівага пад Кіевам. У пачатку сезона 2005/06 вярнуўся з арэнды ў «Львоў», які на той момант атрымаў права выступаць у Вышэйшай лізе чэмпіянату. У матчах Вышэйшай лігі дэбютаваў 20 ліпеня 2008, цалкам згуляўшы матч першага тура чэмпіянату супраць данецкага [[ФК Шахцёр Данецк|«Шахцёра»]], у якім львавяне атрымалі сенсацыйную перамогу 2:0. === «Крыўбас» === Летам 2009 года, пасля таго як «Львоў» вылецеў з эліты, Жданаў перайшоў у крыварожскі [[ФК Крыўбас Крывы Рог|«Крыўбас»]], у якім, як і ў папярэднім клубе, адразу стаў стабільна трапляць у асноўны склад. Дэбютаваў за крыварожскую каманду 18 ліпеня 2009 года зноў у гульні супраць «Шахцёра», на гэты раз данчане перамаглі 3:0. Пачынаючы з сезона 2011/12 пачаў рэдка трапляць у асноўны склад каманды і пасля яго завяршэння пакінуў клуб. === «Палтава» === Першую палову 2012 года знаходзіўся без каманды, а ў жніўні падпісаў кантракт з камандай Першай лігі [[ФК Палтава|«Палтавай»]]. У складзе палтаўскага клуба гуляў паўтары гады, быў трывалым іграком асновы. === «Слуцк» === У сакавіку 2014 года падпісаў кантракт з дэбютантам беларускай Вышэйшай лігі [[ФК Слуцк|«Слуцкам»]]<ref>{{Cite web |url=http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/stkshr/588281.html |title=Приключения иностранцев в Слуцке. Часть 1. |access-date=14 чэрвеня 2014 |archive-date=20 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320174054/http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/stkshr/588281.html |url-status=dead }}</ref>. У складзе слуцкага клуба адразу замацаваўся на пазіцыі цэнтральнага абаронцы. Але справы «Слуцка» ў чэмпіянаце пайшлі не лепшым чынам. 31 мая 2014 года, пасля трох разгромных паражэнняў запар, Жданаў упершыню апынуўся па-за стартавым складам у матчы з [[ФК Нафтан|«Нафтанам»]]. 13 чэрвеня 2014 года кантракт са «Слуцкам» па ўзаемнай згодзе быў скасаваны<ref>[http://by.tribuna.com/football/1021325994.html «Слуцк» расторг контракты с Микуляком и Ждановым]</ref><ref>[http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/stkshr/628424.html Приключения иностранцев в Слуцке. Часть 4. Первые потери]</ref>. === Познія гады === У ліпені 2014 года стаў іграком клуба [[ФК Колас Зачэпыліўка|«Колас»]] з [[Зачэпыліўка|Зачэпыліўкі]], за які выступаў у чэмпіянаце [[Харкаўская вобласць|Харкаўскай вобласці]]. Правёў у камандзе паўтары гады, стаў яе капітанам. У 2015 годзе ў складзе «Коласа» заняў трэцяе месца ў аматарскім чэмпіянце Украіны. У пачатку 2016 года з’ехаў у Ізраіль, дзе гуляў спачатку за [[ФК Хапаэль Бейт-Шэан|«Хапаэль» (Бейт-Шэан)]], а пазней перайшоў у [[ФК Макабі Нетанія|«Макабі»]] з [[Нетанія|Нетаніі]]. Улетку 2017 года вярнуўся ва Украіну, далучыўшыся да клуба [[ФК Металіст 1925 Харкаў|«Металіст 1925»]]. У сезоне 2019/20 стаў звычайна заставацца на лаўцы запасных, і ў студзені 2020 года пакінуў клуб. У лютым 2020 года падпісаў кантракт з хмяльніцкім [[ФК Падолле Хмяльніцкі|«Падоллем»]], але ў ліпені і жніўні 2020 гуляў за аматарскі «Маяк» з [[Валкы|Валкаў]] у чэмпіянаце Харкаўскай вобласці, а сезон 2020/21 правёў у «Падоллі» ў Другой лізе. У ліпені 2021 года зноў апынуўся ў чэмпіянаце ХАркаўскай вобласці ў складзе «Золачыва». == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жданаў Аляксандр Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Украіны]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Золачыў]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Падолле Хмяльніцкі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Маяк Валкы]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Металіст 1925 Харкаў]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Макабі Нетанія]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Бней Сахнін]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Хапаэль Бейт-Шэан]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Колас Зачэпыліўка]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Слуцк]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Палтава]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Крыўбас Крывы Рог]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Львоў]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Княжа Шчаслівае]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Газавік-ХГВ]] 31ihvs8xba510okubj1ylnw874mmbhq 1 196405 5146637 2923395 2026-05-25T18:53:38Z ~2026-31118-56 168762 /* какое растояние от земли */ новы падраздзел 5146637 wikitext text/x-wiki {{пераклад|ru|Юпитер}} == какое растояние от земли == растояние от земли [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-31118-56|&#126;2026-31118-56]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-31118-56|размова]]) 21:53, 25 мая 2026 (+03) 3si9izw6gsxis7dyccysolcgh3mmvrt 5146685 5146637 2026-05-25T21:06:06Z MocnyDuham 99818 Адкат праўкі [[Special:Diff/5146637|5146637]] аўтарства [[Special:Contributions/~2026-31118-56|~2026-31118-56]] ([[User talk:~2026-31118-56|размовы]]) [[ВП:ЧНЗВ]] 5146685 wikitext text/x-wiki {{пераклад|ru|Юпитер}} 59tiyzm0vhdpd3882lvx5jo4r3ag4fh 0 200408 5146706 5117504 2026-05-25T21:58:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146706 wikitext text/x-wiki {{ДД | імя = Аляксандр Гацук | жанчына = | выява = | шырыня партрэта = | подпіс = | тытул = інспектаp Пухавіцкага раённага аддзела народнай адукацыі | перыядпачатак = | перыядканец = | прэзідэнт = | прэм'ер = | папярэднік = | пераемнік = | тытул_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | прэм'ер-міністр_2 = | прэзідэнт_2 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | нацыянальнасць = {{сцяг Беларусі (1991-1995)}} [[беларусы|беларус]] | партыя = [[УКП(б)]] | сужэнец = | дзеці = | адукацыя = вышэйшая | рэлігія = | бацька = | маці = | узнагароды = }} {{цёзкі2|Гацук}} '''Алякса́ндар Сямёнавіч Гацу́к''' ({{ДН|||1897}}, мястэчка [[Сялец (Івацэвіцкі раён)|Сялец]], [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі павет]], [[Гродзенская губерня]], цяпер {{МН|Івацэвіцкі раён|у Івацэвіцкім раёне|}}, [[Брэсцкая вобласць]] — {{ДС|1|2|1938}}, {{МС|Мінск||}}, турма [[НКУС]]) — беларускі грамадска-[[палітычны дзеяч]], член [[УКП(б)]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1897 годзе ў м. [[Сялец (Івацэвіцкі раён)|Сялец]] [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў сялянскай сям’і. Працаваў інспектаpам [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раённага]] аддзела народнай адукацыі. Быў жанаты, меў двох дзяцей. Арыштаваны 9 верасня 1937 года ў пасёлку [[Мар’іна Горка]] Пухавіцкага раёна. Асуджаны 9 снежня 1937 года тройкай НКУС як «агент польскай разведкі» да вышэйшай меры пакарання. Расстраляны 1 лютага 1938 года. Рэабілітаваны пракурорам [[БВА|Беларускай ваеннай акругі]] 31 сакавіка 1989 года. Асабовая справа Г. № 21740-с з фотаздымкам захоўваецца ў архіве [[KДБ Беларусі]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://lists.memo.ru/index4.htm Александр Семенович Гацук] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028163435/http://lists.memo.ru/index4.htm |date=28 кастрычніка 2018 }}{{ref-ru}} * [http://www.marakou.by/by/davedniki/repres_nastaunik/tom-iv-kniga-i/index_23514.html Аляксандр Сямёнавіч ГАЦУК] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305020144/http://www.marakou.by/by/davedniki/repres_nastaunik/tom-iv-kniga-i/index_23514.html |date=5 сакавіка 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гацук, Аляксандр}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] 7sd442n89q0stuysfdx7n5zodtj0i2o 0 202641 5146595 5134050 2026-05-25T17:06:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146595 wikitext text/x-wiki {{redirect|Калчак}} {{Дзяржаўны дзеяч | пасада = [[Вярхоўны кіраўнік|Вярхоўны кіраўнік Расіі]] | імя = Аляксандр Васільевіч Калчак | папярэднік = пасада заснавана | пераемнік = падчас катастрофы [[Усходні фронт Рускай арміі|Усходняга фронту]] А. В. Калчаком было прынята рашэнне пра перадачу ўлады [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікіну]], аднак на практыцы яно не было рэалізавана. | сцяг = SupremeRulerFlag.jpg | сцяг2 = Coat of Arms of Russia (1919).png | перыядпачатак = [[18 лістапада]] [[1918]] года | перыядканец = [[4 студзеня]] [[1920]] года | пасада_2 = Вярхоўны Галоўнакамандуючы [[Руская армія (1919)|Рускай арміяй]] | сцяг_2 = FlagOfGlavkoverh.svg | сцяг2_2 = Coat of Arms of Russia (1919).png | перыядпачатак_2 = [[18 лістапада]] [[1918]] года | перыядканец_2 = [[4 студзеня]] [[1920]] года | пераемнік_2 = [[Васіль Георгіевіч Болдыраў|В. Г. Болдыраў]] | тытул_3 = [[Расійскі ўрад (1919)|Ваенны і марскі міністр Расійскага ўрада]] | сцяг_3 = Flag of Russia.svg | сцяг2_3 = Coat of Arms of Russia (1919).png | перыядпачатак_3 = [[5 лістапада]] | перыядканец_3 = [[20 лістапада]] [[1918]] года | папярэднік_3 = [[Аляксандр Іванавіч Вярхоўскі]] | пераемнік_3 = [[Міхаіл Іванавіч Смірноў (контр-адмірал)|Міхаіл Іванавіч Смірноў]] (марскі міністр)<br />[[Мікалай Аляксандравіч Сцяпанаў]] (ваенны міністр) | тытул_4 = Галоўнакамандуючы Імператарскім Чарнаморскім флотам | сцяг_4 = Naval Ensign of Russia.svg | сцяг2_4 = Flag of Russia.svg | перыядпачатак_4 = [[28 чэрвеня]] [[1916]] года | перыядканец_4 = [[7 чэрвеня]] [[1917]] года | папярэднік_4 = {{нп3|Андрэй Аўгуставіч Эбергард|Андрэй Аўгуставіч Эбергард|ru|Эбергард, Андрей Августович}} | пераемнік_4 = [[Веніямін Канстанцінавіч Лукін]] | маці = Вольга Ільінічна | дзеці = 3 (дзяўчынка (нарадзілася ў 1905 годзе і не пражыла і месяца),<br/> Расціслаў (1910—1965),<br/>Маргарыта (1913—1914)) | выява =Vice-AdmiralKolchak.jpg | шырыня =290px | аўтограф = Aleksandr Kolchak Signature.svg | апісанне выявы = [[Вярхоўны кіраўнік]] Расіі і Вярхоўны Галоўнакамандуючы [[Руская армія (1919)|Рускай арміяй]]<br />адмірал А. В. Калчак | апісанне = рускі военачальнік, кіраўнік [[Белы рух|Белага руху]]. |арыгінал імя = {{lang-ru|Александр Васильевич Колчак}} |прыналежнасць = {{Расійская імперыя}}<br />{{Сцяг|Расія}} [[Расійская дзяржава (1918—1920)|Дзяржава Расійская]] |гады службы = [[1886]]—[[1920]] |званне = {{РІА, Адмірал|nocat=1}} |род войскаў = {{Андрэеўскі сцяг}} [[Ваенна-марскі флот Расійскай імперыі|Флот]] |камандаваў = эсмінцам «''Сярдзіты''»;<br />артылерыйскай батарэяй;<br />эсмінцам «''Усурыец''»;<br />эсмінцам «''Пагранічнік''»;<br />міннай дывізіяй Балтыйскага флоту;<br />[[Чарнаморскі флот Расійскай імперыі|Чарнаморскім флотам]] (камандуючы);<br />Вярхоўны Галоўнакамандуючы [[Руская армія (1919)|Рускай арміяй]] |бітвы = [[Руска-японская вайна]]<br />[[Першая сусветная вайна]]<br />[[Грамадзянская вайна ў Расіі]] |рэлігія = [[праваслаўе]] |узнагароды ={{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Святога Георгія 3 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святога Георгія 4 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святога Уладзіміра 3 ступені з мячамі}}{{!!}}{{Ордэн Святога Уладзіміра 4 ступені з мячамі і бантам}} {{!}}- {{!}}{{Ордэн Святой Ганны 1 ступені з мячамі}}{{!!}}{{Ордэн Святой Ганны 2 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святой Ганны 4 ступені з надпісам «За адвагу»}}{{!!}}{{Ордэн Святога Станіслава 1 ступені з мячамі}} {{!}}- {{!}}{{Ордэн Святога Станіслава 2 ступені з мячамі}} {{!}}- {{!}}[[Выява:Alex-george ribbon bar (alternative).jpg|40px|border|link=Медаль «У памяць руска-японскай вайны»|Сярэбраны медаль «У памяць руска-японскай вайны»]]{{!!}}[[Выява:State colours ribbon.png|40px|border|link=Медаль «У памяць 300-годдзя валадарання дому Раманавых»|Медаль «У памяць 300-годдзя валадаранні дому Раманавых»]]{{!!}}[[Выява:Band to Order St Alexander Nevsky.png|40px|border|link=Медаль «У памяць валадарання імператара Аляксандра III»|Медаль «У памяць валадарання імператара Аляксандра III»]]{{!!}} [[Выява:Band to Order St Andr.png|40px|border|link=Медаль «У памяць 200-годдзя марской бітвы пры Гангуце»]] {{!}}} [[Выява:Золотой эфес2.jpg|border|link=Залатая зброя «За адвагу»]] {{{!}} {{!}}[[Выява:Port-Artur Kreuz ofizier.jpg|80px|border|link=Крыж «За Порт-Артур»|Крыж «За Порт-Артур»]] {{!}}}'''''<small> [[Кабінет Яго Імператарскай Вялікасці|«Падарунак з кабінета Яго Імператарскай Вялікасці»]] </small>''''' {{{!}} {{!}}} '''''[[Залатая зброя — корцік]]''''' {{{!}} {{!}}}'''''<small> Замежныя ўзнагароды:</small>''''' {{{!}} {{!}}{{Афіцэр ордэна Ганаровага легіёна}}{{!!}}{{Рыцар-камандор ордэна Лазні}} {{!}}} }} '''Алякса́ндр Васі́льевіч Калча́к''' ({{lang-ru|Александр Васильевич Колчак}}; {{OldStyleDate|16|лістапада|1874|4|лістапада}}<ref group="заўв">Падчас допытаў у Іркуцку Калчак гаварыў, што нарадзіўся ў 1873 годзе. Гл. [[:s:ru:Протоколы заседаний чрезвычайной следственной комиссии по делу Колчака/1|тэкст пратакола допыту]].</ref>, сяло Аляксандраўскае, [[Санкт-Пецярбург]] — [[7 лютага]] [[1920]], [[Іркуцк]]) — [[Расійская імперыя|расійскі]] ваенны і палітычны дзеяч, флатаводзец, навуковец-[[Акіяналогія|акіянограф]], палярны даследчык. Належаў да дваранскага роду. З’яўляўся адным з найбуйнейшых палярных даследчыкаў канца [[XIX]] — пачатку [[XX]] стагоддзяў, пасля знікнення групы [[Эдуард Васільевіч Толь|барона Толя]] ў час [[Руская палярная экспедыцыя|экспедыцыі 1900—1902 гадоў]] арганізаваў [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|уласную экспедыцыю для яго выратавання]]. Удзельнік [[Руска-японская вайна|Руска-японскай вайны]]. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] камандаваў міннай дывізіяй [[Балтыйскі флот ВМФ Расіі|Балтыйскага флоту]] ([[1915]]—[[1916]]), [[Чарнаморскі флот Расійскай імперыі|Чарнаморскім флотам]] ([[1916]]—[[1917]]). [[Ордэн Святога Георгія|Георгіеўскі кавалер]], [[адмірал]] ([[1918]]). Правадыр [[Белы рух|Белага руху]] ў час [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]]. [[Вярхоўны кіраўнік|Вярхоўны кіраўнік Расіі]] ([[1918]]—[[1920]]). Вярхоўны галоўнакамандуючы [[Руская армія (1919)|Рускай арміяй]]. {{TOChidden}} == Паходжанне == Род Калчакоў адносіўся да служылага дваранства [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], быў даволі шырокім, у розных пакаленнях яго прадстаўнікі вельмі часта аказваліся звязанымі з ваеннай справай{{sfn|Плотников|1998|с=11|name=P11}}. Само прозвішча «''Калчак''» — [[Цюркскія мовы|цюркскага паходжання]] і азначае «''меч''», «''шабля''»<ref>«Словарь русских фамилий». («Ономастикон»)</ref>. Згодна з адной легендай, продкам А. В. Калчака быў [[Асманская імперыя|турэцкі]] ваенны, камендант крэпасці [[Хацін|Хатын]] на [[Днестр|Днястры]], нашчадкі якога, нібы, атрымалі пазней расійскае падданства. Аднак ніякіх довадаў, што сведчаць пра родныя сувязі «''новых''» Калчакоў, пачынаючы з Лук’яна, з хатынскім камендантам і яго сынам, не існуе. Сучасныя расійскія гісторыкі паказваюць, што, хутчэй за ўсё, Калчакі аказаліся ў Расіі не раней [[Падзелы Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] у [[1793]] годзе — значна пазней падзей, звязаных з [[Руска-турэцкая вайна (1735—1739)|руска-турэцкай вайной]] і паланеннем хатынскага каменданта рускімі войскамі{{sfn|Зырянов|2012|с=8}}<ref>''Кручинин А. С.'' Адмирал Колчак: жизнь, подвиг, память. — М.: АСТ, Астрель, Полиграфиздат, 2010. — 538 с. — ISBN 978-5-17-063753-9</ref>. У крыніцах часоў [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]] і [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]] згадваецца сотнік створанага ў [[1803]] годзе {{нп3|Бугскае казачае войска|Бугскага казачага войска|ru|Бугское казачье войско}}, якое ахоўвала межы Расіі па Днястры, Лук’ян Калчак. Ён атрымаў зямельны надзел у {{нп3|Ананьеўскі павет|Ананьеўскім павеце|ru|Ананьевский уезд}} [[Херсонская губерня|Херсонскай губерні]], блізу [[Балта|Балты]], — прадзед А. В. Калчака. Два сыны сотніка, Іван і Фёдар, пасля смерці бацькі падзялілі паміж сабой яго маёнтак. Фёдар Лук’янавіч выбраў ваенную службу і даслужыўся да чыну [[палкоўнік]]а. Іван Лук’янавіч прадаў сваю частку маёнтка і з’ехаў у [[Адэса|Адэсу]], дзе набыў дом і паступіў на грамадзянскую службу. Матэрыялы рэвізіі 40-х гадоў XIX стагоддзя далі падставы для ўказа [[Урадаўнічы сенат|Сената]] ад [[1 мая]] [[1843]] года, якім Калчакі былі зацверджаны ў [[Расійскае дваранства|патомным дваранстве]] і занесены ў радаводную кнігу дваран Херсонскай губерні{{sfn|Зырянов|2012|с=8}}{{sfn|Плотников|1998|с=12}}. Іван Лук’янавіч быў бацькам шматдзетнага сямейства: ён выхаваў траіх сыноў і некалькіх дачок. Сыноў клікалі Васілём, Пятром і Аляксандрам. Усе яны выбралі для сябе ваенную кар’еру, сталі марскімі артылерыстамі. Малодшы сын, Пётр, даслужыўся да [[Капітан 1-га рангу|капітана 1-га рангу]]; Аляксандр, ад якога ўзяла пачатак сярэдняя лінія Калчакоў — памешчыкаў [[Тамбоўская губерня|Тамбоўскай губерні]], скончыў службу ў чыне [[генерал-маёр]]а. [[Файл:KolchakParents.jpg|thumb|350px|Бацькі А. В. Калчака.]] Старэйшы сын, [[Васіль Іванавіч Калчак|Васіль]], нарадзіўся [[1 студзеня]] [[1837]] года. Выхоўваўся ў адэскай {{нп3|Рышэльеўская гімназія|Рышэльеўскай гімназіі|ru|Ришельевский лицей}}, добра ведаў [[Французская мова|французскую мову]] і быў прыхільнікам французскай культуры. Васіль рыхтаваўся бацькамі да грамадзянскай службы, але ў [[1853]] годзе пачалася [[Крымская вайна]] і Васіль паступіў на службу ў марскую артылерыю Чарнаморскага флоту ў малодшым афіцэрскім чыне. Падчас абароны {{нп3|Малахаў курган|Малахава кургана|ru|Малахов курган}} вылучыўся і быў узнагароджаны [[Георгіеўскі крыж|салдацкім Георгіеўскім крыжам]]. Чын [[прапаршчык]]а В. І. Калчак атрымаў, быўшы параненым пры {{нп3|Абарона Севастопаля, 1854—1855|абароне Севастопаля|ru|Оборона Севастополя (1854—1855)}}. Пасля вайны ён скончыў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны горны ўніверсітэт|Горны інстытут у Пецярбургу]] і быў камандзіраваны для праходжання практыкі на [[Урал]], у [[Златавуст]]. Далейшы лёс Васіля Іванавіча быў звязаны з {{нп3|Абухаўскі завод|Абухаўскім сталеліцейным заводам|ru|Обуховский завод}}, пачынаючы з яго пуску ў [[1863]] годзе. Аж да адстаўкі ён служыў тут прыёмшчыкам {{нп3|Марское міністэрства Расійскай імперыі|Марскога міністэрства|ru|Морское министерство Российской империи}}, меў рэпутацыю чалавека простага і вельмі педантычнага. Быў спецыялістам у вобласці артылерыі, апублікаваў шэраг навуковых прац пра сталеліцейную вытворчасць, у [[1903]] годзе выйшла яго кніга па гісторыі Абухаўскага завода. Пасля выхаду ў адстаўку ў [[1889]] годзе (з прысваеннем генеральскага звання) яшчэ 15 гадоў працягваў працаваць на заводзе, будучы кіраўніком {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінга|ru|Пудлингование}}-пракатнай майстэрні{{sfn|Зырянов|2012|с=9—11|name=Z9-11}}{{sfn|Плотников|1998|с=13|name=P13}}. [[Файл:Troitskaya church.JPG|250px|thumb|left|[[Траецкая царква «Куліч і Пасха»]], дзе быў ахрышчаны Аляксандр Васільевіч Калчак.]] Сям’я маці А. В. Калчака — Посахавых — паходзіла з [[Данскія казакі|данскіх казакоў]]. Вольга Ільінічна ([[1855]]—[[1894]]) паходзіла з купецкай сям’і<ref>''Н. А. Кузнецов'' [http://ostrov-kolchak.narod.ru/Kolchak1.html Адмирал Александр Васильевич Колчак].</ref>. Яе бацька Ілья Міхайлавіч быў [[Ганаровыя грамадзяне|патомным ганаровым грамадзянінам]], шматгадовым {{нп3|Гласны|гласным|uk|Гласний}} Адэскай гарадской думы<ref>{{кніга|аўтар= Шерстобитов В. В.|загаловак=Колчак|спасылка=|месца=Одесса|выдавецтва=КП ОГТ|год=2009|старонак=135|старонкі=5|isbn=}}</ref>. У [[1920]] годзе ён быў расстраляны савецкімі карнымі органамі<ref name = P11/>. Вольга Ільінічна мела спакойны і ціхі характар, адрознівалася набожнасцю<ref name=Z9-11/> і імкнулася ўсімі сіламі перадаць яе і сваім дзецям{{sfn|Кручинин|2010|с=13}}. Пажаніўшыся ў пачатку 1870-х гадоў, бацькі А. В. Калчака пасяліліся каля Абухаўскага завода, у сяле Аляксандраўскім, практычна за тагачаснай гарадской мяжой. Жонка была на 18 гадоў маладзейшай за мужа<ref name=Z9-11/>. [[4 лістапада]] [[1874]] года ў іх нарадзіўся сын Аляксандр{{sfn|Кручинин|2010|с=12}}. Дакумент пра нараджэнне сведчыць: {{пачатак цытаты}}…у метрычнай [[1874]] года кнізе Траецкай царквы с. Аляксандраўскага Санкт-Пецярбургскага павета пад № 50 паказана: <dd>Марской артылерыі ў [[штабс-капітан]]а Васіля Іванавіча Калчака і законнай жонкі яго Вольгі Ільінічны Калчак, абодвух праваслаўных і першашлюбных, сын Аляксандр нарадзіўся [[4 лістапада]], ахрышчаны [[15 снежня]] [[1874]] года. Хроснымі бацькамі яго былі: штабс-капітан марскі Аляксандр Іванавіч Калчак і ўдава калежскага сакратара Дар’я Піліпаўна Іванова.</dd>{{канец цытаты|крыніца=<ref>''Дроков С. В.''. Исторические портреты: Александр Васильевич Колчак // Вопр. истории. — № 1. — 1991. — С. 50.</ref>}} [[Хрышчэнне|Хрысцілі]] хлопчыка ў мясцовай [[Траецкая царква «Куліч і Пасха»|Траецкай царкве]]. Хросным бацькам нованароджанага быў яго дзядзька, малодшы брат бацькі{{sfn|Зырянов|2012|с=12}}. == Гады вучобы == === Класічная гімназія === [[Файл:MorskoyKadetskiyKorpus.jpg|left|250px|thumb|Будынак Марскога кадэцкага корпуса. Паштоўка пачатку XX стагоддзя.]] Са своеасаблівых па форме [[:ru:s:допросы Колчака Чрезвычайной следственной комиссией|ўспамінаў А. В. Калчака]] пра яго ранняе дзяцінства можна даведацца наступнае: <blockquote>Я праваслаўны, да паступлення ў школу я атрымаў сямейнае выхаванне пад кіраўніцтвам бацькі і маці.</blockquote> Рэлігійнае выхаванне Аляксандр, меркавана, атрымаў ад сваёй маці, якая часта вадзіла дзяцей у царкву блізу Абухаўскага завода{{sfn|Зырянов|2012|с=14}}. У [[1885]]—[[1888]] гадах Аляксандр вучыўся ў Шостай пецярбургскай класічнай гімназіі, дзе скончыў тры класы з васьмі. Шостая гімназія ў параўнанні з іншымі сталічнымі навучальнымі ўстановамі мела даволі дэмакратычны склад навучэнцаў. У адным класе з Аляксандрам навучаліся прадстаўнікі {{нп3|Саслоўі ў Расійскай імперыі|ўсіх асноўных класаў і саслоўяў|ru|Сословия в Российской империи}}. Значная частка вучняў была дзецьмі дробных чыноўнікаў, бацькі-афіцэры дзяцей-вучняў гімназіі таксама былі ў невялікіх чынах. Сын [[падпалкоўнік]]а Аляксандр Калчак і [[Вячаслаў Рудольфавіч Мянжынскі|Вячаслаў Мянжынскі]], сын [[Стацкі саветнік|стацкага саветніка]], будучы [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|чэкіст]] і наступнік [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Ф. Э. Дзяржынскага]] на пасту кіраўніка [[АДПУ пры СНК СССР|АДПУ]], прадстаўлялі «''эліту''» грамадства. Аляксандр вучыўся дрэнна і пры пераводзе ў трэці клас, атрымаўшы двойку па [[Руская мова|рускай мове]], тройку з мінусам па [[Лацінская мова|лацінскай]], тройку па [[Матэматыка|матэматыцы]], тройку з мінусам па [[Нямецкая мова|нямецкай]] і двойку па [[Французская мова|французскай]] мовах, ледзь не быў пакінуты «''на другі год''». На паўторных вусных экзаменах па рускай і французскай мовах выправіў адзнакі на тры з мінусам і быў пераведзены ў трэці клас{{sfn|Зырянов|2012|с=15}}. === Марскі корпус === У [[1888]] годзе «''па ўласным жаданні і па жаданні бацькі''» Аляксандр паступіў у {{нп3|Марскі кадэцкі корпус|Марское вучылішча|ru|Морской кадетский корпус}}. У сценах Марскога вучылішча заўсёды адначасова навучаліся шмат сваякоў, і родныя сувязі, без сумневу, дапамагалі маладым выхаванцам асвоіцца ў незнаёмым становішчы. Першы з Калчакоў у Марскім вучылішчы, Аляксандр Фёдаравіч, скончыў установу яшчэ ў [[1878]] годзе, таму ў яго стрыечнага пляменніка, у адрозненне ад большасці выхаванцаў, не было ў вучылішчы нікога, да каго можна было б у цяжкую хвіліну звярнуцца па дапамогу. Калчаку дапамагала моцнае сяброўства з адным з аднакурснікаў Дзмітрыем Філіпавым, з якім Аляксандр пазнаёміўся яшчэ да паступлення ў вучылішча{{sfn|Зырянов|2012|с=18}}. З пераходам з гімназіі ў Марское вучылішча стаўленне да навукі ў юнага Аляксандра змянілася: вучоба ўлюбёнай справе для яго стала асэнсаваным заняткам, з’явілася і пачуццё адказнасці. У сценах Марскога кадэцкага корпуса, як з [[1891]] года стала звацца вучылішча, выявіліся здольнасці і таленты Калчака. Ён шмат і зацята працаваў, старанна вывучаў навукі, ваенна-марскую справу. З’явіліся вынікі. Аляксандр вылучаўся поспехамі: ён ішоў у сваім выпуску то першым, то другім, перыядычна мяняючыся месцамі са сваім сябрам Філіпавым{{sfn|Зырянов|2012|с=21}}<ref name = P13/>. Аўтар апублікаванага ў [[1944]] годзе артыкула «''Выпуск Калчака''» [[контр-адмірал]] і пісьменнік-марыніст Д. В. Нікіцін, які навучаўся ў Марскім корпусе адначасова з Калчаком, пісаў{{sfn|Зырянов|2012|с=20}}{{sfn|Плотников|1998|с=14|name=P14}}{{sfn|Кручинин|2010|с=15}}: {{quotation|У трэцяй роце корпуса ідзе вечаровае рыхтаванне ўрокаў. …за сваімі канторкамі, абстаўленымі ўздоўж доўгага пакоя… сядзяць кадэты і зубраць. Сярод лёгкага, як шолах лісця, шуму, няўхільнага, калі некалькі дзясяткаў людзей займаюцца навукай, да мяне даносіцца чыйсьці нягучны, але незвычайна выразна прамаўляючы кожнае слова, як бы аддрукоўваючы кожны асобны склад голас: «''Перадусім ты павінен знайсці ў пятай табліцы велічыню косінуса…''»<br /><br />Кадэт, сярэдняга ўзросту, стройны, хударлявы брунет з незвычайным, паўднёвым тыпам твару і арліным носам павучае высокага і мажнага кадэта, які падышоў да яго. Той глядзіць на свайго [[ментар]]а з надзеяй… Ментар гэты, адзін з першых кадэтаў па класе, быў як бы сталай даведкавай кнігай для яго менш паспяховых таварышаў. Калі што было незразумела ў матэматычным заданні, выхад адзін: «''Трэба Калчака спытаць''».|''Никитин Д. В.'' Выпуск Колчака // Морские записки. — Нью-Йорк, 1944. — № 3. — С. 234—235.}} У [[1890]] годзе Калчак упершыню выйшаў у мора. [[12 мая]] па прыбыцці ў [[Кранштат]] Аляксандр разам з іншымі малодшымі кадэтамі быў прызначаны на {{нп3|Князь Пажарскі, фрэгат|браняносны фрэгат «''Князь Пажарскі''»|en|Russian ironclad Kniaz Pozharsky}}. На гэтым караблі быў падняты і сцяг камандуючага навучальнай эскадрай контр-адмірала Ф. А. Геркена. Эскадра пад яго камандаваннем падчас навучальнага плавання заходзіла ў [[Прыморск (Ленінградская вобласць)|Б’ёрке]], [[Хельсінкі|Гельсінгфорс]], [[Талін|Рэвель]] і [[6 жніўня]] вярнулася ў Кранштат. Падчас плавання Калчак разам з іншымі малодшымі выхаванцамі займаўся на шлюпках. Да канца вучобы адбыліся агульныя вяслярныя і парусныя гонкі, а потым прайшло і {{нп3|дэсант|дэсантнае|ru|Десант}} вучэнне{{sfn|Зырянов|2012|с=22}}. {{нп3|Гардэмарын|Гардэмарыны|ru|Гардемарин}}, згодна з навучальнай праграмай Марскога корпуса, павінны былі браць удзел у навучальнай экскурсіі на Абухаўскім сталеліцейным заводзе для атрымання агульнага ўяўлення пра «''паслядоўныя працэсы поўнай фабрыкацыі гармат… а таксама і пра прыгатаванне сталі''». Аляксандр шмат разоў бываў у бацькі на заводзе і імкнуўся дасканала вывучыць вытворчасць. Аднак заняткі ў Марскім корпусе прымусілі адкласці астатнія справы і захапленні. Тым часам вядома, што англійскі вынаходнік і гарматны кароль {{нп3|Уільям Джордж Армстранг|У. Дж. Армстранг|ru|Армстронг, Уильям Джордж}}, які прыязджаў на Абухаўскі завод, прапанаваў Аляксандру адправіцца ў [[Англія|Англію]], вывучыць справу на яго заводах і стаць інжынерам. Аднак жаданне «''плаваць і служыць у моры''» ў жаданнях і марах маладога Калчака ўзяло верх{{sfn|Зырянов|2012|с=23|name=Z23}}. У [[1892]] годзе Аляксандр быў узведзены ў малодшыя [[унтэр-афіцэр]]ы<ref name=P13/>. Калі ён перайшоў у гардэмарынскі клас, то быў узведзены ў [[Фельдфебель|фельдфебелі]] — як найлепшы па навуках і паводзінах, у ліку нешматлікіх на курсе — і прызначаны настаўнікам у малодшую роту. Кадэт той роты, пазней на працягу доўгіх гадоў сябар і памочнік Калчака, яго першы біёграф, [[Міхаіл Іванавіч Смірноў (контр-адмірал)|М. І. Смірноў]] успамінаў пра той час<ref name = P13/><ref name = Z23/>{{sfn|Кручинин|2010|с=14|name=K14}}: {{quotation|У [[1893]] годзе гардэмарын Калчак быў прызначаны фельдфебелем малодшай роты. Тут я з ім упершыню пазнаёміўся, быўшы выхаванцам малодшай роты. Калчак, малады чалавек невысокага росту з засяроджаным поглядам жывых і выразных вачэй, глыбокім грудным голасам, вобразнасцю выдатнай рускай гаворкі, сур'ёзнасцю думак і ўчынкаў выклікаў у нас, хлопчыкаў, глыбокую да сябе павагу. Мы адчувалі ў ім маральную сілу, якой немагчыма не падпарадкоўвацца, адчувалі, што гэта той чалавек, за якім трэба беспярэчна ісці. Ніводны афіцэр-выхавальнік, ніводны выкладчык корпуса не выклікаў у нас такога пачуцця перавагі, як гардэмарын Калчак. У ім быў бачны будучы правадыр.|''Смирнов М. И.'' Адмирал А. В. Колчак. — Париж, 1930. — С. 8.}} У [[1894]] годзе, выпускным для маладога афіцэра, у яго жыцці адбыліся яшчэ дзве важныя падзеі. На саракавым годзе жыцця пасля доўгай хваробы памерла маці. У гэтым жа годзе на прастол уступіў імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]], з якім Аляксандр Васільевіч цягам свайго жыцця некалькі разоў сустракаўся і чый адыход ад улады пазней вызначыў і сканчэнне ваенна-марской кар’еры Калчака{{sfn|Зырянов|2012|с=24}}. Па сканчэнні выпускнога навучальнага года гардэмарыны прайшлі месячнае складанае плаванне на [[Карвет|карвеце]] «''Скобелеў''» і прыступілі да здачы выпускных экзаменаў. На экзамене па марской справе Калчак адзіны з выпуску адказаў на ўсе пятнаццаць зададзеных пытанняў. Што да астатніх экзаменаў, то Калчак усе з іх таксама вытрымаў на «''выдатна''», апроч міннай справы, якая стала пазней на практыцы прадметам яго гонару, па якім задавальняльна адказаў на чатыры з шасці пытанняў. У спісе, складзеным пасля экзаменаў у парадку змяншэння паспяховасці, Калчак значыўся ў выпуску на першым месцы. Яго сябар Філіпаў ішоў другім, аднак саступаў Калчаку толькі ў ацэнцы за паводзіны. Калчак абурыўся, што кандуітны журнал вызначае першае месца ў выпуску, і адмовіўся ад першасці на карысць Філіпава, якога лічыў больш здольным за сябе. Камісія была змушана палічыцца з яго думкай, і ў выніку Аляксандр Васільевіч стаў другім і атрымаў як суцяшэнне прэмію [[адмірал]]а {{нп3|Пётр Іванавіч Рыкорд|П. І. Рыкорда|ru|Рикорд, Пётр Иванович}} з уручэннем 300 рублёў, якая належала «''найвыдатнейшаму ва ўсіх адносінах выхаванцу''»{{sfn|Зырянов|2012|с=25|name=Z25}}<ref name=P14/><ref name = K14/>. Загадам ад [[15 верасня]] [[1894]] года А. В. Калчак у ліку ўсіх выпушчаных гардэмарынаў быў узведзены ў [[мічман]]ы<ref name=Z25/>. == Пачатак навуковай працы == Перайшоўшы з Марскога корпуса ў 7-ы флоцкі экіпаж, у сакавіку [[1895]] года Калчак быў прызначаны для заняткаў [[штурман]]скай справай у Кранштацкую марскую абсерваторыю, а праз месяц яго прызначылі вахтавым афіцэрам на толькі што спушчаны на ваду браняносны крэйсер 1-га рангу «''{{нп3|Рурык, крэйсер, 1892|Рурык|ru|Рюрик (крейсер, 1892)}}''». [[5 мая]] «''Рурык''» выйшаў з Кранштата ў замежнае плаванне праз паўднёвыя моры да [[Уладзівасток]]а{{sfn|Зырянов|2012|с=26}}. У паходзе Калчак займаўся самаадукацыяй, спрабаваў вывучыць [[Кітайская мова|кітайскую мову]]. Тут ён захапіўся [[акіянаграфія]]й і [[гідралогія]]й [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]; асабліва яго цікавіла паўночная яго частка — [[Берынгава мора|Берынгава]] і [[Ахоцкае мора|Ахоцкае моры]]. У перспектыве ён спадзяваўся даследаваць і паўднёвыя палярныя моры, задумваўся пра рывок да [[Паўднёвы полюс|Паўднёвага полюса]] і працяг рускай даследчыцкай працы ў тых шыротах, прыпыненай пасля экспедыцыі [[Фадзей Фадзеевіч Белінсгаўзен|Ф. Ф. Белінсгаўзена]] і [[Міхаіл Пятровіч Лазараў|М. П. Лазарава]]. Самастойнай навуковай працы і даследаванням марскіх плыней, якія пачаў рабіць малады афіцэр, не адпавядала, аднак, становішча [[флагман]]скага ваеннага карабля, на якім знаходзіўся і камандуючы эскадрай адмірал {{нп3|Яўген Іванавіч Аляксееў|Я. І. Аляксееў|ru|Алексеев, Евгений Иванович}}. [[Файл:Kreyser.jpg|left|250px|thumb|[[Кліпер]] «''Крэйсер''», на якім пачаў служыць [[мічман]] Калчак.]] У [[1897]] годзе Калчак падаў рапарт з просьбай перавесці яго на [[Кананерская лодка|кананерскую лодку]] «''{{нп3|Карэец, кананерская лодка|Карэец|ru|Кореец (канонерская лодка)}}''», якая накіроўвалася ў той час да [[Камандорскія астравы|Камандорскіх астравоў]], дзе Калчак планаваў заняцца даследчыцкай працай, аднак замест гэтага быў накіраваны ў якасці вахтавага настаўніка на парусны крэйсер «''Крэйсер''», які выкарыстоўваўся для падрыхтоўкі {{нп3|Боцман|боцманаў|ru|Боцман}} і унтэр-афіцэраў. Камандзір «''Крэйсера''» Г. Ф. Цывінскі пакінуў такі водгук пра маладога афіцэра{{sfn|Зырянов|2012|с=28|name=Z28}}: {{пачатак цытаты}}Адным з вахтавых настаўнікаў быў мічман А. В. Калчак. Гэта быў незвычайна здольны і таленавіты афіцэр, валодаў рэдкай памяццю, выдатна валодаў трыма еўрапейскімі мовамі, ведаў добра {{нп3|Лоцыя|лоцыі|en|Sailing Directions}} ўсіх мораў, ведаў гісторыю амаль усіх еўрапейскіх флотаў і марскіх бітваў.{{канец цытаты}} Месцам якарнай стаянкі «''Крэйсера''» быў абраны [[Карэя|карэйскі]] порт [[Вансан|Генсан]], дзе Калчак працягнуў свае гідралагічныя даследаванні. Зіму [[1897]]/[[1898]] гадоў карабель правёў у [[Нагасакі]]<ref name=Z28/>. [[5 снежня]] [[1898]] года «''Крэйсер''» адправіўся з {{нп3|Порт-Артур|Порт-Артура|ru|Порт-Артур}} ў размяшчэнне [[Балтыйскі флот ВМФ Расіі|Балтыйскага флоту]], [[6 снежня]] Калчак быў узведзены ў [[лейтэнант]]ы. У гэтым званні з-за адыходу ў Імператарскую акадэмію навук Калчак прабудзе каля 8 гадоў (у той час званне лейтэнанта лічылася высокім — лейтэнанты камандавалі буйнымі суднамі){{sfn|Плотников|1998|с=15}}. Падчас плавання па Ціхім акіяне Калчак даведаўся, што да паходу на [[Шпіцберген]] у складзе руска-шведскай экспедыцыі рыхтуецца судна «''Бакан''», а новы магутны {{нп3|Ярмак, ледакол, 1898|ледакол «''Ярмак''»|ru|Ермак (ледокол, 1898)}} рыхтуецца адплысці ў вандраванне ў глыбіні Арктыкі пад кіраўніцтвам віцэ-адмірала [[Сцяпан Восіпавіч Макараў|С. В. Макарава]]. Маладому афіцэру была вядома знакамітая лекцыя Макарава «''Да Паўночнага полюса напралом''», прачытаная адміралам у [[1897]] годзе ў [[Рускае геаграфічнае таварыства|Рускім геаграфічным таварыстве]]. Калчак імкнуўся трапіць у адну з гэтых экспедыцый. Па прыбыцці ў Кранштат Калчак наведаў адмірала Макарава{{sfn|Плотников|1998|с=17}}: {{quotation|Я прасіў узяць мяне з сабой, але па службовых акалічнасцях ён не мог гэтага зрабіць, і «''Ярмак''» пайшоў без мяне. Тады я вырашыў ізноў ісці на [[Далёкі Усход]], мяркуючы, што, можа, мне атрымаецца трапіць у якую-небудзь экспедыцыю, — мяне вельмі цікавіла паўночная частка Ціхага акіяна ў [[Гідралогія|гідралагічным]] дачыненні. Я хацеў трапіць на любое судна, якое сыходзіла для аховы коцікавага промыслу на [[Камандорскія астравы]] да [[Берынгава мора]], на [[Камчатка|Камчатку]]. З адміралам Макаравым я вельмі блізка пазнаёміўся ў гэтыя дні, бо ён сам шмат працаваў па акіянаграфіі.}} Каманда [[ледакол]]а была ўжо ўкамплектавана{{sfn|Кручинин|2010|с=18}}, а без санкцыі міністэрства перайсці з аднаго судна на іншае было немагчыма. Таму замест «''Бакана''» і «''Ярмака''» Калчак трапіў на знаёмы яму [[фрэгат]] «''Князь Пажарскі''»{{sfn|Зырянов|2012|с=36}}. У [[1899]] годзе, па вяртанні з плавання, Калчак звёў разам і апрацаваў вынікі ўласных назіранняў над плынямі [[Японскае мора|Японскага]] і [[Жоўтае мора|Жоўтага мораў]] і апублікаваў у «''Запісках па гідраграфіі, якія выдаюцца Галоўным Гідраграфічным Упраўленнем''», свой першы навуковы артыкул «''Назіранні над павярхоўнымі тэмпературамі і [[Удзельная вага|ўдзельнымі вагамі]] марской вады, зробленыя на крэйсерах „Рурык“ і „Крэйсер“ з мая 1897 года па сакавік 1899 года''»{{sfn|Кручинин|2010|с=17}}. Калчак ведаў, што ў Акадэміі навук рыхтуецца праект [[Руская палярная экспедыцыя|Рускай палярнай экспедыцыі]], якой ставілася заданне прайсці [[Паўночны марскі шлях|Паўночным марскім шляхам]] ад Кранштата да Уладзівастока. Кіраваць экспедыцыяй быў прызначаны вядомы палярны даследчык [[Эдуард Васільевіч Толь|Э. В. Толь]], з якім Калчак сустракаўся ў верасні 1899 года. Пэўнага адказу Толь не даў, і Калчак, які не любіў нявызначанасці, перавёўся на {{нп3|Петрапаўлаўск, браняносец|браняносец «''Петрапаўлаўск''»|ru|Петропавловск (броненосец)}} і адправіўся на ім на Далёкі Усход{{sfn|Зырянов|2012|с=37}}. Служба на новым браняносцы захапіла маладога афіцэра, аднак неўзабаве ён убачыў, што і тут «''ёсць служба, але няма практыкі, няма магчымасці плаваць і жыць''». Калчак вырашыў узяць удзел у распачатай увосень [[1899]] года {{нп3|Англа-бурская вайна, 1899—1902|Англа-бурскай вайне|de|Zweiter Burenkrieg}}. Да гэтага яго штурхала не толькі рамантычнае жаданне дапамагчы [[Буры|бурам]], але і імкненне атрымаць досвед сучаснай вайны, удасканаліцца ў сваёй прафесіі{{sfn|Зырянов|2012|с=38|name=Z38}}. Але неўзабаве, калі карабель стаяў у [[Каралеўства Грэцыя|грэчаскім]] порце [[Пірэй]], Калчаку даставілі тэлеграму з Акадэміі навук ад Э. В. Толя з прапановай узяць удзел у Рускай палярнай экспедыцыі на {{нп3|Зара, шхуна|шхуне «''Зара''»|ru|Заря (шхуна)}} — той самай экспедыцыі, у якую ён так імкнуўся трапіць яшчэ ў Пецярбургу. Толя, які меў патрэбу ў траіх марскіх афіцэрах, зацікавілі навуковыя працы маладога лейтэнанта ў часопісе «''Марскі зборнік''»<ref name=H1>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040303.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. — Гл. «Под полярным небом»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131105154759/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040303.phtml |date=5 лістапада 2013 }}</ref>. Аляксандр Васільевіч паведаміў пра сваю згоду. Калчак быў часова пераведзены з ваеннай службы ў дырэктыву Акадэміі навук дзякуючы заступніцтву вялікага князя [[Канстанцін Канстанцінавіч|Канстанціна Канстанцінавіча]], прэзідэнта [[Пецярбургская акадэмія навук|Імператарскай Акадэміі навук]]. Неўзабаве на караблі была атрымана тэлеграма, што прадпісвала лейтэнанту Калчаку неадкладна выехаць у сталіцу{{sfn|Плотников|1998|с=18|name=P18}}. == Руская палярная экспедыцыя == [[Файл:KolchakOnTaimyr.jpg|міні|злева|250px|А. В. Калчак на зімоўцы ля [[Паўвостраў Таймыр|паўвострава Таймыр]]. 1900—1901 гг.]] [[Файл:Zarya crew.JPG|міні|справа|250px|Удзельнікі экспедыцыі Толя на борце шхуны «Зара». У верхнім шэрагу: трэці злева над Толем — Калчак.<br /> Другі шэраг: Н. Н. Каламейцаў, Ф. А. Мацісан, Э. В. Толь, Г. Э. Вальтар, Ф. Г. Зееберг, [[Аляксей Андрэевіч Бялыніцкі-Біруля|А. А. Бялыніцкі-Біруля]].]] {{Асноўны артыкул|Руская палярная экспедыцыя}} У пачатку студзеня 1900 года Калчак прыбыў у Пецярбург. Начальнік экспедыцыі прапанаваў яму кіраваць гідралагічнымі працамі, а таксама выконваць абавязкі другога магнітолага. Усю зіму і вясну Калчак рыхтаваўся да экспедыцыі: пачаў працы ў Паўлаўскай магнітнай абсерваторыі, здзейсніў камандзіроўку ў [[Нарвегія|Нарвегію]] для кансультацыі з [[Фрыцьёф Нансен|Ф. Нансенам]]{{sfn|Кручинин|2010|с=20}}, некаторы час праходзіў у яго стажаванне<ref name=H1/>. 8 чэрвеня 1900 года вандроўнікі вырушылі ад прыстані на Няве і ўзялі курс на Кранштат, дзе экспедыцыю гасцінна сустрэў галоўны камандзір порта і ваенны губернатар горада адмірал [[Сцяпан Восіпавіч Макараў|С. В. Макараў]]{{sfn|Зырянов|2012|с=48}}. [[Файл:RussianPoleExpedition.jpg|thumb|250px|Удзельнікі паўночнай экспедыцыі на «Зары». Крайні злева — А. В. Калчак.]] 18 ліпеня, пасля гружэння вугалю ў [[Кольскі заліў|Кацярынінскай гавані (Кольскі заліў)]], вандроўнікі пакінулі Кацярынінскую гавань, а на наступны дзень гідрограф Калчак і заолаг Біруля правялі першую гідролага-заалагічную станцыю{{sfn|Зырянов|2012|с=52}}. [[Файл:KolchakOnZaria.jpg|thumb|left|250px|Калчак у кают-кампаніі «Зары».]] 5 жніўня мараплаўцы ўжо трымалі курс у кірунку [[Паўвостраў Таймыр|Таймырскага паўвострава]]. З набліжэннем да Таймыра плыць у адкрытым моры стала немагчыма. Змаганне з ільдамі прыняло знясільваючы характар. Рухацца атрымоўвалася толькі па шхерах, некалькі разоў «Зара» сядала на мелізну ці апыналася замкнёнай у бухце ці фіёрдзе. Быў момант, калі падарожнікі думалі ўжо спыняцца на зімоўку, прастаяўшы 19 дзён запар<ref>''Толль Э. В.'' Плавание на яхте «Заря» С.24—27</ref>. 22 верасня 1900 года экспедыцыя спынілася на зімоўку каля бухты Коліна Арчэра{{sfn|Зырянов|2012|с=57—58|name=Z57-58}}. У Толя не атрымалася выканаць свой план: даплысці ў першую навігацыю да маладаследаванай усходняй часткі паўвострава Таймыр. Зараз ён хацеў, каб не губляць часу, дайсці туды праз тундру, для чаго трэба было перасекчы паўвостраў Чалюскіна. Кіраўнік экспедыцыі прызначыў гэты паход на вясну 1901 года. Заданне ўскладнялася тым, што, не маючы размешчанага на гэтым шляху склада, дабрацца да ўсходняга берага на сабаках было немагчыма. Такі склад вырашана было закласці, не чакаючы наступлення [[Палярная ноч|палярнай ночы]]. У падарожжа пайшлі чацвёра, на 2 цяжка нагружаных нартах: Толь з каюрам Растаргуевым і Калчак з качагарам Носавым<ref name = Z57-58/>. Стартаваўшы 10 кастрычніка, 15 кастрычніка падарожнікі дайшлі да заліва Гафнера. Маразы стаялі моцныя, звыш 30 градусаў. У намёце было мінус 20, спалі ў мяшках. Ля высокай скалы заклалі склад з правізіяй для запланаванага вясновага паходу адсюль углыб паўвострава<ref name = Z57-58/>. 19 кастрычніка вандроўнікі вярнуліся на базу. Калчаку, які рабіў па дарозе астранамічныя ўдакладненні шэрага пунктаў, атрымалася ўнесці істотныя ўдакладненні і выпраўленні ў старую карту, зробленую паводле вынікаў [[Нарвежская палярная экспедыцыя (1893—1896)|экспедыцыі Нансена 1893—1896 гадоў]]<ref name = Z57-58/>. Большасць членаў экспедыцыі бавілі час за чытаннем літаратуры пра палярныя станцыі. У лютым 1901 года Калчак зрабіў для ўсіх даклад пра {{нп3|Вялікая Паўночная экспедыцыя|Вялікую паўночную экспедыцыю|de|Zweite Kamtschatkaexpedition}}, а Біруля расказваў пра прыроду Паўднёвага полюса{{sfn|Зырянов|2012|с=60—62|name=Z60-62}}. У наступнае падарожжа, 6 красавіка на паўвостраў Чалюскіна, паехалі на санках Толь і Калчак. Каюрам у Толя быў Носаў, у Калчака — Жалезнікаў. З-за нястачы сабак усе чацвёра даследчыкаў часта самі запрагаліся ў сабачыя запрэжкі. Толь і Калчак ледзь пазналі тое месца блізу заліва Гафнера, дзе імі ўвосень быў закладзены склад. Проста над гэтым месцам, шэрагам са скалой, была намеценая гурба вышынёй 8 метраў. Калчак і Толь выдаткавалі на раскопы склада цэлы тыдзень, аднак снег зляжаўся і стаў унізе цвёрдым, таму раскопы давялося кінуць і паспрабаваць зрабіць хоць нейкія даследаванні. Жаданні вандроўнікаў разышліся: Калчак як географ хацеў рушыць па ўзбярэжжы і паздымаць, Толь жа быў геолагам, і хацеў ісці ўглыб паўвострава. Выхаваны на ваеннай дысцыпліне, Калчак не аспрэчваў рашэнне начальніка экспедыцыі, і наступныя 4 дні даследчыкі рухаліся па паўвостраву. 1 мая Толь зрабіў 11-гадзінны марш-кідок на лыжах. Толю з Калчаком даводзілася цягнуць шлейку нароўні з астатнімі. Хоць стомлены Толь гатовы быў начаваць дзе прыйдзецца, Калчаку заўсёды атрымоўвалася настаяць на тым, каб знайсці прыдатнае месца для начлегу, хоць для гэтага даводзілася яшчэ ісці і ісці. Па дарозе назад Толь і Калчак прымудрыліся не заўважыць і праскочыць свой склад{{sfn|Зырянов|2012|с=63—68|name=Z63-68}}. На працягу ўсяго 500-вёрстнага шляху Калчак вёў маршрутную здымку. 18 мая ў 7 гадзін раніцы падарожнікі дасягнулі базы. Падарожжа доўжылася 41 дзень. Толь 20 дзён ачуньваў пасля выматвальнага паходу. А Калчак ужо 29 мая з доктарам Вальтэрам і Стрыжавым адправіўся ў падарожжа да склада, які яны з Толем праскочылі па дарозе назад. Па вяртанні са склада Калчак зрабіў падрабязную здымку рэйду «Зары», а Біруля — іншай часткі берагавой паласы<ref name = Z63-68/>. На працягу ўсёй экспедыцыі А. В. Калчак, як і астатнія вандроўнікі, рупліва працаваў, праводзіў гідраграфічныя, акіянаграфічныя працы, мераў глыбіні, вывучаў стан ільдоў, плаваў на катэры, рабіў назіранні па зямному магнетызму. Неаднаразова Калчак здзяйсняў і паходы па сушы, займаючыся вывучэннем і даследаваннем малавывучаных тэрыторый розных астравоў і мацерыка. Як сведчылі яго калегі, Калчак не з аднолькавай стараннасцю браўся за розныя віды прац. Тое, што яму здавалася важным і выклікала ў яго цікавасць, лейтэнант рабіў з вялікім захапленнем. Суправаджалы экспедыцыю заолаг Біруля гаварыў пра Калчака як пра вельмі начытанага чалавека, строгім з падначаленымі. Уласную працу Калчак заўсёды рабіў найлепшым чынам. Пра асабістую ролю Калчака ў экспедыцыі найлепей кажа атэстацыя, дадзеная яму баронам Толем у данясенні прэзідэнту Акадэміі навук вялікаму князю Канстанціну Канстанцінавічу. Кіраўнік экспедыцыі, будучы вельмі задаволеным Калчаком, адзначыў яго энергію і адданасць справе навукі і называў маладога лейтэнанта «лепшым афіцэрам» экспедыцыі<ref name = H1/> і ў сваім паведамленні прэзідэнту Акадэміі навук у студзені 1901 года піша{{sfn|Плотников|1998|с=20}}: {{quotation|Станцыі пачыналіся заўсёды гідралагічнымі працамі, якімі ведаў лейтэнант А. В. Калчак. Гэта навуковая праца выконвалася ім з вялікай энергіяй, нягледзячы на цяжкасці злучыць абавязкі марскога афіцэра з дзейнасцю навукоўца.|Э. В. Толь}} У 1901 годзе ён ушанаваў імя А. В. Калчака, назваўшы яго імем адзін з адкрытых экспедыцыяй [[Востраў Калчака|востраў]] у Таймырскім заліве і мыс у тым жа раёне. Пры гэтым сам Калчак падчас сваіх палярных паходаў назваў іншы востраў і мыс імем сваёй нявесты — Соф’і Фёдараўны Аміравай — якая чакала яго ў сталіцы{{sfn|Кручинин|2010|с=23}}. Мыс Соф’і захаваў сваю назву і пераназваны ў савецкі час не быў<ref name = H1/>. [[Файл:KolchakTakesWaterTemperature.jpg|thumb|250px|left|Гідрограф А. В. Калчак бярэ пробу вады на гідрахімічны аналіз [[батометр]]ам Цімчанкі. 1901 год.]] 19 жніўня «Зара» перасекла даўгату мыса Чалюскін. Лейтэнант Калчак, узяўшы з сабой прыладу для вызначэння шыраты і даўгаты, скокнуў у байдарку. За ім рушыў услед і Толь, лодку з якім ледзь не перавярнуў морж, які нечакана вынырнуў. На беразе Калчак зрабіў вымярэнні, была зроблена групавая фатаграфія на фоне збудаванага гурыя. Да паўдня дэсант вярнуўся на судна і, даўшы салют у гонар [[Сямён Іванавіч Чалюскін|Чалюскіна]], вандроўнікі адправіліся ў плаванне. Калчак і Зееберг, зрабіўшы разлікі, вызначылі шырату і даўгату мыса, ён апынуўся крыху ўсходней сапраўднага мыса Чалюскін. Новы мыс назвалі імем «Зары». У свой час таксама прамахнуўся і [[Нільс Адольф Эрык Нордэншэльд|Нордэншэльд]]: так з’явіўся на картах мыс «Вегі» заходней мыса Чалюскін. А «Зара» зараз стала 4-м суднам пасля «Вегі» з яе дапаможным караблём «Лена» і «[[Фрам]]а» Нансена, якія абмінулі паўночны пункт [[Еўразія|Еўразіі]]{{sfn|Зырянов|2012|с=69|name=Z69}}. C выхадам у мора ўсе вахты выпадалі толькі на двух чалавек, Мацісана і Калчака — абодвум цяпер даводзілася нялёгка. Калчак нават быў змушаны кардынальна скараціць навуковую працу «да самых патрэбных і вельмі вузкіх памераў»<ref name = Z69/>. У ноч на 29 жніўня здарыўся рэдкай сілы шторм, судна клалася на борт, хваля накрывала шканцы, сабакі боўталіся ў ледзяной салёнай вадзе. У кают-кампаніі з грукатам перавярнуўся велізарны дубовы стол. Стаяў на вахце і кіраваў «Зарой» у гэты час лейтэнант Калчак; вярнуўшыся з вахты, ён не змог нават напіцца чаю{{sfn|Зырянов|2012|с=70}}. 10 верасня падзьмуў паўночна-ўсходні вецер, па вадзе пайшоў дробны лёд. Пачалася другая зімоўка экспедыцыі. Сіламі экспедыцыі вакол хаткі Валасовіча неўзабаве быў збудаваны домік для магнітных даследаванняў з плаўніка, які выносіцца [[Лена]]й да мора, метэаралагічная станцыя і лазня. Матросы любілі, напарыўшыся ў лазні, выскачыць з яе і бегчы назад у цяпло, пакачаўшыся ў снезе. У гэтых забаўках браў удзел і Калчак. Для яго гэта скончылася запаленнем надкосніцы з высокай тэмпературай. Гэта быў першы выпадак за ўсю экспедыцыю, калі Калчак захварэў{{sfn|Зырянов|2012|с=72—73|name=Z72-73}}. [[Файл:ToBelkovskiyIsland.jpg|thumb|250px|Лейтэнант А. В. Калчак (3-і злева) са спадарожнікамі адпраўляецца на востраў {{нп3|Востраў Бялькоўскі|Бялькоўскі|ru|Бельковский}} ў час 2-й зімоўкі «Зары».]] Па вечарах у кают-кампаніі спрачаліся на «філасофскія тэмы». Калчак, які не ўмеў ціха спрачацца, быў заўсёднікам гэтых дыскусій. У выніку два галоўныя «філосафы», Калчак і Біруля, былі адпраўлены на адзін са складоў за мясам. У гэты перыяд Калчак асабліва зблізіўся з Бірулям. З Мацісанам жа ў яго заўсёды былі дыяметральна процілеглыя погляды на рэчы. За тыдзень, праведзены ў паходзе, Калчак на рацэ Балыктах назіраў цікавую з’яву, з якой у [[1920]] годзе сустрэнуцца салдаты яго [[Усходні фронт Рускай арміі|Усходняга фронту]] ў сваім знакамітым «[[Вялікі Сібірскі Ледзяны паход|Ледзяным паходзе]]». Пры надзвычай моцным марозе рака месцамі прамярзае да дна, пасля чаго пад напорам плыні лёд трэскаецца, і вада працягвае цечу па-над ім, пакуль ізноў не замерзне{{sfn|Зырянов|2012|с=74—76|name=Z74-76}}. Увечар 23 мая Толь, Зееберг, Протад’яканаў і Гарохаў рушылі ўбок вострава Бенета на 3 нартах, везучы з сабой запасы харчу ледзь больш, чым на 2 месяцы. Шлях заняў 2 месяцы, і да канца вандравання правіянт ужо заканчваўся. Перад Толем цяпер стаялі заданні даследаванняў, пражытку і зваротнай дарогі. Калчак пасля казаў па гэтай нагодзе наступнае{{sfn|Зырянов|2012|с=77—78}}: <blockquote>Сапраўды, прадпрыемства яго было надзвычай рызыкоўнае, шанцаў было вельмі мала, але барон Толь быў чалавек, які верыў у сваю зорку і ў тое, што яму ўсё сыдзе, і пайшоў на гэта прадпрыемства.</blockquote> [[Файл:KolchakHunts.jpg|thumb|слева|250px|Лейтэнант А. В. Калчак на паляванні. [[Востраў Кацельны]], 1902 год.]] 8 жніўня, правёўшы некаторыя патрэбныя суднавыя працы, астатнія члены экспедыцыі, адправіліся ў кірунку вострава Бенета. Паводле ўспамінаў Каціна-Ярцава, экспедыцыя збіралася ісці пралівам паміж астравамі Бялькоўскім і Кацельным. Калі ж праход аказаўся закрыты, Мацісан стаў агінаць Кацельны з поўдня, каб праз Благавешчанскі праліў прайсці да мыса Высокага і забраць Бірулю. У плыткім праліве судна пашкодзілася, з’явілася цеча. Да Высокага заставалася міль 15, але Мацісан паасцярожнічаў і вырашыў паспрабаваць абыйсці Новую Сібір з паўднёвага боку. План атрымалася выканаць, і да 16 жніўня «Зара» поўным ходам ішла да поўначы. Аднак ужо 17 жніўня лёд прымусіў Мацісана павярнуць назад, і спрабаваць паўторна зайсці з захаду, зараз ужо не паміж Кацельным і Бялькоўскім, а заходней другога{{sfn|Зырянов|2012|с=80}}. Да 23 жніўня на «Зары» заставалася мінімальная норма вугалю, пра якую казаў у сваёй інструкцыі Толь. Нават калі б Мацісан змог падысці да Бенета, на зваротны шлях вугалю ўжо не заставалася. Ніводная са спроб Мацісана не дазволіла наблізіцца да Бенета бліжэй 90 міль. Мацісан не мог павярнуць на поўдзень, не параіўшыся з Калчаком. Аляксандр Васільевіч, хутчэй усяго, таксама не бачыў іншага выхаду, прынамсі пазней ён ніколі не крытыкаваў гэтае рашэнне і не адмяжоўваўся ад яго{{sfn|Зырянов|2012|с=81|name=Z81}}. [[Файл:Остров Колчак.jpg|міні|справа|250px|[[Востраў Калчака]] на карце паўднёвай часткі Таймырскага заліва, складзенай паводле здымак удзельнікаў [[Руская палярная экспедыцыя|Рускай палярнай экспедыцыі]].]] 30 жніўня ў бухту Ціксі ўвайшла «Лена», той дапаможны параход, што абмінуў некалі мыс Чалюскін разам з «Вегай». Асцерагаючыся ледастава, капітан парахода даў экспедыцыі на зборы ўсяго 3 дні. Калчак знайшоў ціхі куток у бухце, куды адвялі «Зару». Бруснеў заставаўся ў паселішчы Казачым і павінен быў падрыхтаваць аленяў для групы Толя, а ў выпадку, калі той не з’явіцца да 1 лютага, ехаць на Новую Сібір і чакаць яго там{{sfn|Зырянов|2012|с=82|name=Z82}}. У пачатку снежня 1902 года Калчак даехаў да сталіцы{{sfn|Зырянов|2012|с=83}}, дзе неўзабаве ўжо займаўся падрыхтоўкай [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|экспедыцыі]], мэтай якой было выратаванне групы Толя{{sfn|Зырянов|2012|с=86—87|name=Z86-87}}. За [[Руская палярная экспедыцыя|Рускую палярную экспедыцыю]] Калчак быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога Уладзіміра]] 4-й ступені<ref name = P34-35/>. Паводле вынікаў экспедыцыі ў [[1903]] годзе Аляксандр Васільевіч быў таксама абраны сапраўдным членам [[Рускае геаграфічнае таварыства|Імператарскага Рускага геаграфічнага таварыства]]{{efn|У выдадзеным у 1913 годзе даведніку «Склад Імператарскага Рускага геаграфічнага таварыства» А. В. Калчак паказаны сапраўдным членам з {{nobr|1 лютага 1906 года}}.}}. == Ратавальная экспедыцыя 1903 года == {{Асноўны артыкул|Палярная экспедыцыя А. В. Калчака}} Па прыбыцці ў [[Санкт-Пецярбург]] Аляксандр Васільевіч даклаў Акадэміі пра праробленую працу, а таксама паведаміў пра прадпрыемства барона Толя, ад якога ні да таго часу, ні пазней ніякіх вестак не паступіла{{sfn|Плотников|1998|с=21}}. 9 снежня 1902 года прайшло пасяджэнне Камісіі па падрыхтоўцы Рускай палярнай экспедыцыі<ref name=H1/>. Быў прыняты план 28-гадовага лейтэнанта А. В. Калчака, паводле якога да Бенета трэба было адправіцца на шлюпках, а далей — на санках па лёдзе. Ён жа выклікаўся гэту экспедыцыю ўзначальваць{{sfn|Кручинин|2010|с=26|name=K26}}<ref name=Z86-87/>. Шлюпкавае прадпрыемства Калчака абяцала быць не менш рызыкоўным, чым сам пешы паход барона Толя{{sfn|Плотников|1998|с=22}}. Калчак пазней пісаў па гэтай нагодзе так<ref name=K26/>: {{quotation|Прадпрыемства гэта было такога ж парадку, як і прадпрыемства Толя, але іншага выхаду не было, паводле майго пераканання. Калі я прапанаваў гэты план, мае спадарожнікі паставіліся да яго надзвычай скептычна і казалі, што гэта нейкае вар'яцтва, як і крок барона Толя. Але калі я прапанаваў самому ўзяцца за выкананне гэтага прадпрыемства, то Акадэмія навук дала мне сродкі і пагадзілася падаць мне магчымасць выканаць гэты план так, як я знаходжу патрэбным|А. В. Калчак}} З-за атрымання такога адказнага даручэння маладому лейтэнанту давялося адкласці сваё вяселле з С. Ф. Аміравай<ref name = Z86-87/>. З’ездзіўшы ў [[Мязень (горад)|Мязень]] і ў мястэчка Доўгашчэлле на ўзбярэжжы [[Белае мора|Белага мора]], лейтэнант залучыў для сваёй экспедыцыі шэсць памораў, чацвёра з якіх пайшлі за ім і ў найболей небяспечнай стадыі мерапрыемства<ref name=Z86-87/>. 9 лютага 1903 года Калчак адправіўся ў [[Іркуцк]], а да 8 сакавіка ўсе ўдзельнікі прадпрыемства Калчака сабраліся ў [[Якуцк]]у. Пройдучы па рацэ Алдан і яе прытоку Неры, вандроўнікі дасягнулі [[Верхаянск]]а, перад гэтым яны перайшлі праз [[Верхаянскі хрыбет]] і прайшлі ўздоўж утокі ракі Сартангі. Далей удзельнікі экспедыцыі перавалілі праз {{нп3|Кулар, хрыбет|хрыбет Кулар|ru|Кулар (хребет)}} і 10 красавіка ўжо былі ў паселішчы Казачае на Яне{{sfn|Зырянов|2012|с=88|name=Z88}}. 5 мая 1903 года Калчак выступіў з мацерыка ў напрамку [[Новасібірскія астравы|Новасібірскіх астравоў]], маючы сваёй канечнай мэтай востраў Бенета. Агульная колькасць экспедыцыі складала 17 чалавек, у тым ліку сем чалавек так званай вельботнай каманды, лічачы самога начальніка экспедыцыі<ref name=K26/>. 23 мая падарожнікі дайшлі да [[Востраў Кацельны|Кацельнага]]{{sfn|Зырянов|2012|с=89}}. 18 ліпеня вырушылі ўбок вострава Бенета, а 26 ліпеня на беразе Фадзееўскага вострава партыя Калчака сустрэлася з партыяй матроса з «Зары» Талстова, які вандраваў у гэтых месцах у надзеі сустрэць групу Толя. Слядоў яго групы яны не выявілі нідзе: ні на паўночных берагах Фадзееўскага і Кацельнага астравоў, ні на [[Зямля Бунгэ|зямлі Бунгэ]]{{sfn|Зырянов|2012|с=91|name=Z91}}. [[Файл:KolchaksManuscript.jpg|thumb|left|250px|Першая старонка рукапісу А. В. Калчака «Дзённік пераходу з Міхайлава стана на востраў Бенета і назад».]] На мысе Высокім Калчак сустрэў [[Міхаіл Іванавіч Бруснёў|Бруснёва]], які яшчэ ў сакавіку тут выявіў першую запіску Толя (ад 11 ліпеня 1902 года), дзе барон паведамляў пра адпраўку на востраў Бенета. Адпачыўшы суткі ў Бруснёва, вельботная каманда працягнула свой шлях на востраў Бенета. Паляўнічыя з групы Бруснёва, якія вярнуліся пасля адыходу вельботнай каманды, адмовіліся верыць, што тут падчас іх адсутнасці быў Калчак і паехаў далей. Гэтак неверагоднай здавалася магчымасць вандравання па Ледавітым акіяне на шлюпцы<ref name = Z91/>. 4 жніўня выйшлі на бераг вострава Бенета. Згодна дамоўленасці з Толем, Калчак перш рушыў да мыса Эмы. Тут была знойдзена бутэлька з запіскай Толя і планам вострава{{sfn|Зырянов|2012|с=92}}. Узяўшы з сабой двух чалавек (Бегічава і І. Я. Інькова), Калчак рушыў на іншы бок вострава, праз два ледавікі, туды, дзе была размешчана кухня Толя. Пераход праз другі ледавік ледзь не скончыўся трагічна: пераскокваючы чарговую расколіну, Калчак не вылічыў скок і ўпаў пад ваду. Некалькі секунд яго не было бачна, потым стала бачна вятроўку, схапіўшыся за якую, Бегічаў выцягнуў камандзіра на лёд і перапрануў у сваю бялізну. Калчак, які страціў прытомнасць ад тэмпературнага шоку{{sfn|Плотников|1998|с=24}}, ачуўся толькі пасля таго, як Бегічаў уклаў яму ў рот раскураную трубку. Бегічаў прапанаваў Калчаку вярнуцца ў лагер разам з Іньковым, але Калчак не пайшоў назад, бо не хацеў пакідаць Бегічава аднаго. Абыйдучы стромую скалу, Калчак выйшаў да ўтокі невялікай ракі, дзе і стаяла невялікая хатка Толя. Калчак зазірнуў унутр і адскочыў са словамі «Яны памерлі». Бегічаў зазірнуў у кухню і разглядзеў па вуглах заледзянелы снег, які Калчак прыняў за целы ўдзельнікаў групы Толя{{sfn|Зырянов|2012|с=93}}. Калчак правёў на востраве трое сутак, пабываўшы ва ўсіх трох яго канцах. Паўночна-ўсходняму ўскрайку вострава Калчак даў назву паўвострава Эмеліны Толь, паўднёва-усходняй — Чарнышова. Самая высокая гара атрымала назву гары Дэ-Лонга. Іншая вяршыня стала звацца гарой Толя. Двум ледавікам на вяршынях гэтых гор было прысвоена імя Зееберга. Не забываючы пра навуковыя даследаванні, Калчак хацеў памераць вышыню ледавікоў, аднак [[анероід]] сапсаваўся падчас купання ў вадзе{{sfn|Зырянов|2012|с=95|name=Z95}}. Экспедыцыя Калчака абследавала ўсе астравы Новасібірскай групы, аднак слядоў групы Толя нідзе так і не выявіла. Відаць, яна загінула падчас пераходу з Бенета на Новую Сібір<ref name = Z95/>. Пакінутыя для яе на паўднёвым кірунку запасы харчу засталіся некранутымі<ref name=H1/>. 7 жніўня вельбот рушыў ад берагоў вострава Бенета<ref name = Z95/>. 14 жніўня, адпачыўшы тры дні ў Бруснёва на Новай Сібіры, рушылі да кантынента. У пачатку студзеня 1904 года Калчак са спадарожнікамі дабраўся да Верхаянска{{sfn|Зырянов|2012|с=96—97|name=Z96-97}}. 26 студзеня, дабраўшыся да Якуцка, Калчак даў тэлеграму прэзідэнту Акадэміі навук, у якой паведамляў, што партыя Толя пакінула востраў Бенета восенню 1902 года і знікла без вестак. Гэта тэлеграма Калчака была апублікавана многімі газетамі. [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|Экспедыцыя Калчака]] дасягнула мэты і вярнулася без страт у сваім складзе, чым яе начальнік мог ганарыцца. Апроч пошуку групы Толя экспедыцыя Калчака вырашала і пабочныя, але таксама важныя даследчыцкія заданні. Калчак адкрыў і апісаў невядомыя да яго геаграфічныя аб’екты, удакладніў абрысы лініі берагоў, унёс удакладненні ў характарыстыку лёдаўтварэння{{sfn|Плотников|1998|с=26}}. Знакаміты вандроўнік {{нп3|Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. П. Сямёнаў-Цян-Шанскі|ru|Семёнов-Тян-Шанский, Пётр Петрович}} ацэньваў экспедыцыю Калчака як «важны геаграфічны вычын». У 1906 годзе Рускае геаграфічнае таварыства прысудзіла Калчаку сваю вышэйшую ўзнагароду — Канстанцінаўскі медаль — «за ўдзел у экспедыцыі барона Э. В. Толя і за вандраванне на востраў Бенета»<ref name = Z96-97/>: {| |{{пачатак цытаты}}Совѣтъ [[Рускае геаграфічнае таварыства|Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] въ засѣданіи 30 января с. г. присудилъ дѣйствительному члену Общества Лейтенанту Александру Васильевичу Колчаку за участіе въ экспедиціи барона Э. В. Толя и за путешествіе на островъ Беннета, составляющее важный географическій подвигъ, совершеніе котораго было сопряжено съ большими трудностями и опасностью для жизни, — свою высшую награду — [[Канстанцінаўскі медаль|Константиновскую медаль]].{{канец цытаты|источник= [[Рускае геаграфічнае таварыства]]<ref>[http://pics.livejournal.com/irkol/pic/0000ey5y Документ о присуждении Колчаку Большой Константиновской медали]</ref>}} |} А. В. Калчак быў чацвёртым з палярных вандроўнікаў, узнагароджаных гэтай ганаровай узнагародай. Да яго гэтага медаля ганараваліся толькі трое знакамітых палярных даследчыкаў: [[Фрыцьёф Нансен|Ф. Нансен]], [[Нільс Ота Густаў Нордэншэльд|Н. Нордэншэльд]] і {{нп3|Мікалай Данілавіч Юргенс|М. Д. Юргенс|ru|Юргенс, Николай Данилович}}<ref name=H2/>. == Руска-японская вайна == [[Файл:Иркутск. Харлампиевская церковь 1.jpg|250px|thumb|Іркуцк. Харлампіеўская царква, у якой браў шлюб А. В. Калчак.]] Па прыбыцці ў Якуцк Калчак даведаўся пра напад японскага флоту на рускую эскадру на рэйдзе [[Порт-Артур]]а і пра пачатак [[Руска-японская вайна|Руска-японскай вайны]]. 28 студзеня 1904 года ён па тэлеграфе звязаўся з Канстанцінам Канстанцінавічам і папрасіў пра свой перавод з Акадэміі навук у Марское ведамства. Атрымаўшы дазвол, Калчак папрасіў перавесціся ў Порт-Артур{{sfn|Зырянов|2012|с=98|name=Z98}}. Правядучы ў [[Іркуцк]]у каля 2 тыдняў, літаральна на ходзе абвянчаўся 5 сакавіка з С. Ф. Аміравай у іркуцкай [[Харлампіеўская царква (Іркуцк)|Міхаіла-Архангельскай царкве]]<ref name=Z98/>. Здаўшы справы па экспедыцыі, Калчак 9 сакавіка 1904 года адправіўся на Далёкі Усход. Разам з ім выехаў Бегічаў<ref name=Z98/>. [[Файл:RussianTorpedoBoats.jpg|thumb|250px|left|Рускія мінаносцы ў гавані Порт-Артура. 1904 год.]] Калчак прыбыў у Порт-Артур 18 сакавіка. На наступны дзень лейтэнант сустрэўся з камандуючым Ціхаакіянскім флотам адміралам [[Сцяпан Восіпавіч Макараў|С. В. Макаравым]] і папрасіў прызначыць на баявую пасаду — на мінаносец. Аднак Макараў глядзеў на Калчака, як на чалавека, які перайшоў яму дарогу пры падрыхтоўцы экспедыцыі па выратаванні Э. В. Толя, і вырашыў яго прытрымаць, прызначыўшы 20 сакавіка вахтавым начальнікам на {{нп3|Аскольд, браняпалубны крэйсер|крэйсер 1-га рангу «Аскольд»|ru|Аскольд (бронепалубный крейсер)}}{{sfn|Зырянов|2012|с=115}}. Адмірал Макараў, якога Калчак, нягледзячы на ўтоены канфлікт, лічыў сваім настаўнікам{{sfn|Плотников|1998|с=30|name=P30}}, загінуў 31 сакавіка пры выбуху на японскай міне эскадранага браняносца «Петрапаўлаўск». Калчак, які больш за ўсё не любіў манатонную і руцінную працу, дамогся свайго пераводу на {{нп3|Амур, мінны транспарт, 1898|мінны загараджальнік «Амур»|ru|Амур (минный транспорт, 1898)}}. Перавод адбыўся 17 красавіка<ref name=P30/>. Мабыць, гэта было часовае прызначэнне, бо ўжо праз чатыры дні ён быў прызначаны камандзірам на эскадраны мінаносец «Злосны». Карабель адносіўся да другога атрада мінаносцаў, што саступалі лепшым караблям першага атрада і таму занятых на руцінных працах аховы ўваходу ў гавань ці суправаджэнні тралячых суднаў. Прызначэнне на такую працу было яшчэ адным расчараваннем для маладога афіцэра, які рваўся ў бой. Тым не менш, як адзначаў пазней Нянюкоў, Калчак выдатна справіўся з працай камандзіра мінаносца і «зрабіў вялікую карысць справе абароны Порт-Артура»{{sfn|Зырянов|2012|с=122|name=Z122}}. Разам з тым, паводле ўспамінаў {{нп3|Сяргей Мікалаевіч Ціміроў|С. М. Цімірова|ru|Тимирёв, Сергей Николаевич}}, у маі распрацоўваўся праект, што захапіў і лейтэнанта Калчака{{sfn|Кручинин|2010|с=32|name=K32}}: {{quotation|Мы абодва былі ў Порт-Артуры, дзе пад канец мая 1904 года павінны былі браць удзел у адной і той жа экспедыцыі на транспарце «Ангара»… Распрацоўка плана гэтай экспедыцыі (прарыў блакады і дзеянні на шляхах руху японскіх транспартаў у Жоўтым моры і Ціхім акіяне) у значнай ступені належала А. В. Калчаку… На жаль, экспедыцыя наша не адбылася, бо ў апошнюю хвіліну адмірал {{нп3|Вільгельм Карлавіч Вітгефт|В. К. Вітгефт|ru|Витгефт, Вильгельм Карлович}} (які камандаваў флотам пасля Макарава), які спачатку ставіўся спачувальна да нашага плана, скасаваў яго, спалохаўшыся рызыкоўнасці прадпрыемства.|С. М. Ціміроў}} Неспакойны і ў чымсьці нават авантурны па характары Калчак марыў аб [[рэйдары|рэйдарскіх]] аперацыях на камунікацыях праціўніка. Яму, які нудзіўся ад абароннай тактыкі, хацелася браць удзел у наступах, сутычках з ворагам тварам да твару. Аднойчы на захапленне калегі ад хуткага ходу судна лейтэнант панура адказаў «Чаго ж добрага? Вось калі б мы ішлі так наперад, на непрыяцеля, было б добра!»<ref name=K32/>. C 21 па 30 красавіка штодзённай працай другога атрада мінаносцаў было [[Тральшчык|траленне]] вонкавага рэйду<ref name=Z122/>. 1 мая ўпершыню з пачатку ваенных дзеянняў на ўсходзе Калчаку давялося браць удзел у сур’ёзным і небяспечным заданні. У гэты дзень пачалося выкананне {{нп3|Знішчэнне японскіх браняносцаў «Хацусэ» і «Ясіма»|аперацыі|ru|Уничтожение японских броненосцев «Хацусэ» и «Ясима»}}, распрацаванай камандзірам міннага загараджальніка «Амур» капітанам 2-га ранга Ф. М. Івановым. «Амур» з 50 мінамі на борце, не дойдучы 11 міль да Залатой гары, адлучаны ад японскай эскадры, паставіў мінную банку. «Злосны» пад камандаваннем Калчака разам са «Хуткім» шлі з траламі наперадзе «Амура», расчышчаючы яму шлях. На наступны дзень, падарваўшыся на расстаўленых мінах, загінулі японскія браняносцы «{{нп3|Хацусэ, браняносец|Хацусэ|en|Japanese battleship Hatsuse}}» і «{{нп3|Ясіма, браняносец|Ясіма|en|Japanese battleship Yashima}}», што стала самым гучным поспехам Першай Ціхаакіянскай эскадры за ўсю кампанію{{sfn|Зырянов|2012|с=124}}. [[Файл:RussianNavalMine.jpg|thumb|250px|Руская марская міна. 1904 год.]] Першае самастойнае камандаванне Калчака баявым караблём працягвалася да 18 кастрычніка, з амаль месячным перапынкам на лячэнне ў шпіталі ад [[Пнеўманія|запалення лёгкіх]]{{sfn|Кручинин|2010|с=33|name=K33}}. За гэты час Калчак паспеў здзейсніць ваярскі подзвіг на моры<ref name=P30/>. Вядучы сваю штодзённую руцінную працу, Калчак на сваім мінаносцы штодня траліў {{нп3|Рэйд, марскі тэрмін|вонкавы рэйд|ru|Рейд (морской термин)}}, дзяжурыў на праходзе ў бухту, абстрэльваў непрыяцеля, ставіў міны. Ён выбраў месца для ўсталёўкі банкі, але ў ноч на 24 жніўня яму перашкодзілі тры японскія мінаносцы. Афіцэр выявіў настойлівасць, у ноч на 25 жніўня «Злосны» зноў выйшаў у мора, і Калчак паставіў 16 мін у аблюбаваным ім месцы ў 20½ мілях ад гавані{{sfn|Зырянов|2012|с=145}}. Праз 3 месяцы, у ноч з 29 на 30 лістапада, на расстаўленых Калчаком мінах падарваўся і затануў японскі крэйсер «{{нп3|Такасага, браняпалубны крэйсер|Такасага|ru|Такасаго (бронепалубный крейсер)}}». Гэты поспех быў другім па значэнні для рускіх ваенных маракоў пасля патаплення японскіх браняносцаў «Хацусэ» і «Ясіма». Аляксандр Васільевіч вельмі ганарыўся гэтым поспехам, згадваў пра яго ў аўтабіяграфіі 1918 года і на допыце ў Іркуцку ў 1920 годзе{{sfn|Зырянов|2012|с=154—155|name=Z154-155}}<ref name=H1/><ref name="Краснов" />. [[Файл:KolchaksTelegram.jpg|thumb|250px|злева|Тэлеграма А. В. Калчака «Іду на вайну…»]] З 19 верасня мінаносцы і кананерскія лодкі былі пераведзены на нязменнае дзяжурства каля ўваходу на вонкавы рэйд. Перыядычна ставілі міны. Так, 23 верасня з такім заданнем выводзіў у мора Калчак свой «Злосны», не выканаўшы, аднак, сваю задуму з-за моцнага хвалявання. Але ўжо 28 верасня Калчак паставіў міны пад агнём японскіх крэйсераў{{sfn|Зырянов|2012|с=146—148|name=Z146-148}}. 12 кастрычніка на борце карабля лейтэнанта Калчака ў мора для агляду занятай японцамі бухты Тахе выходзілі кіраўнік абароны Порт-Артура генерал [[Раман Ісідоравіч Кандраценка|Р. І. Кандраценка]], адмірал {{нп3|Роберт Мікалаевіч Вірэн|Р. М. Вірэн|ru|Вирен, Роберт Николаевич}} і камендант крэпасці генерал {{нп3|Канстанцін Мікалаевіч Смірноў|К. М. Смірноў|en|Konstantin Smirnov}}. Баявое заданне Калчак выканаў на выдатна<ref name=Z146-148/>. Праца на мінаносцы рабілася да гэтага часу ўсё аднастайней, і Калчак шкадаваў, што знаходзіцца не ў гушчы падзей, дзе вырашаўся лёс Порт-Артура<ref name=Z146-148/>. 18 кастрычніка па ўласнай просьбе ў сувязі са станам здароўя Калчак быў пераведзены на сухапутны фронт, куды да гэтага часу перасунуліся асноўныя падзеі ваеннай кампаніі<ref name=K33/>. Аляксандр Васільевіч камандаваў батарэяй рознакаліберных гармат на артылерыйскай пазіцыі «Узброены сектар Скалістых гор», агульнае камандаванне якім ажыццяўляў капітан 2-га рангу А. А. Хаменка. У складзе батарэі Калчака былі дзве невялікія батарэі 47-міліметровых гармат, 120-міліметровая гармата, якая страляла па аддаленых мэтах, батарэя з дзвюх 47-міліметровых і дзвюх 37-міліметровых гармат. Пазней атрад Калчака быў узмоцнены яшчэ дзвюма старымі гарматамі з лёгкага крэйсера «Разбойнік»<ref name=Z146-148/>. 7 лістапада адбыўся першы для Калчака сухапутны бой<ref name=Z146-148/>: {{quotation|У пятай гадзіне адкрылі агонь амаль усе японскія і нашы батарэі; стралялі 12-цалевымі па Кумірненскаму рэдуту. Праз 10 хвілін звар'яцелага агню, што зліваўся ў адзін суцэльны гуд і трэск, усё наваколле завалаклося бураватым дымам, сярод якога зусім не бачны агні стрэлаў і выбухі снарадаў, разабраць нічога было немагчыма; …сярод туману ўздымаецца воблака чорнага, бурага і белага колераў, у паветры зіхацяць агеньчыкі і бялеюць шаравістыя клубы шрапнэляў; карэктаваць стрэлы немагчыма. Сонца цьмяным ад туману бліном зайшло за горы, і дзікая стральба стала суціхаць. З маёй батарэі зрабілі па акопах каля 121 стрэлу.|А. В. Калчак}} Увесь час да моманту здачы крэпасці {{нп3|Анатоль Міхайлавіч Стэсель|А. М. Стэселем|ru|Стессель, Анатолий Михайлович}} Калчак правёў у агні бітвы, адбіваючы ў артылерыйскай дуэлі з японцамі атакі іх пяхоты{{sfn|Плотников|1998|с=31}}. Падчас аблогі Порт-Артура лейтэнант Калчак вёў запісы, у якіх сістэматызаваў досвед артылерыйскай стральбы і збіраў сведчанні пра няўдалую ліпеньскую спробу прарыву суднаў порт-артурскай эскадры ва Уладзівасток, паказваючы сябе зноў у якасці навукоўца — артылерыста і стратэга<ref name=K33/>. Да моманту капітуляцыі Порт-Артура Калчак цяжка захварэў: да сустаўнага {{нп3|рэўматызм|рэўматызму|ru|Ревматизм}} дадалося раненне. 22 снежня ён трапіў у шпіталь{{sfn|Зырянов|2012|с=165}}. У красавіку шпіталь быў эвакуяваны японцамі ў [[Нагасакі]], і хворым афіцэрам было прапанавана лячыцца ў Японіі ці вяртацца ў Расію. Усе рускія афіцэры аддалі перавагу Радзіме{{sfn|Зырянов|2012|с=167}}. 4 чэрвеня 1905 года Аляксандр Васільевіч прыбыў у Санкт-Пецярбург, але тут ізноў абвастрылася яго хвароба, і лейтэнант ізноў трапіў у шпіталь{{sfn|Зырянов|2012|с=171|name=Z171}}. === Прызнанне ваенных заслуг === За «вартаўнічую службу і ахову праходу ў Порт-Артур, абстрэл непрыяцельскіх пазіцый», зробленых за час камандавання «Злосным», 15 лістапада 1904 года А. В. Калчак быў узнагароджаны [[Ордэн Святой Ганны|ордэнам Святой Ганны]] 4-й ступені з надпісам «За адвагу»{{sfn|Плотников|1998|с=34—35|name=P34-35}}. 12 снежня 1905 года «за адрозненне ў справах супраць непрыяцеля пад Порт-Артурам» лейтэнант быў узнагароджаны [[Залатая зброя «За адвагу»|Георгіеўскай зброяй]] з надпісам «За адвагу»<ref name=Z171/>. Па вяртанні з японскага палону Аляксандр Васільевіч быў узнагароджаны {{нп3|Ордэн Святога Станіслава, Расійская імперыя|ордэнам Святога Станіслава|ru|Орден Святого Станислава (Российская империя)}} 2-й ступені з мячамі<ref name=P34-35/>. Да [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэна Святога Уладзіміра]] 4-й ступені, якім Калчак быў узнагароджаны за Рускую палярную экспедыцыю, у 1906 годзе яму былі падараваны мячы<ref name=P34-35/>. У гэтым жа годзе Аляксандру Васільевічу быў уручаны срэбны медаль у памяць пра руска-японскую вайну<ref name=P34-35/>. У 1914 годзе Калчак быў ганараваны нагруднага знака ўдзельніка {{нп3|Абарона Порт-Артура|абароны Порт-Артура|ru|Оборона Порт-Артура}}<ref name=P34-35/>. == Працяг навуковай працы == [[Файл:KolchaksMonografy.jpg|thumb|250px|left|Тытульны ліст манаграфіі А. В. Калчака «Лёд Карскага і Сібірскага мораў».]] Пасля выпіскі са шпіталя Калчак быў звольнены ў 6-месячны водпуск{{sfn|Зырянов|2012|с=174|name=Z174}}. Аляксандр Васільевіч заняўся апрацоўкай матэрыялаў палярных экспедыцый. Яны аказаліся гэтак багатымі, што для іх вывучэння была створана адмысловая камісія Акадэміі навук, што прапрацавала да 1919 года<ref name=H2>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040832.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Глава «Борьба за возрождение флота»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131015185447/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040832.phtml |date=15 кастрычніка 2013 }}.</ref>. Праца над справаздачай пра ратавальную экспедыцыю, якой кіраваў Калчак, была завершана 12 лістапада 1905 года; справаздача была апублікаваная ў «Вестках Рускага геаграфічнага таварыства», а 10 студзеня 1906 года Калчак на падставе гэтай справаздачы зрабіў кароткі даклад на пасяджэнні Рускага геаграфічнага таварыства{{sfn|Плотников|1998|с=36}}. Гісторык У. Г. Хандорын адзначае, што з гэтага моманту імя Калчака стала вядомым у навуковых колах<ref name=H2/>. Асабістыя і навуковыя дадзеныя Калчака былі высока ацэнены прэзідэнтам Акадэміі навук{{sfn|Плотников|1998|с=37}}. З 29 снежня 1905 года па 1 мая 1906 года Калчак быў прыкамандзіраваны да Акадэміі навук «для апрацоўкі картаграфічных і гідраграфічных матэрыялаў Рускай палярнай экспедыцыі». Гэта быў унікальны перыяд у жыцці Аляксандра Васільевіча, калі ён вёў жыццё навуковага працаўніка{{sfn|Зырянов|2012|с=175|name=Z175}}. Абагульненні і навуковыя назіранні далі магчымасць Калчаку падрыхтаваць шэраг навуковых прац{{sfn|Плотников|1998|с=38|name=P38}}. У «Вестках Акадэміі навук» быў апублікаваны артыкул Калчака «Апошняя экспедыцыя на востраў Бенета, падрыхтаваная Акадэміяй Навук для пошукаў барона Толя»<ref name=P38/>. У 1906 годзе Галоўнае гідраграфічнае ўпраўленне Марскога міністэрства выдала тры карты, якія падрыхтаваў Калчак. Першыя дзве карты былі складзены на падставе калектыўных здымак удзельнікаў экспедыцый і адлюстроўвалі лінію заходняй часткі ўзбярэжжа [[Таймырскі паўвостраў|Таймырскага паўвострава]], а трэцяя карта была падрыхтавана з выкарыстаннем зробленых асабіста Калчаком прамераў глыбінь і здымак; яна адлюстроўвала заходняе ўзбярэжжа [[Востраў Кацельны|Кацельнага вострава]] з Нерпавай бухтай<ref name=Z175/>. У 1907 годзе выйшаў у свет пераклад Калчака на рускую мову працы [[Марцін Кнудсен|М. Кнудсена]] «Табліцы пунктаў замярзання марской вады»<ref name=P38/>. У [[1909]] годзе Калчак апублікаваў сваё самае буйнае даследаванне — [[Манаграфія|манаграфію]], якая абагульняла яго [[Гляцыялогія|гляцыялагічныя]] даследаванні ў Арктыцы, — «Лёд Карскага і Сібірскага мораў»<ref>{{артыкул|аўтар=Колчак А. В.|загаловак=Лёд Карского и Сибирского морей|выданне=Зап. Имп. АН. Сер. 8. Физ.-мат. отдел|год=1909|том=26|нумар=1}}</ref>, аднак не паспеў выдаць іншую манаграфію, прысвечаную картаграфічным працам экспедыцыі Толя<ref name=P38/>. У тым жа годзе Калчак адбыў у новую экспедыцыю, таму працай па рыхтоўцы рукапісу Калчака для друку і выданнем кнігі займаўся Біруля, які ў 1907 годзе выдаў сваю кнігу «З жыцця птушак палярнага ўзбярэжжа Сібіры». Гэтыя кнігі Калчака і Бірулі сталі самымі значнымі працамі, заснаванымі на выніках Рускай палярнай экспедыцыі{{sfn|Зырянов|2012|с=176|name=Z176}}{{efn|Манаграфія Калчака была перавыдадзена ў 1928 годзе Амерыканскім геаграфічным таварыствам у зборніку «Праблемы палярных даследаванняў», куды ўвайшлі працы больш за 30 самых вядомых палярных даследчыкаў.}}. Значэнне працы А. В. Калчака было ў тым, што ў ёй ён заклаў глебу навукі пра марскія льды. Калчак адкрыў, што «арктычны лёдавы пак здзяйсняе рух па гадзіннікавай стрэлцы, прытым „галава“ гэтага гіганцкага эліпса ўпіраецца ў [[Зямля Франца-Іосіфа|Зямлю Франца-Іосіфа]], а „хвост“ знаходзіцца ля паўночнага ўзбярэжжа [[Паўвостраў Аляска|Аляскі]]»<ref name=H2/>. == Адраджэнне флоту == Як і большасць рускага афіцэрства, Калчак цяжка перажываў паразу ў вайне і фактычную гібель у ёй флоту. Усведамленне сапраўдных памылак і праца над іх выпраўленнем, змаганне з абвінавачваннямі з боку апазіцыі ў памылках уяўных, імкненне адрадзіць загінулы флот на зусім іншым узроўні — гэтыя пачуцці і жаданні не дазволілі Калчаку замкнуцца ў цішы «кабінетнай навуковай працы». Прадумваючы магчымасці для ўзнаўлення флоту і яго тэхнічнай і арганізацыйнай мадэрнізацыі, лейтэнант Калчак аказаўся адной з ключавых фігур у гэтай працы{{sfn|Плотников|1998|с=40|name=P40}}. У сталіцы па ініцыятыве маладых афіцэраў быў арганізаваны Пецярбургскі ваенна-марскі гурток, старшынёй якога пасля стаў А. В. Калчак. Па ініцыятыве ўдзельнікаў гуртка ў красавіку — чэрвені 1906 года быў створаны {{нп3|Марскі генеральны штаб|Марскі Генеральны штаб|ru|Морской генеральный штаб}}, які, як гаварылася ва ўказе, «мае прадметам сваіх заняткаў складанне плана вайны на моры і мерапрыемстваў па арганізацыі баявой гатовасці марскіх узброеных сіл Імперыі». Калчак быў адным з аўтараў запіскі пра арганізацыю штаба. Як актыўны ўдзельнік ваенна-марскога кружка, Аляксандр Васільевіч з 1 мая 1906 года заняў адказны пост у новай установе — стаў ведаць аддзяленнем рускай статыстыкі<ref name=P40/>. Неўзабаве быў скасаваны «{{нп3|Палажэнне пра марскі цэнз для афіцэраў флоту|марскі цэнз|ru|Положение о морском цензе для офицеров флота}}», які абцяжарваў пасоўванне па службе маладых марскіх афіцэраў. З-за гэтага цэнзу Калчак праслужыў у чыне лейтэнанта амаль 10 гадоў, браўшы ўдзел за гэты час у дзвюх палярных экспедыцыях і [[Абарона Порт-Артура|абароне Порт-Артура]]. 11 чэрвеня 1907 года Калчаку прысвоена адноўленае ў флоце званне капітана-лейтэнанта{{sfn|Зырянов|2012|с=631|name=Z631}}. У гэтым жа годзе яму былі падараваны «мячы» і «банты» да ордэна Святога Уладзіміра, атрыманага за [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|ратавальную экспедыцыю 1903 года]]<ref name="Краснов"/>. Як генератар ідэй і арганізатар А. В. Калчак выявіў энергію і аказваў вялікі ўплыў на маладых афіцэраў. У Марскім генштабе Калчак узначальваў камісію па вывучэнні ваенных прычын, што абумовілі паразу ў [[Цусімская бітва|баі пры Цусіме]]. Гісторык Хандорын адзначаў, што Аляксандр Васільевіч лічыў сур’ёзнай памылкай рускага камандавання непрыняцце мер наконт парушэння радыёсувязі ў японцаў, якая згуляла каласальную ролю ў баі<ref name=H2/>. Калчак быў экспертам камісіі па абароне, што працавала ў [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай думе]], выступаў з дакладамі ў ёй і ў іншых грамадскіх сходах. 21 снежня 1907 года ў сваім гуртку, які пераведзены ў Марскі Генеральны штаб, Калчак выступаў з дакладам, зробленым на аснове яго тэарэтычнай працы «Які патрэбны Расіі флот». Даклад быў паўтораны пазней у Клубе грамадскіх дзеячаў у сталіцы, у Кранштацкім таварыстве афіцэраў флоту і ў Таварыстве змагароў ваенных ведаў. У 1908 годзе праца Калчака была апублікаваная ў 6-м і 7-м нумарах «Марскога зборніка»{{sfn|Плотников|1998|с=41—42|name=P41-42}}. Артыкул, што адрозніваўся рэалістычнасцю і прынцыповасцю, стаў тэарэтычным абгрунтаваннем усяго расійскага ваеннага карабельніцтва ў гады, што папярэднічалі пачатку Першай сусветнай вайны{{sfn|Зырянов|2012|с=190, 194|name=Z190,194}}. Выступаў Аляксандр Васільевіч і ў самой Дзяржаўнай Думе ў якасці эксперта па ваенна-марскіх пытаннях, дзе, як піша біёграф Калчака І. Ф. Плотнікаў, «прамовы яго былі выдатнымі, лагічнымі, пераканаўчымі, скаралі глыбінёй думак, аргументаў, разлікаў»<ref name=P41-42/>. Аднак думская камісія па дзяржаўнай абароне адхіліла праекты па закладцы новых лінейных караблёў. Калчак, які лічыў гэта будаванне вельмі патрэбным для таго, каб новы адроджаны флот мог устаць у адзін шэраг з вядучымі флатамі Англіі і Германіі, цяжка перажываў гэта няшчасце. На думку сучаснага біёграфа Калчака П. М. Зыранава, гэта стала адной з прычын таго, што неўзабаве Калчак пакінуў службу ў Марскім Генеральным штабе<ref name=Z190,194/>. Абураны тармажэннем справы з рэарганізацыяй флоту, Калчак перастаў працаваць у гэтым кірунку і пачаў чытаць лекцыі ў Марской акадэміі{{sfn|Плотников|1998|с=44—45|name=P44-45}}. У. Г. Хандорын звяртае ўвагу, што ў Калчака не было акадэмічнай адукацыі, але ўсё ж Марская акадэмія, улічваючы яго вельмі значны да таго часу навуковы аўтарытэт як вандроўніка-даследчыка, запрасіла яго чытаць лекцыі. За некалькі месяцаў, што Калчак правёў на ніве выкладчыка, ён прачытаў курс лекцый, прысвечаны супольным дзеянням войска і флоту, які з’яўляўся першым тэарэтычным абагульненнем дадзенага кола пытанняў. Хандорын заве А. В. Калчака «родапачынальнікам тэорыі падрыхтоўкі, арганізацыі і правядзення супольных аперацый арміі і флоту». Выкладзеныя ў яго лекцыях прынцыпы распрацоўваліся надалей ужо ў савецкі час<ref name=H2/>. У гэты час Калчакі здымалі кватэру на Вялікі Зялёнінай вуліцы, дом 3{{sfn|Зырянов|2012|с=196}}. 13 красавіка 1908 года Аляксандру Васільевічу было прысвоена званне [[Капітан 2-га рангу|капітана 2-га рангу]]<ref name=P41-42/>. == Гідраграфічная экспедыцыя Паўночнага Ледавітага акіяна == {{Асноўны артыкул|Гідраграфічная экспедыцыя Паўночнага Ледавітага акіяна, 1910—1915}} [[Файл:Vaygach.jpg|thumb|250px|left|Ледакол {{нп3|Вайгач, ледакол, 1909|«Вайгач»|ru|Вайгач (ледокол, 1909)}}, на якім Калчак праз паўднёвыя моры хадзіў у Арктыку ў 1909—1910 гадах.]] Падчас службы ў Марскім генеральным штабе Калчак не пераставаў цікавіцца Поўначчу, уваходзіў у камісію [[Паўночны марскі шлях|Паўночнага марскога шляху]] і працягваў навуковыя даследаванні. У 1906 годзе была створана камісія на чале з адміралам {{нп3|Уладзімір Паўлавіч Вярхоўскі|У. П. Вярхоўскім|ru|Верховский, Владимир Павлович}} для вывучэння пытання аб Паўночным марскім шляху. Камісія даручыла Калчаку скласці даклад для марскога міністра пра ўмовы плавання ўздоўж арктычнага ўзбярэжжа Расіі. Запіска была падрыхтавана Калчаком у верасні 1906 года{{sfn|Зырянов|2012|с=199|name=Z199}}. Генерал-маёр [[Андрэй Іпалітавіч Вількіцкі|А. І. Вількіцкі]], які ўзначальваў Галоўнае гідраграфічнае ўпраўленне марскога міністэрства, марыў пра адкрыццё Вялікага паўночнага шляху з Атлантычнага акіяна ў Ціхі. Вількіцкі заручыўся падтрымкай урада і вырашыў арганізаваць [[Гідраграфічная экспедыцыя Паўночнага Ледавітага акіяна (1910—1915)|экспедыцыю]]. Ён звярнуўся да Калчака з прапановай аднавіць даследчыцкую працу ў Паўночным Ледавітым акіяне, уключыцца ў падрыхтоўку экспедыцыі і быць адным з яе кіраўнікоў. Калчак пагадзіўся<ref name=P44-45/>. Згодна з распрацаваным камісіяй Вярхоўскага планам у комплексную экспедыцыю меркавалася адправіць тры атрады па два судны ў кожным, на арктычным узбярэжжы і астравах пабудаваць 16 геафізічных станцый<ref name=Z199/>. Калчак у супрацы з Ф. А. Мацісанам распрацаваў праект экспедыцыі з прымяненнем сталёвых суднаў ледакольнага тыпу. Праект быў пададзены Вількіцкаму і атрымаў ухвалу. 29 мая 1908 года, яшчэ да сканчэння будавання суднаў, Калчак быў прызначаны камандзірам ледакола «[[Вайгач, ледакол, 1909|Вайгач]]». 30 верасня ён быў залічаны ў 2-і Балтыйскі флоцкі экіпаж і пакінуў Марскі генштаб{{sfn|Зырянов|2012|с=201|name=Z201}}. Судны лічыліся ваеннымі, ступень іх надзейнасці і непатапляльнасці была для свайго часу вельмі высокай. Ледаколы доўга служылі даследчыкам і ратаваннікам і дазволілі зрабіць буйныя геаграфічныя адкрыцці, у тым ліку адкрыць архіпелаг [[Паўночная Зямля|Зямля Імператара Мікалая II]] і пракласці Паўночны марскі шлях. Як у стварэнні гэтых ледаколаў, што будаваліся на Неўскім карабельным заводзе ў Пецярбургу<ref name=H2/>, так і ў цэлым у развіцці ледакольнага флоту заслугі Калчака былі вялікімі. Аднак у савецкай літаратуры і гістарыяграфіі яны замоўчваліся{{sfn|Плотников|1998|с=48|name=P48}}. === Ход экспедыцыі === [[Файл:ОфицерыВайгача.jpg|thumb|350px|Група афіцэраў ледакольнага парахода «Вайгач». У цэнтры 1 шэрага — камандзір карабля капітан 2 рангу А. В. Калчак. Другі справа за яго спінай — лейтэнант {{нп3|Георгій Львовіч Брусілаў|Георгій Брусілаў|ru|Брусилов, Георгий Львович}}. Падчас пераходу з Балтыкі на Далёкі Усход. Гаўр. 1909 год.]] 28 кастрычніка 1909 года «Вайгач» і {{нп3|Таймыр, ледакол, 1909|«Таймыр»|ru|Таймыр (ледокол, 1909)}} выйшлі ў мора, маючы на борце па чатыры марскія афіцэры і 38—40 чалавек каманды. Пройдучы Балтыйскае, Паўночнае, Міжземнае, Чырвонае моры і Індыйскі акіян, 3 чэрвеня 1910 года экспедыцыя прыйшла ва Уладзівасток. Тут быў зроблены рамонт суднаў, на «Вайгач» прыбыў начальнік экспедыцыі, палкоўнік корпуса флоцкіх штурманаў І. С. Сяргееў, вядомы гідрограф. Калчак гарэў ідэяй адкрыцця Паўночнага марскога шляху і заражаў гэтай ідэяй сваіх спадарожнікаў, запал удзельнікаў экспедыцыі быў высокім<ref name=P48/>. На навігацыю 1910 года Галоўным гідраграфічным упраўленнем экспедыцыі ставіліся абмежаваныя заданні праходу ў [[Берынгаў праліў]] і абследаванні гэтага раёна. Асноўным пунктам для правядзення здымак і астранамічных прац быў абраны [[мыс Дзяжнёва]]. Асноўная ж частка працы экспедыцыі была спланавана на вясну 1911 года. Частку прац, што адносіліся да плана 1910 года, экспедыцыя выканала, усе навукова даследчыцкія працы на мысе, у якіх браў удзел і Калчак, былі зроблены<ref name=P48/>. 17 жніўня 1910 года суда выйшлі з {{нп3|Залаты Рог, Уладзівасток|бухты Залаты Рог|ru|Золотой Рог (Владивосток)}} і падышлі да Камчаткі, пасля чаго перасяклі [[Авачынская бухта|Авачынскую бухту]] і дасягнулі [[Петрапаўлаўск-Камчацкі|Петрапаўлаўска-Камчацкага]]. Пройдучы мыс Дзяжнёва, экспедыцыя ўвайшла ў Паўночны Ледавіты акіян. Прастаяўшы тыдзень ля пасёлка [[Уэлен]], экспедыцыя рушыла на захад. 20 верасня ледаколы адправіліся назад ва Уладзівасток. Па шляху ў заліве Наталлі апісалі бухты Пятра і Паўла, якія мелі глыбейшыя западзіны ўнутр мацерыка, чым было паказана на існых картах{{sfn|Зырянов|2012|с=204—205|name=Z204-205}}. 20 кастрычніка прыйшлі ва Уладзівасток. Калчака выклікалі ў Пецярбург для працягу службы ў Марскім генштабе. Аляксандру Васільевічу было прыкра, што даводзілася адмаўляцца ад далейшага ўдзелу ў экспедыцыі, якой было аддадзена столькі высілкаў і ў якой былі добрыя перспектывы (менавіта ёю была пазней адкрыта [[Паўночная Зямля|Зямля Імператара Мікалая II]]). Калчак пагадзіўся на прапанову працягнуць працу ў Генеральным штабе. У марскім міністэрстве адбыліся спрыяльныя змены і зараз адкрываліся новыя магчымасці рэалізацыі карабельнай праграмы, за якую выступаў Калчак і якая зараз знайшла падтрымку самога [[Пётр Аркадзевіч Сталыпін|П. А. Сталыпіна]]<ref name=H2/>. Жаданне спрыяць адраджэнню Расійскага флоту пераважыла{{sfn|Плотников|1998|с=50—51|name=P50-51}}{{sfn|Зырянов|2012|с=208|name=Z208}}. 15 лістапада Калчак здаў «Вайгач» і выехаў у Санкт-Пецярбург, дзе яго чакала жонка і народжаны 24 лютага 1910 года сын Расціслаў<ref name=Z208/>. == Вяртанне ў Марскі генеральны штаб == Вярнуўшыся ў Марскі генеральны штаб на пасаду начальніка 1-й аператыўнай часткі (планаванне аперацый флоту на Балтыцы){{sfn|Зырянов|2012|с=209|name=Z209}}, у 1911—1912 гадах Калчак займаўся давядзеннем карабельнай праграмы і падрыхтоўкай флоту да вайны. Паводле праграмы, адным з аўтараў якой быў Калчак, у Расіі будаваліся хуткаходныя, манеўраныя, добра ўзброеныя караблі. Падчас вайны ўступалі ў лад {{нп3|лінейныя караблі тыпу «Севастопаль»|лінейныя караблі тыпу «Севастопаль»|en|Gangut-class battleship}}, [[дрэдноўт]]ы {{нп3|Лінейныя крэйсеры тыпу «Ізмаіл»|тыпу «Ізмаіл»|en|Borodino-class battlecruiser}}, {{нп3|Эскадраныя мінаносцы тыпу «Новік»|эсмінцы тыпу «Новік»|ru|Эскадренные миноносцы типа «Новик»}}, {{нп3|Падводныя лодкі тыпу «Барс»|новыя падводныя лодкі|ru|Подводные лодки типа «Барс»}}<ref name=P50-51/>. Гісторык В. Г. Хандорын адзначае, што «амаль усе лінкары, палова крэйсераў і траціна эсмінцаў савецкага Ваенна-марскога флоту, які ў 1941 годзе ўступіў у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]], былі пабудаваны менавіта па гэтай праграме»<ref name=H2/>. Адначасова Калчак займаўся выкладаннем у афіцэрскіх класах, а таксама на курсах ваенна-марскога аддзела {{нп3|Ваенна-марская акадэмія імя М. Г. Кузняцова|Мікалаеўскай марской акадэміі|ru|Военно-морская академия имени Н. Г. Кузнецова}}. Калчаком былі напісаны тэарэтычныя працы «Пра баявыя парадкі флоту», «Пра бой». У 1912 годзе з грыфам «не падлягае абвяшчэнню» выйшла кніга Калчака «Служба Генеральнага штаба» — агляд дзейнасці марскіх генеральных штабоў вядучых сусветных дзяржаў{{sfn|Зырянов|2012|с=212—213}}. У працы па правядзенні ў жыццё карабельнай праграмы Калчак супрацоўнічаў са спадчыннікам С. О. Макарава віцэ-адміралам {{нп3|Мікалай Отавіч фон Эсэн|М. О. фон Эсэнам|ru|Эссен, Николай Оттович фон}}. Эсэн прапанаваў Калчаку перайсці ў дзейны флот Балтыйскага мора. Аляксандр Васільевіч лічыў сваю працу па карабельнай праграме і падрыхтоўцы флоту да вайны выкананай, штабная праца яму абрыдла, таму ён адказаў адміралу згодай{{sfn|Плотников|1998|с=53|name=P52-53}}. == Даваенная служба ў Балтыйскім флоце == [[Файл:Pogranichnik.jpg|thumb|250px|Эскадраны мінаносец «Пагранічнік», якім камандаваў капітан 2-га рангу А. В. Калчак у 1913—1914 гг.]] 15 красавіка 1912 года Калчак быў прызначаны камандзірам эскадранага мінаносца «Усурыец». Аляксандр Васільевіч адправіўся на базу міннай дывізіі ў [[Ліепая|Лібаву]]. Сям’я перабралася да яго ў пачатку зімы 1912 года. 30 лістапада 1913 года ў Калчакоў нарадзілася дачка Маргарыта{{sfn|Зырянов|2012|с=214—215|name=Z214-215}}. У маі 1913 года Калчак быў прызначаны камандаваць мінаносцам «Пагранічнік», які выкарыстоўваўся ў якасці пасыльнага судна адмірала Эсэна. Калчак быў прыцягнуты да працы ў штабе Эсэна, спачатку памочнікам А. А. Рыхтара<ref name=Z214-215/>. 25 чэрвеня, пасля навучальна-паказальных пастановак мін у фінскіх шхерах, на борце «Пагранічніка», які камандаваўся Калчаком, сабраліся [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] са світай, міністр {{нп3|Іван Канстанцінавіч Грыгаровіч|І. К. Грыгаровіч|ru|Григорович, Иван Константинович}}, Эсэн. Імператар застаўся задаволены станам каманд і суднаў, Калчаку і іншым камандзірам караблёў была абвешчана «іменная манархава любасць». У штабе камандуючага флотам сталі рыхтаваць паперы для ўзвядзення Калчака ў наступны чын. Атэстацыя, падрыхтаваная 21 жніўня 1913 года начальнікам Аляксандра Васільевіча камандуючым міннай дывізіяй контр-адміралам І. А. Шорэ, характарызавала Калчака так{{sfn|Зырянов|2012|с=216—217|name=Z216-217}}: <blockquote>Выбітны афіцэр ва ўсіх адносінах.<br /> ''Маральнасць, характар і здароўе:'' Характару цвёрдага, усталяванага, крыху нярвовы ў кіраванні караблём, здароўя моцнага.<br /> ''Выхаванасць і дысцыплінаванасць:'' Вельмі дысцыплінаваны, выхавання выдатнага.<br /> ''Асаблівасці пазнання і замежныя мовы:'' Вялікая начытанасць па марскіх пытаннях, адмысловая рыхтоўка да службы Генеральнага штаба. Мовы ведае.</blockquote> 6 снежня 1913 года «за адрозненне па службе» Аляксандр Васільевіч быў узведзены ў [[капітан 1-га рангу|капітаны 1-га рангу]] і праз 3 дні ўжо быў прызначаны выканаўцам абавязкаў начальніка аператыўнага аддзела штаба камандуючага марскімі сіламі Балтыйскага флоту<ref name=Z216-217/>. З 14 ліпеня Калчак пачаў выконваць у штабе Эсэна абавязкі {{нп3|сцяг-капітан|сцяг-капітана|en|Captain of the Fleet}} па аператыўнай частцы. У гэты дзень Калчак быў узнагароджаны французскім [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэнам Ганаровага легіёна]] — у Расію прыязджаў з візітам французскі прэзідэнт [[Раймон Пуанкарэ|Р. Пуанкарэ]]<ref name=Z216-217/>. Як адзін з найбліжэйшых памочнікаў камандуючага Балтыйскім флотам Калчак засяродзіўся на мерах па падрыхтоўцы да вялікай вайны, якая імкліва набліжалася. Працай Калчака было інспектаванне атрадаў флоту, ваенна-марскіх баз, абдумванне ахоўных мер, мінавання<ref name=P52-53/>. == Першая сусветная вайна == [[Файл:Ryurik(II)1910.jpg|thumb|250px|{{нп3|Рурык, крэйсер, 1906|Браняносны крэйсер «Рурык»|pl|Ruryk (1909)}}, на якім хадзіў у баявыя паходы капітан 1-га рангу А. В. Калчак у 1914—1915 гг.]] === Удзел у вайне на Балтыцы === ==== Служба ў штабе камандуючага Балтыйскім флотам ==== Увечары 16 ліпеня штаб адмірала Эсэна атрымаў шыфраванне з Генеральнага штаба па [[Мабілізацыя|мабілізацыі]] Балтыйскага флоту з поўначы 17 ліпеня. Усю ноч група афіцэраў на чале з Калчаком займалася складаннем інструкцыі для бою{{sfn|Зырянов|2012|с=222—223|name=Z222-223}}. Пазней на допыце ў 1920 годзе Калчак скажа<ref name=Z222-223/>: <blockquote>На «Рурыку», у штабе нашага флоту, быў вялізны ўздым, і вестка пра вайну была сустрэта з вялікім запалам і радасцю. Афіцэры і каманды ўсе з захапленнем працавалі, і ўвогуле пачатак вайны быў адным з самых шчаслівых і лепшых дзён маёй службы.</blockquote> Для абароны сталіцы ад нападу германскага флоту Мінная дывізія выставіла мінныя загароды ў водах Фінскага заліва. Першыя два месяцы вайны Калчак ваяваў у пасадзе сцяг-капітана, распрацоўваючы аператыўныя заданні і планы, пры гэтым заўсёды імкнуўся ўзяць удзел у самім баі{{sfn|Плотников|1998|с=56—57|name=P56-57}}. [[Файл:KolchaksSmile.jpg|thumb|250px|left|Рэдкая ўсмешка Калчака. Здымак зроблены англійскім афіцэрам на Балтыцы ў 1916 годзе.]] Перавод Калчака ў штаб Эсэна адпавядаў яго тэмпераменту. Адмірал Ціміроў пісаў наконт гэтага{{sfn|Кручинин|2010|с=67—69|name=K67-69}}: {{quotation|…А. В. Калчак, які валодаў дзівоснай здольнасцю складаць самыя нечаканыя і заўсёды дасціпныя, а часам і геніяльныя планы аперацый, — не прызнаваў ніякага начальніка, апроч Эсэна, якому ён заўсёды дакладаў. На гэтай глебе ў Калчака з {{нп3|Людвіг Бярнардавіч Кербер|Керберам|ru|Кербер, Людвиг Бернгардович}} заўсёды выходзілі канфлікты, прытым Эсэн, які шанаваў іх, мабыць, аднолькава, зусім нечакана апынаўся ў ролі прымірыцеля абодвух сваіх гарачых і няўступлівых памочнікаў.|С. М. Ціміроў}} Адносіны, што склаліся ў штабе Эсэна, давалі Калчаку магчымасць актыўнага ўмяшання ў розныя сферы кіравання флотам і спрыялі хуткаму набыццю Калчаком аўтарытэта сярод тых афіцэраў, якія аддавалі перавагу рашучым і актыўным метадам змагання. Гісторык Кручынін згаджаецца з Ціміровым, што «…гісторыя дзейнасці Калчака на Балтыйскам флоце ёсць гісторыя гэтага флоту падчас вайны. Кожнае баявое прадпрыемства здзяйснялася па планах, ім распрацаваных, у кожную аперацыю ён укладваў сваю душу, кожны афіцэр і матрос разумеў, што яго вядзе Калчак да поспехаў»<ref name=K67-69/>. У гэту вайну змаганне на моры стала больш складаным і рознабаковым, чым раней, вельмі важнае значэнне набылі абарончыя меры, перадусім, у выглядзе мінных загарод. І менавіта майстрам ведання міннай вайны выявіў сябе Калчак<ref name=P56-57/>. Заходнія саюзнікі лічылі яго лепшым у свеце спецыялістам па міннай справе<ref name=H3>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040952.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «Мировая война. Командующий флотом»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111025019/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040952.phtml |date=11 студзеня 2012 }}.</ref>. У жніўні каля вострава {{нп3|Востраў Асмусаары|Одэнсхольм|fi|Osmussaari}} быў захоплены нямецкі крэйсер «{{нп3|SMS Magdeburg, 1911|Магдэбург|en|SMS Magdeburg}}», які сеў на мелізну. У ліку трафеяў была нямецкая сігнальная кніга. З яе штаб Эсэна даведаўся, што Балтыйскаму флоту супрацьстаяць даволі малыя сілы германскага флоту. У выніку было пастаўлена пытанне пра пераход Балтыйскага флоту ад глухой абароны да актыўных дзеянняў{{sfn|Зырянов|2012|с=228—229|name=Z228-229}}. У пачатку верасня план актыўных аперацый быў ухвалены, Калчак адправіўся бараніць яго ў Стаўку [[Вярхоўны галоўнакамандуючы|Галоўкаверха]]. Вялікі князь [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалай Мікалаевіч]] прызнаў актыўныя аперацыі Балтыйскага флоту заўчаснымі. Калчак, які адчуў насцярожаныя адносіны Стаўкі да Эсэна, цяжка перажываў няшчасце сваёй місіі, «быў надзвычай нярвовы і жаліўся на празмерны бюракратызм, што замінаў прадукцыйнай працы»{{sfn|Зырянов|2012|с=230—231|name=Z230-231}}. Увосень 1914 года штаб Эсэна вырашыў скарыстаць паслабленне пільнасці з боку немцаў, упэўненых у пасіўнай тактыцы рускіх марскіх сіл, і з дапамогай сталай працы мінаносцаў «заваліць мінамі ўсё германскае ўзбярэжжа». Калчак распрацаваў аперацыю па міннай блакадзе нямецкіх ваенна-марскіх баз. Першыя міны былі пастаўлены ў кастрычніку 1914 года блізу [[Клайпеда|Мемеля]], і ўжо 4 лістапада ў раёне гэтай міннай банкі пайшоў да дна германскі крэйсер «{{нп3|SMS Friedrich Carl, 1902|Фрыдрых Карл|en|SMS Friedrich Carl}}». У лістападзе была пастаўлена таксама банка блізу [[Востраў Борнхальм|вострава Борнхальм]]<ref name=Z230-231/>. Пад канец снежня 1914 года каля [[Востраў Руген|вострава Руген]] і [[Падводная банка|банкі]] Штольпе на шляхах, якімі германскія судны ішлі з [[Кіль (горад)|Кіля]], была ажыццёўлена пастаноўка мінных палёў, у якой прыняў актыўны ўдзел капітан Калчак. Пазней на мінах падарваліся малыя крэйсеры «Аўгсбург» і «{{нп3|Браняпалубныя крэйсеры тыпу «Газеле»|Газеле|en|Gazelle-class cruiser}}»{{sfn|Кручинин|2010|с=71—72|name=K71-72}}. [[Файл:Nicholas2-Essen.jpg|thumb|250px|Мікалай II і адмірал Эсэн (у цэнтры) з афіцэрамі Балтыйскага флоту. Пяты злева стаіць Калчак. Крэйсер «Расія», 25 лютага 1915 года.]] У лютым 1915 года капітан 1-га рангу А. В. Калчак прыняў камандаванне паўдывізіёнам асаблівага прызначэння з чатырох эскадраных мінаносцаў тыпу «Пагранічнік»<ref>Черкашин Н. А. Адмирал Колчак: диктатор поневоле. — М. Вече, 2005. — 376 с., илл. (16 с.) (Досье без ретуши) ISBN 5-9533-0518-4, С. 132</ref>. У ходзе мінна-загараджальнай аперацыі ў [[Гданьская бухта|Данцыгскай бухце]] Калчаку давялося ўжываць свой досвед плавання ў Арктыцы — у моры ўжо было шмат лёду. Усе мінаносцы паспяхова дасягнулі месца пастаноўкі міннага поля. Аднак крэйсер прыкрыцця «Рурык» наскочыў на камяні і атрымаў прабоіну. Калчак павёў свае караблі далей без прыкрыцця крэйсераў. 1 лютага 1915 года Калчак у цяжкіх умовах надвор’я паставіў да 200 мін (паводле іншых дадзеных — 140{{sfn|Должен признать|2006|с=33}}) у бухце, бліскуча вырашыўшы заданне паходу, і паспяхова вярнуў свае судны на базу. Пазней, як сцвярджалі біёграфы Калчака ў сваіх працах, на мінах падарваліся чатыры крэйсеры, восем мінаносцаў і 23 транспарты Германіі, і камандуючаму нямецкім Балтыйскім флотам {{нп3|Генрых Прускі, 1862—1929|прынцу Генрыху Прускаму|ru|Генрих Прусский (1862—1929)}} давялося распарадзіцца пра забарону нямецкім караблям выходзіць у мора, пакуль не будзе знойдзены сродак для змагання з рускімі мінамі. Аднак ваенныя гісторыкі Д. Ю. Казлоў, Е. Ф. Падсабляеў, В. Ю. Грыбоўскі ў сваёй працы, прысвечанай дзеянням Калчака-флатаводца, напісалі, што «цверджанне пра гібель на „данцыгскай“ загародзе „4 крэйсераў, 8 мінаносцаў і 11 транспартаў“ гэтак абсурднае, што наўрад ці мае патрэбу ў каментарыях»{{sfn|Должен признать|2006|с=33}}. Камандуючы 6-ай арміяй даклаў пра «мужнасць і выдатную распарадчасць» Калчака «падчас небяспечнай аперацыі вялікага баявога значэння». Калчак быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога Уладзіміра]] 3-й ступені з мячамі{{sfn|Плотников|1998|с=59—60|name=P59-60}}. Імя Калчака стала вядомым і за мяжой: для навучання ў яго тактыцы міннай вайны англічане падрыхтавалі на Балтыку групу сваіх марскіх афіцэраў<ref name=H3/>. З часам Калчаку надакучыла штабная праца. Аляксандр Васільевіч імкнуўся трапіць на мінаносец, любоў да якога ў яго засталося з часоў Порт-Артура. Калегі часта чулі ад Калчака пра яго моцнае жаданне камандаваць міннай дывізіяй. Пры гэтым камандуючы флотам спачувальна глядзеў на памкненні свайго маладога памочніка і прасоўваў яго ў адміралы, задумаўшы пасля гэтага даручыць яму мінную дывізію. Аднак званне Калчаку не давалі, тлумачэнне чаму гісторык П. М. Зыранаў бачыць у імаверным супраціве з боку Вярхоўнага галоўнакамандуючага [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалая Мікалаевіча]], пры сустрэчы з якім восенню 1914 года Калчак вельмі напорыста бараніў актыўную пазіцыю Балтыйскага флоту. Паводле думкі Цімірова, цяжкасці складаліся ў нядобрых адносінах паміж самім Эсэнам і вялікімі князямі{{sfn|Зырянов|2012|с=234—235|name=Z234-235}}. У жніўні 1915 года германскі флот, пяройдучы да актыўных дзеянняў, распачаў спробу прарыву ў [[Рыжскі заліў]]. Яго спынілі менавіта мінныя загароды: страціўшы на рускіх мінах некалькі эсмінцаў і пашкодзіўшы некаторыя крэйсеры, з-за пагрозы новых страт немцы неўзабаве скасавалі свае планы. Гэта прывяло потым і да зрыву наступлення іх сухапутных войскаў на Рыгу, бо яно не было падтрымана з мора флотам<ref name=H3/>. ==== Камандуючы Міннай дывізіяй ==== У пачатку верасня 1915 года з-за траўмы контр-адмірала П. Л. Трухачова часова вызвалілася пасада начальніка Міннай дывізіі, і яе даручылі Калчаку. Прыняўшы дывізію 10 верасня, Калчак стаў наладжваць сувязі з сухапутным камандаваннем. З камандуючым [[12-я армія (Расійская імперыя)|12-ай арміяй]] генералам {{нп3|Радка Дзмітрыевіч Радка-Дзмітрыеў|Р. Д. Радка-Дзмітрыевым|ru|Радко-Дмитриев, Радко Дмитриевич}} дамовіліся агульнымі сіламі перашкаджаць германскаму наступленню ўздоўж берага{{sfn|Кручинин|2010|с=74—75|name=K74-75}}{{sfn|Зырянов|2012|с=239—240|name=Z239-240}}. Дывізіі Калчака трэба было адбіць распачатае буйнамаштабнае нямецкае наступленне і на вадзе, і на сушы. Увосень германцы высадзілі дэсант на паўднёвым беразе Рыжскага заліва і павялі наступленне супраць войска Радка-Дзмітрыева<ref name=P59-60 />. Калчак стаў распрацоўваць дэсантную аперацыю ў германскім тыле. Нягледзячы на супраціўленне штаба Балтыйскага флоту, Аляксандр Васільевіч здолеў настаяць на сваім, хоць яму і давялося скараціць маштабы сваёй аперацыі да мінімуму. 6 кастрычніка атрад з 22 афіцэраў і 514 чалавек ніжніх чыноў на дзвюх кананерскіх лодках пад прыкрыццём 15 мінаносцаў, лінкара «Слава» і авіятранспарту «Арліца» адправіліся ў паход. Кіраваў аперацыяй асабіста А. В. Калчак. 9 кастрычніка ўтойліва ад немцаў атрад высадзіўся на бераг, зняў вартаўнічы пост каля маяка і разграміў высланую немцамі роту пяхоты. Гідрасамалёты і мінаносцы дапамагалі дэсантнікам з мора. У выніку высадкі быў ліквідаваны назіральны пункт праціўніка, захоплены палонныя і трафеі. Суадносіны страт складалі 40 чалавек забітымі з германскага боку супраць 4 параненых з рускага. Праведзеная Калчаком дэманстрацыя стала наглядным довадам магчымасці аналагічных аперацый сіламі буйнейшых злучэнняў. Германцы былі змушаны на абарону берагавой лініі ўзяць войскі з фронту і чакаць манеўраў рускіх з боку Рыжскага заліва{{sfn|Кручинин|2010|с=76—77|name=K76-77}}. [[Файл:SibirskiyStrelok.jpg|thumb|250px|Эсмінец «Сібірскі стралок» — флагманскі карабель камандзіра брыгады мінаносцаў Калчака. 1915 год.]] Сур’ёзную дапамогу ваенным часткам зрабілі караблі Калчака і надалей, падтрымліваючы іх у цяжкай сітуацыі масіраванымі абстрэламі частак ворага. У сярэдзіне кастрычніка, калі пачаліся снегапады і Калчак адвёў караблі ў гавань Рогакюль на [[Маанзундскі архіпелаг|Маанзундскім архіпелагу]], на флагманскі мінаносец прыйшла тэлефанаграма «Непрыяцель цясніць, прашу флот на дапамогу. Мелікаў». Правесці судны ноччу ў завею па вузкім канале, што выводзіць з Маанзунда, было надзвычай цяжкім заданнем. Раніцай, падышоўшы да ўзбярэжжа, даведаліся, што на мысе Рагоцем яшчэ трымаліся рускія часткі, адрэзаныя немцамі ад асноўнай сваёй групоўкі. Стаўшы на бочку, мінаносец «Сібірскі стралок» злучыўся са штабам Мелікава. Астатнія мінаносцы Калчака падышлі да берага, адкрылі шрапнэльны агонь па нямецкіх частках. У гэты дзень рускія войскі адстаялі свае пазіцыі. Мелікаў паведаміў Калчаку, што немцы панеслі такія страты, што не хутка рызыкнуць распачаць новае наступленне. Апроч таго, Мелікаў прасіў дапамогі Калчака ўжо ў сваім контрнаступленні, якое павінна было пачацца праз некалькі дзён. Праз 1½ тыдня мінаносцы Калчака вярнуліся на былыя свае пазіцыі каля фланга сухапутных войскаў, што ўпіраўся ў берагавую лінію. Агонь суднаў быў размеркаваны Калчаком такім чынам, каб прыкрываць увесь фронт атакі сухапутных частак Мелікава. Пры гэтым «Слава», што мела на ўзбраенні 12-цалевыя гарматы, бамбардзіравала бетонныя ўмацаванні германцаў, мінаносец «Адважны» браў удзел у дуэлі з берагавой батарэяй. Астатнія мінаносцы, не сходзячы з прыстрэляных пазіцый, прыкрывалі атаку сваім агнём. Цягам гадзіны нямецкія пазіцыі палі, быў узяты горад {{нп3|Кемеры|Кемерн|ru|Кемери}}, а германцы паспешна беглі. 2 лістапада 1915 года [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] паводле даклада Радка-Дзмітрыева ўзнагародзіў Калчака [[Ордэн Святога Георгія|ордэнам Святога Георгія]] 4-й ступені. Гэта ўзнагарода была падаравана Аляксандру Васільевічу за камандаванне Міннай дывізіяй<ref name=K76-77/>{{sfn|Зырянов|2012|с=241—242}}. [[Файл:KolchakMin.jpg|thumb|250px|left|Асноўныя раёны мінавання на Балтыцы пры ўдзеле і кіраўніцтве капітана 1-га рангу А. В. Калчака.]] З аповеда афіцэра Н. Фаміна, які служыў пад кіраўніцтвам Калчака: {{пачатак цытаты}} Увечары флот заставаўся на якары, калі са Стаўкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага была мною прынята тэлефанаграма прыкладна такога зместу: «Перадаецца па наказу Гасудара Імператара: капітану 1 рангу Калчаку. Мне прыемна было даведацца з данясенняў камандарма-12 пра бліскучую падтрымку, аказаную арміі караблямі пад Вашым камандаваннем, што прывяло да перамогі нашых войскаў і захопу важных пазіцый непрыяцеля. Я даўно ведаў пра гераічную Вашу службу і многія подзвігі… узнагароджваю Вас Св. Георгіем 4-ай ступені. Мікалай. Прадстаўце годных да ўзнагароды»… Уначы, калі Аляксандр Васільевіч заснуў, мы ўзялі яго тужурку і паліто і нашылі яму [[Георгіеўская стужка|георгіеўскія стужачкі]]…<ref name=H3/> {{канец цытаты}} Вяртанне Калчака на яго ранейшае месца службы — у штаб — апынулася нядоўгачасовым: ужо ў снежні ачунялы Трухачоў атрымаў новае прызначэнне, і 19 снежня Аляксандр Васільевіч, абмінучы пасаду начальніка першаснага тактычнага злучэння [[Эсмінец|эсмінцаў]]{{sfn|Должен признать|2006|с=28}}, ужо зноў прымаў Мінную дывізію, прытым гэтым разам ужо як дзейны яе камандзір<ref name=K76-77/>. Аднак і за нядоўгі час працы ў штабе капітан Калчак паспеў зрабіць вельмі важную справу: распрацаваў план аперацыі па мінаванні [[Вэнтспілс|Віндавы]], паспяхова рэалізаваны пазней. Для немцаў дзеянні Калчака ў гэтым раёне былі гэтак нечаканы, што тут адразу ж быў падарваны крэйсер і цэлы шэраг мінаносцаў германскага флоту{{sfn|Плотников|1998|с=61—62|name=P61-62}}. Перад тым як лёд пакрыў Балтыйскае мора, Калчак, ледзь паспеўшы прыняць Мінную дывізію, распачаў новую мінна-загараджальную акцыю ў раёне Віндавы. Аднак планам перашкодзіў выбух і паўзатапленне мінаносца «Забіяка», якія скасавалі аперацыю. Гэта была першая аперацыя Калчака, якая не завершылася поспехам<ref name=P61-62/>. Апроч пастановак мінных загарод, Калчак часта выводзіў пад асабістым камандаваннем у мора групы караблёў для палявання за рознымі суднамі праціўніка, вартаўнічай службы. Няшчасцем скончыўся адзін з такіх выхадаў, калі загінуў вартаўнічы карабель «Віндава». Аднак няшчасці былі выключэннямі. Звычайна, выяўленыя камандзірам Міннай дывізіі ўменне, адвага і знаходлівасць выклікалі захапленне ў яго падпарадкаваных, атрымвалі хуткае пашырэнне ў флоце і ў сталіцы. Паводле слоў аднаго з калег<ref name=P61-62/>, Калчак «тры дні матаўся з намі ў мора і не схадзіў з мастка. Нязменную вахту трымаў. Шчуплы такі, а ў справе жалезабетон нейкі! Спакойны, вясёлы і бадзёры. Толькі вочы гараць ярчэй. Убачыць у моры дымок — адразу насцярожыцца і рады, як паляўнічы. І проста на дым. Пра адмірала кажуць шмат, кажуць усё, а ён, засяроджаны, ніколі не стамляецца, робіць сваю справу ўдалечыні ад шуміхі. Амаль ніколі не бывае на беразе, затое бераг спакойны». Слава, якую набыў сабе Калчак, была заслужанай: да канца 1915 года страты нямецкага флоту ў частцы баявых караблёў перасягалі аналагічныя рускія ў 3,4 разы; у частцы гандлёвых суднаў — у 5,2 разы, і яго асабістую ролю ў гэтым дасягненні наўрад магчыма пераацаніць<ref name=P61-62/>. У 1915—1916 гадах пачынаюцца шматгадовыя глыбокія рамантычныя адносіны А. В. Калчака з [[Ганна Васільеўна Цімірова|Ганнай Васільеўнай Ціміровай]], з якой Аляксандр Васільевіч пазнаёміўся ў Гельсінгфорсе на адным з вечароў у Н. Л. Падгурскага. Ганна Васільеўна — жонка марскога афіцэра С. М. Цімірова, дачка піяніста і дырыжора, дырэктара Маскоўскай кансерваторыі {{нп3|Васіль Ільіч Сафонаў|В. І. Сафонава|ru|Сафонов, Василий Ильич}} — была амаль на 20 гадоў маладзей Аляксандра Васільевіча. Сустрэча з ёй захапіла будучага вярхоўнага кіраўніка Расіі і скарыла яго на доўгія гады: пры ўсёй уласцівай яму жорсткасці, адзначае У. Г. Хандорын, «Калчак быў чалавекам сентыментальным». Ён не пакінуў сям’ю (хоць Соф’я Уладзіміраўна меркавала, што ён у выніку з ёй развядзецца), аднак у яго жыцці склалася сітуацыя «трохвугольніка». Завязалася любоўнае ліставанне. У лістах Аляксандр Васільевіч дзяліўся са сваёй умілаванай не толькі пачуццямі, але і службовымі клопатамі, сваімі поглядамі. Гэтае ліставанне, адзначае гісторык, «дадае важныя рыскі да светапогляду будучага [[Вярхоўны кіраўнік|Вярхоўнага кіраўніка]] — рыскі, праз якія рэльефна выступае аблічча патрыёта і разам з тым мілітарыста, рыцара вайны, які пагарджае дэмакратыю»<ref name=H3/>. У вясновай кампаніі 1916 года, калі германцы павялі наступленне на Рыгу, роля калчакаўскіх крэйсераў «Слава», «Адмірал Макараў» і «Дыяна» складалася ў абстрэле і перашкаджэнні пасоўванню праціўніка. Каб выключыць магчымасць пасоўвання ўздоўж часткі берага, што знаходзіўся пад кантролем немцаў, варожых падводных лодак і транспартаў, Калчак стаў мінаваць гэтыя пляцоўкі ўзбярэжжа з дапамогай плыткаседных загараджальнікаў{{sfn|Зырянов|2012|с=247—249|name=Z247-249}}. [[Файл:Kolchak12.jpg|left|thumb|250px|Контр-адмірал Калчак на баявым караблі. Ліпень 1916 года.]] Вайна дазволіла Калчаку выявіць новыя грані свайго таленту, пасля палярных плаванняў, навуковых прац і штабной рэформатворчасці, Аляксандр Васільевіч раскрыўся як [[Палкаводзец|флатаводзец]] і мінёр<ref name=H3/>. З прыняццем 23 жніўня 1915 года Мікалаем II звання Вярхоўнага галоўнакамандуючага ў [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўцы]] адносіны да флоту сталі змяняцца ў лепшы бок. Гэта адчуў і Калчак. Неўзабаве стала рухацца і прадстаўленне яго да наступнага ваярскага звання. 10 красавіка 1916 года Аляксандр Васільевіч быў узведзены ў [[контр-адмірал]]ы<ref name=Z247-249/>. У. Г. Хандорын адзначае, аднак, што як асоба і ваенны спецыяліст Калчак імпанаваў далёка не ўсім. У якасці прыкладу гісторык цытуе данясенне яго калегі А. Саковіча<ref name=H3/>: «Калчак… абсалютна не прызнае сістэмы там, дзе без яе не абыйсціся, таму, што ён занадта ўражлівы і нервовы, таму, што ён зусім не ведае людскай псіхалогіі. Яго безуважлівасць, легкадумства і зусім непрыстойны стан нерваў даюць багаты матэрыял для разнастайных анекдотаў». У контр-адміральскім званні Калчак браў удзел у набегавых дзеяннях лёгкіх сіл Балтфлота на германскія камунікацыі, у прыватнасці ў спробах перапыніць транспартаванне жалезнай руды са Швецыі ў Германію. Першая атака транспартаў аказалася няўдалай. Другі паход — 31 мая 1916 года — быў спланаваны да дробязей, і сустрэча з нямецкім канвоем адбылася ў Норчэпінгскай бухце, але яе вынік часам лічаць поўным правалам Калчака{{sfn|Кручинин|2010|с=79—80}}. Для рашэння задання па знішчэнні канвою непрыяцеля з буйным грузам жалезнай руды быў сфармаваны атрад асаблівага прызначэння, што складаўся з трох крэйсераў, адзінаццаці мінаносцаў і яшчэ некалькіх дапаможных караблёў пад агульным камандаваннем начальніка 1-й брыгады крэйсераў контр-адмірала П. Л. Трухачова (сцяг на «Рурыку»). Аляксандр Васільевіч трымаў сцяг на {{нп3|Новік, эсмінец|«Новіку»|ru|Новик (эсминец)}} і камандаваў карабельнай ударнай групай з трох эсмінцаў — «Новік», «Гром» і «Пераможац», якія павінны былі вырашыць галоўнае заданне аперацыі: раптоўным ударам знішчыць асноўную мэту — непрыяцельскія транспарты{{sfn|Должен признать|2006|с=29—31}}. Выявіўшы караван, Калчак уначы атакаваў яго, рассеяў, карабель суправаджэння патапіў<ref name="Краснов"/>. Гісторыкі пішуць пра сціплыя вынікі аперацыі (быў патоплены адзін 2030-тонавы транспарт, узброены чатырма 105-мм гарматамі «Q-ship» «Герман»), і, сённяшнім днём «загадваючы» яму адсекчы ідучы з [[Стакгольм]]а караван ад шведскіх вод, ставяць у віну камандуючаму эсмінцамі заўчасны «папераджальны стрэл наперадзе па курсе канцавога судна», які пазбавіў атаку раптоўнасці і дазволіў транспартам з рудой адысці ў тэрытарыяльныя воды нейтральнай Швецыі; засяроджванне агню сваіх эсмінцаў не на транспартах, а на караблях ахоўвання; няўзгодненасць дзеянняў сваёй ударнай групы з асноўнымі сіламі П. Л. Трухачова{{sfn|Должен признать|2006|с=29—31}}. Аднак гісторык Кручынін пісаў, што крытыкі Калчака, уласнаручна паказваючы на блізкасць {{нп3|Тэрытарыяльныя воды|тэрытарыяльных вод|ru|Территориальные воды}} нейтральнай Швецыі, не ўлічваюць фактару значнай небяспекі атакаваць замест нямецкіх караблёў нейтральныя шведскія судны ва ўмовах, калі верагоднасць выведвальных дадзеных, на падставе якіх была распачата аперацыя, магла знаходзіцца пад пытаннем. Тым часам, менавіта выходзячы з гэтых меркаванняў, пісаў Кручынін, Калчак не захацеў абыходзіць караван з боку берага (па шведскіх тэрытарыяльных водах) і замест гэтага паспрабаваў папераджальным стрэлам спыніць яго для агляду, а потым па той жа прычыне не кінуўся даганяць караван у кірунку шведскага берага. Паводле ацэнкі Кручыніна ў гэтай аперацыі Калчак-генштабіст узяў верх над Калчаком-аматарам авантур і «кавалерыйскіх набегаў» сваіх мінаносцаў: «…Я, маючы на ўвазе магчымасць сустрэчы са шведскімі суднамі… вырашыў ахвяраваць выгадай неспадзяванасці нападу і выклікаць з боку ідучых суднаў нейкі ўчынак, які даў бы мне права лічыць гэтыя судны непрыяцельскімі» — пазней прызнаваўся адмірал, які павінен быў знаходзіць выступ [[Швецыя|Швецыі]] на боку Германіі даволі імаверным, а наступствы гэтай падзеі — досыць цяжкімі: апроч фактараў марской вайны, чаго каштавала адно павелічэнне працягласці сухапутнага рускага фронту на ўсю даўжыню мяжы [[Вялікае княства Фінляндскае|Вялікага княства Фінляндскага]] з яго даўнімі традыцыямі незадаволенасці рускім валадарствам{{sfn|Кручинин|2010|с=79—80}}. А. В. Калчак падчас сваёй службы на Балтыцы змог давесці, што мінная зброя пры ўмелым абыходжанні можа быць дзейсным сродкам змагання нават супраць значна пераўзыходных сіл праціўніка. Аляксандр Васільевіч займаўся дасканаленнем падрыхтоўкі і вывучкі афіцэраў і матросаў, асабліва ў частцы міннай справы. Ён не толькі кіраваў міннымі аперацыямі, але і сам вынаходзіў новыя міны, дасканаліў метады іх пастаноўкі{{sfn|Краснов|2000|с=218}}. Апошняе заданне, якім Калчак займаўся на Балтыйскім флоце, было звязана з распрацоўкай буйнай дэсантнай аперацыі ў нямецкім тыле ў Рыжскім заліве<ref name=Z247-249/>. 28 чэрвеня 1916 года ўказам імператара, у парушэнне праў старшынства{{sfn|Смолин|2012|с=124|name=S124}}, Калчак быў узведзены ў [[віцэ-адмірал]]ы і прызначаны камандуючым Чарнаморскім флотам, стаў, такім чынам, наймалодшым з камандуючых флатамі ваенных дзяржаў<ref name=H3/>. Камандаванне ваенным флотам было даручана адміралу, які ні ў мірны, ні ў ваенны час не камандаваў караблём I рангу, не кажучы ўжо пра камандаванне «станавым хрыбтом» ваенных флатоў таго часу — злучэннем цяжкіх караблёў{{sfn|Должен признать|2006|с=29}}. Прызначэнне, як пісалі афіцэры, якія ведалі Калчака, «уразіла ўсіх». Некаторыя сучаснікі звязвалі яго з блізкасцю адмірала да думскай апазіцыі, а ў Стаўцы тлумачылі гэта прызначэнне ўзмацненнем важнасці Чарнаморскага флоту і планамі дэсантнай аперацыі ў Чарнаморскіх пралівах{{sfn|Смолин|2012|с=124|name=S124}}. Прызначэнне на новае месца Калчак успрыняў без асаблівага запалу і радасці: даводзілася пакідаць жывую і цікавую справу, якой ён аддаваў усяго сябе, камандаванне Міннай дывізіяй. Апроч таго, пераезд на поўдзень аўтаматычна азначаў расстанне з умілаванай<ref name=Z247-249/>. Калчаку быў прызначаны аклад у памеры 22 тыс. рублёў у год і дадаткова марское забеспячэнне, на пераезд у Севастопаль былі адпушчаны 2 тыс. рублёў{{sfn|Плотников|1998|с=63—64|name=P63-64}}. === Камандуючы Чарнаморскім флотам === ==== Падрыхтоўкі да прыняцця флоту ==== У пачатку верасня 1916 года Аляксандр Васільевіч быў у Севастопалі, пабываўшы па дарозе ў Стаўцы і атрымаўшы там ад Імператара і начальніка яго штаба сакрэтныя інструкцыі. Сустрэча Калчака з Мікалаем II у Стаўцы стала трэцяй і апошняй<ref name=P63-64/>. Калчак правёў у Стаўцы адзін дзень 4 ліпеня 1916 года. Вярхоўны галоўнакамандуючы расказаў новаму камандуючаму Чарнаморскім флотам пра сітуацыю на франтах, перадаў утрыманне ваенна-палітычных пагадненняў з саюзнікамі пра хуткі ўступ у вайну Румыніі. Імператар ажывіўся, калі Калчак загаварыў пра Басфорскую аперацыю, сказаў, што яшчэ не вырашана, як праводзіць наступленне: уздоўж берага ці шляхам высадкі дэсанта непасрэдна ў Басфор{{sfn|Зырянов|2012|с=253—254|name=Z253-254}}. Гісторык Зыранаў піша, што хутчэй усяго менавіта тут адбылася першая сустрэча Калчака і начальніка французскай ваеннай місіі генерала {{нп3|Марыс Жанен|М. Жанена|ru|Жанен, Морис}}, які згуляў пазней важную ролю ў лёсе Аляксандра Васільевіча<ref name=Z253-254/>. У Стаўцы Калчак быў азнаёмлены з указам пра ўзнагароджанне яго [[Ордэн Святога Станіслава, Расійская імперыя|ордэнам Святога Станіслава]] 1-й ступені<ref name=Z253-254/>. На пасаду сцяг-капітана Чарнаморскага флоту па аператыўнай частцы Калчак узяў капітана 1-га рангу [[Міхаіл Іванавіч Смірноў (контр-адмірал)|М. І. Смірнова]], які некалі вучыўся ў роце, дзе Аляксандр Васільевіч быў фельдфебелем, разам з ім служыў у [[Марскі Генеральны штаб|Марскім генштабе]], падчас Вялікай вайны быў назіральнікам пры [[Дарданэльская аперацыя|Дарданэльскай аперацыі]] англічан і французаў у Басфоры. Ужо на шляху ў Севастопаль Калчак і Смірноў абмяркоўвалі план працы на Чорным моры, напрыклад, варта працягваць агароджу мінамі сваіх портаў ці перанесці загараджальныя аперацыі да берагоў ворага. Калчак вырашыў спыніць загароду мінамі ўласных баз і ставіць міны як мага бліжэй да берагоў непрыяцеля і ў такой колькасці, каб іх не паспявалі вытральваць, у некалькі ярусаў, каб не маглі праходзіць ні вялікія караблі, ні падводныя лодкі, ні плыткаседныя судны{{sfn|Зырянов|2012|с=256—258|name=Z256-258}}. ==== Баявая праца ў Чарнаморскім флоце ==== Зменны камандуючы Чарнаморскім флотам адмірал {{нп3|Андрэй Аўгуставіч Эбергард|А. А. Эбергард|ru|Эбергард, Андрей Августович}} ветліва сустрэў Калчака. Дзелавая гутарка была перапынена паведамленнем пра з’яўленне крэйсера «{{нп3|SMS Breslau, 1911|Брэслаў|en|SMS Breslau}}». «Адразу па ўступленні Калчака ў камандаванне флотам была атрымана вестка сакрэтнай разведкі пра тое, што крэйсер „Брэслаў“ выйшаў з Басфора ў Чорнае мора ў невядомым кірунку. Адмірал Калчак хацеў неадкладна выйсці з флотам у мора для сустрэчы з „Брэславам“, але апынулася, што… выходныя фарватары не пратраленыя і іх траленне зойме 6 гадзін часу… Стала ясна, чаму… флот ніколі не мог выйсці ў час у мора для сустрэчы праціўніка, які паспяваў рабіць набегі на нашы берагі… Раніцай флот Калчак вывеў, каля 4 гадзін дня нагнаў ворага на шляху да Каўказскага ўзбярэжжа. Наблізіўшыся на 90 [[Кабельтаў|кабельтавых]], флагман-лінкар „{{нп3|Імператрыца Марыя, лінкар|Імператрыца Марыя|en|Russian battleship Imperatritsa Mariya}}“ даў па „Брэслаў“ залп, які накрыў яго. Праціўнік паспяшаўся выпусціць дымавую заслону і, карыстаючыся хуткаходнасцю, рушыў дадому, не выканаўшы задання. Хоць шанцаў дагнаць нямецкі крэйсер у караблёў Калчака не было, ён пераследаваў яго да вечара. З гэтага часу як гэты, так і іншы нямецкі хуткаходны лінейны крэйсер „{{нп3|SMS Goeben, 1911|Гёбен|en|SMS Goeben}}“ не адахвочваліся выходзіць у мора і нападаць на расійскае ўзбярэжжа. Паводле адпрацаваных на Балтыцы метадаў праз некаторы час пад сваім асабістым кіраўніцтвам Калчак правёў мінаванне Басфора, турэцкага ўзбярэжжа, якое потым паўтаралася, ''і практычна зусім пазбавіў праціўніка магчымасці актыўных дзеянняў''. „Гёбен“ падарваўся на мінах і зусім выйшаў з ладу. Падарваліся на мінах 6 варожых падводных лодак. У адпаведнасці з задумай камандуючага міны ставілі, па магчымасці, не далей 5 міль ад берага з тым разлікам, каб пры патрэбе можна было бамбардзіраваць Басфорскія ўмацаванні з мора. Апроч таго, было арганізавана сталае назіранне за портамі праціўніка, станам мінных загарод. Каля іх, то бок у берагоў Турцыі, увесь час курсавалі мінаносцы, з якімі нярэдка выходзіў у плаванне і Калчак», — успамінаў М. І. Смірноў<ref name=H3/>. Як адзначае гісторык І. Ф. Плотнікаў, з гэтага моманту абодва хуткаходныя нямецкія крэйсеры больш не рызыкавалі нападаць на расійскае ўзбярэжжа{{sfn|Плотников|1998|с=71—74|name=P71-74}}. Прыход Калчака стаў для Чарнаморскага флоту нагодай для ажыўлення. Энергічны і актыўны камандуючы прымусіў усіх працаваць «на яць», адбыліся змены і ў камандным складзе{{sfn|Зырянов|2012|с=261—265|name=Z261-265}}. Першае заданне, пастаўленае Калчаком флоту, складалася ў ачыстцы мора ад варожых ваенных караблёў і спыненні непрыяцельскага суднаходства зусім. Для дасягнення гэтай мэты, якую можна было выканаць толькі пры поўным блакаванні Басфора і балгарскіх портаў, М. І. Смірноў пачаў планаванне аперацыі па мінаванні портаў ворага. Для змагання з падводнымі лодкамі Калчак запрасіў на Чарнаморскі флот свайго таварыша па сталічным афіцэрскім кружку капітана 1-га рангу Н. Н. Шрэйбера, вынаходніка адмысловай малой міны для падводных лодак; былі заказаны і сеткі для загароды выхадаў падводных лодак з портаў<ref name=Z261-265/>. Камандуючы флотам ізноў сутыкнуўся са старой перашкодай, якая першым разам — у пачатку сусветнай вайны — аказалася непераадольнай. Вялікі князь Мікалай Мікалаевіч, зняты Імператарам з пасады Галоўкаверха і прызначаны камандуючым Каўказскім фронтам, працягваў прытрымлівацца сваіх поглядаў, што флот не мае самастойнага значэння і служыць усяго толькі дапаможным сродкам для сухапутных частак. Камандуючы Каўказскім фронтам падаваў завышаныя патрабаванні да аховы падмацаванняў, боепрыпасаў і харчу, якія транспартаваліся яго фронту, і не лічыў патрэбным складаць перспектыўны план для планавання ахоўвання, мяркуючы, што як дапаможны сродак флот заўсёды павінен быць гатовы імгненна выконваць яго патрабаванні. Каб задаволіць запыты Мікалая Мікалаевіча, Чарнаморскі флот павінен быў бы адмовіцца ад сваіх планамерных дзеянняў па выцясненні праціўніка з Чорнага мора, таму Калчак нядоўга мірыўся з патрабаваннямі Вялікага князя, бо ўжо непасрэдна не падпарадкоўваўся яму. Перавозкі для патрэб Каўказскага фронту сталі забяспечвацца разумным і дастатковым ахоўваннем, і за ўсю вайну гэта ахоўванне не было аніразу прарвана праціўнікам, а за час камандавання Чарнаморскім флотам Калчаком быў патоплены толькі адзін рускі параход<ref name=Z261-265/>. Скарыстаўшы напрацоўкі часоў службы на Балтыцы, Калчак працягнуў пачатае яго папярэднікам адміралам Эбергардам мінаванне Басфора{{sfn|Должен признать|2006|с=33}}, а таксама замінаваў узбярэжжа Турцыі, што амаль пазбавіла ворага магчымасці дзеяць актыўна{{sfn|Плотников|1998|с=71—74|name=P71-74}}. Пад канец ліпеня пачалася аперацыя па мінаванні Басфора. Пачала аперацыю падводная лодка «{{нп3|Краб, падводная лодка|Краб|ru|Краб (подводная лодка)}}», якая выставіла ў самым горле праліва 60 мін. Потым на загад Калчака быў замінаваны ўваход у праліў ад берага да берага. Пасля чаго Калчак замінаваў выхады з балгарскіх портаў [[Варна]] і [[Зангулдак]], што моцна ўдарыла па турэцкай эканоміцы. Для падтрымкі мінных палёў у баявой гатовасці на адлегласці ў 50—100 міль ад Басфора заўсёды стаяў на дзяжурстве атрад караблёў у складзе дрэдноўта, крэйсера і некалькіх мінаносцаў, а блізу Басфора ўвесь час дзяжурыла падводная лодка<ref name=Z261-265/>. На доўгі час непрыяцельскія судны зусім зніклі з Чорнага мора. Толькі пратраліўшы канал уздоўж узбярэжжа, непрыяцель ізноў змог выпускаць у мора невялікія судны і падводныя лодкі. Тады Калчак абсталяваў для пастаноўкі мінных палёў нізкаседныя судны, якія сталі ставіць міны ўшчыльную да берага. Пад канец кастрычніка 1916 года на мінах блізу Варны падарвалася нямецкая падводная лодка «B—45», а пад канец лістапада ў Басфора яшчэ адна — «B—46». Да канца 1916 года камандуючы Чарнаморскім флотам рэалізаваў сваё заданне, трывала замкнуўшы германа-турэцкі флот, улучаючы «Гёбен» і «Брэслаў», у Басфоры<ref name=Z261-265/>, і паслабіўшы напругу транспартнай службы рускага флоту<ref name=H3/>. Пры гэтым у працы Казлова Д. Ю., Падсабляева Е. Ф. і Грыбоўскага В. Ю. «Павінен прызнаць… што да справы развіцця марской сілы Калчак меў вялізны ўплыў» сцвярджаецца, што асноўная ўдарная сіла турэцка-германскага флоту — крэйсеры «Гёбен» і «Брэслаў» — у канцы 1916 года і ў першай палове 1917 года не з’яўляліся ў Чорным моры з-за рамонту і пераабсталявання, а не таму, што пры басфорскія мінныя загароды былі для іх непераадольнай перашкодай{{sfn|Должен признать|2006|с=34}}. Да Калчака прыйшла ўсерасійская вядомасць. Цэнтральныя газеты сталі публікаваць пра яго артыкулы, месціць на сваіх старонках яго партрэты. Першы артыкул пра камандуючага Чарнаморскім флотам — «Новы адмірал» — быў апублікаваны 13 жніўня 1916 года сталічным выданнем «{{нп3|Новое время, газета|Новое время|ru|Новое время (газета)}}». Праз месяц у гэтай жа газеце быў апублікаваны першы літаратурны партрэт Калчака — «З камандуючым у адкрытым моры». 29 верасня ў газеце «Вечернее время» быў змешчаны фотапартрэт Калчака{{sfn|Зырянов|2012|с=267}}. Разам з тым служба Калчака на Чарнаморскім флоце была адзначана шэрагам няшчасцяў і страт, якіх магло і не быць. Самай буйнай стратай стала гібель 7 кастрычніка 1916 года флагмана флоту лінкара «[[Імператрыца Марыя, лінкар|Імператрыца Марыя]]». Праз 15 хвілін пасля першага выбуху камандуючы на катары падышоў да борта тонучага карабля. Першай дырэктывай Калчака было адвесці далей ад «Марыі» «Кацярыну Вялікую», пасля чаго, нягледзячы на выбухі, якія працягваліся, адмірал устаў на борт лінкара і асабіста кіраваў затапленнем паграбоў і лакалізацыяй пажару. Гэтымі мерамі камандуючы выратаваў горад і рэйд. Аднак спробы патушыць агонь не завершыліся поспехам{{sfn|Кручинин|2010|с=115}}. Адмірал, які надзвычай моцна перажываў страту флагмана, трымаўся мужна, хоць, бывала, і зрываўся, даходзячы да крайняй ступені гневу. У гэтыя дні было атрымана шмат спачувальных лістоў у адрас Калчака. Першы прыйшоў ад Мікалая II: «Смуткую пра цяжкую страту, але цвёрда ўпэўнены, што Вы і гераічны Чарнаморскі флот мужна перанесяце гэта выпрабаванне». Імператар адправіў у Севастопаль афіцэра Стаўкі Бубнова, які курыраваў Чарнаморскі флот, з паведамленнем, што «ён не бачыць ніякай яго віны ў гібелі „Імператрыцы Марыі“, ставіцца да яго па-ранейшаму і загадвае спакойна працягваць камандаванне». Сучасны даследчык П. М. Зыранаў адзначае, што словы Мікалая II займелі спрыяльны ўплыў на Калчака, які неўзабаве цалкам акрыяў і заняўся сваёй наступнай галоўнай справай — падрыхтоўкай Басфорскай аперацыі{{sfn|Зырянов|2012|с=270—280}}. ==== Планаванне Басфорскай аперацыі ==== Марскі аддзел Стаўкі і штаб Чарнаморскага флоту распрацавалі просты і дзёрзкі план Басфорскай аперацыі як альтэрнатыву акадэмічнаму і складанаму плану генерала М. В. Аляксеева. Паводле гэтага, па ацэнцы сучасных гісторыкаў, «сувораўскага» плана маракоў, які распрацоўваўся пры ўдзеле Калчака, было вырашана здзейсніць нечаканы і імклівы ўдар у цэнтр усяго ўмацаванага раёна — [[Канстанцінопаль]]. Аперацыя планавалася маракамі на верасень 1916 года. Меркавалася спалучаць дзеянні сухапутных войскаў на паўднёвым краі [[Румынскі фронт|Румынскага фронту]] з дзеяннямі флоту. У аперацыі мог узяць удзел і англійскі флот, наступаючы па Эгейскім моры<ref name=P71-74/>. Мікалай II цалкам падтрымаў план аперацыі маракоў, але генерал Аляксееў спрабаваў бараніць свой уласны план, што патрабаваў нерэальнага здымання з фронту дзесяці пяхотных дывізій. Пры гэтым на фармаванне і навучанне дэсантнага атрада патрабавалася тры — чатыры месяцы, у сувязі з чым аперацыю адклалі да красавіка — мая 1917 года. Аляксееў, які разлічваў на пераможнае завяршэнне вайны ў выніку вясновага наступлення ў [[Галічына|Галічыны]], якое рыхтавалася, не стаў пярэчыць супраць падрыхтоўкі дэсанта{{sfn|Зырянов|2012|с=283—290|name=Z283-290}}. З канца [[1916]] года пачалася комплексная практычная падрыхтоўка да Басфорскай аперацыі: праводзілі трэнаванні па высадцы дэсанта, стральбе з караблёў, разведвальныя паходы атрадаў мінаносцаў да Басфора, усебакова вывучалі ўзбярэжжа, праводзілі аэрафотаздымку<ref>[http://www.rons.ru/novikov-kolchak.htm Памяти вице-адмирала Колчака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101129110732/http://www.rons.ru/novikov-kolchak.htm |date=29 лістапада 2010 }}.</ref>. Фармавалася адмысловая дэсантная Чарнаморская дывізія марской пяхоты на чале з палкоўнікам [[Аляксандр Іванавіч Вярхоўскі|А. І. Вярхоўскім]], якую курыраваў асабіста Калчак<ref name=Z283-290/>. 31 снежня 1916 года Калчак аддаў загад пра фарміраванне Чарнаморскай паветранай дывізіі, атрады якой меркавалася разгортваць у адпаведнасці з паступленнем марскіх самалётаў. У гэты дзень Калчак на чале атрада з трох браняносцаў і двух авіятранспартаў распачаў паход да берагоў Турцыі, аднак з-за ўзмацнелага хвалявання бамбардзіроўку берагоў непрыяцеля з гідрасамалётаў давялося адкласці<ref name=Z283-290/>. М. Смірноў ужо ў эміграцыі пісаў: «Не здарылася б рэвалюцыя, Калчак узняў бы рускі сцяг на Басфоры»<ref>''Смирнов М. И.'' [http://www.archive.org/details/admiralaleksandr008800 Адмирал А. В. Колчак.] — Париж, 1930. — С. 60.</ref>. Пры ацэнцы баявой працы Чарнаморскага флоту ў перыяд камандавання ім А. В. Калчака сучасныя гісторыкі адзначаюць, што флот дамогся за гэты час вялікіх поспехаў. Былі загнаны на базы непрыяцельскія падводныя лодкі, вораг панёс вельмі значныя страты, і яго флот пазбавіўся магчымасці выхаду ў Чорнае мора, былі перарваны напады на рускае ўзбярэжжа<ref name=P71-74/>. І. Ф. Плотнікаў піша, што Калчак карыстаўся вельмі высокім аўтарытэтам сярод сучаснікаў як флатаводзец, і ацэньвае яго як аднаго з самых знакамітых адміралаў у гісторыі рускага флоту{{sfn|Плотников|1998|с=67}}. ==== Лютаўская рэвалюцыя і палітычныя пагляды Калчака ==== {{Асноўны артыкул|Лютаўская рэвалюцыя}} Заняцце такога значнага і высокага паста, як камандуючы флотам, абавязвала адмірала быць у курсе палітычнай сітуацыі ў краіне. У гэты перыяд ліберальная апазіцыя, выкарыстаўшы цяжкае становішча ваеннай Расіі, рыхтавала штурм вярхоўнай дзяржаўнай улады, намацвала і наладжвала кантакты ў асяроддзі найвышэйшага генералітэту. Змоўцаў асабліва цікавілі ваенныя, якія мелі ў сваіх руках рэальную ваенную сілу: камандуючыя франтамі і флатамі. Вядома, што ў жніўні 1916 года Калчака наведаў член Прагрэсіўнага блока Дзяржаўнай думы М. В. Чаўнакоў, які ўваходзіў у групу, якая рыхтавала дзяржаўны пераварот. Генерал М. В. Аляксееў, які знаходзіўся ў перадрэвалюцыйны час у Крыме, двойчы{{sfn|Смолин|2012|с=125|name=S125}} выклікаў да сябе Калчака і начальніка яго штаба для дакладаў пра сітуацыю на Чорным моры. Апроч гэтых дзвюх афіцыйных сустрэч таксама былі і іншыя прыватныя гутаркі. Паводле сведчанняў Аляксандра Васільевіча, ім часта даводзілася мець зносіны з Аляксеевым на дзяржаўныя тэмы{{sfn|Смолин|2012|с=123—127|name=S123-127}}. Калчак быў інфармаваны пра палітычныя падзеі ў краіне як з афіцыйных, так і неафіцыйных крыніц — так, Г. В. Цімірова цікавілася палітыкай, наведвала госцевую трыбуну Дзяржаўнай думы і ў лістах да Калчака паведамляла яму палітычнае становішча ў сталіцы. Калчаку было вядома пра настроі апазіцыйнай ліберальнай інтэлігенцыі. Ён не заставаўся пабочным назіральнікам, імкнучыся ўсімі сіламі перашкодзіць узросту рэвалюцыйных настрояў і засцерагчы даручаны яму Імператарам флот ад узрушэнняў, якія насоўваліся<ref name=S123-127/>. Падзеі [[Лютаўская рэвалюцыя|лютага 1917 года]] ў сталіцы заспелі віцэ-адмірала Калчака ў [[Батумі|Батуме]], куды ён адправіўся на сустрэчу з камандуючым Каўказскім фронтам Вялікім князем Мікалаем Мікалаевічам для абмеркавання графіка марскіх перавозак і будавання порта ў [[Трабзон|Трапезундзе]]. 28 лютага адмірал атрымаў тэлеграму з Марскога генеральнага штаба пра бунт у Петраградзе і захоп горада мяцежнікамі. Калчак паказаў тэлеграму Вялікаму князю. Высветлілася, што Мікалай Мікалаевіч ніякай інфармацыі пра падзеі, якія адбываюцца ў Петраградзе, не мае{{sfn|Зырянов|2012|с=293|name=Z293}}. Апісваючы падзеі гэтага дня ў лісце А. В. Ціміровай, Калчак выказаўся{{sfn|Смолин|2012|с=135|name=S135}}:{{quotation|Я сёння стаміўся ад любых абмеркаванняў і рашэнняў пытанняў велізарнай важнасці, што патрабуюць абдумвання кожнага слова|''Колчак А. В.'' «Милая, обожаемая моя Анна Васильевна…». — С. 152.}} Гісторык А. В. Смолін лічыць, што ў гэтым выказванні Калчак гаварыў пра бунт у сталіцы і лёс імператара. Што да Мікалая Мікалаевіча, то праз тыдзень — 7 сакавіка 1917 года — ён сказаў Вялікаму князю {{нп3|Андрэй Уладзіміравіч, вялікі князь|Андрэю Уладзіміравічу|ru|Андрей Владимирович (великий князь)}} пра гэту сустрэчу з Калчаком: {{quotation|Пра падзеі, што здарыліся ў Петраградзе, я пазнаў 1 сакавіка<ref>У рэчаіснасці 28 лютага.</ref> ў Батуме. Туды ездзіў перагаварыць з адміралам Калчаком — ён проста немагчымы.|''Великий князь Николай Николаевич''. Из дневника А. В. Романова за 1916—1917 гг. — С. 197.}} Тлумачачы прычыну незадаволенасці Мікалая Мікалаевіча адміралам Калчаком, А. В. Смолін злучае яго з абмеркаваннем падзей у Петраградзе і лёсу Мікалая II. Раздражненне Мікалая Мікалаевіча гісторык тлумачыць тым, што, магчыма, ужо 28 лютага Вялікі князь схіляўся да варыянту [[Адрачэнне Мікалая II|адрачэння]], тым часам як Калчак працягваў заставацца верным імператару<ref name=S135/>. Гісторык А. С. Кручынін, кажучы пра гэту рэпліку Вялікага князя, адзначае акалічнасць, што ''аператыўныя'' прапановы і планы камандуючага Чарнаморскім флотам у Мікалая Мікалаевіча раней ніколі не выклікалі гэтак негатыўнай рэакцыі, і прыводзіць у сваёй працы ліст капітана 2-га рангу Лукіна, змест якога цалкам можа быць інтэрпрэтаваны як прапанова Калчака пра шырокамаштабную ваенную дэманстрацыю «поўдня» ў процівагу салдацкаму мяцяжу «поўначы»{{sfn|Кручинин|2010|с=134}}. 28 лютага Калчак адплыў з Батума і прыбыў у Севастопаль 1 сакавіка. Яшчэ з Батума ён распарадзіўся перапыніць тэлеграфную і паштовую сувязь Крыма з астатнімі тэрыторыямі Расіі — для прадухілення панікі і пашырэння неправераных чутак. Было загадана ўсе паступаючыя тэлеграмы адпраўляць у штаб Чарнаморскага флоту{{sfn|Смолин|2012|с=134}}<ref name=Z293/>. У Севастопалі Калчак азнаёміўся з некалькімі тэлеграмамі ў яго адрас. {{нп3|Міхаіл Уладзіміравіч Радзянка|М. В. Радзянка|ru|Родзянко, Михаил Владимирович}} паведамляў пра паўстанне ў сталіцы і пераходзе ўлады да {{нп3|Часовы камітэт Дзяржаўнай думы|Часовага камітэта Дзяржаўнай думы|ru|Временный комитет Государственной думы}}. Марскі міністр {{нп3|Іван Канстанцінавіч Грыгаровіч|І. К. Грыгаровіч|ru|Григорович, Иван Константинович}} інфармаваў, што «Камітэт Дзяржаўнай думы паступова аднаўляе парадак», і расказваў пра загад адмірала {{нп3|Адрыян Іванавіч Няпенін|А. І. Няпеніна|ru|Непенин, Адриан Иванович}}, які аб’яўляў Балтыйскаму флоту пра падзеі ў Петраградзе. Тэлеграма М. В. Аляксеева падрабязна інфармавала пра падзеі з 25 па 28 лютага ў сталіцы. Начальнік марскога штаба Стаўкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага адмірал А. І. Русін інфармаваў пра мяцеж у Петраградзе, хваляванні ў Кранштаце і загадваў «прыняць усе меры ў падтрыманні спакою ў флоце». На нарадзе старэйшых палкаводцаў, скліканай адміралам, было вырашана паведаміць камандам караблёў пра паўстанне ў сталіцы Расіі. Калчак адначасова {{нп3|Аспрэчанне|дэзавуяваў|ru|Опровержение}} свой загад пра інфармацыйную блакаду Крыма, якая ўжо не мела сэнсу з-за прыняцця на флоце нямецкіх тэлеграм з паведамленнямі пра рэвалюцыю ў Петраградзе, і вырашыў узяць ініцыятыву ў свае рукі, інфармуючы флот пра падзеі праз уласныя загады. 2 сакавіка камандуючы выдаў загады, у якіх паведамляў флоту пра петраградскія падзеі, патрабаваў верыць толькі яго загадам і ігнараваць дэзынфармацыйныя паведамленні турэцкіх радыёстанцый і прыводзіў тэлеграму Радзянкі са зваротам да арміі і флоту ад імя Часовага камітэта Дзяржаўнай думы{{sfn|Смолин|2012|с=136—138|name=S136-138}}. Сучасныя гісторыкі зважаюць на ўтрыманне першага з загадаў, за № 771. Гэтым загадам Калчак упершыню паведамляў флот пра падзеі ў Петраградзе, і зроблена было гэта апавяшчэнне Калчаком зусім не ў «рэвалюцыйным» тоне: камандуючы флотам не спяшаўся далучацца да рэвалюцыйнай плыні і сканчаў свой загад цалкам манархічным заклікам{{sfn|Кручинин|2010|с=126}}: {{пачатак цытаты}}Загадваю ўсім чынам Чарнаморскага флоту і даручаным мне сухапутным войскам працягваць цвёрда і непахісна выконваць свой абавязак перад Гасударом Імператарам і Радзімай.{{канец цытаты}} Гісторык А. В. Смолін адзначае, што патрабаванне Калчака працягваць выконваць «абавязак перад Гасударом Імператарам» з’яўляецца сведчаннем вернасці адмірала прысязе ''да адрачэння''<ref name=S136-138/>. 1 сакавіка Радзянка, Рузскі і Аляксееў спрабавалі схіліць прыбылага са Стаўкі ў Пскоў Гасудара да адрачэння<ref name="B300">''Боханов А. Н.'' Николай II. — М.: Вече, 2008. — С. 300. — (Императорская Россия в лицах). — ISBN 978-5-9533-2541-7.</ref>. Мікалай II настаяў, каб былі апытаны ўсе вышэйшыя палкаводцы. Камандуючых флатамі Аляксееў не апытаў, хоць павінен быў гэта зрабіць, бо і Няпенін, і Калчак, нароўні з камандуючымі франтамі, падпарадкоўваліся Вярхоўнаму галоўнакамандуючаму{{sfn|Смолин|2012|с=139|name=S139}}: на думку гісторыка П. М. Зыранава ў гэтым адлюстравалася грэблівае стаўленне рускага генералітэту да флоту{{sfn|Зырянов|2012|с=300}}. Замест гэтага 2 сакавіка камандуючы Чарнаморскім флотам атрымаў ад Аляксеева асведамляльную тэлеграму, у якой прыводзіліся тэксты тэлеграм ад камандуючых франтамі Мікалаю II з просьбамі пра адрачэнне<ref name=S139/>. Асведамляльная тэлеграма не патрабавала адказу, але камандуючыя Балтыйскім і Чарнаморскім флатамі ў аднолькавай сітуацыі павялі сябе па-рознаму: Няпенін 2 сакавіка адправіў Гасудару тэлеграму, у якой далучаўся да просьбаў адрачыся ад прастола, а Калчак вырашыў зусім не браць удзел у тэлефоннай нарадзе, якая адбывалася 2 сакавіка<ref name=S139/>. Гісторык А. В. Смолін адзначае, што і 3 сакавіка Калчак яшчэ не прызнаваў Часовага ўрада, бо ў сярэдзіне гэтага дня ён рабіў запыт у Стаўку, патрабуючы тлумачэнняў, хто ў дадзены момант з’яўляецца «законнай вярхоўнай уладай», а хто Вярхоўным галоўнакамандуючым. Пры гэтым гісторык адзначае, што пад «законнай вярхоўнай уладай» Калчак меў на ўвазе менавіта манарха. Нават 11 сакавіка камандуючы флотам у лісце ваеннаму міністру задаваўся пытаннем, што рабіць з словамі «За Цара» на ваенных сцягах і значках Чарнаморскага флоту, не прыняўшы самастойнага рашэння і толькі выканаўшы паступаючую ў адказ на запыт дырэктыву{{sfn|Смолин|2012|с=141—144|name=S141-144}}. У 1919 годзе, знаходзячыся на пасту [[Вярхоўны кіраўнік|Вярхоўнага кіраўніка Расіі]], Калчак скасаваў святкаванне гадавіны [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]]. Былі забаронены мітынгі і маніфестацыі ў яе гонар на той падставе, што рана падводзіць вынікі рэвалюцыі, што прывяла ў выніку да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|бальшавіцкага перавароту]]<ref name=H8>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811042903.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «Слова и дела»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131202223954/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811042903.phtml |date=2 снежня 2013 }}.</ref>. Што да палітычных поглядаў Аляксандра Васільевіча, то да сакавіка 1917 года яго манархізм зусім бясспрэчны. Пасля рэвалюцыі паводле зразумелых прычын Калчак свае погляды не афішаваў і рэкламаваць уласны [[манархізм]] лічыў няўчасным<ref name=S141-144/>. Пры гэтым М. І. Смірноў у эмігранцкіх успамінах пісаў<ref name=S141-144/>: {{quotation|Калчак быў верны пасадзе і Бацькаўшчыне. Вестка пра адрачэнне Гасудара яго вельмі засмуціла, і ён лічыў, што Бацькаўшчына ідзе да гібелі.|''Смирнов М. И.'' Адмирал Александр Васильевич Колчак во время революции в Черноморском флоте. — С. 4.}} Ускосным довадам прыхільнасці Калчака манархічным паглядам з’яўляецца неафіцыйнае наведванне Калчаком 17 ліпеня 1919 года, у дзень памінання царскай сям’і, Екацярынбурга, дзе ён сустракаўся з архібіскупам Уфімскім {{нп3|Андрэй (Ухтомскі)|Андрэем|ru|Андрей (Ухтомский)}}. Значэнне гэтага неафіцыйнага візіту набывае асаблівае значэнне, калі ўлічваць, што за два дні да гэтага Калчак наведваў гэты горад з візітам афіцыйным<ref name=S141-144/>. Сучасная гістарыяграфія не мае значных падстаў для сцвярджэнняў пра раптоўныя змены адміралам сваіх перакананняў, а вось выказваць іх адкрыта ён ужо сапраўды не меў ніякай магчымасці. Пазіцыя адмірала ў пытанні пра адрачэнне зрабіла сур’ёзны ўплыў на яго папулярнасць у [[Белы рух|Белым руху]] як палкаводца, не заплямленага «грахом Лютага», у адрозненне ад некаторых вышэйшых генералаў<ref name=S141-144/>. Нягледзячы на ўсе высілкі камандуючага, цалкам выключыць хваляванні на флоце не атрымалася. 3 сакавіка на «Кацярыне Вялікай» на фоне шпіёнаманіі, якая выявілася сярод матросаў, і патрабаванняў выдалення афіцэраў з нямецкімі прозвішчамі скончыў самагубствам мічман Фок. 4 сакавіка матросы запатрабавалі прыбыцця на судна камандуючага флоту. Калчак наведаў карабель, але толькі пасля даклада яго камандзіра, а не пад ціскам каманды. Абураны паводзінамі матросаў, адмірал гаварыў з камандай на палубе рэзка і груба. Ён адпрэчыў падозранні ў здрадзе афіцэраў з нямецкімі прозвішчамі і адмовіў у іх спісанні на бераг<ref name=S141-144/>. 4 сакавіка на загад Калчака газета «Крымский вестник» паведаміла пра адрачэнне Мікалая II і фарміраванні [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]]. Весткі флот успрыняў спакойна, аднак у гэты ж дзень у Севастопалі пачаліся мітынгі, і Калчак для разраджэння становішча 5 сакавіка правёў агляд частак. Пасля агляду зноў пачаліся мітынгі. На адзін з іх сталі патрабаваць прыбыцця адмірала. Калчак спачатку ехаць не хацеў, але потым пагадзіўся. Ён загадаў разысціся, але матросы замкнулі вароты і запатрабавалі адпраўкі вітальнай тэлеграмы Часоваму ўраду ад Чарнаморскага флоту. Калчак выступіў з кароткай прамовай і абяцаў адправіць тэлеграму. Пасля гэтага яго адпусцілі. У тэлеграмах, адпраўленых у адрас Г. Я. Львова, Часовага ўрада, [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|А. І. Гучкова]], М. В. Радзянкі, ад імя Чарнаморскага флоту і жыхароў Севастопаля Калчак вітаў урад і выказваў надзею, што ён давядзе вайну да перамогі. Пры гэтым у тэлеграмах Калчак ні слова не казаў пра рэвалюцыю, дзякуючы якой улада апынулася ў руках гэтага ўрада. У сувязі з гэтым, паказвае А. С. Смолін, адмірал вітаў не рэвалюцыю, але ўрад, які будзе здольны здабыць перамогу ў вайне. Гісторык адзначае таксама, што ў сваіх дакладах 6 сакавіка Аляксееву і Русіну Калчак зняў з сябе адказнасць за прызнанне Часовага ўрада, пераклаўшы яе на каманды караблёў і насельніцтва горада{{sfn|Смолин|2012|с=145—147|name=S145-147}}: {{quotation|Каманда і насельніцтва прасілі мяне паслаць ад Чарнаморскага флоту вітанне новаму ўраду, што мною і выканана.|А. В. Калчак. 6 сакавіка 1917 года.}} Гісторык У. Г. Хандорын зважае, што прызнанне Часовага ўрада Калчак вырашыў правесці праз Стаўку Вярхоўнага галоўнакамандуючага, у выглядзе дырэктывы яму адтуль. Атрымаўшы радыёграму новага ўрада, камандуючы Чарнаморскім флотам адказаў у сталіцу, што падпарадкуецца гэтаму ўраду не раней, чым атрымае адпаведную дырэктыву са Стаўкі<ref name=H4 />. 10 сакавіка, каб перапыніць чараду мітынгаў і дэманстрацый, Калчак вывеў флот у мора, палічыўшы, што баявая праца будзе лепшым супраціўленнем «паглыбленню рэвалюцыі». Правасць Калчака, які з дапамогай такой практыкі супрацьстаяў бальшавіцкай раскладальнай агітацыі, прызнаваў і бальшавік А. У. Платонаў, які служыў у гэты час на «Кацярыне Вялікай», які сведчыў, што «частыя паходы адрывалі масы ад палітыкі… служылі перашкодай развіццю рэвалюцыі»{{sfn|Зырянов|2012|с=309—311|name=Z309-311}}. Іншая прычына поспеху Калчака ў захаванні баяздольнасці флоту складалася ў здольнасці ў цяжкай сітуацыі ісці на кампраміс, выяўляць гнуткасць<ref name="Sokolov" />, валявым высілкам і вытрымкай управіцца з уласным неўраўнаважаным і запальчывым характарам. Гэта змаганне з сабой каштавала адміралу велізарных высілкаў, аднак яно ж дазволіла, як піша А. С. Смолін, выявіць якасці, што характарызуюць ужо сапраўднага палітыка{{sfn|Смолин|2012|с=151, 154|name=S151,154}}. Калчак папераджальнымі загадамі змог прадухіліць крайнія праявы на флоце, звязаныя з рухам за скасаванне пагонаў і адданне гонару. Камандуючы не стаў чыніць перашкод і матроскім ідэям пра пераназванне баявых караблёў, што таксама было адлюстравана ў яго загадах<ref name=S151,154/>. Паводле яго дырэктывы былі распушчаны севастопальскія паліцыя і корпус жандараў (замест іх была сфармавана гарадская міліцыя) і выпушчаны з турмаў палітычныя зняволеныя<ref name="Sokolov" />. 19 сакавіка адмірал зацвердзіў праект, што ўводзіў у законнае рэчышча і падначальваў камандуючаму новыя флоцкія арганізацыі — камітэты. Са «Становішчам пра арганізацыю чыноў флоту, Севастопальскага гарнізона і працоўных на дзяржаўную абарону працоўных» быў азнаёмлены і ваенны міністр, Выканкам Петрасавета і члены Дзярждумы, а трохі пазней і Стаўка. Нягледзячы на пярэчанні начальніка штаба Стаўкі [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікіна]], галоўкаверх Аляксееў ухваліў праект Калчака, пасля чаго яго ўкаранілі паўсюдна<ref name=Z309-311/>. Паводле рашэння адмірала Дому афіцэраў флоту ў Севастопалі было прысвоена імя {{нп3|Пётр Пятровіч Шміт|Пятра Шміта|ru|Шмидт, Пётр Петрович}}, а пазней Калчак падтрымаў ідэю перапахавання яго рэшткаў і рэшткаў іншых вядучых удзельнікаў {{нп3|Севастопальскае паўстанне, 1905|паўстання 1905 года|ru|Севастопольское восстание (1905)}} ў {{нп3|Пакроўскі сабор, Севастопаль|Пакроўскім саборы Севастопаля|ru|Покровский собор (Севастополь)}}<ref name="Sokolov" />. Такія меры камандуючага дазволілі ўнікнуць на Чарнаморскім флоце эксцэсаў, падобных тым, {{нп3|Забойствы афіцэраў Балтыйскага флоту падчас Лютаўскай рэвалюцыі|якія адбыліся на Балтыйскам флоце|ru|Убийства офицеров Балтийского флота во время Февральской революции}} і набылі Калчаку рэпутацыю афіцэра, вернага справе рэвалюцыі і такога, што ўлічваў матроскія настроі{{sfn|Смолин|2012|с=153}}. З красавіка 1917 года сталі шырыцца чуткі пра перавод Аляксандра Васільевіча на пасаду камандуючага Балтыйскім флотам<ref name=S151,154/>. Адразу ж супраць такога пераводу выступіў новы Вярхоўны галоўнакамандуючы М. В. Аляксееў, уражаны тым, што Стаўка пра гэта нічога не ведала. Гісторык Смолін піша пра знойдзеныя ў архівах тры тэлеграмы ў Стаўку, якія інфармавалі пра перамяшчэнні Калчака пасля яго прыезду ў сталіцу, што, паводле яго думкі азначала, з вялікай доляй імавернасці, што Стаўка вяла ўласнае назіранне за адміралам і ставілася да яго насцярожана{{sfn|Смолин|2012|с=156—159|name=S156-159}}. ==== Камандзіроўка ў Петраград ==== [[Файл:Kolchak 1917.jpg|thumb|250px|Калчак у новай марской форме Часовага ўрада (без пагонаў, са знакамі адрознення на рукавах і {{нп3|Пяціканцовая зорка|пяціканцовай зоркай|ru|Пятиконечная звезда}} на цэшцы), лета 1917 года.]] 15 красавіка адмірал прыбыў у Петраград па выкліку ваеннага міністра Гучкова. Апошні спадзяваўся выкарыстаць Калчака ў ролі кіраўніка ваеннага перавароту для ліквідацыі двоеўладдзя і ўсталявання ваеннай дыктатуры<ref name=S156-159/> і прапанаваў Аляксандру Васільевічу ўзяць на сябе камандаванне Балтыйскім флотам{{sfn|Плотников|1998|с=88—89|name=P88-89}}. Меркаванае прызначэнне Калчака на Балтыку было ўвязана са стварэннем Асобнай арміі «для абароны Петраграда». Улічваючы, што ніякай пагрозы сталіцы ў той час германцы не ўяўлялі, мэты стварэння такой арміі ляжалі ў плоскасці спроб Гучкова навесці ў Петраградзе парадак<ref name=S156-159/>. Прызначэнне Калчака на Балтыку не адбылося, паводле адной версіі, у сувязі з тым, што {{нп3|Андрэй Сямёнавіч Максімаў|А. С. Максімаў|ru|Максимов, Андрей Семёнович}}, камандуючы Балтыйскім флотам, сабатаваў уласны выклік у Петраград для здымання з пасады<ref name=S156-159/>, паводле іншай, Калчак пераканаў Гучкова пакінуць усё як ёсць<ref name=P88-89/>. У Петраградзе Калчак узяў удзел у пасяджэнні ўрада, дзе выступаў з дакладам пра стратэгічную сітуацыю на Чорным моры. Яго даклад зрабіў добрае ўражанне<ref name=H4>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040141.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «На распутье. Россия в огне»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131015190908/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040141.phtml |date=15 кастрычніка 2013 }}.</ref>. Калі зайшла гаворка пра Басфорскую аперацыю, Аляксееў вырашыў скарыстаць сітуацыю і канчаткова пахаваць аперацыю, якой ніколі не спачуваў. Генерал заявіў, што ў яго няма патрэбных для аперацыі пяці дывізій, што ў арміі ўжо няма ніводнага палка, у якім ён мог быць упэўнены, і што сам Калчак не можа быць да канца ўпэўнены ў сваім флоце. Нягледзячы на тое, што ў гэты момант абвалілася прадпрыемства, якое адмірал бачыў вянком сваёй ваенна-марской службы і нават «большай часткай утрымання і сэнсу жыцця», ён з меркаванняў ваярскай дысцыпліны не стаў на ўрадавым пасяджэнні ўступаць у спрэчку з Галоўкаверхам{{sfn|Зырянов|2012|с=320, 322|name=Z320,322}}. Калчак пазнаёміўся таксама з генералам [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Л. Г. Карнілавым]]<ref name=S156-159/>. Калчак браў удзел і ў нарадзе камандуючых франтамі і арміямі ў штабе Паўночнага фронту ў Пскове. Адтуль адмірал вынес цяжкае ўражанне пра дэмаралізацыю войскаў на фронце, [[Братанне|братанні]] з германцамі і хуткім іх развале{{sfn|Плотников|1998|с=88—89|name=P92}}. У Петраградзе адмірал быў сведкам узброеных салдацкіх маніфестацый і лічыў, што іх трэба здушыць з дапамогай сілы{{sfn|Смолин|2012|с=161|name=S161}}. Адмову Часовага ўрада Карнілаву, камандуючаму сталічнай ваеннай акругай, у падаўленні ўзброенай дэманстрацыі Калчак лічыў памылкай, нароўні з адмовай у гэтым яму ў выпадку патрэбы ў флоце дзеяць аналагічна<ref name=P92/>. Нават Гучкова, які рыхтаваў ваенны пераварот, ён лічыў такім, што занадта далёка зайшоў у частцы зробленых безадказным арганізацыям саступак<ref name=S161/>. Калчак быў упэўнены, што ў той час аўтарытэта камандуючых і змешчаных у іх руках сіл як у Петраградзе, так і на поўдні Расіі, для гэтага яшчэ хапала<ref name=P92/>. Настроі, з якімі Калчак пакідаў Петраград, найлепей перадаюцца ўрыўкам з яго ліста Ціміровай<ref name=Z320,322/>: <blockquote>З Петраграда я вывез дзве сумнеўныя каштоўнасці — цвёрдае перакананне ў няўхільнасці дзяржаўнай катастрофы са слабой верай у нейкае дзіва, якое магло б яе запабегчы, і маральную пустэчу.</blockquote> Калчак быў уганараваны падзякай ваеннага міністра за хуткія разумныя дзеянні, якімі ён спрыяў захаванню парадку на Чарнаморскім флоце. Вярнуўшыся з Петраграда, Калчак заняў наступальную пазіцыю, спрабуючы выйсці на агульнарасійскую палітычную сцэну<ref name=S164-165/>. ==== Чарнаморская дэлегацыя ==== {{Асноўны артыкул|Чарнаморская дэлегацыя}} 25 красавіка 1917 года Калчак выступіў на сходзе афіцэраў з дакладам «Становішча нашых узброеных сіл і стасункі з саюзнікамі». Калчак адзначаў: {{пачатак цытаты}}Мы стаім перад распадам і знішчэннем нашых узброеных сіл, [паколькі] старыя формы дысцыпліны абваліліся, а новыя стварыць не ўдалося.{{канец цытаты}} Калчак патрабаваў спыніць рэформы, заснаваныя на «ганарлівасці невуцтва», і прыняць формы дысцыпліны і арганізацыі ўнутранага жыцця, ужо прынятыя ў [[Антанта|саюзнікаў]]. Даклад Калчака зрабіў на слухачоў велізарнае ўражанне і натхніў іх. Камандуючы пакідаў трыбуну пад апладысменты. Поспех выступу Калчака адзначаў нават бальшавік Платонаў{{sfn|Смолин|2012|с=163|name=S163}}. Высілкі адмірала па прадухіленні [[Анархія|анархіі]] і развалу флоту давалі плён: Калчаку атрымалася падняць дух у Чарнаморскім флоце. Нават галасаванне пра пажаданасць прыезду ў Крым [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]], якое праводзілася Цэнтральным ваенна-выканаўчым камітэтам (ЦВВК), скончылася тым, што з 409 дэлегатаў толькі 20 выказалася ў падтрымку, пасля чаго па крымскіх гарадах была разаслана дырэктыва пра недапушчальнасць прыезду{{sfn|Плотников|1998|с=96—97|name=P96-97}}. Разумеючы значэнне даклада на Дэлегацкай нарадзе, Калчак папрасіў памочніка начальніка Марскога генштаба А. П. Капніста апублікаваць яго ў галоўных газетах і «Рускім слове». Так, Маскоўскай гарадской думай прамова Калчака была надрукавана тыражом у некалькі мільёнаў асобнікаў{{sfn|Смолин|2012|с=164—165|name=S164-165}}. Камандуючаму флотам, які змагаўся за захаванне дысцыпліны і супраць развалу даручаных яму частак, супрацьстаялі [[бальшавікі]] з іх {{нп3|Паражэнства|паражэнчай|fi|Defaitismi}} прапагандай. Аднак узровень тэарэтычнай падрыхтоўкі севастопальскіх і крымскіх бальшавікоў заставаўся нізкім. Членам севастопальскай арганізацыі РСДРП(б) «было цяжкавата накіроўваць працу сярод шматтысячных мас Севастопаля», у сувязі з чым у ЦК РСДРП(б) рэгулярна шлі просьбы даслаць для ўзмацнення прапагандысцкай працы дасведчаных лектараў і прамоўцаў. Як вынік, паражэнчая агітацыя бальшавікоў не проста не знаходзіла водгуку ў масах, але выклікала непрыманне і часам прыводзіла да сур’ёзных канфліктаў. Так, у Севастопалі ў маі 1917 года на эсмінцы «Гнеўны» матросы выкінулі за борт фельчара І. Фінагенава, які дазволіў сабе назваць ваеннага і марскога міністра Керанскага, які напярэдадні быў у горадзе, здраднікам рэвалюцыі. Матроса Міхайлава з браняносца «{{нп3|Князь Пацёмкін-Таўрычаскі, браняносец|Змаганец за волю|en|Russian battleship Potemkin}}» жорстка збілі за бальшавіцкую прапаганду<ref name=Sokolov>''Соколов Д.'' [http://www.posev.ru/files/magazine-archive/123.pdf «Положение мое здесь очень сложное и трудное…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131202225205/http://www.posev.ru/files/magazine-archive/123.pdf |date=2 снежня 2013 }}</ref>. Пад уражаннем ад выступу Калчака было прынята рашэнне пра пасылку [[Чарнаморская дэлегацыя|дэлегацыі ад Чарнаморскага флоту]] на фронт і на Балтыйскі флот для ўзняцця баявога духу і агітацыі за захаванне баяздольнасці войскаў і пераможнае завяршэнне войны, «каб вялі вайну актыўна пры поўнай напрузе сіл». У вялікую дэлегацыю, што складалася з 210 чалавек, да якіх пазней далучыліся яшчэ 250 матросаў і салдатаў, былі ўлучаны таксама сацыялісты, якія прытрымліваліся абарончай арыентацыі<ref name=P96-97/>. [[29 красавіка]] 1917 года з санкцыі Калчака дэлегацыя выехала з Севастопаля. «Чарнаморская дэлегацыя» працавала ў Маскве, Петраградзе, [[Хельсінкі|Гельсінгфорсе]], на Балтыйскім флоце. Яе члены ездзілі на розныя франты, іх галоўным заданнем было захаваць баяздольнасць войскаў, спыніць анархію і бальшавіцкую раскладальную паражэнчую агітацыю. Яны выступалі ў дзейных частках арміі і флоту, натхняючы салдат, часта самі ішлі ў бой і гінулі<ref name=P96-97/>. Грошы на камандзіроўку дэлегацыі былі вылучаны з фонду камандуючага. Адпраўляючы сваіх прыхільнікаў на фронт, адмірал свядома ішоў на паслабленне абарончай прапаганды на Чорным моры, разумеючы, што лёс Расіі вырашаецца на фронце<ref name=S163/>. Праца дэлегацыі атрымала шырокую слыннасць, дэлегацыя шмат у чым выканала ўскладзеныя на яе Калчаком заданні, а таксама ўскосна паслужыла пашырэнню інфармацыі пра погляды і дзеянні адмірала па ўсёй Рускай арміі<ref name=P96-97/>. Калчак у справе змагання з паражэнствам і развалам арміі і флоту не абмяжоўваўся вылучна падтрымкай патрыятычных парываў саміх матросаў. Камандуючы сам імкнуўся актыўна ўплываць на матроскую масу. Погляды Аляксандра Васільевіча на метады прапаганды дэманструе таксама гісторыя залічанага ў Чарнаморскі флот прыблізна ў дзень стварэння «Чарнаморскай дэлегацыі» яго агента — матроса 2-ой стацці «рэвалюцыйнага абаронцы» {{нп3|Фёдар Ісакавіч Баткін|Фёдара Баткіна|ru|Баткин, Фёдор Исаакович}} — георгіеўскага кавалера, які актыўна распачаў прапагандаваць «Вайну да перамогі», узначаліў «[[Чарнаморская дэлегацыя|Чарнаморскую дэлегацыю]]» і адправіўся ў Петраград разам з ёй<ref name=S163/>. ==== Сітуацыя на Чарнаморскім флоце ўскладняецца ==== З ад’ездам дэлегацыі становішча на флоце пагоршылася, людзей стала бракаваць, тым часам як антываенная агітацыя ўзмацнілася{{sfn|Зырянов|2012|с=327|name=Z327}}. З-за паражэнчай прапаганды і агітацыі з боку РСДРП(б), якая ўзмацнела пасля лютага 1917 года ў арміі і флоце, дысцыпліна стала падаць. У маі адбыўся рэзкі канфлікт паміж Калчаком і ЦВВК з-за арышту апошнім памочніка галоўнага камандзіра порта генерал-маёра М. П. Пятрова, абвінавачанага Саветам нібы ў крадзяжы казённай маёмасці і спекуляцыі ім<ref name="democrat">{{кніга |аўтар= Крестьянников В. В.|частка= Демократизация Черноморского флота в 1917–1918 гг.|загаловак= Севастополь и Черноморский флот в Первую мировую и гражданскую войны: Статьи разных лет|адказны= |выданне= |месца= Севастополь|выдавецтва= Дельта|год= 2014|pages= |allpages= 336|серыя= |isbn= |тыраж= 100}}</ref>. Калчак не зацвердзіў пастанову пра арышт і выгнаў дэлегацыю, якая прыйшла да яго. Тады ЦВВК арыштаваў Пятрова па ўласнай ініцыятыве без санкцыі камандуючага флотам. 12 мая звыклы да безумоўнага выканання сваіх загадаў адмірал Калчак адправіў Часоваму ўраду тэлеграму з апісаннем супрацьстаяння і просьбай замяніць яго іншым палкаводцам. Канфлікт супаў па часе з публікацыяй Дэкларацыі правоў салдата, якую падчас падарожжа Калчака ў сталіцу ваенныя адмовіліся абмяркоўваць на пасяджэнні Часовага ўрада. Адкрыта выступіць супраць Дэкларацыі Калчак не мог, бо адразу быў бы адпраўлены ў адстаўку і падпаў пад судовае пераследаванне. Не збіраючыся выходзіць з палітыкі, ён выбраў іншы шлях. 14 мая на скліканай ім Дэлегацкай нарадзе Калчак публічна раскрытыкаваў дзейнасць камітэтаў з сакавіка 1917 года, кажучы, што «камітэты ўмешваюцца ва ўсе справы, уносяць раскладанне ў армію і флот і падрываюць дысцыпліну». Аляксандр Васільевіч гэтым кінуў выклік масавай дэмакратычнай арганізацыі. Прыбыўшы 17 мая ў Севастопаль, [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|А. Ф. Керанскі]] ўладзіў на некаторы час канфлікт паміж ЦВВК і Калчаком{{sfn|Смолин|2012|с=168—169}}. Калчак працягваў рэгулярна выводзіць флот у мора, бо гэта дазваляла адцягваць людзей ад рэвалюцыйнай актыўнасці і падцягвала іх. Крэйсеры і мінаносцы працягвалі абыходы варожага ўзбярэжжа, працягваліся мінныя працы па блакаванні Басфора, блізу яго, рэгулярна змяняючыся, дзяжурылі падводныя лодкі{{sfn|Зырянов|2012|с=332—333|name=Z332-333}}. Пасля ад’езду Керанскага сумятня і безуладдзе на Чарнаморскам флоце сталі ўзмацняцца. Недавер матросаў да афіцэраў і асабіста камандуючага пагоршыла ваеннае няшчасце — у ноч на 13 мая пры спробе пастаноўкі мін практычна ва ўтоку Басфора з самаходных баркасаў, спушчаных з рускіх лінкараў, што засталіся ў 10 мілях ад берага, адбыўся несанкцыянаваны падрыў міны, што выклікаў ланцуговую рэакцыю выбухаў іншых мін. Два баркасы з чатырох затанулі, загінулі 15 матросаў і афіцэраў, 29 чалавек былі паранены<ref>{{cite web |url= http://www.navy.su/daybyday/may/12/index.htm|title= 12 мая 1917 г. Операция по минированию Босфора|author= |date= |work= |publisher= Сайт «Военно-морской флот России»|accessdate=2015-06-05}}</ref>. Пасля гэтага выпадку каманды сталі адмаўляцца выходзіць у мора на рызыкоўныя заданні<ref name="democrat" />. 18 мая камітэт эсмінца «Гарачы» запатрабаваў спісаць на сушу камандзіра карабля Г. М. Веселагу «за залішнюю адвагу». Калчак загадаў паставіць мінаносец у рэзерв, а Веселагу перавёў на іншую пасаду. Незадаволенасць маракоў выклікала і рашэнне Калчака паставіць на рамонт браняносцы «{{нп3|Тры Свяціцелі, браняносец|Тры свяціцелі|en|Russian battleship Tri Sviatitelia}}» і «{{нп3|Сіноп, браняносец|Сіноп|en|Russian battleship Sinop}}» з размеркаваннем іх празмеру рэвалюцыйных каманд па іншых портах. Узросту напружанасці і {{нп3|экстрэмізм|леваэкстрэмісцкіх|ru|Экстремизм}} настрояў сярод чарнаморцаў спрыяў і прыезд у Севастопаль у пачатку чэрвеня дэлегацыі маракоў Балтыйскага флоту, што складалася з бальшавікоў і была забяспечаная велізарным грузам бальшавіцкай літаратуры<ref name=Z332-333/>. Большасць дэлегатаў былі перапранутымі ў форму матросаў партыйнымі працаўнікамі, якія атрымалі ад [[Якаў Міхайлавіч Свярдлоў|Я. М. Свярдлова]] пажаданне «Севастопаль павінен стаць Кранштатам поўдня». Пачаліся непадкантрольныя ўладам мітынгі, «балтыйцы» раз’язджалі па караблях, выступалі на вуліцах і плошчах горада<ref name=Sokolov/>. Уплыў афіцэраў падаў. Падпаў пад нападкі і асабіста камандуючы флотам. Тыражаваўся і паўтараўся паклёп пра нібы існыя ў Калчака буйныя землеўладанні, пра тое, што менавіта таму «ён крэўна зацікаўлены ў працягу вайны». Як сумленнаму ваеннаму, які нічога не нажыў за сваю службу, большая частка асабістай маёмасці якога да таго ж была знішчана ў пачатку вайны падчас германскага абстрэлу Лібавы, Калчаку было абразліва чуць пра сябе гэтыя небылі. На адным з мітынгаў, адказваючы на паклёп, які ў чарговы раз прагучаў у яго адрас, Аляксандр Васільевіч сказаў: <blockquote>Калі хто-небудзь… знойдзе ў мяне які маёнтак ці нерухомую маёмасць, ці якія капіталы выявіць, то я магу ахвотна перадаць, таму што іх не існуе ў прыродзе.</blockquote> Адказ Калчака зрабіў на матросаў моцнае ўражанне, і больш гэта пытанне яны ніколі не ўздымалі. Аднак палітычныя праціўнікі Аляксандра Васільевіча пазней не раз звярталіся да падобнага роду {{нп3|інсінуацыя|інсінуацый|ru|Инсинуация}}, прыкладам, паводле сведчання гісторыка І. Ф. Плотнікава, бальшавіцкія крыніцы не грэбавалі выдумкамі пра тое, што Калчак ніколі не браў удзел у баявых дзеяннях, а адміральскае званне атрымаў дзякую таму, што добра танцаваў на балях у царскіх палацах{{sfn|Плотников|1998|с=104—109|name=P104-109}}. Апошнія тыдні свайго камандавання флотам Калчак ужо не чакаў і не атрымліваў ад урада ніякай дапамогі, імкнучыся развязваць усе праблемы саматугам. Аднак яго спробы аднавіць дысцыпліну сустракалі супраціўленне радавога складу арміі і флоту. 3 чэрвеня мітынг у паўэкіпажы запатрабаваў выдалення са сваіх пастоў Калчака, начальніка штаба М. І. Смірнова і шэрага іншых афіцэраў. 4 чэрвеня камандуючы тэлеграфаваў Керанскаму, што агітацыя балтыйскай дэлегацыі атрымала «моцнае шыранне» і мясцовыя сілы не спраўляюцца з ёй{{sfn|Смолин|2012|с=170—173}}. [[Файл:Koltchak (sabre).jpg|злева|thumb|250px|«Японцы, нашы ворагі — і тыя пакінулі мне зброю. Не дастанецца яна і вам!»]] На мітынгу 5 чэрвеня матросы арыштавалі памочніка камандзіра Чарнаморскага флоцкага экіпажа палкоўніка К. К. Грубера і вынеслі пастанову пра здачу афіцэрамі халоднай і агнястрэльнай зброі. Каб запабегчы кровапраліццё, Калчак аддаў афіцэрам загад здаць зброю. Калі прыйшла пара Калчаку самому здаваць зброю, ён сабраў на палубе «{{нп3|Георгій Перамаганосец, браняносец|Георгія Перамаганосцы|en|Russian battleship Georgii Pobedonosets}}» яго каманду і заявіў, што афіцэры заўсёды захоўвалі вернасць ураду і таму раззбраенне для іх з’яўляецца цяжкай і незаслужанай абразай, якое ён сам не можа не прыняць на свой рахунак. «З гэтага моманту я камандаваць вамі не жадаю і зараз жа пра гэта тэлеграфую ўраду». Суднавы камітэт вырашыў, што ён здаваць зброю не збіраецца. У гэтай крытычнай сітуацыі Смірноў, які асцерагаўся за жыццё адмірала, звязаўся са Стаўкай і папрасіў {{нп3|Аляксандр Дзмітрыевіч Бубноў|А. Д. Бубнова|ru|Бубнов, Александр Дмитриевич}} ўладкаваць тэрміновы выклік Калчака ў Магілёў ці Петраград. Расказвалася, што Калчак, знаходзячыся ў стане крайняй узрушанасці, узяў падараваную яму за [[Абарона Порт-Артура|Порт-Артур]] залатую шаблю — [[Залатая зброя «За адвагу»|Ганаровую Георгіеўскую зброю]], крыкнуў матросам «Японцы, нашы ворагі — і тыя пакінулі мне зброю. Не дастанецца яна і вам!», шпурнуўшы шаблю за борт. Гісторык П. М. Зыранаў адзначае, што Калчак, адзіны (апроч таго, хто застрэліўся ў знак пратэсту супраць рашэння здаць зброю) не здаў зброю, ды яшчэ ў такой дэманстратыўнай форме, ад імя афіцэраў адказаў на абразу годным жэстам і выклікаў гэтым агонь на сябе{{sfn|Зырянов|2012|с=336—337|name=Z336-337}}. Гэты жэст адмірала абыйшоў старонкі ўсіх газет і зрабіў моцнае ўражанне як у Расіі, так і за мяжой. У асяроддзі правых, ужо якія схіляліся ў той час да ідэі [[Ваенная дыктатура|ваеннай дыктатуры]], імя Калчака набыло дадатковую папулярнасць<ref name=H4/>. Паводле дадзеных газеты «{{нп3|Русские ведомости|Русские ведомости|ru|Русские ведомости}}»<ref name="РВ">[http://rusplt.ru/ww1/press/russkie-vedomosti-vospreschaetsya-osveschenie-reklam-vyivesok-narujnoe-osveschenie-teatrov-15099.html «Русские Ведомости»: воспрещается освещение реклам, вывесок, наружное освещение театров — Русская планета]</ref>, дэлегацкі сход гарнізона і працоўных, што праходзіў увесь дзень 6 чэрвеня, пастанавіў абяззброіць усіх афіцэраў і адхіліць ад пасады камандуючага флотам адмірала Калчака і начальніка штаба капітана першага рангу Смірнова. {{Урэзка | Загаловак = Тэлеграма начштаба флоту ў [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўку]] | Утрыманне = Дэлегацкі сход пастанавіў неадкладна адхіліць камандуючага флотам і мяне, з тым, каб мы здалі свае пасады наступным па старшынстве пры камісіі, якую цяпер абіраюць. Мітынг патрабуе неадкладнага арышту камандуючага флотам. Дэлегацкі сход з гэтым не пагадзіўся і пастанавіў заўтра абмеркаваць пытанне пра арышт. У суднавых і палкавых камітэтах можна чакаць праяву гвалту ў адносінах да камандуючага да абмеркавання пытання пра арышт. | Подпіс = Смірноў.<ref name="РВ" /> | Выраўноўванне = right | Шырыня = 450px }} 6 чэрвеня Калчак накіраваў Часоваму ўраду тэлеграму з паведамленнем пра бунт і пра тое, што ў становішчы, якое стварылася, ён не можа больш заставацца на пасту камандуючага<ref name=Z336-337/>. Не чакаючы адказу, ён перадаў камандаванне контр-адміралу В. К. Лукіну, здзейсніўшы такім чынам, паводле думкі А. В. Смоліна, дысцыплінарную правіну, бо не меў права без загаду Часовага ўрада пакідаць свой пост. Гісторык знаходзіць дзеянні адмірала і ваенна-палітычным пралікам, бо быўшы зараз «адміралам без гармат», Аляксандр Васільевіч моцна губляў у змаганні за ўладу{{sfn|Смолин|2012|с=176—177|name=S176-177}}. Бачачы, што сітуацыя выходзіць з-пад кантролю, і асцерагаючыся за жыццё Калчака, М. І. Смірноў па простым провадзе выклікаў А. Д. Бубнова, які звязаўся з Марскім генштабам і прасіў неадкладна дакласці міністру пра патрэбу выкліку Калчака і Смірнова дзеля выратавання іх жыццяў. Зваротная тэлеграма Часовага ўрада прыйшла 7 чэрвеня: «Часовы ўрад… загадвае адміралу Калчаку і капітану Смірнову, якія дапусцілі яўны бунт, неадкладна выехаць у Петраград для асабістага даклада». Такім чынам, Калчак аўтаматычна трапляў пад следства і выводзіўся з ваенна-палітычнага жыцця Расіі. Керанскі, ужо тады які бачыў у Калчаку праціўніка, выкарыстаў гэты шанец, каб адкараскацца ад яго<ref name=S176-177/>. Калчак жа быў глыбока абражаны гэтай тэлеграмай, якая абвінавачвала яго ў дапушчэнні бунту, тым часам як сам урад увесь час патураў анархіі ў шэрагах матросаў{{sfn|Зырянов|2012|с=339|name=Z339}}. Настроі ў Севастопалі сталі супакойвацца. На мітынгу была прынята рэзалюцыя пра арышт Калчака, аднак Выканкам яе адпрэчыў. Вечарам 7 чэрвеня Калчак і Смірноў адбылі з Севастопаля ў Петраград. На вакзале іх выпраўляла невялікая група афіцэраў флоту. 12 чэрвеня, неўзабаве пасля ад’езду адмірала, атрымаўшы па агентурных каналах звесткі пра яго адыход<ref name=Sokolov/>, блізу рускіх берагоў ізноў з’явіўся «Брэслаў», які разграміў на востраве Федасіні маяк з радыёстанцыяй і паланіў яго гарнізон<ref name=Z339/>. ==== Ацэнка дзейнасці Калчака праціўнікам ==== З выхадам Калчака з паста камандуючага Чарнаморскім флотам расійскі флот страціў аднаго з самых лепшых адміралаў за ўсю сваю гісторыю. Гісторык І. Ф. Плотнікаў прыводзіць ацэнкі Калчака яго праціўнікамі, германскімі адміраламі<ref name =P104-109/>: <blockquote>Калчак быў малады і энергічны правадыр, які зрабіў сабе імя ў Балтыйскім моры. З яго прызначэннем дзейнасць рускіх мінаносцаў яшчэ ўзмацнілася… Падвоз вугалю быў вельмі абцяжараны… Флот [нямецка-турэцкі] быў прымушаны спыніць аперацыі.</blockquote> <blockquote>Пастаноўка рускімі марскімі сіламі мін перад Басфорам рабілася па-майстэрску.</blockquote> <blockquote>Давялося скараціць чыгуначны рух, асвятленне гарадоў, нават вытворчасць снарадаў. Пры такіх безнадзейных для Турцыі акалічнасцях пачаўся 1917 год. Да лета дзейнасць рускага флоту стала заўважна слабець. Калчак адышоў. Расія яўна выходзіла з саюзнікаў, яе флот паміраў. Рэвалюцыя і бальшавіцкі пераварот яго дабілі.</blockquote> == Кандыдат у дыктатары == Даклад Калчака Часоваму ўраду пра севастопальскія падзеі быў прызначаны на 13 чэрвеня. Да гэтага дня сталічныя журналісты паспелі ўзяць у адмірала інтэрв’ю, у якім Аляксандр Васільевіч расказаў пра прычыны, якія прымусілі яго пакінуць Чарнаморскі флот. 13 чэрвеня «Русские ведомости» апублікавалі гутарку з адміралам, а ў «Маленькай газеце» А. А. Суворына выйшаў перадавы артыкул, у якім гаварылася{{sfn|Смолин|2012|с=180—184|name=S180-184}}: {{quotation|Хай кн. Львоў саступіць месца старшыні ў кабінеце адміралу Калчаку. Гэта будзе міністэрства Перамогі. Калчак здолее грозна падняць рускую зброю над галавой немца, і скончыцца вайна! Надыдзе чаканы мір!|Маленькая газета, 13 чэрвеня 1917 года.}} У артыкуле ішла гаворка пра няздольнасць [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Г. Я. Львова]] кіраваць краінай. Закраналася і пытанне пра [[дыктатура|дыктатуру]]. У кантэксце артыкула ў якасці абранага народам дыктатара выступаў адмірал Калчак<ref name=S180-184/>. Такім чынам, 13 чэрвеня для справаздачы пра сваю дзейнасць на пасяджэнне Часовага ўрада прыйшоў выступаць новы кандыдат у дыктатары. Міністры сустрэлі яго з яўным недаверам і злічылі патрэбным даць бой гэтай спробе. Львоў паставіў на позву пытанне пра артыкул у «Маленькай газеце». Быў вырашаны супраць газеты пачаць судовы разбор за заклікі да дэманстрацыі з вымогай скідання ўрада. Калчак выступаў у самым канцы пасяджэння. Аляксандр Васільевіч крытычна паставіўся да складу Часовага ўрада, які змяніўся ў маі 1917 года, тон у якім зараз сталі задаваць сацыялісты<ref name=H4/>. Ён апісаў усе акалічнасці справы і заявіў, што віной таму, што адбылося, стала палітыка ўрада, якая прывяла да разлажэння флоту, падрыву аўтарытэта каманднага складу, паставіла камандаванне «ў зусім бяспраўнае і бездапаможнае становішча». Прамову Калчака міністры выслухалі пры магільным маўчанні. Услед за ім у тым жа духу выступіў і М. І. Смірноў. У выніку міністры пастанавілі адкласці абмеркаванне пытання да сканчэння працы камісіі {{нп3|Аляксандр Сяргеевіч Зарудны|А. С. Заруднага|ru|Зарудный, Александр Сергеевич}}, якая ўжо адправілася ў Севастопаль для расследавання. Адміралу падзякавалі за даклад і адпусцілі<ref name=S180-184/>{{sfn|Зырянов|2012|с=340—342}}. Калі камісія Заруднага вярнулася ў Петраград і пацвердзіла правамернасць усіх крокаў Калчака, адміралу прапанавалі вярнуцца да камандавання флотам. Гэту прапанову Аляксандр Васільевіч адпрэчыў<ref name=H4/>. 17 чэрвеня ў [[Зімні палац|Зімнім палацы]] адбылася сустрэча Калчака з амерыканскім адміралам {{нп3|Джэймс Гленан|Дж. Г. Гленанам|ru|Гленнон, Джеймс}}. Пры перамовах быў і кіраўнік амерыканскай дэлегацыі [[Эліу Рут|Э. Рут]]. Калчаку было прапанавана ўзяць удзел у Дарданэльскай аперацыі амерыканскага флоту. Гаворка ішла пра яго непасрэдны ўдзел у баявых дзеяннях амерыканскага флоту. Адмірал гэта зразумеў і даў згоду. План быў сакрэтным, і афіцыйна Калчак ехаў як спецыяліст па міннай справе і змаганні з падводнымі лодкамі. Аднак гісторык А. В. Смолін заўважае, што ў гісторыі з запрашэннем Калчака ў ЗША вельмі шмат невыразнага. Так, у амерыканскіх архівах не знойдзена зусім ніякіх дакументаў пра падрыхтоўку Дарданэльскай аперацыі. Амерыканскія гісторыкі Ч. Вікс і Дж. Бэйлін меркавалі, што Гленан заступнічаў за Калчака з асабістай сімпатыі для выратавання ад судовага разбору, аднак Смолін аспрэчвае гэту думку, паказваючы, што 17 чэрвеня Гленан Калчака бачыў упершыню. Смолін прыходзіць да высновы, што эпапея з падарожжам Калчака ў Амерыку была выгадная перадусім А. Ф. Керанскаму, які бачыў сябе кіраўніком Расіі, а Калчака — сваім сапернікам у змаганні за ўладу. Керанскага не магла цешыць перспектыва ўзыходжання на расійскім палітычным небасхіле новай яркай зоркі, якую грамадскасць ужо разглядала, нароўні з генералам [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Л. Г. Карнілавым]], як патэнцыяльнага кандыдата ў ваенныя дыктатары. Каб справодзіць з краіны небяспечнага канкурэнта, дамовіліся пра падарожжа адмірала ў Амерыку. Гэтаму маглі спрыяць і руска-амерыканскія [[масон]]скія сувязі, бо і Рут, і Керанскі былі масонамі. Гленан зрабіў запыт у расійскае Адміралцейства і атрымаў адмову. Рут звярнуўся да Часовага ўрада, на пасяджэнні якога 28 чэрвеня пытанне было вырашанае. Аднак місія не мела ні дыпламатычнага статусу, ні вызначанай мэты. Прыехаўшы пазней у [[Вашынгтон]], Калчак са здзіўленнем выявіў, што амерыканскія афіцыйныя асобы не разумелі мэты рускай місіі, а падчас абмеркавання планаў Дарданэльскай аперацыі вызначана заяўлялі пра яе нездзяйсняльнасць<ref name=S180-184/>. У лісце 12 кастрычніка 1917 года Калчак пісаў<ref name=S180-184/>: {{quotation|…маё знаходжанне ў Амерыцы ёсць форма палітычнай высылкі і ці наўрад маё з'яўленне ў Расіі будзе прыемна некаторым асобам са складу дзючага ўрада.|А. В. Калчак. 12 кастрычніка 1917 года}} Сваім спадарожнікам Калчак проста казаў, што Керанскі прымусіў яго пакінуць Радзіму супраць яго жадання<ref name=S180-184/>{{sfn|Зырянов|2012|с=344—349|name=Z344-349}}. Назіранне за грамадска-палітычным жыццём Расіі прывяло ў чэрвені 1917 года Калчака да думкі, што ліберальна-дэмакратычная грамадскасць не здольная кіраваць краінай, давесці вайну да перамогі і спыніць хаос рэвалюцыі. Ён прыняў запрашэнне «Рэспубліканскага цэнтра», які прэтэндаваў на ролю арганізатара разнастайных контррэвалюцыйных і антысавецкіх элементаў і ставіў заданнямі ўсталяванне ваеннай дыктатуры, навядзенне парадку і аднаўленне дысцыпліны ў арміі, уступіць у гэту арганізацыю і ўзначаліць яе ваенны аддзел. «Рэспубліканскі цэнтр» у якасці магчымых дыктатараў разглядаў дзве кандыдатуры: Калчака і Карнілава. {{нп3|Павел Мікалаевіч Мілюкоў|П. М. Мілюкоў|ru|Милюков, Павел Николаевич}} ужо ў эміграцыі пісаў{{sfn|Плотников|1998|с=116}}:<blockquote>Натуральным кандыдатам на аднаасобную ўладу з’явіўся Калчак, які некалі прызначаўся пецярбургскім афіцэрствам на ролю, згуляную потым Карнілавым.</blockquote> Калчак жа сваім заданнем лічыў з’яднаць разрозненыя афіцэрскія кружкі, наладзіць іх узаемадзеянне. У прыватным парадку Аляксандр Васільевіч сустракаўся з Мілюковым і {{нп3|Васіль Вітальевіч Шульгін|В. В. Шульгіным|ru|Шульгин, Василий Витальевич}}. 1 ліпеня Калчака наведалі члены Галоўнага камітэта Саюзу афіцэраў арміі і флоту і паднеслі яму шаблю наўзамен выкінутай у мора, з надпісам «Рыцару гонару ад Саюзу афіцэраў арміі і флоту». Адбылася таксама сустрэча Калчака са старшынёй Саюзу палкоўнікам Л. М. Навасільцавым: адмірал выказаў згоду застацца ў Расіі, хай нават на нелегальным становішчы, і не ехаць у Амерыку, аднак у Навасільцава «нічога рэальнага» ў той час не было. Смолін лічыць, што насамрэч заданнем дэлегацыі Саюзу, створанага па пачыне Стаўкі і тагачаснага Галоўкаверха генерала Аляксеева, было знішчэння ў належнай форме канкурэнта пратэжэ Стаўкі Карнілава, якога да таго ж у гэты час актыўна пачала ў процівагу Петраграду «раскручваць» Масква. Карнілаў не быў гэтак інтэлігентны, як Калчак, аднак у яго ў руках была рэальная сіла, а 19 ліпеня ён стаў Вярхоўным галоўнакамандуючым. Калчак да ўлады не рваўся і з Карнілавым сапернічаць не збіраўся, наадварот, ён шанаваў гэтага таленавітага і адважнага генерала. Карнілаў, у сваю чаргу, лічыў Калчака сваім прыхільнікам, і прозвішча адмірала фігуравала ў розных варыянтах спісаў карнілаўскага ўрада{{sfn|Смолин|2012|с=186—190|name=S186-190}}<ref name=Z344-349/>. Пры гэтым гісторык А. С. Кручынін паказвае, што настрой Калчака на наважныя дзеянні адпавядаў становішчу таго часу значна лепш, чым зацятая лаяльнасць Карнілава Часоваму ўраду, якая стала згубнай [[Карнілаўскае выступленне|ужо праз месяц]]{{sfn|Кручинин|2010|с=182}}. Пра палітычную актыўнасць і антыўрадавую дзейнасць гнанага адмірала Часовы ўрад быў добра інфармаваны. Паводле дадзеных Смірнова, Керанскаму атрымалася раскрыць ваенны аддзел «Рэспубліканскага цэнтра». Апошняй кропляй, якая перапоўніла чашу цярплівасці Керанскага, стаў візіт 21 ліпеня генерала {{нп3|Васіль Іосіфавіч Гурка|В. І. Гуркі|ru|Гурко, Василий Иосифович}}, які знаходзіўся ў рэзкай апазіцыі да Часовага ўрада і асабіста Керанскага, да Калчака. Яны абмяркоўвалі становішча ў арміі і генерала Карнілава, здольнага, паводле іх думкі, спыніць яе развал. На наступны дзень Калчак хацеў нанесці Гурку зваротны візіт, аднак таго арыштавалі паводле дырэктывы Керанскага за манархічную прапаганду і публікацыю ліста [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалаю II]] ад 4 сакавіка, у якім генерал прадказваў рэстаўрацыю манархіі. Перад арыштам Гуркі Калчак атрымаў ад Керанскага тэрміновую тэлеграму з вымогай хутка адбыць у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ПАЗШ]] і данесці пра прычыны затрымкі ад’езду, што, як адзначаюць сучасныя гісторыкі, не магло быць простым супадзеннем. Гісторык П. В. Зыранаў лічыць, што калі б Калчак чыстасардэчна распавёў Керанскаму пра гэтыя прычыны, то аказаўся б у [[Петрапаўлаўская крэпасць|Петрапаўлаўскай крэпасці]] разам з Гуркам<ref name=Z344-349/>. == Час блуканняў == Руская ваенна-марская місія ў складзе А. В. Калчака, М. І. Смірнова, Д. Б. Калячыцкага, В. В. Безуара, І. Э. Вуіч, А. М. Мезенцава пакінула сталіцу 27 ліпеня 1917 года. Да нарвежскага горада [[Берген]]а Аляксандр Васільевіч даехаў пад чужым прозвішчам, каб схаваць свае сляды ад нямецкай разведкі. З Бергена місія паехала ў Англію{{sfn|Зырянов|2012|с=349—352|name=Z349-352}}. === У Англіі === У Англіі Калчак правёў два тыдні: знаёміўся з марской авіяцыяй, падводнымі лодкамі, тактыкай супрацьлодкавага змагання, наведваў заводы. З англійскімі адміраламі ў Аляксандра Васільевіча склаліся добрыя адносіны, саюзнікі даверна прысвячалі Калчака ў ваенныя планы<ref name=H4/>. У Лондане Калчака пазнаёмілі з {{нп3|Лорды — члены Камітэта Адміралцейства|першым лордам адміралцейства|ru|Лорды — члены Комитета Адмиралтейства}} адміралам [[Джон Рашуорт Джэліка|Джонам Джэлікам]]. Яны абмяркоўвалі мінаванне, гаварылі аб марской авіяцыі. Калчак прасіў дазволу ўзяць удзел у адной з яе аперацый. Разведвальны палёт на двухматорным самалёце зрабіў на рускага адмірала вялікае ўражанне. У Англіі Аляксандр Васільевіч некалькі разоў сустракаўся таксама з начальнікам англійскага Марскога генеральнага штаба генералам Холам<ref name=Z349-352/>. === У ЗША === [[Файл:Kolchak-Coffman.jpg|left|250px|thumb|Калчак і амерыканскі адмірал Д. Кофман на палубе флагманскага лінкара «Пенсільванія». ЗША. 1917 год.]] [[Файл:Kolchak-in-NY.jpg|thumb|300px|Група рускіх і амерыканскіх марскіх афіцэраў на чале з Калчаком (сядзіць у цэнтры) у [[Нью-Ёрк]]у. Справа ад Калчака — [[Міхаіл Іванавіч Смірноў (контр-адмірал)|М. І. Смірноў]].]] 16 жніўня руская місія на крэйсеры «Глонсестер» выйшла з Глазга да берагоў ЗША, куды прыбыла 28 жніўня 1917 года. Высветлілася, што ніякай Дарданэльскай аперацыі амерыканскі флот ніколі і не планаваў. Адпала галоўная прычына падарожжа Калчака ў Амерыку, і з гэтага моманту яго місія насіла ваенна-дыпламатычны характар. Калчак прабыў у ЗША каля двух месяцаў, за гэты час сустракаўся з рускімі дыпламатамі на чале з паслом {{нп3|Барыс Аляксандравіч Бахмецьеў|Б. А. Бахмецьевым|ru|Бахметьев, Борис Александрович}}, марскім і ваенным міністрамі і дзяржаўным сакратаром ЗША. 16 кастрычніка Калчака прыняў амерыканскі прэзідэнт [[Томас Вудра Вільсан|Вудра Вільсан]]{{sfn|Зырянов|2012|с=354—359|name=Z354-359}}. Калчак па просьбе калег-саюзнікаў папрацаваў у амерыканскай Марской акадэміі, дзе кансультаваў слухачоў акадэміі па міннай справе, прызнаным майстрам якой ён з’яўляўся. Па запрашэнні марскога міністра знаёміўся з амерыканскім флотам і на флагмане «Пенсільванія» больш 10 дзён браў удзел у флоцкіх манеўрах{{sfn|Плотников|1998|с=120—121|name=P120-121}}<ref name=H4/>. Калчак лічыў, што місія ў Амерыку не атрымалася. Было вырашана вяртацца ў Расію. У Сан-Францыска, ужо на заходнім узбярэжжы ЗША, Калчак атрымаў тэлеграму з Расіі з прапановай выставіць сваю кандыдатуру ва {{нп3|Усерасійскі ўстаноўчы сход|Устаноўчы сход|ru|Всероссийское учредительное собрание}} ад [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэцкай партыі]] па Чарнаморскай флоцкай акрузе, на што ён адказаў згодай, аднак яго зваротная тэлеграма спазнілася. 12 (25) кастрычніка Калчак з афіцэрамі адправіўся з Сан-Францыска ва Уладзівасток на японскім параходзе «Карыя-Мару»<ref name=Z354-359/>. === У Японіі === Праз два тыдні параход прыбыў у японскі порт [[Якагама|Іакагама]]. Тут Калчак пазнаў пра [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|звяржэнне Часовага ўрада]] і захоп улады [[бальшавік]]амі, пра пачатак перамоў урада [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]] з германскімі ўладамі ў Брэсце пра сепаратны [[Брэсцкі мір|мір]], ганебней і кабальней якога Калчак не мог сабе ўявіць<ref name=P120-121/>. Аляксандр Васільевіч востра перажываў тое, што здарылася на Радзіме, сваю немач што-небудзь змяніць<ref name=H4/>: {{quotation|Быць рускім, быць суайчыннікам Керанскага, Леніна… цэлы свет глядзіць менавіта так: [[Іуда Іскарыёт]] на цэлыя стагоддзі сімвалізаваў [[яўрэі|яўрэяў]], а якую калекцыю падобных індывідаў дала наша дэмакратыя, наш «народ-баганосец».|А. В. Калчак}} Калчаку зараз трэба было вырашыць цяжкае пытанне, што рабіць далей, калі ў Расіі зацвердзілася ўлада, якую ён не прызнаваў, лічачы здрадлівай і вінаватай у развале краіны. Злучаць служэнне Радзіме з бальшавізмам для яго было неймаверна. Ён вырашыў як прадстаўнік былога рускага ўрада, які быў звязаны вядомымі абавязаннямі з Антантай, працягваць вайну<ref name=H4/>. Сваім афіцэрам ён падаў поўную волю заставацца за мяжой ці ехаць на Радзіму, сам жа ва ўзніклым становішчы сваё вяртанне ў Расію ён лічыў немагчымым і паведаміў пра сваё непрызнанне сепаратнага міра саюзнаму англійскаму ўраду. Ён прасіў таксама прыняць яго на службу «як заўгодна і дзе заўгодна» для працягу вайны з Германіяй<ref name=Z354-359/>. Выбар Англіі Калчак тлумачыў найлепшымі адносінамі, якія склаліся ў яго з прадстаўнікамі гэтай краіны за час замежнага падарожжа<ref name=H4/>. Пазней Калчак напісаў пра спробу вызначыцца на англійскую службу{{sfn|Плотников|1998|с=128}}: {{quotation|Я пакінуў Амерыку напярэдадні бальшавіцкага перавароту і прыбыў у Японію, дзе пазнаў пра ўтвораны ўрад Леніна і пра падрыхтоўку да [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міра]]. Ні бальшавіцкага ўрада, ні Брэсцкага міра я прызнаць не мог, але як адмірал рускага флоту я лічыў для сябе наша саюзнае абавязанне ў дачыненні Германіі такім, якое захоўвае ўсю сілу. Адзіная форма, у якой я мог працягваць сваё служэнне Радзіме, якая аказалася ў руках германскіх агентаў і здраднікаў<ref group="заўв">Гісторык Плотнікаў адзначае, што з урадавых колаў Калчак добра ведаў пра сувязі Леніна і іншых бальшавіцкіх кіраўнікоў з германскімі ўладамі, атрыманне ад іх грошай і ўзгадненне дзеянняў</ref>, быў удзел у вайне з Германіяй на боку нашых саюзнікаў. З гэтай мэтай я звярнуўся, праз англійскага пасла ў Токіа, да англійскага ўрада з просьбай прыняць мяне на службу, каб я мог браць удзел у вайне і тым самым выканаць абавязак перад Радзімай і яе саюзнікамі.|А. В. Калчак}} Неўзабаве Калчака выклікалі ў англійскае пасольства і паведамілі, што Вялікабрытанія ахвотна прымае яго прапанову<ref name=Z354-359/>. 30 снежня 1917 года Калчак атрымаў паведамленне пра прызначэнне на [[Месапатамская кампанія|Месапатамскі фронт]]. У першай палове студзеня 1918 года Калчак выехаў з Японіі праз [[Шанхай]] у [[Сінгапур]]{{sfn|Зырянов|2012|с=362—365|name=Z362-365}}. === У Сінгапуры і Кітаі === [[Файл:Kolchak27540v.jpg|left|250px|thumb|Калчак на [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгунцы]] ў форме КУЧ. 1917 год.]] У сакавіку 1918 года, прыбыўшы ў [[Сінгапур]], Калчак атрымаў сакрэтнае даручэнне тэрмінова вяртацца ў Кітай для працы ў [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]] і Сібіры. Змена рашэння англічан была звязана з настойлівымі заступніцтвамі рускіх дыпламатаў і іншых палітычных колаў, што бачылі ў адмірале кандыдата ў правадыры супраць бальшавіцкага руху. Першым параходам Аляксандр Васільевіч вярнуўся ў [[Шанхай]], дзе і завяршылася, не паспеўшы пачацца, яго англійская служба. Падрабязнасці новага прызначэння адмірала чакалі ў рускага пасланца ў [[Пекін]]е князя М. А. Кудашава. У Шанхаі Калчак сустрэўся са старшынёй управы [[Руска-Азіяцкі банк|Руска-Азіяцкага банка]] {{нп3|Аляксей Іванавіч Пуцілаў|А. І. Пуцілавым|ru|Путилов, Алексей Иванович}}, потым па чыгунцы даехаў да Пекіна і наведаў {{нп3|Мікалай Аляксандравіч Кудашаў|Кудашава|ru|Кудашев, Николай Александрович}}, які распавёў Аляксандру Васільевічу, што гэта менавіта ён настаяў на камандзіроўцы адмірала ў Кітай, спадзеючыся вырашыць з яго дапамогай шэраг важных заданняў. Дыпламат расказаў адміралу, што бальшавіцкі ўрад у розных канцах Расіі ўжо пачаў сустракаць супраціўленне, прыкладам, на Поўдні Расіі ўжо змагаецца [[Добраахвотніцкая армія]] генералаў [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|Аляксеева]] і [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Карнілава]]. Галоўным з заданняў, якія мог вырашыць Калчак, дыпламат бачыў аб’яднанне атрадаў, якія хаатычна фармаваліся на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе]] супраць бальшавіцкіх атрадаў, у адзіную буйную ўзброеную сілу, якую можна было б супрацьставіць бальшавікам<ref name=Z362-365/>. C прыбыццём Калчака ў Кітай завяршыўся перыяд яго замежных блуканняў. Зараз адмірала чакала палітычнае і ваеннае змаганне з бальшавіцкім рэжымам усярэдзіне Расіі{{sfn|Плотников|1998|с=133}}. Месцам арганізацыі сіл меркавалася [[Кітайска—Усходняя чыгунка]] (КУЧ), пабудаваная рускімі да [[1903]] года, з цэнтрам у [[Харбін]]е<ref name=H4/>. У Пекіне Калчак сустрэўся з кіраўніком КУЧ генералам {{нп3|Дзмітрый Леанідавіч Харват|Д. Л. Харватам|ru|Хорват, Дмитрий Леонидович}}, які расказаў Калчаку пра патрэбу афармлення адмірала ў штатах КУЧ для кіраўніцтва аховай чыгункі і ўсім ваенна-стратэгічным бокам справы, злучаным з выратаваннем КУЧ як рускай уласнасці. 10 мая 1918 года на пасяджэнні акцыянераў КУЧ Калчак быў уведзены ў склад кіравання і прызначаны галоўным інспектарам ахоўнай варты КУЧ з адначасным кіраўніцтвам усімі рускімі ўзброенымі сіламі ў яе паласе адчужэння<ref name=Z362-365/>. 11 мая Калчак прыбыў у Харбін. У харбінскіх газетах было надрукавана інтэрв’ю з адміралам, у якім ён абяцаў аднавіць законнасць і правапарадак у горадзе. У паласе адчужэння дзеялі некалькі ўзброеных фармаванняў: пяцітысячны Асаблівы маньчжурскі атрад атамана [[Рыгор Міхайлавіч Сямёнаў|Р. М. Сямёнава]], які не падпарадкоўваўся Харвату, двухтысячны харбінскі атрад палкоўніка М. В. Арлова і атрад атамана {{нп3|Іван Паўлавіч Калмыкаў|І. П. Калмыкава|ru|Калмыков, Иван Павлович}}, які дзейнічаў на ўсходнім канцы КУЧ. Калчак пачаў арганізацыю буйнага злучэння, якое разгортвалася пад прыкрыццём узмацнення аховы чыгункі{{sfn|Плотников|1998|с=136}}. Апорай Калчака стаў атрад Арлова. Калчак спрабаваў наладзіць адносіны з атаманам Сямёнавым, аднак, у сілу японскіх інструкцый і ўласнага староннага дачынення да «спадароў», Сямёнаў на кантакт ісці адмовіўся, увайшоў з Калчаком у канфлікт, і гэты самы буйны атрад Калчак праз некаторы час перастаў браць у разлік сваіх сіл. Пачатак арганізацыі Калчаком [[Флатылія|флатыліі]] на [[Сунгары]] і яго планы па занятку Уладзівастока заклапацілі японцаў, якія рыхтавалі [[Інтэрвенцыя|інтэрвенцыю]]. Яны сталі праводзіць варожую Калчаку палітыку. Аляксандру Васільевічу давялося з яго невялікім атрадам фактычна супрацьстаяць на Усходзе Расіі волі Японіі як вялікай дзяржавы і яе нарастальнаму ціску. Урэшце Калчак вырашыў з’ездзіць у Японію для высвятлення адносін з японскімі ваеннымі вярхамі{{sfn|Зырянов|2012|с=366—379|name=Z366-379}}. === Зноў у Японіі === 30 чэрвеня Калчак, перадаўшы камандаванне генералу {{нп3|Барыс Расціслававіч Крашчаціцкі|Б. Р. Крашчаціцкаму|ru|Хрещатицкий, Борис Ростиславович}}, паехаў у Японію. Мэтай падарожжа, апроч высвятлення адносін з японцамі, было імкненне завязаць сувязі з прадстаўнікамі іншых краін, атрымаць ад іх падтрымку ў ваенным будаванні. Пасол {{нп3|Васіль Мікалаевіч Крупянскі|В. М. Крупянскі|ru|Крупенский, Василий Николаевич}} арганізаваў сустрэчу Калчака з начальнікам японскага Генштаба генералам Іхарай і яго памочнікам генералам [[Танака Гііці|Г. Танакам]]. Сустрэча не прынесла вынікаў: японцы пераканаліся, што маніпуляваць Калчаком не атрымаецца; быўшы ўпэўненымі ў «японафобіі» Калчака, яны не зрабілі яму спрыяння ў знішчэнні супярэчнасцей з японскімі прадстаўнікамі на Далёкім Усходзе і нават паспрабавалі затрымаць яго ў Японіі пад падставай адпачынку і лячэння, бо такая вядомая і цяжкакіроўная асоба на Далёкім Усходзе замінала ажыццяўленню іх планаў. Японцы не хацелі лічыцца з рускімі інтарэсамі на Далёкім Усходзе ў перыяд развалу Расіі. Тым не менш, тут Калчак пазнаёміўся з брытанскім генералам {{нп3|Альфрэд Нокс|А. Ноксам|ru|Нокс, Альфред}}. У іх завязаліся сяброўскія адносіны. Паводле парады Крупянскага Калчак наведаў французскага пасла ў Токіа Э. Рэнё, якога ўжо тады лічылі прэтэндэнтам на пост кіраўніка французскай місіі ва Уладзівастоку. У верасні Калчак пазнаў, што Нокс і Рэнё адпраўляюцца ва Уладзівасток, і, мабыць, пры спрыянні Нокса здолеў атрымаць месца на іх судне. 16 верасня Аляксандр Васільевіч пакінуў Японію. Разумеючы, што на Далёкім Усходзе японцы будуць замінаць яго працы, ён меў намер паехаць на Поўдзень Расіі, каб адшукаць сям’ю і паступіць на службу да Аляксеева і Карнілава (у той час ён не ведаў пра гібель апошняга падчас няўдалага {{нп3|Штурм Екацярынадара, сакавік 1918|штурму Екацярынадара|ru|Штурм Екатеринодара (март 1918)}} пад канец сакавіка 1918 года){{sfn|Плотников|1998|с=139—145}}<ref name=Z366-379/>. == Грамадзянская вайна == {{Асноўны артыкул|Грамадзянская вайна ў Расіі}} Калчак прыбыў ва [[Уладзівасток]] 19—20 верасня 1918 года. Ва Уладзівастоку Калчак вывучыў становішча на ўсходніх ускраінах краіны, пазнаў пра нараду прадстаўнікоў розных дэмакратычных сіл, якая адбылася ва Уфе, і пра ўтварэнне {{нп3|Часовы Усерасійскі ўрад|Дырэкторыі|ru|Временное Всероссийское правительство}}, якая прэтэндавала на ролю «Часовага Усерасійскага ўрада» — аб’яднанага антыбальшавіцкага ўрада на тэрыторыі ад Волгі да Сібіры. Пазнаўшы пра прыезд Калчака, з ім захацелі сустрэцца многія марскія афіцэры. На прыватнай нарадзе з імі адмірал заявіў, што з канкуруючых урадаў ён падтрымаў бы {{нп3|Часовы Сібірскі ўрад, Валагодскага|Сібірскі|ru|Временное Сибирское правительство (Вологодского)}}, бо ён з’явіўся без знешняга ўплыву і змог правесці мабілізацыю насельніцтва, што азначала значную падтрымку ўрада грамадзянамі. Прыезд Калчака супаў па часе з наведваннем Уладзівастока {{нп3|Пётр Васільевіч Валагодскі|П. В. Валагодскім|ru|Вологодский, Пётр Васильевич}}, 21 верасня яны сустрэліся. Пазнаёміўся Аляксандр Васільевіч і з адным з кіраўнікоў антыбальшавіцкага выступлення {{нп3|Чэхаславацкі корпус|Чэхаславацкага корпуса|ru|Чехословацкий корпус}} і камандуючым чэхаславацкімі войскамі генералам [[Радала Гайда|Р. Гайдам]], з якім, паводл дадзеных І. Ф. Плотнікава, Калчак дамовіўся пра будучую супольную працу{{sfn|Зырянов|2012|с=398—406|name=Z398-406}}{{sfn|Плотников|1998|с=149|name=P149}}. У выніку дзвюх гутарак Гайда, чалавек вельмі цяжкакіроўны, трапіў пад уплыў Калчака<ref name=Z398-406/>. === Ваенны і марскі міністр Дырэкторыі === [[Файл:Directoria.jpg|thumb|злева|250px|Віцэ-адмірал А. В. Калчак — ваенны міністр Часовага Усерасійскага ўрада са сваім блізкім асяроддзем. Крайні справа (сядзіць) начальнік аховы А. Удзінцоў. 1918 год.]] Праз Сібір Калчак ехаў як прыватная асоба ў цывільным адзенні<ref name=H4/>. 13 кастрычніка 1918 года ў сваім руху на [[Вобласць Войска Данскога|Дон]] ён прыбыў у [[Омск]], плануючы правесці тут толькі некалькі дзён. Перадусім Аляксандр Васільевіч усталяваў сувязь з прадстаўнікамі [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміі]]. Яны ставіліся да Дырэкторыі вельмі адмоўна, лічачы яе «паўторам Керанскага», што, на думку гісторыка Хандорына, цалкам адпавядала праўдзе. З нагоды жадання Калчака прабірацца на [[Поўдзень Расіі (1919—1920)|Поўдзень]] генералы казалі яму: «Навошта Вы паедзеце — там… ёсць улада [[Антон Іванавіч Дзянікін|Дзянікіна]], там ідзе свая праца, а Вам трэба заставацца тут», маючы на ўвазе ідэю перавароту. У Омску адбылася сустрэча Калчака і галоўнакамандуючага войскамі Дырэкторыі генерала [[Васіль Георгіевіч Болдыраў|В. Г. Болдырава]]. Мабыць, пасля гэтай сустрэчы Калчак адправіў ліст генералу Аляксееву пра сваё жаданне служыць пад яго кіраўніцтвам<ref>''Деникин А. И.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/3_11.html Очерки русской смуты.] В 3 кн. — Кн. 2, т. 2. Борьба генерала Корнилова; т. 3. Белое движение и борьба Добровольческой армии — М.: Айрис-пресс, 2006. — С. 465. — 736 с. — (Белая Россия) — ISBN 5-8112-1891-5 (Кн. 2).</ref>. Аляксандр Васільевіч сустракаўся і з іншымі членамі Дырэкторыі, дзе большасць былі [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэрамі]], а таксама з прадстаўніком Добраахвотніцкай арміі ў Сібіры палкоўнікам Д. А. Лебедзевым, казачымі афіцэрамі, камендантам Омска казачым палкоўнікам В. І. Воўкавым<ref name=Z398-406/>. З Калчаком спрабавалі ўсталяваць адносіны і члены ўрада, уключаючы кіраўніка Дырэкторыі {{нп3|Мікалай Дзмітрыевіч Аўксенцьеў|М. Д. Аўксенцьева|ru|Авксентьев, Николай Дмитриевич}}. З аднаго боку, у Калчаку мелі патрэбу, з іншай, яго баяліся; праз яго вылічвалі наладзіць адносіны з англічанамі, бо было вядома, што Калчак з імі ў добрых адносінах, аднак адначасна і асцерагаліся яго дыктатарскіх схільнасцей<ref name=H4/>. Да часу прыезду ў Омск Калчак зацвердзіўся ў думцы, што адзіным сродкам перамагчы бальшавізм можа быць толькі [[ваенная дыктатура]]<ref name=H4/>. У гэты ж час па заданні падпольнай антыбальшавіцкай арганізацыі Нацыянальны цэнтр з Масквы ў Сібір і Маньчжурыю выехаў сібірскі кадэт, у мінулым дэпутат [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|IV Дзярждумы]] {{нп3|Віктар Мікалаевіч Пепяляеў|В. М. Пепяляеў|ru|Пепеляев, Виктор Николаевич}}. Ад Нацыянальнага цэнтра ён меў адмысловае заданне і значныя паўнамоцтвы: {{quotation|Нацыянальны цэнтр камандзіраваў мяне на ўсход для працы ў карысць аднаасобнай дыктатуры і для перамоў з адміралам Калчаком з мэтай прадухілення саперніцтва імёнаў Аляксеева і Калчака. Са смерцю Аляксеева кандыдатура адмірала стала бясспрэчнай…|В. М. Пепяляеў}} Сведчанне Пепяляева, напісанае ў сакавіку 1919 года, вельмі важнае. Кандыдатура Калчака разглядалася ў антыбальшавіцкіх колах ужо даўно, паколькі выехаў з Масквы ён яшчэ ў жніўні 1917 года. Гісторык І. Ф. Плотнікаў прыходзіць да думкі, што ў Нацыянальным цэнтры ведалі пра месцазнаходжанне Калчака вясной — летам 1918 года на Далёкім Усходзе і разглядалі яго як кандыдата ва ўсерасійскія дыктатары<ref name=P149/>. Адносна магчымай канкурэнцыі імёнаў Калчак заявіў Пепяляеву: «…калі б я меў уладу, то, з’яднаўшыся з Аляксеевым, я б аддаў яе яму»{{sfn|Зырянов|2012|с=410}}. 16 кастрычніка Болдыраў прапанаваў Калчаку пост ваеннага і марскога міністра (замест П. П. Іванова-Рынава, які не задавальняў Дырэкторыю і ўрад). Ад гэтага паста, не жадаючы злучаць сябе з Дырэкторыяй, Калчак спачатку адмовіўся, але потым, высветліўшы шэраг пытанняў (асабліва пытанне пра ступень падпарадкаванасці яму некаторай часткі арміі), даў згоду з умовай, што калі становішча і ўмовы працы будуць супярэчыць яго паглядам, ён пакідае за сабой права пайсці. Супраць кандыдатуры Калчака Сібірскі ўрад нічога не меў, пярэчылі толькі Іваноў-Рынаў, начальнік штаба Сібірскай арміі П. А. Бялоў (Вітэнкопф) і эсэраўскі правадыр [[Віктар Міхайлавіч Чарноў|В. М. Чарноў]]. У пачатку лістапада амаль удалося дасягнуць пагаднення, але гэтым разам супраць уваходжання ў склад урада Я. Ф. Рагоўскага, які знаходзіўся пад падозраннем у арганізацыі сепаратных эсэраўскіх узброеных фармаванняў, выступіў ужо Калчак. Саступіў адмірал толькі пасля просьбы міністра забеспячэння {{нп3|Іван Інакенцьевіч Сярэбраннікаў|І. І. Сярэбраннікава|ru|Серебренников, Иван Иннокентьевич}}, які старшыняваў, «выратаваць становішча спраў, увайсці ў склад Савета Міністраў, замірыўшыся з наяўнасцю ў Савеце некаторых непажаданых для яго асоб»<ref name=Z398-406/>. 5 лістапада 1918 года прызначаны ваенным і марскім міністрам Часовага Усерасійскага Урада<ref>Указ Временного Всероссийского Правительства // Прибайкальская жизнь, Верхнеудинск, № 65, 9 ноября 1918 года, стр.3</ref>. 7 лістапада Аляксандр Васільевіч прыступіў да выканання сваіх новых абавязкаў, першымі сваімі загадамі пачаўшы фарміраванне цэнтральных органаў Ваеннага міністэрства і Галоўнага штаба<ref name=Z398-406/>. На наступны дзень Калчак адправіўся на фронт для асабістага азнаямлення са становішчам арміі і яе камандным складам<ref name=H5>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811041801.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «Военный переворот и приход к власти»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131016095701/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811041801.phtml |date=16 кастрычніка 2013 }}.</ref>. === Вярхоўны кіраўнік Расіі === {{main|Прыход да ўлады адмірала Калчака}} [[Файл:Kolchak07.jpg|thumb|250px|right|А. В. Калчак, афіцыйная фатаграфія 1919 года.]] Пасля шэрага ваенных параз і страты [[Іжэўск]]а ([[7 лістапада]]) аўтарытэт Дырэкторыі ў вачах арміі ўпаў. [[Часовы Усерасійскі ўрад]] не валодаў рэальнай уладай, а з няшчасцямі на фронце настрой афіцэрства рабіўся ўсё больш кансерватыўным. Левасацыялістычная Дырэкторыя апынулася ізаляванай ад ваенных — адзінай рэальнай сілы супраць бальшавікоў<ref>''Кенез П.'' Красная атака, белое сопротивление. 1917—1918 / Пер. с англ. К. А. Никифорова. — М.: Центрполиграф, 2007. — С. 258. — (Россия в переломный момент истории). — ISBN 978-5-9524-2748-8.</ref>. Наспеў урадавы крызіс, выкліканы незадаволенасцю ваеннага асяроддзя. Прыезд Калчака ў Омск супаў з канфліктам Дырэкторыі і Савета міністраў. Калчак, прыхільнік цвёрдага курса, быў залучаны ў гэта змаганне на боку Савета міністраў{{sfn|Плотников|1998|с=159}}. Ваенныя склалі ўдарную сілу змовы супраць Дырэкторыі. 18 лістапада афіцэры-казакі арыштавалі эсэраў — прадстаўнікоў левага крыла [[Часовы Усерасійскі ўрад|Часовага Усерасійскага ўрада]]{{sfn|Цветков|2009|с=10}}. Батальён аховы Дырэкторыі, які складаўся з эсэраў, быў раззброены. У падтрымку Дырэкторыі не выступіла ніводная ваенная частка омскага гарнізона<ref name=H5/>. Пасля арышту эсэраў Савет міністраў прызнаў Дырэкторыю няіснай, абвясціў пра прыняцце на сябе ўсёй поўнасці вярхоўнай улады і заявіў пра патрэбу «поўнага засяроджвання ўлады ваеннай і грамадзянскай у руках адной асобы з аўтарытэтным імем у ваенных і грамадскіх колах», якая будзе кіраваць на прынцыпах адзінаначалля{{sfn|Кручинин|2010|с=273}}. Было вырашана «перадаць часова ажыццяўленне вярхоўнай улады адной асобе, якая абапіраецца на спрыянне Савета міністраў, прысвоіўшы такой асобе тытул [[Вярхоўны кіраўнік|Вярхоўнага кіраўніка]]». Было выпрацавана і прынята «Палажэнне пра часовы лад дзяржаўнай улады ў Расіі» (так званая «Канстытуцыя 18 лістапада»), якая ўсталёўвала, у прыватнасці, парадак стасункаў Вярхоўнага кіраўніка і Савета міністраў<ref name="правитель">[http://scepsis.ru/library/id_2923.html Положение о временном устройстве государственной власти в России, утверждённое Советом министров 18 ноября 1918 г.]</ref>. Кандыдатамі ў «дыктатары» разглядаліся галоўнакамандуючы войскамі Дырэкторыі генерал [[Васіль Георгіевіч Болдыраў|В. Г. Болдыраў]], кіраўнік КУЧ генерал [[Дзмітрый Леанідавіч Харват|Д. Л. Харват]] і ваенны і марскі міністр віцэ-адмірал А. В. Калчак. Савет міністраў галасаваннем выбраў Калчака. Калчак быў узведзены ў [[Табель аб рангах|поўныя адміралы]], яму было перададзена ажыццяўленне вярхоўнай дзяржаўнай улады і прысвоена званне Вярхоўнага кіраўніка. У яго падначаленне ўваходзілі ўсе ўзброеныя сілы дзяржавы. Вярхоўны кіраўнік мог прадпрыняць любыя меры, аж да надзвычайных, па забеспячэнні ўзброеных сіл, а таксама па ўсталяванні грамадзянскага парадку і законнасці<ref>''Зимина В. Д.'' Белое дело взбунтовавшейся России: Политические режимы Гражданской войны. 1917—1920 гг. — М.: Рос. гуманит. ун-т, 2006. —С. 147. — 467 с. — (История и память). — ISBN 5-7281-0806-7.</ref>. Калчак заявіў пра згоду на абранне і першым загадам па арміі абвясціў пра прыняцце звання Вярхоўнага галоўнакамандуючага ўсімі сухапутнымі і марскімі сіламі. Калчак так вызначаў кірунак працы на пасту Вярхоўнага кіраўніка: {{пачатак цытаты}}Прыняўшы цяжкасць гэтай улады ў вылучна цяжкіх умовах Грамадзянскай вайны і поўнага засмучэння дзяржаўных спраў і жыцця, аб’яўляю, што я не пайду ні па шляху рэакцыі, ні па згубным шляху партыйнасці. Галоўнай мэтай я стаўлю стварэнне баяздольнай арміі, перамогу над бальшавікамі і ўсталяванне законнасці і парадку{{sfn|Белое движение|2007|с=94}}{{канец цытаты}} Грамадскасць паставілася да перавароту ці безуважна, ці радасна, спадзеючыся на ўсталяванне цвёрдай улады. Краіны Антанты падтрымалі Калчака<ref name=H4/>. Вярхоўны кіраўнік абвясціў першым, самым важным заданнем умацаванне і падвышэнне баяздольнасці арміі; другім — «перамогу над бальшавізмум». Трэцім заданнем, рашэнне якога прызнавалася магчымым толькі пры ўмове перамогі, абвяшчалася «адраджэнне і ўскрысенне гінучай дзяржавы». Дзейнасць новай улады аб’яўлялася накіраванай на тое, каб «часовая вярхоўная ўлада Вярхоўнага Кіраўніка і Вярхоўнага Галоўнакамандуючага магла б перадаць лёс дзяржавы ў рукі народа, падаўшы яму ўладкаваць дзяржаўнае кіраванне па сваёй волі»<ref>''Смирнов М. И.'' [http://www.hrono.ru/sobyt/1900sob/19181118kolchak.html Александр Васильевич Колчак (краткий биографический очерк).] — Париж, 1930.</ref>. Пасля свайго {{нп3|Прыход да ўлады адмірала Калчака|прыходу да вярхоўнай улады|ru|Приход к власти адмирала Колчака}} Калчак скасаваў дырэктыву пра тое, што [[яўрэі]] як патэнцыяльныя шпіёны падлягаюць высяленню з 100-вёрстнай прыфрантавой зоны<ref>''Костин А. Л.'' Посеяли ветер — пожали бурю. — М.: Гелиос АРВ, 2004. — C. 162. — 224 с. — ISBN 5-85438-111-7.</ref>. Як піша гісторык В. В. Жураўлёў, найважнейшай ідэалагічнай канстантай калчакаўскага кіравання стала формула-лозунг «аднаўлення законнасці». 28 лістапада на сустрэчы з прадстаўнікамі прэсы Калчак заяўляў: «Парадак і закон у маіх вачах з’яўляюцца нязменнымі спадарожнікамі, непарыўна адзін з адным злучанымі». «Законнасць» планавалася забяспечыць шляхам аднаўлення правапераемства расійскай улады — як было заяўлена, новы расійскі ўрад (урад Калчака) дзеяў, «успрыняўшы ўладу былога Часовага ўрада, што ўтварыўся ў сакавіку 1917 года, і паставіўшы сваім заданнем умацаванне свайго аўтарытэта як адзінай улады, пераемнай да гістарычнай улады Дзяржавы Расійскай»<ref name="Журавлев">{{артыкул|спасылка=http://anthropologie.kunstkamera.ru/files/pdf/008/08_08_zhuravlev_k.pdf|аўтар=Журавлёв В. В.|загаловак=«Присвоив таковому лицу наименование верховного правителя»: К вопросу о титуле, принятом адмиралом А. В. Колчаком 18 ноября 1918 г.|выданне=Антропологический форум|год=2008|выпуск=№ 8}}</ref>. У цэлым А. В. Калчак працягнуў эканамічны і палітычны курс Часовага Сібірскага ўрада<ref>''Новиков П. А.'' Гражданская война в Восточной Сибири. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2005. — 415 с. ISBN 5-9524-1400-1, стр.101</ref>, былы кіраўнік якога — блізкі да кадэтаў П. В. Валагодскі, які стаў для Вярхоўнага кіраўніка знакам легітымнасці яго кіравання — быў пакінуты Старшынёй Савета міністраў. Загадам пра свой уступ у пасаду Вярхоўнага галоўнакамандуючага Калчак адначасна вызваляў ад яе В. Г. Болдырава. Той знаходзіўся ва Уфе, калі яго выклікаў Калчак і паведаміў пра пераварот. Болдыраў стаў гаварыць пра пагрозу грамадзянскай вайны, адмірал яго рэзка перапыніў: «Генерал, я не хлопчык! Я ўзважыў усё і ведаю, што раблю. Неадкладна выязжайце з Уфы». Болдыраў падпарадкаваўся дырэктыве адмірала<ref name=H5/>. Нягледзячы на тое, што прадстаўнікі кадэцкай партыі, правыя колы і большасць ваенных падтрымалі Калчака<ref name="Tsvetkov34">''Цветков В. Ж.'' Генерал Дитерихс, последний защитник империи. // Генерал Дитерихс. — М: Посев, 2004. — С. 34. — ISBN 5-85824-150-6.</ref>, абвяшчэнне яго Вярхоўным кіраўніком не прайшло гладка. Расійскае аддзяленне {{нп3|Чэхаславацкі нацыянальны савет|Чэхаславацкага нацыянальнага савета|ru|Чехословацкий национальный совет}} 21 лістапада выказвала сваю незадаволенасць пераваротам. Вярхоўны кіраўнік, у сваю чаргу, вельмі рэзка адрэагаваў на выступленне чэшскіх палітыкаў, проста заявіўшы ім, што думка замежнікаў, якія кінулі да таго ж фронт пасля сканчэння сусветнай вайны, яго не цікавіць<ref name=H6/>. «Омскі пераварот» засудзілі таксама прадстаўнікі «рэвалюцыйнай дэмакратыі» і меншавікі, а эсэры заклікалі да ўзброенага супраціўлення<ref name=Tsvetkov34/>. Члены [[Усерасійскі ўстаноўчы сход|Устаноўчага сходу]] на чале з эсэрам [[Віктар Міхайлавіч Чарноў|В. М. Чарновым]], якія знаходзіліся ва Уфе і Екацярынбургу, заявілі, што яны не прызнаюць улады адмірала Калчака, адкрыюць фронт бальшавікам і будуць усімі сіламі супрацівіцца новай уладзе. Пазней у замежнай прэсе хадзілі чуткі і дапушчэнні пра падзеі 18 лістапада ў Омску. Таму [[Расійскі ўрад (1919)|Расійскі ўрад]] выпусціў заяву, у якой характарызаваў зрынутую ўладу Дырэкторыі як «недзелавую», пазбытую палітычнага адзінства і такую, што раздзіралася партыйнымі супярэчнасцямі. Яе эсэраўскім кіраўнікам ставілася ў віну вузкапартыйнае інтрыганства і прыўнясенне палітыкі ў жыццё арміі, а на падставе выпуску газеты «Сібірская гаворка» ад 26 студзеня 1919 года і спробы стварэння чыста эсэраўскай партыйнай ваеннай арганізацыі<ref name=H6>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811042431.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «Первые шаги Верховного правителя»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131016095747/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811042431.phtml |date=16 кастрычніка 2013 }}.</ref>. [[Файл:Aleksandr Kolchak Signature.jpg|thumb|250px|Аўтограф Вярхоўнага Кіраўніка Расіі адмірала А. В. Калчака.]] Прыход Калчака да ўлады, канцэнтрацыя ў яго руках ваеннай, палітычнай і эканамічнай улады далі магчымасць белым акрыяць ад параз, панесеных імі ў Паволжы восенню 1918 года<ref>Гражданская война в России: Энциклопедия катастрофы. / Науч. ред. С. В. Волков. — М.: Сиб. цирюльник, 2010. — С. 185. — 400 с. — ISBN 978-5-903888-14-6.</ref>. Супрацьбальшавіцкі рух пасля омскіх падзей стаў больш кансалідаваным, аднак падзеі не абыйшліся без страт для яго: палітычная база руху стала вужэй. Такім чынам, у выніку падзей 18 лістапада 1918 года антыбальшавіцкі рух трансфармаваўся ў [[Белы рух]]{{sfn|Зырянов|2012|с=424}}. Омская газета «Наша зара» пісала: «Фронт пачаў дужэць. Забеспячэнне яго самым патрэбным рабілася з кожным днём лепш і лепш. Жыццё прыфрантавой паласы ўпарадкоўвалася. Насельніцтва атрымала ўпэўненасць у заўтрашнім дне і стала паддавацца арганізацыі. Рух непрыяцеля быў спынены»<ref name=H6/>. Калчак спадзяваўся, што пад сцягам змагання з чырвонымі яму атрымаецца аб’яднаць самыя разнастайныя палітычныя сілы і стварыць новую дзяржаўную ўладу. Спачатку становішча на франтах спрыяла гэтым планам. У снежні 1918 года [[Сібірская армія]] заняла [[Перм]], які меў важнае стратэгічнае значэнне і істотныя запасы ваеннага рыштунку. [[Файл:Kolchak marka.jpg|250px|thumb|left|{{нп3|Прапагандысцкая філатэлія|Прапагандысцкая марка|ru|Пропагандистская филателия}}, [[Горад Краснадар|Кацярынадар]], 1919 год.]] Пасля перавароту стала яўным умацаванне дзяржаўнай улады. Скончыліся звады розных урадаў і «абласных дум». Калчак выбудаваў моцную кіраўніцкую вертыкаль. Адзін з бачных бальшавіцкіх дзеячаў, старшыня Сібірскага рэўкама {{нп3|Іван Мікіціч Смірноў|І. М. Смірноў|ru|Смирнов, Иван Никитич}} у перыяд калчакаўскай дыктатуры паведамляў [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніну]]: «У Сібіры контррэвалюцыя склалася ў слушна арганізаваную дзяржаву з вялікай арміяй і магутным разгалінаваным дзяржапаратам». Гісторык Хандорын адзначае, што, нават робячы зніжку на суб’ектыўнасць і перабольшанасць гэтай асобна ўзятай думкі, нельга не заўважыць, што яна шмат у чым ломіць былое прынятым у савецкай гістарыяграфіі ўяўленне пра «ўнутраную гніласць» дзяржаўнага арганізма белых<ref name=H6/>. У студзені 1919 года адбылося знаёмства Калчака з генералам [[Уладзімір Оскаравіч Капель|У. О. Капелем]], які ўжо даўно ў адпаведнасці са сваімі заслугамі павінен быў атрымаць адпаведнае ваеннае прызначэнне, але аказаўся ў Сібіры без спраў. Завочна Капель быў прадстаўлены Калчаку ў нявыгадным святле. Аднак пры асабістай сустрэчы генерал зрабіў на адмірала добрае ўражанне. Адносіны паміж Калчаком і Капелем наладзіліся, генералу быў даручаны стратэгічны рэзерв Стаўкі — 1-ы Волжскі корпус, які прызначаўся для нанясення ўдараў на найболей важных кірунках<ref>''Гагкуев Р. Г.'' Генерал Каппель // Каппель и каппелевцы. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Посев, 2007. — С. 71—72. — ISBN 978-5-85824-174-4.</ref>. ==== Аднаўленне ўзнагарод Рускай арміі ==== 30 лістапада 1918 года Калчак выдаў загад пра аднаўленне дня святкавання ў гонар Ордэна Святога Вялікапакутніка і Перамаганосца Георгія — 26 лістапада (старога стылю), загадаўшы{{sfn|Кручинин|2010|с=304}}: {{пачатак цытаты}}Лічыць гэты дзень святам усяго Рускага Войска, гераічныя прадстаўнікі якой высокімі подзвігамі, адвагай і мужнасцю захавалі сваю любоў і адданасць нашай Вялікай Радзіме на палях бітвы. <br /> Дзень гэтай урачыста святкаваць штогод ва ўсіх воінскіх частках і камандах.{{канец цытаты|крыніца=Кручинин, А. С. Адмирал Колчак: жизнь, подвиг, память. — М.: АСТ, Астрель, Полиграфиздат, 2010. — с.304}} [[Файл:Kolchak decorating troops.jpg|thumb|слева|250px|Вярхоўны галоўнакамандуючы ўзнагароджвае сваіх салдат.]] Вярхоўны кіраўнік скасаваў заснаванае [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадам]] узнагароджанне «Георгіем з лаўровай галіной», нават забараніўшы нашэнне атрыманых раней такіх узнагарод, як скасаваў і ўзнагароджанне [[Ордэн Святога Станіслава, Расійская імперыя|ордэнам Святога Станіслава]]. Былі адноўлены ўзнагароджанні [[ордэн Святога Георгія|ордэнамі Святога Георгія]] да 2-й ступені ўлучна і Георгіеўскай зброяй, ордэнамі Святога Уладзіміра да 2-й ступені ўлучна і ордэнамі Святой Ганны ўсіх ступеняў. Салдатаў узнагароджвалі Георгіеўскімі крыжамі і медалямі «За стараннасць» (апроч медалёў на стужках ордэна Святога Станіслава). Не былі адноўлены найвышэйшыя імператарскія ордэны: {{нп3|ордэн Святога апостала Андрэя Першазваннага|ордэн Святога апостала Андрэя Першазваннага|ru|Орден Святого апостола Андрея Первозванного}}, [[ордэн Святога Аляксандра Неўскага]], [[ордэн Святога Георгія]] 1-й ступені, [[ордэн Святога Уладзіміра]] 1-й ступені, {{нп3|Ордэн Белага арла, Расійская імперыя|ордэн Белага арла|ru|Орден Белого орла (Российская империя)}}. Калчак адмовіўся ад аднаўлення ордэнаў, узнагароджанне якімі было справай цара, а таксама пакінуў у ордэнскай сістэме, якая адлюстроўвала і дзяржаўную іерархію, незанятай самую высокую ступень{{sfn|Кручинин|2010|с=354}}. Пры гэтым былі ўведзены новыя ўзнагароды, што адпавядалі падзеям грамадзянскай вайны: «За вызваленне Сібіры», «За Вялікі сібірскі паход»<ref name=H9>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043221.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «Анатомия диктатуры»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180321121346/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043221.phtml |date=21 сакавіка 2018 }}</ref>. ==== Расследаванне забойства царскай сям’і ==== {{асноўны артыкул|Расстрэл царскай сям'і}} Калчак арганізаваў расследаванне справы пра [[Расстрэл царскай сям’і|расправу бальшавікоў з сям’ёй імператара Мікалая II]], даручыў гэта следчаму [[Мікалай Аляксеевіч Сакалоў|М. А. Сакалову]], які на глебе раскопаў, збору і аналізу дакументаў, пошуку і допытаў сведак усталяваў час, месца і акалічнасці трагедыі, хоць рэшткі забітых да адступлення Рускай арміі ад Екацярынбурга ў ліпені 1919 года знайсці не паспелі<ref name=H9/>. ==== Залаты запас ==== {{Асноўны артыкул|Залаты запас Расійскай імперыі}} [[Файл:PolkZnamya.jpg|thumb|250px|Вярхоўны кіраўнік уручае палкавы сцяг. 1919 год.]] У 1914—1917 гадах каля траціны {{нп3|Залаты запас Расійскай імперыі|залатога запасу Расіі|ru|Золотой запас Российской империи}} было даслана на часовае захоўванне ў Англію і Канаду, а прыкладна палова была вывезена ў [[Казань]]. Частка залатога запасу, якая захоўвалася ў Казані (больш 500 тон), дасталася пасля кастрычніка 1917 года бальшавікам. Яна была ўзята ў іх 7 жніўня 1918 года войскамі {{нп3|Народная армія|Народнай арміі КАМУС|ru|Народная армия}} пад камандаваннем [[Уладзімір Оскаравіч Капель|У. О. Капеля]] пры {{нп3|Штурм Казані Народнай арміяй Камуса|ўзяцці Казані|ru|Штурм Казани Народной армией Комуча}} і адпраўлена ў [[Самара|Самару]], дзе зацвердзіўся ўрад [[Камітэт членаў Устаноўчага сходу|Камуса]]. З Самары золата на некаторы час перавезлі ва [[Уфа|Уфу]], а пад канец лістапада 1918 гады — у [[Омск]] і перадалі ў дырэктыву ўрада Калчака. Золата было размешчана на захоўванне ў мясцовым філіяле Дзяржбанка. У маі 1919 года было ўсталявана, што ўсяго ў Омску знаходзілася золата на суму 650 млн рублёў (505 тон). Маючы большую частку залатога запасу Расіі, Калчак не дазваляў свайму ўраду расходаваць золата, нават дзеля стабілізацыі фінансавай сістэмы і змагання з [[інфляцыя]]й (якой спрыяла нястрымная эмісія «{{нп3|Керанкі|керанак|ru|Казначейские знаки образца 1917 года}}» і царскіх рублёў бальшавікамі). На закуп узбраення і абмундзіроўкі для свайго войска Калчак выдаткаваў 68 мільёнаў рублёў. Пад заклад 128 мільёнаў рублёў атрыманы крэдыты ў замежных банках: прыбыткі ад размяшчэння вярталіся ў Расію. 31 кастрычніка 1919 года залаты запас пад узмоцненай аховай быў пагружаны ў 40 вагонаў, яшчэ ў 12 вагонах знаходзіўся суправаджалы персанал. [[Транссібірская магістраль]] на працягу ад [[Новасібірск|Нованікалаеўска]] да Іркуцка кантралявалася чэхамі, чыім галоўным заданнем была ўласная эвакуацыя з Расіі. Толькі 27 снежня 1919 года штабны цягнік і цягнік з золатам прыбылі на станцыю [[Ніжняудзінск|Ніжнеудзінск]], дзе прадстаўнікі [[Антанта|Антанты]] вымусілі адмірала Калчака падпісаць загад пра адрачэнне ад правоў Вярхоўнага кіраўніка Расіі і перадаць эшалон з залатым запасам пад кантроль {{нп3|Чэхаславацкія легіёны|Чэхаславацкага корпуса|en|Czechoslovak Legion}}. 15 студзеня 1920 года чэшскае камандаванне выдала Калчака эсэраўскаму Палітцэнтру, які ўжо праз некалькі дзён перадаў адмірала бальшавікам. 7 лютага чэхаславакі перадалі бальшавікам 409 мільёнаў рублёў золатам у памен на гарантыі бесперашкоднай эвакуацыі корпуса з Расіі. {{нп3|Народны камісарыят фінансаў|Народны камісарыят фінансаў РСФСР|ru|Народный комиссариат финансов}} у чэрвені 1921 года склаў даведку, з якой вынікала, што за перыяд кіравання адмірала Калчака залаты запас Расіі скараціўся на 235,6 мільёнаў рублёў, ці на 182 тоны. Яшчэ 35 мільёнаў рублёў з залатога запасу зніклі ўжо пасля перадачы яго бальшавікам, пры перавозцы з Іркуцка ў [[Казань]]. ==== Адраджэнне і развіццё шляхоў зносін ==== [[Файл:25EktbPolkKolchaka.jpg|thumb|250px|Пагоны 25-га Екацярынбургскага палка імя адмірала Калчака.]] Да лета 1919 года высілкамі ўрада становішча на чыгунках было выпраўлена, цягнікі сталі хадзіць па раскладзе, скараціўся лік злоўжыванняў і хваляванняў. Асаблівую ўвагу Калчак надаваў засваенню стратэгічна важнага для Расіі [[Паўночны марскі шлях|Паўночнага марскога шляху]], якім адмірал цікавіўся яшчэ з часоў палярных плаванняў яго юнацкасці. Зараз над праблемай працягваў працаваць створаны 23 красавіка 1919 года па асабістым пачыне Аляксандра Васільевіча пры Расійскім урадзе адмысловы Камітэт Паўночнага марскога шляху. У планах значыліся і новыя даследчыцкія экспедыцыі, адна з якіх была праведзена ў 1919 годзе ў Карскім моры пад кіраўніцтвам сябра А. В. Калчака [[Барыс Андрэевіч Вількіцкі|Б. А. Вількіцкага]]. У планах значылася і будаванне новага порта ва ўтоку [[Енісей|Енісея]]<ref name=H8/>. ==== Сацыяльная палітыка ==== Каб зменшыць сацыяльную напружанасць, Расійскі ўрад прымаў адмысловыя меры: нягледзячы на няўхільную падчас ваенных дзеянняў [[інфляцыя|інфляцыю]], асаблівы камітэт пры міністэрстве працы сцвярджаў адмысловыя {{нп3|Пражытковы мінімум|пражытковыя мінімумы|ru|Прожиточный минимум}} па рэгіёнах, і ў залежнасці ад іх час ад часу рабіў індэксаванне зарплаты дзяржслужбоўцаў. Гісторык Хандорын заўважае, што гэтыя калчакаўскія «мінімумы» былі рэальнымі. Практыка вылічэння пражытковых мінімумаў была ўпершыню ўведзена ў Сібіры менавіта пры Калчаку<ref name=H8/>. === Белы тэрор === {{Main|Белы тэрор (Расія)}} Узброеныя выступленні супраць новай улады ўсё ж былі. У ноч з 22 на 23 снежня ў Омску, калі Калчак цяжка захварэў, бальшавікі паднялі паўстанне. Паўстанне было падаўлена ў той жа дзень часткамі омскага гарнізона. У выніку {{нп3|самасуд|самасуда|ru|Самосуд}} афіцэраў загінулі васьмёра выпушчаных бальшавікамі з турмы дэпутатаў Устаноўчага сходу (Барсаў, Брудэрэр, Лісаў, Локцеў, Маркавецкі, фон Мек, Сароў і Фамін). Астатнія дэпутаты, якія знаходзіліся ў турме, пасля ўціхамірвання паўстання былі адпушчаны на волю. Гісторык Хандорын канстатуе, што ў становішчы ваеннага часу суровая практыка ваенна-палявых судоў была апраўданай і ўжывалася заўсёды. Тым больш, што 30 лістапада ўрад Калчака прыняў пастанову, якая дазваляла смяротнае пакаранне для асоб, вінаватых у перашкаджэнні ажыццяўленню ўлады Вярхоўнага кіраўніка ці Савета міністраў<ref>''Голуб П. А.'' Белый террор в России (1918—1920 гг.). — М.: Патриот, 2006. — С. 336.</ref>. Аднак пры задушэнні паўстанняў, падобных снежаньскаму омскаму, нярэдка іх удзельнікі рабіліся ахвярамі самасудаў. Пазней ваенныя часткі, падкантрольныя Калчаку ў Сібіры, ажыццяўлялі аперацыі супраць чырвоных партызан. У гэтых аперацыях выкарыстоўваліся таксама атрады Чэхаславацкага корпуса<ref>Большая Российская энциклопедия. — Т. 3. — М.: БРЭ, 2005. — С. 272—273. — ISBN 5-85270-331-1.</ref>. Згодна афіцыйнаму дакладу {{нп3|Аляксандр Рыгоравіч Гойхбарг|А. Р. Гойхбарга|ru|Гойхбарг, Александр Григорьевич}}, накіраванага бальшавіцкім урадам у Сібір загаднікам аддзеламі юстыцыі {{нп3|Сібірскі рэвалюцыйны камітэт|Сібрэўкама|ru|Сибирский революционный комитет}}, у {{нп3|Екацярынбургская губерня|Екацярынбургскай губерні|ru|Екатеринбургская губерния}} было падвергнута {{нп3|Целавыя кары|целавым карам|ru|Телесные наказания}} каля 10 % двухмільённага насельніцтва, у тым ліку жанчыны і дзеці<ref>''Голуб П. А.'' [http://marxism.itgo.com/mag14/Golub21.htm Большая ложь о красном и белом терроре в эпоху Великого Октября и гражданской войны].</ref>. Як паведамляў гісторык П. А. Галуб, больш 625 чалавек былі расстраляныя пры задушэнні паўстання ў [[Кастанай|Кустанаі]] ў красавіку 1919 года, некалькі паселішчаў былі спаленыя. Уціхамірнікам паўстання Калчак адрасаваў такі загад: «Дзякую генерал-маёру Воўкаву і ўсім спадарам афіцэрам, салдатам і казакам, якія прымалі ўдзел пры задушэнні паўстання. Тых, хто найболей праславіліся, прадставіць да ўзнагарод»<ref name="golub392">''Голуб П. А.'' Белый террор в России (1918—1920 гг.). — С. 392.</ref>. У ноч на 30 ліпеня 1919 года ў [[Краснаярск]]ім ваенным мястэчку выбухнула паўстанне, у якім узялі ўдзел 3-і полк 2-й асобнай брыгады і большасць салдатаў 31-га палка 8-й дывізіі, усяго да 3 тыс. чалавек. Захапіўшы ваеннае мястэчка, паўсталыя распачалі наступленне на Краснаярск, але былі разбітыя, страціўшы да 700 чалавек забітымі<ref>''Симонов Д. Г.'' [http://www.zaimka.ru/02_2002/simonov_kolchakrear/ К вопросу о военном строительстве в тыловых округах колчаковской армии в 1919 году.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121226035221/http://zaimka.ru/02_2002/simonov_kolchakrear/ |date=26 снежня 2012 }}</ref>. Генералу С. М. Разанаву, які кіраваў задушэннем паўстання, адмірал паслаў тэлеграму: «Дзякую вам, усіх начальнікам, афіцэрам, стралкам і казакам за выдатна выкананую працу»<ref name="golub392" />. У лістападзе [[1918]] года адмірал Калчак праводзіў палітыку высылання і расстрэлаў эсэраў<ref name="litvinkbterror">''Литвин А.'' Красный и белый террор в России 1918—1922 гг. — М.: Эксмо, 2004. — 448 с. — (Сов. секретно). — ISBN 5-87849-164-8.</ref>. Член ЦК партыі правых эсэраў Д. Ф. Ракаў здолеў пераправіць з турмы за мяжу ліст, які быў апублікаваны ў 1920 годзе выглядзе брашуры з назвай «У катавальнях Калчака. Голас з Сібіры». У ім ён пісаў, у прыватнасці, наступнае: {{пачатак цытаты}} Омск проста заціх ад жаху. У той час, калі жонкі забітых таварышаў дзень і ноч адшуквалі ў сібірскіх снягах іх трупы, я працягваў пакутлівае сваё сядзенне, не ведаючы, які жах чыніцца за сценамі гаўптвахты. Забітых… было бясконцае мноства, ва ўсякім разе, не менш 2500 чалавек. Цэлыя вазы трупаў правозілі па горадзе, як возяць зімой баранавыя і свіныя тушы. Пакутавалі галоўным чынам салдаты мясцовага гарнізона і працоўныя…{{канец цытаты|крыніца = <ref>''Раков Д. Ф.'' В застенках Колчака. Голос из Сибири. Париж, 1920, цит. по [http://marxism.itgo.com/mag14/Golub21.htm ''Голуб П. А.'' Большая ложь о красном и белом терроре в эпоху Великого Октября и гражданской войны]</ref>}} З прыходам да ўлады Калчака Расійскі Савет міністраў Пастановай ад 3 снежня 1918 года «з мэтай захавання існага дзяржаўнага ладу і ўлады Вярхоўнага Кіраўніка» скарэктавала артыкулы Крымінальнага Укладання [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ад 1903 года. Артыкулы 99, 100 усталявалі кару ў выглядзе смяротнага пакарання як за замах на Вярхоўнага Кіраўніка, так і за спробу гвалтоўнага скідання ўлады, адрыньвання тэрыторый. «Падрыхтоўкі» да дадзеных злачынстваў, паводле артыкула 101 караліся «катаргай». Абразы ВК у пісьмовай, друкаванай і вуснай форме караліся турэмным зняволеннем паводле артыкула 103. Бюракратычны сабатаж, невыкананне загадаў і простых абавязкаў службоўцамі, паводле артыкула 329, караўся катаржнымі працамі на тэрмін ад 15 да 20 гадоў. Дзеянні паводле Укладання разглядаліся ваенна-акруговымі ці ваенна-палявымі судамі ў прыфрантавой паласе. Асобна паказвалася, што дадзеныя змены дзеюць толькі «да ўсталявання народным прадстаўніцтвам асноўных дзяржаўных законаў». Паводле дадзеных артыкулаў кваліфікаваліся, да прыкладу, дзеянні бальшавіцка-эсэраўскага падполля, што арганізавала паўстанне ў Омску пад канец снежня 1918 года<ref name="cvetkovevoluciazakon">''Цветков В. Ж''. Белый террор — преступление или наказание? Эволюция судебно-правовых норм ответственности за государственные преступления в законодательстве белых правительств в 1917—1922 гг.</ref>. [[11 красавіка]] [[1919]] года ўрадам Калчака было прынята Палажэнне № 428 «Пра асоб, небяспечных для дзяржаўнага парадку з прычыны прыналежнасці да бальшавіцкага бунту» за подпісам міністра юстыцыі З. Старынкевіча. Заканадаўчы акт быў апублікаваны ў омскай газеце «Урадавы вястун Омск» (№ 188 ад 19 ліпеня 1919 год). Ён агадваў высылку на тэрмін ад года да пяці гадоў без канфіскацыі і пазбаўленне на дадзены перыяд «палітычных правоў» для «асоб, прызнаных небяспечнымі для дзяржаўнага парадку з прычыны датыкальнасці іх якім-небудзь чынам да бальшавіцкага бунту». Санкцыя, паводле закона, «замежным падданым — высыланне за мяжу», асобы, якія не дасягнулі 17 гадоў, аддаваліся «пад нагляд бацькоў». У выпадку «самавольнага вяртання» з высылкі ці з замежжа агадвалася адказнасць у выглядзе катаржных прац ад 4 да 8 гадоў. Прыярытэт аддаваўся грамадзянскаму судаводству, а ваенна-палявыя суды выключаліся з судовай сістэмы. Расследаванне спраў ускладалася на адмыслова створаныя Акруговыя Следчыя Камісіі, якія працавалі паводле Пастановы № 508 ад 1 ліпеня 1919 года «Пра парадак расследавання і разгляды злачынстваў, зробленых з мэтай бальшавіцкага бунту»<ref name="cvetkovevoluciazakon"/>. Даволі мяккія рэпрэсіўныя меры ў дачыненні бальшавікоў і іх прыхільнікаў тлумачыліся, перадусім, патрэбай захаваць дэмакратычныя элементы ва ўмовах наступнага звароту да сусветнай супольнасці з прапановай пра прызнанне суверэннай дзяржавы і Вярхоўнага Кіраўніка Расіі<ref name="cvetkovevoluciazakon"/>. У той жа час, наяўнасць артыкулаў 99-101 у часовай рэдакцыі Крымінальнага ўкладання ад 3 снежня 1918 года дазваляла пры патрэбе кваліфікаваць дзеянні «праціўнікаў улады» па нормах Крымінальнага ўкладання, якія агадвалі смяротнае пакаранне, катаржныя працы і турэмнае зняволенне і выносіліся не Следчымі Камісіямі, а органамі ваеннай юстыцыі<ref name="cvetkovevoluciazakon"/>. З дакументальных сведчанняў — вытрымка з загаду губернатара Енісейскай і часткі Іркуцкай губерні генерала С. М. Разанава, асаблівага ўпаўнаважанага Калчака ў г. [[Краснаярск]]у ад [[27 сакавіка]] [[1919]] года: {{пачатак цытаты}} : Начальнікам ваенных атрадаў, якія працуюць у раёне паўстання: : 1. Пры занятку паселішчаў, захопленых раней разбойнікамі, патрабаваць выдачы іх завадароў і важакоў; калі гэтага не адбудзецца, а верагодныя звесткі пра наяўнасць такіх ёсць, — расстрэльваць дзясятага. : 2. Паселішчы, насельніцтва якіх сустрэне ўрадавыя войскі са зброяй, спальваць; сталае мужчынскае насельніцтва расстрэльваць пагалоўна; маёмасць, коней, вазы, хлеб і гэтак далей адбіраць у карысць скарбу. : Нататка. Усё адабранае павінна быць праведзена загадам па атрадзе… : 6. Сярод насельніцтва браць закладнікаў, у выпадку дзеяння аднавяскоўцаў, накіраванага супраць урадавых войскаў, закладнікаў расстрэльваць бязлітасна. {{канец цытаты|крыніца=<ref name="prav">[http://atheistkrot.narod.ru/2.3/prav19.html Террор белой армии. Подборка документов.]</ref>.}} Загад быў скасаваны генерал-лейтэнантам С. М. Разанавым 24 чэрвеня 1919 года па прадстаўленні Міністэрства юстыцыі ўрада Калчака. Пра гэта гаворыцца ў Апавяшчэнні Мінюста МЗСу ў адказ на заяву камандуючага саюзнымі войскамі генерала [[Марыс Жанен|М. Жанена]]: {{пачатак цытаты}} …загад генерал-лейтэнанта Разанава ад 28 сакавіка 1919 г. пра закладнікаў па патрабаванні міністра юстыцыі скасаваны яшчэ да ўтварэння Камітэта па забеспячэнні парадку і законнасці ў кіраванні.{{Канец цытаты|крыніца = <ref>ГА РФ. — Ф. р-200. — Оп. 1. — Д. 118. — Л. 93.</ref>}} У Екацярынбургскай губерні пры Калчаку былі расстраляны не менш 25 тысяч чалавек, пералупцаваны каля 10 % двухмільённага насельніцтва. Лупцавалі як мужчын, так і жанчын і дзяцей<ref name="golub">{{артыкул|аўтар=П. А. Голуб.|загаловак=Большая ложь о красном и белом терроре в эпоху Великого Октября и гражданской войны|спасылка=http://marxism.itgo.com/mag14/Golub21.htm|выданне=Марксизм и современность|тып=журнал|год=1999|выпуск=1—2}}</ref>. Бязлітаснае дачыненне карнікаў Калчака да працоўных і сялян справакавала масавыя паўстанні. Як адзначае пра рэжым Калчака А. Л. Літвін, «цяжка гаварыць пра падтрымку яго палітыкі ў Сібіры і на Урале, калі з прыкладна 400 тыс. чырвоных партызан таго часу 150 тыс. дзеялі супраць яго, а сярод іх 4—5 % было заможных сялян, ці, як іх тады звалі, кулакоў»<ref>''Литвин А. Л.'' [http://www.mubiu.ru/ogd/ISTORIA/16/Liter/%D0%93%D0%92.pdf Красный и белый террор в России. 1917—1922]{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Пермская аперацыя === {{Асноўны артыкул|Пермская аперацыя, 1918—1919}} План {{нп3|Пермская операция, 1918—1919|аперацыі|ru|Пермская операция (1918—1919)}} па наступленні замест Масквы на Волагду (каб выйсці на злучэнне з архангельскімі белымі часткамі і атрымаць доступ да дапамогі саюзнікаў праз [[Архангельск]] і [[Мурманск]]) быў распрацаваны яшчэ чэхамі, пры пакіданні фронту яны перадалі гэту ідэю Болдыраву, якому ідэя таксама спадабалася, яе падтрымваў і Нокс. У выніку «па спадчыне» ўсё гэта дасталася Калчаку. Наступленне пачалося 27 лістапада з пачаткам абыходу [[Кушва|Кушвы]] правафланговай групай генерала {{нп3|Рыгор Апанасавіч Вяржбіцкі|Р. А. Вяржбіцкага|ru|Вержбицкий, Григорий Афанасьевич}}. Кушва была ўзята белымі штыкавой атакай 2 снежня. 29 лістапада ў наступленне перайшла ўдарная групоўка [[Анатоль Мікалаевіч Пепяляеў|А. М. Пепяляева]]. Пры 20-градусных марозах, па калена ў снезе, за два тыдні салдаты пераадолелі 100 вёрстаў і ўзялі 14 снежня вузлавую станцыю Каліна. У выніку манеўру белых армія {{нп3|Міхаіл Міхайлавіч Лашэвіч|М. М. Лашэвіча|ru|Лашевич, Михаил Михайлович}} апынулася разрэзанай на дзве часткі. 20 снежня [[7-я Уральская дывізія]] генерала У. В. Галіцына і [[2-я Чэхаславацкая дывізія]] з розных бакоў уварваліся ў [[Кунгур]], выбіўшы адтуль 30-ю дывізію [[Васіль Канстанцінавіч Блюхер|В. К. Блюхера]]. Cавецкія войскі, якія панеслі значныя страты, адыходзілі да падпяразанай некалькімі шэрагамі акопаў і драцяных загарод Пермі, якую чырвонае камандаванне спадзявалася ўтрымаць. Войскі Калчака, перарэзаўшы чыгунку, не далі часткам дывізіі Блюхера ўзмацніць гарнізон горада, які быў захоплены 24 снежня. У палон былі ўзяты больш 30 тыс. чырвонаармейцаў, 120 гармат, звыш 1000 кулямётаў, 9 бронецягнікоў, 180 цягніковых складаў, рачная флатылія і ўвесь абоз разбітай {{нп3|3-я армія, РСЧА|3-яй армія чырвоных|ru|3-я армия (РККА)}}, якая ў выніку снежаньскіх бітваў страціла палову свайго складу. На некаторых кірунках чырвоныя здаваліся цэлымі палкамі, прыкладам, 4-ы Камскі полк. Поспех быў дасягнуты белымі часткамі ўжо без дапамогі чэхаў, якія пакінулі фронт<ref name=H10>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043519.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «На полях сражений»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131016104433/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043519.phtml |date=16 кастрычніка 2013 }}</ref>. Паведамленне пра ўзяцце Пермі выклікала захопленую рэакцыю ў Омску. Савет міністраў пастанавіў узнагародзіць Калчака, які знаходзіўся і дзейнічаў увесь час аперацыі ў баявым становішчы, ордэнам Святога Георгія 3-й ступені за вялікі ўнёсак у падрыхтоўку аперацыі{{sfn|Зырянов|2012|с=437—440}}. У сувязі з узяццем Пермі асабістае віншаванне Вярхоўнаму кіраўніку даслаў прэм’ер-міністр Францыі [[Жорж Бенжамэн Клемансо|Жорж Клемансо]]<ref name = H10/>. === Генеральнае наступленне войскаў Усходняга фронту ўвесну 1919 года === {{Асноўны артыкул|Вясновае наступленне Рускай арміі, 1919}} [[Файл:Екатеринбург Штаб Сибирской армии.jpg|thumb|250px|У штабе Сібірскай арміі. У першым шэрагу злева направа: камандуючы [[Радала Гайда|Р. Гайда]], Калчак, начальнік штаба Б. П. Багаслоўскі. [[Екацярынбург]]. Люты 1919 года. Напярэдадні [[Вясновае наступленне Рускай арміі (1919)|генеральнага наступлення]].]] [[Файл:CampañaDePrimaveraDeKolchak1919.svg|міні|300px|справа|Карта вясновага наступлення.]] У пачатку 1919 года Калчаком была зроблена рэарганізацыя войскаў. Былая Екацярынбургская група войскаў была ператворана ў {{нп3|Сібірская армія|Сібірскую армію|ru|Сибирская армия}}, на чале якой стаў генерал Гайда. {{нп3|Заходняя асобная армія|Заходняй арміяй|ru|Западная отдельная армия}} камандаваў генерал М. В. Ханжын, якому была аператыўна падпарадкавана Паўднёвая ваенная група генерала П. А. Бялова, якая прылягала да яго левага фланга{{sfn|Плотников|1998|с=229-235|name=P229-235}}. [[Усходні фронт РСЧА]] меў моцныя флангі і слабы цэнтр, што давала магчымасць [[Усходні фронт Рускай арміі|Усходняму фронту Рускай арміі]] здзейсніць удар у цэнтр Савецкай Расіі{{sfn|Зырянов|2012|с=457|name=Z457}}. Згодна са стратэгічным планам Стаўкі Калчака, у першай фазе аперацыі павінна было адбыцца наступленне на [[Перм]]ска-[[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Вяцкім]] і [[Самара]]-[[Саратаў]]скім кірунку. Пры поспеху наступденне павінна было працягвацца двума галоўнымі ўдарамі на абодвух кірунках і перарасці ў наступленне на Маскву з поўначы, поўдня і ўсходу{{sfn|Белое движение|2007|с=106—112|name=Goncharenko}}. Генеральнае наступленне планавалася Стаўкай на красавік 1919 года. Савецкае камандаванне, як і Стаўка Калчака, збіралася дзеяць па разбежных аперацыйных кірунках{{sfn|Кручинин|2010|с=438}}. У пачатку сакавіка, апярэдзіўшы наступленне РСЧА, войскі Калчака ўдарылі ў стык паміж левым флангам 5-й і правым 2-й савецкіх армій, што шмат у чым вызначыла поспех далейшых дзеянняў белых. Пяройдучы ў наступленне, арміі белых сталі хутка набліжацца да [[Волга|Волгі]]<ref name=Z457/>. Правафланговая Сібірская армія пачала наступленне на Вяцкім кірунку і злучылася з войскамі {{нп3|Паўночная вобласць, 1918—1920|Архангельскага ўрада|ru|Северная область (1918—1920)}}. Часткі Заходняга войска генерала Ханжына ў сакавіку ўзялі [[Бірск]], [[Уфа|Уфу]], [[Стэрлітамак]]{{sfn|Зырянов|2012|с=459|name=Z459}}, у красавіку — [[Мянзелінск]], [[Белябей]], [[Бугуруслан]], [[Бугульма|Бугульму]], [[Набярэжныя Чаўны]]. Сібірская армія ў красавіку ўзяла [[Воткінск|Воткінскі завод]], [[Сарапул]], [[Іжэўск|Іжэўскі завод]]. Пад канец красавіка войскі Калчака выйшлі на подступы да [[Казань|Казані]], Самары, [[Ульянаўск|Сімбірска]], заняўшы значныя тэрыторыі з важнымі прамысловымі і сельскагаспадарчымі рэсурсамі. Насельніцтва гэтых абласцей перавышала 5 млн чалавек. Занятак гэтых раёнаў адкрываў войскам Калчака прамую дарогу на Маскву<ref name=Goncharenko/>. «Палёт да Волгі», як сталі зваць вясновае наступленне 1919 года, зрабіў моцнае ўражанне на сучаснікаў. У буржуазных і грамадскіх колах Расіі адчуваўся ўздым, злучаны з надзеяй на хуткую перамогу над бальшавікамі. Прэм’ер-міністр Расійскага ўрада П. В. Валагодскі ў інтэрв’ю томскай газеце «Сібірскае жыццё» 29 красавіка казаў, што ён «верыць у зорку Вярхоўнага кіраўніка» і што да восені армія возьме Маскву, у сувязі з чым ён ужо пачынаў займацца хуткімі выбарамі ў Нацыянальны (ці [[Устаноўчы сход|Устаноўчы]]) сход. Калчака павіншавалі з поспехам наступлення, у прыватнасці, прэм’ер-міністр Францыі [[Жорж Бенжамэн Клемансо|Ж. Клемансо]], ваенны міністр Вялікабрытаніі [[Уінстан Чэрчыль|У. Чэрчыль]] і міністр замежных спраў Францыі {{нп3|Стэфан Пішон|С. Пішон|ru|Пишон, Стефан}}. Адрэагавалі на поспехі Белага руху на Усходзе Расіі і бальшавікі. Ленін абвясціў Калчака галоўным ворагам Савецкай рэспублікі і заклікаў «напружыць усе сілы ў змаганні з ім». Улетку 1919 года Савецкі ўрад прызначыў прэмію ў 7 млн долараў за галаву Калчака<ref name=H10/>. Значна ўзрос аўтарытэт Калчака. Пачала паступаць дапамога саюзнікаў. 30 мая 1919 года Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Поўдня Расіі|УСПР]] генерал [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікін]] прызнаў уладу адмірала Калчака як Вярхоўнага кіраўніка Рускай дзяржавы і падпарадкаваўся яму як Вярхоўнаму галоўнакамандуючаму Рускай арміяй{{sfn|Зырянов|2012|с=462}}. Вакол Калчака былі створаны [[Руская армія (1919)|адзіныя ўзброеныя сілы]] і ўтварылася [[Расійская дзяржава (1918—1920)|Расійская дзяржава]], якая хоць і складалася з трох разрозненых частак{{sfn|Зырянов|2012|с=463}}. Сам Калчак так апісваў вынікі вясновага наступлення сваіх войскаў{{sfn|Зырянов|2012|с=518}}: {{quotation|Не мне ацэньваць і не мне гаварыць пра тое, што я зрабіў і чаго не зрабіў. Але я ведаю адно, што я зрабіў бальшавізму і ўсім тым, што здрадзіў і прадаў нашу Радзіму, цяжкія і, напэўна, смяротныя ўдары. Ці блаславіць Бог мяне давесці да канца гэтую справу, не ведаю, але пачатак канца бальшавікоў пакладзены ўсё ж мною. Вясновае наступленне, пачатае мною ў самых цяжкіх умовах і з велізарнай рызыкай… з'явілася першым ударам па Савецкай рэспубліцы, далым магчымасць Дзянікіну акрыяць і пачаць у сваю чаргу разгром бальшавікоў на Поўдні… |А. В. Калчак. Пачатак кастрычніка 1919 года.}} === Адступленне Усходняга фронту летам — восенню 1919 года === [[Файл:Kolchak-i-syn-polka.jpg|thumb|250px|злева|А. В. Калчак падчас падарожжа на фронт з {{нп3|Сын палка|сынам палка|ru|Сын полка}}. 1919 год.]] [[Файл:Kolchak (blason).jpg|thumb|250px|справа|Герб Расійскай дзяржавы.]] [[Файл:CampañaDeVeranoContraKolchak1919.svg|thumb|300px|злева|Контрнаступленне Чырвонай Арміі.]] Да сярэдзіны 1919 года лік байцоў Чырвонай арміі дайшоў да 1,5 мільёнаў чалавек. Бальшавікі аднавілі сваю лікавую перавагу на Усходнім фронце, засяродзіўшы на галоўным кірунку 33-тысячную групоўку. «Усе на Калчака!» — абвяшчаў лозунг бальшавіцкага ўрада ў гэтыя дні. ЦК РКП(б) 7 красавіка 1919 года абвясціў Усходні фронт галоўным. [[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ|М. В. Фрунзэ]] атрымаў у сваю дырэктыву чатыры арміі, чыя сукупная колькасць складала 80 тыс. чалавек і ўдвая перавышала лік ваяроў Заходняй арміі генерала Ханжына<ref name=Goncharenko/>. Аднак распачатае 28 красавіка 1919 года наступленне чырвоных натыкнулася на зацятае супраціўленне белых. Пагрозлівае становішча, у якім аказаліся белыя, узмацніла паўстанне Украінскага кураня імя Тараса Шаўчэнкі, да якога далучылася яшчэ чатыры палкі і егерскі батальён, што стала асноўным фактарам, што вызначыў прарыў фронту чырвонымі. Многія палкаводцы белых пазней выказваліся ў тым ключы, што менавіта гэтыя падзеі сталі першапрычынай паразы Заходняй і іншых армій [[Усходні фронт Рускай арміі|Усходняга фронту]]{{sfn|Зырянов|2012|с=481—485|name=Z481-485}}<ref name=P229-235/><ref>''Гагкуев Р. Г.'' Генерал Каппель // Каппель и каппелевцы. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Посев, 2007. — С. 79. — ISBN 978-5-85824-174-4.</ref>. Заходняй арміі давялося адыходзіць. На іншых кірунках белыя працягвалі сваё наступленне. 9 чэрвеня чырвоныя часткі ўзялі Уфу. Пасля адступлення з Паволжа Калчак страціў стратэгічную ініцыятыву. Баяздольнасць войска зменшылася<ref name=H10/>. У чэрвені Калчак адхіліў прапанову [[Карл Густаў Эміль Манэргейм|К. Г. Манергейма]] паслаць 100-тысячную фінскую армію на Петраград у памен на прызнанне незалежнасці Фінляндыі, заявіўшы, што «не паступіцца ніколі і ні за якія хвілінныя зыскі» «ідэяй вялікай непадзельнай Расіі»<ref>Красный архив. — 1929. — Т. 2 (33). — С. 95—96.</ref>. «Кадравы голад» прывёў, у канчатковым выніку, да паразы белых армій у 1919 годзе. Генералу М. А. Інастранцаву Калчак гаварыў: {{пачатак цытаты}}…мы бедныя людзьмі, чаму нам і даводзіцца цярпець нават на высокіх пастах, не выключаючы і пастоў міністраў, людзей, якія далёка не адпавядаюць занятым імі месцам, але — гэта таму, што іх замяніць няма кім…<ref>''Ганин А. В.'' Враздробь, или почему Колчак не дошёл до Волги? // ГАРФ. — Ф. Р-5960. — Оп. 1. — Д. 8а. — Л. 89)</ref>{{канец цытаты}} 20 чэрвеня былі зробленыя кадравыя перастановы. Калчак замацаваў за сабой пасаду вярхоўнага галоўнакамандуючага ўзброенымі сіламі Расійскай дзяржавы, Дзітэрыхс заняў вызвалены Калчаком пост галоўнакамандуючага Усходнім фронтам. Замест Ханжына камандуючым Заходняй арміяй стаў генерал К. В. Сахараў{{sfn|Зырянов|2012|с=505}}. У ліпені праваліўся авантурны план Лебедзева і Сахарава заманіць 5-ю армію чырвоных у Чалябінск, а потым атачыць яе і разграміць. Заходняя і Сібірская арміі адыходзілі ў Заўралле. Калчак распачаў высілкі для ўзмацнення цэнтралізацыі ўлады: паводле яго ўказа ад 7 жніўня Савету Вярхоўнага кіраўніка, які складаўся з набліжаных міністраў, падаваліся дадатковыя паўнамоцтвы па арганізацыі абароны. Быў рэзка скарочаны бюракратычны апарат. Калчак узмацніў прапаганду ў войсках, звярнуўся з заклікамі да сялян і салдатаў. Яго загад ад 28 ліпеня абавязваў афіцэраў тлумачыць салдатам мэты вайны: адзінства і цэласць Расіі, рашэнне надзённых для народа пытанняў праз Нацыянальны ўстаноўчы сход, абарона праваслаўнай веры і нацыянальных святыняў. Ліберальныя газеты выходзілі з заклікамі мацаваць абарону дзяржавы. Аэрапланы белых пачалі скідаць пракламацыі на пазіцыі бальшавікоў. Для кампраметацыі бальшавікоў друкавалі фальшывыя дэкрэты Савецкай улады і нумары [[Правда (газета)|газеты «Правда»]]. Былі адкрыты курсы ваенных інфарматараў, якія рыхтавалі прафесійных агітатараў у войсках<ref name=H10/>. [[Файл:Kolchak1919troops.jpg|thumb|left|250px|Калчак прымае парад. Блізу Табольска, верасень — кастрычнік 1919 года.]] Галоўным заданнем Усходняга фронту белых стала спрыянне сілам Дзянікіна ў іх {{нп3|Паход на Маскву|наступленні на Маскву|ru|Поход на Москву}}, адцягненне на сябе частак бальшавікоў. Белыя здабылі перамогу ў сваёй апошняй наступальнай бітве на Усходнім фронце — вераснёвай {{нп3|Табольская аперацыя|Табольскай аперацыі|ru|Тобольская операция}}. Вярхоўны галоўнакамандуючы адмірал Калчак асабіста планаваў дэсантныя аперацыі апошняга наступлення трох сваіх армій і дзеянні Об-Іркуцкай флатыліі, вылічваючы даплысці да Цюмені. Задума адмірала была адважная, складалася ў імкненні не дапусціць адыходу чырвоных, атачыць і знішчыць іх шляхам хуткай перавозкі частак па рэках і высадкі дэсантаў ва ўзаемадзеянні з конніцай франтальна надыходных войскаў. У выпадку поспеху белыя атачалі 29-ю, 30-ю і 51-ю стралковыя дывізіі чырвоных. Нягледзячы на зрыў гэтага плана, белыя былі даволі блізкімі да разгрому [[3-я армія, РСЧА|3-й Чырвонай арміі]]. Менавіта таму савецкія ваенныя гісторыкі Табольска-Петрапаўлаўскую аперацыю разглядалі вылучна фрагментамі, падрабязна апісваючы баі адной толькі {{нп3|5-я армія, РСЧА|5-ай арміі|ru|5-я армия (РККА)}}<ref name="Novikov">''Новиков П. А.'' Гражданская война в Восточной Сибири. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2005. — 415 с. ISBN 5-9524-1400-1, С. 137</ref>. Чырвоныя былі адкінуты ад ракі [[Табол]] на 100 км. Вераснёвыя перамогі пасля працяглых няшчасцяў ацэньваліся як паваротны момант у грамадзянскай вайне. Калчак вырашыўся на крок, які не хацеў рабіць у перыяд адступлення, каб гэта нельга была інтэрпрэтаваць як праяву слабасці ўлады, — ператварэнне Дзяржаўнай эканамічнай нарады ў абіраны насельніцтвам орган{{sfn|Зырянов|2012|с=515}}. Аляксандр Васільевіч ездзіў на перадавую незалежна ад таго, як ішлі справы яго армій. Імкненне Калчака як мага больш асабіста быць на фронце выцякала з яго ўпэўненасці, што менавіта тут робіцца сапраўды важная справа. У адмірала шмат разоў узнікала жаданне ўзяць самому вінтоўку і ваяваць нароўні са сваімі салдатамі. Выступаючы перад ваярамі, Вярхоўны галоўнакамандуючы казаў, што ён «такі ж салдат, як і ўсе астатнія, што для сябе ён нічога не шукае, а імкнецца выканаць абавязак перад Расіяй». Адпраўляючыся на фронт, Калчак прычапляў да свайго цягніка вагон — два з тытунём, цукрам, чаем, бялізнай, каб падарыць іх салдатам. Пры гэтым Аляксандр Васільевіч перажываў, калі ўзнікалі складанасці са здабычай гэтых рэчаў для патрэб франтавікоў, гатовы быў нават выпрошваць патрэбнае. Калчак пры гэтым неўсвядомлена паводзіў сябе як Мікалай II і рабіў гэта ад таго, што ведаў жыццё салдата, жадаючы дапамагчы яму не толькі прамовамі і ўзнагародамі, але і матэрыяльна{{sfn|Зырянов|2012|с=492}}. Пасля вераснёвых баёў на Таболе было некаторае зацішша. У сярэдзіне кастрычніка чырвоныя павялі наступленне свежымі сіламі. Белыя здавалі свае апорныя пункты{{sfn|Зырянов|2012|с=520—522}}. Пачалося адступленне белых частак. Чырвоныя не змаглі прарваць фронт, аднак захапілі плацдармы на левым беразе Табола. Разумеючы, што далейшае змаганне за пазіцыі блізу Табола прывядзе да знясілення войскаў, камандуючы Усходнім фронтам генерал Дзітэрыхс вырашыў пачаць стратэгічнае адступленне з саступкай праціўніку значнай тэрыторыі Белай Сібіры, улучаючы, магчыма, і сам Омск, а потым здзейсніць удар па праціўніку з глыбіні сваіх пазіцый. Аднак гэты план не ўлічваў, што здача сталіцы прывядзе ў рух усе варожыя Калчаку сілы ў тыле арміі. Калчак, які стаў ужо дасведчаным палітыкам, прачуваў усеагульны абвал у тыле і пачаў схіляцца да думкі, што Омск трэба бараніць да апошняй магчымасці: страта сталіцы пазбывала сэнсу ўсю структуру Усерасійскай улады, Стаўка і ўрад пераходзілі аўтаматычна ў статус «вандроўных»<ref>''Цветков В. Ж.'' Генерал Дитерихс, последний защитник империи. // Генерал Дитерихс. — М.: Посев, 2004. — С. 47. — ISBN 5-85824-150-6.</ref>. Дзітэрыхс быў выкліканы да Калчака, пры гэтым генерал К. В. Сахараў са штучным абурэннем падтрымаў Вярхоўнага кіраўніка і выступіў у абарону плана абароны Омска. Дзітэрыхс быў адкліканы ў тыл для фарміравання добраахвотніцкіх частак, а на яго месца быў прызначаны Сахараў<ref name="G114-125">Белое движение. Поход от Тихого Дона до Тихого океана. — М.: Вече, 2007. — С. 114—125. — 378 с. — (За веру и верность). — ISBN 978-5-9533-1988-1.</ref>. Пасля пакідання [[Петрапаўлаўск]]а Омск аказаўся пад ударам з двух бакоў: па збежных лініях чыгункі з боку Петрапаўлаўска і [[Ішым]]а. Пры гэтым Сахараў не змог арганізаваць ні абарончай мяжы, ні абароны Омска, ні арганізаванага адступлення. У выніку белыя спазніліся з эвакуацыяй сталіцы, зробленай толькі 10 лістапада. Сам Вярхоўны кіраўнік вырашыў адыходзіць разам з арміяй, зрабіўшы стаўку на тое, што яго прысутнасць у шэрагах дзейных войскаў дапаможа падняць іх дух. На рашэнне Калчака зрабіла ўплыў і жаданне запабегчы захапленню чэхаславакамі, саюзнікамі ці чырвонымі партызанамі [[Залаты запас Расійскай імперыі|залатога запасу Расіі]]. Прапанова ад французскага генерала Жанена і ўсяго дыпламатычнага корпуса пра ўзяцце залатога запасу пад міжнародную апеку, ахову і транспартаванне ва Уладзівасток Калчаком была ўспрынята як заломліванне надмернай цаны за абяцаную дапамогу{{sfn|Плотников|1998|с=246—250}}. Аляксандр Васільевіч катэгарычна адпрэчыў іх прапанову: «Я вам не веру. Золата хутчэй пакіну бальшавікам, чым перадам саюзнікам». На думку гісторыка Зыранава, гэтыя словы каштавалі Аляксандру Васільевічу жыцця: з гэтага моманту замежныя прадстаўнікі страцілі да яго цікавасць{{sfn|Зырянов|2012|с=531}}. Усе каштоўнасці, а таксама адмысловы груз з рэчамі царскай сям’і і доказамі іх [[Расстрэл царскай сям’і|забойства]] былі ўтойліва пагружаны ў эшалон Чырвонага Крыжа<ref name=H11>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043719.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «Катастрофа»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131016121352/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043719.phtml |date=16 кастрычніка 2013 }}</ref>. З пакіданнем Омска войскі Усходняга фронту пачалі свой «[[Вялікі Сібірскі Ледзяны паход]]». === Вялікі Сібірскі Ледзяны паход === {{Асноўны артыкул|Вялікі Сібірскі Ледзяны паход}} [[Файл:KolchakInviernoDe19191920.svg|thumb|1000px|цэнтр|Агульная карціна адступлення белых армій.]] Пакінуўшы Омск, камандаванне Усходняга фронту планіравала затрымаць наступленне чырвоных на мяжы ракі [[Об]]. Армію меркавалася папоўніць за кошт тылавых злучэнняў, а фронт аднавіць на мяжы [[Томск]] — [[Новасібірск|Нованікалаеўск]] — [[Барнаул]] — [[Бійск]]. Аднак войскі да гэтага часу кантралявалі толькі буйныя населеныя пункты, у многіх з якіх былі падняты паўстанні. Нягледзячы на зацятыя ар’ергардныя баі, арганізаваць абарону не атрымалася, і 11 снежня быў пакінуты Барнаул, 13 снежня — Бійск, 14 снежня — Нованікалаеўск<ref name=Gagkuev92-95/>. У лістападзе 1919 года канфлікт паміж урадам Расійскай дзяржавы і камандаваннем Рускай арміі, з аднаго боку, і чэхаславацкім палітычным і ваенным кіраўніцтвам, з іншай, ператварыўся ў сутыкненне. 13 лістапада лідары чэхаславакаў у Расіі апублікавалі ў газетах Сібіры палітычны мемарандум, напоўнены скаргамі і выбрыкамі ў адрас рускіх улад. Угневаны дзеяннямі чэхаславацкіх палітыкаў, Калчак 25 лістапада запатрабаваў ад Савета міністраў спыніць зносіны з чэхаславацкім кіраўніцтвам. Вярхоўны кіраўнік здолеў «паставіць на месца» чэхаславакаў: пасля рэзкай рэакцыі Вярхоўнага іх кіраўнікі былі змушаны апраўдвацца, выступаючы з заявамі, што іх словы нібы «няправільна зразумелі»<ref name=H11/>. Тым не менш неўзабаве быў апублікаваны зварот чэхаў да саюзнікаў, дзе яны аб’яўлялі сябе свабоднымі ад усіх абавязанняў перад Расіяй і паведамлялі пра эвакуацыю па чыгунцы ў адпаведнасці з прынцыпам «Нашы інтарэсы — перш усіх астатніх». [[Транссібірская магістраль]] у гэты час кантралявалася Чэхаславацкім корпусам, што атрымаў загад не прапускаць рускія ваенныя эшалоны ўсходней [[Тайга (горад)|станцыі Тайга]] датуль, пакуль не праедуць усе чэхаславакі з «саманабытай маёмасцю». Дзеянні саюзнікаў ператварылі баявыя няшчасці Усходняга фронту белых у катастрофу ўсяго Белага руху на Усходзе Расіі: армія аказалася адрэзанай ад тылу, пазбаўлена магчымасці атрымліваць боепрыпасы і эвакуяваць параненых<ref name="Gagkuev92-95">''Р. Г. Гагкуев'' Генерал Каппель // Каппель и каппелевцы. 2-е изд., испр. и доп. М.: НП «Посев», 2007 ISBN 978-5-85824-174-4, стр.92—95</ref>. 24 лістапада адмірал Калчак адправіў [[Марыс Жанен|М. Жанену]] і [[Ян Сыравы|Я. Сыраваму]] тэлеграму з канстатаваннем: выкарыстанне чыгункі вылучна для пропуску чэхаславацкіх эшалонаў азначае гібель многіх рускіх эшалонаў, апошнія з якіх фактычна знаходзіліся на лініі фронту. Адмірал пісаў: «У такім разе я буду лічыць сябе маючым права прыняць крайнія меры і не спынюся перад імі»{{sfn|Зырянов|2012|с=536—537}}. 11 снежня Калчак за злачыннае пакіданне Омска зняў і аддаў пад следства генерала К. В. Сахарава. Новым Галоўнакамандуючым войскамі Усходняга фронту быў прызначаны генерал [[Уладзімір Оскаравіч Капель|У. О. Капель]], які планаваў аднавіць фронт па [[Енісей|Енісеі]] і ўсталяваць сувязь з забайкальскімі войскамі атамана [[Рыгор Міхайлавіч Сямёнаў|Р. М. Сямёнава]]<ref name=Gagkuev92-95/>. Адмірал паспяшаўся ў новую сталіцу — [[Іркуцк]], бо гарнізон горада быў слабы і да яго набліжаўся партызанскі атрад {{нп3|Нестар Аляксандравіч Каландарышвілі|Н. А. Каландарышвілі|ru|Каландаришвили, Нестор Александрович}}{{sfn|Зырянов|2012|с=549—552|name=Z549-552}}. Аднак генерал Жанен, так і не расстаўшыся з надзеяй прыбраць да рук залаты запас Расіі, распарадзіўся не прапускаць {{нп3|літарны цягнік|літарны цягнік|ru|Литерный поезд}} Калчака далей [[Ніжняудзінск|Ніжнеудзінска]]. 25 снежня эшалоны Вярхоўнага кіраўніка Расіі былі спынены чэхаславакамі на падыходзе да станцыі Ніжнеудзінск. Чэшскі афіцэр паведаміў, што паводле дырэктывы штаба саюзных войскаў цягнікі Калчака затрымліваюцца «да далейшых дырэктыў» і распачаў спробу раззброіць канвой Вярхоўнага кіраўніка. Чэхаславакі сілай забралі і сагналі два паравозы, якія цягнулі «залаты эшалон» і цягнік Вярхоўнага кіраўніка. Рускія эшалоны былі ачэплены чэшскімі войскамі, сувязь з навакольным светам зараз можна было ажыццяўляць толькі праз іх. Пад маркай аховы ад нападу чэхаславакі фактычна ўзялі Вярхоўнага кіраўніка Расіі пад арышт. «Ніжнеудзінскае сядзенне» працягвалася каля двух тыдняў{{sfn|Плотников|1998|с=254—257|name=P254—257}}. [[Файл:Vagón vlaku čs. legií.jpg|thumb|250px|злева|Вагон чэхаславацкага легіёна.]] 21 снежня ў [[Чарамхова|Чарамхове]] выбухнула паўстанне. Праз тры дні паўстанне, якое было падрыхтавана бальшавіцкімі падпольнымі камітэтамі РКП(б) і Палітцэнтрам эсэраў і меншавікоў, пачалося ў прыгарадзе Іркуцка Глазкове, а да вечара 27 снежня — і ў самым Іркуцку. Калчак распачаў спробу адбіць горад з дапамогай войскаў атамана Сямёнава, але ім не ўдалося прарвацца ў горад. Тым часам ішлі перамовы паміж генералам Жаненам, Палітцэнтрам і Саветам міністраў пра перадачу ўлады Палітцэнтру<ref name="P254—257" />. 3 студзеня 1920 года ў Ніжнеудзінску Калчак атрымаў ад Савета міністраў тэлеграму з подпісамі {{нп3|Аляксандр Аляксандравіч Чарвен-Вадалі|А. А. Чарвен-Вадалі|ru|Червен-Водали, Александр Александрович}}, Ханжына і Ларыёнава з вымогай адрачэння ад улады і перадачы яе А. І. Дзянікіну, як новаму Вярхоўнаму кіраўніку. У тэлеграме Савета міністраў утрымлівалася падробка: нібы пра патрэбу перадачы ўлады Дзянікіну раней ужо тэлеграфаваў С. Д. Сазонаў, які насамрэч гаварыў не пра неадкладную перадачу ўлады галоўкаму УСПР, а толькі пра прызначэнне апошняга наступнікам Вярхоўнага кіраўніка, каб у выпадку выхаду Калчака з палітычнай арэны ці з жыцця не згубіць «дасягнутае аб’яднанне ўсіх сіл, якія змагаюцца з бальшавікамі, пад адной уладай». Падробка была зробленая, каб Калчак не пярэчыў. Тэлеграма гаварыла таксама пра імкненне яе аўтараў «адкупіцца» Калчаком ад партызан і паўстанцаў. Аляксандр Васільевіч не стаў чапляцца за ўладу, аднак ён хацеў праехаць Іркуцк у статусе Вярхоўнага кіраўніка — інакш гэта маглі злічыць за слабасць і баязлівасць. Таму Калчак адказаў тэлеграмай Савету міністраў, што ён згодны перадаць уладу Дзянікіну, але толькі па прыбыцці ў [[Улан-Удэ|Верхняудзінск]], выдаўшы адначасова 4 студзеня свой апошні ўказ — пра ''прадвызначэнне'' перадачы ўлады{{sfn|Зырянов|2012|с=556}}<ref name="Журавлев" />. Калчак і яго памагатыя разглядалі варыянты далейшых дзеянняў. Быў высунуты план адыходу ў Манголію, да мяжы з якой вёў ад Ніжнеудзінска стары тракт даўжынёй у 250 вёрстаў. Вядома, адмірала павінны былі пераследаваць. Але ў яго быў канвой колькасцю больш 500 ваяроў, з якім пераследавання можна было не асцерагацца. Калчак загарэўся гэтым планам, які нагадваў паходы яго маладосці. Адмірал спадзяваўся на вернасць сваіх салдатаў і афіцэраў. Сабраўшы канвой, ён паведаміў, што не едзе ў Іркуцк, а застаецца часова ў Ніжнеудзінску, прапанаваў застацца з ім усім тым, хто гатоў падзяліць яго лёс і верыць у яго, падаўшы астатнім свабоду дзеянняў. Да раніцы з 500 чалавек засталося з ім толькі дзесяцера. За адну ноч, зразумеўшы, што ён здраджаны і няма ратунку, Калчак ссівеў{{sfn|Зырянов|2012|с=559}}. === Здрада і выдача Калчака саюзнікамі === [[Файл:KolchaksLastPhoto.jpg|thumb|250px|Апошняя фатаграфія Калчака. Пасля 20 студзеня 1920 года.]] Калчак мала верыў саюзнікам, адчуваючы па іх паводзінах, што будзе здраджаны і імі («Прададуць мяне гэтыя саюзнічкі», — сказаў адмірал генералу М. І. Занкевічу), але пасля доўгіх ваганняў усё ж вырашыў пакласціся на іх. Ён заняў купэ ў пасажырскім вагоне другога класа, дэкараваным сцягамі Вялікабрытаніі, ЗША, Францыі, Японіі і Чэхаславакіі. Генерал Жанен атрымаў ад высокіх камісараў пісьмовую інструкцыю забяспечыць, калі будзе магчыма, бяспечнае прытрымліванне Калчака туды, куды ён захоча. Фраза «калі будзе магчыма» была ўлучана ў інструкцыю па патрабаванні Жанена. Услед за вагонам Калчака ішоў «залаты эшалон», перададзены пад чэшскую ахову<ref name="P254—257" />. 10 студзеня эшалон выйшаў з Ніжнеудзінска і 15 студзеня прыбыў у Іркуцк. Па прыбыцці вагон Калчака быў ачэплены шчыльным кольцам аховы. Адміралу стала вядома, што напярэдадні горад пакінулі ўсе саюзныя місіі. Чэхаславакі абвясцілі Аляксандру Васільевічу, што перадаюць яго мясцовым уладам. Арышт адмірала і перадача яго эсэра-меншавіцкаму Палітцэнтру былі ўзгоднены чэхамі з прадстаўнікамі саюзнікаў і сталі мерай, «патрэбнай для бяспекі чэшскай арміі»<ref>''Мельгунов С. П.'' Трагедия адмирала Колчака: В 2 книгах. — Книга вторая: Часть III. — М.: Айрис-пресс, Лагуна-Арт, 2005. — 496 с. + вклейка 8 с. — (Белая Россия). ISBN 5-8112-0547-3, стр. 443, 461</ref>, але насамрэч зроблены былі для забеспячэння свабоднага пасоўвання іх эшалонаў на Усход<ref>''Гагкуев Р. Г.'' Генерал Каппель // Каппель и каппелевцы. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Посев, 2007. — С. 106. — ISBN 978-5-85824-174-4.</ref>. Нягледзячы на дадзеныя раней запэўненні і гарантыі бяспекі і абароны, Жанен і чэхаславакі здрадзілі адмірала. Каля 9 гадзін вечара «Палітцэнтр» абвясціў Калчаку і Пепяляеву пра арышт, пасля чаго яны былі змешчаны ў будынку губернскай турмы<ref name=H11/>. Калчак, быўшы чалавекам слова, доўга не разумеў, як генерал Жанен (які атрымаў пазней за парушэнне слова афіцэра мянушку «генерал без гонару») мог яго выдаць. [[Ганна Васільеўна Цімірова|Цімірова]] спрабавала супакоіць адмірала і вырашыла суправаджаць яго ў мясцовую турму. Акт перадачы быў складзены ў 21:55. Камандуючы японскімі войскамі Іркуцка палкоўнік Фукуда, пазнаўшы пра прыбыццё ў горад Вярхоўнага кіраўніка, звярнуўся да [[Ян Сыравы|Яна Сыравага]] з просьбай перадаць Аляксандра Васільевіча пад ахову японскага батальёна, на што атрымаў адказ, што Калчак ужо выдадзены паўстанцам{{sfn|Зырянов|2012|с=563}}. Зыранаў піша, што пра прычыны выдачы адмірала слушна казаў кіраўнік іркуцкіх камуністаў А. А. Шырамаў, адзначаючы ў іх павагу да Калчака з боку ворага{{sfn|Зырянов|2012|с=561}}: <blockquote>Без улады Калчак ніякай каштоўнасці ні для саюзнікаў, ні для чэхаў не ўяўляў; па сваіх жа асабістых якасцях, прамы і рэзкі, ён спрабаваў бараніць «суверэнітэт [[Расійскі ўрад (1919)|Расійскага ўрада]]» ад дамаганняў саюзнікаў і даўно ўжо знаходзіўся ў вострым канфлікце з імі, а тым больш з чэхамі.</blockquote> Асноўнай прычынай здрады Калчака і наступнай яго выдачы саюзнікамі сталі заявы Вярхоўнага кіраўніка, зробленыя яшчэ ў Омску, што залаты запас, як і нарабаваныя чэхаславакамі ў велізарным аб’ёме матэрыяльныя каштоўнасці, з’яўляюцца набыткам Расіі і што ён не дапусціць іх вывазу за мяжу. Трагічная развязка была паскорана сталым вядомым чэхаславацкаму камандаванню тэлеграфным загадам Аляксандра Васільевіча ва Уладзівасток пра праверку ўсіх каштоўнасцей і маёмасці, якія вывозіліся чэшскімі легіянерамі на караблях з Расіі{{sfn|Плотников|1998|с=258}}. === Апошнія дні === {{Асноўны артыкул|Расстрэл адмірала Калчака}} [[Файл:Изображение-119.jpg|злева|250px|thumb|Іркуцкі турэмны замак — апошні зямны прыстанак А. В. Калчака. Паштоўка пачатку XX стагоддзя.]] З 21 студзеня пачаліся [[s:ru:допросы Колчака Чрезвычайной следственной комиссией|допыты А. В. Калчака Надзвычайнай следчай камісіяй]], якія мелі для адмірала асаблівае значэнне. Адмірал трымаўся падчас допытаў спакойна і з вялікай годнасцю, выклікаючы гэтым мімавольную павагу ў следчых, падрабязна расказваючы пра сваё жыццё і ахвотна адказваючы на пытанні. Пры гэтым Аляксандр Васільевіч імкнуўся не зваць імёнаў, і, не звальваючы адказнасць за тыя ці іншыя падзеі на іншых, браў яе на сябе. Усведамляючы, што гэтыя допыты з’яўляюцца свайго роду «мемуарамі» і яго апошнім словам для нашчадкаў, А. В. Калчак быў даволі шчыры і адкрыты, імкнуўся пакінуць для гісторыі і ўласныя біяграфічныя дадзеныя, і звесткі пра важныя гістарычныя падзеі, удзельнікам якіх яму давялося быць. Захапіўшы ў Іркуцку ўладу, [[бальшавік]]і змянілі старшыню следчай камісіі на свайго стаўленіка [[Самуіл Гдальевіч Чудноўскі|С. Г. Чудноўскага]], які з першага дня знаходжання на гэтай пасадзе стаў спрабаваць усяляк ушчамляць і ўражаць паддопытнага{{sfn|Зырянов|2012|с=572—573|name=Z572-573}}. Верны Вярхоўнаму кіраўніку генерал [[Уладзімір Оскаравіч Капель|У. О. Капель]] з яшчэ захавалымі баяздольнасць рэшткамі частак [[Усходні фронт Рускай арміі|Усходняга фронту]] паспяшаў яму на выручку — нягледзячы на лютую сцюжу і глыбокія снягі, не літуючы ні сябе, ні людзей<ref name = H12>{{Cite web |url=http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043944.phtml |title=''В. Г. Хандорин'' Адмирал Колчак: правда и мифы. Глава «Адмирал уходит в последнее плавание» |access-date=22 снежня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921055535/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043944.phtml |archivedate=21 верасня 2013 |url-status=dead }}</ref>. У выніку пры пераправе праз раку Кан Капель праваліўся з канём пад лёд, абмарозіў ногі, і ўжо 26 студзеня сканаў ад запалення лёгкіх. Тым не менш войскі белых пад камандаваннем генерала [[Сяргей Мікалаевіч Вайцяхоўскі|С. М. Вайцяхоўскага]] працягнулі рух наперад. Іх заставаліся ўсяго 4—5 тысяч ваяроў. Вайцяхоўскі планаваў узяць штурмам Іркуцк і выратаваць Вярхоўнага кіраўніка і ўсіх афіцэраў. Хворыя і абмарожаныя, [[30 студзеня]] яны выйшлі на лінію чыгункі і ля станцыі Зіма разбілі высланыя супраць іх савецкія войскі. Пасля кароткага адпачынку, [[3 лютага]], капелеўцы рушылі на Іркуцк. Яны з ходу ўзялі [[Чарамхова]] ў 140 км ад Іркуцка, разагнаўшы шахцёрскія дружыны і расстраляўшы мясцовы рэўкам{{sfn|Кручинин|2010|с=520|name=Kruchinin520}}<ref name="Gonch123">Белое движение. Поход от Тихого Дона до Тихого океана. — М.: Вече, 2007. — 378 с. — (За веру и верность). — ISBN 978-5-9533-1988-1, стр. 123</ref>. Паводле сведчання генерала Пучкова, генерал Вайцяхоўскі мог разлічваць пры рэалізацыі свайго плана выратаванні Калчака не больш чым на 5 тыс. ваяроў, якія былі расцягнуты ўздоўж дарогі так, што на іх зборы да месца бою спатрэбілася б не менш за суткі. Армія мела 4 дзейныя і 7 разабраных гармат з абмежаванай колькасцю боепрыпасаў. У большасці дывізій было не больш 2—3 кулямётаў з мізэрнай колькасцю патронаў. Яшчэ горш справы ішлі з патронамі ў стралкоў<ref name = Kruchinin520/>. Ты не менш, паводле сведчання генерала, «…пры малой надзеі знайсці Вярхоўнага кіраўніка ў горадзе армія атакавала б Іркуцк неадкладна ж з падыходам да яго»<ref name = Kruchinin520/>. У адказ на ўльтыматум камандуючага савецкімі войскамі Зверава аб здачы Вайцяхоўскі накіраваў чырвоным сустрэчны ўльтыматум з патрабаваннем вызвалення адмірала Калчака і арыштаваных з ім асоб, прадастаўлення фуражу і выплаты кантрыбуцыі ў памеры 200 млн руб., абяцаючы абыйсці ў гэтым выпадку Іркуцк<ref name = Gonch123/>. Бальшавікі не выканалі патрабаванняў белых, і Вайцяхоўскі перайшоў у атаку: капелеўцы прарваліся да Інакенцьеўскай у 7 км ад Іркуцка. Іркуцкі ВРК абвясціў горад у стане аблогі, а подступы да яго былі ператвораныя ў суцэльныя лініі абароны. Пачалася бітва за Іркуцк — паводле шэрагу ацэнак, яна не мела сабе роўных за ўсю грамадзянскую вайну па жорсткасці і лютасці нападаў. Палонных не бралі<ref name = Gonch123/>. Капелеўцы ўзялі Інакенцьеўскую і змаглі прарваць лініі гарадской абароны чырвоных. На 12 гадзін дня быў прызначаны штурм горада. У гэты момант у падзеі ўмяшаліся чэхаславакі, якія заключылі з чырвонымі пагадненне, што мела мэтай забеспячэнне іх уласнай бесперашкоднай эвакуацыі. За подпісам начальніка 2-й чэхаславацкай дывізіі Крэйчага белым была накіравана вымога не займаць Глазкоўскае прадмесце пад пагрозай выступлення чэхаў на баку чырвоных. Ваяваць са свежым добра ўзброеным чэшскім кантынгентам у Вайцяхоўскага ўжо не хапіла б сіл. Адначасна прыйшлі весткі пра гібель адмірала Калчака. Ва ўзніклых абставінах генерал Вайцяхоўскі загадаў скасаваць наступленне. Капелеўцы з баямі пачалі адыход у Забайкалле<ref name="Melgunov470">''Мельгунов С. П.'' Трагедия адмирала Колчака: В 2 книгах. — Книга вторая: Часть III. —М.: Айрис-пресс, Лагуна-Арт, 2005. — 496 с. + вклейка 8 с. — (Белая Россия). ISBN 5-8112-0547-3, стр. 470</ref>. <blockquote> Як піша гісторык {{нп3|Сяргей Пятровіч Мяльгуноў|С. П. Мяльгуноў|ru|Мельгунов, Сергей Петрович}}, у гэтым штурме Іркуцка капелеўцамі было шмат што і маральнага парадку, што павінна было стаць душэўнай палёгкай для ідучага на смерць Вярхоўнага кіраўніка. Адмірал мог са спакойным сумленнем сустрэць расстрэльныя стрэлы: яго салдаты і афіцэры ў самы крытычны момант выпрабавання не здрадзілі справе, якой служыў А. В. Калчак, не здрадзілі і самога адмірала, застаўшыся яму вернымі да канца<ref name = Melgunov470/>.</blockquote> [[Файл:Kamera Kolchaka.JPG|thumb|250px|Камера № 5 у СІЗА г. Іркуцка, дзе ўтрымваўся А. В. Калчак.]] Пачынаючы з 3 лютага шпацыры ў двары турмы былі забаронены бальшавікамі, а Аляксандр Васільевіч з Ганнай Васільеўнай сталі спрабаваць мяняцца запіскамі. Апошняя запіска Калчака сваёй сяброўцы была перахоплена і зачытана ёй праз шмат гадоў<ref name = Z572-573/>: {{quotation|Дарагая галубка мая, я атрымаў тваю запіску, дзякуй за тваю ласку і клопаты пра мяне. Як паставіцца да ўльтыматуму Вайцяхоўскага, не ведаю, хутчэй думаю, што з гэтага нічога не выйдзе ці ж будзе паскарэнне няўхільнага канца. Не разумею, што значыць «у суботу нашы шпацыры канчаткова немагчымыя»? Не турбуйся пра мяне. Я пачуваюся лепш, мае застуды праходзяць. Думаю, што перавод у іншую камеру немагчымы. Я толькі думаю пра цябе і твой лёс, адзіна, што мяне трывожыць. Пра сябе не турбуюся — бо ўсё вядома загадзя. За кожным маім крокам сочаць, і мне цяжка пісаць. Пішы мне. Твае запіскі адзіная радасць, якую я магу мець. Я малюся за цябе і схіляюся перад тваім самаахвяраваннем. Любая, любімая мая, не турбуйся за мяне і захавай сябе. [[Радала Гайда|Гайду]] я прабачыў. Да пабачэння, цалую твае рукі.|А. В. Калчак}} У ноч з 6 на 7 лютага 1920 адмірал А. В. Калчак і старшыня Савета міністраў [[Расійскі ўрад (1919)|Расійскага ўрада]] [[Віктар Мікалаевіч Пепяляеў|В. М. Пепяляеў]] былі [[Расстрэл адмірала Калчака|расстраляныя без суда]], па пастанове Іркуцкага {{нп3|Ваенна-рэвалюцыйныя камітэты|ваенна-рэвалюцыйнага камітэта|ru|Военно-революционные комитеты}} [[бальшавік]]оў — у адпаведнасці з дадзенымі многіх сучасных гісторыкаў — у выкананне непасрэднага загаду [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]]<ref name="В.Г. ХАНДОРИН. АДМИРАЛ КОЛЧАК: ПРАВДА И МИФЫ">В. Г. ХАНДОРИН. АДМИРАЛ КОЛЧАК: ПРАВДА И МИФЫ"</ref>{{sfn|Плотников|1998|с=277|name=Plotnikov277}}{{sfn|Кручинин|2010|с=522|name=Kruchinin522}}<ref>[http://ricolor.org/history/bldv/kol/2/ ''Ю. З. Кантор'' «Я ВАС БОЛЬШЕ ЧЕМ ЛЮБЛЮ…» Адмирал Колчак: роман перед расстрелом]</ref><ref>''Волков Е. В., Егоров Н. Д., Купцов И. В.'' Белые генералы Восточного фронта Гражданской войны: Биографический справочник. — М.: Русский путь, 2003. — 240 с. ISBN 5-85887-169-0, стр. 116</ref>. Пастанова Іркуцкага ваенна-рэвалюцыйнага камітэта пра расстрэл А. В. Калчака і В. М. Пепяляева была падпісана А. Шырамавым, старшынёй камітэта, і яго членамі А. Снаскаровым, М. Левянсонам і кіраўніком справамі камітэта Аборыным. Тэкст пастановы пра іх расстрэл быў упершыню апублікаваны ў артыкуле былога старшыні Іркуцкага ваенна-рэвалюцыйнага камітэта А. Шырамава<ref>''Ширямов А.'' Иркутское восстание и расстрел Колчака // Сибирские огни. 1924. № 4. С. 122—140.</ref>. У 1991 годзе {{нп3|Леанід Рыгоравіч Калаціла|Л. Р. Калаціла|ru|Колотило, Леонид Григорьевич}} зрабіў дапушчэнне, што пастанова была складзена ўжо пасля расстрэлу, як апраўдальны дакумент, бо датавана яна сёмым лютага, а ў турму [[Самуіл Гдальевіч Чудноўскі|С. Г. Чудноўскі]] і І. М. Бурсак прыбылі ў другой гадзіне ночы сёмага лютага, нібы ўжо з тэкстам пастановы, прытым да гэтага складалі з камуністаў расстрэльную каманду<ref>Гл. артыкул Ю. Фельштынскага «Ленін і расстрэл Калчака» з заўвагамі Л. Р. Калацілы, апублікаваны ў кнізе: Допрос А. В. Колчака. 2-е изд., доп.- Л.: Политекс, 1991. (Отв. за выпуск В. Д. Доценко и Л. Г. Колотило)</ref>. У працы У. І. Шышкіна 1998 года<ref>[https://archive.today/20120913233254/www.philosophy.nsc.ru/journals/humscience/2_98/14-CHICH.HTM Шишкин В. И. Расстрел адмирала Колчака] // Гуманитарные науки в Сибири. 1998. № 2.</ref> паказана, што наяўны ў ДАРФ арыгінал пастановы датаваны шостым лютага, а не сёмым, як паказана ў артыкуле А. Шырамава. Аднак у гэтай жа крыніцы прыведзены тэкст тэлеграмы Старшыні Сібрэўкама і члена Рэўваенсавета [[5-я армія, РСЧА|5-ай арміі]] І. М. Смірнова, дзе гаворыцца, што рашэнне пра расстрэл Калчака было прынята на пасяджэнні сёмага лютага. Апроч таго, увесь дзень шостага лютага ішоў допыт Калчака. Згодна з пашыранай версіяй, расстрэл адбыўся на беразе ракі Ушакоўкі блізу [[Знаменскі манастыр, Іркуцк|Знаменскага жаночага манастыра]]. Кіраваў расстрэлам [[Самуіл Гдальевіч Чудноўскі|Чудноўскі]]. Целы забітых былі скінуты ў палонку. Удзельнікі расстрэлу адзначалі, што адмірал сустрэў смерць з салдацкай мужнасцю, захаваўшы годнасць і перад смерцю<ref name = H12/>. Доўгі час, нават у замежнай гістарычнай літаратуры лічылася, што рашэнне расстраляць А. В. Калчака было вымушаным і прынята на месцы. І. Ф. Плотнікаў адзначае, што для культывавання гэтай версіі выкарыстоўвалася тое, што быццам расстрэл быў здзейснены мясцовымі ўладамі з боязі, што часткі генерала [[Уладзімір Оскаравіч Капель|Капеля]] маюць мэтай вызваліць Калчака<ref>«Лёд и пламя адмирала Колчака», Вокруг света, № 10 (2817), 2008 год</ref>. Толькі ў пачатку 1990-х гадоў<ref group="заўв">Гл. у артыкуле: [http://translate.google.com/translate?hl=en&sl=en&tl=ru&u=http%3A%2F%2Fwww.august-1914.ru%2Fdrokov2.html ''Дроков С. В''. Александр Васильевич Колчак // Вопросы истории. 1991 год. № 1. С.50-67].</ref> у СССР была апублікавана запіска Леніна намесніку [[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкага]] {{нп3|Эфраім Маркавіч Склянскі|Э. Склянскаму|ru|Склянский, Эфраим Маркович}} для перадачы па тэлеграфе члену Рэўваенсавета [[5-ая армія, РСЧА|5-ай арміі]], старшыні Сібрэўкама І. Смірнову, якая да гэтага моманту была вядомая за мяжой ужо 20 гадоў — з моманту апублікавання ў [[Парыж]]ы выдання «Паперы Троцкага»<ref name="В.Г. ХАНДОРИН. АДМИРАЛ КОЛЧАК: ПРАВДА И МИФЫ"/>{{sfn|Плотников|1998|с=275}}: {{пачатак цытаты}} Шыфрам. Склянскаму: Пашліце Смірнову (РВС 5) шыфраванне: Не шырце ніякіх вестак пра Калчака, не друкуйце анічога, а пасля заняцця намі Іркуцка дашліце строга афіцыйную тэлеграму з тлумачэннем, што мясцовыя ўлады да нашага прыходу паступалі так і так пад уплывам пагрозы Капеля і небяспекі белагвардзейскіх змоў у Іркуцку. Ленін. Подпіс таксама шыфрам.<br /> 1. Ці берацеся зрабіць архі-надзейна? <br /> 2. Дзе Тухачэўскі? <br /> 3. Як справы на Кав. фронце? <br /> 4. У Крыме? {{канец цытаты|крыніца=}} На думку шэрага сучасных расійскіх гісторыкаў, гэту тэлеграму вынікае расцэньваць як непасрэдны загад Леніна пра бяссуднае і таемнае забойства Калчака<ref name=Plotnikov277 /><ref name="Kruchinin522"/>. Гісторык І. Ф. Плотнікаў адзначае, што ў дачыненні А. В. Калчака справа бальшавікамі ставілася на неправавыя рэйкі, і пры ацэнцы асобы, як палітычнага праціўніка, і як ваеннапалоннага{{sfn|Плотников|1998|с=266}}. Гісторык [[Уладзімір Генадзевіч Хандорын|У. Г. Хандорын]] зважае на тую акалічнасць, што рашэнне пра пакаранне смерцю адмірала А. В. Калчака без суда было прынята неўзабаве пасля афіцыйнай пастановы [[Савет народных камісараў РСФСР|савецкага ўрада]] ад 17 студзеня 1920 года пра скасаванне смяротнага пакарання. Пепяляеў пры гэтым перад расстрэлам нават не быў дапытаны<ref name="В.Г. ХАНДОРИН. АДМИРАЛ КОЛЧАК: ПРАВДА И МИФЫ"/>. [[Генрых Зіноўевіч Ёфе|Г. З. Ёфе]] звярнуў увагу на тое, што хоць і А. В. Калчак, і «ўсе стаўленікі і агенты Калчака» былі абвешчаны па-за законам<ref group="заўв"><blockquote> АБ’ЯВА ПА-ЗА ЗАКОНАМ — поўнае ці частковае пазбаўленне асобы прававой аховы з боку дзяржавы (аж да дазволу кожнаму забіць такую асобу)… А. па-за з. згадвалася як адзін з відаў кары ў «Кіроўных пачатках па крымінальным праву РСФСР» 1919 г. </blockquote> :  — Юридический словарь. 2000 [http://dic.academic.ru/dic.nsf/lower/16637].</ref> яшчэ ў жніўні 1919 года пастановай Саўнаркама і УЦВК Саветаў, бяссудна былі пакараны смерцю толькі А. В. Калчак і В. М. Пепяляеў. Астатніх арыштаваных трыбунал, які адбыўся ў маі 1920 года, выходзячы з таго, што «востры момант грамадзянскай вайны абмінуў», знайшоў магчымым адправіць пад суд<ref name="verhovny">{{артыкул|аўтар= Иоффе Г. З.|загаловак= Верховный правитель России: документы дела Колчака|спасылка= http://magazines.russ.ru/nj/2004/235/iof18.html|мова= ru|выданне= Новый журнал|тып= Литературно-художественный журнал русского Зарубежья|год= 2004|том= 235|нумар= |старонкі= |doi= |issn=}}</ref>. Некаторыя сучасныя гісторыкі лічаць, што сэнс дзеянняў Леніна тут, як і ў выпадку з [[Расстрэл царскай сям’і|забойствам царскай сям’і]], складаўся ў спробе зняць з сябе адказнасць за бяссуднае пакаранне смерцю, паказаўшы справу як народную ініцыятыву і «акт адплаты»<ref name="В.Г. ХАНДОРИН. АДМИРАЛ КОЛЧАК: ПРАВДА И МИФЫ"/><ref name=Plotnikov277 /><ref name = Kruchinin522/><ref name=Shishkin>[https://archive.today/20120913233254/www.philosophy.nsc.ru/journals/humscience/2_98/14-CHICH.HTM ''В. И. Шишкин''. Расстрел адмирала Колчака]</ref>. Да гэтай думкі блізкі пункт погляду гісторыка А. Г. Латышава, паводле якой Ленін мог менавіта так паступіць у адносінах да царскай сям’і, але палічыў гэта немэтазгодным<ref name="Latyshev">''А. Г. Латышев'' Рассекреченный Ленин. — 1-е. — Москва: Март, 1996. — С. 118—138. — 336 с. — 15 000 экз. — ISBN 5-88505-011-2</ref>. У. І. Шышкін, не адмаўляючы наяўнасці ленінскай дырэктывы пра патрэбу расстрэлу Калчака, не лічыць Леніна адзіным вінаватым бяссуднага забойства, паказваючы, што ў савецкай Расіі ў той час не існавала іншага пункту погляду па гэтым пытанні. Паводле яго думкі, вызваленне А. В. Калчака было справай нерэальнай, і яго расстрэл быў ініцыяваны верхавінай бальшавіцкага кіраўніцтва як акт палітычнай расправы і застрашвання<ref name = Shishkin/>. Г. З. Ёфе пакінуў адкрытым пытанне пра карэктнае датаванне запіскі Леніна Склянскаму<ref group="заўв">«''Невядома, аднак, калі запіска была напісана. Паводле адных дадзеных, у студзені 1920 года, паводле іншых — у лютым, пасля расстрэлу Калчака.''» — [http://www.nkj.ru/archive/articles/1764/ ''Г. Иоффе.'' АДМИРАЛ КОЛЧАК: «ЛЮДЕЙ, ДАЙТЕ МНЕ ЛЮДЕЙ!»] — Журнал «Наука и жизнь», 2005 г., № 1.</ref>, але звярнуў увагу на невыразнасці ў тэксце запіскі, калі лічыць, што яна была напісана ўжо пасля расстрэлу<ref name="verhovny"/>. 7 лютага — у дзень расстрэлу Вярхоўнага кіраўніка — падчас перамоў з прадстаўнікамі 5-ай арміі чырвоных чэхі падпісалі пагадненне з бальшавікамі пра пакіданне адмірала «ў дырэктыве савецкай улады пад аховай савецкіх войскаў»<ref name = H11/>. Гісторык [[Сяргей Пятровіч Мяльгуноў|С. П. Мяльгуноў]] адзначае, што гібель Вярхоўнага кіраўніка азначала канец арганізаванага на дзяржаўным узроўні змагання супраць бальшавікоў у Сібіры<ref>''Мельгунов С. П.'' Трагедия адмирала Колчака: В 2 книгах. — Книга вторая: Часть III. — М.: Айрис-пресс, Лагуна-Арт, 2005. — 496 с. + вклейка 8 с. — (Белая Россия). ISBN 5-8112-0547-3, стр.470</ref>. === Магіла Калчака === [[Файл:KolchakKrest.JPG|250px|thumb|Крыж на месцы спачынку Калчака і Пепяляева на беразе Ангары.]] Гісторык Ю. В. Чайкоўскі лічыць пераканаўчымі здагадкі С. У. Дрокава, што афіцыйная версія пра расстрэл Калчака на беразе Ангары выдумана, і магілу Аляксандра Васільевіча варта шукаць у сценах іркуцкай турмы. Паказваючы на многія нестасоўкі ў афіцыйнай версіі (прыкладам, на футра Калчака, якое засталася ў турме і патрапіла потым у пералік асабістых рэчаў), Чайкоўскі згаджаецца з Дрокавым, што бальшавікі баяліся выводзіць Калчака за сцены турмы, пры гэтым камандарм Смірноў ужо тэлеграфаваў у Маскву, што загадаў уладам Іркуцка вывезці Калчака на поўнач ад горада, а калі гэта не атрымаецца, то «расстраляць у турме». Выканаўцы маглі шумна і прылюдна вывесці смяротнікаў у футрах з камер, а забіць іх употай у склепе. Афіцыйная версія, піша Чайкоўскі, магла служыць толькі таму, каб схаваць месца пахавання рэшткаў Калчака<ref>{{артыкул|аўтар=Чайковский Ю. В.|загаловак=Возвращение лейтенанта Колчака. К 100-летию Русской полярной экспедиции (1900–1903)|спасылка=http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/ch02vr.htm|выданне=Вестник РАН|год=2002|нумар=2|старонкі=152—161|ref=Чайковский|archive-date=18 кастрычніка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181018164335/http://ihst.ru/projects/sohist/papers/ch02vr.htm}}</ref>. Сімвалічная магіла Калчака знаходзіцца на месцы яго «спачынку ў водах Ангары» недалёка ад іркуцкага {{нп3|Знаменскі манастыр, Іркуцк|Знаменскага манастыра|ru|Знаменский монастырь (Иркутск)}}, дзе ўсталяваны крыж<ref>[http://video.yandex.ru/users/aleksandrryabce/view/18/ Адмирал Колчак в Иркутске. Памятник и крест на месте расстрела (ВИДЕО)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140727025414/http://video.yandex.ru/users/aleksandrryabce/view/18/ |date=27 ліпеня 2014 }}</ref><ref>[http://baikalarea.ru/irkutsk/peoples/kolchak/svidetelstvo.htm Расстрел Колчака: свидетельство очевидца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160307171030/http://baikalarea.ru/irkutsk/peoples/kolchak/svidetelstvo.htm |date=7 сакавіка 2016 }}</ref><ref>[http://ricolor.org/history/bldv/kol/2/ «Я ВАС БОЛЬШЕ ЧЕМ ЛЮБЛЮ…» Адмирал Колчак: роман перед расстрелом]</ref>. == Сям’я == Жонка Калчака, [[Соф’я Фёдараўна Калчак]], нарадзілася ў 1876 годзе ў [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]] [[Падольская губерня|Падольскай губерні]] (цяпер [[Хмяльніцкая вобласць|Хмяльніцкай вобласці Украіны]]). Яе бацькам быў [[сапраўдны тайны саветнік]] Фёдар Васільевіч Аміраў. Маці Дар’я Фёдараўна, народжаная Каменская, была дачкой генерал-маёра, дырэктара Ляснога інстытута Ф. А. Каменскага, сястрой скульптара {{нп3|Фёдар Фёдаравіч Каменскі|Ф. Ф. Каменскага|ru|Каменский, Фёдор Фёдорович}}. Патомная дваранка, Соф’я Фёдараўна выхоўвалася ў {{нп3|Смольны інстытут шляхетных дзяўчын|Смольным інстытуце|ru|Смольный институт благородных девиц}} і была адукаванай (ведала сем моў, французскую і нямецкую ведала ў дасканаласці), прыгожай, валявой і незалежнай па характары (шмат у чым гэта надалей адбілася на яе адносінах з мужам)<ref name=H1/>. [[Файл:Вдова Колчака Софья Фёдоровна, сын Ростислав, внук Саша.jpg|thumb|250px|Соф’я Фёдараўна, сын Расціслаў у форме французскага афіцэра, унук Саша. 1939 год.]] Па дамоўленасці з Калчаком яны павінны былі пажаніцца пасля яго першай экспедыцыі. У гонар Соф’і (на той момант нявесты) былі названыя невялікі востраў у архіпелагу Літке і мыс на востраве Бенета. Чаканне расцягнулася на некалькі гадоў. Яны абвянчаліся 5 сакавіка 1904 года ў Свята-Харлампіеўскім храме ў [[Іркуцк]]у<ref>{{cite web|datepublished=24 декабря 2008|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/515117.html|title=На восстанавливаемый в Иркутске Свято-Харлампиевский храм, в котором венчался адмирал Колчак, поднят главный купол|publisher=Патриархия.ru|accessdate=2009-05-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/618q7luYU?url=http://www.patriarchia.ru/db/text/515117.html|archivedate=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Соф’я Фёдараўна нарадзіла ад Калчака траіх дзяцей: першая дзяўчынка нарадзілася ў кастрычніку 1905 года і не пражыла і месяца; сын Расціслаў нарадзіўся 9 сакавіка 1910 года, дачка Маргарыта (1912—1914) застудзілася падчас уцёкаў ад немцаў з Лібавы і сканала. Соф’я Фёдараўна жыла ў [[Гатчына|Гатчыне]], потым у [[Ліепая|Лібаве]]. Пасля абстрэлу Лібавы немцамі ў пачатку вайны (2 жніўня 1914 года) бегла, кінуўшы ўсё, апроч некалькіх валізак (казённая кватэра Калчака была потым разрабавана і яго маёмасць загінула). З [[Хельсінкі|Гельсінгфорса]] пераехала да мужа ў [[Севастопаль]], дзе падчас Грамадзянскай вайны чакала мужа да апошняга. У 1919 годзе ёй удалося адтуль эміграваць: брытанскія саюзнікі забяспечылі яе грашамі і далі магчымасць выехаць на караблі з Севастопаля ў [[Канстанца|Канстанцу]]. Далей яна перабралася ў [[Бухарэст]], а потым з’ехала ў [[Парыж]]. Памерла ў шпіталі Ланжумо ў Парыжы ў 1956 годзе і была пахавана на галоўных могілках рускага замежжа — [[Могілкі Сент-Жэнеўеў-дэ-Буа|Сент-Жэнеўеў-дэ-Буа]]. Апошняй просьбай адмірала Калчака перад расстрэлам было: «Я прашу паведаміць маёй жонцы, якая жыве ў Парыжы, што я багаслаўляю свайго сына». — «Паведамлю», — адказаў кіруючы расстрэлам супрацоўнік УНК {{нп3|Самуіл Гдальевіч Чудноўскі|С. Г. Чудноўскі|ru|Чудновский, Самуил Гдальевич}}<ref>''Чудновский С.'' Конец Колчака. — // Годы огненные, годы боевые : сб. восп. — Иркутск, 1961. — С. 209.</ref>. Расціслаў у 1919 годзе разам з маці пакінуў Расію і з’ехаў спачатку ў Румынію, а потам у Францыю, дзе скончыў Вышэйшую школу дыпламатычных і камерцыйных навук і ў 1931 годзе паступіў на службу ў Алжырскі банк. Жонкай Расціслава Калчака была Кацярына Развозава, дачка адмірала {{нп3|Аляксандр Уладзіміравіч Развозаў|А. У. Развозава|ru|Развозов, Александр Владимирович}}. У 1939 годзе Расціслаў Аляксандравіч быў мабілізаваны ў французскую армію, ваяваў на [[Бельгія|бельгійскай]] мяжы і ў 1940 годзе быў узяты ў палон [[Трэці рэйх|немцамі]], пасля вайны вярнуўся ў Парыж. Слабы здароўем, ён памёр [[28 чэрвеня]] [[1965]] года і быў пахаваны каля маці ў Сент-Жэнеўеў-дэ-Буа<ref>[http://www.1tv.ru/admiral/pr=10917&pi=11492 Память и имя. Жена и сын Колчака].</ref>, дзе пазней была пахавана і яго жонка. Іх сын Аляксандр Расціслававіч (нар. 1933) цяпер жыве ў Парыжы. == Памяць == [[Іван Аляксеевіч Бунін|І. А. Бунін]], выступаючы на паніхідзе па Калчаку ў Парыжы ў 1921 годзе, сказаў: {{quotation|Надыдзе дзень, калі дзеці нашы, сузіраючы ганьбу і жах нашых дзён, шмат што прабачаць Расіі за тое, што ўсё ж не адзін Каін уладарыў у змроку гэтых дзён, але і Авель быў сярод сыноў яе. Надыдзе час, калі залатымі пісьмёнамі на вечную славу і памяць будзе напісана Яго імя ў Летапісы Рускай зямлі|''Общее дело''. — Париж. — 7 февраля 1921. — Цит. по: ''Зырянов, П. Н.'' Адмирал Колчак, Верховный Правитель России. — C. 585.}} [[Файл:Kolchak obituary.jpg|left|250px|thumb|Пад канец Грамадзянскай вайны на Далёкім Усходзе і ў наступныя гады ў эміграцыі 7 лютага — дзень расстрэлу адмірала — адзначаўся паніхідамі ў памяць «забітага ваяра Аляксандра» і служыў днём памінання ўсіх загінулых удзельнікаў Белага руху на ўсходзе краіны, перадусім загінулых падчас Сібірскага Ледзянога паходу зімой 1919—1920 гадоў. Аб’ява ў эмігранцкай газеце пра паніхіду ў памяць А. В. Калчака. 7 лютага 1921 года.]] Мемарыяльныя дошкі ў гонар і памяць Калчака ўсталяваны на будынку Марскога корпуса, які скончыў Калчак, у Санкт-Пецярбургу (2002)<ref>[http://www.fontanka.ru/2002/04/17/63708/ Возвращение адмирала Колчака]</ref><ref>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040141.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Вступление] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131015190908/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040141.phtml |date=15 кастрычніка 2013 }}.</ref>, на будынку вакзала ў Іркуцку, у двары капліцы Мікалая Мірлікійскага ў Маскве (2007)<ref group="заўв">Пліта правісела ледзь больш сутак: у выніку здзейсненага невядомымі акта вандалізму ў ноч на 6 лістапада яна была [https://archive.today/20120905172219/www.izvestia.ru/incident/article3122338/ разбітая]. Прадстаўнік руху «Спадчына адмірала Калчака» В. Кісялёва выказала дапушчэнне, што злачынцы разбілі дошку ў памяць пра Калчака адмыслова ў пярэдадне гадавіны Кастрычніцкай рэвалюцыі, што рабіла магчымым [http://www.justmedia.ru/news/russiaandworld/2008/11/07/46870 удзел у гэтым нашчадкаў рэвалюцыянераў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081211113310/http://www.justmedia.ru/news/russiaandworld/2008/11/07/46870 |date=11 снежня 2008 }}.</ref>. На фасадзе будынка [[Іркуцкі абласны краязнаўчы музей|Краязнаўчага музея]] (Маўрытанскі замак, былы будынак Рускага геаграфічнага таварыства) ў Іркуцку, дзе Калчак чытаў даклад пра Арктычную экспедыцыю 1901 года, адноўлены знішчаны пасля рэвалюцыі ганаровы надпіс у гонар Калчака — каля імёнаў іншых навукоўцаў і даследчыкаў Сібіры<ref>[http://www.fototerra.ru/Russia/Irkutsk/Lapshin-Aleksandr-Pavlovich-9056.html Фотография Краеведческого музея]</ref>. Імя Калчака высечана на помніку героям Белага руху («Галіпалійскім абеліску») на парыжскіх могілках Сент-Жэнеўеў-дэ-Буа. У Іркуцку на месцы «спачынку ў водах Ангары»<ref>[http://info.irk.ru/irkutsk/peoples/kolchak/svidetelstvo.htm Расстрел Колчака: свидетельство очевидца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081014041320/http://info.irk.ru/irkutsk/peoples/kolchak/svidetelstvo.htm |date=14 кастрычніка 2008 }}</ref> ўсталяваны крыж. 4 лістапада 2004 года ў Іркуцку ўсталяваны [[Помнік Калчаку (Іркуцк)|помнік Калчаку]], аўтар ідэі — Андрэеў С. В., скульптар — [[Вячаслаў Міхайлавіч Клыкаў|В. М. Клыкаў]]. 18 снежня 2006 года ў Іркуцку ў будынку Іркуцкай турмы быў адкрыты Музей гісторыі Іркуцкага турэмнага замка імя А. В. Калчака<ref>[http://sizo.irkutsk.ru/muzei2.php Музей истории Иркутского тюремного замка имени А. В. Колчака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180818232532/http://sizo.irkutsk.ru/muzei2.php |date=18 жніўня 2018 }}</ref>, а ў ім — экспазіцыя ў былой камеры Калчака<ref>''Кез, С.'' [http://www.ng.ru/ngregions/2006-12-18/22_kolchak.html Последняя гавань адмирала.]</ref><ref group="заўв">Праект распрацаваны Іркуцкім абласным краязнаўчым музеем супольна з СІЗА № 1 ГУФСІН па Іркуцкай вобласці. У музеі праводзяцца экскурсіі.</ref>. Экскурсіі «Калчак у Іркуцку» праводзіць Іркуцкі абласны краязнаўчы музей. Ролю Калчака ў гісторыі Расіі раскрываюць экспазіцыі Цэнтра вывучэння гісторыі Грамадзянскай вайны, адкрытага 13 студзеня 2012 года ў Омску<ref>[http://omsk.bezformata.ru/listnews/omske-poyavilsya-tcentr-izucheniya/2469988/ Омск | В Омске появился Центр изучения Гражданской войны — БезФормата. Ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131215204852/http://omsk.bezformata.ru/listnews/omske-poyavilsya-tcentr-izucheniya/2469988/ |date=15 снежня 2013 }}</ref>. Пастановай Думы [[Таймырская (Далгана-Ненецкая) аўтаномная акруга|Таймырскай аўтаномнай акругі]] імя Калчака вернута [[Востраў Калчака|востраву ў Карскім моры]]. Адкрыты ў 2013 годзе [[Эндэмік|эндэмічны]] для Арктыкі і Сібіры [[Біялагічны від|від]] кляшчоў ''[[Arctoseius koltschaki]]'' названы ў гонар адмірала<ref name="Makarova2013">{{артыкул|аўтар=Makarova O. L., Lindquist E. E.|загаловак=A new species of the gamasid mite genus Arctoseius Thor, 1930 (Parasitiformes, Mesostigmata, Ascidae) from Russia with a key to the multidentatus species-group|спасылка=http://www.pensoft.net/journals/zookeys/article/5317/a-new-species-of-the-gamasid-mite-genus-arctoseius-thor-1930-parasitiformes-mesostigmata-ascidae-from-russia-with-a-key-|мова=en|выданне=ZooKeys|выдавецтва=Pensoft Publishers|год=2013|volume=313|pages=9–24| issn=1313-2970|doi=10.3897/zookeys.313.5317}}</ref>. У красавіку 2014 года {{нп3|Манархічная партыя|Манархічная партыя РФ|ru|Монархическая партия}} абвясціла пра планы па ўсталёўцы помніка Калчаку ў Севастопалі<ref>[http://lenta.ru/news/2014/04/23/kolchak/ Монархисты предложили поставить в Севастополе памятник Колчаку], Лента.ру, 23.04.2014</ref>. === Справа пра юрыдычную рэабілітацыю === [[Файл:Kolchak memorial plaque, Ekaterinburg.jpg|міні|250px|злева|Мемарыяльная дошка ў Екацярынбургу.]] У пачатку 1990-х гадоў акадэмік [[Дзмітрый Сяргеевіч Ліхачоў|Д. С. Ліхачоў]] і віцэ-адмірал В. М. Шчарбакоў заявілі пра патрэбу ацэнкі законнасці прысуду, вынесенага адміралу бальшавіцкім Іркуцкім ваенна-рэвалюцыйным камітэтам. У канцы 1990-х за {{нп3|Юрыдычная рэабілітацыя (СССР)|рэабілітацыю|ru|Юридическая реабилитация (СССР)}} Калчака выказваліся [[Юрый Ільіч Скуратаў|Ю. І. Скуратаў]], які займаў у той час пост {{нп3|Генеральны пракурор Расійскай Федэрацыі|Генеральнага пракурора РФ|ru|Генеральный прокурор Российской Федерации}}, і начальнік {{нп3|Генеральны штаб Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі|Генштаба УС РФ|ru|Генеральный штаб Вооружённых сил Российской Федерации}} [[Анатоль Васільевіч Квашнін|А. В. Квашнін]]<ref>[http://warweb.chat.ru/gold_592001.htm Золото империи].</ref><ref>[http://www.vesti7.ru/news?id=5648 Демократы и адмиралы призывают реабилитировать Колчака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402131715/http://www.vesti7.ru/news?id=5648 |date=2 красавіка 2015 }}</ref>. У 1998 годзе С. Зуеў, кіраўнік Грамадскага фонду па стварэнні храма-музея ў памяць пра ахвяр палітычных рэпрэсій, накіраваў у {{нп3|Ваенная пракуратура Расійскай Федэрацыі|Галоўную ваенную пракуратуру|ru|Военная прокуратура Российской Федерации}} заяву пра рэабілітацыю Калчака, якая дайшла да суда. 26 студзеня 1999 года ваенны суд Забайкальскай ваеннай акругі (ЗабВА) прызнаў Калчака не падлеглым рэабілітацыі, бо, з пункту гледжання ваенных юрыстаў, нягледзячы на свае шырокія паўнамоцтвы, адмірал не спыніў тэрору, яки праводзіўся яго контрразведкай у дачыненні грамадзянскага насельніцтва<ref>[http://lenta.ru/news/2005/05/04/kolchak/ Главная военная прокуратура отказалась реабилитировать Колчака]</ref>. Прыхільнікі адмірала з гэтымі довадамі не пагадзіліся. Іераманах Нікан (Белавенец), кіраўнік арганізацыі «За Веру і Бацькаўшчыну», звярнуўся ў {{нп3|Вярхоўны Суд Расійскай Федэрацыі|Вярхоўны Суд Расійскай Федэрацыі|ru|Верховный Суд Российской Федерации}} (ВС) з просьбай пра занясенне пратэсту на адмову ў рэабілітацыі Калчака. Пратэст быў перададзены ў [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваенную калегію Вярхоўнага суда]], якая, разгледзеўшы справу ў верасні 2001 года, прыняла рашэнне — не апратэстоўваць рашэнне Ваеннага суда Забайкальскай ваеннай акругі. Члены Ваеннай калегіі пастанавілі, што заслугі адмірала ў дарэвалюцыйны перыяд не могуць служыць падставай для яго рэабілітацыі: Іркуцкі ваенна-рэвалюцыйны камітэт прысудзіў адмірала да расстрэлу за арганізацыю ваенных дзеянняў супраць Савецкай Расіі і масавыя рэпрэсіі ў дачыненні мірнага насельніцтва і чырвонаармейцаў і, такім чынам, меў рацыю<ref>[http://lenta.ru/russia/2001/11/26/kolchak/ Верховный суд ещё раз и навсегда отказался реабилитировать Колчака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140911081350/http://lenta.ru/russia/2001/11/26/kolchak/ |date=11 верасня 2014 }}</ref><ref>[http://pda.lenta.ru/russia/2001/09/26/kolchak/ Верховный суд тоже отказался реабилитировать Колчака]</ref>. Абаронцы адмірала вырашылі звярнуцца ў {{нп3|Канстытуцыйны Суд Расійскай Федэрацыі|Канстытуцыйны Суд Расійскай Федэрацыі|ru|Конституционный Суд Российской Федерации}} (КС), які ў 2000 годзе пастанавіў, што суд ЗабВА не меў права разглядаць справу «без апавяшчэння асуджанага ці яго абаронцаў пра час і месца судовага паседжання». Паколькі суд ЗабВА ў 1999 годзе разглядаў справу пра рэабілітацыю Калчака без абаронцаў, то, паводле рашэння Канстытуцыйнага суда, справа павінна быць разгледжана зноў, ужо з удзелам абароны. У 2004 годзе КС адзначыў, што справа пра рэабілітацыю Калчака не закрыта, як раней пастанавіў ВС. Члены КС угледзелі, што суд першай інстанцыі, дзе ўпершыню было пастаўленае пытанне пра рэабілітацыю адмірала, парушыў юрыдычную працэдуру<ref>[http://grani.ru/Politics/Russia/m.80851.html Конституционный суд разрешил пересмотреть дело Колчака]</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/culture/2007/01/16/a_1263129.shtml Колчак вам не Каппель] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160412141428/http://www.gazeta.ru/culture/2007/01/16/a_1263129.shtml |date=12 красавіка 2016 }}</ref>. Працэс юрыдычнай рэабілітацыі Калчака выклікае неадназначнае дачыненне і той часткі грамадства, якая, у прынцыпе, станоўча ацэньвае гэту гістарычную фігуру. У 2006 годзе губернатар Омскай вобласці {{нп3|Леанід Канстанцінавіч Паляжаеў|Л. К. Паляжаеў|ru|Полежаев, Леонид Константинович}} заявіў, што Калчак не мае патрэбу ў рэабілітацыі, бо «час яго рэабілітаваў, а не ваенная пракуратура»<ref>{{cite web|url=http://admiralfilm.ru/peace/people/vote/document4843.phtml|title=Необходимо ли реабилитировать Колчака?|accessdate=2009-11-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/618q8eMl8?url=http://admiralfilm.ru/peace/people/vote/document4843.phtml|archivedate=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. У 2009 годзе была апублікавана кніга С. В. Дрокава «Адмірал Калчак і суд гісторыі». На падставе дакументаў следчай справы Калчака аўтар кнігі ставіць пад сумнеў кампетэнцыю следчых груп пракуратур 1999—2004 гадоў. Дрокаў даводзіць патрэбу афіцыйнага здымання канкрэтных вінавачанняў супраць адмірала, сфармуляваных і апублікаваных Савецкай уладай<ref>''Дроков, С. В.'' Адмирал Колчак и суд истории. — М.: Центрполиграф, 2009.</ref>. == Узнагароды == {{col-begin}} {{col-break|width=50%}} * [[Медаль «У памяць валадарання імператара Аляксандра III»]] (1896) * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 4-й ступені (6 снежня 1903) * [[Ордэн Святой Ганны]] 4-й ступені з надпісам «За адвагу» (11 кастрычніка 1904) * [[Залатая зброя «За адвагу»]] — шабля з надпісам «За адрозненне ў справах супраць непрыяцеля пад Порт-Артурам» (12 снежня 1905) * [[Ордэн Святога Станіслава, Расійская імперыя|Ордэн Святога Станіслава]] 2-й ступені з мячамі (12 снежня 1905) * Вялікі залаты [[Канстанцінаўскі медаль]] (30 студзеня 1906) * Срэбны медаль на Георгіеўскай і Аляксандраўскай стужцы ў памяць Руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў (1906) * [[Ордэн Святога Уладзіміра|Мячы і бант да іменнага ордэна Святога Уладзіміра 4-й ступені]] (19 сакавіка 1907) * Ордэн Святой Ганны 2-й ступені (6 снежня 1910) {{col-break}} * [[Медаль «У памяць 300-годдзя валадарання дома Раманавых»]] (1913) * Французскі [[Ордэн Ганаровага легіёна|Ордэн Ганаровага легіёна афіцэрскага крыжа]] (1914) * [[Крыж «За Порт-Артур»]] (1914) * [[Медаль «У памяць 200-годдзя марской бітвы пры Гангуце»]] (1915) * Ордэн Святога Уладзіміра 3-й ступені з мячамі (9 лютага 1915) * [[Ордэн Святога Георгія]] 4-й ступені (2 лістапада 1915) * Англійскі [[Ордэн Лазні]] (1915) * Ордэн Святога Станіслава 1-й ступені з мячамі (4 ліпеня 1916) * Ордэн Святой Ганны 1-й ступені з мячамі (1 студзеня 1917) * Залатая зброя — {{нп3|корцік|корцік|ru|Кортик}} Саюзу афіцэраў войска і флоту (чэрвень 1917) * Ордэн Святога Георгія 3-й ступені (15 красавіка 1919) {{col-end}} == Калчак у літаратуры і мастацтве == === У літаратуры === У першых радках рамана «{{нп3|Зямля Саннікава, раман|Зямля Саннікава|ru|Земля Санникова (роман)}}», выдадзенага ў 1926 годзе, [[Уладзімір Апанасавіч Обручаў|У. А. Обручаў]] апісвае выступленне на пасяджэнні Рускага геаграфічнага таварыства неназванага «марскога афіцэра, які здзейсніў адважнае плаванне ў вельбоце праз Ледавітае мора з Новасібірскіх астравоў на востраў Бенета, на які высадзіўся барон Толь, які адтуль не вярнуўся», згадваючы «мужны твар дакладчыка, абветраны палярнымі непагадзямі»<ref>{{кніга|аўтар=Обручев, Владимир.|загаловак=Земля Санникова|месца=М.|выдавецтва=Эксмо|год=2006|серыя=Всемирная детская классика|старонкі=2|isbn=5-02-005874-2}}</ref>. Гэтаму апісанню цалкам адпавядае рэальны чалавек — Аляксандр Калчак, якога аўтар адкрыта ў той час назваць не мог. Калчак з’яўляецца персанажам рамана {{нп3|Аляксандр Мікалаевіч Сцяпанаў, пісьменнік|А. М. Сцяпанава|ru|Степанов, Александр Николаевич (писатель)}} «Порт-Артур» (1940—1942). Пераважна станоўча ацэньваецца асоба і дзейнасць Калчака ў рамане П. А. Севернага «Ледзяны смех», які выйшаў пры Савецкай уладзе (1981). Таксама Калчак з’яўляецца адным з персанажаў гістарычнага рамана {{нп3|Валянцін Савіч Пікуль|Валянціна Пікуля|ru|Пикуль, Валентин Саввич}} «{{нп3|Тры ўзросты Окіні-сан|Тры ўзросты Окіні-сан|ru|Три возраста Окини-сан}}» (1981). Жыццё Калчака апісана ў раманах «Зазірнуць у бездань» {{нп3|Уладзімір Емяльянавіч Максімаў|У. Е. Максімава|ru|Максимов, Владимир Емельянович}}, выдадзеным аўтарам у эміграцыі ў Парыжы (1986), «Адміральская гадзіна» М. І. Юдалевіча (2000), «Калчак. Вярхоўны кіраўнік» В. Д. Паваляева (2001). Адмірал Калчак з’яўляецца адным з галоўных герояў другой часткі трылогіі [[Кір Булычоў|Кіра Булычова]] «Рака Хронас» — «Штурм Дзюльбера» (1992), напісанай у жанры {{нп3|Альтэрнатыўная гісторыя|альтэрнатыўнай гісторыі|ru|Альтернативная история}}. Адной з ліній сюжэта з’яўляецца версія пра магчымае развіццё падзей 1917 года, калі б адміралу Калчаку атрымалася паспяхова правесці Басфорскую аперацыю і сіламі Чарнаморскага флоту ўзяць Канстанцінопаль. Калчаку прысвячалі вершы многія аўтары, у тым ліку: * С. С. Бахцееў «Калчак. Вярхоўны кіраўнік Расіі.». Створана ў эміграцыі ў [[1927]] годзе, Новы Футог; * [[Васіль Рыгоравіч Ян|В. Р. Ян]], ваенны карэспандэнт у час Руска-японскай вайны: «Калчак»; * С. Р. Бонгарт «Памяці адмірала Калчака»; * {{нп3|Сяргей Мікалаевіч Маркаў|С. М. Маркаў|ru|Марков, Сергей Николаевич}} «Палярны адмірал Калчак»; * [[Ганна Васільеўна Цімірова|Г. В. Цімірова]] «Паўстагоддзя не магу прыняць…» (30 студзеня 1970 года), «Ты пяшчотным стаў мне сніцца…» (1939 год), «Ніколі не галасіў ты так…» (1939 год), «Сёмае лютага» (7 лютага 1969 года); * [[Аляксандр Іванавіч Купрын|А. І. Купрын]] «Крывавыя лаўры. Некралог А. В. Калчаку» * невядомы аўтар «На смерць Калчака». Апублікавана ў газеце «Славянская зара» 25 сакавіка 1920 года. === У кіно і тэатры === У савецкі час Калчак эпізадычна з’яўляўся ў кінастужках пра асобныя падзеі расійскай гісторыі: {{нп3|Маазундская бітва, 1917|абароне Маанзундскага архіпелага|ru|Моонзундское сражение (1917)}} ў Першай сусветнай вайне («{{нп3|Маанзунд, фільм|Маанзунд|ru|Моонзунд (фильм)}}», 1988, у ролі Калчака — {{нп3|Юрый Віктаравіч Бяляеў|Юрый Бяляеў|ru|Беляев, Юрий Викторович}}), палітычным супрацьстаянні 1917 года на Чарнаморскам флоце («Севастопаль», 1970, у ролі — Генадзь Зіноўеў), Грамадзянскай вайне ў Паволжы, на Урале і ў Сібіры («Чырвоны газ», 1924, у ролі — Міхаіл Ленін (Ігнацюк), фільм не захаваўся; «{{нп3|Залаты эшалон|Залаты эшалон|ru|Золотой эшелон}}», 1959, у ролі — [[Аляксандр Паўлавіч Шатаў|Аляксандр Шатаў]]; «{{нп3|Навальніца над Белай|Навальніца над Белай|ru|Гроза над Белой}}», 1968, у ролі — [[Бруна Артуравіч Фрэйндліх|Бруна Фрэйндліх]]; «Вандроўны фронт», 1971, у ролі — Валянцін Кулік). У паслясавецкі час Калчак у кіно ўпершыню быў паказаны Анатолем Гузенкам у серыяле «{{нп3|Конь белы, тэлесерыял|Конь белы|ru|Конь белый (телесериал)}}» (1993). У кастрычніку 2008 года ў пракат выйшаў фільм «{{нп3|Адмірал, фільм|Адмиралъ|ru|Адмиралъ}}», цалкам прысвечаны жыццю і лёсу Калчака. Ролю адмірала выканаў [[Канстанцін Юр’евіч Хабенскі|Канстанцін Хабенскі]], Ганны Ціміровай — {{нп3|Лізавета Міхайлаўна Баярская|Лізавета Баярская|ru|Боярская, Елизавета Михайловна}}. Дзесяцісерыйная тэлеверсія фільма была паказана ўвосень 2009 года. У Іркуцкім драматычным тэатры 6 лютага 1998 года адбылася прэм’ера спектакля «Зорка адмірала» па п’есе Сяргея Астравумава (рэжысёр Вячаслаў Какорын, выканавец ролі Калчака — Генадзь Гушчын<ref>АиФ в Вост. Сибири. — 11 февраля 1998.</ref>), 4 лістапада 2005 года — «Сустрэчы з адміралам Калчаком» па п’есе Астравумава (рэжысёр Генадзь Шапашнікаў, ролю адмірала згуляў {{нп3|Георгій Георгіевіч Тараторкін|Георгій Тараторкін|ru|Тараторкин, Георгий Георгиевич}}<ref>[http://www.youtube.com/view_play_list?p=73A9B68CBB77464C Премьера спектакля «Встречи с адмиралом Колчаком» 4 ноября 2005 г.] на YouTube.</ref><ref>[http://www.rg.ru/2006/05/24/taratorkin.html «Расстояние до судьбы»]. Интервью Георгия Тараторкина // ''Рос. газета''. — № 4074. — 24 мая 2006.</ref>). Пазней спектакль быў сыграны на сцэне [[Тэатр імя Массавета|Тэатра імя Массавета]]<ref>{{артыкул|аўтар=Романов, К.|загаловак=«Колчак» в Москве!|спасылка=http://www.vsp.ru/culture/2006/06/06/425724|выданне=Вост.-Сиб. правда|тып=газета|год=6 июня 2006}}</ref>. У Іркуцкам музычным тэатры ім. М. М. Загурскага 18 снежня 2015 года адбылася прэм’ера спектакля «Ганна і адмірал. Гісторыя кахання». Музычна-пластычны спектакль паставіла галоўны рэжысёр тэатра Ганна Фекета. Ролю Ганны Ціміровай выконвае салістка тэатра, вядучая актрыса Ганна Рыбнікава, ролю Калчака — саліст балета Юрый Шчарботкін<ref>{{Cite web|accessdate = 2016-01-17|title = Новости Иркутска, Иркутской области — Второй премьерой юбилейного сезона в Иркутском музыкальном театре стал «Анна и адмирал. История любви» — Новости — Информационное агентство "Сибирские Новости"|url = http://snews.ru/index.php?id=65782|publisher = snews.ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20190330121255/http://snews.ru/index.php?id=65782|archivedate = 30 сакавіка 2019|url-status = dead}}</ref>. === У музыцы === На [[Усходні фронт РСЧА|Усходнім фронце чырвоных]] была папулярная песня-прыпеўка {{comment|«Мундзір англійскі, / Пагон французскі, / Тытунь японскі, / Кіраўнік омскі»|«Мундир английский, / Погон французский, / Табак японский, / Правитель омский»}}<ref>{{кніга|аўтар=Вс. Вишневский.|частка=Красный флот в песнях (Героическая поэма-оратория)|загаловак=Собр. соч. в 5 т|том=1|месца=М.|выдавецтва=Гослитиздат|год=1954|старонкі=72—73}}</ref> (у розных варыянтах). З’явілася ў 1919 годзе. Пасля адступлення белых ад Омска прыпеўка атрымала працяг: {{comment|«Мундзір знасіўся, / Пагон зваліўся, / Тытунь зкурыўся, / Кіраўнік змыўся»|«Мундир сносился, / Погон свалился, / Табак скурился, / Правитель смылся»}}. Генерал [[Пётр Мікалаевіч Красноў|П. М. Красноў]] у рамане «Ад двухгаловага арла да чырвонага сцяга» (1921) малюе яе выкананне на вечарыне ў чырвоных камандзіраў у Петраградзе ў ліпені 1920 года<ref name="Краснов">{{кніга|аўтар=Краснов, П. Н.|частка=От двуглавого орла к красному знамени. 1894—1921: роман|загаловак=Последние дни Российской империи: ист. романы: в 3 т|месца={{М.}}|выдавецтва=Техномарк|год=1996|том=2|старонкі=393|серыя=Всемир. история в романах. Падение вел. империй|ref=Краснов|isbn=5-87247-093-2}}</ref>. Доўгі час прыпеўка ілюстравала час кіравання Калчака ў савецкіх падручніках гісторыі для сярэдняй школы. Адміралу Калчаку прысвечаны шэраг песень: * {{нп3|Аляксандр Якаўлевіч Разенбаўм|Аляксандр Разенбаўм|ru|Розенбаум, Александр Яковлевич}} — «Романс Колчака»; * {{нп3|Зоя Мікалаеўна Яшчанка|Зоя Яшчанка|ru|Ященко, Зоя Николаевна}} і «Белая Гвардыя» — «Памяти Колчака»; * «{{нп3|Любэ|Любэ|ru|Любэ}}» — «Мой адмирал»; * Кірыл Рэвель — «Холод вечного огня…» (Памяці адмірала А. В. Калчака); * Андрэй Зямскоў — «Адмиральский романс»; * «{{нп3|Аліса, гурт|Аліса|ru|Алиса (группа)}}» — «В путь»; * Аляксандр Паручык — «Расстрелянный вальс». Асноўнай музычнай тэмай кінастужкі «[[Адмірал, фільм|Адмиралъ]]» стала песня [[Ігар Ігаравіч Мацвіенка|Ігара Мацвіенкі]] «Анна» на вершы Ганны Ціміровай. Каханню Калчака і Ціміровай прысвечана песня Канстанціна Фралова «Мой ангел, Анна!». Кампакт-дыскі з рамансамі і баладамі, прысвечанымі лёсу адмірала Калчака: * «Звезда адмирала» (аўтар музыкі і вершаў — Сяргей Астравумаў), выйшаў у Іркуцку ў 2005 годзе<ref>''Вост.-Сиб. правда''. — 09.11.2005.</ref>. * «Гори, гори, моя звезда. Адмирал А. В. Колчак». Мужчынскі хор «Валаам». Мастацкі кіраўнік і дырыжор — Заслужаны артыст РФ І. У. Ушакоў. == Гл. таксама == {{Col-begin}} {{Col-2}} * [[Руская палярная экспедыцыя]] * [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака]] * [[Гідраграфічная экспедыцыя Паўночнага Ледавітага акіяна (1910—1915)|Гідраграфічная экспедыцыя Паўночнага Ледавітага акіяна]] * [[Чарнаморская дэлегацыя]] * [[Прыход да ўлады адмірала Калчака]] * [[Вярхоўны кіраўнік]] * [[Расійскі ўрад (1919)|Расійскі ўрад, 1919]] {{Col-2}} * [[Расійская дзяржава (1918—1920)|Расійская дзяржава]] * [[Руская армія (1919)|Руская армія, 1919]] * [[Усходні фронт Рускай арміі]] * [[Вялікі Сібірскі Ледзяны паход]] * [[Расстрэл адмірала Калчака]] * [[Соф’я Фёдараўна Калчак]] * [[Ганна Васільеўна Цімірова]] {{Col-end}} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|3}} === Працы А. В. Калчака === * {{артыкул|загаловак=Лёд Карского и Сибирского морей|выданне=Зап. Имп. АН. Сер. 8. Физ.-мат. отд-ние|спасылка=|год=1909|том=26|нумар=1|старонкі=}} * {{артыкул|загаловак=Последняя экспедиция на о. Беннета, снаряженная академией наук для поисков барона Толля|выданне=Изв. Имп. Рус. геогр. об-ва|спасылка=|год=1906|том=42|выпуск=2—3|старонкі=}} * Какой нужен России флот // ''Мор. сборник''. — 1908. — № 6, 7. * Современные линейные корабли / Военные флоты 1909 г. — СПб., [1909]. — С. 229—283. * Служба Генерального штаба. — СПб., 1912. * Инструкция для уклонения от атак подводных лодок. — [Ревель], 1915. * {{кніга|аўтар=Колчак, В. И., Колчак, А. В.|загаловак=Избранные труды|адказны=сост. В. Д. Доценко|спасылка=|месца=СПб.|выдавецтва=Судостроение|год=2001|старонак=384|isbn=5-7355-0592-0}} * Письмо Верховного правителя адмирала А. В. Колчака Донскому атаману генералу А. П. Богаевскому. 28 июня 1919 г. // [http://www.archive.org/details/bielyiarkhivseri008800 ''Белый архив''.] — 1926. — Т. 1. — С. 136. === Крыніцы === ==== «Допыт Калчака» ==== * [http://militera.lib.ru/db/kolchak/index.html Допрос Колчака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705004127/http://militera.lib.ru/db/kolchak/index.html |date=5 ліпеня 2015 }} / Публ. и предисловие К. А. Попова. — Л.: ГИЗ, 1925. ''Існуюць шматлікія перавыданні, што цалкам або часткова паўтараюць тэкст гэтай савецкай публікацыі, напрыклад: * {{кніга|частка=Допрос Колчака: протоколы заседаний Чрезвычайной следственной комиссии по делу Колчака : стеногр. отчёт|загаловак=Арестант пятой камеры|месца=М.|выдавецтва=Политиздат|год=1990|старонак=478|isbn=5-250-01405-4|ref=Допрос Колчака}}; * Допрос А. В. Колчака. / Отв. за выпуск В. Д. Доценко и Л. Г. Колотило. — 2-е изд., репринт., доп. — Л.: Политекс, 1991; * {{кніга|загаловак=Колчак Александр Васильевич — последние дни жизни |адказны=Сост., вступ. слово, подгот. текста и общ. ред. Г. В. Егорова |месца=Барнаул|выдавецтва=Алтайс. кн. изд-во|год=1991|старонак=304|isbn=5-7405-0138-5}}. ''Іншы тэкст, які трохі адрозніваецца, апублікаваны раней у Берліне І. В. Гесенам:'' * Пратаколы допыту адмірала Калчака надзвычайнай следчай камісіяй у Іркуцку ў студзені — лютым 1920 г. // ''Архив русской революции''. — 1991. — Кн. 5. — Т. 10. — С. 177—321. ''Упершыню сапраўдныя пратаколы допытаў Калчака і А. В. Ціміровай з фонд ЦА ФСК РФ (был. ЦА КДБ СССР) былі апублікаваны ў 1994 годзе С. В. Дрокавым, які раскрытыкаваў папярэднія публікацыі, ахарактарызаваўшы стэнаграмы допытаў Калчака як «гістарычныя падробкі»:'' * Сапраўдныя пратаколы допытаў адмірала А. В. Калчака і А. В. Ціміровай. / Публ. С. В. Дрокова // ''Отечественные архивы''. — 1994. — № 5. — С. 84—97; № 6. — С. 21—58. ==== Публікацыі дакументаў ==== * {{кніга|загаловак=Государственный переворот адмирала Колчака в Омске 18 ноября 1918 года : сб. док.|адказны=Собрал и издал В. Зензинов|спасылка=http://www.library6.com/index.php/library6/item/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82-%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BA%D0%B0-%D0%B2-%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B5-18-%D0%BD%D0%BE%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F-1918-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0|месца=Париж|выдавецтва=|год=1919|старонак=193|ref=Государственный переворот}} * Верховный правитель России: Документы и материалы следственного дела адмирала А. В. Колчака. ИРИ РАН, М. 2003. 722 с. * ''Дроков, С. В., Коновалова, О. В.'' К истории рода адмирала Колчака // ''Отеч. архивы''. — 1992. — № 5. — С. 95—99. * ''Дроков, С. В.'' Порт-Артурский дневник лейтенанта Колчака // ''Сов. архивы''. — 1990. — № 5. * ''Колчак, Р.'' Адмирал Колчак. Его род и семья (из семейной хроники) // ''Воен.-ист. вест.'' (Париж). — 1959. — № 13—14; 1960. — № 16. * Процесс над колчаковскими министрами. Май 1920. / Отв. ред. В. И. Шишкин. — М.: Фонд «Демократия», 2003. — 672 с. * ''Шишкин, В. И.'' [http://zaimka.ru/wp-content/uploads/2013/02/zaimka-ru_shishkin-kolchak-arrest.pdf Арест адмирала А. В. Колчака (декабрь 1919 — январь 1920 г.)] / Власть и общество в Сибири в XX веке. Вып. 1. Сибирская контрреволюция в годы Гражданской войны. — Новосибирск: Изд-во НИИ МИОО НГУ, 1997. — С. 111—169. * ''Шишкин, В. И.'' К истории государственного переворота в Омске (18—19 ноября 1918 г.) // ''Вест. НГУ. Сер. История, филология''. — 2002. — Т. 1. — В. 3 (история). — С. 88—98. * ''Шишкин, В. И.'' Как Колчак стал Верховным правителем // ''Сиб. огни''. — 1993. — № 5-6. — С. 143—148. * ''Шишкин, В. И.'' Колчак влюблённый // ''Сиб. огни''. — 1993. — № 5—6. — С. 149—160. * ''Шишкин, В. И.'' Колчак о себе // ''Грани'' : журн. лит., иск-ва, науки и общест.-пол. мысли. — 1992. — № 165. — С. 128—146. * ''Шишкин, В. И.'' Колчак о себе // ''Сиб. огни''. — 1993. — № 5—6. — С. 131—142. * ''Шишкин, В. И.'' «Моя милая, бесконечно дорогая Анна Васильевна…». Переписка А. В. Колчака и А. В. Тимирёвой // ''Рус. мысль''. — 1992, 25 декабря. * ''Шишкин, В. И.'' [https://archive.today/20120913233254/www.philosophy.nsc.ru/journals/humscience/2_98/14-CHICH.HTM Расстрел адмирала Колчака] // ''Гуманит. науки в Сибири''. — 1998. — № 2. * ''Шишкин, В. И.'' «С уходом А. В. Колчака закрылась последняя светлая страница истории Черноморского флота» (воспоминания Р. Р. Левговда «Вице-адмирал Александр Васильевич Колчак и Черноморский флот в 1916/17 гг.» // ''Ист. архив''. — 2008. — № 5. — С. 126—160. ==== Мемуары ==== * [http://scepsis.ru/library/id_1620.html Боевое прошлое: Воспоминания.] — Куйбышев: Куйбышевское кн. изд-во, 1958. — 306 с. * ''Будберг, А. П.'' [http://scepsis.ru/library/id_2186.html Дневник. 1919 год.] // ''Архив русской революции'' : в 18 т. — Берлин, 1921—1922. * ''Гинс, Г. К.'' [http://scepsis.ru/library/id_1991.html Сибирь, союзники и Колчак. Поворотный момент русской истории (1918—1922 гг.): Впечатления и мысли члена Омского правительства.] — Пекин, 1920. — Т. 1, часть 1. — 325 с; Т. 2, части 2 и 3. — 608 с. ** Переиздание: М.: Айрис-Пресс, 2013. — ISBN 978-5-8112-4563-5 * ''[[Антон Іванавіч Дзянікін|Деникин, А. И.]]'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/index.html [[Нарысы рускай смуты|Очерки русской смуты]].] : [В 3 кн.] — Кн. 2. — Т. 2. Борьба генерала Корнилова; Т. 3. Белое движение и борьба Добровольческой армии. — М.: Айрис-пресс, 2006. — 736 с. — (Белая Россия) — ISBN 5-8112-1891-5 (Кн. 2) * ''Иностранцев, М. А.'' Адмирал А. В. Колчак и его катастрофа. Воспоминания. — Прага, 1922. * ''Князев, В. В.'' Жизнь за всех и смерть за всех: Записки личного адъютанта Верховного правителя адмирала Колчака ротмистра В. В. Князева. — Тюмень — Киров, 1991. — 32 с. * ''Колосов, Е.'' [http://scepsis.ru/library/id_2585.html Сибирь при Колчаке: Воспоминания, материалы, документы.] — Петроград: Былое, 1923. — 190 с. * [http://scepsis.ru/library/id_1972.html Колчаковщина: Из белых мемуаров]. / Под ред. и с вступ. ст. Н. А. Корнатовского. — Л.: Красная газета, 1930. — 240 с. * ''Раков, Д. Ф.'' [http://scepsis.ru/library/id_2812.html В застенках Колчака] / Гражданская война в Сибири. Колчаковщина. — Иркутск: Провинция, 1991. — С. 18—45. * ''Смирнов, М. И.'' [http://www.archive.org/details/admiralaleksandr008800 Адмирал Александр Васильевич Колчак: Краткий биографический очерк.] — Париж: Изд. Военно-морского союза, 1930. — 60 с. * {{кніга|аўтар=Устрялов, Н. В.|частка=Адмирал Колчак|загаловак=Национал-большевизм|спасылка частка=http://www.yabloko.ru/Publ/2004/2004_02/040211_kolchak.html|адказны=Сост., прим., комм. С. М. Сергеева|месца=М.|выдавецтва=ЭКСМО, Алгоритм|год=2003|старонкі=118—121|серыя=Жизнь идей|isbn=5-699-02693-2}} === Біяграфіі === * Калчак Аляксандр Васілевіч // {{Крыніцы/БелЭн|7}} С. 487—488. * ''Будницкий, О. В.'' [http://www.kolchak.tu1.ru/biography.html Александр Васильевич Колчак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080315233844/http://www.kolchak.tu1.ru/biography.html |date=15 сакавіка 2008 }} // Бол. энц. Кирилла и Мефодия. — 1998. * ''Дроков, С. В.'' [http://www.august-1914.ru/drokov3.html Полярный исследователь Александр Колчак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110627094320/http://www.august-1914.ru/drokov3.html |date=27 чэрвеня 2011 }} // ''Сев. просторы'' : журнал. — 1989. — № 6. * ''Дроков, С. В.'' [http://www.august-1914.ru/drokov2.html Александр Васильевич Колчак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130521014312/http://www.august-1914.ru/drokov2.html |date=21 мая 2013 }} // ''Вопр. истории'' : журнал. — 1991. — № 1. * {{кніга|аўтар=Зырянов, П. Н.|загаловак=Адмирал Колчак, верховный правитель России|выданне=4-е изд|месца=М.|выдавецтва=Мол. гвардия|год=2012|серыя=Жизнь замечат. людей: сер. биогр.; В. 1356|старонак=637|isbn=978-5-235-03375-7|ref=Зырянов}} * {{кніга|аўтар=Кручинин, А. С.|загаловак=Адмирал Колчак: жизнь, подвиг, память|месца=М.|выдавецтва=АСТ, Астрель, Полиграфиздат|год=2010|старонак=538|isbn=978-5-17-063753-9|ref=Кручинин}} * ''Кузнецов, Н. А.'' Александр Васильевич Колчак. — М.: Цейхгауз, 2007. — 48 с. — (Воен. биографии). — ISBN 978-5-97-710080-9. * ''Купцов, И. В., Буяков, А. М., Юшко, В. Л.'' Белый генералитет на Востоке России в годы Гражданской войны : Биографический справочник — М.: Кучково поле; Асс. «Воен. книга», 2011. — 672 с. — ISBN 978-5-9950-0199-7. * {{кніга|аўтар=Плотников, И. Ф.|загаловак=Александр Васильевич Колчак: жизнь и деятельность|спасылка=http://militera.lib.ru/bio/plotnikov/index.html|месца=Ростов н/Д.|выдавецтва=Феникс|год=1998|старонак=320|isbn=5-222-00228-4|ref=Плотников}}. <small>В переработанном виде переиздана под названием: ''Плотников, И. Ф.'' Александр Васильевич Колчак: исследователь, адмирал, Верховный правитель России. — М.: Центрполиграф, 2002. — 702 с. — ISBN 5-2270-1698-4.</small> * ''Чайковский, Ю. В.'' [http://russcience.chat.ru/papers/ch02vr.htm Возвращение лейтенанта Колчака. К 100-летию русской полярной экспедиции (1900—1903)] // Вест. РАН. — 2002. — № 2. — С. 152—161. * ''Черкашин, Н. А.'' Адмирал Колчак. Диктатор поневоле. — М.: Вече, 2005. — 368 с. — (Досье без ретуши). — ISBN 5-9533-0518-4. === Даследаванні === * {{кніга|загаловак=Белое движение. Поход от Тихого Дона до Тихого океана|месца=М.|выдавецтва=Вече|год=2007|серыя=За веру и верность|старонак=378|isbn=978-5-9533-1988-1|ref=Белое движение}} * ''Будницкий, О.'' Деньги русской эмиграции: Колчаковское золото. 1918—1957. — М.: Нов. лит. обозрение, 2008. — 512 с. — (Historia Rossica). — ISBN 978-5-86793-639-6. * ''Ганин, А. В.'' [http://scepsis.ru/library/id_1961.html Враздробь, или почему Колчак не дошёл до Волги? В незабываемом 1919-м.] // ''Родина'' : журнал. — 2008. — № 3. — С. 63—74. * [http://www.rp-net.ru/store/element.php?IBLOCK_ID=30&SECTION_ID=275&ELEMENT_ID=7445 Ганин А. В. Закат Николаевской военной академии 1914—1922. М.: Книжница, 2014. 768 с.: ил.] * Гражданская война в России: Энциклопедия катастрофы. / Науч. ред. С. В. Волков. — М.: Сиб. цирюльник, 2010. — 400 с. — ISBN 978-5-903888-14-6. * {{кніга|аўтар=Дроков, С. В.|загаловак=Адмирал Колчак и суд истории|спасылка=http://www.modernlib.ru/books/sergey_vladimirovich_drokov/admiral_kolchak_i_sud_istorii/read_1/|адказны=Под общ. ред. В. А. Благово, С. А. Сапожникова|месца={{М.}}|выдавецтва=Центрполиграф|год=2009|старонак=590|серыя=Россия забытая и неизвестная. Люди и времена|isbn=978-5-9524-3720-3}} * {{кніга |аўтар=Звягин С. П. |загаловак=Правоохранительная политика А. В. Колчака |арыгінал= |спасылка=https://www.dropbox.com/s/gmh0p09enwfanf7/Звягин%20С.%20П.%20Правоохранительная%20деятельность%20А.%20В.%20Колчака.pdf |адказны= |выданне= |месца=Кемерово |выдавецтва=Кузбассвузиздат |год=2001 |том= |старонкі= |старонак=352 |серыя= |isbn=5-202-00459-1 |тыраж=150 |ref=Звягин }} * ''Иоффе, Г. З.'' [http://scepsis.ru/library/id_1333.html Колчаковская авантюра и её крах]. — М.: Мысль, 1983. — 351 с. — ISBN 5-250-01558-1 * {{артыкул|аўтар= Козлов Д. Ю., Подсобляев Е. Ф., Грибовский В. Ю.|загаловак= «Должен признать… что к делу развития морской силы Колчак имел громадное влияние»: К вопросу об эффективности управления силами флота вице-адмиралом А. В. Колчаком|спасылка= http://gopb.ru/docs_press/vij_2006-02.pdf|выданне= Военно-исторический журнал|тып= журнал|год= 2006|том= |нумар= 2|старонкі= 28—36|doi= |issn= |ref= Должен признать|archiveurl= https://web.archive.org/web/20150519025242/http://gopb.ru/docs_press/vij_2006-02.pdf|archivedate= 19 мая 2015}} * ''Мельгунов, С. П.'' [http://istmat.info/node/21735 Трагедия адмирала Колчака.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304210455/http://istmat.info/node/21735 |date=4 сакавіка 2016 }} В 2 кн. — М.: Айрис-Пресс, 2004. — (Белая Россия). — ISBN 5-8112-0546-5, 5-8112-0547-3. * ''Синюков, В. В.'' Александр Васильевич Колчак как исследователь Арктики. — М.: Наука, 2000. — 325 с. — (Науч.-биограф. лит.). — ISBN 5-02-002377-9. * {{кніга|аўтар=Смолин А. В.|загаловак=Два адмирала: А. И. Непенин и А. В. Колчак в 1917 г.|месца=СПб.|выдавецтва=Дмитрий Буланин|год=2012|старонак=200|isbn=978-5-86007-700-3|ref=Смолин}} * {{кніга|аўтар=Цветков, В. Ж.|загаловак=Белое дело в России. 1919 г. (формирование и эволюция политических структур Белого движения в России)|спасылка=|месца=М.|выдавецтва=Посев|год=2009|старонак=636|isbn=978-5-85824-184-3|ref=Цветков}} * ''Шешунова, С.'' [http://www.rusk.ru/st.php?idar=321438 Образ адмирала Колчака в художественной литературе]. // ''Посев'' : журнал. — 2004. — № 9, 11. * ''Шишкин, В. И.'' Колчак: человек, учёный, политик // ''Наука в Сибири''. — 1992, февр. — № 5—7. * ''Шишкин, В. И.'' К характеристике политических взглядов адмирала А. В. Колчака в 1917—1919 гг. // ''Изв. Сибир. отд. АН СССР''. Сер. истории, филологии, философии. — 1992. — В. 3. — С. 9—14. * ''Шишкин, В. И.'' [http://zaimka.ru/white/shishkin1.shtml Колчаковская диктатура: истоки и причины краха] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705015605/http://zaimka.ru/white/shishkin1.shtml |date=5 ліпеня 2015 }} // История «белой» Сибири. Тезисы второй науч. конф. (4—5 февраля 1997 г.). — Кемерово: Кузбассвузиздат, 1997. — С. 7—12. * ''Шишкин, В. И.'' [http://zaimka.ru/shishkin-kolchak/ Вице-адмирал А. В. Колчак (19 сентября — 4 ноября 1918 г.)] // Россия в глобализирующемся мире : сб. науч. ст. — Архангельск: Солти, 2006. — С. 164—176. * ''Шишкин, В. И.'' Военный и морской министр вице-адмирал А. В. Колчак // ''Гуманитарные науки в Сибири''. Серия: Отечественная история. — 2007. — № 2. — С.45—48. * ''Шишкин, В. И.'' [http://zaimka.ru/wp-content/uploads/2013/05/zaimka-ru_shishkin-kolchak-1918.pdf Военный и морской министр Временного Всероссийского правительства А. В. Колчак] // ''Вестник НГУ''. Серия: История, филология. — 2008. — Т. 7. — В. 1 (история). — С. 54—65. * ''Шишкин, В. И.'' [http://golosasibiri.narod.ru/almanah/vyp_6/050_010_Shish_01.html Адмирал А. В. Колчак: на пути к военной диктатуре (19 сентября — 18 ноября 1918 г.)] // ''Голоса Сибири'' : лит. альманах. — 2008. — В. 6. — С. 773—824, 1445—1453. * ''Шишкин, В. И.'' 1918 год: от Директории к военной диктатуре // ''Вопр. истории'' : журнал. — 2008. — № 10. — С. 42—61. === Публіцыстыка === * Арестант пятой камеры. — М.: Политиздат, 1990. — 480 с. — ISBN 5-250-01405-4. * ''Богданов, К. А.'' Адмирал Колчак: Биографическая повесть-хроника. — СПб.: Судостроение, 1993. — 304 с. — ISBN 5-7355-0481-9. * [http://www.poisknews.ru/2009/01/16/budu_rad_sodejjstvovat.html «Буду рад содействовать»: Сибирь помнит адмирала Колчака за дела и плохие, и благие. Интервью с С. Фоминых о содействии А. В. Колчака появлению первого Института исследования Сибири — прообраза Сибирского отделения Российской академии наук] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121006005847/http://www.poisknews.ru/2009/01/16/budu_rad_sodejjstvovat.html |date=6 кастрычніка 2012 }}. // ''Поиск'' : еженед. газета науч. сообщества. — 2009. — № 1—2 (1023—1024). — С. 11. * ''Бунин, И. А.'' Памяти адмирала А. В. Колчака // ''Общее дело'' : газета. — 1921, 7 февр. * ''Власов, Ю. П.'' Огненный крест : историческая исповедь : В 2 ч. — М.: Новости, 1992. — Ч. 2. — 590 с. — ISBN 5-7020-0378-0. * Браун Н. Н. Верховному правителю России // М. Посев. 2002. № 7 * {{cite web|url=http://lenta.ru/articles/2004/12/06/admiral/|title=Конституционный суд вступился за Верховного правителя России. В деле о реабилитации адмирала Колчака появились новые обстоятельства|author=Карамаев, С.|date=7 декабря 2004|publisher=Lenta.ru|accessdate=2013-12-28}} * ''Колотило, Л. Г.'' Звезда и смерть адмирала Колчака // ''Учит. газета''. — 1990, 4—11 дек. * {{h|Краснов|2000|3=''Краснов, В. Г.'' Колчак. И жизнь, и смерть за Россию: В 2 кн. — М.: Олма-пресс, 2000. — 351 с. — (Досье). — ISBN 5-224-00828-X}} * ''Троцкий, Л.'' [http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl737.htm Россия или Колчак?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306012907/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl737.htm |date=6 сакавіка 2016 }} / Сочинения. — М.—Л., 1926. — Т. 17, ч. 2. * ''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru Адмирал Колчак: Правда и мифы. Научно-популярное издание] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150401164548/http://kolchak.sitecity.ru/ |date=1 красавіка 2015 }}. — Томск: Томский гос. ун-т, 2007. — 288 с. — ISBN 978-5-7511-1842- 6. {{refend}} == Спасылкі == {{Rodovid|250238}} {{commonscat|Aleksandr Kolchak}} {{Вікікрыніцы|ru:Протоколы заседаний чрезвычайной следственной комиссии по делу Колчака|Пратаколы пасяджэнняў надзвычайнай следчай камісіі па справе Калчака}} * {{hrono|http://www.hrono.info/biograf/kolchak.html}} * [http://av-kolchak.jimdo.com/ Сайт, присвячений О.&nbsp;В.&nbsp;Колчаку (рос.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141020085408/http://av-kolchak.jimdo.com/ |date=20 кастрычніка 2014 }} * [http://belrussia.ru/page-id-400.html Биография Александра Васильевича Колчака] * [http://100velikih.net/aleksandr-vasilevich-kolchak-18741920.html Александр Колчак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131103140104/http://100velikih.net/aleksandr-vasilevich-kolchak-18741920.html |date=3 лістапада 2013 }} в книге «100 великих аристократов» * [http://irkol.livejournal.com/ Блог, посвящённый Александру Васильевичу Колчаку] * [http://sizo.irkutsk.ru/muzei1.php#panel-19 Музей истории Иркутского тюремного замка имени А. В. Колчака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130914042753/http://sizo.irkutsk.ru/muzei1.php#panel-19 |date=14 верасня 2013 }} * [http://www.pseudology.org/chtivo/RasstrelKolchaka.htm Расстрел Колчака: свидетельство очевидца]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.geni.com/family-tree/index/6000000017406288684 Профиль во всемирном родословном древе] * [http://my-irk.ru/kolchak-monument-in-irkutsk.html Памятник А.В Колчаку в Иркутске] * {{cite web|url=http://100.histrf.ru/commanders/kolchak-aleksandr-vasilevich/|title=Колчак, Александр Васильевич|author=Пахалюк К.|publisher=Проект РВИО и ВГТРК [http://100.histrf.ru «100 великих полководцев»]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HPmdDKv6?url=http://100.histrf.ru/commanders/kolchak-aleksandr-vasilevich/|archivedate=16 чэрвеня 2013|accessdate=22 снежня 2015|url-status=live}} * ''Владимир Хандорин.'' [http://rusk.ru/st.php?idar=62468 А. В. Колчак и «финляндский вопрос»] {{Аляксандр Калчак}} {{Кіраўнікі Ваенных ведамстваў Расіі}} {{Камандуючыя ў Грамадзянскай вайне ў Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Выдатны артыкул|Асоба}} {{Артыкул года|2016}} {{DEFAULTSORT:Калчак Аляксандр Васільевіч}} [[Катэгорыя:Гідрографы Расіі]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Флатаводцы Расіі]] [[Катэгорыя:Камандуючыя Чарнаморскім флотам]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Арктыкі]] [[Катэгорыя:Члены Рускага геаграфічнага таварыства да 1917 года]] [[Катэгорыя:Манархісты Расіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Постаці Белага руху]] [[Катэгорыя:Постаці Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Постаці Севастопаля]] [[Катэгорыя:Постаці Омска]] [[Катэгорыя:Постаці Іркуцка]] [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю палітыкі]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Адміралы Першай сусветнай вайны]] n5qga40hyunwytl787hw5jcj9q9vghw 0 214787 5146770 4408648 2026-05-26T05:53:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146770 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}} {{Дзяржаўны дзеяч | пасада = хан [[Першае Балгарскае царства|Балгарыі]] | краіна = | імя = Амуртаг | арыгінал імя = Омуртаг | парадак = | выява = Omurtag1.jpg | пачатак паўнамоцтваў = [[814]] | заканчэнне паўнамоцтваў = [[831]] | каранацыя = | папярэднік = [[Крум]] | пераемнік = [[Маламір]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = 831 | месца смерці = | род = | у шлюбе = | бацька = [[Крум]] | маці = }} '''Амурта́г''' ('''Амарта́г''', {{lang-bg|Омуртаг}}, {{lang-la|Omurtag, Omortag}}, '''Мартаган''' ('''Мартаг''', {{lang-el|Μορτάγων}}), '''Крытаган''' ('''Крытаг''')) — кіраўнік [[Першае Балгарскае царства|Балгарыі]] з [[814]] па [[831]] год, сын [[Крум]]а. Амуртаг тытулуе сябе «KANACYBIГI» — [[Хан (тытул)|канасювигі]], гэты тытул чытаецца на каменных надпісах на грэчаскай мове, зробленых па замове валадара. == Біяграфія == === Адносіны з Візантыйскай імперыяй === Пасля смерці хана [[Крум]]а наступіў момант нестабільнасці ў Балгарскім ханстве. Меркаванні гісторыкаў супярэчлівыя і ёсць некалькі варыянтаў як гэта адбылося. Пасля раптоўнай дзіўнай смерці хана [[Крум]]а засталася велізарная армія і аблогавыя машыны прыгатаваныя для ўзяцця Канстанцінопаля. З некалькіх гістарычных сведчанняў вядома, што кіраваць краінай сталі трое — Дукум, Дыцэнг і Цог. Верагодна яны былі военачальнікамі Крума. Або кожны з іх станавіўся ханам на кароткі тэрмін, або яны разам ажыццяўлялі часовае кіраванне краінай. Найбольш верагодным прыняты пункт гледжання прафесара [[Васіл Тодараў Гюзелеў|Васіла Гюзелева]], паводле якога кіраванне прыняў хан Амуртаг пасля кароткага перыяду смуты і дэстабілізацыі верхавіны ўлады ў Балгарыі. У спадчыну ад хана [[Крум]]а новы кіраўнік Балгарыі атрымаў няскончаную вайну з [[Візантыйская імперыя|Візантыяй]]. Ён працягвае спусташаць візантыйскія землі, але ў тым жа [[814]] годзе ў вырашальнай бітве з войскамі [[Леў V Армянін|Льва V]] балгары пацярпелі паражэнне і ў [[815]] годзе былі вымушаны падпісаць мірны дагавор з Візантыяй. [[25 снежня]] [[820]] года імператар Леў V быў забіты змоўшчыкамі і на трон узыходзіць новы імператар [[Міхаіл II Траўл]]. Візантыйскі палкаводзец [[Фама Славянін]] не прызнае новага кіраўніка і ў снежні [[821]] года, кіраваныя ім мяцежнікі, з сушы і мора аблажылі [[Канстанцінопаль]]. Хан Амуртаг прыйшоў на дапамогу Міхаілу і разграміў паўстанцаў. === Адносіны з імперыяй франкаў === У [[818]] годзе славянскія плямёны абадрыты (усходняя галіна), [[бранічэўцы]] і [[цімачане]], якія жылі ў сярэднім цячэнні [[Дунай|Дуная]], аддзяляюцца ад Балгарскай дзяржавы, збіраючыся знайсці падтрымку ў [[Франкская дзяржава|імперыі Франкаў]]. Да [[826]] года Амуртаг беспаспяхова вядзе перамовы з імператарам франкаў [[Людовік Набожны|Людовікам I Набожным]]. Пасля правалу перамоў ён здзяйсняе паходы (у [[827]] і [[829]] гадах) супраць славян сярэдняга Падунаўя. Атрымаўшы перамогу, ён ставіць сваіх давераных асоб на месца славянскіх князёў-бунтаўшчыкоў (у княстве Савія ([[Панонская Харватыя]]) князем быў пастаўлены [[Рацімір]]) і засноўвае на балгара-франкскай мяжы пяць ''civitates'' (верагодна, адміністрацыйна-ваенныя вобласці). Адносіны паміж балгарамі і франкамі былі ўладжаны пасля падпісання мірнага дагавора ў [[830]] годзе. === Унутраная палітыка === Пасля паўстання дунайскіх славян Амуртаг ліквідуе аўтаномію славян і праводзіць адміністрацыйна-тэрытарыяльную рэформу. Краіна была падзелена на [[Камітат, адміністрацыйная адзінка|камітаты]], на чале якіх былі пастаўлены коміты. Таксама хан рэфармуе армію. Войска было падзелена на пастаянную дружыну і апалчэнне, якое склікалася ў выпадку вайны. === Будаўніцтва === [[Выява:Pliska - Gate.JPG|300px|міні|Брама крэпасці Пліскі]] У часы кіравання Амуртага па ўсёй Балгарыі разгарнулася вялікае будаўніцтва. Была адноўлена сталіца Балгарыі [[Пліска]], разбураная ў 811 годзе [[Нікіфар I|імператарам Нікіфарам]]. Там быў пабудаваны новы палац, язычніцкі храм, абноўлены гарадскія ўмацаванні. Быў узведзены новы палац на Дунаі, пра што кажа надпіс, высечаная на калоне: {{Цытата|Вялікі хан Амуртаг, знаходзячыся ў старым палацы сваім, узвёў цудоўны дом на Дунаі і вымераўшы адлегласць паміж дзвюма цудоўнымі палацамі, насыпаў пасярэдзіне курган. Ад вяршыні гэтага кургана да майго старога палаца аула - дваццаць тысяч оргій, і да Дуная - дваццаць тысяч оргій. Сам жа курган цудоўны. Як бы добра ні жыў чалавек, ён памірае і нараджаецца іншы. І няхай народжаны пасля нас, убачыўшы гэта, успомніць яго стваральніка. А імя валадара Амуртаг - вялікі хан. Ды блаславіць яго Бог пражыць сто гадоў}} === Ганенні хрысціян === [[Выява:Omurtag.jpg|300px|thumb|left|Амуртаг загадвае караць смерцю хрысціян. Мініяцюра з хронікі [[Іаан Скіліца|Іаана Скіліцы]], XII стагоддзе]] [[Хрысціянства]] кіруючым класам Балгарыі ўспрымалася як рэлігія ворага, Візантыйскай імперыі, і падвяргалася ганенням. Падчас праследаванняў загінула больш за 370 выдатных хрысціян, сярод якіх асабліва вылучаліся епіскап Нікейскі Лявонцій, клірыкі Гаўрыіл і Сіёній, чые галовы былі адсечаны мячом, святар Парод, пабіты камянямі, і ваявода Іаан. Спадчыннік прастола [[Енравота]], старэйшы сын хана Амуртага, з-за сімпатый да хрысціян быў пазбаўлены трона. Пазней ён быў асуджаны і пакараны смерцю ўжо пасля смерці Амуртага, стаўшы першым балгарскім [[мучанік]]ам. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.iskunstvo.info/edu/istorijaslavjanu4ebnik.htm Гісторыя паўднёвых і заходніх славян у сярэднявечча (Падручнік МДУ, Том I, Чэхія, Польшча, Балгарыя)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100419141804/http://www.iskunstvo.info/edu/istorijaslavjanu4ebnik.htm |date=19 красавіка 2010 }} * [http://www.bnr.bg/RadioBulgaria/Emission_Russian/Theme_Istoria/Material/hristianstvo_120707.htm Хрысціянства ў язычніцкай Балгарыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070930184548/http://www.bnr.bg/RadioBulgaria/Emission_Russian/Theme_Istoria/Material/hristianstvo_120707.htm |date=30 верасня 2007 }} * Архімандрыт Серафім, [http://pravoslavie.domainbg.com/rus/04/zitie_sv.z.Borisa.htm Жыціе святога роўнаапостальнага князя балгарскага Барыса, хрысціцеля балгараў]. * [[Іосіф Генезій]], Цары. * [http://historyexam.hit.bg/2.htm Политическо издигане на Българското ханство през първата половина на IX в.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100724014801/http://historyexam.hit.bg/2.htm |date=24 ліпеня 2010 }}{{ref-bg}}. * Овчаров, Димитър. Омортаг кана сюбиги от Бога владетел на българите. София, ТанНакРа, 2002, 116 с. (Българска вечност, 32). * J. Henning et al. Khan Omurtag’s stone palace of AD 822: a «modernized» eighth century timber fort. — In: Post-Roman Towns, Trade and Settlement in Europe and Byzantium. Vol. 2. Byzantium, Pliska, and the Balkans. Ed. Joachim Henning. Berlin/New York, Walter de Gruyter, 2007 (Millennium-Studien, 5/2), 433—440. {{Кіраўнікі Балгарыі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы IX стагоддзя]] [[Катэгорыя:цары балгарскія]] 7fuwoi2c20itzl6m8h1u2b8r79bo71a 0 215678 5146813 5117765 2026-05-26T08:20:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146813 wikitext text/x-wiki {{нейтральнасць}} {{Цёзкі2|Шарый}} {{YouTube персона | імя = Анатоль Анатолевіч Шарый | выява = Anatoly Shariy 2018.jpg | памер_выявы = 240px | подпіс = | імя_пры_нараджэнні = {{lang-uk|Анатолій Анатолійович Шарій}} | паходжанне = | узрост = | нацыянальнасць = [[украінец]] | жыццё = [[Еўрапейскі саюз]] | род_заняццяў = [[журналіст]], [[відэаблог]]ер, [[прадпрымальнік]] | вэб-сайт = {{URL|sharij.net}} | назва_канала = Анатолий Шарий | спасылка_на_канал = SuperSharij | стваральнік = Анатоль Шарый | гады_актыўнасці = 2013 — наш час | жанр = [[палітыка]] | падпісанты = 1,27 млн | падпісанты_дата = студзень 2018 | прагляды = 1,8 млрд | прагляды_дата = студзень 2018 | сетка = {{нп3|BroadbandTV Corp|BroadbandTV||BroadbandTV Corp}}<ref>[https://socialblade.com/youtube/user/supersharij Шарый на сайце Socialblade]</ref> | калектывы = | каронныя_фразы = | срэбная_кнопка = так | срэбная_кнопка_год = 2014 | залатая_кнопка = так | залатая_кнопка_год = 2017 | статыстыка_абноўлена = | дадатковая_інфармацыя = }} '''Анато́ль Анато́левіч Шары́й''' ({{lang-uk|Анатолій Анатолійович Шарій}}) — прарасійскі [[відэаблог]]ер<ref name="ssu">{{Cite web|title=СБУ оголосила про підозру відомому проросійському пропагандисту Шарію|url=https://ssu.gov.ua/novyny/sbu-oholosyla-pro-pidozru-vidomomu-prorosiiskomu-propahandystu-shariiu|website=Служба безпеки України|accessdate=|language=|date=16 лютого 2021|archive-date=16 лютого 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216132310/https://ssu.gov.ua/novyny/sbu-oholosyla-pro-pidozru-vidomomu-prorosiiskomu-propahandystu-shariiu}}</ref>, украінскі журналіст антыўкраінских поглядаў<ref>{{Cite web|url=https://tsn.ua/politika/klyuyev-i-shariy-idut-v-radu-chim-vidomi-ci-skandalni-mislivci-za-mandatom-1371864.html|title=Клюєв і Шарій ідуть в Раду: чим відомі ці скандальні мисливці за мандатом|publisher=[[ТСН]]|date=2019-07-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fakty.com.ua/ua/ukraine/20190703-hto-takyj-anatolij-sharij-i-chomu-jde-v-radu/|title=Хто такий Анатолій Шарій і чому йде в Раду|publisher=[[Факти (ICTV)]]|date=2019-07-03|accessdate=12 мая 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190704001713/https://fakty.com.ua/ua/ukraine/20190703-hto-takyj-anatolij-sharij-i-chomu-jde-v-radu/|archivedate=4 ліпеня 2019|url-status=dead}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20100622051511/https://www.obozrevatel.com/news/2010/3/22/357746.htm А будущее у территории, именуемой «Украиной», обещает быть просто чудным. Сказочным. И ко всем прелестям этого фантастического будущего, ко всем мини-чернобылям, голоду, болезням и деградации будет добавлен еще один размашистый штрих&nbsp;— гомодиктатура.&nbsp;— Анатолій Шарій] // Обозреватель, 22 марта 2010.</ref><ref name="fakty.ua">[https://fakty.ua/244762-pohicshennaya-v-kieve-zhurnalistka-okazalas-pomocshnicej-prorossijskogo-blogera-shariya-kotoruyu-nikto-ne-pohicshal «Похищенная» в Киеве журналистка оказалась помощницей пророссийского блогера Шария] // ICTV, 5 сентября 2017.</ref><ref>[https://gazeta.ua/articles/politics/_poroshenko-vidznachivsya-divnoyu-povedinkoyu/888603 Порошенко відзначився дивною поведінкою] // Gazeta.ua, 28 лютого 2019.</ref><ref name="dsnews.ua">[http://www.dsnews.ua/society/sestra-propagandista-ukrainofoba-shariya-obvinila-ego-v-26032018095200 СЕСТРА ПРОПАГАНДИСТА-УКРАИНОФОБА ШАРИЯ ОБВИНИЛА ЕГО В ПЕДОФИЛИИ] // Деловая столица, 26 Марта 2018.</ref><ref name="lb.ua">[https://lb.ua/society/2017/09/05/375620_sbu_provela_vospitatelnuyu_besedu.html СБУ провела воспитательную беседу с помощницей Шария (обновлено)] // Лівий берег, 5 сентября 2017.</ref>. Былы актывіст гамафобнай арганізацыі {{нп5|Каханне супраць гомасексуалізму|Каханне супраць гомасексуалізму|uk|Любов проти гомосексуалізму}}.<ref name="Пагуліч">''Пагуліч&nbsp;Л.'' [https://ua.boell.org/sites/default/files/gender-religion-nationalism-in-ukraine-www.pdf «На захист дітей України»: наступ на сексуальні права у дискурсі релігійних правих та законодавчих ініціативах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190706172500/https://ua.boell.org/sites/default/files/gender-religion-nationalism-in-ukraine-www.pdf |date=6 липня 2019 }} // Гендер, релігія і націоналізм в Україні / ред. Галина Ярманова.&nbsp;— Київ: ТОВ «ВТС ПРИНТ», 2012.&nbsp;— C. 62.</ref> З 2019 года жыве ў вёсцы Рода-дэ-Бара ў Іспаніі. 16 лютага 2021 года [[Служба бяспекі Украіны]] аб’явіла Шарыю пра падазрэнне ў здзяйсненні злачынства па двух артыкулах [[Крымінальны кодэкс Украіны|Крымінальнага кодэкса Украіны]] — ч. 1 арт. 111 (Дзяржаўная здрада) і ч. 1 арт. 161 (Парушэнне раўнапраўя грамадзян у залежнасці ад іх расавай, нацыянальнай прыналежнасці, рэлігійных перакананняў, інваліднасці і па іншых прыкметах)<ref name="ssu"/>. 25 лютага 2021 года СБУ аб’явіла Шарыя ў дзяржаўны вышук<ref name="вышук">{{cite web |url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/3195160-sarij-ne-prijsov-do-sbu-jogo-viklikaut-ise-raz.html |title=Шарія оголосили у державний розшук - СБУ |date=25 лютого 2021 |website=Укрінформ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225044954/https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/3195160-sarij-ne-prijsov-do-sbu-jogo-viklikaut-ise-raz.html |archivedate=25 лютого 2021 |url-status= |accessdate=25 лютого 2021 }}</ref>. 20 жніўня 2021 года Прэзідэнт Уладзімір Зяленскі ўвёў у дзеянне рашэнне [[Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны|СНБА]] пра ўвядзенне санкцый супраць Анатоля Шарыя. Пасля [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]] ў лютым 2022 года Шарый працягнуў жорсткую крытыку ўкраінскай улады<ref name="У Іспаніі затрымалі">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2022/05/05/v-ispanii-zaderzhali-i-otpustili-zapretiv-pokidat-stranu-anatoliya-shariya-blogera-s-millionami-podpischikov-podozrevaemogo-v-ukraine-v-gosizmene|title=В Испании задержали (и отпустили, запретив покидать страну) Анатолия Шария — блогера с миллионами подписчиков, подозреваемого в Украине в госизмене. Он называл войну «кошмаром», но постоянно выступал против украинской власти|date=2022-05-05|publisher=[[Meduza]]|accessdate=2022-07-14}}</ref>. У маі 2022 года Анатоля Шарыя затрымалі ў [[Іспания|Іспаніі]] по запыце ўкраінскіх уладаў<ref name="У Іспаніі затрымалі" /><ref>{{Cite web|lang=es|url=https://www.elmundo.es/espana/2022/10/05/633c78e7fdddff007b8b4580.html|title=La Audiencia Nacional archiva la extradición del bloguero prorruso reclamado por Ucrania|website=ELMUNDO|date=2022-10-04|access-date=2023-03-13}}</ref>, аднак неўзабаве справа пра экстрадыцыю была закрыта ў сувязі з ненаданнем Украінай неабходных дакументаў<ref>{{Cite web|lang=es|url=https://elpais.com/espana/2022-10-11/misterio-resuelto-el-bloguero-anatoli-sharii-sigue-en-espana-segun-concluye-el-juez-tras-darle-por-huido-a-italia.html|title=Misterio resuelto: el bloguero Anatoli Sharii sigue en España, según concluye el juez tras darle por huido a Italia|author=J. J. Gálvez|website=El País|date=2022-10-11|access-date=2023-03-13}}</ref>. 13 жніўня 2022 года стала вядома, што [[Генеральная пракуратура Літвы]] пачала расследаванне ў дачыненні Анатоля Шарыя па падазрэнні ў [[Адмыванне грошай|адмыванні грошай]]<ref name="падазраюць у адмыванні">{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2022/08/13/v-litve-otkryli-rassledovanie-protiv-blogera-anatoliya-shariya-ego-podozrevayut-v-otmyvanii-deneg|title=В Литве открыли расследование против блогера Анатолия Шария. Его подозревают в отмывании денег|date=2022-08-13|publisher=[[Meduza]]|accessdate=2022-07-21|lang=ru}}</ref>. Аўтар публікацый аб [[арганізаваная злачыннасць|арганізаванай злачыннасці]] ва [[Украіна|Украіне]] ў 2008—2011 гадах, палітычны ўцякач у [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюзе]]. З 2014 года — аўтар відэаблога<ref name="Channel">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/user/SuperSharij|title=Анатолий Шарий|publisher=YouTube|lang=ru|accessdate=2017-10-26}}</ref> і стваральнік навінавага рэсурсу [http://sharij.net/ sharij.net], скіраваных на сістэматычную {{нп3|Крытыка|крытыку||Criticism}} публікацый у [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]] (галоўным чынам — украінскіх), звязаных з [[Палітычны крызіс ва Украіне (2013—2014)|падзеямі ва Украіне пасля Еўрамайдана]], а таксама дзейнай украінскай улады. Таксама жорстка крытыкаваў расійскую апазіцыю, у прыватнасці, [[Аляксей Анатолевіч Навальны|Аляксея Навальнага]]<ref name="Пяць зорак">{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/a-39187349|title=Пять звезд русскоязычного YouTube, которые говорят про политику|website=[[Deutsche Welle]]|date=2017-06-11|accessdate=2022-07-14}}</ref>. У чэрвені 2019 года Анатоль Шарый абвясціў пра заснаванне [[Партыя Шарыя|Партыі Шарыя]]. 16 чэрвеня 2022 года [[львоў]]скі суд забараніў яе дзейнасць<ref name="Украіна забараніла">{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/ukraina-zapretila-deyateljnostj-partii-shariya-/31901241.html|title=Украина запретила деятельность «Партии Шария»|date=2022-06-16|publisher=[[Радыё Свабода|Радио «Свобода»]]|accessdate=2022-07-13}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 20 жніўня 1978 года ў Кіеве. Вучыўся на факультэце палкавой разведкі {{нп3|Кіеўскае вышэйшае танкавае інжынернае вучылішча|Кіеўскага вышэйшага танкавага інжынернага вучылішча|ru|Киевское высшее танковое инженерное училище}}<ref>[https://24smi.org/celebrity/2370-anatolij-sharij.html Анатолий Шарий: биография] // 24smi.org</ref>. Удзельнік [[Аранжавая рэвалюцыя|Аранжавай рэвалюцыі]]<ref>{{YouTube|AVXmF6cMeZY|Анатолий Шарий. Ответ Российской правозащитнице}}</ref>. Пачаў займацца [[журналістыка]]й у пачатку 2005 года, але «катэгарычна не гаворыць пра тое, чым займаўся да свайго прыходу ў журналістыку»<ref name=odnako>[http://anatoliyshariy.odnako.org/ Анатолий Шарий. 2013.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170903074602/http://anatoliyshariy.odnako.org/ |date=3 верасня 2017 }}</ref>, так як многія гады цярпеў на {{нп3|гульняманія|гульняманію|ru|Лудомания}}<ref>{{cite web |url = http://www.segodnya.ua/ukraine/ihromana-c-devjatiletnim-ctazhem-cpacla-ctudentka.html |title = Игромана с девятилетним стажем спасла студентка |author = Балашева, Оксана |quote = Анатолий Шарий был игроком казино многие годы. Врачи разводили руками, родственники отвернулись. От зависимости смогла избавить влюбленная в него 18-летняя девушка Ольга Рабулец. |date = 2007-08-17 |publisher = Сегодня.ua |accessdate = 2014-11-28 |archiveurl = https://archive.today/20141127224256/http://www.segodnya.ua/ukraine/ihromana-c-devjatiletnim-ctazhem-cpacla-ctudentka.html |archivedate = 27 лістапада 2014 |url-status = live }}</ref>{{sfn|Специальный репортаж Анны Афанасьевой}}. У рэлігійным дачыненні трымаецца [[Пратэстанцтва|пратэстанцкіх поглядаў]]<ref>{{YouTube|R9uZya9bvl0|С пасторским приветом|start=18m30s}}</ref>. Дзед — Юрый Аляксандравіч Горскі (1910—1941), лейтэнант 46-га асобнага зенітнага артылерыйскага дывізіёна, браў удзел у баях [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай]] і загінуў у раёне {{нп3|Красная Паляна (мікрараён Лобні)|Краснай Паляны|ru|Красная Поляна (микрорайон Лобни)}}<ref>{{Youtube|Yus4Fx-sDiM|О Дне Победы}}</ref>. Прадзед — патомны [[Дваране|дваранін]] Аляксандр Клеменцьевіч Горскі, пасля [[рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыі 1917 года]] не эміграваў, кіраваў будаваннем дзяржаўных аб’ектаў, у 1937 годзе абвінавачаны ў [[шпіянаж]]ы і расстраляны, прабабуля, Алена Міхайлаўна Горская, саслана і правяла ў зняволенні 16 гадоў, у 1956 годзе абодва цалкам рэабілітаваны<ref>{{Cite web|url=http://mvd.gov.kz/portal/page/portal/mvd/mvd_page/mvd_memorial/mObl10/mObl10_%D0%93/25643C3AD8495BD3E054002655122E6A|title=Горский Александр Клементьевич|publisher=mvd.gov.kz|accessdate=2017-09-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gorsky_Alexander_Klimentevych_-_Verdict_(Archive_-_The_Military_Collegium_of_the_USSR).jpg|title=Gorsky Alexander Klimentevych - Verdict (Archive - The Military Collegium of the USSR|author=Archive|website=|date=|publisher=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gorskaya_Elena_Mikhailovna_-_Verdict_(Archive_-_Military_Collegium_of_the_USSR).jpg|title=Gorskaya Elena_Mikhailovna - Verdict (Archive - The Military Collegium of the USSR|author=Archive|website=|date=|publisher=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gorskaya_Elena_Mikhailovna_and_Gorsky_Alexander_Klimenevich_(Archive_-_marriage).jpg|title=Gorskaya Elena Mikhailovna and Gorsky Alexander Klimenevich (Archive - marriage)|author=Archive|website=|date=|publisher=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gorskaya_Elena_Mikhaylovna_(Archive_-_restored_birth_certificate).jpg|title=Gorskaya Elena Mikhaylovna (Archive - restored birth certificate)|author=Archive|website=|date=|publisher=}}</ref>. == Журналісцкая дзейнасць да 2011 года == * З 2005 года працаваў: ** ва Украіне ў глянцавых выданнях «Натали», «Единственная», «Полина»; газеце «{{нп3|Сегодня (газета, Украіна)|Сегодня|uk|Сегодня (газета, Україна)}}». : у [[Расія|Расіі]] супрацоўнічаў з газетай «Московский Комсомолец» і інш. * 2006 год — да перыяду працы Шарыя ў жаночых глянцавых часопісах адносіцца яго артыкул «Почему спит ребёнок»<ref>[http://www.myjane.ru/articles/text/?id=2088&printer=ok «Почему спит ребёнок», «myJane», 22.12.2006.]</ref>, напісаны ў снежні 2006 года, у якім журналіст падняў пытанне пра выкарыстанне дзяцей прафесійнымі жабракамі ў Кіеве. * З 2008 года — сталы аўтар {{нп3|інтэрнэт-выданне|інтэрнэт-выданняў||Online newspaper}} From-UA, Обозреватель (obozrevatel.com), з 2009 года працаваў толькі з інтэрнэт-выданнямі. * З 2008 года да пачатку 2012 года, калі ўцёк з Украіны, быў кіраўніком аддзела расследаванняў сайта «Обозреватель». === Артыкул пра педафілаў === У кастрычніку 2009 года Шарый апублікаваў артыкул «Публичный детский дом». У артыкуле апавядаецца аб велізарным (плошча 5000 м²), фешэнэбельным (з басейнамі і салонамі [[спа|SPA]]) [[адэса|адэскім]] [[дзіцячы дом|дзіцячым доме]] «Жемчужинка», абвешаным {{нп3|відэаназіранне|камерамі відэаназірання||Closed-circuit television}}, у якім змяшчаюцца ўсяго 23 хлопчыкі і дзяўчынкі, а колькасць супрацоўнікаў амаль у 2 разы перавышае колькасць дзяцей. Бліжэй да ночы да дзіцячага дома з’язджаюцца элітныя іншамаркі, а раніцай раз’язджаюцца<ref name=FROMUA1>{{Cite web |url=http://from-ua.com/voice/e5ee10a2bb819.html |title=Анатолий ШАРИЙ. Публичный детский дом |access-date=4 снежня 2014 |archive-date=17 снежня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217162252/http://from-ua.com/voice/e5ee10a2bb819.html |url-status=dead }}</ref>. Пачынаючы з 2007 года народны дэпутат {{нп3|Міхаіл Дзмітрыевіч Сірата|Міхаіл Сірата|uk|Сирота Михайло Дмитрович}} і кіраўнік назіральнага савета Усеўкраінскай грамадскай арганізацыі «Грамадства роўных магчымасцей» Святлана Дзядчанка запатрабавалі правесці праверку дзейнасці дзіцячага дома, пісалі ў МУС, у пракуратуру, у [[Служба бяспекі Украіны|СБУ]]. У 2008 годзе Міхаіл Сірата загінуў у аўтааварыі<ref name=FROMUA1 />. Пасля таго, як СБУ занялася праверкай, знік журнал наведванняў «Жамчужынкі». Супрацоўнікі адмовіліся дапусціць медыкаў і псіхолагаў да дзяцей для правядзення праверкі, матывуючы гэта тым, што дзецям будзе нанесеная душэўная траўма<ref name=FROMUA1 />. Летам 2010 года Аксана Дроган, выканаўчы дырэктар [[Дабрачыннасць|дабрачыннага фонду]] «К», які будаваў фешэнэбельны дзіцячы дом і валодае ім, падала ў суд на Шарыя, абвінавачваючы яго ў паклёпе<ref name="Politiko">{{Cite web|url=http://politiko.ua/blogpost41438|title=Как в Украине заботятся о сиротах и расправляются с неугодными журналистами {{!}} Politiko|publisher=politiko.ua|accessdate=2017-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170504041950/http://politiko.ua/blogpost41438|archivedate=4 мая 2017|url-status=dead}}</ref>. 4 жніўня 2010 года Шарый апублікаваў другі артыкул «За статью о педофилии — под суд»<ref>''Анатолий Шарий.'' [http://www.from-ua.com/voice/23aee2628558f.html За статью о педофилии — под суд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141217162351/http://www.from-ua.com/voice/23aee2628558f.html |date=17 снежня 2014 }}</ref>, у якім разабраў абвінаваўчы працэс. 15 верасня на тэлефон Шарыя паступіў званок з адэскага стацыянарнага тэлефона, і невядомы мужчына параіў яму заплаціць па пазове, інакш яму «адрэжуць галаву і загубляць». У той жа вечар журналіст звярнуўся з заявай у СБУ, якая аднак ніякім чынам не адрэагавала на сігнал<ref name=Politiko /><ref>{{Cite web|url=http://blogs.pravda.com.ua/authors/chalenko/4ca6de9ed2365/|title=Александр Чаленко: Журналист в From-UA написал об одесских педофилах, теперь ему пообещали снять голову|publisher=Українська правда - Блоги|accessdate=2017-10-26}}</ref>. 19 верасня Шарый быў прызнаны вінаватым рашэннем суда па пазове Дзіцячага дома «Жамчужынка» і быў абавязаны пакрыць Фонду «К» маральную шкоду ў памеры 1000 грыўняў<ref>[http://perlinka.org.ua/sharij_vinovnij.html Журналист А. Шарий признан виновным решением суда по иску Детского дома «Жемчужинка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140508025109/http://perlinka.org.ua/sharij_vinovnij.html |date=8 мая 2014 }}</ref>. === Справа аб стральбе ў «Макдональдсе» === 1 мая 2011 года Анатоль Шарый двойчы стрэліў у наведвальніка закусачнай «[[McDonald’s]]» у Кіеве. З гэтай нагоды Анатоль Шарый заявіў, што калі ён абедаў з жонкай, да століка падышоў невядомы і пачаў іх абражаць. Калі журналіст папрасіў яго супакоіцца, той прапанаваў выйсці «разабрацца». З-за агрэсіі па-за сценамі Макдональдса Шарый двойчы стрэліў у яго з {{нп3|траўматычны пісталет|траўматычнага пісталета|ru|Травматический пистолет}}, трапіўшы ў нагу і жывот. Шарый сам выклікаў міліцыю, але быў затрыманы, і яго пісталет канфіскаваны<ref>{{cite web |url=http://fraza.ua/news/02.05.11/115304.html |title=Журналист Анатолий Шарий задержан за применение оружия. У его жены - нервный срыв |publisher=Фраза.ua |date=2 мая 2011 |accessdate=2014-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140607001150/http://fraza.ua/news/02.05.11/115304.html |archivedate=7 чэрвеня 2014 |url-status=dead }} <br /> {{cite web |url=http://ord-ua.com/2011/05/04/zhurnalist-ustroil-strelbu-v-tsentre-kieva/ |title=«…Журналист устроил стрельбу в центре Киева» |author=Юрий Колесников. |work=ОРД |date=4 мая 2011 |accessdate=2014-06-05 }}</ref>. 16 чэрвеня калезе Шарыя, журналісту Аляксандру Чаленку саветнік Міністра ўнутраных спраў Канстанцін Стагній паведаміў, што начальніку ГУ МУС Кіева генералу Крыкуну асабіста міністрам Магілёвым пастаўлена задача «вырашыць пытанне з Шарыем» з мэтай недапушчэння напісання наступных негатыўных матэрыялаў аб упраўленні па барацьбе з незаконным абаротам наркотыкаў МУС Украіны. 20 чэрвеня Шарый даў прэс-канферэнцыю ў выданні «Обозреватель» і заявіў, што «справа аб стральбе ў Макдональдсе» — гэта ціск з боку МУС і УБНАН; таксама ён распавядаў, што пражывае адкрыта, мабільнік не мяняў. Газета «Еврейский мир» размясціла артыкул, дзе сцвярджалася, што імя невядомага, які справакаваў канфлікт у закусачнай, фігуравала ў спісах пазаштатных агентаў кіеўскай міліцыі<ref name="Koprovskaya" />. 21 чэрвеня супраць Шарыя распачалі крымінальную справу па артыкуле 296 ч. 4. Крымінальнага кодэкса. У выданні «Обозреватель» з’явіліся супрацоўнікі міліцыі і пад запіс відэакамер перадалі Шарыю позвы. Следчыя Шаўчэнкаўскага СА ТВМ-3 расследавалі справу за 4 рабочых дня. У ходзе суда па справе № 10-26059 па стральбе ў Макдональдсе сведкі абвінавачвання заявілі, што перад дачай паказанняў у Шаўчэнкаўскае РУ ГУ МУС Кіева іх азнаёмілі з відэазапісамі камер назірання. Суддзя Шаўчэнкаўскага суда горада Кіева адмовіў ва ўсіх хадайніцтвах з нагоды выкліку ў суд сведак па справе, здольных паставіць пад сумнеў абвінаваўчае заключэнне, аб выпатрабаванні відэа з залы Макдональдса, аб выпатрабаванні схемы размяшчэння сталоў, і гэтак далей. На судзе паабяцалі прысутнічаць назіральнікі ад «прадстаўніцтва Еўракамісіі ў Кіеве»<ref>[http://uainfo.censor.net.ua/news/7132-presledovanie-zhurnalista-shariya-so-storony-milicii-na-kontrole-u-evrokomissii.html Преследование журналиста Шария со стороны милиции на контроле у Еврокомиссии. 02.11.2011.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131207173715/http://uainfo.org/heading/politics/7132-presledovanie-zhurnalista-shariya-so-storony-milicii-na-kontrole-u-evrokomissii.html |date=7 снежня 2013 }}</ref>. === Расследаванне забойстваў бяздомных жывёл === У лістападзе 2011 года па выніках расследавання Шарыя затрымалі кіеўскага {{нп3|Зоасадызм|забойцу сабак||Zoosadism}}. «Два дні назад „Свідок“ расказваў гісторыю пра 19-гадовага хлопца, які з асаблівым садызмам здзекаваўся з жывёл. Відэа страшных пакут збачэнец публікаваў у Інтэрнэце. На след юнака першым выйшаў журналіст, пасля чаго хлопца затрымала міліцыя»<ref>{{Cite web |author=Марина Борисполец, Андрей Мартищенко |url=http://ntn.ua/ru/products/programs/svidok/news/2011/11/17/6964 |title=В Киеве задержан 19-летний убийца собак |date=2011-11-17 |publisher=ntn.ua}}</ref>. Матэрыял пра расследаванне быў прыняты праз пару гадзін пасля адпраўлення і апублікаваны на сайце obozrevatel.com пад назвай «Как „Обозреватель“ вычислил киевского маньяка»<ref>{{Cite web |author=А. Шарий |url=http://obozrevatel.com/crime/kak-obozrevatel-vyichislil-kievskogo-manyaka.-foto-video-shok.-ch.1.htm |title=Как «Обозреватель» вычислил киевского маньяка |date=2011-11-10 |publisher=obozrevatel.com }}</ref>. == Канфлікт з МУС == Вясной 2011 года Шарый пачаў пісаць артыкулы на тэмы барацьбы з арганізаванай злачыннасцю, паколькі яму стала даступная эксклюзіўная інфармацыя па пытаннях [[Наркагандаль|гандлю наркотыкамі]], па пытаннях [[Казіно|нелегальнага гульнявога бізнесу]]. Шарый асабіста ўдзельнічаў у такіх дзеяннях, як «закрыццё падпольнага казіно», што ў большай ступені адпавядала дзейнасці супрацоўніка спецслужбаў, а не журналіста. === Расследаванне злоўжыванняў у сферы незаконнага абароту наркатычных сродкаў === У 2011 годзе сумесна з журналістамі канала «[[1+1]]» Шарый правёў серыю расследаванняў, прысвечаных «страхаванні» наркагандлю ва Украіне Упраўленнем па барацьбе з незаконным абаротам наркотыкаў. Вынікам такіх расследаванняў стала звальненне шэрагу высокапастаўленых афіцэраў МУС, закрыццё трох наркапунктаў у Кіеве. 7 чэрвеня выйшла частка першая артыкула «ОБНОН плюет в лицо Министру?»<ref>[http://obozrevatel.com/crime/kievskij-obnon-plyuet-v-litso-ministru-ch.-1.htm «ОБНОН плюет в лицо Министру?»]</ref>, што стала адпраўным пунктам супрацьстаяння «Шарый — МУС Украіны»<ref>[http://obozrevatel.com/tag/sharij-protiv-militsii.htm «Шарий — МВД Украины».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111120050136/http://obozrevatel.com/tag/sharij-protiv-militsii.htm |date=20 лістапада 2011 }}</ref>. === Расследаванне дзейнасці незаконнага гульнявога бізнесу === З журналістамі тэлеканала «1+1» выдаў некалькі расследаванняў, якія даказваюць датычнасць МУС да пакрывання нелегальных казіно ў Кіеве<ref>[http://obozrevatel.com/crime/mvd-i-podpolnoe-kazino.htm МВД и подпольное казино]</ref>. 12 ліпеня 2011 года Анатоля Шарыя і здымачную групу канала «1+1» бяруць у закладнікі ў памяшканні казіно<ref>{{cite web|url=http://obozrevatel.com/crime/zhurnalistov-obozrevatelya-i-11-vzyali-v-zalozhniki.htm |title=Журналистов «Обозревателя» и 1+1 взяли в «заложники» |publisher=Обозреватель |date=13 июля 2011 |accessdate=2014-06-05}}</ref>. Пасля спецыяльнага выпуску навін на тэлеканале «1+1» журналістаў вызваляюць. === Расследаванне «справы Алаянаў» === 29 чэрвеня 2011 года Шарый апублікаваў аператыўны відэазапіс МУС<ref>[http://obozrevatel.com/crime/chastnoe-mvd.htm Частное МВД] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120102031123/http://obozrevatel.com/crime/chastnoe-mvd.htm |date=2 студзеня 2012 }}</ref>, на якім Артур Алаян, прадстаўнік вядомага ва Украіне клана Алаянаў, замовіў забойства кіеўскага бізнесмена. Таксама ў матэрыяле Шарый сцвярджаў, што прыцягнуты да адказнасці за забойства ў 2009 годзе бізнесмена Шабаба Алаяна грамадзянін РФ Мераб Суслаў невінаваты. Шарый абвінаваціў кіраўніцтва МУС Украіны ў асобе міністра ўнутраных спраў Магілёва і яго намесніка, генерал-маёра Васіля Фарынніка ў тым, што Артура Алаяна адпусцілі з прычыны атрымання МУС хабару ў памеры 1,5 мільёнаў долараў ЗША. 21 верасня 2011 года Шарый апублікаваў матэрыял «МВД Украины и езиды. Миллионы на крови. Часть 1-я»<ref>[http://obozrevatel.com/crime/mvd-ukrainyi-i-ezidyi.-millionyi-na-krovi.-chast-1.htm «МВД Украины и езиды. Миллионы на крови. Часть 1-я»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120125032944/http://obozrevatel.com/crime/mvd-ukrainyi-i-ezidyi.-millionyi-na-krovi.-chast-1.htm |date=25 студзеня 2012 }}</ref>, у якім зноў абвінаваціў верхавіну МУС у тым, што абвінавачаны ў забойстве ўладальніка «4room» Мераб Суслаў знаходзіўся пад вартай незаконна. У той жа дзень справа № 09-22896 пра замах на Шарыя зачыняецца, і ўзбуджаецца крымінальная справа супраць самога журналіста па артыкуле 383 ч.2 Крымінальнага Кодэкса (за «інсцэніроўку замаху»). 23 снежня выходзіць артыкул «Личное дело генерала Крикуна»<ref>[http://obozrevatel.com/crime/ukrainskaya-militsiya-umeet-rabotat.-ch.2-lichnoe-delo-generala-krikuna.htm%20 «Личное дело генерала Крикуна».]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Замах == 12 ліпеня 2011 года а 3:30 ночы, праз некалькі гадзін пасля інцыдэнту ў падпольным казіно, калі Шарый і здымачная група канала «1+1» апынуліся зачыненымі ў памяшканні, на вуліцы Радчанкі па аўтамабілі Шарыя быў зроблены стрэл. У выніку было прастрэлена лабавое і задняе шкло аўтамабіля<ref>{{cite web|url=http://focus.ua/incident/193375/ |title=Журналистов заперли в зале игровых автоматов, а потом обстреляли |work=Фокус |date=13 июля 2011 |accessdate=2014-06-05}}</ref>, шротам пашкоджана ўнутраная ашалёўка салона, журналіст не пацярпеў. На месца здарэння прыбылі супрацоўнікі Саломенскага РУГУ МУС Украіны ў Кіеве, журналісты канала «1+1», прадстаўнікі пракуратуры і ГУ МУС. На месца прыбыла аператыўна-следчая група з кінолагам, некалькі гадзін беспаспяхова шукалі сляды злачынцаў і зброю. На месцы знаходзіліся журналісты канала «1+1», якія здымалі пошукі зброі на камеру. Як толькі журналісты і Шарый з’ехалі ў РАУС, міліцыя знайшла абрэз. Шарый адмовіўся пісаць заяву і прызнаць сябе пацярпелым<ref name="Open" />. У той жа дзень следчы СУ ГУМВД Украіны ў Кіеве адабраў у журналіста ключы ад аўтамабіля, які быў блакіраваны на стаянцы Саломенскага РУГУ МУС Украіны ў Кіеве. Па факце замаху на журналіста была ўзбуджаная крымінальная справа № 09-22896. Начальнік прэс-службы кіеўскай міліцыі Уладзімір Палішчук высунуў версію, згодна з якой Шарыя «хацелі толькі напалохаць», паколькі стральба пачалася, калі ён ужо выскачыў з машыны<ref name="Koprovskaya">{{cite web|url=http://fakty.ua/150705-anatolij-sharij-stal-pervym-ukrainskim-zhurnalistom-kotoromu-predostavili-politicheskoe-ubezhicshe-v-evrosoyuz |title=Анатолий Шарий стал первым украинским журналистом, которому предоставили политическое убежище в Евросоюзe |author=Ирина Копровская. |publisher=Факты и комментарии |date=17 июля 2012 |accessdate=2014-06-05}}</ref>. 14 ліпеня справа пра замах была ўзята пад асабісты кантроль Прэзідэнта Украіны [[Віктар Фёдаравіч Януковіч|Януковіча]]<ref>[http://lb.ua/news/2011/07/14/106131_yanukovich_poruchil_rassledovat_po.html Янукович поручил расследовать покушение на убийство журналиста Шария]</ref>, намесніка Генеральнага пракурора {{нп3|Рэнат Равельевіч Кузьмін|Кузьміна|uk|Кузьмін Ренат Равелійович}} і міністра ўнутраных спраў {{нп3|Анатоль Уладзіміравіч Магілёў|Магілёва|uk|Могильов Анатолій Володимирович}}. Допыты Шарыя доўжыліся па 6—10 гадзін, 15 ліпеня ў яго ўзялі адбіткі пальцаў і ўзоры ДНК. 19 ліпеня ў кватэры маці Шарыя і ў кватэры яго жонкі былі праведзены забароненыя заканадаўствам Украіны начныя ператрусы. Следчыя адбіраюць {{нп3|карта памяці|карты памяці||Memory card}} і сім-карты мабільных тэлефонаў. Параднае ачапіла міліцыя, якая не дапускала на месца ператрусаў ні адвакатаў, ні калег Шарыя з канала «1+1». === Версія МУС аб інсцэніроўцы === 5 кастрычніка 2011 года Дэпартамент па сувязях з грамадскасцю ГУМУС Украіны ў горадзе Кіеве зрабіў рассылку па СМІ прэс-рэлізу пад назвай «Замах на забойства аказаўся інсцэніроўкай». У рэлізе сцвярджалася, што Шарый інсцэніраваў замах. 6 кастрычніка Шарый павінен быў прысутнічаць на «круглым стале» па пытаннях свабоды слова з удзелам прэзідэнта Януковіча. Аднак запрашэнне Шарыя было анулявана. МУС сцвярджаў, што на патроне, пакінутым у ствале стрэльбы, з якой быў здзейснены стрэл па аўтамабілі Шарыя, знойдзены яго адбітак пальца. Пры гэтым паказаць дадзены доказ не можа, бо пасля пераносу адбітка на стужку для адпраўкі ў НДЭКЦ МУС Украіны адбітак на патроне быў знішчаны. 27 кастрычніка Шарый апублікаваў адкрыты ліст<ref>[http://blogs.pravda.com.ua/authors/chalenko/4ea9ad0b7b903/ Открытое письмо Анатолия Шария министру Могилеву]</ref> Міністру ўнутраных спраў Магілёву, у якім прама абвінаваціў таго ў прэсінгу<ref name="Open">{{cite web|url=http://blogs.pravda.com.ua/authors/chalenko/4ea9ad0b7b903/ |title=Открытое письмо Анатолия Шария министру Могилеву |author=Александр Чаленко. |work=Украинская правда. Блоги|date=27 октября 2011 |accessdate=2014-06-05}}</ref>. == Крымінальны пераслед == Ва Украіне супраць Анатоля Шарыя ўзбуджаны дзве крымінальныя справы: * 29 чэрвеня 2011 года Шарыю ўручылі пастанову аб узбуджэнні супраць яго крымінальнай справы па артыкуле 296 (хуліганства) Крымінальнага кодэкса Украіны — па стральбе 1 мая ў фастфудзе «Макдональдс», калі Анатоль Шарый двойчы стрэліў гумовымі кулямі ў невядомага, які нібыта напаў на яго жонку<ref name=litva-2013>{{cite web |url=http://www.kurier.lt/%D0%BC%D0%B8%D0%B4-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B-%D0%B2%D1%8B%D1%8F%D1%81%D0%BD%D1%8F%D0%B5%D1%82-%D0%BE%D0%B1%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B7%D0%B0/ |title=МИД Литвы выясняет обстоятельства задержания украинца Шария в Нидерландах |work=Литовский курьер |date=18 июля 2013 |accessdate=2014-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140729011455/http://www.kurier.lt/%D0%BC%D0%B8%D0%B4-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B-%D0%B2%D1%8B%D1%8F%D1%81%D0%BD%D1%8F%D0%B5%D1%82-%D0%BE%D0%B1%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B7%D0%B0/ |archivedate=29 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref>. * У кастрычніку 2011 года па частцы 2 артыкула 383 Крымінальнага кодэкса Украіны (заведама ілжывае паведамленне аб здзяйсненні злачынства са штучным стварэннем доказаў абвінавачвання) з-за абстрэлу аўтамабіля Шарыя 13 ліпеня (журналіста абвінавацілі ў інсцэніроўцы замаху на самога сябе)<ref name=litva-2013/>. Па стане на канец 2013 года абедзве справы знаходзіліся на стадыі судовага разбору<ref name=litva-2013/>. У штогадовай справаздачы праваабарончай арганізацыі Human Rights Watch за 2011 год напад на Шарыя быў згаданы, як адно з пацверджанняў пагаршэння сітуацыі для журналістаў ва Украіне<ref>{{cite web |url=http://palm.rus.newsru.ua/ukraine/02feb2012/hummen.html |title=Иностранные правозащитники заявляют об ухудшении ситуации в Украине и об избиении нелегалов на Волыни |publisher=NEWSru |date=2 февраля 2012 |accessdate=2014-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203000649/http://palm.rus.newsru.ua/ukraine/02feb2012/hummen.html |archivedate=3 снежня 2013 |url-status=dead }}</ref>. == Уцёкі за мяжу і прытулак == 7 лютага 2012 года Анатоль Шарый быў абвешчаны ва ўсеўкраінскі [[Крымінальны вышук|вышук]]. 19 сакавіка 2012 года ён даў [[інтэрв’ю]], у якіх заявіў, што знаходзіцца ў Еўрасаюзе і папрасіў прытулку ў Літве<ref>{{cite web|url=http://www.pravda.com.ua/rus/news/2012/03/19/6960931/ |title=Украинский журналист попросил убежище в Литве |work=Украинская правда |date=19 марта 2012 |accessdate=2014-06-05}}</ref>. 8 чэрвеня 2012 года «[[Радыё Свабодная Еўропа|Радыё Свабода]]», «Новы рэгіён», «[[Эхо Москвы]]» паведамілі пра тое, што Анатоль Шарый атрымаў прытулак у Еўрасаюзе<ref>[http://www.nr2.ru/kiev/390426.html Киевский журналист, писавший о коррупции в МВД Украины, получил убежище в Евросоюзе. Он готовится издать книгу в России. 08.06.2012.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131202233245/http://www.nr2.ru/kiev/390426.html |date=2 снежня 2013 }}</ref>. Шарый з’яўляецца першым украінскім журналістам, які атрымаў статус бежанца ў краінах ЕС за апошнія гады<ref name="Koprovskaya" /><ref name=arest-holand>{{cite web|url=http://kp.ua/daily/170713/404255/ |title=Украинца арестовали в Голландии. Журналиста Анатолия Шария хотят выслать в нашу страну |work=Комсомольская правда |date=17 июля 2013 |accessdate=2014-06-05}}</ref>. Паводле заявы самога Шарыя, яму дапамагалі шмат людзей<ref name="pres-2012">[http://evreimir.com/75593/75593/ «Украинский журналист Анатолий Шарий попросил убежища в Евросоюзе». Рахель Гедрич. Сайт «Еврейский мир», Нью-Йорк, США. 19 марта 2012.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131202231309/http://evreimir.com/75593/75593/ |date=2 снежня 2013 }}</ref>, у тым ліку экс-міністр эканомікі Украіны [[Багдан Данілішын]]<ref name="Koprovskaya" /> (паплечнік [[Юлія Уладзіміраўна Цімашэнка|Юліі Цімашэнка]]). Як паведамлялася ў СМІ, Шарый, які знаходзіўся пад дзвюма падпіскамі аб нявыездзе, нелегальна пакінуў межы Украіны яшчэ ў студзені 2012 года, па чужым пашпарце выехаўшы ў Маскву, а адтуль — у Нідэрланды. Журналістамі канала «1+1» быў размешчаны кліп, які ўскосна пацвярджае тое, што Шарый пакінуў Украіну ў 2012 годзе. === Затрыманне і спроба экстрадыцыі ва Украіну === 16 ліпеня 2013 года Шарый быў арыштаваны ў Нідэрландах [[Інтэрпал]]ам па запыце ўкраінскіх улад<ref name=arest-holand/>. 18 ліпеня МЗС Украіны склаў заяву аб магчымай экстрадыцыі Шарыя<ref>{{cite web |url=http://rian.com.ua/incidents/20130718/338033020.html |title=МИД Украины подтверждает задержание журналиста в Амстердаме |date=18 июля 2013 |publisher=РИА Новости |accessdate=2014-06-05 |archive-date=22 снежня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222180706/http://rian.com.ua/incidents/20130718/338033020.html |url-status=dead }}</ref>. 18 ліпеня 2013 года суд Нідэрландаў адмовіў Украіне ў экстрадыцыі Шарыя ва Украіну<ref>{{cite web|url=http://korrespondent.net/ukraine/politics/1582759-arestovannogo-v-amsterdame-ukrainskogo-zhurnalista-otpustili |title=Арестованного в Амстердаме украинского журналиста отпустили |work=Корреспондент.net |date=18 июля 2013 |accessdate=2014-06-05}}</ref>. У лютым [[2015]] года з’явілася інфармацыя, што Анатоль Шарый, які знаходзіцца ў [[Літва|Літве]], можа быць пазбаўлены статусу ўцекача і выдадзены праваахоўным органам Украіны (пасля абвінаваўчых артыкулаў аднаго літоўскага журналіста Міністэрства ўнутраных спраў Літвы пачало праверку яго справы і ініцыявала пэўныя юрыдычныя працэдуры)<ref>[http://ru.krymr.com/content/article/26856586.html В Литве поговаривают, что украинец Шарий может потерять политическое убежище]</ref><ref>[http://uralpress.ru/news/2015/02/19/anatoliy-shariy-ya-ne-pozvolyu-sebya-ubit-za-pravdu-ob-ukraine Анатолий Шарий: Я не позволю себя убить за правду об Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150219160851/http://uralpress.ru/news/2015/02/19/anatoliy-shariy-ya-ne-pozvolyu-sebya-ubit-za-pravdu-ob-ukraine |date=19 лютага 2015 }}</ref>. == Палітычная прыналежнасць і погляды == Шарый ніколі не дэклараваў сваю прыналежнасць да якой-небудзь палітычнай партыі. На афіцыйнай старонцы Вконтакте ў анкеце паказаў свае палітычныя перавагі як [[Сацыялізм|сацыялістычныя]]<ref>{{Cite web|url = http://vk.com/id26867380|title = Анатолий Шарий на ВКонтакте.|author = |date = |publisher = }}</ref>. Хадайнічаючы аб наданні палітычнага прытулку ў Літве ў 2011—2012 гадах, Шарый казаў, што яму ва Украіне дапамагаюць як прадстаўнікі ўлад, так і [[апазіцыя|апазіцыі]]<ref name=pres-2012/>. Сайт «Обозреватель», на якім Шарый працаваў у 2008—2012 гадах, належыць удзельніку Аранжавай рэвалюцыі Міхаілу Бродскаму, які з выбраннем у прэзідэнты Януковіча заняў пасаду кіраўніка Дзяржаўнага камітэта па прадпрымальніцтве ва ўрадзе [[Мікалай Янавіч Азараў|Азарава]]. === Стаўленне да гомасексуальнасці === Шарый уваходзіў у аргкамітэт руху «Каханне супраць гомасексуалізму». Паводле публікацыі Фонду Генрыха Бёля, знаходзячыся на гэтай пасадзе, заявіў: «Яны [гомасексуалы] павінны сесці і быць шчаслівымі тым, што іх не забіваюць. (…) Павага павінна быць з іх боку; з майго боку, няма чаго паважаць іх. Яны — хворыя людзі». Ён канстатаваў канчатковую мэту руху словамі: «каб гомасексуалы жылі ў сваіх дамах і не выходзілі на вуліцы, у СМІ і не прапагандавалі свой лад жыцця. (…) Мы патрабуем крымінальнай адказнасці за прапаганду гомасексуалізму».<ref>[https://ua.boell.org/sites/default/files/gender-religion-nationalism-in-ukraine-www.pdf «На захист дітей України»: наступ на сексуальні права у дискурсі релігійних правих та законодавчих ініціативах] // Гендер, релігія і націоналізм в Україні / ред. Галина Ярманова. С. 62.</ref><ref>{{Cite web|url=https://ge.boell.org/sites/default/files/final_publication_-eng_gender_1.pdf|title=Manifold Angels of Gender|website=www.ge.boell.org|accessdate=2019-10-05}}, ''Heinrich-Böll-Stiftung''. С. 42-43.</ref> Улетку 2020 года журналіст Сяргей Іваноў выклаў у сваім Facebook скрыны з публікацыямі Анатоля Шарыя з 2010 года, у якіх ён праявіў разуменне да знішчэння гомасексуалаў і цыган у газавых камерах падчас [[Трэці рэйх|Трэцяга Рэйху]]:<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ua/rus/styler/shariya-podozrevayut-gosizmene-izvesten-skandalnyy-1613488177.html|title=Шария подозревают в госизмене: чем известен скандальный блогер|website=[[РБК]]|access-date=March 7, 2021|archive-date=3 сакавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303064934/https://www.rbc.ua/rus/styler/shariya-podozrevayut-gosizmene-izvesten-skandalnyy-1613488177.html|url-status=dead}}</ref> {{цытата|Я ненавіджу [[Адольф Гітлер|Адольфа Шыкльгрубера]]. Гэта гідкі нягоднік і ўсё такое. Але няўжо няправы быў ён, адпраўляючы гэтую брыдоту разам з цыганчой [...] у газавыя камеры і на стэрылізацыю???!!! Як вы думаеце — вярні зараз артыкул за мужаложства — ці паменшыцца колькасць малалетак, якія пакутуюць на благія хваробы, і «зорак» з раздзяўбанымі азадкамі?<ref>[https://web.archive.org/web/20190223060741/https://politiko.ua/blogpost17024 А если гомосексуалистов кастрировать?]</ref>}} === Стаўленне да жыхароў Заходняй Украіны === 28 красавіка 2014 года на сваім канале YouTube, звяртаючыся да жыхароў Заходняй Украіны, Шарый сказаў: «Я ўкраінец, а вы не ўкраінцы. Вы другі … ну, я не кажу, што другі клас, проста паўкроўкі …. Вы напалову … палякі, напалову венгры, напалову … незразумела што. Не кажыце кіяўлянам, як ім паводзіць сябе, як яны павінны любіць краіну, любіць свой сцяг. Таму што гэта не ваш сцяг. Вы не маеце сцяга. Вы не ўкраінцы». Відэазапіс ад 8 лютага 2018 года быў апублікаваны на канале ў Шарыя і даступны праз прамую спасылку. Пошук у інтэрнэт-архівах паказаў, што станам на 16 мая 2014 года відэа стала агульнадаступным і на той момант мела 46 630 праглядаў.<ref>{{Cite web |url=http://roadcontrol.org.ua/node/3200 |title=Про-российский блогер назвал жителей Западной Украины людьми второго сорта (ВИДЕО) |accessdate=23 червня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180623141629/http://roadcontrol.org.ua/node/3200 |archivedate=23 червня 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://politeka.net/ua/person/693774-anatolij-sharij-skandalnyj-shut-i-neudachnik-na-sluzhbe-kremlja/ |title=Анатолій Шарій: скандальний блазень і невдаха на службі Кремля |accessdate=18 листопада 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181118123001/https://politeka.net/ua/person/693774-anatolij-sharij-skandalnyj-shut-i-neudachnik-na-sluzhbe-kremlja/ |archivedate=18 листопада 2018 |url-status=live }}</ref> == Дзейнасць з 2014 года == Пасля падзей [[Еўрамайдан]]а зімой 2013—2014 гадоў Шарый набыў шырокую слыннасць, каментуючы падзеі, якія адбываюцца на Украіне і выкрываючы [[Фальсіфікацыя|фальсіфікацыі]] («фэйкі») у [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]] (галоўным чынам {{нп3|СМІ Украіны|украінскіх||Media of Ukraine}}, якія вінаваціў у ''хлусні, прапагандзе, замбаванні людзей''<ref name="Лентару02062017"/>). З 2017 года пачаў асвятляць падзеі ў [[Расія|РФ]], аб’ектам крытыкі стаў палітык [[Аляксей Анатолевіч Навальны|Аляксей Навальны]]<ref>[https://vz.ru/news/2017/8/31/885140.html Шарий нашел новые ляпы в «расследовании» Навального про «дачу Путина»] «Взгляд», 31.08.2017</ref><ref>[https://vz.ru/news/2017/9/13/886860.html Шарий сравнил Навального с Муссолини] «Взгляд», 13.09.2017</ref>. 1 кастрычніка 2014 года асноўны канал Шарыя на відэахостынгу [[YouTube]] быў часова заблакаваны<ref name="Channel" /> з фармулёўкай «з прычыны падачы трэцімі бакамі шматлікіх скаргаў у сувязі з тым, што размешчаныя карыстальнікам матэрыялы парушалі аўтарскія правы»<ref>[http://www.ridus.ru/news/168682 Ридус Канал Коломойского «1+1» написал донос на медиаэксперта Анатолия Шария]</ref>. Сам журналіст назваў гэта «адназначным наездам на [[Свабода слова|свабоду слова]]» ад каналаў «[[1+1]]», «[[2+2]]» і {{нп3|ТСН||uk|ТСН}} і зазначыў, што лічыць матэрыялы, якія выкладаюцца ім, цалкам заснаванымі на правілах відэахостынгу, дазваляючымі выкарыстанне чужых матэрыялаў з іх абмеркаваннем і крытыкай<ref>{{cite web|url=http://russian.rt.com/article/52882|title=Украинский блогер: Мой канал заблокировали за разоблачение лжи киевских СМИ|date=04.10.2014|publisher=[[RT]]|accessdate=2014-10-04}}</ref>. Пазней фармулёўка выдалення канала была зменена: замест «скаргаў на парушэнне аўтарскіх праў» было паказана «у сувязі з сур’ёзнымі парушэннямі». Не чакаючы аднаўлення заблакаванага канала, журналіст стварыў другі канал з аналагічным зместам. 15 кастрычніка, па выніках разгляду прэтэнзій адміністрацыяй відэахостынгу, асноўны канал быў адноўлены<ref>{{Youtube|kBtM2tLhzoU|Шарий по поводу восстановления своего канала}}</ref>. 27 кастрычніка 2014 года па зноў паступілых скаргах асноўны канал быў ізноў выдалены<ref>{{Youtube|7VA1sfaZV5Y|Шо, опять?!}}</ref>. 11 лістапада быў на некалькі гадзін адключаны і другі канал. Па словах Шарыя, прычынай была «праверка асобы па скарзе з Украіны»<ref>[https://www.facebook.com/photo.php?fbid=10205415929106103 А. Шарий на Facebook]</ref>. 14 лістапада 2014 года асноўны канал ізноў стаў даступны<ref>{{Youtube|v3gEa3cMfAM|Третья разблокировка моих каналов}}</ref>. Да красавіка 2016 года таксама асвятляў падзеі ў [[Данецкая вобласць|Данецкай]] і [[Луганская вобласць|Луганскай]] абласцях. Спыніў гэта пасля негатыўнай рэакцыі на ролік да дня незалежнасці мясцовых народных рэспублік ([[Данецкая Народная Рэспубліка|ДНР]] і [[Луганская Народная Рэспубліка|ЛНР]]) з боку падпісантаў і пражываючых у гэтых рэгіёнах жыхароў, якія вінавацілі Шарыя ў наўмысным перакручванні інфармацыі, некарэктных фармулёўках пытанняў і наўмысным падборы рэспандэнтаў<ref>[https://ruposters.ru/news/12-04-2016/sharij-net «Нас победили, мы уходим»: почему Шарий поссорился с жителями Донбасса] «Ruposters», 12.04.2016</ref>. Пры гэтым, Анатоль паабяцаў працягнуць працу свайго праекта «От нормальных людей», які складаецца ў перадачы грошай ад падпісантаў яго канала, пажылым жыхарам, якія знаходзяцца ў зоне канфлікту ў [[Данецкая вобласць|Данецкай]] і [[Луганская вобласць|Луганскай]] абласцях. Па стане на 12 кастрычніка 2016 года яго канал на [[YouTube]] займаў 577 месца па ліку праглядаў у рэйтынгу youtube-статыстыкі VSP Group (больш за 1 млрд праглядаў, больш за 853 тыс. падпісантаў)<ref>{{cite web|url=http://vspstats.com/ru/statistics/channel/SuperSharij|title=SuperSharij YouTube Stats. Channel Statistics {{!}} VSP Stats - All YouTube Statistics|accessdate=2015-06-14|archiveurl=https://archive.today/20160328140051/http://vspstats.com/ru/statistics/channel/SuperSharij|archivedate=28 сакавіка 2016|url-status=live}}</ref>. У пачатку красавіка 2017 года лік падпісантаў на канале Шарыя дасягнуў 1 мільёна<ref>{{Youtube|ZKuYy_IGsOY|С миллионом тебя, Толя}}</ref>. Пад канец мая 2017 года разыграў журналістаў «[[5 канал|Пятага канала]]», даслаўшы ім уяўны «кампрамат» на сябе самога. Скандал з-за гэтага, па версіі Шарыя, спрычыніў звальненне міністра інфармацыі Украіны {{нп3|Юрый Яраслававіч Стэць|Юрыя Стэця|uk|Стець Юрій Ярославович}}<ref name="Лентару02062017">{{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2017/06/02/sharij/|title=«Украинские журналисты упали ниже дна». Как блогер Анатолий Шарий уволил министра информации Украины|date=2017-06-02|publisher=Lenta.ru}}</ref>. 4 верасня 2017 года шэраг украінскіх СМІ са спасылкай на крыніцы паведаміў, што СБУ запрасіла для дачы сведчанняў памагатую Шарыя (у афіцыйным паведамленні ўстановы па гэтай нагодзе імя журналіста не раскрываецца), якая здымала за ганарар відэасюжэты для яго Youtube-канала (па версіі ўстановы, яны выкарыстоўваюцца апошнім для дыскрэдытацыі Украіны ў інтарэсах расійскіх спецслужбаў). Пасля інфармавання пра недапушчальнасць вядзення магчымай супрацьпраўнай дзейнасці ў шкоду бяспекі Украіны і аб’явы афіцыйнага папярэджання, яна была адпушчана. Па версіі Шарыя, памагатая была сілай прывезена ў СБУ, ён прыстрашыў вывезці яе і сведак яе затрымання ў ЕС, дзе правядзе прэс-канферэнцыю пра «незаконныя» дзеянні супрацоўнікаў СБУ (пра што ёсць відэазапіс<ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2017/09/5/7154068/ В СБУ жестко поговорили с помощницей блогера Шария] «Украинская правда», 05.09.2017</ref><ref>''Юлiя Шестакова''. [http://detector.media/community/article/129586/2017-09-05-sbu-ogolosila-zasterezhennya-pomichnitsi-shariya/ СБУ оголосила застереження помічниці Шарія] «Детектор Медиа», 05.09.2017</ref>). З 16 жніўня 2017 года — госць праграмы «Персонально ваш» радыёстанцыі «[[Эхо Москвы]]»<ref>[http://echo.msk.ru/guests/821010-echo/ Анатолий Шарий — Персоны] «Эхо Москвы»</ref>. 14 лістапада 2017 Анатоль Шарый уступіў у Еўрапейскую федэрацыю журналістаў і атрымаў адпаведнае пасведчанне міжнароднага ўзору<ref>{{Cite news|title=Разрешается поздравить. Анатолий Шарий вступил в Европейскую Федерацию Журналистов|url=http://alternatio.org/events/all/item/54556-razreshaetsya-pozdravit-anatoliy-shariy-vstupil-v-evropeyskuyu-federatsiyu-zhurnalistov|work=Альтернатива|accessdate=2017-12-07|language=ru-ru}}</ref>. == Судовыя пазовы пасля 2014 года == === Пазоў ад тэлеканала «1+1» === У чэрвені 2015 года Анатоль Шарый выйграў судовы працэс у тэлеканала «1+1», які падаў пазоў пра выкарыстанне фрагментаў праграмы ТСН і іх каментаванне ў роліках на відэаканале Youtube, з фармулёўкай парушэння аўтарскіх праў. Тэлеканал схаваў факт падачы гэтага пазову. На думку адваката Анатоля Шарыя Мікіты Папова, «гэта было самае сапраўднае судзейскае бязмежжа». Былі высунуты вымогі пра забарону выкарыстання Анатолем любых відэаролікаў з тэлепраграмы ТСН. Суддзі Саломянскага раённага суда Кіева задаволілі пазоў тэлеканала. Абарона падала апеляцыйную скаргу на падставе таго, што пасяджэнне праходзіла без удзелу Шарыя, а позвы адпраўлялі па адрасе, дзе той не жыў больш за чатыры гады. 25 чэрвеня 2015 года апеляцыйная скарга была задаволена. 11 лістапада 2015 года Шарый паведаміў у сацсетцы Facebook пра паспяховы разгляд пазову Вышэйшым спецыялізаваным судом грамадзянскіх і крымінальных спраў супраць тэлеканала Ігара Каламойскага «1+1», на карысць Анатоля<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=10208256407556289&set=a.2005593667921.2124105.1486042157&type=3&theater|title=Анатолий Шарий|publisher=www.facebook.com|lang=ru|accessdate=2017-09-06}}</ref>: {{пачатак цытаты}}Сёння я выйграў Вышэйшы спецыялізаваны суд па разглядзе грамадзянскіх і крымінальных спраў у 1+1. Касацыя канала адхілена. Выкарыстанне іх відэа на маім канале прызнана законным (да гэтага яно было прызнана законным у Штатах). З чым сябе і віншую. У мяне лепшае ўсё — журналісты, сябры, юрысты. Хто наступны? Хаця, я ведаю…{{oq|ru|Сегодня я выиграл Высший специализированный суд по рассмотрению гражданских и уголовных дел у 1+1. Кассация канала отклонена. Использование их видео на моем канале признано законным (до этого оно было признано законным в Штатах). С чем себя и поздравляю. У меня лучшее все — журналисты, друзья, юристы. Кто следующий? Хотя, я знаю…}}{{канец цытаты}} === Пазоў супраць Алены Манчанка === У лістападзе 2015 года Анатоль Шарый звярнуўся ў Абалонскі раённы суд Кіева з пазовам «аб абароне гонару, годнасці і дзелавой рэпутацыі» супраць сваёй зводнай сястры<ref>{{YouTube|Glzpht8WkRI|Ответы на вопросы Ч1}}</ref> Алены Манчанка. У сваім пазове Шарый запатрабаваў, каб Манчанка зняпраўдзіла пашыраную ў інтэрнэце заяву пра тое, што ён «педафіл і злодзей», а яго сужыцелька Вольга Бандарэнка «займаецца прастытуцыяй»<ref>[https://www.dialog.ua/news/42578_1424293452 Сестра Шария: Анатолий вор и педофил, он может сесть в тюрьму]</ref>. 19 студзеня 2016 года суд адмовіў у задавальненні пазову<ref>[http://uapress.info/ru/news/show/115027 Шарий не смог убедить суд, что обвинения в педофилии оскорбляют его достоинство] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180506141104/http://uapress.info/ru/news/show/115027 |date=6 мая 2018 }}</ref>, спаслаўшыся на Пленум [[Вярхоўны суд Украіны|Вярхоўнага суда Украіны]] № 1 ад 29 лютага 2009 года, паводле якога адказнасць за распаўсюджванне інфармацыі, якая ганіць гонар, ускладаецца не на таго, хто прамовіў інфармацыю, а на таго, хто яе апублікаваў, а пры немагчымасці яго вызначыць — на ўладальніка рэсурсу, на якім была апублікавана інфармацыя, пры немагчымасці ж усталяваць і таго і іншага, цяжар доваду кладзецца на заяўніка<ref>[http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/v_001700-09?test=4/UMfPEGznhhSpW.ZihZOwu8HI4Cgs80msh8Ie6 Про судову практику у справах про захист гідності та честі фізичної особи, а також ділової репутації фізичної та юридичної особи]</ref>. === Пазоў супраць «Детектор Медиа» === У лютым 2017 года Анатоль Шарый запатрабаваў праз суд аспрэчыць апублікаваную выданнем «Детектор Медиа» інфармацыю, якая паводле яго думкі, знеслаўляе яго гонар, годнасць і дзелавую рэпутацыю. Прычынай стаў артыкул журналіста Багдана Лагвіненкі «Друга найчисленніша біомаса. Про „Дождь“ і не тільки», у якой Шарый быў названы «рупарам рускага свету» і «скандальным украінскім псеўдабежанцам»<ref>[http://detector.media/infospace/article/126879/2017-06-12-ruka-kremlya-i-rupor-russkogo-mira-za-chto-anatolii-sharii-obidelsya-na-statyu-detektora-media/ «Рука Кремля» и «рупор русского мира»: за что Анатолий Шарий обиделся на статью «Детектора медиа»] «Детектор Медиа», 12.06.2017</ref>. У чэрвені Шаўчэнкаўскі раённы суд [[Кіеў|Кіева]] адхіліў пазоў<ref>[http://detector.media/infospace/article/127161/2017-06-21-sud-vidmoviv-blogeru-shariyu-u-zadovolenni-pozovu-do-detektora-media/ Суд відмовив блогеру Шарію у задоволенні позову до «Детектора медіа»] «Детектор Медиа», 21.06.2017</ref>. У ліпені справа была скіравана ў [[Суд апеляцыйнай інстанцыі|апеляцыйны суд]]<ref>[http://court.gov.ua/fair/sud2610/ Стан розгляду справ. Справа №: 761/3950/17 від 03.02.2017] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180626192203/https://court.gov.ua/fair/sud2610/ |date=26 чэрвеня 2018 }} «Шевченковский районный суд города Киев»</ref>, які адхіліў пазоў 7 верасня<ref>[http://detector.media/infospace/article/129675/2017-09-07-apelyatsiinii-sud-vidmoviv-blogeru-shariyu-u-zadovolenni-pozovu-do-detektora-media/ Апеляційний суд відмовив блогеру Шарію у задоволенні позову до «Детектора медіа»] «Детектор Медиа», 07.09.2017</ref>. === Пазоў супраць Фейгіна === 18 ліпеня 2017 года адвакаты Анатоля Шарыя звярнуліся ў {{нп3|Хамоўнікі (раён Масквы)|Хамоўніцкі|ru|Хамовники (район Москвы)}} [[суд]] горада Масква і ў {{нп3|Следчы камітэт Расійскай Федэрацыі||ru|Следственный комитет Российской Федерации}} ў сувязі з заявай адваката [[Марк Захаравіч Фейгін|Марка Фейгіна]], які ў эфіры радыё «Говорит Москва», звінаваціў яго ў здзяйсненні [[злачынства|злачынства сексуальнага характару]]<ref>{{Cite web|url=https://govoritmoskva.ru/news/128004/|title=Блогер Шарий подал в суд на адвоката Фейгина из-за обвинений в педофилии|publisher=govoritmoskva.ru|accessdate=2017-07-18}}</ref>. Сам журналіст просіць абвергнуць пашыраныя адвакатам звесткі<ref>{{Cite news|title=Шарий потребовал возбудить дело о клевете против Фейгина|url=http://sharij.net/90652|work=Анатолий Шарий|accessdate=2017-07-18|language=ru-ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://echo.msk.ru/news/2020808-echo.html|title=Журналист Шарий подал иск к адвокату Фейгину|publisher=Эхо Москвы|lang=ru|accessdate=2017-07-18}}</ref><ref>{{Cite news|title=Журналист Анатолий Шарий подал иск к Марку Фейгену за клевету|url=http://www.vladtime.ru/obsh/590425|work=ВладТайм - самые независимые новости|accessdate=2017-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170906182949/http://www.vladtime.ru/obsh/590425|archivedate=6 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>, інтарэсы Шарыя прадстаўляла маскоўскі адвакат Сталіна Гурэвіч: {{пачатак цытаты}}Мы падалі заяву ў СК, так як Фейгін з’яўляецца спецсуб’ектам, у адносінах яго дзейнічае асобы парадак аб адкрыцці справы. Зараз мы падаем у Хамоўніцкі суд пазоў аб абароне гонару і годнасці.{{oq|ru|Мы подали заявление в СК, так как Фейгин является спецсубъектом, в отношении него действует особый порядок о возбуждении дела. Сейчас мы подаем в Хамовнический суд иск о защите чести и достоинства.}}{{канец цытаты}} 25 кастрычніка 2017 года Хамоўніцкі суд Масквы задаволіў пазоў Анатоля Шарыя, абавязаўшы Марка Фейгіна абвергнуць пашыраныя ім звесткі і спагнаўшы з яго 66 тысяч рублёў на пакрыццё судовых выдаткаў<ref>{{Cite news|title=Суд в Москве обязал адвоката Фейгина опровергнуть сведения о журналисте Шарии|url=http://tass.ru/proisshestviya/4677198|work=[[ТАСС]]|accessdate=2017-10-26|language=ru-ru}}</ref>. У снежні 2017 года стала вядома, што Гурэвіч падала скаргу на Марка Фейгіна ў кваліфікацыйную камісію Маскоўскай гарадской калегіі адвакатаў і {{Нп3|Міністэрства юстыцыі Расійскай Федэрацыі||ru|Министерство юстиции Российской Федерации}} (якое пазней падтрымала скаргу), вінавацячы калегу ў абразах яе і яе кліента ў сацыяльных сетках да і пасля працэсу. Фейгін назваў пазоў спробай вывесці з працэсу па справе ўкраінскага журналіста Рамана Сушчанкі. Пачатак разгляду скаргі быў запланаваны на 24 студзеня 2018 года<ref name="К2017">''Алексей Соковнин''. [https://www.kommersant.ru/doc/3487730 Известному адвокату предъявили оскорбление коллеги] Газета «[[Коммерсантъ]]» № 227 от 06.12.2017, стр. 4</ref><ref>[https://www.ukrinform.ru/rubric-sushchenko/2360009-fejgin-zalobu-ot-saria-prodvigaet-minust-rf.html Фейгин: жалобу от Шария «продвигает» Минюст РФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180822182817/https://www.ukrinform.ru/rubric-sushchenko/2360009-fejgin-zalobu-ot-saria-prodvigaet-minust-rf.html|date=22 жніўня 2018}} «[[Укринформ]]», 07.12.2017</ref>. 24 красавіка 2018 года адвакацкая палата Масквы пазбавіла статусу адваката Марка Фейгіна за нецэнзурныя выказы ў сацыяльных сетках у адрас калег-адвакатаў і іх кліентаў<ref>{{Cite news|title=Защитника Pussy Riot и Надежды Савченко лишили статуса адвоката|url=https://ria.ru/society/20180424/1519336156.html|work=РИА Новости|date=20180424T2033+0300Z|accessdate=2018-04-24|language=ru}}</ref>. === Пазоў супраць тэлеканала «Еспресо» і Віталя Портнікава === 14 жніўня 2017 года Анатоль Шарый заявіў аб прыняцці Кіеўскім судом свайго пазову да тэлеканала «{{нп3|Еспресо TV|Эспрэса|uk|Еспресо TV}}» і журналіста [[Віталь Эдуардавіч Портнікаў|Віталя Портнікава]], які назваў яго ў эфіры «крамлёўскім праектам» і сказаў аб сувязях дзейнасці блогера з «расійскімі гаспадарамі»<ref>[https://ctrana.news/news/87129-isk-sharija-k-portnikovu-i-espresso-tv-prinjal-sud.html Киевский суд принял иск Шария против Портникова по делу о «российских хозяевах»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170906182100/https://strana.ua/news/87129-isk-sharija-k-portnikovu-i-espresso-tv-prinjal-sud.html|date=6 верасня 2017}} // [[Страна.ua]], 15.08.2017</ref>. == Прэс-канферэнцыя ў Бруселі == 19 верасня 2017 года ў [[Брусель|Бруселі]] прайшла адкрытая прэс-канферэнцыя, арганізаваная па ініцыятыве Анатоля Шарыя. Тэмай прэс-канферэнцыі стала выкраданне [[Служба бяспекі Украіны|СБУ]] журналісткі прыналежнага Шарыю інтэрнэт-выдання Шарий.net, якая назвалася пад несапраўдным імем Вольга Бялова<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2934141&cid=9&utm_medium=source&utm_source=rnews Помощница блогера Анатолия Шария рассказала в Европе о произволе СБУ]</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.europeanbusinessreview.eu/page.asp?pid=2153|title=Ukraine on the way back to pre-Maidan Square era - Analyses - EBR|publisher=www.europeanbusinessreview.eu|accessdate=2017-09-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ustream.tv/recorded/108057753|title=Human Dimension Implementation Meeting (HDIM) 2017|author=OSCE|website=Organization for Security and Co-operation in Europe|date=19.09.2017|accessdate=28 кастрычніка 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171024152501/http://www.ustream.tv/recorded/108057753|archivedate=24 кастрычніка 2017|url-status=dead}}</ref>. У рамках прэс-канферэнцыі пра свабоду прэсы ва Украіне таксама выступіў журналіст {{нп3|Руслан Пятровіч Кацаба|Руслан Кацаба|uk|Коцаба Руслан Петрович}}<ref name="www.pressclub.be">{{Cite web|url=https://www.pressclub.be/event/press-conference-freedom-of-press-in-ukrainia/|title=Press Conference {{!}} Freedom of press in Ukraine {{!}} Press Club Brussels Europe|publisher=www.pressclub.be|lang=en-GB|accessdate=2017-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170921001448/https://www.pressclub.be/event/press-conference-freedom-of-press-in-ukrainia/|archivedate=21 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>: {{пачатак цытаты}}Журналістка… была выкрадзена ля гатэля «Дняпро», што ў цэнтры Кіева. Гэта здарылася 4 верасня [2017 года]. Многія людзі сталі сведкамі інцыдэнту. Дзяўчыну прымусілі сесці ў машыну. Яе даставілі ў офіс СБУ, дзе ўтрымлівалі без удзелу адваката, без дазволу на званок сваякам. Афіцэры выкарыстоўвалі тэхнікі псіхалагічнага ціску. Журналістка ўтрымлівалася да наступнай раніцы<ref name="www.pressclub.be"/>. {{oq|ru|Журналистка… была похищена у отеля «Днепр», что в центре Киева. Это случилось 4 сентября [2017 года]. Многие люди стали свидетелями инцидента. Девушку заставили сесть в машину. Её доставили в офис СБУ, где удерживали без участия адвоката, без разрешения на звонок родственникам. Офицеры использовали техники психологического давления. Журналистка удерживалась до следующего утра}}{{канец цытаты}} У СБУ прызналі факт арышту, апублікаваўшы на афіцыйнай старонцы ўстановы ў [[Facebook]] абвінавачанні ў адрас журналісткі, якая праводзіла відэа-апытанні на сацыяльна-палітычныя тэмы, у супрацы ў інтарэсах «расійскіх спецслужбаў»<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/SecurSerUkraine/posts/1993923857504276|title=Служба безпеки України|publisher=www.facebook.com|lang=ru|accessdate=2017-09-19}}</ref><ref>{{Cite news|title=В СБУ сообщили, что "пригласили для предоставления объяснений" помощницу пророссийского пропагандиста|url=http://interfax.com.ua/news/general/446289.html|work=Интерфакс-Украина|accessdate=2017-09-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://112.ua/glavnye-novosti/v-sbu-prokommentirovali-informaciyu-o-pohishhenii-zhurnalistki-v-centre-kieva-409599.html|title=В СБУ прокомментировали информацию о якобы похищении журналистки в центре Киева|publisher=112.ua|lang=ru-RU|accessdate=2017-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170921000914/https://112.ua/glavnye-novosti/v-sbu-prokommentirovali-informaciyu-o-pohishhenii-zhurnalistki-v-centre-kieva-409599.html|archivedate=21 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. == Сайт Шарий.net == Паводле рэйтынгаў Аналітычнага цэнтра Brand Analytics<ref>[https://blog.br-analytics.ru/?s=sharij.net sharij.net | Результаты поиска | Блог Brand Analуtics — все о бренд мониторинге и социальной аналитике] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170909233207/https://blog.br-analytics.ru/?s=sharij.net |date=9 верасня 2017 }}</ref>, у красавіку 2015 года сайт Шарий.net увайшоў у топ-10 самых цытаваных [[блог]]аў у Рунэце<ref>{{Cite web|url=http://blog.br-analytics.ru/rejting-tsitiruemosti-russkoyazychnyh-blogov-za-noyabr-2016-starye-novye-litsa/|title=Brand Analytics|publisher=blog.br-analytics.ru|accessdate=2017-09-10}}</ref><ref>{{Cite news|title=Сайт Шарий.нет вошел в десятку самых цитируемых русскоязычных блогов|url=http://sharij.net/20749|work=Шарий.net|accessdate=2017-09-10|language=ru-ru}}</ref>. Паводле даных рэйтынгавага агенцтва ZMIYA.COM.UA, па стане на 10 верасня 2017, старонка інтэрнэт-выдання Шарий.net займае 53 месца па папулярнасці сярод украінскіх карыстальнікаў сеткі [[Facebook]]<ref>{{Cite web|url=http://zmiya.com.ua/facebook-people-rating/type-smi|title=Рейтинг аккаунтов в социальной сети Facebook|publisher=zmiya.com.ua|accessdate=2017-09-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171023094818/http://zmiya.com.ua/facebook-people-rating/type-smi|archivedate=23 кастрычніка 2017|url-status=dead}}</ref>. == Ацэнкі == Расійскі журналіст і тэлевядучы [[Уладзімір Познер]], каментуючы дзейнасць Анатоля Шарыя, сказаў, што Анатоль — адзін з тых, хто мае права звацца журналістам, таму што, у адрозненне ад многіх іншых, ён заве рыдлёўку рыдлёўкай<ref>{{Cite web|url=http://pozneronline.ru/2016/10/17233/|title=«Анатолий Шарий, без сомнений, журналист»|publisher=Познер Online|accessdate=2017-09-08}}</ref>: {{пачатак цытаты}}Шарый, без сумневаў, журналіст. Ён дазволіў сабе (і, наколькі я разумею, працягвае дазваляць сабе) пісаць і казаць пра Украіну праўду. Гэта некалі скончылася тым, што яму давялося панесці ногі, і сёння ён змушаны хавацца ад улад гэтай незвычайна дэмакратычнай краіны.{{oq|ru|Шарий, без сомнений, журналист. Он позволил себе (и, насколько я понимаю, продолжает позволять себе) писать и говорить об Украине правду. Это когда-то кончилось тем, что ему пришлось унести ноги, и сегодня он вынужден скрываться от властей этой необыкновенно демократической страны.}}{{канец цытаты}} == Сям’я == Па стане на сакавік 2012 года, жонка Шарыя працавала ў Кіеве рэдактарам у часопісах «Love», «Твоё здоровье», «Твой малыш», «Счастливые родители»<ref name=pres-2012/>.У іх ёсць дачка Кацярына 2011 года нараджэння<ref name="Open" /><ref>{{Youtube|MvtCPjVfkWk|Анатолий Шарий «Частные беседы Юрия Юрина» (8)}}</ref>. У маі 2012 года яны развяліся. 19 лістапада 2013 года на сайце «Медианяня», які публікуе падрабязнасці асабістага жыцця ўкраінскіх журналістаў, з’явілася паведамленне, што Шарый жыве ў Нідэрландах і сабраўся жаніцца — заручыўся з дзяўчынай, якую клічуць Вольга Бандарэнка<ref name=medianana>{{cite web |url=http://mediananny.com/novosti/2302194 |title=Анатолий Шарий собрался жениться |publisher=Медианяня |date=19 ноября 2013 |accessdate=2014-06-05 |archive-date=5 жніўня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140805070916/http://mediananny.com/novosti/2302194 |url-status=dead }}</ref>. Па стане на 2017 год вядома, што яны жанатыя<ref>{{YouTube|wUJdBN6vLtI|Как в Нидерландах педофила ловили}}</ref>. == Узнагароды і прэміі == * Прэмія Міжнароднага конкурсу Yousmi Web-Journalism Awards (2009) * Паводле яго ўласных слоў, на {{нп3|Дзень журналіста Украіны||uk|День журналіста}} (6 чэрвеня 2011 года) Шарый быў узнагароджаны намеснікам міністра МУС Васілём Фарыннікам «за „прафесіяналізм“ і „аб’ектыўнасць“ пры асвятленні працы МУС»<ref name="pres-2011">[http://obozrevatel.com/crime/sharij-myi-ne-boimsya-militsiyu-i-budem-rabotat-dalshe.htm Шарий: мы не боимся милицию и будем работать дальше. 20 июня 2011.]</ref>. * Лаўрэат Міжнароднай літаратурна-медыйнай прэміі імя {{нп3|Алесь Аляксеевіч Бузіна|Алеся Бузіны|uk|Бузина Олесь Олексійович}} ў намінацыі «Блогеры и интернет-издания» (2016) (таксама ўзнагароду атрымала журналіст сайта «Шарий.net» Ірына Лашкевіч)<ref>[http://www.buzina.org/award/2038-premiya-2016.html Лауреаты и дипломанты премии Международного литературно-медийного конкурса имени Олеся Бузины] // Олесь Бузина — Авторский сайт-сообщество</ref><ref>''Светлана Сметанина''. [http://www.russkiymir.ru/publications/205821/?sphrase_id=707805 Премия имени Олеся Бузины: мужество заразительно] «Русский мир», 22.04.2016</ref>. * «Залатая кнопка» ад відэасэрвісу [[YouTube]] за 1 мільён падпісантаў канала (2017). == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://korrespondent.net/user/94861/publication/ Анатоль Шарый у «Я — Корреспондент»] * [http://obozrevatel.com/author/2223.htm Анатоль Шарый у «Обозревателе»] * [http://anatoliyshariy.odnako.org/ Анатоль Шарый у «Однако»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170903074602/http://anatoliyshariy.odnako.org/ |date=3 верасня 2017 }} * {{cite web|url=http://ria-express.com/anatolij-sharij-o-putine-nemtsove-i-svoej-zhizni/|title=Анатолий Шарий о Путине, Немцове и своей жизни|date=10.10.2014|publisher=Риа Экспресс|accessdate=2014-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305225325/http://ria-express.com/anatolij-sharij-o-putine-nemtsove-i-svoej-zhizni/|archivedate=5 сакавіка 2016|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=8pKctyIP-H8|title=Анатолий Шарий. Опасная игра. Специальный репортаж Анны Афанасьевой|date=20.07.2014|publisher=Россия-24|accessdate=2014-10-20}} * [http://www.telekritika.ua/lyudi/2011-08-04/64807/ Анатолий Шарий: «Библия — моя настольная книга»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141224095547/http://www.telekritika.ua/lyudi/2011-08-04/64807/ |date=24 снежня 2014 }} * [http://fakty.ua/135970-amerikanskij-reporter-sovetoval-mne-prosit-politicheskogo-ubezhicsha-v-ssha-ya-otkazalsya-ne-hochu-vyglyadet-trusom Анатолий Шарий: «Мне советовали просить политического убежища в США. Я отказался: не хочу выглядеть трусом…»] // «Факты», 07.07.2011 * [http://fakty.ua/150705-anatolij-sharij-stal-pervym-ukrainskim-zhurnalistom-kotoromu-predostavili-politicheskoe-ubezhicshe-v-evrosoyuz Анатолий Шарий стал первым украинским журналистом, которому предоставили политическое убежище в Евросоюзe] //«Факты», 17.07.2012 * {{cite web|url=http://ria-express.com/anatolij-sharij-o-putine-nemtsove-i-svoej-zhizni/|title=Анатолий Шарий о Путине, Немцове и своей жизни|date=10.10.2014|publisher=Риа Экспресс|accessdate=2014-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305225325/http://ria-express.com/anatolij-sharij-o-putine-nemtsove-i-svoej-zhizni/|archivedate=5 сакавіка 2016|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=8pKctyIP-H8|title=Анатолий Шарий. Опасная игра. Специальный репортаж Анны Афанасьевой|date=20.07.2014|publisher=[[Россия-24]]|accessdate=2014-10-20|ref=Специальный репортаж Анны Афанасьевой}} * {{cite web|url=http://rus.delfi.ee/projects/opinion/ukrainskij-zhurnalist-bezhenec-nevernoe-osveschenie-sobytij-na-ukraine-ugrozhaet-vsem?id=70990967|title=Украинский журналист-беженец: неверное освещение событий на Украине угрожает всем|date=12.03.2015|publisher=rus.DELFI.ee|accessdate=2015-03-13}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шарый Анатоль Анатолевіч}} 8rht4gdet65y0p9y8o0dj9wgjb9unfu 0 216411 5146691 4936846 2026-05-25T21:25:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146691 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя пры нараджэнні = Аляксандр Рыгоравіч Афяроўскі | Жанр = [[раман]], [[дакументальная аповесць]] }} '''Алякса́ндр Рыго́равіч Афяро́ўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[пісьменнік]]<ref>{{cite web|url=http://kapyl.by/znamenit/%D0%BF%D0%B0%D1%8D%D1%82%D1%8B-%D1%96-%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96-%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D0%BB%D1%8C%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B/%D0%B0%D1%84%D1%8F%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87|title=Афяроўскі Аляксандр Рыгоравіч|publisher=Капыльская раённая цэнтральная бібліятэка імя А. Астрэйкі|date=|accessdate=2021-10-02|ref=kap|archive-date=18 верасня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918094645/http://kapyl.by/znamenit/%D0%BF%D0%B0%D1%8D%D1%82%D1%8B-%D1%96-%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96-%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D0%BB%D1%8C%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B/%D0%B0%D1%84%D1%8F%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87|url-status=dead}}</ref>. == Біяграфія == Скончыў факультэт журналістыкі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] (1969). Працаваў старшым рэдактарам на тэлебачанні, загадчыкам рэдакцыі ў [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]], начальнікам кніжнага гандлю [[Белспажыўсаюз]]а, у рэспубліканскіх выдавецтвах («[[Універсітэцкае, выдавецтва|Універсітэцкае]]», «[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]]»). == Творчасць == Пісьменнікам створаны дакументальна-мастацкая аповесць «Святло паўночнага ззяння» (1988), дэтэктыўна-прыгодніцкія раманы «[[Двое на тонкім лёдзе]]» (1998), «[[Феафанія]]» (2001), «[[Анэлін хутар]]» (2007), вершаваная дзіцячая кніга «Заапарк» (1994), зборнік гумарыстычных апавяданняў «Ноч з Юзікам» (1994), навукова-папулярныя кнігі «Яблык» (1995), «Тайны народнай медыцыны» (1993). == Прызнанне == * Член [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] (Мінскае гарадское аддзяленне)<ref>{{cite web|url=http://www.oo-spb.by/ru/otdelenia/minsk.html|title=Минское городское отделение|publisher=[[саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Союз писателей Беларуси]]|accessdate=2021-10-02|ref=oo|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161028101832/http://www.oo-spb.by/ru/otdelenia/minsk.html|archivedate=2016-10-28|lang=ru}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.dic_tst_first?tu=r&name_view=va_all&a_001=BY-NLB-ar3185634&l_siz=20 Аляксандр Рыгоравіч Афяроўскі] Сводный электронный каталог библиотек Беларуси {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Афяроўскі Аляксандр Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] llregwpr1vgm9s8jgzyyh3rq1f0nyx2 0 217442 5146566 4869985 2026-05-25T15:38:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146566 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Марчанка}} {{Асоба}} '''Аляксандр Анатолевіч Марчанка''' (нар. {{ДН|14|1|1979}}, [[Магілёў]]) — беларускі [[акцёр]] [[тэатр]]а і [[кіно]], тэатральны рэжысёр. == Біяграфія == Нарадзіўся 14 студзеня 1979 года ў Магілёве. У 1997 годзе паступіў ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Беларускі дзяржаўны універсітэт культуры і мастацтва]] на спецыяльнасць «Рэжысёр, выкладчык спецыяльных тэатральных дысцыплін» у майстэрню В. Анісенкі, які скончыў ў 2002 годзе. У 2001 годзе атрымаў акадэмічную ступень бакалаўра мастацтваў. З 2000 па 2001 гады працаваў настаўнікам у САШ № 136 г. Мінска, дзе выкладаў музычна-тэатральныя прадметы. Працаваў педагогам-асістэнтам па рэжысуры на курсе [[Валерый Данілавіч Анісенка|Валерыя Анісенкі]]. З 2001 года працаваў акцёрам [[Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі|Рэспубліканскага тэатра беларускай драматургіі]]. З 2008 года працаваў рэжысёрам-пастаноўшчыкам у Цэнтры беларускай драматургіі і рэжысуры. Кіраўнік Цэнтра беларускай драматургіі (2009—2018). Быў адным з куратараў беларуска-нямецкіх тэатральных сустрэч «Пантон» (2010), драматургічнай лабараторыі «Идентификация. Между фактом и фикцией» (сумесна з аб’яднаннем Mit-Ost, Германія), 2011 г. Арганізатар лабараторый для маладых беларускіх драматургаў, 2012—2015 гг. Куратар ад Беларусі «Смотра молодых деятелей театра стран СНГ, Балтии и Грузии», 2010—2012 гг. Куратар лабараторыі «SYPEMEDA» сумесна з вышэйшай школай мастацтваў Берна (Швейцарыя), 2012 г. Куратар сумеснага спектакля па п’есе [[Дзмітрый Багаслаўскі|Дзмітрыя Багаслаўскага]] «Ціхі шэпат сыходзячых крокаў» (Беларусь-Расія-Кыргызстан), рэж. Шаміль Дыйканбаев, 2013 г. Кіраўнік штаба ІІ Маладзёжнага тэатральнага форуму краін СНД, Балтыі і Грузіі, лістапад 2015 г. Выкладчык [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|ЕГУ]]<ref>{{Cite web|url=https://be.ehu.lt/staff/auto-draft-71/|title=Аляксандр Марчанка|website=EHU|access-date=2024-11-11|archive-date=11 лістапада 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241111145843/https://be.ehu.lt/staff/auto-draft-71/|url-status=dead}}</ref>. == Ролі ў тэатры == * «Апошнія», паводле п’есы М.Горкага, рэж. А.Бутакоў — Якаў (дыпломны спектакль) * «Жаніцьба Бялугіна», паводле п’есы М. Астроўскага, рэж. Ю. Сідараў — Сырамятаў (дыпломны спектакль) * 2000 — «Макбет», паводле п’есы [[Шэкспір|У. Шэкспіра]], рэж. В. Анісенка — Макдуф * 2001 — «Балада пра Бландою», паводле С. [[Сяргей Валер’евіч Кавалёў|Кавалёва]], рэж. У. Паржэцкая — Дадон * 2001 — «Рычард», паводле п’есы У. Шэкспіра, рэж. В. Анісенка — Рыверс * 2002 — «Песні ваўка», паводле В. Паніна, рэж. У. Арлоў — Алень * 2002 — "Зона"Х"", паводле А. Карэліна, рэж. С. Гавенка — Стральцоў * 2002 — «Понцій Пілат», паводле А. Курэйчыка, рэж. В. Анісенка — Ісус Назарэй * 2002 — «Хрустальны туфлік», паводле Ш. Перо, Я. Шварца, Т. Габэ, рэж. С. Кавальчык — Саветнік * 2003 — «Каласнікі», паводле А. Шчуцкага, рэж. В. Грыгалюнас, А. Шчуцкі — Джэры * 2005 — «Ганна ў тропіках», паводле Н. Круза, рэж. Д. Бэнкс (ЗША) — Палома * 2005 — «Кароль Лір», паводле у. Шэкспіра, рэж. А. Ішчанка (Расія) — Герцаг Бургундскі * 2000 — «Чорны квадрат», паводле М. [[Максім Клімковіч|Клімковіча]], М. Адамчыка, рэж. А. Гарцуеў — Малевіч * 2003 — «Айбаліт, Бармалей, пра жывёл і Брадвей», паводле У. Аксенкруга, рэж. С. Кавальчык — Кракадзіл, Кот * 2004 — «П’емонцкі звер», паводле А. Курэйчыка, рэж. В. Анісенка — Рыцар Жафрэй * 2005 — «Кабала святош» («Мальер»), паводле М. [[Міхаіл Булгакаў|Булгакава]], рэж. В. Анісенка, С. Кавальчык — Шарль-Варле дэ Лагранж * 2006 — «Шлях у Царград», паводле З. Косціча, рэж. С. Кавальчык — Кланімір, Чорная маска, Сведка «В» * 2008 — «Раман + Юлія», паводле Д. [[Дзіяна Балыка|Балыкі]], рэж. В. Анісенка, К. Тарасава — Танцор на дыскатэцы * 2010 — «Вяртанне галадара», паводле С. Кавалёва, рэж. К. Аверкава — Істота са «свету Кафкі» * «Сляпая зорка», аўтарскі праект М. Рудкоўскага — Псіхолаг === Ролі ў РТБД === * 1997 — «Містэр Розыгрыш», паводле С. Кандрашова, рэж. В. Расстрыжэнкаў — Антон * 2002 — «Чарнобыльская малітва», паводле С. [[Святлана Алексіевіч|Алексіевіч]], рэж. Б. Бусаголь, драматург і каардынатар праграмы — В. Сіманьек (Францыя), рэжысёр — В. Анісенка — Мясцовы жыхар * 2002 — «Адвечная песня», паводле твораў Я. [[Янка Купала|Купалы]], рэж. С. Кавальчык — Салдат * 2006 — «Белы анёл з чорнымі крыламі», паводле Д. Балыкі, рэж. В. Расстрыжэнкаў — Самойлаў * 2009 — «Дзённік паэта» («Інтымны дзённік»), паводле С. Кавалёва, рэж. В. Баркоўскі — Максім, Пётра * 2009 — «Гісторыя двух сабак», паводле Я. Конева, рэж. С. Навуменка — Алег Пятровіч * 2010 — «Адамавы жарты», паводле твораў Ф. [[Францішак Аляхновіч|Аляхновіча]] і Л. Радзевіча, рэж. С.Навуменка — Чорт * 2012 — «Дажыць да прэм’еры», паводле М. Рудкоўскага, рэж. П. Харланчук — Лёша * 2013 — «Раскіданае гняздо», рэж. А. Гарцуеў — Паніч * 2012 — «Ліфт», рэж. Г. Чарнабаева — Ігар, муж * 2012 — «Купала. Кругі раю», рэж. С. Навуменка — Прадстаўнік улады * 2013 — «Ціхі шэпат сыходзячых крокаў», рэж. Ш. Дыйканбаеў — Альберт == Рэжысёрскія работы == * «Ідылія для падзорнай трубы», паводле Т. Ламонавй * «Хлам», паводле М. Дурненкова * 2014 — «Мабыць?» * 2016 — «Гульня без правілаў і з невядомай мэтай» * 2016 — «Опиум» * 2017 — «Беларусь. Дыдактыка» * 2017 — «Anti[gone]» * 2017 — «Границы» == Ролі ў кіно == * 2003 — Бабін яр / ''Бабий Яр'' — Якаб * 2004 — Касі і забівай / ''Коси и забивай'' * 2009 — Цень самурая / ''Тень самурая'' * 2010 — Ілюзія палявання / ''Иллюзия охоты'' * 2011 — Пацалунак Сакрата / ''Поцелуй Сократа'' — Нік * 2011 — Немец / ''Немец'' {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://rtbd.by/akceri/marchanka-alyaksandr-anatolev%D1%96ch.html/ Старонка А. Марчанкі на сайце РТБД] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141003132813/http://rtbd.by/akceri/marchanka-alyaksandr-anatolev%D1%96ch.html |date=3 кастрычніка 2014 }} * [http://www.chatoff.by/minsk/interesting/3334/ Сучасная беларуская драматургія: інтэрв’ю з акцёрам і рэжысёрам А. Марчанкам] * [http://budzma.by/news/alyaksandr-marchanka-kab-zaymacca-masazham-treba-kultyvavac-u-sabye-dabrynyu.html/ Аляксандр Марчанка: «Каб займацца масажам, трэба культываваць у сабе дабрыню»]{{Недаступная спасылка}} {{DEFAULTSORT:Марчанка Аляксандр Анатольевіч}} [[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Беларусі]] jyruu6phnz3elw08lejd1x75r0xqctz 0 217556 5146560 4753057 2026-05-25T15:08:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146560 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пазняк}} {{футбаліст | імя = Аляксандр Пазняк | поўнае імя = Аляксандр Аляксандравіч Пазняк | фатаграфія = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = {{Сцяг|Беларусь}} [[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал]] | нумар = | пазіцыя = [[абаронца (футбол)|абаронца]] | моладзевыя клубы = {{футбольная кар’ера |2000—2009| {{Сцяг|Беларусь||20px}} ДЮСШ Ліда| |2009—2011| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]]| }} | клубы = {{футбольная кар’ера |2011—2016| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]]|60 (0) |2014| {{Арэнда}} {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Ліда|Ліда]]|13 (0) |2017—2018| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]]|10 (0) |2018| {{Арэнда}} {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Гарадзея|Гарадзея]]|26 (1) |2019| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]]|2 (0) |2019—2020| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Гарадзея|Гарадзея]]|30 (1) |2021| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]|3 (0) |2021| {{Сцяг|Паўночная Македонія||20px}} [[ФК Работнічкі Скоп’е|Работнічкі (Скоп’е)]]|17 (0) |2022| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Мінск|Мінск]]|12 (0) |2022| {{Сцяг|Казахстан||20px}} [[ФК Шахцёр Караганда|Шахцёр (Караганда)]]|11 (0) |2023| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]|0 (0) |2023| {{Арэнда}} {{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Кубань Краснадар (2018)|Кубань (Краснадар)]]|6 (0) |2023| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]|11 (0) |2024—| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал (Дзяржынск)]]| }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2013—2016|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-21|Беларусь (да 21)]]|33 (0) |2020|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе|Беларусь]]|1 (0) }} | абнаўленне дадзеных аб клубе = 31 студзеня 2024 | абнаўленне дадзеных аб зборнай = 26 лютага 2020 }} '''Аляксандр Пазняк''' (нар. {{ДН|23|7|1994}}, {{МН|Ліда|ў Лідзе}}) — беларускі [[футбол|футбаліст]], [[абаронца (футбол)|абаронца]] дзяржынскага «[[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенала]]». == Клубная кар’ера == Пачынаў займацца футболам у роднай Лідзе, але першым прафесійным клубам стаў гродзенскі «[[ФК Нёман Гродна|Нёман]]», за дубль якога пачаў гуляць з 2011 года. На наступны год трывала замацаваўся ў дублі, а ў сезоне 2013 ужо пачаў трапляць на лаўку запасных у асноўнай камандзе. У красавіку 2014 года быў аддадзены ў арэнду ў «[[ФК Ліда|Ліду]]»<ref>{{cite web |date = |url = http://by.tribuna.com/football/159135872.html |title = Позняк продолжит карьеру в «Лиде» на правах аренды |website = by.tribuna.com |access-date = |language = ru |archive-date = 4 красавіка 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140404062647/http://by.tribuna.com/football/159135872.html |url-status = dead }}</ref>, якая гуляла ў Першай лізе. У складзе лідскага клуба трывала гуляў у аснове, правёў 13 поўных матчаў. У ліпені 2014 года вярнуўся ў «Нёман»<ref>{{cite web|date = 2014-07-12|url = https://lidanews.by/news/sport/2633news.html |title = Александр Позняк покинул «Лиду» и вернулся в гродненский «Неман» |website = lidanews.by |access-date = 2023-12-09 |language = ru}}</ref>. Пасля вяртання некаторы час гуляў за дубль, а 14 верасня 2014 года дэбютаваў у Вышэйшай лізе ў матчы супраць магілёўскага «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпра]]», адгуляўшы ўсе 90 хвілін на пазіцыі цэнтральнага абаронцы. Пазней стаў трывала трапляць у стартавы склад як цэнтральны, а часам левы абаронца. Сезон 2015 пачаў ужо ў якасці жалезнага іграка асновы. У студзені 2016 года на два гады падоўжыў кантракт з «Нёманам»<ref>{{cite web|date = 2016-01-28|url = https://football.by/news/80818 |title = "Неман" на два года продлил контракты с Позняком и Журневичем |website = football.by |access-date = 2023-12-09 |language = ru}}</ref>. У студзені 2017 года адправіўся на прагляд у салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]», і ў выніку ў лютым 2017 года падпісаў кантракт з гэтым клубам<ref>{{cite web|date = 2017-02-02|url = https://football.by/news/95633 |title = "Шахтер" объявил о подписании Позняка |website = football.by |access-date = 2023-12-09 |language = ru}}</ref>. Сезон 2017 пачынаў у стартавым складзе салігорцаў, але пазней стаў у асноўным заставацца на лаўцы запасных, гуляў таксама за дубль. У студзені 2018 года на правах арэнды далучыўся да «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]»<ref>{{cite web|date = 2018-01-11|url = https://football.by/news/108793 |title = "Городея" официально сообщила об аренде у "Шахтера" Александра Позняка |website = football.by |access-date = 2023-12-09 |language = ru}}</ref>. У гарадзейскай камандзе замацаваўся ў стартавым складзе. У снежні 2018 года па заканчэнні арэнды вярнуўся ў Салігорск<ref>{{cite web|date = 2018-12-06|url = https://www.pressball.by/articles/football/off-season/103428 |title = Близнюк завершил игровую карьеру |website = pressball.by |language = ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217135828/https://www.pressball.by/articles/football/off-season/103428 |archive-date=2022-02-17 |url-status=dead }}</ref>. У студзені 2019 года стала вядома, што абаронца пакідае салігорскі клуб і можна вярнуцца ў «Нёман»<ref>{{cite web|date = 2019-01-10|url = https://www.pressball.by/articles/football/off-season/103672 |title = Максим Володько с тульским “Арсеналом”? |website = pressball.by |language = ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312155421/https://www.pressball.by/articles/football/off-season/103672 |archive-date=2022-03-12 |url-status=dead }}</ref>. У лютым 2019 года пасля прагляду падпісаў двухгадовы кантракт з гродзенскім клубам<ref>{{cite web|date = 2019-02-11|url = https://football.by/news/123167 |title = Позняк вернулся в "Неман" |website = football.by |access-date = 2023-12-09 |language = ru}}</ref>. Аднак, згуляў за асноўную каманду гродзенцаў толькі ў двух матчах, астатні час выступаў за дубль. У ліпені 2019 года па пагадненні бакоў пакінуў «Нёман»<ref>{{cite web|date = 2019-07-18|url = https://football.by/news/129123 |title = "Неман" расторг контракт с Позняком |website = football.by |access-date = 2023-12-09 |language = ru}}</ref> і неўзабаве зноў стаў іграком «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]», падпісаўшы кантракт на 1,5 года<ref>{{cite web|date = 2019-07-19|url = https://football.by/news/129177 |title = Позняк вернулся в "Городею" |website = football.by |access-date = 2023-12-09 |language = ru}}</ref>. У складзе «Гарадзеі» стаў асноўным абаронцам. У лютым 2021 года праходзіў прагляд у казахстанскім «[[ФК Кызыл-Жар|Кызыл-Жары]]», але не падышоў і неўзабаве падпісаў кантракт з брэсцкім «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]»<ref>{{cite web|date = 2021-02-18|url = https://football.by/news/148811 |title = Александр Позняк стал игроком брестского "Динамо" |website = football.by |access-date = 2023-12-09 |language = ru}}</ref>. На полі ў складзе брэсцкай каманды з’яўляўся рэдка, звычайна заставаўся на лаўцы запасных. У ліпені 2021 года пакінуў «Дынама»<ref>{{cite web|date = 2021-07-16|url = https://football.by/news/153688 |title = Брестское "Динамо" расторгло контракт с Позняком |website = football.by |access-date = 2023-12-09 |language = ru}}</ref> і неўзабаве далучыўся да паўночнамакедонскіх «[[ФК Работнічкі Скоп’е|Работнічкаў]]»<ref>{{cite web|date = 2021-07-19|url = https://football.by/news/153811 |title = Позняк перешел в македонский "Работнички" |website = football.by |access-date = 2023-12-09 |language = ru}}</ref>, дзе замацаваўся ў стартавым складзе. У студзені 2022 года пачаў трэніравацца з «[[ФК Мінск|Мінскам]]» і ў лютым афіцыйна стаў іграком сталічнага клуба<ref>{{cite web|date = 2022-02-16|url = https://football.by/news/161353 |title = "Минск" подписал контракт с Позняком |website = football.by |access-date = 2023-12-09 |language = ru}}</ref>. Замацаваўся ў якасці асноўнага абаронца каманды. У чэрвені 2022 года пакінуў «Мінск»<ref>{{cite web|date = 2022-06-30|url = https://football.by/news/165405 |title = Александр Позняк официально покинул "Минск" |website = football.by |access-date = 2023-12-09 |language = ru}}</ref> і неўзабаве падпісаў кантракт з карагандзінскім «[[ФК Шахцёр Караганда|Шахцёрам]]»<ref>{{cite web|date = 2022-07-01|url = https://football.by/news/165458 |title = Позняк подписал контракт с карагандинским "Шахтером" |website = football.by |access-date = 2023-12-09 |language = ru}}</ref>. У студзені 2023 года перайшоў у мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]»<ref>{{cite web|date = 2023-01-11|url = https://football.by/news/171100 |title = Александр Позняк перешел в минское "Динамо" |website = football.by |access-date = 2023-12-09 |language = ru}}</ref>, аднак ужо ў лютым 2023 года быў аддадзены ў арэнду краснадарскай «[[ФК Кубань Краснадар (2018)|Кубані]]» з другога расійскага дывізіёна<ref>{{cite web|date = 2023-02-23|url = https://football.by/news/172260 |title = "Кубань" арендовала Александра Позняка у минского "Динамо" |website = football.by |access-date = 2023-12-09 |language = ru}}</ref>. Пакінуў «Кубань» у чэрвені 2023 года<ref>{{cite web|date = 2023-06-16|url = https://football.by/news/175737 |title = Александр Позняк покинул "Кубань". Его возвращает себе минское "Динамо" |website = football.by |access-date = 2023-12-09 |language = ru}}</ref>, а ў ліпені далучыўся да дынамаўцаў<ref>{{cite web|date = 2023-07-09|url = https://dinamo-minsk.by/blr/pres-centr/naviny/20232/lipen2/alyaksandr-paznyak-vyarnusya-dynama |title = АЛЯКСАНДР ПАЗНЯК ВЯРНУЎСЯ Ў "ДЫНАМА" |work = Афіцыйны сайт мінскага «Дынама» |access-date = 2023-12-09 |language = be}}</ref>. У жніўні 2023 года па ўзаемнай згодзе пакінуў сталічны клуб, так і не згуляўшы за яго ў афіцыйных матчах<ref>{{cite web|date = 2023-08-04|url = https://football.by/news/177361 |title = Минское "Динамо" после подписания Гавриловича рассталось с другим защитником |website = football.by|accessdate = 2023-08-07|language = ru}}</ref>, і стаў іграком брэсцкага «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]»<ref>{{cite web|date = 2023-08-08|url = https://football.by/news/177493 |title = Брестское "Динамо" объявило о подписании Позняка |website = football.by |access-date = 2023-12-09 |language = ru}}</ref>. У снежні 2023 года па пагадненні бакоў пакінуў брэсцкі клуб<ref>{{cite web|date = 2023-12-09|url = https://football.by/news/181649 |title = Трое футболистов покинули брестское "Динамо" |website = football.by |access-date = 2023-12-09 |language = ru}}</ref>. У студзені 2024 года далучыўся да дзяржынскага «[[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенала]]»<ref>{{cite web|date = 2024-01-30|url = https://football.by/news/183385 |title = Экс-защитник "Немана" перешел в дзержинский "Арсенал" |website = football.by |access-date = 2024-01-31 |language = ru}}</ref>. == Міжнародная кар’ера == У 2013—2016 гадах выступаў за [[Моладзевая зборная Беларусі па футболе|моладзевую зборную Беларусі]], дзе з’яўляўся асноўным левым абаронцам. 26 лютага 2020 года дэбютаваў за [[Зборная Беларусі па футболе|нацыянальную зборную Беларусі]] ў таварыскім матчы супраць [[Зборная Балгарыі па футболе|Балгарыі]] (1:0), адгуляўшы ўсе 90 хвілін. == Дасягненні == * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Бр}} Бронзавы прызёр [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]]: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] == Статыстыка выступленняў == {| cellspacing="0" cellpadding="3" style="border:1px solid #AAAAAA;font-size:95%" |-bgcolor="#E4E4E4" !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=70 |Сезон !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=10 |Дывізіён !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=100 |Клуб !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Краіна !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Матчы !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Галы |- align="center" | 2011 || дубль || [[ФК Нёман Гродна|Нёман]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 9 || 1 |- align="center" | 2012 || дубль || [[ФК Нёман Гродна|Нёман]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 26 || 1 |- align="center" | 2013 || дубль || [[ФК Нёман Гродна|Нёман]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 29 || 1 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] (1) || Д2 || [[ФК Ліда|Ліда]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 13 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] (2) || Д1 || [[ФК Нёман Гродна|Нёман]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 10 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] || Д1 || [[ФК Нёман Гродна|Нёман]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 23 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] || Д1 || [[ФК Нёман Гродна|Нёман]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 27 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] || Д1 || [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 10 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] || Д1 || [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 26 || 1 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] (1) || Д1 || [[ФК Нёман Гродна|Нёман]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 2 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] (2) || Д1 || [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 6 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]] || Д1 || [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 24 || 1 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|2021]] (1) || Д1 || [[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 3 || 0 |- align="center" | [[Першая македонская футбольная ліга 2021/22|2021/22]] (1) || Д1 || [[ФК Работнічкі Скоп’е|Работнічкі]] || {{Сцяг|Паўночная Македонія}} || 17 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] (1) || Д1 || [[ФК Мінск|Мінск]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 12 || 0 |- align="center" | [[Казахстанская Прэм’ер-ліга 2022|2022]] (2) || Д1 || [[ФК Шахцёр Караганда|Шахцёр]] || {{Сцяг|Казахстан}} || 11 || 0 |- align="center" | [[Першая ліга Расіі па футболе 2022/2023|2022/23]] (2) || Д2 || [[ФК Кубак Краснадар (2018)|Кубань]] || {{Сцяг|Расія}} || 6 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]] (сяр.) || Д1 || [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 0 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]] (2) || Д1 || [[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 11 || 0 |- align="center" |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{fcneman.by|15}} * {{cite web|url = http://fclida.by/aleksandr-poznyak |title = Позняк Александр |work = Афіцыйны сайт «Ліды» |language = ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716223309/http://fclida.by/aleksandr-poznyak |archive-date=2014-07-16 |url-status=dead }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Арсенал Дзяржынск}} {{DEFAULTSORT:Пазняк Аляксандр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Нёман Гродна]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ліда]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Шахцёр Салігорск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Гарадзея]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Брэст]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Работнічкі Скоп’е]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Шахцёр Караганда]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Кубань Краснадар (2018)]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Арсенал Дзяржынск]] 6gccmtcat3551yp9xjya8x5nop48llv 0 218468 5146564 4408043 2026-05-25T15:25:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146564 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Аляксандр Аляксеевіч Грыцанаў |Арыгінал імя = |Фота = Hrytsanau.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = |Месца працы = |Навуковая ступень = кандыдат філасофскіх навук |Навуковае званне = [[дацэнт]] |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = кіраўнік міжнароднага праекта [[Гуманітарная энцыклапедыя|«Гуманітарная энцыклапедыя»]], філосаф, інтэлектуал, публіцыст |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікітэка = }} {{цёзкі2|Грыцанаў}} '''Алякса́ндр Аляксе́евіч Грыца́наў''' ({{ДН|28|08|1958}}, {{МН|Мінск|}}, [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]] — {{ДС|21|03|2011}}, {{МС|Мінск|}}, [[Беларусь|Рэспубліка Беларусь]]) — беларускі філосаф, сацыёлаг, гісторык, культуролаг, рэлігіязнаўца і публіцыст. Кандыдат філасофскіх навук (1984), [[дацэнт]] (1988). З’яўляўся кіраўніком міжнароднага праекта [[Гуманітарная энцыклапедыя|«Гуманітарная энцыклапедыя»]] [[Мінскае філасофскае кола|Мінскага філасофскага кола]]. == Біяграфія == === Сям’я === Нарадзіўся ў сям’і вайскоўца, бацька быў родам з-пад [[Магілёў|Магiлева]]<ref>Аляксандар Грыцанаў: Змагацца за гонар нашай зямлі // ''Квяткоўскі С.'' Як стаць беларусам. Сто гісторый. — Мн., 2014. — С. 154.</ref>. У А. А. Грыцанава засталіся жонка і дачка<ref name="Свабода">''Студзінская Іна.'' Аляксандар Грыцанаў [Электронны рэсурс] // Радыё «Свабода». — Вэб-сайт радыёстанцыі. — 21.03.2011. — Дата доступу: 02.01.2015. — Рэжым доступу: http://www.svaboda.org/content/transcript/2345142.html, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. === Вучоба === У 1975—1980 гадах вучыўся на [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычным факультэце]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (БДУ), у 1980—1983 гадах — у аспірантуры кафедры філасофіі БДУ. Падчас вучобы ў аспірануты падрыхтаваў дысертацыю на суісканне вучонай ступені кандыдата філасофскіх навук на тэму "Критический анализ буржуазных концепций «среднего класса», але з яе абаронай у Мінску ўзніклі праблемы, і аўтару прыйшлося звяртацца ў ВАК СССР, у выніку чаго праца была паспяхова абаронена ў Маскве ў 1984 годзе<ref name="Памяти Грицанова">[[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|''Абушенко В. Л.'']] Памяти Александра Алексеевича Грицанова // Личность. Культура. Общество. — 2011. — Т. 13. — № 65—66. — С. 350—352. — ISSN 1606-951X.</ref>. Такім чынам, А. А. Грыцанаў стаў самым маладым у СССР кандыдатам філасофскіх навук на той час<ref name="Кто есть кто">Грицанов А. А. [Электронный ресурс] // Belarus Today: «Кто есть кто». — Электронное издание. — 27.11.2003. — Дата доступа: 02.01.2015. — Режим доступа: http://www.belarustoday.info/?pid=515, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. === Выкладчыцкая дзейнасць === У 1983—1988 гадах — выкладчык, у 1988—1996 гадах — [[дацэнт]] БДУ. У 1996—1998 гадах — дацэнт і загадчык кафедры сацыяльных і гуманітарных дысцыплін [[Усходне-Еўрапейскі інстытут бізнесу і права|Усходне-Еўрапейскага недзяржаўнага інстытута бізнесу і права]] (Мінск). У 2001—2002 гадах — дацэнт кафедры філасофіі, сацыялогіі і эканомікі [[Міжнародны дзяржаўны экалагічны ўніверсітэт імя А. Дз. Сахарава|Міжнароднага дзяржаўнага экалагічнага ўніверсітэта ім. А. Д. Сахарава]] (Мінск). Выкладаў у [[Беларускі калегіюм|«Беларускім калегіюме»]]<ref>Лекцыі [Электронны рэсурс] // Беларускі калегіюм. — Вэб-сайт установы. — Дата доступу: 02.01.2015. — Рэжым доступу: http://bk.baj.by/lectures.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141020193017/http://bk.baj.by/lectures.htm |date=20 кастрычніка 2014 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. За час выкладчыцкай дзейнасці чытаў лекцыі, курсы і спецкурсы па розных галінах філасофскіх і сацыялагічных ведаў, псіхааналітычнай культуралогіі (з 1989 года), а таксама рэлігіязнаўству. === Грамадская дзейнасць === Падчас [[Перабудова|перабудовы]] ў 1987—1989 гадах вёў першы ў Беларусі палітычны дыскусійны клуб «Філасофскія чацвяргі» (разам з палітычным дыскусійным клубам «Современник», які ўзначальваў [[Леў Уладзіміравіч Крывіцкі|Л. У. Крывіцкі]]) <ref name="Свабода" /><ref name="Кто есть кто" />. У другой палове 1980-х гадоў прымаў актыўны ўдзел у арганізацыі першых свецкіх сустрэч са служыцелямі царквы, у тым ліку з мітрапалітам [[Філарэт (Вахрамееў)|Філарэтам]]<ref name="Алла">''Грицанова Алла.'' 28 августа Александру Грицанову исполнилось 53 [Электронный ресурс] // «Наше мнение». — Веб-сайт Экспертного сообщества Беларуси. — 28.08.2011. — Дата доступа: 02.01.2015. — Режим доступа: http://nmnby.eu/news/analytics/3261.html, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Браў удзел у арганізацыі выставы вядомага беларускага мастака [[Аляксандр Анатольевіч Ісачоў|А. А. Ісачова]], які знаходзіўся пад забаронай<ref name="Алла" />. Быў ініцыятарам і адным з арганізатараў першага жаночага конкурса прыгажосці ў Мінску<ref name="Алла" />. === Публіцыстычная дзейнасць === Быў карэспандэнтам газеты [[Белорусы и рынок (1990)|«Белорусы и рынок»]], пастаянным калумністам [[Белгазета (1995)|«БелГазеты»]] і аўтарам сайта экспертнай супольнасці Беларусі [[Наше мнение|«Наше мнение»]]<ref name="Памяти Грицанова" />, на пач. 2000-х гадоў меў публікацыі ў газеце [[Советская Белоруссия|«Советская Белоруссия»]]<ref name="Альгерд">''Невяроўскі Альгерд.'' Вядомага публіцыста асудзілі на два гады [Электронны рэсурс] // Радыё «Свабода». — Вэб-сайт радыёстанцыі. — 18.09.2003. — Дата доступу: 02.01.2015. — Рэжым доступу: http://www.svaboda.org/content/article/24850122.html, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Агулам, ёсць аўтарам каля 400 артыкулаў. У пер. пал. 1990-х гадоў часта запрашаўся ў якасці ўдзельніка перадач на [[Беларусь 1|БТ]]<ref name="Алла" />. Актыўна супрацоўнічаў з Міжнародным часопісам сацыяльных і гуманітарных навук «Личность. Культура. Общество» (Масква). === Іншае === У 1998—2001 гадах быў навуковым рэдактарам-кансультантам [[таварыства з абмежаванай адказнасцю]] «Инво-сервис». З 2007 года да самай смерці з’яўляўся нязменным вядучым «Дыскусійнага клуба» на беларускім інтэрнэт-партале OPEN.BY<ref>Дискуссионный клуб [Электронный ресурс] // OPEN.BY. — Интернет-портал. — Дата доступа: 02.01.2014. — Режим доступа: http://dc.open.by {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201025085925/http://dc.open.by/ |date=25 кастрычніка 2020 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. === Крымінальны пераслед === У сяр. 1990-х гадоў займаўся бізнес-праектамі, пад рэалізацыю якіх часцяком пазычаў у знаёмых буйныя сумы грошай. Аднак бізнес не заўсёды быў паспяховым, і чацвёра крэдытораў звярнуліся ў суд, каб спагнаць з А. А. Грыцанава 22 тыс. [[Долар ЗША|долараў ЗША]]. У выніку, у 1997 годзе суд [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кастрычніцкага раёна Мінска]] прызнаў А. А. Грыцанава вінаватым у здзяйсненні [[махлярства]] ў асабліва буйных памерах і прысудзіў пакаранне ў выглядзе трох гадоў пазбаўлення волі ўмоўна без канфіскацыі маёмасці. У 2003 годзе ў суд звярнулася яшчэ адна крэдыторка, якая ў 1995 годзе пазычыла А. А. Грыцанаву 2,5 тыс. долараў ЗША. 18 верасня 2003 года А. А. Грыцанаў быў прысуджаны да двух гадоў пазбаўлення волі з канфіскацыяй маёмасці, але пракуратура вынесла пратэст у сувязі з занадта мяккім рашэннем суда, і 24 мая 2004 года суд [[Маскоўскі раён (Мінск)|Маскоўскага раёна Мінска]] прысудзіў А. А. Грыцанаву чатыры гады пазбаўлення волі ў калоніі строгага рэжыму з канфіскацыяй маёмасці. Адзін год пакарання быў скарочаны па амністыі. Падчас судовага разбіральніцтва А. А. Грыцанаў сваёй віны не прызнаў, абвяргаючы ўсе прад’яўленыя яму абвінавачванні<ref name="Альгерд" /><ref>Бывшего обозревателя «Белорусской газеты» приговорили к четырем годам лишения свободы [Электронный ресурс] // Naviny.by. Белорусские новости. — Интернет-газета БелаПАН. — 26.05.2004. — Дата доступа: 02.01.2015. — Режим доступа: http://naviny.by/rubrics/society/2004/05/26/ic_news_116_252708/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306034455/http://naviny.by/rubrics/society/2004/05/26/ic_news_116_252708/ |date=6 сакавіка 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Пакаранне адбываў у выпраўленча-працоўнай калоніі ў [[Шклоў|Шклове]]<ref name="Памяти Грицанова" />. Выйшаў на волю ўжо ў лістападзе 2004 года<ref>В Минске простились с Александром Грицановым [Электронный ресурс] // Naviny.by. Белорусские новости. — Интернет-газета БелаПАН. — 22.03.2011. — Дата доступа: 02.01.2015. — Режим доступа: http://naviny.by/rubrics/society/2011/03/22/ic_news_116_363795/, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Грицанов Александ Алексеевич [Электронный ресурс] // Форумы TUT.BY. — Интернет-портал TUT.BY. — Дата доступа: 02.01.2015. — Режим доступа: http://forums.tut.by/showthread.php?t=89971&page=2 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305042257/http://forums.tut.by/showthread.php?t=89971&page=2 |date=5 сакавіка 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. == Выдавецкая дзейнасць == З кан. 1990-х гадоў займаўся выключна выдавецкімі праектамі, быў кіраўніком (галоўным рэдактарам і саставіцелем) найбуйнейшага ў [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] міжнароднага праекта [[Гуманітарная энцыклапедыя|«Гуманітарная энцыклапедыя»]] [[Мінскае філасофскае кола|Мінскага філасофскага кола]], а таксама кніжных серый: «Мыслители ХХ столетия», «Религии мира» і «Тайны посвященных». == Навуковыя інтарэсы == Цягам жыцця цікавіўся шырокім спектрам гістарычных, псіхалагічных і псіхааналітычных, сацыялагічных, філасофскіх, рэлігіяведчых і эзатэрычных пытанняў. <big>'''Гісторыя'''</big> З’яўляючыся гісторыкам па адукацыі, цікавіўся савецкай [[гісторыя]]й. Для першага выдання «Новейшего философского словаря» (1998) ім была напісана падборка артыкулаў, прысвечаных рэаліям савецкай гісторыі, а адным з апошніх рэалізаваных праектаў стала кніга «Научный антикоммунизм и антифашизм: популярный компендиум» (2010). <big>'''Псіхааналіз'''</big> Яшчэ ў бытнасць студэнтам пачаў спецыялізавацца ў галіне [[псіхааналіз]]у (пад кір. [[Віктар Іванавіч Аўчарэнка|В. І. Аўчарэнкі]]). Браў удзел у распрацоўцы канцэпцыі [[сацыялагічны псіхалагізм|сацыялагічнага псіхалагізму]]. Сумесна з В. І. Аўчарэнкам на мяжы 1990-х гадоў выдаў дзве манаграфіі, звязаныя з псіхааналізам (сацыялагічным псіхалагізмам): «Социологический психологизм. Критический анализ» (1990) і «Человек и отчуждение» (1991). Садзейнічаў публікацыі першага рускамоўнага «Психоаналитического глоссария» (1994), напісаў прадмову да яго. Адным з апошніх рэалізаваных праектаў было выданне «Психоанализ: новейшая энциклопедия» (2010). <big>'''Сацыялогія'''</big> Дысертацыйнае даследаванне было выканана па сацыялагічнай тэме: "Критический анализ буржуазных концепций «среднего класса» (1983). У 2003 годзе пабачыла свет праца «Социология. Энциклопедия», перавыдадзеная з некаторымі ўдакладненнямі і выпраўленнямі ў 2010 годзе як «Новейший социологический словарь». <big>'''Філасофія'''</big> Напрацаванае ў «Новейшем философском словаре» (1998) атрымала далейшае развіццё як у наступных двух перавыданнях (2001, 2003), так і ў выданнях: «Постмодернизм. Энциклопедия» (2001), «Всемирная энциклопедия: Философия» (2001), «История философии: Энциклопедия» (2002), «Всемирная энциклопедия: Философия ХХ век» (2002), «Новейший философский словарь. Постмодернизм» (2007) і г.д. У межах серыі навуковых біяграфій «Мыслители ХХ века» паспеў падрыхтаваць і апублікаваць 12 кніг (з іх 1 кніга — аўтарская і 4 кнігі — напісаныя ў суаўтарсте); астатнія 6 кніг засталіся на розных стадыях рэдакцыйнай падрыхтоўкі да публікацыі<ref name="Энциклопедист">Энциклопедист, философ, эрудит. Памяти Александра Грицанова [Электронный ресурс] // «Наше мнение». — Веб-сайт Экспертного сообщества Беларуси. — 29.04.2011. — Дата доступа: 02.01.2015. — Режим доступа: http://nmnby.eu/news/analytics/3127.html, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. <big>'''Рэлігіязнаўства'''</big> У 2006 годзе пабачыла свет 9-томная серыя «Религии мира» (перавыдадзена ў 2009—2011 годах), у якой 7 кніг былі напісаныя А. А. Грыцанавым ці пры яго непасрэдным удзеле<ref name="Энциклопедист" />. У наступным 2007 годзе выдаў працу «Религия: Энциклопедия», якую рыхтаваў да перавыдання ў 2011 годзе. <big>'''Эзатэрыка'''</big> Таксама цікавіўся пытаннямі эзатэрыкі: пад яго рэдакцыяй у 2002 годзе выйшаў том «Эзотеризм. Энциклопедия», а ў межах запушчанай у 2009 годзе 18-томнай серыі «Тайны посвященных» толькі некалькі кніг былі ім напісаныя з дапамогай суаўтараў, а астатнія — аднаасобна<ref name="Энциклопедист" />. == Смерць == А. А. Грыцанаў перанёс [[інсульт]] і хварэў на [[цукровы дыябет]]. Памёр у ноч на {{ДС|21|03|2011}} года ў Мінскай гарадской клінічнай бальніцы № 5. Развітанне з нябожчыкам адбылося 22 сакавіка. Пасля крэмацыі ён быў пахаваны на [[Усходнія могілкі|Маскоўскіх могілках]]<ref>В Минске умер философ Александр Грицанов [Электронный ресурс] // Naviny.by. Белорусские новости. — Интернет-газета БелаПАН. — 21.03.2011. — Дата доступа: 02.01.2015. — Режим доступа: http://naviny.by/rubrics/society/2011/03/21/ic_news_116_363687/, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. == Бібліяграфія == З’яўляўся саставіцелем і рэдактарам 13 энцыклапедый і слоўнікаў, аўтарам і суаўтарам больш за 20 кніг і манаграфій, аўтарам больш за 2000 навуковых артыкулаў на рускай, беларускай, англійскай і польскай мовах — па праблемах філасофіі, сацыялогіі, гісторыі, паліталогіі, культуралогіі, рэлігіязнаўства, псіхалогіі і па розным пытанням класічнага і сучаснага псіхааналізу. === Кнігі === * Анни Безант. — Мн., 2010. — ISBN 978-985-17-0119-9 (у суаўт. з С. М. Скрабцом). * Ауробиндо Гхош. — Мн., 2010. — ISBN 978-985-17-0121-2 (у суаўт. з К. А. Станкевіч). * Елена Блаватская. — Мн., 2010. — ISBN 978-985-17-0118-2 (у суаўт. з А. І. Мярцалавай). * Рене Генон. — Мн., 2010. — ISBN 978-985-17-0120-5 (у суаўт. з А. У. Філіповічам). * Научный антикоммунизм и антифашизм: популярный компендиум. — Мн., 2010. — ISBN 978-985-6868-33-0 (у суаўт. з А. Я. Тарасам). * Александр Богданов. — Мн., 2009. — ISBN 978-985-489-952-7 (у суаўт. з Т. С. Процькай). * Карлос Кастанеда. — Мн., 2009. — ISBN 978-985-489-911-4 (у суаўт. з [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|У. Л. Абушэнкам]] і А. А. Грыцанавым). * Пауло Коэльо. — Мн., 2009. — ISBN 978-985-489-912-1 (у суаўт. з А. І. Мярцалавай, Л. І. Чыкарэлі- Мярцалавай). * Ричард Бах. — Мн., 2009. — ISBN 978-985-489-910-7 (у суаўт. з А. І. Мярцалавай). * Рудольф Штейнер. — Мн., 2009. — ISBN 978-985-489-913-8. * Жак Деррида. — Мн., 2008. — ISBN 978-985-489-773-8 (у суаўт. з А. М. Гурко). * Жан Бодрийяр. — Мн., 2008. — ISBN 978-985-489-772-1 (у суаўт. з [[Мікалай Леанідавіч Кацук|М. Л. Кацуком]]). * Жиль Делёз. — Мн., 2008. — ISBN 978-985-489-774-5. * Мишель Фуко. — Мн., 2008. — ISBN 978-985-489-775-2 (у суаўт. з [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|У. Л. Абушэнкам]]). * Индуизм. — Мн., 2006. — ISBN 985-489-457-6 (у суаўт. з [[Таццяна Герардаўна Румянцава|Т. Г. Румянцавай]]). * Протестантство. — Мн., 2006. — ISBN 985-489-454-1 (у суаўт. з У. М. Сямёнавай). * Католичество. — Мн., 2006. — ISBN 985-489-453-3; 2-е изд. — Мн., 2009. — ISBN 978-985-489-906-0. * Христианство. — Мн., 2006. — ISBN 985-489-456-8. * Язычество. — Мн., 2006. — ISBN 985-489-452-5; 2-е изд. — Мн., 2009. — ISBN 978-985-489-909-1 (у суаўт. з А. У. Філіповічам). * Человек и отчуждение. — Мн., 1991. — ISBN 5-339-00586-0 (у суаўт. з [[Віктар Іванавіч Аўчарэнка|В. І. Аўчарэнкам]]). * Социологический психологизм. Критический анализ. — Мн., 1990. — ISBN 5-339-00449-X (у суаўт. з [[Віктар Іванавіч Аўчарэнка|В. І. Аўчарэнкам]]). === Энцыклапедыі і слоўнікі === * Новейший социологический словарь. — Мн., 2010. — ISBN 978-985-17-0020-8 (Саст., старш. рэд. кал. і суаўт.). * Психоанализ: новейшая энциклопедия. — Мн., 2010. — ISBN 978-985-17-0016-1 (Саст., навук. рэд. і суаўт.). * Новейший философский словарь. Постмодернизм. — Мн., 2007. — ISBN 978-985-14-1318-4 (Саст., гал. навук. рэд. і суаўт.). * Религия: Энциклопедия. — Мн., 2007. — ISBN 985-489-355-3 (Саст., навук. рэд. і суаўт.). * Новейший философский словарь: 3-е изд., исправ. — Мн., 2003. — ISBN 985-428-636-3 (Саст., гал. навук. рэд. і суаўт.). * Социология: Энциклопедия. — Мн., 2003. — ISBN 985-428-619-3 (Саст., старш. рэд. кал. і суаўт.). * Всемирная энциклопедия: Философия ХХ век. — М.—Мн., 2002. — ISBN 5-17-012653-0 (Саст., гал. навук. рэд. і суаўт.). * История философии: Энциклопедия. — Мн., 2002. — ISBN 985-6656-20-6; ISBN 985-428-461-1 (Саст., гал. навук. рэд. і суаўт.). * Эзотеризм. Энциклопедия. — Мн., 2002. — ISBN 985-6656-73-7; ISBN 985-428-548-0 (Саст., гал. рэд. і суаўт.). * Всемирная энциклопедия: Философия. — М.—Мн., 2001. — ISBN 5-17-007278-3 (Саст., гал. навук. рэд. і суаўт.). * Новейший философский словарь: 2-е изд., перераб. и доп. — Мн., 2001. — ISBN 985-6656-06-0; ISBN 985-428-431-X (Саст., гал. навук. рэд. і суаўт.). * Постмодернизм. Энциклопедия. — Мн., 2001. — ISBN 985-6656-05-2; ISBN 985-428-430-1 (Саст., навук. рэд. і суаўт.). * Новейший философский словарь. — Мн., 1998. — ISBN 985-6235-17-0 (Саст., гал. навук. рэд. і суаўт.). === Навучальныя дапаможнікі === * Современная западная философия: Учебное пособие. — Мн., 2000. — ISBN 985-06-0596-0; Мн., 2009. — ISBN 978-985-489-940-4 (Навук. рэд. і суаўт.). * История социологии: Учебное пособие: 2-е изд., перераб. и доп. — Мн., 1997. — ISBN 985-06-0270-8 (Навук. рэд. і суаўт.). * История социологии: Учебное пособие. — Мн., 1993. — ISBN 5-339-00828-2 (Навук. рэд. і суаўт.). === Артыкулы === * Феномен «малых сообществ»: от культурологической майевтики к дисциплинарной культурологи // Личность. Культура. Общество. — 2011. — Т. 13. — Вып. 2(63—64). — С. 301—307. * Идентичность человека: прорыв в трехмерное пространство описаний // Вопросы социальной теории. — 2010. — Т. 4. / Под ред. ''Ю. М. Резника'' и ''М. В. Тлостановой''. — М., 2010. — С. 506—508. * Наука: инновации, имитация, деградация // Белорусский ежегодник-2009. Сборник обзорных и аналитических материалов по развитию ситуации в Республике Беларусь в 2009 г. — Мн., 2010. — С. 183—191. — ISSN 1822-4091. * О книге В. В. Федорова «Теории электорального поведения» // Личность. Культура. Общество. — 2010. — Т. 12. — Вып. 4(59—60). — С. 423—429. * О книге Т. Адорно «Введение в социологию» // Личность. Культура. Общество. — 2010. — Т. 12. — Вып. 3 (57—58). — С. 426—440. * От культуры к метакультуре: из тени в свет // Личность. Культура. Общество. — 2010. — Т. 12. — Вып. 1(53—54). — С. 117—122. * Персональная рефлексия по поводу симпозиума // Вопросы социальной теории. — 2010. — Т. 4. / Под ред. ''Ю. М. Резника'' и ''М. В. Тлостановой''. — М., 2010. — С. 520—522. * Последний из могикан (заметки о статьях К. Х. Момджяна) // Личность. Культура. Общество. — 2010. — Т. 12. — Вып. 2 (55—56). — С. 93—99. * Тоталитарная личность: актуализация идентичности // Вопросы социальной теории. — 2010. — Т. 4 / Под ред. ''Ю. М. Резника'' и ''М. В. Тлостановой''. — М., 2010. — С. 326—343. * Человек и его идентичность в современной культурологи // Вопросы социальной теории. — 2010. — Т. 4 / Под ред. ''Ю. М. Резника'' и ''М. В. Тлостановой''. — М., 2010. — С. 111—127. * Белорусская наука: опережающее отставание // Белорусский ежегодник-2008. Сборник обзорных и аналитических материалов по развитию ситуации в Республике Беларусь в 2008 г. — Мн., 2009. — С. 201—210. — ISSN 1822-4091. * Журнал как субъект культуры // Личность. Культура. Общество. — 2009. — Т. 11. — Вып. 3(50). — С. 641—644. * Концепт «гражданское общество»: постмодернистская перспектива // Гражданское общество: теория и практика: Ежегодник. 2008—2009. — Вып. 2—3 / Под ред. ''Г. Н. Григорьева'' и ''Ю. М. Резника''. — М.—Чебоксары, 2009. — С. 52—65. * Социальное обаяние постмодернизма // Личность. Культура. Общество. — 2009. — Т. 11. — Вып. 3(50). — С. 692—696. * Отзыв на статью В. И. Разумова и В. П. Сизикова «Специфика объекта и метода социальной теории» // Личность. Культура. Общество.— 2008. — Т. 10. — Вып. 3—4(42—43). — С. 117—120. * Переосмысление человека и социальности в постмодернистской философии // Спектр антропологических учений: Вып. 2. — М., 2008. — С. 33—51. — ISBN 978-5-9540-0121-1. * Социальная реальность: осмысление основных парадигм // Вопросы социальной теории: Научный альманах. — 2008. — Т. II. — Вып. 1(2). — Социальная реальность: концепции и методология исследований / Под ред. ''Ю. М. Резника''. — М., 2008. — С. 133—147. — ISBN 5-901493-12-5. * Bolshevism and fascism, totalitarianism and authoritarianism: similarities and differences of the system // Communism — to the international tribunal. — Vilnius, 2008. — P. 206—224. * Большевизм и фашизм, тоталитаризм и авторитаризм: системные сходства и различия // Репрессивная политика советской власти в Беларуси: Сб. научн. раб. — Вып. 1. — Мн., 2007. — С. 59—77. * Цивилизационный и национальный дискурс большевизма: стратегии и мифы // Репрессивная политика советской власти в Беларуси: Сб. научн. раб. — Вып. 3. — Мн., 2007. — С. 40—51. * Эволюция отечественной социальной теории: от парадигмальности монистического типа к рамочной модели // Вопросы социальной теории: Научный альманах. — 2007. — Т. I. — Вып. 1. — Философские и научные основания современной социальной теории / Под ред. ''Ю. М. Резника''. — М., 2007. — С. 123—140 (у суаўт. з [[Таццяна Герардаўна Румянцава|Т. Г. Румянцавай]]). * Гарбачоў, убачаны з постмадэрну // ARCHE. — 2005. — № 5(39). * Разброд і хістанні афіцыйнай навукі // ARCHE. — 2005. — № 4(38). {{зноскі}} == Асноўныя крыніцы == # [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|''Абушенко В. Л.'']] Памяти Александра Алексеевича Грицанова // Личность. Культура. Общество. — 2011. — Т. 13. — № 65—66. — С. 350—352. — ISSN 1606-951X. # Грицанов А. А. [Электронный ресурс] // Belarus Today: «Кто есть кто». — Электронное издание. — 27.11.2003. — Дата доступа: 02.01.2015. — Режим доступа: http://www.belarustoday.info/?pid=515, свободный. — Загл. с экрана. # Грицанов Александр Алексеевич [Электронный ресурс] // Персоналии белорусской социологии. — Электронный справочник. — 02.05.2009. — Дата доступа: 02.01.2015. — Режим доступа: http://soc-by.livejournal.com/31730.html, свободный. — Загл. с экрана. # ''Юрко А. Б.'' Грицанов Александр Алексеевич // Социология. Энциклопедия / Сост. ''А. А. Грицанов'' и др. — Мн., 2003 [Электронный ресурс] // Национальная энциклопедическая служба России. — Дата доступа: 02.01.2015. — Режим доступа: http://voluntary.ru/dictionary/568/word/gricanov-aleksandr-aleksevich {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120418192517/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/gricanov-aleksandr-aleksevich |date=18 красавіка 2012 }}, свободный. — Загл. с экрана. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грыцанаў Аляксандр Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі царквы Беларусі]] lump8hjaxhfgets584yg3z5nljkh227 0 225972 5146900 4917503 2026-05-26T11:36:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146900 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст | імя = Андрэ Шурле | поўнае імя = Андрэ Шурле | выява = | апісанне выявы = | мянушка = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Германія}} | рост = | вага = | пазіцыя = [[Нападнік (футбол)|нападнік]] | цяперашні клуб = | нумар = | маладзёжныя клубы = {{футбольная кар’ера |1996—2006|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Людвігсгафенер|Людвігсгафенер]]| |2006—2009|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Майнц 05|Майнц 05]]|}} | клубы = {{футбольная кар’ера |2009—2011|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Майнц 05|Майнц 05]]|66 (20) |2011—2013|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Баер 04|Баер 04]]|65 (18) |2013—2015|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Чэлсі|Чэлсі]]|44 (11) |2015—2016|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Вольфсбург|Вольфсбург]]|43 (10) |2016—2020|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Барусія Дортмунд|Барусія (Дортмунд)]]|33 (3) |2018—2019|{{Арэнда}} {{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Фулхэм|Фулхэм]]|24 (6) |2019—2020|{{Арэнда}} {{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Спартак Масква|Спартак (Масква)]]|13 (1) }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2008—2009|{{Сцяг|Германія||20px}} [[Юнацкая зборная Германіі па футболе, да 19 гадоў|Германія (да 19)]]|11 (10) |2009—2010|{{Сцяг|Германія||20px}} [[Маладзёжная зборная Германіі па футболе|Германія (да 21)]]|5 (5) |2010—2017|{{Сцяг|Германія||20px}} [[Зборная Германіі па футболе|Германія]]|57 (22) }} |медалі = {{турнір|[[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па футболе 2014|Бразілія 2014]]}} {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|Польшча/Украіна 2012]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016|Францыя 2016]]}} |абнаўленне даных пра клуб = 18 ліпеня 2020 |абнаўленне даных пра зборную = 7 ліпеня 2019 }} '''А́ндрэ Шу́рле''' ({{lang-de|André Schürrle}}; нар. {{ДН|6|11|1990}}, [[Людвігсгафен-на-Райне]], [[Германія]]) — [[Германія|нямецкі]] футбаліст, нападнік. Ігрок [[зборная Германіі па футболе|нацыянальнай зборнай Германіі]] (2010—2017). == Кар’ера == === «Майнц 05» === Упершыню выйшаў на поле ў якасці іграка асноўнай каманды [[ФК Майнц|«Майнц 05»]] 8 жніўня 2009 года ў матчы супраць [[ФК Баер Леверкузен|«Баера»]], які скончыўся з лікам 2:2. Свае першыя два галы забіў 19 верасня таго ж года ў матчы супраць [[ФК Бохум|«Бохума»]]. Дзякуючы дублю Шурле «Майнц», прайграючы па ходу матча 1:2, атрымаў перамогу з лікам 3:2. Ледзь пазней на тым жа тыдні Шурле падпісаў прафесійны кантракт з клубам. Паводле выніках таго сезона ён забіў 5 галоў і аддаў 3 галавыя перадачы. === «Баер» === У верасні 2010 года Шурле падпісаў з [[леверкузен]]скім [[ФК Баер Леверкузен|«Баерам»]] дагавор тэрмінам да 30 ліпеня 2016 года. Сума трансферу склала каля 8 млн еўра. === «Чэлсі» === [[Файл:André Schürrle v Roma 2013.jpg|thumb|200px|злева|Андрэ ў складзе «Чэлсі»]] 18 красавіка 2013 года было абвешчана, што дырэктар «Баера» [[Рудзі Фёлер]] паехаў у [[Лондан]], каб правесці перамовы з [[ФК Чэлсі|«Чэлсі»]] на трансфер Шурле, аднак сума пераходу яшчэ не была ўзгоднена<ref>[http://www1.skysports.com/football/news/11668/8650869/German-side-Bayer-Leverkusen-confirm-talks-in-London-about-Andre-Schurrle German side Bayer Leverkusen confirm talks in London about Andre Schurrle]. skysports.com.</ref>. 13 чэрвеня 2013 года «Чэлсі» пацвердзіў, што яны дасягнулі пагаднення з Леверкузенам да пераходу Андрэ<ref>[http://www.chelseafc.com/news-article/article/3208938/title/agreement-reached-for-transfer-of-andre-schurrle Agreement reached for transfer of Andre Schurrle]. chelseafc.com.</ref>. 18 жніўня 2013 года Шурле дэбютаваў у складзе «Чэлсі», выйшаўшы на 67-й хвіліне на замену [[Кевін дэ Бройнэ|Кевіну дэ Бройнэ]] ў матчы [[Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-лігі]] супраць [[ФК Хал Сіці|«Хал Сіці»]], які скончыўся з лікам 2:0 на карысць лонданцаў. Першы гол іграка за новую каманду прыйшоўся на хатнюю перамогу 2:1 над [[ФК Манчэстэр Сіці|«Манчэстэр Сіці»]] 27 кастрычніка 2013 года<ref>[http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/premier-league/10407601/Chelsea-2-Manchester-City-1-match-report.html Chelsea 2 Manchester City 1: match report]. The Telegraph.</ref>. 1 сакавіка 2014 года Шурле забіў свой першы хет-трык у англійскім клубе, у выязным матчы супраць [[ФК Фулхэм|«Фулхэма»]], які скончыўся з лікам 1:3<ref>[http://www1.skysports.com/football/live/match/287558/report Andre Schurrle’s hat-trick sees Chelsea beat Fulham 3-1]. Sky Sports News</ref>. Падчас сваёй кар’еры ў лонданскім клубе Андрэ амаль заўсёды пачанаў матч з лаўцы запасных ігракоў. === «Вольфсбург» === 2 лютага 2015 года Шурле быў прадстаўлены як навак клуба [[ФК Вольфсбург|«Вольфсбург»]], які на той момант займаў 2 радок у [[Чэмпіянат Германіі па футболе|чэмпіянаце Германіі]]. Паводле звестак сума трансферу склала 22 мільёнаў фунтаў стэрлінгаў<ref>[http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/31087979 Andre Schurrle: Chelsea forward completes £22m Wolfsburg move]. BBC.</ref>. === «Барусія» Дортмунд === 22 ліпеня 2016 года было абвешчана аб пераходе Шурле ў склад дортмундскай [[ФК Барусія Дортмунд|«Барусіі»]]<ref>[http://by.tribuna.com/football/1042270966.html Дортмундская «Боруссия» объявила о переходе Шюррле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160724055148/http://by.tribuna.com/football/1042270966.html |date=24 ліпеня 2016 }}. by.tribuna.com.</ref>. У ліпені 2018 года перайшоў у [[ФК Фулхэм|«Фулхэм»]] у двухгадовую арэнду<ref>[https://by.tribuna.com/football/1065552426.html «Фулхэм» арендовал Шюррле у «Боруссии» на два сезона]. by.tribuna.com.</ref>. Аднак, павыніках сезона 2018/19 «Фулхэм» страціў месца ў Прэм’ер-лізе, пасля чаго Шурле вярнуўся ў «Барусію». У ліпені 2019 года быў арандаваны маскоўскім [[ФК Спартак Масква|«Спартаком»]]<ref>[https://by.tribuna.com/football/1076754691.html «Спартак» арендовал Шюррле с правом выкупа]. by.tribuna.com.</ref>. У чэрвені 2020 года, пасля таго як маскоўскі клуб адмовіўся выкупаць іграка, вярнуўся з арэнды ў дортмундскі клуб, аднак у ліпені 2020 года разарваў кантракт з «Барусіяй»<ref>[https://by.tribuna.com/football/1086978068.html «Боруссия» расторгла контракт с Шюррле]. by.tribuna.com.</ref> і неўзабаве абвясціў аб завяршэнні кар’еры<ref>[https://by.tribuna.com/football/1087046710.html Шюррле в 29 лет завершил карьеру игрока]. by.tribuna.com.</ref>. == Міжнародная кар’ера == У лістападзе 2010 года Шурле быў прызваны ў склад нацыянальнай [[Зборная Германіі па футболе|зборнай Германіі]]<ref>[http://www.independent.co.uk/sport/football/international/l246w-caps-germanys-rising-stars-2130556.html Löw caps Germany’s rising stars]. The Independent.</ref>. Дэбютаваў у таварыскім матчы супраць [[Зборная Швецыі па футболе|зборнай Швецыі]], выйшаўшына замену на 79-й хвіліне. Андрэ Шурле і [[Марыа Гётцэ]] з’яўляюцца першымі ігракамі нацыянальнай, якія нарадзіліся ўжо ў аб’яднанай Германіі<ref>[http://soccernet.espn.go.com/preview?id=299387&cc=5739 Kazakhs seek damage limitation against Germany]. ESPN Soccernet.</ref>. На [[чэмпіянат свету па футболе 2014|чэмпіянаце свету 2014]] Андрэ зрабіў галявую перадачу на Марыа Гётцэ, які забіў пераможны гол у браму аргенцінскага брамніка [[Серхіа Рамера]] ў фінальным матчы турніра. == Дасягненні == '''«Вольфсбург»''': * Уладальнік [[Кубак Германіі па футболе|Кубка Германіі]]: 2015 * Уладальнік [[Суперкубак Германіі па футболе|Суперкубка Германіі]]: 2015 '''«Барусія» Дортмунд''': * Уладальнік [[Кубак Германіі па футболе|Кубка Германіі]]: 2017 '''Германія''': * [[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіён свету]]: [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.andre-schuerrle.de/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210124134047/http://www.andre-schuerrle.de/ |date=24 студзеня 2021 }} * {{спасылкі-футбаліст}} * {{fussballdaten|ID=schuerrleandre}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Германія|1}} |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Германіі |Склад зборнай Германіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2012 |Склад зборнай Германіі па футболе на чэмпіянаце свету 2014 |Склад зборнай Германіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2016 }} {{DEFAULTSORT:Шурле Андрэ}} [[Катэгорыя:Футбалісты Германіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Германіі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Спартак Масква]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Фулхэм]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Барусія Дортмунд]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Вольфсбург]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Чэлсі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Баер 04]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Майнц 05]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе]] 3nm4ki82no1r26xtek7v2rhnkstblxl 0 227651 5146693 5117495 2026-05-25T21:41:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146693 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Аляксандр Сафронавіч Доўбік''' ({{ВД-Прэамбула}}) — праваабаронца, [[Палітычныя зняволеныя|палітычны вязень]] у СССР, настаўнік. == Біяграфія == Нарадзіўся 6 ліпеня 1921 года ў х. Сеніца [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай губерні]]. Дзед Яўтроп Іванавіч быў асуджаны ў 1933 годзе на тры гады зняволення, у 1937 годзе паўторна арыштаваны і ў 1938 годзе расстраляны. Бацька Сафрон Яўтропавіч, які ўцёк у 1920-я гады ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]], быў арыштаваны ў [[Клецк]]у ў 1939 годзе і расстраляны ў 1940 годзе. Маці Зося Усцінаўна ў 1930-я гады была выслана ў [[Караганда|Караганду]] (Казахская ССР), куды і выехалі за ёй у 1937 годзе Аляксандр Доўбік з сястрой Ганнай. Паступіў на вучобу ў Горны тэхнікум, праз 2 гады перавёўся на курсы падрыхтоўкі настаўнікаў для няпоўных сярэдніх школ пры Карагандзінскім педагагічным інстытуце, якія скончыў у 1940 годзе. [[16 верасня]] [[1940]] года мабілізаваны. Служыў на караблях Чарнаморскага флоту. Паранены, кантужаны. Выехаў да маці ў Казахскую ССР. Працаваў у калгасе. У чэрвені [[1943]] года зноў мабілізаваны. Служыў на Чорным і Балтыйскім морах. Пасля дэмабілізацыі з ВМФ у снежні [[1945]] года вярнуўся ў [[БССР]]. З 1946 па 1947 працаваў настаўнікам у [[Вялікія Жухавічы|Жухавіцкай]] няпоўнай школе [[Мірскі раён|Мірскага раёна]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]], з 1947 года настаўнічаў у [[Вялікая Мядзвядка|Мядзвядскай]] няпоўнай школе [[Мірскі раён|Мірскага раёна]]. У 1950 годзе завочна скончыў [[Баранавіцкі настаўніцкі інстытут]]. З 1954 года — загадчык навучальнай часткі пачатковай школы ў вёсцы [[Радунь (Карэліцкі раён)|Радунь]] [[Карэліцкі раён|Карэліцкага раёна]] Гродзенскай вобласці, пазней стаў яе дырэктарам. Быў жанаты, гадаваў дваіх дзяцей. У лістападзе — снежні 1956 года паспрабаваў праз амбасады ў Маскве накіраваць лісты [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнту ЗША]] [[Д. Эйзенхаўэр]]у, [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|прэм’ер-міністру Вялікабрытаніі]] [[Энтані Ідэн|Э. Ідэну]] і прэм’ер-міністру [[Індыя|Індыі]] [[Джавахарлал Нэру|Дж. Нэру]]. У гэтых лістах ён крытыкаваў камуністычную партыю і [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|М. Хрушчова]], называў імёны вядомых яму ахвяр рэжыма, прасіў звярнуць увагу, што СССР з’яўляецца сябрам [[ААН]], а «дэкларацыю арганізацыі па правах чалавека не выконвае». У ліпені 1957 года накіраваў ананімны ліст [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|В. Молатаву]] ў яго падтрымку (у чэрвені Молатаў быў зняты з усіх пасад за спробу змясціць Хрушчова)<ref>58-10. Надзорные производства прокуратуры СССР по делам об антисоветской агитации и пропаганде. Аннотированный каталог. Март 1953—1991. Москва, 1999. С. 486.</ref>. Лісты былі перахопленыя [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі|КДБ]]. Арыштаваны [[15 кастрычніка]] [[1958]] года. 22 лістапада 1958 года асуджаны Гродзенскім абласным судом за «антысавецкую агітацыю і прапаганду» (частка «а» артыкула 72 КК БССР) да 10 гадоў папраўча-працоўнага лагера. Этапаваны ў Дубраўлаг (Мардоўская АССР). Пастановай Прэзідыўма Вярхоўнага суда БССР ад 17 ліпеня 1959 г. тэрмін зніжаны да 5 год<ref>[http://lists.memo.ru/ База данных «Жертвы политического террора в СССР»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190331114659/http://lists.memo.ru/ |date=31 сакавіка 2019 }}.</ref>. Вызвалены 15 кастрычніка 1963 года. Працаваў настаўнікам у Навагрудскім раёне. Неаднаразова зазнаваў ціск з боку спецслужбаў СССР. У [[1972]] годзе вымушаны звольніцца з працы. Працаваў у калгасе, на сваёй гаспадарцы. Рэабілітаваны [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўным Судом Рэспублікі Беларусь]] [[20 снежня]] [[1991]] года. Асабістая справа Д. № п-13359 захоўваецца ў архіве УКДБ Гродзенскай вобласці. У 1990-я гады ўдзельнічаў у грамадска-палітычнай дзейнасці. Быў дэлегатам 1 з’езду [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|ТБМ]]. У 1994 годзе ўвайшоў у [[Партыя БНФ|БНФ]], агітаваў за [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]] на прэзідэнцкіх выбарах. Абіраўся старшынём Карэліцкай раённай суполкі Беларускай асацыяцыі ахвяраў палітычных рэпрэсій (БААПР), быў сябрам Рады БААПР. Выяўленыя ім імёны ахвяр палітычных рэпрэсій увайшлі ў кнігу «Памяць» Карэліцкага раёна. У гэты час жыў у вёсцы Уша Карэліцкага раёна. Са студзеня 2003 года пасля цяжкай хваробы і траўмы жыў у Жухавіцкім доме-інтэрнаце для састарэлых і інвалідаў. Аўтар мемуараў. Памёр 30 сакавіка 2015 года. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Грыбоўскі Ю., Дзярновіч А. Доўбік Аляксандр // [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=9487 Нонканфармізм у Беларусі: 1953—1985. Даведнік. Т. 1. Мінск, 2004]. С. 72-73. * [http://www.marakou.by/by/davedniki/repres_nastaunik/tom-iv-kniga-i/index_23674.html Доўбік Аляксандр Сафронавіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211026220002/http://www.marakou.by/by/davedniki/repres_nastaunik/tom-iv-kniga-i/index_23674.html |date=26 кастрычніка 2021 }} // Маракоў, Леанід. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Том IV. Рэпрэсаваныя Настаўнікі. Кніга I. Мінск, 2007. == Спасылкі == * [http://www.svaboda.org/content/article/26940644.html Памёр Аляксандр Доўбік, беларускі праваабаронца часоў Хрушчова] {{DEFAULTSORT:Доўбік Аляксандр Сафронавіч}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Палітвязні]] [[Катэгорыя:Праваабаронцы]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Дысідэнты Беларусі]] g4gne7ss3mho3tbbyrrq00e2jttom59 0 231350 5146885 5114281 2026-05-26T11:11:16Z CommonsDelinker 151 Replacing NIXONSandshah.gif with [[File:Mohammad_Reza_Pahlavi,_Shah_of_Iran,_President_Richard_Nixon,_and_Mrs._Nixon_Entering_a_State_Dinner_in_the_White_House_-_DPLA_-_c6c601044eaa77ccda01fc308c036537.gif]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] 5146885 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Махамед Рэза́ Пехлеві́''' ({{ДН|26|10|1919}} — {{ДС|27|7|1980}}) — трыццаць пяты і апошні [[шах]] [[Іран]]а з [[1941]] па [[1979]] з дынастыі [[Пехлеві]]<ref name="IC">[http://www.iranchamber.com/history/mohammad_rezashah/mohammad_rezashah.php Iranian Chamber Society. History of Iran. Mohammad Reza Shah Pahlavi.]</ref>. Пры Махамедзе Рэза Пехлеві ўзмацнілася вестэрнізацыя Ірана, былі зроблены крокі ў бок раўнапраўя жанчын, што выклікала апазіцыю шырокіх народных мас і мусульманскага [[шыіты|шыіцкага]] духавенства. Сам шах спрабаваў парваць з многімі ісламскімі традыцыямі, нават увёў ненадоўга летазлічэнне не ад [[хіджра|хіджры]], а ад пачатку дынастыі [[Ахеменіды|Ахеменідаў]] (1976 год ад Ражства Хрыстова быў абвешчаны ім замест 1355 года хіджры 2595 годам шахіншахскай улады); неўзабаве, аднак, ён быў вымушаны адмяніць гэта непапулярнае новаўвядзенне. У [[1973]] годзе ў Іране быў усталяваны аўтарытарны аднапартыйны рэжым, усім грамадзянам было загадана належаць да кіруючай партыі, а ўсе іншыя грамадскія аб’яднанні былі забаронены; была заснавана таксама тайная паліцыя. [[Ісламская рэвалюцыя ў Іране|Ісламская рэвалюцыя 1979 года]] зрынула шаха, які быў вымушаны пакінуць краіну і памёр у выгнанні ў [[Каір]]ы ў наступным годзе. На хвалі рэакцыі супраць рэформ апошніх шахаў да ўлады прыйшлі ісламскія [[фундаменталізм|фундаменталісты]] на чале з аяталой [[Рухала Мусаві Хамейні|Хамейні]]. == Біяграфія == Махамед Рэза нарадзіўся [[26 кастрычніка]] [[1919]] года ў Тэгеране ў сям’і палкоўніка [[Рэза Пехлеві|Рэзы-хана]], у той час камандзіра [[Персідская казачая брыгада|Персідскай казачай брыгады]], а пазней — галоўнакамандуючага іранскімі ўзброенымі сіламі і ваеннага міністра. У канцы [[1925]] года Рэза-хан зрынуў [[Султан Ахмад-шах|Ахмед-шаха Каджара]] і абвясціў сябе шахам Ірана, прыняўшы для сваёй дынастыі прозвішча [[Пехлеві]]. У [[1925]]—[[1930]] гадах Махамед Рэза Пехлеві вучыўся ў Персідскім кадэцкім корпусе, затым у школе-пансіёне [[Institut Le Rosey]] у [[Швейцарыя|Швейцарыі]], у [[1936]]—[[1938]] гадах — у афіцэрскім вучылішчы ў Тэгеране<ref name="IC"/>. == Другая сусветная вайна і пачатак кіравання == У верасні [[1941]] года, пасля акупацыі Ірана англійскімі і савецкімі войскамі і адрачэння і ссылкі свайго бацькі [[Рэза Пехлеві|Рэзы Пехлеві]], Махамед Рэза Пехлеві быў абвешчаны шахіншахам Ірана і разам з урадам выказаў жаданне супрацоўнічаць з [[Вялікабрытанія]]й і [[СССР]], падпісаўшы з імі ў [[1942]] годзе саюзны дагавор. [[9 верасня]] [[1943]] года шах сваім указам абвясціў вайну нацысцкай [[Трэці Рэйх|Германіі]]. У [[1946]] годзе [[Савецкая армія|савецкія войскі]] былі выведзены з поўначы Ірана. Спачатку шах мала ўмешваўся ў кіраванне краінай, урад быў падсправаздачны меджлісу. Сам шах лічыўся нявопытным і нерашучым кіраўніком. Становішча стала змяняцца пасля няўдалага замаху на шаха, здзейсненага [[4 лютага]] [[1949]] года. Падчас наведвання шахам урачыстай цырымоніі ў Тэгеранскім універсітэце ў яго з адлегласці трох метраў выстраліў Фахр-Арай, але шах быў толькі лёгка паранены ў шчаку. Фахр-Арай быў застрэлены на месцы афіцэрамі. У Іране было ўведзена ваеннае становішча. [[Народная партыя Ірана]], да якой належаў забойца, была абвешчана па-за законам, адбыліся арышты апазіцыйных дзеячаў. У [[1949]] годзе Устаноўчы сход ухваліў змены ў канстытуцыі, падаўшы шаху шырэйшыя паўнамоцтвы ў кіраванні дзяржавай, уключаючы права распускаць меджліс. == Палітычны крызіс пачатку 1950-х гадоў == {{main|Пераварот у Іране, 1953}} Пасля Другой сусветнай вайны разгарэлася вострая барацьба за ўплыў у Іране паміж Вялікабрытаніяй, якая займала там дамінуючае становішча, і ЗША, якія імкнуліся выцесніць яе. Пачаліся перамовы пра падзел прыбыткаў Англа-Іранскай нафтавай кампаніі паміж брытанскімі акцыянерамі і Іранам. У той жа час у Іране пачаліся заклікі да нацыяналізацыі нафтавай прамысловасці. У сакавіку [[1951]] года прэм’ер-міністр [[Хадж Алі Размара|Алі Размара]] выказаўся супраць нацыяналізацыі, праз чатыры дні ён быў застрэлены пры выхадзе з мячэці. У красавіку [[1951]] года шах прызначыў прэм’ер-міністрам [[Махамед Масаддык|Махамеда Масаддыка]] які выступаў за нацыяналізацыю, а [[1 мая]] падпісаў закон аб нацыяналізацыі Англа-Іранскай нафтавай кампаніі, пасля таго як ён быў аднагалосна прыняты меджлісам. Пасля нацыяналізацыі здабыча нафты практычна спынілася з-за ад’езду брытанскіх спецыялістаў і ўведзенага Брытаніяй нафтавага эмбарга. [[16 ліпеня]] [[1952]] года, пасля таго як [[Махамед Масаддык|Масаддык]] запатрабаваў для сябе надзвычайных паўнамоцтваў і падпарадкавання яму арміі, шах адправіў яго ў адстаўку. Гэта выклікала ўсеагульны страйк і паўстанне ў Тэгеране. [[22 ліпеня]] [[1952]] года шах быў вымушаны зноў прызначыць Масаддыка прэм’ер-міністрам. У кастрычніку [[1952]] года ўрад Масаддыка разарваў адносіны з Англіяй. У лютым [[1953]] года [[Махамед Масаддык|Масаддык]] прапанаваў шаху пакінуць Іран, заявіўшы, што манарх павінен валадарыць, а не кіраваць. У той жа час брытанцам удалося дамагчыся амерыканскай падтрымкі ў звяржэнні Масаддыка, пагадзіўшыся на падзел нафтавых прыбыткаў з імі. Планаваны пераварот атрымаў назву [[Аперацыя Аякс]]. [[16 жніўня|16]] — [[18 жніўня]] шах знаходзіўся ў часовым выгнанні ў [[Багдад]]зе ([[Ірак]]), [[18 жніўня|18]] — [[22 жніўня]] — у [[Рым]]е ([[Італія]]). У жніўні [[1953]] года звязаныя з тронам ваенныя на чале з генералам Ф. Захедзі пры англа-амерыканскай падтрымцы здзейснілі дзяржаўны пераварот і зрынулі ўрад Нацыянальнага фронту Масаддыка. З тых часоў у рукі шаха фактычна перайшла ўся паўната ўлады ў краіне. [[19 верасня]] [[1954]] года ўрад Ірана падпісаў пагадненне з [[Міжнародны нафтавы кансорцыум|Міжнародным нафтавым кансорцыумам]] (ухвалена меджлісам 21 кастрычніка). Паводле гэтага пагаднення 95 % акцый Міжнароднага нафтавага кансорцыума (скарочана МНК) належыць 8 кампаніям: 40 % у былой АІНК, пераназванай у «[[BP|British Petroleum]]»; 14 % у англа-галандскай «[[Royal Dutch Shell]]»; 35 % у амерыканскай «вялікай пяцёркі» («Стандарт ойл оф Нью-Джэрсі», «Сокані мобіл ойл», «Стандарт ойл оф Каліфорніа», «Тэксака», «Галф ойл карпарэйшн») і 6 % — у французскай «Кампані франсез дэ петроль». Іран атрымліваў 50 % чыстага прыбытку. Тэрмін дзеяння пагаднення вызначаны на 25 гадоў — да канца [[1979]] года з наступным падаўжэннем да [[1994]] года. Пагадненне фактычна ліквідавала пастанову [[1951]] года пра нацыяналізацыю нафтавай прамысловасці. У [[1957]] годзе — пры садзейнічанні ЦРУ і Масада была створана тайная палітычная паліцыя [[САВАК]]. == Знешняя палітыка Ірана == [[Выява:Mohammad Reza Pahlavi, Shah of Iran, President Richard Nixon, and Mrs. Nixon Entering a State Dinner in the White House - DPLA - c6c601044eaa77ccda01fc308c036537.gif|thumb|230px|Махамед Рэза Пехлеві і прэзідэнт ЗША [[Рычард Ніксан]] з Патрысіяй Ніксан.]] [[Выява:Ghassem Rezai With Shah.jpg|thumb|230px|Шах у палацы Ніяваран.]] === 1950-я гады === [[11 кастрычніка]] [[1955]] года Іран далучыўся да [[Арганізацыя Цэнтральнага Дагавора|багдадскага пакту]]. У [[1957]] годзе Іран абвясціў сваёй тэрыторыяй [[Бахрэйн]], які быў калоніяй Вялікабрытаніі. У [[1971]] годзе, пасля правядзення ў Бахрэйне рэферэндуму, на якім большасць насельніцтва выказалася за незалежнасць ад Вялікабрытаніі, але і супраць уваходжання ў склад Ірана, было створана новая дзяржава, з якім Іран усталяваў дыпламатычныя адносіны. === 1960-я і 1970-я гады === У [[1960-я|1960-х]] і [[1970-я|1970-х гадах]] у знешняй палітыцы Ірана адбыліся істотныя змены і з’явіліся прынцыпова новыя яе кірункі. Па-першае, шах рэзка пашырыў маштабы эканамічнага супрацоўніцтва з сацыялістычнымі краінамі. Гэта было абумоўлена нежаданнем Захаду садзейнічаць будаўніцтву базавых галін прамысловасці Ірана; схаднейшымі ўмовамі знешнеэканамічнага супрацоўніцтва з СЭУ; імкненнем Тэгерана да выгоднага балансавання паміж дзвюма супрацьстаялымі сістэмамі, што дазваляла праводзіць больш самастойную знешнюю палітыку; спробай забяспечыць Ірану тылы на яго паўночных межах на выпадак узнікнення канфлікту ў раёне Персідскага заліва; надзеямі нейтралізаваць уплыў Багдада на фарміраванне савецкай палітыкі на Сярэднім Усходзе. Асноўным аб’ектам савецка-іранскага супрацоўніцтва стаў Ісфаханскі металургічны камбінат. Важнае значэнне для абедзвюх краін мела «ўгода стагоддзя» пра пастаўку па Трансіранскім газаправодзе іранскага газу ў Закаўказзе і аналагічнай колькасці сібірскага газу ў Заходнюю Еўропу па ірана-еўрапейскіх кантрактах, што адкрыла Тэгерану «акно ў Еўропу». Паралельна савецка-іранскаму супрацоўніцтву развіваліся сувязі Ірана з краінамі Усходняй Еўропы, асабліва з Румыніяй, якая мела занадта вялікія для яе магутнасці па вытворчасці нафтаздабываючага абсталявання. [[Выява:Standard of the Shahanshah of Iran.svg|thumb|left|200px|Імператарскі Штандар Шаха Ар’ямехра]] Па-другое, Тэгеран прыняў актыўны ўдзел у стварэнні [[АПЕК]] і барацьбе нафтаздабываючых краін за ўсталяванне раўнапраўных адносін з прамыслова развітымі краінамі [[Заходні свет|Захаду]] і перш за ўсё, за павышэнне коштаў на нафту і павелічэнне адлічэнняў за права яе здабычы. У [[1973]] годзе ўся маёмасць МНК была перададзена Іранскай нацыянальнай нафтавай кампаніі (ІННК) з гарантыяй паставак нафты ў распараджэнне МНК на працягу 20 гадоў і адлічэння апошняй на карысць Тэгерана 60 % сумы прыбыткаў. У выніку павышэння коштаў на нафту і адлічэнняў ад МНК на карысць ІННК нафтавыя даходы Ірана выраслі з 2,4 млрд дол. у [[1972]] годзе да 20 млрд у [[1974]] годзе. Па-трэцяе, у знешняй палітыцы шаха з’яўляюцца не толькі праімперыялістычныя, але і імперыялістычныя рысы, падмацаваныя імклівым ростам ваеннага патэнцыялу Ірана (ваенныя расходы за [[1970-я]] гады выраслі ў 20 разоў), планамі ўсталявання кантролю Ірана над «газавай бочкай» планеты — Персідскім залівам, што паставіла б сусветную капіталістычную эканоміку ў пэўную залежнасць ад Тэгерана. Стварыўшы наймацнейшы ў свеце флот на паветранай падушцы, самую дасканалую ў трэцім свеце ракетную сістэму ППА, пераўзыходзячы па ВПС і верталётнаму парку ўсіх членаў [[НАТА]], акрамя ЗША, Іран дамагаўся поўнага кантролю над найважнейшай транспартнай нафтавай артэрыяй свету — Армузскім пралівам. Дамагаючыся прысутнасці на іншым беразе Праліва, Шах умяшаўся ва ўнутраны канфлікт у Амане і паслаў свае войскі супраць партызанскага руху ў гэтым султанаце. З астатнімі арабскімі дзяржавамі ў Тэгерана склаліся напружаныя адносіны. Шах прыкладаў вялікія высілкі да падтрымання дружалюбных адносін з [[Пакістан]]ам і [[Афганістан]]ам, паколькі асцерагаўся сепаратызму белуджаў. [[Выява:Pahlavi Coronation.png|thumb|left|<center>Шах карануе імператрыцу [[Фарах Пехлеві|Фарах]] на цырымоніі каранацыі ў [[1967]] годзе.</center>]] [[1 снежня]] [[1971]] года, пасля вываду англійскіх войскаў з Персідскага заліва і ўтварэння [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] іранскія войскі занялі тры астравы ў [[Армузскі праліў|Армузскім праліве]]: [[Абу-Муса]], [[Тамбэ Базорг]] і [[Тамбэ Кучэк]] пад маркай, што гэтыя астравы былі да прыходу англічан іранскай тэрыторыяй (англа-іранскія перамовы і пратэсты некаторых арабскіх краін з гэтай нагоды працягваліся да кастрычніка [[1972]] года). Шах падтрымліваў манархіі [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]]. Падчас грамадзянскай вайны ў [[Емен]]е ([[1962]]—[[1970]]) Іран аказваў падтрымку манархістам. Падобная палітыка праводзілася ў Амане, куды ў [[1973]] годзе быў адпраўлены экспедыцыйны корпус, які адыграў важную ролю ў прыгнечанні там антыманархічнага партызанскага руху ў правінцыі [[Дафар]]. Шах падтрымліваў дружалюбныя адносіны з Савецкім Саюзам. Махамед Рэза тройчы наведваў СССР у [[1956]], [[1965]] і [[1972]] гадах. У [[1963]], [[1966]] і [[1972]] гадах паміж СССР і Іранам былі заключаны пагадненні аб супрацоўніцтве ў эканамічнай і тэхнічнай сферы, будаўніцтве розных прамысловых аб’ектаў і да т.п. Махамед Рэза быў першым з мусульманскіх лідараў, які ўсталяваў дыпламатычныя адносіны з [[Ізраіль|Ізраілем]], што выкарыстоўвала радыкальнае мусульманскае духавенства для крытыкі шаха як «памочніка палітыкі сіяністаў». Досыць напружаныя адносіны захоўваліся з Іракам. У [[1975]] годзе было падпісана [[Алжырскае пагадненне, 1975|Алжырскае пагадненне]] з [[Садам Хусейн|Садамам Хусейнам]]. Канфлікт, аднак, перайшоў у адкрытую вайну толькі пасля звяржэння шаха, калі рэвалюцыя і рэпрэсіі саслабілі іранскую армію настолькі, што [[Садам Хусейн]] вырашыўся напасці на Іран. == Унутраная палітыка шаха і серыя радыкальных рэформ == [[Выява:WhiteRevolution.jpg|thumb|Шах размяркоўвае зямельныя ўчасткі.]] У [[1963]] годзе шах распачаў буйную праграму радыкальных эканамічных і сацыяльных рэформ, якая атрымала назву «[[Белая рэвалюцыя]]». Першапачаткова праграма складалася з 6 пунктаў, пасля да іх было дададзена яшчэ 13. Праграма складалася з зямельнай рэформы, падчас якой урад, выкарыстоўваючы даходы ад экспарту нафты, выкупляў зямельныя ўчасткі ў памешчыкаў і прадаваў іх сялянам, якія апрацоўвалі іх, па кошце на 30 % ніжэйшым за рыначны ў растэрміноўку. Да [[1970]] года зямлю атрымалі 1,2 млн сялянскіх сем’яў (каля паловы ўсіх іранскіх сялян). Былі нацыяналізаваны лясы і пашы. Разгарнулася індустрыялізацыя, пры садзейнічанні дзяржавы будаваліся сучасныя металургічныя, машынабудаўнічыя, нафтахімічныя, аўтамабілебудаўнічыя, суднабудаўнічыя і самалётабудаўнічыя прадпрыемствы. У той жа час частка дзяржаўных прадпрыемстваў была прыватызавана з распаўсюджваннем праграм удзелу рабочых у прыбыткі. Радыкальныя рэформы выклікалі апазіцыю шырокіх народных мас і мусульманскага шыіцкага духавенства. Сам шах спрабаваў парваць з многімі ісламскімі традыцыямі, нават увёў ненадоўга летазлічэнне не ад хіджры, а ад пачатку дынастыі Ахеменідаў (1976 год быў абвешчаны ім замест 1355 года хіджры 2535 годам шахіншахскай улады); неўзабаве ён быў вымушаны адмяніць гэта непапулярнае новаўвядзенне. У [[1973]] годзе ў Іране быў усталяваны аўтарытарны аднапартыйны рэжым, усім грамадзянам было загадана належаць да кіруючай партыі, а ўсе іншыя грамадскія аб’яднанні забаронены. == Выгнанне і смерць шаха == Ісламская рэвалюцыя [[1979]] года ў Іране зрынула шаха, і ён пакінуў краіну. На хвалі рэакцыі супраць рэформ апошніх шахаў да ўлады прыйшлі ісламскія фундаменталісты на чале з аяталай Хамейні. Першапачаткова Махамед Рэза накіраваўся ў Егіпет, затым жыў у выгнанні ў Марока, на Багамах і ў Мексіцы. Ісламскія ўлады Ірана патрабавалі яго выдачы, тым часам стан здароўя былога манарха пагоршыўся. У яго была выяўлена [[няходжкінская лімфома]]. Прыбыццё Махамеда Рэзы на лячэнне ў ЗША выклікала ў лістападзе [[1979]] года [[Захоп амерыканскіх закладнікаў у Іране|захоп мусульманскімі экстрэмістамі амерыканскага пасольства ў Іране]] і востры міжнародны крызіс. Зрынуты шах пакінуў ЗША і перабраўся ў Панаму, а затым ізноў у Егіпет, дзе яму была аказана тэрміновая медыцынская дапамога, у тым ліку [[спленэктамія]], выкананая доктарам [[Майкл Эліс Дэбейкі|Майклам Дэбейкі]]<ref>''Kent Demaret'', [http://www.people.com/people/archive/article/0,,20076289,00.html Dr. Michael Debakey Describes the Shah’s Surgery and Predicts a Long Life for Him] // People. — April 21, 1980 Vol. 13 №. 16</ref>, але ўсё ж памёр ад ускладненняў [[Макраглабулінемія Вальдэнстрэма|макраглабулінеміі Вальдэнстрэма]] (тып няходжкінскай лімфомы) [[27 ліпеня]] [[1980]] года, ва ўзросце 60 гадоў. Прэзідэнт Егіпта [[Анвар Садат]] абвясціў нацыянальную жалобу і распарадзіўся правесці дзяржаўныя пахаванні<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,921924,00.html Shah’s Flight] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130825233219/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,921924,00.html |date=25 жніўня 2013 }} // TIME. Mar. 31, 1980</ref>. У жалобным шэсці праз Каір побач з сям’ёй Пехлеві прынялі ўдзел Анвараў Садат, [[Рычард Мілхаўз Ніксан|Рычард Ніксан]] і [[Канстанцін II (кароль Грэцыі)|Канстанцін II, кароль Грэцыі]]<ref>''Erich Wiedemann'', Welch ein hoheitsvoller Trotzkopf // Der Spiegel vom 4.</ref>. Пахаваны апошні шахіншах Ірана ў каірскай мячэці ар-Рыфаі побач са шваграм — перадапошнім каралём Егіпта і Судана [[Фарук I|Фарукам I]]. [[Выява:Tomb of Mohammad Reza Pahlavi 2.jpg|thumb|Месца спачыну Махамеда Рэзы Пехлеві ў каірскай мячэці ар-Рыфаі]] Цікава, што знаходзячыся ў выгнанні, Махамед Рэза спадзяваўся атрымаць прытулак у Англіі. Англійская каралева лічыла, што Брытанія не павінна адмаўляць яму ў гэтым, улічваючы яго шматгадовую падтрымку брытанскіх інтарэсаў на Блізкім Усходзе. Прэм’ер-міністр [[Маргарэт Тэтчэр]] спагадліва адклікалася пра шаха, які, паводле яе меркавання, быў «надзейным і карысным сябрам Вялікабрытаніі». Аднак калегіяй [[Форын Офіс]] было вырашана, што дазволіць яму пасяліцца ў Англіі было б палітычна няправільна, таму што гэта акажа негатыўны ўплыў на брытанскія адносіны з новай ісламскай рэспублікай. На былога брытанскага пасла ў Іране [[Дэніс Райт|Дэніса Райта]] была ўскладзена асаблівая місія — сустрэцца інкогніта на адным з Багамскіх астравоў з шахам і пераканаць яго прыняць рашэнне брытанскага ўрада (урад Тэтчэр не жадаў апынуцца ў сітуацыі, калі шаху прыйшлося б адмаўляць ва ўездзе на мяжы), — з чым Дэніс Райт паспяхова справіўся. Нішто не магло развеяць горкае расчараванне шаха ў сувязі з гэтым<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1490427/Sir-Denis-Wright.html][http://www.independent.co.uk/news/obituaries/sir-denis-wright-493602.html]</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/news/2005/may/23/guardianobituaries.politics Дэніс Райт: чалавек, якога Тэтчэр паслала сказаць шаху трымацца далей]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/12/091230_iran_secret_files.shtml BBC Russian — У свеце — Лондан пабаяўся прыняць зрынутага шаха Ірана<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref>. == Сям’я == Быў жанаты тройчы. Яго першай жонкай была егіпецкая прынцэса [[Фаўзія Фуад|Фаўзія]], дачка караля [[Егіпет|Егіпта]] [[Фуад I|Фуада I]]. Другая жонка Махамеда Рэзы, [[Сарая Ісфандзіяры-Бахціяры]] (напалову нямецкага паходжання), была адной з самых вядомых жанчын свайго часу. З першымі дзвюма жонкамі шах развёўся, таму што не меў ад іх сыноў. У шаха і яго першай жонкі Фаўзіі была дачка [[Шахназ Пехлеві|Шахназ]]. Трэцяя жонка шаха, [[Фарах Пехлеві|Фарах Дыба]], азербайджанка з [[Тэбрыз]]а, якая нарадзіла яму дваіх сыноў і дзвюх дочак, была каранавана як [[шахбану]] (імператрыца) Ірана ў [[1967]] годзе. Яго старэйшы сын [[Рэза Кір Пехлеві]], названы ў гонар цара [[Кір II Вялікі|Кіра Персідскага]], пасля смерці бацькі з’яўляецца главой дому Пехлеві і спадчыннікам неіснуючага іранскага шахскага трона. Малодшы сын [[Алі Рэза Пехлеві]] скончыў жыццё самагубствам [[4 студзеня]] [[2011]] года выстралам са стрэльбы ў сваім доме ў Бостане. == Узнагароды == * {{Сцягафікацыя|Іран|1964}} — Вялікая стужка [[Ордэн Кароны Персіі|ордэна Кароны Персіі]] (1926) * {{Сцягафікацыя|Іран|1964}} — Вялікі ланцуг [[Ордэн Пехлеві|ордэна Пехлеві]] (1932) * {{Сцягафікацыя|Іран|1964}} — [[Ордэн Зульфікара|Ордэн Зульфікара 1 ступені]] * {{Сцягафікацыя|Іран|1910}} — [[Памятны знак «Трэцяга эсфанада»]] * {{Сцягафікацыя|Егіпет|1922}} — Ланцуг [[Ордэн Мухамеда Алі|ордэна Мухамеда Алі]] (1939) * {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} — Рыцар Вялікага крыжа [[Ордэн Лазні|ордэна Лазні]] (GCB) (1942) * {{Сцягафікацыя|Чэхаславакія}} — Вялікі крыж [[Ордэн Белага льва|ордэна Белага льва]] (1943) * {{Сцягафікацыя|Францыя}} — [[Ваенны крыж, Францыя|Ваенны крыж з пальмавай галіной]] (1945) * {{Сцягафікацыя|Кітайская Рэспубліка}} — [[Ордэн Добразычлівых аблокаў|Вялікая стужка спецыяльнага класа ордэна Добразычлівых аблокаў]] (1946) * {{Сцягафікацыя|ЗША|1912}} — [[Ордэн «Легіён Пашаны»]] ступені галоўнакамандуючага (1947) * {{Сцягафікацыя|Ватыкан}} — Рыцар [[Ордэн Залатой шпоры|ордэна Залатой шпоры]] (1948) * {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} — [[Каралеўскі Віктарыянскі ордэн|Каралеўскі Віктарыянскі ланцуг]] (RVC) (1948) * {{Сцягафікацыя|Іран|1964}} — Grand Cordon of the Order of the Zulfiqar (1949) * {{Сцягафікацыя|Іарданія}} — Ланцуг [[Ордэн Хусейна ібн Алі|ордэна Хусейна ібн Алі]] (1949) * {{Сцягафікацыя|Іарданія}} — Вялікая стужка [[Ордэн Адраджэння, Іарданія|ордэна Адраджэння]] (1949) * {{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія|1938}} — [[Ордэн караля Абдэль-Азіза]] 1 ступені (1955) * {{Сцягафікацыя|Германія}} — Вялікі крыж [[Ордэн «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»|ордэна «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германіяй» спецыяльнага класа]] (1955) * {{Сцягафікацыя|Ліван}} — Вялікая стужка [[Ордэн Заслуг, Ліван|ордэна Заслуг]] (1956) * {{Сцягафікацыя|Іспанія|1945}} — Вялікі ланцуг [[Ордэн Ярма і стрэл|ордэна Ярма і стрэл]] (1957) * {{Сцягафікацыя|Італія}} — Вялікі крыж дэкараваны вялікі стужкай [[Ордэн «За заслугі перад Італьянскай Рэспублікай»|ордэна «За заслугі перад Італьянскай Рэспублікай»]] (1957) * {{Сцягафікацыя|Лівія|1951}} — Ланцуг [[Ордэн Ідрыса I|ордэна Ідрыса I]] (1958) * {{Сцягафікацыя|Японія}} — Ланцуг [[Вышэйшы ордэн Хрызантэмы|ордэна Хрызантэмы]] (1958) * {{Сцягафікацыя|Аўстрыя}} — [[Ганаровы знак За заслугі перад Аўстрыйскай Рэспублікай|Вялікая зорка Пашаны]] (1958) * {{Сцягафікацыя|Данія}} — Рыцар [[Ордэн Слана|ордэна Слана]] (1959) * {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}} — Вялікі крыж [[Ордэн Нідэрландскага льва|ордэна Нідэрландскага льва]] (1959) * {{Сцягафікацыя|Пакістан}} — [[Ордэн «Нішан-е-Пакістан»|Ордэн Пакістана]] 1 класа (1959) * {{Сцягафікацыя|Непал}} — [[Ордэн Аясві Раянья]] (1960) * {{Сцягафікацыя|Грэцыя|1828}} — Вялікі крыж [[Ордэн Збавіцеля|ордэна Збавіцеля]] (1960) * {{Сцягафікацыя|Бельгія}} — Вялікі крыж [[Ордэн Леапольда I|ордэна Леапольда I]] (1960) * {{Сцягафікацыя|Нарвегія}} — Вялікі крыж на ланцугу [[Ордэн Святога Олафа|ордэна святога Олафа]] (1961) * {{Сцягафікацыя|Эфіопія|1897}} — Вялікі ланцуг [[Ордэн Саламона|ордэна Саламона]] (1964) * {{Сцягафікацыя|Афганістан|1930}} — Вялікая стужка [[Ордэн Сонца, Афганістан|ордэна Сонца]] (1965) * {{Сцягафікацыя|ААР}} — Вялікі ланцуг [[Ордэн Ніла|ордэна Ніла]] (1965) * {{Сцягафікацыя|Аргенціна}} — Вялікі крыж [[Ордэн Вызваліцеля Сан-Марціна|ордэна Вызваліцеля Сан-Марціна]] (1965) * {{Сцягафікацыя|Туніс}} — Вялікі ланцуг [[Ордэн Незалежнасці, Туніс|ордэна Незалежнасці]] (1965) * {{Сцягафікацыя|Бразілія}} — Вялікі ланцуг [[Ордэн Паўднёвага Крыжа|ордэна Паўднёвага Крыжа]] (1965) * {{Сцягафікацыя|Марока}} — [[Ордэн Мухамедыя|Ордэн Мухамедыя спецыяльнай ступені]] (1966) * {{Сцягафікацыя|Бахрэйн}} — [[Ордэн аль-Халіфа]] (1966) * {{Сцягафікацыя|Катар}} — [[Ордэн Незалежнасці, Катар|Ордэн Незалежнасці]] (1966) * {{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія|1938}} — [[Ордэн Вялікага Бадра]] (1966) * {{Сцягафікацыя|Судан|1956}} — Ланцуг [[Ордэн Пашаны, Судан|ордэна Пашаны]] (1966) * {{Сцягафікацыя|Югаславія}} — [[Ордэн Югаслаўскай зоркі|Ордэн Вялікай Югаслаўскай Зоркі]] (1966) * {{Сцягафікацыя|Швецыя}} — [[Ордэн Серафімаў]] (1967) (Knight-1960) * {{Сцягафікацыя|Малайзія}} — [[Ордэн Кароны Малайзіі]] (DMN) (1968) * {{Сцягафікацыя|Тайланд}} — Рыцар [[Ордэн Каралеўскага дому Чакры|ордэна Чакры]] (1968) * {{Сцягафікацыя|Фінляндыя}} — Вялікі крыж [[Ордэн Льва Фінляндыі|ордэна Льва Фінляндыі]] (1970) * {{Сцягафікацыя|Аман}} — [[Ордэн Амана|Ваенны ордэн Амана]] 1 класа (1973) * {{Сцягафікацыя|Іспанія|1945}} — Вялікі крыж [[Ордэн Карласа III|ордэна Карласа III]] (1975) * {{Сцягафікацыя|Мексіка}} — Ланцуг [[Ордэн Ацтэкскага арла|ордэна Ацтэкскага арла]] (1975)<ref>[http://www.royalark.net/Persia/pahlavi3.htm RoyalArkc.net], The Royal Ark</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шахіншахі Ірана}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пехлеві, Махамед Рэза}} [[Катэгорыя:Кіраўнікі Ірана]] [[Катэгорыя:Пехлеві|Махамед Рэза]] [[Катэгорыя:Зрынутыя манархі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя дактары Гарвардскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Бадра]] e3q6it3scb4wowslcnlre19tmlns72l 0 246613 5146897 4922472 2026-05-26T11:35:21Z JerzyKundrat 174 5146897 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Крэмнае |выява = Kremnaje village.jpg |подпіс = Крэмнае ў сакавіку |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет2 = Азяранскі }} '''Крэ́мнае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kremnaje}}, {{lang-ru|Кремное}}) — [[вёска]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Азяранскага сельсавета]]. Да 2014 года вёска падпарадкоўвалася [[Тураўскі гарсавет|Тураўскаму гарсавету]]<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D914g0064525&p1=1|title=Решение Гомельского областного Совета депутатов от 14 мая 2014 года № 13 "О некоторых вопросах административно-территориального устройства Житковичского района Гомельской области"|website=pravo.by}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Азяранскі сельсавет, Жыткавіцкі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] 70zxfnelmix71umxc7zqn84i3jugfam 0 246619 5146895 4906138 2026-05-26T11:34:04Z JerzyKundrat 174 5146895 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Хваенск}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Хваенск |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет2 = Азяранскі }} '''Хвае́нск'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Chvajensk}}, {{lang-ru|Хвоенск}}) — [[вёска]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Азяранскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] isg1y77psn04nnf9ywha1i78jc70yot 0 246620 5146905 4906139 2026-05-26T11:42:06Z JerzyKundrat 174 5146905 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Хваенск}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Хваенск |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет2 = Азяранскі }} '''Хвае́нск'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Майда́н'''</ref> ({{lang-be-trans|Chvajensk}}, {{lang-ru|Хвоенск}}) — [[пасёлак]] у [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Азяранскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] njl43z9ct5v6tdrwqurofw0yapi745m 0 246621 5146894 4906140 2026-05-26T11:33:39Z JerzyKundrat 174 5146894 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Чэрнічы |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет2 = Азяранскі }} '''Чэ́рнічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Černičy}}, {{lang-ru|Черничи}}) — [[вёска]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Азяранскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] 1k7ovu4xvtcyvqfn7obmxte66vnu60r 0 246680 5146896 5017522 2026-05-26T11:34:36Z JerzyKundrat 174 5146896 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Млынок}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Перароўскі Млынок |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет2 = Азяранскі }} '''Пераро́ўскі Млыно́к'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Pieraroŭski Mlynok}}, {{lang-ru|Переровский Млынок}}) — [[вёска]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Азяранскага сельсавета]]. Да 27 снежня 2022 года вёска ўваходзіла ў склад [[Перароўскі сельсавет|Перароўскага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923g0120538&p1=1 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 27 декабря 2022 г. № 423 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Житковичского района Гомельской области]</ref>. Вёска размешчана каля паўднёвага берага возера [[Пагной]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Міхась Пацук]] (1950—2004) — беларускі спявак. * [[Дзмітрый Сцяпанавіч Голад]] (1932—2003) — белаурсакі вучоны-геабатанік. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Припять. От Турова до Мозыря. Карта|адказны=С. Н. Саратова|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|тыраж=5000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] pohi3r1seqml2g0zejm9vr5izgi43qu 0 246681 5146891 4906162 2026-05-26T11:32:14Z JerzyKundrat 174 5146891 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Хлупін |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет2 = Азяранскі }} '''Хлу́пін'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Chlupin}}, {{lang-ru|Хлупин}}) — [[вёска]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Азяранскага сельсавета]]. Да 27 снежня 2022 года вёска ўваходзіла ў склад [[Перароўскі сельсавет|Перароўскага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923g0120538&p1=1 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 27 декабря 2022 г. № 423 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Житковичского района Гомельской области]</ref>. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца каля возера [[Плеса (возера, Жыткавіцкі раён)|Плеса (Плёса)]]<ref name="prp">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Припять. От Турова до Мозыря. Карта|адказны=С. Н. Саратова|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|тыраж=5000}}{{ref-ru}}</ref>. Побач вялікі масіў [[Тураўскія дубровы|Тураўскіх дуброў]] са складанымі фітацэнозамі — урочышчы Галава, Луг, Раціўля, возера Карасіна. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] 516t9fq9elxfa77ujx49b8wr5sj6296 5146892 5146891 2026-05-26T11:32:49Z JerzyKundrat 174 5146892 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Хлупін |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет2 = Азяранскі }} '''Хлу́пін'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Chlupin}}, {{lang-ru|Хлупин}}) — [[вёска]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Азяранскага сельсавета]]. Да 27 снежня 2022 года вёска ўваходзіла ў склад [[Перароўскі сельсавет|Перароўскага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923g0120538&p1=1 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 27 декабря 2022 г. № 423 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Житковичского района Гомельской области]</ref>. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца каля возера [[Плеса (возера, Жыткавіцкі раён)|Плеса (Плёса)]]<ref name="prp">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Припять. От Турова до Мозыря. Карта|адказны=С. Н. Саратова|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|тыраж=5000}}{{ref-ru}}</ref>. Побач вялікі масіў [[Тураўскія дубровы|Тураўскіх дуброў]] са складанымі фітацэнозамі — урочышчы Галава, Луг, Раціўля, возера Карасіна. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] aiqvu45qqo38wi0zmx6ankqv1h9nb4s 0 246682 5146893 4906163 2026-05-26T11:33:14Z JerzyKundrat 174 5146893 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Хлупінская Буда |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет2 = Азяранскі }} '''Хлу́пінская Бу́да'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Chlupinskaja Buda}}, {{lang-ru|Хлупинская Буда}}) — [[вёска]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Азяранскага сельсавета]]. Да 27 снежня 2022 года вёска ўваходзіла ў склад [[Перароўскі сельсавет|Перароўскага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923g0120538&p1=1 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 27 декабря 2022 г. № 423 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Житковичского района Гомельской области]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] iuqn3gkqo96xen5ty37yy99tb1e24m8 0 283091 5146782 4868818 2026-05-26T06:45:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146782 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ананічы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ананічы |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Турынскі |OpenStreetMap = 243021933 }} '''Ана́нічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ananičy}}, {{lang-ru|Ананичи}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Турынскі сельсавет|Турынскага сельсавета]]. Месціцца за 24 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 44 км ад [[Мінск]]а, на рацэ [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]. == Назва == Назва ўтворана ад асабістага імя Ананій<ref>{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 14</ref>. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === У XVIII стагоддзі вёска ў [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 годзе ўласнасць [[Голубы (род)|Б. Голуба]]. Пасля 1861 года ў [[Кліноцкая воласць|Кліноцкай воласці]] Ігуменскага павета. Упамінаецца ў 1879 годзе пры пераліку населеных пунктаў [[Турын (Пухавіцкі раён)|Турынскага]] праваслаўнага прыходу. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У пачатку 1930-х гадоў праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] «Вызваленне», была кузня. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 2 ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]], вызвалена войскамі [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]] з удзелам [[1-я Мінская партызанская брыгада|1-й Мінскай партызанскай брыгады]]. З 16 ліпеня 1954 года па 30 лістапада 1973 года цэнтр [[Ананіцкі сельсавет|Ананіцкага сельсавета]], пазней цэнтр перанесены ў вёску [[Сітнікі (Пухавіцкі раён)|Сітнікі]]. З 1 ліпеня 2013 года ў Турынскім сельсавеце<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1800 год — 15 жыхароў * 1897 год — 66 двароў, 472 жыхары * 1908 год — 68 двароў, 460 жыхароў * 1917 год — 78 двароў, 446 жыхароў * 1960 год — вёска, 454 жыхары; пасёлак, 12 жыхароў * 2002 год — 58 двароў, 115 жыхароў * 2009 год — 77 жыхароў * 2019 год — 56 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Ананічы|112}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1|25|Ananicze|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Турынскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Турынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] 9kkdbll7qgpu3dj0t138u9o91jpipd2 0 284845 5146779 4728141 2026-05-26T06:40:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146779 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Ананчыцы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 31|lat_sec = 37 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 38|lon_sec = 54 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Салігорскі |сельсавет2 = Даманавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243014804 }} '''Ананчы́цы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Anančycy}}, {{lang-ru|Ананчицы}}) — [[аграгарадок]] у [[Салігорскі раён|Салігорскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Даманавіцкі сельсавет (Салігорскі раён)|Даманавіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца за 45 км у напрамку на поўдзень ад горада [[Салігорск]], за 180 км ад [[Мінск]]а<ref name="bel">{{Крыніцы/БелЭн|1}}</ref>, каля левага берага ракі [[Случ (прыток Прыпяці)|Случ]]. == Гісторыя == Да 11 кастрычніка 1961 года вёска ўваходзіла ў склад [[Доўгаўскі сельсавет (Салігорскі раён)|Доўгаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 кастрычніка 1961 года // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 2 (961).</ref>. == Насельніцтва == * [[1995]] год — 712 жыхароў, 240 двароў<ref name="bel" />. * [[2009]] год — 422 жыхары<ref name=":0">{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 і 2019 гадоў |access-date=24 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. * [[2019]] год — 298 жыхароў<ref name=":0" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1}} — C. 338. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=31|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Даманавіцкі сельсавет (Салігорскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Даманавіцкі сельсавет (Салігорскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Салігорскага раёна]] b288hpokpqmcoz2jcu9q1gux3hqh1v7 0 307760 5146714 4841213 2026-05-25T22:31:04Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Гісторыя */ 5146714 wikitext text/x-wiki {{Лінія метрапалітэна |назва = [[Файл:Moskwa Metro Line 14.svg|20px|link=]] Маскоўскае цэнтральнае кальцо |метро = Маскоўскі метрапалітэн |колер = red |фон = #white |выява = ES2G-008 on MKZD.jpg |шырыня = 300px |подпіс = Электрацягнік ЭС2Г-008 «[[Ластаўка (электрацягнік)|Ластаўка]]» на пад'ездзе да платформы |адкрыццё = ''[[10 верасня]] [[2016]]'' |даўжыня = 54 |станцыі = 31 |час паездкі = |макс. колькасць вагонаў= 5 |сяр. колькасць вагонаў = 5 |інтэрвал = |прапускная здольнасць = |пасажыраў у суткі = |напружаная станцыя = |наземныя ўчасткі = ёсць |дэпо = }} '''Маскоўскае цэнтральнае кальцо''' ({{lang-ru|Московское центральное кольцо}}) — структура Маскоўскай [[Гарадская чыгунка|гарадской чыгункі]], інтэграваная з [[Маскоўскі метрапалітэн|Маскоўскім метрапалітэнам]]. == Гісторыя == [[Маскоўская акруговая чыгунка]] (МАЧ) пабудавана вакол [[Масква|Масквы]] па праекце архітэктара і інжынера П. І. Рашэўскага ў [[1903]]—[[1908]] гадах. Яе працягласць — 54 км. На чыгунцы знаходзяцца 14 станцый (усе яны — унікальныя ўзоры маскоўскага мадэрна пачатку ХХ стагоддзя, некаторыя з іх захавалася па сенняшні дзень), два прыпыначных пункта (Патыліха каля Мікалаеўскага моста, Ваеннае поле каля Хадынскіх ваенных лагераў) і адзін тэлеграфны пост (Братцава). Да канца 1920-х раёны, па якіх праходзіць МАЧ, атрымалі надзейныя трамвайныя і аўтобусныя зносіны, і ў 1934 годзе пасажырскі рух па кальцы быў закрыты. У [[2008]]—[[2011]] гадах ААТ «РЖД» і ўрадам Масквы было прынята рашэнне рэканструяваць і электрыфікаваць Малое кальцо і пабудаваць на займаемай ім тэрыторыі кальцавую пасажырскую лінію гарадской электрычкі<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2866927 Как строится МКЖД?]</ref>. [[10 верасня]] [[2016]] года Маскоўская акруговая чыгунка была ўведзена ў пасажырскую эксплуатацыю<ref>{{cite news|url=http://vm.ru/news/2016/09/10/vladimir-putin-i-sergej-sobyanin-otkrili-dvizhenie-na-moskovskom-tsentralnom-koltse-332483.html|title=Вечерняя Москва - Владимир Путин и Сергей Собянин открыли движение на Московском центральном кольце|author=|quote=|date=2016-09-10|publisher=Вечерняя Москва|accessdate=2018-10-28}}</ref>. == Галерэя == <gallery> Shelepiha platform, 28.03.2016.jpg MCC 10DELO 7600 DIST.jpg Станция МЦК «Лужники» (сентябрь 2016).jpg MCC Ploschad Gagarina.jpg </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://mosmetro.teletribe.ru/passengers/development/mcc/about Старонка МЦК на сайце Маскоўскага метрапалітэна]{{ref-ru}} {{Лініі маскоўскага метро}} [[Катэгорыя:Лініі Маскоўскага метрапалітэна]] rs48f9ow1c8b2jrkk7s0zo8vvok4okk 5146823 5146714 2026-05-26T08:55:36Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя */ арфаграфія 5146823 wikitext text/x-wiki {{Лінія метрапалітэна |назва = [[Файл:Moskwa Metro Line 14.svg|20px|link=]] Маскоўскае цэнтральнае кальцо |метро = Маскоўскі метрапалітэн |колер = red |фон = #white |выява = ES2G-008 on MKZD.jpg |шырыня = 300px |подпіс = Электрацягнік ЭС2Г-008 «[[Ластаўка (электрацягнік)|Ластаўка]]» на пад'ездзе да платформы |адкрыццё = ''[[10 верасня]] [[2016]]'' |даўжыня = 54 |станцыі = 31 |час паездкі = |макс. колькасць вагонаў= 5 |сяр. колькасць вагонаў = 5 |інтэрвал = |прапускная здольнасць = |пасажыраў у суткі = |напружаная станцыя = |наземныя ўчасткі = ёсць |дэпо = }} '''Маскоўскае цэнтральнае кальцо''' ({{lang-ru|Московское центральное кольцо}}) — структура Маскоўскай [[Гарадская чыгунка|гарадской чыгункі]], інтэграваная з [[Маскоўскі метрапалітэн|Маскоўскім метрапалітэнам]]. == Гісторыя == [[Маскоўская акружная чыгунка]] (МАЧ) пабудавана вакол [[Масква|Масквы]] па праекце архітэктара і інжынера П. І. Рашэўскага ў 1903—1908 гадах. Яе працягласць — 54 км. На чыгунцы знаходзяцца 14 станцый (усе яны — унікальныя ўзоры маскоўскага мадэрну пачатку ХХ стагоддзя, некаторыя з іх захавалася па сённяшні дзень), два прыпыначных пункта (Патыліха каля Мікалаеўскага моста, Ваеннае поле каля Хадынскіх ваенных лагераў) і адзін тэлеграфны пост (Братцава). Да канца 1920-х раёны, па якіх праходзіць МАЧ, атрымалі надзейныя трамвайныя і аўтобусныя зносіны, і ў 1934 годзе пасажырскі рух па кальцы быў закрыты. У [[2008]]—[[2011]] гадах ААТ «РЖД» і ўрадам Масквы было прынята рашэнне рэканструяваць і электрыфікаваць Малое кальцо і пабудаваць на займанай ім тэрыторыі кальцавую пасажырскую лінію гарадской электрычкі<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2866927 Как строится МКЖД?]</ref>. [[10 верасня]] [[2016]] года Маскоўская акруговая чыгунка была ўведзена ў пасажырскую эксплуатацыю<ref>{{cite news|url=http://vm.ru/news/2016/09/10/vladimir-putin-i-sergej-sobyanin-otkrili-dvizhenie-na-moskovskom-tsentralnom-koltse-332483.html|title=Вечерняя Москва - Владимир Путин и Сергей Собянин открыли движение на Московском центральном кольце|author=|quote=|date=2016-09-10|publisher=Вечерняя Москва|accessdate=2018-10-28}}</ref>. == Галерэя == <gallery> Shelepiha platform, 28.03.2016.jpg MCC 10DELO 7600 DIST.jpg Станция МЦК «Лужники» (сентябрь 2016).jpg MCC Ploschad Gagarina.jpg </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://mosmetro.teletribe.ru/passengers/development/mcc/about Старонка МЦК на сайце Маскоўскага метрапалітэна]{{ref-ru}} {{Лініі маскоўскага метро}} [[Катэгорыя:Лініі Маскоўскага метрапалітэна]] 8uu8br1a4r0q6suqwnauced8kl7lf8j 0 307839 5146513 4687484 2026-05-25T13:12:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146513 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |пасада = [[Старшыня Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі]] |сцяг = Flag of Russia.svg |імя = Аляксандр Іванавіч Гучкоў |арыгінал імя = {{lang-ru|Александр Иванович Гучков}} |выява = Guchkov.jpg |манарх = [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] |перыяд кіравання = 10 сакавіка 1910 — 20 чэрвеня 1910<br/> 29 кастрычніка 1910 — 15 сакавіка 1911 |папярэднік = [[Мікалай Аляксеевіч Хамякоў]] |пераемнік = [[Міхаіл Уладзіміравіч Радзянка]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |веравызнанне = [[Аднаверства]] |адукацыя = |прафесія = [[прадпрымальнік]] |партыя = «[[Саюз 17 кастрычніка]]» }} '''Аляксандр Іванавіч Гучкоў''' ([[14 кастрычніка]] [[1862]], [[Масква]] — [[14 лютага]] [[1936]], [[Парыж]]) — расійскі палітычны дзеяч, лідар партыі «[[Саюз 17 кастрычніка]]». Старшыня [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі III склікання|III Дзяржаўнай думы]] (1910—1911), дэпутат Думы (1907—1912), член Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі (1907 і 1915—1917). Ваенны і марскі міністр [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада Расіі]] (1917). {{зноскі}} == Літаратура == * ''Гучков А.'' Московская сага: Летопись четырех поколений знаменитой купеческой семьи Гучковых. 1780—1936. СПб.: Лимбус-Пресс, 2005. 688 с., ISBN 5-8370-0111-5 * Козодой В. И. Александр Иванович Гучков и Великая русская революция. : Новосибирск, 2015. ISBN 978-5-9906294-2-4 * ''Сенин А. С.'' Александр Иванович Гучков. М. : Скрипторий, 1996. * Государственная дума Российской империи, 1906—1917 : Энциклопедия. Москва : Российская политическая энциклопедия, 2008. С. 154—155. ISBN 978-5-8243-1031-3. * ''Седова Я. А.'' Великий магистр революции. М. : Алгоритм, Эксмо, 2006. ISBN 5-699-18852-5. * [http://dlib.rsl.ru/viewer/01004165846 3-й созыв Государственной Думы: портреты, биографии, автографы. — Санкт-Петербург : издание Н. Н. Ольшанскаго, 1910.] * {{кніга |аўтар = Gleason, William |загаловак = Alexander Guchkov and the End of the Russian Empire. |адказны = Transactions of the American philosophical society, vol. 73, part 3. |спасылка = http://library6.com/index.php/library6/item/gleason-william-alexander-guchkov-and-the-end-of-the-russian-empire |месца = Philadelphia |выдавецтва = |год = 1983 |том = |старонак = 90 |старонкі = |isbn = |ref = }} * ''Макаров Н. В.'' Англоязычная историография о деятельности А.&nbsp;И.&nbsp;Гучкова // Вопросы истории. — 2013. — №&nbsp;2. — С.&nbsp;167—175. == Спасылкі == * [http://www.hronos.km.ru/biograf/guchkov.html Биография] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070417145856/http://www.hronos.km.ru/biograf/guchkov.html |date=17 красавіка 2007 }} * [http://www.peoples.ru/state/politics/guchkov/ Биография] * [http://www.krugosvet.ru/articles/107/1010753/1010753a1.htm Биография] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090310213150/http://www.krugosvet.ru/articles/107/1010753/1010753a1.htm |date=10 сакавіка 2009 }} * [http://www.stolypin.ru/encyclopedia/?ELEMENT_ID=390 Биография] * [http://www.udobsam.ru/History_files/Delovie1.htm Род Гучковых] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081229003658/http://www.udobsam.ru/History_files/Delovie1.htm |date=29 снежня 2008 }} * [http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&dirid=50&tek=6280&issue=178 Авантюрист и дуэлянт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061010012147/http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&dirid=50&tek=6280&issue=178 |date=10 кастрычніка 2006 }} * [http://modernhistory.omskreg.ru/page.php?id=708 Г. З. Иоффе. Распутиниада: большая политическая игра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928075137/http://modernhistory.omskreg.ru/page.php?id=708 |date=28 верасня 2007 }} * ''[[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкий Л.]]'' [http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm194.htm Гучков и гучковщина] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140422025656/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm194.htm |date=22 красавіка 2014 }} {{Кіраўнікі Ваенных ведамстваў Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гучкоў Аляксандр Іванавіч}} [[Катэгорыя:Постаці Белага руху]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Саюз 17 кастрычніка]] 9cs0imsyphg8q9g85wic8mhvyxnuc8v 0 310824 5146756 4721029 2026-05-26T02:21:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146756 wikitext text/x-wiki {{футбаліст | імя = Аляксей Мартынец | поўнае імя = Аляксей Віктаравіч Мартынец | выява = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = | нумар = | пазіцыя = [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] | клубы = {{футбольная кар’ера |2003—2009| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Мінск|Мінск]]|121 (19) |2008| {{Фарм-клуб}} {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Мінск-2|Мінск-2]]|11 (3) |2009| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Смаргонь|Смаргонь]]|13 (2) |2010| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда (Жодзіна)]]|23 (0) |2011| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт (Мікашэвічы)]]|28 (1) |2012—2017| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Гарадзея|Гарадзея]]|124 (6) |2017| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт (Мікашэвічы)]]|14 (1) }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2001|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-17|Беларусь (да 17)]]|2 (0) }} }} '''Аляксей Мартынец''' (нар. {{ДН|13|3|1985}}, {{МН|Мінск}}) — беларускі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. == Клубная кар’ера == Выхаванец мінскай «Змены» (пазней пераўтворана ў «[[ФК Мінск|Мінск]]»), з 2003 года пачаў выступаць за клуб у Другой лізе і прайшоў з ім шлях да найвышэйшага дывізіёна. У Вышэйшай лізе за «Мінск», аднак, гуляў нядоўга, шмат часу прапусціў з-за траўм, і завяршаў кар’еру ў сталічным клубе ў дублі і фарм-клубе «[[ФК Мінск-2|Мінск-2]]». З лета 2009 года гуляў за «[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]» і жодзінскае «[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда]]». У 2011 годзе выступаў у Першай лізе за мікашэвіцкі «[[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]]», а пасля стаў іграком «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]», дзе трывала замацаваўся ў аснове. Па выніках сезона 2015 дапамог гарадзейцам выйсці ў Вышэйшую лігу. У снежні 2015 года падоўжыў кантракт з клубам<ref>{{cite web|date = |url = https://by.tribuna.com/football/1035688082.html |title = Гомелько перешел в «Городею», Скиндерис, Колядко и еще 5 футболистов продлили контракты с клубом |website = by.tribuna.com |access-date = |language = ru}}</ref>. У сезоне 2016 не меў сталага месца ў складзе, звычайна з’яўляўся на полі, выходзячы на замену. У першай палове 2017 года амаль не з’яўляўся на полі. У ліпені 2017 года адправіўся на прагляд у літоўскі «[[ФК Атлантас Клайпеда|Атлантас]]»<ref>{{cite web |date = |url = https://by.tribuna.com/football/1053070874.html |title = Четыре игрока «Городеи» отправились на просмотр в «Атлантас» из Клайпеды |website = by.tribuna.com |access-date = |language = ru |archive-date = 25 лістапада 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201125205127/https://by.tribuna.com/football/1053070874.html |url-status = dead }}</ref>, аднак не падышоў і вярнуўся ў «Гарадзею». Неўзабаве пасля вяртання пакінуў гарадзейскі клуб і перайшоў у «[[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]]»<ref>{{cite web|date = 2017-08-01|url = https://football.by/news/102713 |title = Мартынец и Хутко перешли из "Городеи" в "Гранит" |website = football.by|access-date = 2024-04-25|language = ru}}</ref>, за які гуляў да канца сезона 2017. == Дасягненні == * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Пераможца [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004]] == Статыстыка выступленняў == {| cellspacing="0" cellpadding="3" style="border:1px solid #AAAAAA;font-size:95%" |- bgcolor="#E4E4E4" !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=70 |Сезон !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=10 |Дывізіён !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=100 |Клуб !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Краіна !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Матчы !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Галы |- align="center" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] || Д3 || [[ФК Мінск|Змена]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 22 || 1 |- align="center" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004]] || Д3 || [[ФК Мінск|Змена]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 24 || 5 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|2005]] || Д2 || [[ФК Мінск|Змена]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 30 || 5 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006]] || Д2 || [[ФК Мінск|Мінск]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 26 || 6 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|2007]] || Д1 || [[ФК Мінск|Мінск]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 19 || 2 |- align="center" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] || Д3 || [[ФК Мінск-2|Мінск-2]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 11 || 3 |- align="center" | 2009 (1) || дубль || [[ФК Мінск|Мінск]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 11 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]] (2) || Д1 || [[ФК Смаргонь|Смаргонь]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 13 || 2 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] || Д1 || [[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 23 || 0 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|2011]] || Д2 || [[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 28 || 1 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]] || Д2 || [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 20 || 0 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|2013]] || Д2 || [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 29 || 0 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] || Д2 || [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 29 || 2 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] || Д2 || [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 30 || 3 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] || Д1 || [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 14 || 1 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] (1) || Д1 || [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 2 || 0 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] (2) || Д2 || [[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 14 || 1 |- align="center" |} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * {{kick-off.by|martynets|Гарадзея}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мартынец Аляксей Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Мінск-2]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Смаргонь]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда-БелАЗ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Граніт Мікашэвічы]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Гарадзея]] fn4ay8s8f9jqkxl5dxzc3i5f0deseoj 0 322275 5146606 4915554 2026-05-25T17:36:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146606 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст | імя = Аляксандр Наёк | поўнае імя = Аляксандр Віктаравіч Наёк | выява = | апісанне выявы = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Украіна}} | рост = | вага = | пазіцыя = [[Паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] | цяперашні клуб = {{Сцяг|Казахстан}} [[ФК Атырау|Атырау]] | нумар = | моладзевыя клубы = {{футбольная кар’ера |2004|{{Сцяг|Украіна||20px}} Асвіта (Херсон) | |2005—2009|{{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр (Данецк)]] | }} | клубы = {{футбольная кар’ера |2009—2013|{{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр (Данецк)]]|0 (0) |2009|{{фарм-клуб}} {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Шахцёр-3 Данецк|Шахцёр-3 (Данецк)]]|14 (0) |2010—2011|{{арэнда}} {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Гаверла Ужгарад|Гаверла (Ужгарад)]]|19 (0) |2013—2015|{{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Металіст Харкаў|Металіст (Харкаў)]]|13 (0) |2014—2015|{{арэнда}} {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Металург Данецк|Металург (Данецк)]]|22 (0) |2016—2018| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]|68 (5) |2018—2020| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]|60 (10) |2021| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Рух Брэст|Рух (Брэст)]]|14 (3) |2021| {{арэнда}} {{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Арэнбург|Арэнбург]]|14 (0) |2022| {{Сцяг|Кіпр||20px}} [[ФК Апалон Лімасол|Апалон (Лімасол)]]|9 (1) |2022—2023| {{Сцяг|Ізраіль||20px}} [[ФК Макабі Бней Рэйнэ|Макабі Бней Рэйнэ]]|13 (0) |2023—| {{Сцяг|Казахстан||20px}} [[ФК Атырау|Атырау]]| }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2007—2009|{{Сцяг|Украіна||20px}} [[Зборная Украіны па футболе U-17|Украіна (да 17)]]|22 (3) |2009—2011|{{Сцяг|Украіна||20px}} [[Зборная Украіны па футболе U-19|Украіна (да 19)]]|32 (2) |2012—2013|{{Сцяг|Украіна||20px}} [[Зборная Украіны па футболе U-21|Украіна (да 21)]]|21 (2) }} | абнаўленне дадзеных аб клубе = 14 лютага 2023 | абнаўленне дадзеных аб зборнай = 20 снежня 2017 }} '''Аляксандр Наёк''' (нар. {{ДН|15|5|1992}}) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] казахстанскага клуба [[ФК Атырау|«Атырау»]]. == Клубная кар’ера == Нарадзіўся і пачынаў займацца футболам у Херсоне. У ДЮФЛ выступаў за «Асвіту» (Херсон), затым перайшоў у данецкі [[ФК Шахцёр Данецк|«Шахцёр»]]. У 2009 годзе падпісаў з клубам першы прафесійны кантракт, выступаў за трэцюю і моладзевую каманду. 15 ліпеня 2010 года быў аддадзены ў арэнду [[ФК Гаверла Ужгарад|«Гаверле»]] (Ужгарад), за якую правёў 19 матчаў у Першай лізе. У сезоне 2012/13 быў капітанам моладзевай каманды данецкага «Шахцёра». У красавіку 2013 года, з-за канфлікту з кіраўніцтвам «Шахцёра», Аляксандр вырашыў пакінуць клуб. Прапановы паступалі ад [[ФК Дынама Кіеў|«Дынама»]] (Кіеў) і [[ФК Кубань Краснадар|«Кубані»]] (Краснадар)<ref>{{cite web|url=http://forum.metalist-kh-stat.net.ua/showthread.php?tid=3006|title=Александр Нойок близок к переходу в Металлист |lang=uk}}</ref>. Але больш настойлівым быў [[ФК Металіст Харкаў|«Металіст»]] (Харкаў)<ref>{{cite web|url=http://football24.ua/home/showSingleNews.do?noyok_pidpisav_kontrakt_z_metalistom_na_5_rokiv&objectId=153640|title=Нойок подписал контракт с «Металлистом»|lang=uk}}</ref>. У новым клубе Наёк таксама ў асноўным выступаў за дубль, за першы год у аснове згуляў усяго два матчы. Так як Аляксандр жадаў больш праводзіць час на полі, разам з кіраўніцтвам было прынята рашэнне аб арэндзе ў данецкі [[ФК Металург Данецк|«Металург»]]<ref>{{cite web|url=http://ua-football.com/ukrainian/high/53d1751d.html |title=Нойок и Шарпар перешли в донецкий «Металлург» |lang=ru}}</ref>. Улетку 2015 года вярнуўся ў «Металіст». У лютым 2016 года прыбыў на прагляд у салігорскі [[ФК Шахцёр Салігорск|«Шахцёр»]], але не падышоў клубу<ref>{{cite web|url=http://by.tribuna.com/football/1037001766.html|title=Нойок не подошел «Шахтеру»|lang=ru|access-date=27 сакавіка 2016|archive-date=14 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414141629/https://by.tribuna.com/football/1037001766.html|url-status=dead}}</ref>. Пазней далучыўся да мінскага [[ФК Дынама Мінск|«Дынама»]], якое таксама спачатку не стала прапаноўваць кантракт<ref>{{cite web|url=http://www.football.by/news/81837.html|title=Александр Нойок не подошел минскому "Динамо"|lang=ru}}</ref>, але ў сакавіку ўсё ж стаў іграком беларускага клуба<ref>{{cite web|url=http://football.by/news/82688.html|title=Минское "Динамо" представило еще одного новичка (ФОТО)|lang=ru}}</ref>. У складзе «Дынама» стаў адным з асноўных ігракоў, выступаючы на пазіцыі апорнага паўабаронцы (часам выкарыстоўваўся ў якасці цэнтральнага абаронцы). У ліпені 2016 года падоўжыў кантракт з дынамаўцамі на 2,5 гады<ref>{{cite web|url=http://www.football.by/news/88585.html|title=Нойок подписал новый контракт с минским «Динамо»|lang=ru}}</ref>. Улетку 2017 года стаў капітанам мінчан. Па выніках сезона 2017 быў прызнаны найлепшым паўабаронцам чэмпіянату Беларусі. 21 чэрвеня 2018 года ўдзельнічаў у матчы-адкрыцці рэканструяванага стадыёна [[Дынама (стадыён, Мінск)|«Дынама»]] ў Мінску і забіў першы гол на новым стадыёне<ref>{{cite web|url=https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/footboll/1750277.html|title=Первый гол на обновленном «Динамо» очень крут, но в Беларуси так уже забивали|lang=ru|access-date=2 ліпеня 2018|archive-date=21 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921202754/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/footboll/1750277.html|url-status=dead}}</ref>. У ліпені 2018 года па пагадненні бакоў пакінуў мінскае «Дынама»<ref>{{cite web|url=http://football.by/news/115022.html|title=Минское "Динамо" сообщило о расставании с Нойоком|lang=ru}}</ref> і неўзабаве падпісаў кантракт з [[ФК Дынама Брэст|«Дынама»]] з Брэста<ref>{{cite web|url=http://football.by/news/115135.html|title=Александр Нойок стал игроком брестского "Динамо"|lang=ru}}</ref>, дзе таксама стаў іграком стартавага складу. У чэрвені 2019 года падоўжыў кантракт з брэсцкім клубам да канца 2021 года<ref>{{cite web|url=https://by.tribuna.com/football/1075203014.html|title=Нойок продлил контракт с брестским «Динамо» до конца 2021 года|lang=ru}}</ref>. У сезоне 2019 у якасці трывала іграка асновы дапамог брэсцкаму клубу стаць чэмпіёнам Беларусі. У студзені 2021 года перайшоў у расійскі [[ФК Арэнбург|«Арэнбург»]]<ref>{{cite web|url=https://football.by/news/147765.html|title=Украинец Нойок стал игроком российского "Оренбурга"|lang=ru}}</ref>, дзе чаргаваў выхады ў стартавым складзе і на замену. У чэрвені 2021 года вярнуўся ў Беларусь, далучыўшыся да брэсцкага [[ФК Рух Брэст|«Руха»]]<ref>{{cite web|url=https://football.by/news/152605.html|title="Рух" объявил о подписании контракта с Нойоком|lang=ru}}</ref>, дзе замацаваўся ў аснове. У снежні 2021 года стаў іграком кіпрскага [[ФК Апалон Лімасол|«Апалона»]]<ref>{{cite web|url=https://football.by/news/159811.html|title=Александр Нойок трудоустроился на Кипре|lang=ru}}</ref>. У жніўні 2022 года па пагадненні бакоў пакінуў клуб, а ў верасні далучыўся да ізраільскага [[ФК Макабі Бней Рэйнэ|«Макабі Бней Рэйнэ»]]<ref>{{cite web|url=https://www.pressball.by/news/football/423095|title=Футбол. Экс-хавбек минского и брестского "Динамо" Александр Нойок перешел в "Маккаби Бней-Рейне"|lang=ru|access-date=27 верасня 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220927130921/https://www.pressball.by/news/football/423095|archivedate=27 верасня 2022|url-status=dead}}</ref>. У лютым 2023 года перайшоў у казахстанскі [[ФК Атырау|«Атырау»]]<ref>{{cite web|date=2023-02-14|url=https://www.pressball.by/news/football/433822|title=Футбол. Официально: Александр Нойок подписал контракт с "Атырау"|website=pressball.by|accessdate=2023-02-14|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230214085820/https://www.pressball.by/news/football/433822|archivedate=14 лютага 2023|url-status=dead}}</ref>. == Міжнародная кар’ера == З 2007 па 2011 год прыцягваўся да гульнў юнацкіх зборных Украіны розных узростаў. У 2012—2013 гадах — ігрок [[Моладзевая зборная Украіны па футболе|моладзевай зборнай Украіны]]. == Дасягненні == * {{Сцяг|Украіна||20px}} {{Бр}} Бронзавы прызёр [[Украінская Прэм’ер-ліга|чэмпіянату Украіны]]: [[Украінская Прэм’ер-ліга 2013/2014|2013/14]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Зл}} [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]]: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]]: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Бр}} Бронзавы прызёр [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]]: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Уладальнік [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубка Беларусі]] (2): [[Суперкубак Беларусі па футболе 2019|2019]], [[Суперкубак Беларусі па футболе 2020|2020]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Найлепшы паўабаронца чэмпіянату Беларусі: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} У спісе 22 найлепшых футбалістаў чэмпіянату Беларусі (3): 2016, 2017, 2019 * {{Сцяг|Кіпр||20px}} {{Зл}} [[Першы Дывізіён Кіпра|Чэмпіён Кіпра]]: 2021/22 == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Наёк Аляксандр Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Украіны]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Шахцёр-3 Данецк]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Шахцёр Данецк]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Гаверла Ужгарад]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Металіст Харкаў]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Металург Данецк]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Брэст]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Арэнбург]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рух Брэст]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Апалон Лімасол]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Макабі Бней Рэйнэ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Атырау]] melcbznsapp3bzxmoydgkjyb7u7kkhi 0 323543 5146671 4917362 2026-05-25T20:38:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146671 wikitext text/x-wiki {{футбаліст | імя = Аляксандр Халадзінскі | поўнае імя = Аляксандр Міхайлавіч Халадзінскі | фатаграфія = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = | нумар = | пазіцыя = [[нападнік (футбол)|нападнік]] | моладзевыя клубы = {{футбольная кар’ера | | {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК МТЗ-РІПА|МТЗ-РІПА (Мінск)]]| }} | клубы = {{футбольная кар’ера |2009| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Гарадзея|Гарадзея]]|1 (0) |2012—2020| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Іслач|Іслач (Мінскі раён)]]|206 (25) |2019| {{Арэнда}} {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Андэрдог Чысць|Андэрдог (Чысць)]]|14 (6) |2020—2021| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Спадарожнік Рэчыца|Спадарожнік (Рэчыца)]]|20 (4) |2021| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Шахцёр Петрыкаў|Шахцёр (Петрыкаў)]]|7 (1) }} | абнаўленне дадзеных аб клубе = 7 студзеня 2022 }} '''Аляксандр Халадзінскі''' (нар. {{ДН|16|10|1991}}, [[Калодзішчы]], [[Мінскі раён]]) — беларускі [[футбол|футбаліст]], [[нападнік (футбол)|нападнік]]. == Клубная кар’ера == У юнацкім узросце займаўся ў футбольнай школе мінскага [[ФК МТЗ-РІПА|МТЗ-РІПА]], але не здолеў трапіць у асноўную каманду<ref>{{Cite web |url=http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/orsha_terminal/852474.html |title=«Выходишь играть, а соперники еле-еле на ногах стоят». Как из чемпионата района запрыгнуть в высшую лигу |access-date=9 красавіка 2016 |archive-date=22 лістапада 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151122003926/http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/orsha_terminal/852474.html |url-status=dead }}</ref>. У выніку, стаў выступаць у чэмпіянаце Мінскага раёна за родныя «Калодзішчы». У 2009 годзе згуляў адзін матч за клуб [[ФК Гарадзея|«Гарадзея»]] ў Другой лізе. Пазней далучыўся да іншага клуба з Мінскага раёна, [[ФК Іслач|«Іслачы»]]. У 2012 годзе клуб заявіўся ў Другую лігу Беларусі, і Аляксандр прайшоў з ім шлях да Вышэйшай лігі, стаў капітанам каманды. У 2013 годзе быў у складзе каманды, якая заваявала бронзавыя медалі Кубка Рэгіёнаў УЕФА. У студзені 2016 года на два гады падоўжыў кантракт з «Іслаччу»<ref>[http://www.football.by/news/80835.html Александр Холодинский подписал новое соглашение с "Ислочью"]</ref>. У дэбютным сезоне ў Вышэйшай лізе працягваў быць асноўным іграком і капітанам, выступаў на пазіцыях атакуючага паўабаронцы і нападніка. У сезоне 2017 стаў чаргаваць выхады ў стартавым складзе і на замену. У студзені 2018 года падоўжыў кантракт з клубам яшчэ на адзін год<ref>[http://football.by/news/108849.html Холодинский продлил контракт с "Ислочью"]</ref>. У сезоне 2018 пераважна выхадзіў у стартавым складзе. У канцы 2018 года з’явілася інфармацыя, што нападнік можа пакінуць каманду<ref>[https://by.tribuna.com/football/1069476729.html Холодинский может покинуть «Ислочь». Он выступал за команду еще в чемпионате области]</ref>, аднак у студзені 2019 года зноў падоўжыў кантракт з «Іслаччу»<ref>[http://football.by/news/122028.html Холодинский продлил контракт с "Ислочью"]</ref>. Пачатак сезона 2019 прапусціў з-за траўмы, з мая пачаў гуляць за дубль, за асноўную каманду згуляў у адным матчы. У жніўні 2019 года быў аддадзены ў арэнду ў [[ФК Андэрдог Чысць|«Андэрдог»]] з [[Чысць (пасёлак)|Чысці]]<ref>[https://www.football.by/news/130203.html Экс-капитан "Ислочи" перешел в "Андердог"]</ref>, дзе стаў адным з асноўных ігракоў. У снежні 2019 года вярнуўся ў «Іслач»<ref>[http://football.by/news/134433.html Холодинский вернулся в "Ислочь" из аренды в "Андердоге"]</ref>. У пачатку 2020 года трэніраваўся разам з камандай, аднак у лютым па заканчэнні кантракта пакінуў клуб<ref>[http://football.by/news/136344.html Холодинский покинул "Ислочь"]</ref>. У сакавіку 2020 года зноў далучыўся да «Іслачы»<ref>[http://football.by/news/137850.html Холодинский вновь стал игроком "Ислочи"]</ref>, у асноўным выхадзіў на замену. У ліпені 2020 года пакінуў каманду<ref>[https://football.by/news/141526.html Холодинский вновь покинул "Ислочь"]</ref>. У жніўні 2020 года стаў іграком рэчыцкага [[ФК Спадарожнік Рэчыца|«Спадарожніка»]]<ref>[https://football.by/news/142609.html Александр Холодинский продолжит карьеру в речицком "Спутнике"]</ref>. Замацаваўся ў якасці асноўнага нападніка каманды і дапамог ёй выйсці ў Вышэйшую лігу. Заставаўся іграком асновы і ў 2021 годзе ў Вышэйшай лізе, з мая стаў радзей з’яўляцца на полі з-за траўмы. У ліпені 2021 года, пасля таго як «Спадарожнік» зняўся з Вышэйшай лігі, перайшоў у петрыкаўскі [[ФК Шахцёр Петрыкаў|«Шахцёр»]]<ref>[https://football.by/news/154060.html Ижаковский и Холодинский пополнили ряды петриковского "Шахтера"]</ref>. Пакінуў каманду ў снежні 2021 года<ref>[https://football.by/news/159800.html Петриковский "Шахтер" объявил о прекращении сотрудничества с девятью футболистами]</ref>. У пачатку 2022 года трэніраваўся з [[ФК Маладзечна|«Маладзечна»]], аднак у сакавіку 2022 года з-за траўмы выбыў на доўгі час і не быў заяўлены для ўдзелу ў чэмпіянаце Беларусі<ref>[https://football.by/news/163091.html У Александра Холодинского в "Молодечно-2018" разрыв крестообразных связок]</ref>. == Дасягненні == * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]] * {{Бр}} Бронзавы прызёр Кубка Рэгіёнаў УЕФА: 2013 == Статыстыка выступленняў == {| cellspacing="0" cellpadding="3" style="border:1px solid #AAAAAA;font-size:95%" |- bgcolor="#E4E4E4" !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=50 |Сезон !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=10 |Дывізіён !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=100 |Клуб !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Краіна !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Матчы !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Галы |- align="center" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]] || Д3 || [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 1 || 0 |- align="center" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]] || Д3 || [[ФК Іслач|Іслач]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 36 || 6 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|2013]] || Д2 || [[ФК Іслач|Іслач]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 25 || 6 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] || Д2 || [[ФК Іслач|Іслач]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 29 || 2 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] || Д2 || [[ФК Іслач|Іслач]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 27 || 7 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] || Д1 || [[ФК Іслач|Іслач]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 27 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] || Д1 || [[ФК Іслач|Іслач]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 24 || 1 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] || Д1 || [[ФК Іслач|Іслач]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 27 || 3 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] (1) || Д1 || [[ФК Іслач|Іслач]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 1 || 0 |- align="center" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] (2) || Д3 || [[ФК Андэрдог Чысць|Андэрдог]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 14 || 6 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]] (1) || Д1 || [[ФК Іслач|Іслач]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 10 || 0 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]] (2) || Д2 || [[ФК Спадарожнік Рэчыца|Спадарожнік]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 12 || 3 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|2021]] (1) || Д1 || [[ФК Спадарожнік Рэчыца|Спадарожнік]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 8 || 1 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|2021]] (2) || Д2 || [[ФК Шахцёр Петрыкаў|Шахцёр]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 7 || 1 |- align="center" |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Халадзінскі Аляксандр Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Шахцёр Петрыкаў]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Спадарожнік Рэчыца]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Іслач]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Чысць]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Гарадзея]] jsrtnncrh1qhvq8wld1qjroh32zbgey 0 331544 5146750 4891541 2026-05-26T01:43:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146750 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = | арыгінальнае імя = | выява = Аляксей Аляксеевіч Наседкін.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[НКУС БССР|Народны камісар унутраных спраў БССР]] | парадак = | пад імем = | сцяг = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1937–1951).svg | перыядпачатак = [[22 мая]] [[1938]] | перыядканец = [[17 снежня]] [[1938]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Барыс Давыдавіч Берман|Барыс Берман]] | пераемнік = [[Лаўрэнцій Фаміч Цанава|Лаўрэнцій Цанава]] | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} | род войскаў = [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] | званне = [[файл:RA A F6ComBrig 1940 col.png|60px|Маёр дзяржаўнай бяспекі]] | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|УКП(б)]] | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = {{{!}} Style = "background:transparent" {{!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Медаль XX гадоў Рабоча-Сялянскай Чырвонай Арміі}} {{!}}} {{{!}} Style = "background:transparent" {{!}} {{Ганаровы супрацоўнік дзяржбяспекі}} {{!}}} | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Аляксе́й Аляксе́евіч Насе́дкін''' ({{ДН|6|2|1897}}, в. Маўрына, Растоўскі павет, [[Яраслаўская губерня]] (па іншых звестках у Маскве) — {{ДС|26|1|1940}}) — Народны камісар унутраных спраў БССР (1938). == Біяграфія == Рускі. Адукацыя вышэйшая. Скончыў Інстытут чырвонай прафесуры. Пасля выключэння за няплату з Маскоўскага камерцыйнага вучылішча (1913 год) працаваў электраманцёрам у Маскоўскім электрычным таварыстве і на фабрыцы «Флетчэр», прымаў удзел у Кастрычніцкім паўстанні ў Маскве ў 1917 годзе ў складзе атрада барацьбы з юнкерамі. У 1918—1920 гадах служыў у [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]. Удзельнік ліквідацыі Мамантаўскага рэйду і задушэння сялянскіх паўстанняў на Тамбоўшчыне, затым — начальнік кулямётнай каманды атрада спецыяльнага прызначэння, камандзір кулямётнай школы. У 1923—1926 гадах працаваў у партыйных органах Масквы. У органах дзяржаўнай бяспекі з 1927 года. Супрацоўнік ЭКУ АДПУ пры СНК СССР, памочнік начальніка ЭКА і па сумяшчальніцтве начальнік пажарна-тэхнічнай інспекцыі ПП АДПУ пры СНК СССР па Маскоўскай вобласці. У 1934 годзе — начальнік ЭКА УДБ УНКУС СССР па Куйбышаўскай вобласці, з 1935 года — намеснік начальніка ЭКА УДБ УНКУС СССР па Маскоўскай вобласці і ў 1937 годзе — начальнік УНКУС СССР па [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]]. З 22 мая па 16 снежня 1938 года — народны камісар унутраных спраў БССР. Узнагароджаны [[ордэн Чырвонай Зоркі|ордэнам Чырвонай Зоркі]]. Арыштаваны 16 снежня 1938 года. Пастановай Ваеннай Калегіі Вярхоўнага суда СССР ад 15 студзеня 1940 года прыгавораны па артыкулах 58-1 і 58-11 КК РСФСР да ВМП. Прыгавор прыведзены ў выкананне ў [[Масква|Маскве]] 26 студзеня 1940 года. Не рэабілітаваны<ref>[http://www.kgb.by/by/kratkaya-biografiya-by/ Кароткія біяграфіі кіраўнікоў на сайце КДБ Рэспублікі Беларусь]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb344.htm Наседкин А. А.] // {{кніга|аўтар=Петров Н. В., Скоркин К. В.|загаловак=Кто руководил НКВД, 1934—1941 : справочник|адказны=Под ред. Н. Г. Охотина и А. Б. Рогинского|спасылка=http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/index.htm|месца=М.|выдавецтва=Звенья|год=1999|старонак=502|тыраж=3000|isbn=5-7870-0032-3|archive-date=1 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170201112327/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/index.htm}} {{DEFAULTSORT:Наседкін}} {{Міністры ўнутраных спраў БССР}} {{Кіраўнікі органаў ДБ БССР}} [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 1-га склікання]] g6j9tt35bsf3t98i4pwktw6pzssq388 0 336827 5146689 4046181 2026-05-25T21:23:42Z M.L.Bot 261 5146689 wikitext text/x-wiki [[Файл:Swiss_Chard.jpg|міні|216x216пкс|Бацвінне мангольду]] '''Бацвінне''' — гэта [[Ліст|лісце]] караняплодаў ([[Буракі|буракоў]], [[Бручка|бручкі]], [[Рэпа|рэпы]], [[Морква|морквы]], [[Пастарнак|пастарнака]], [[цыкорыя]] і іншых) і [[Клубень|клубневых]] ([[Бульба|бульбы]] і [[Тапінамбур|тапінамбура]]), якія застаюцца ў выглядзе другараднага прадукту пры развядзенні гэтых [[Расліны|раслін]] для атрымання каранеў ці клубняў. Бацвіннем у свежым, высушаным і сіласаваным выглядзе кормяць пераважна буйную рагатую жывелу, [[Свінні|свінней]] і [[Авечка свойская|авечкак]]. Убіраюць бацвінне пасля паспявання каранёў і клубняў, што на поўдні адбываецца да завядання бацвіння, у паўначы ж паспяванне пазнаецца па самому завяданню. == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ+|Ботва|[[Собичевский, Василий Тарасович|Собичевский В. Т.]]}} == Спасылкі == * [http://www.agrotradesystem.ru/newspaper.jsp Газета «Бульбяная сістэма», выпуск № 3 2008 год] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090213135006/http://agrotradesystem.ru/newspaper.jsp |date=13 лютага 2009 }} [[Катэгорыя:Корм]] [[Катэгорыя:Парастак]] hskp49qkaqmoflh2yzz3840tnztm3sq 5146690 5146689 2026-05-25T21:25:34Z M.L.Bot 261 5146690 wikitext text/x-wiki [[Файл:Swiss_Chard.jpg|міні|216x216пкс|Бацвінне мангольду]] '''Бацвінне''' — гэта [[Ліст|лісце]] караняплодаў ([[Буракі|буракоў]], [[Бручка|бручкі]], [[Рэпа|рэпы]], [[Морква|морквы]], [[Пастарнак|пастарнака]], [[цыкорыя]] і іншых) і [[Клубень|клубневых]] ([[Бульба|бульбы]] і [[Тапінамбур|тапінамбура]]), якія застаюцца ў выглядзе другараднага прадукту пры развядзенні гэтых [[Расліны|раслін]] для атрымання каранеў ці клубняў. Бацвіннем у свежым, высушаным і сіласаваным выглядзе кормяць пераважна буйную рагатую жывелу, [[Свінні|свінней]] і [[Авечка свойская|авечкак]]. Убіраюць бацвінне пасля паспявання каранёў і клубняў, што ў поўднёвай паласе адбываецца да завядання бацвіння, у паўначнай жа паспяванне пазнаецца па самому завяданню. == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ+|Ботва|[[Собичевский, Василий Тарасович|Собичевский В. Т.]]}} == Спасылкі == * [http://www.agrotradesystem.ru/newspaper.jsp Газета «Бульбяная сістэма», выпуск № 3 2008 год] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090213135006/http://agrotradesystem.ru/newspaper.jsp |date=13 лютага 2009 }} [[Катэгорыя:Корм]] [[Катэгорыя:Парастак]] hj6mafg6pyt1tx6fs6rhb2z8kq03rxd 4 337353 5146853 5144494 2026-05-26T10:00:44Z JerzyKundrat 174 5146853 wikitext text/x-wiki * Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана '''[[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]'''. <small>''(10&nbsp;мая)''</small> * [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны '''[[Петэр Мадзьяр]]'''. <small>''(9&nbsp;мая)''</small> * [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з '''[[АПЕК]]'''. <small>''(1&nbsp;мая)''</small> * На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец '''[[Себасцьян Саве]]''' ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны. <small>''(26&nbsp;красавіка)''</small> * Падчас '''[[Напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]]''' у [[Малі]] загінуў міністр абароны '''[[Садзіё Камара]]'''. <small>''(25&nbsp;красавіка)''</small> * '''[[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]]''', якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. <small>''(16&nbsp;красавіка)''</small> * Здзейснена '''[[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства]]''' ў школе ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). <small>''(15&nbsp;красавіка)''</small> * Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў '''[[СНД]]''' адобраны прэзідэнтам [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. <small>''(8&nbsp;красавіка)''</small> * [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі '''[[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]]''' на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. <small>''(7&nbsp;красавіка)''</small> * Касмічная місія '''«[[Артэміда-2]]»''' абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. <small>''(6&nbsp;красавіка)''</small> * У [[Крым]]е '''[[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]]''' расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. <small>''(31&nbsp;сакавіка)''</small> * Нямецкі матэматык '''[[Герд Фальтынгс]]''' ганараваны [[Абелеўская прэмія|Абелеўскай прэміяй]]. <small>''(19&nbsp;сакавіка)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(17&nbsp;сакавіка)''</small> * У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены '''[[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]]''' ў [[Кабул]]е. <small>''(16&nbsp;сакавіка)''</small> * Адбылася '''[[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]]''' ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. <small>''(15&nbsp;сакавіка)''</small> * Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а абраны '''[[Маджтаба Хаменеі]]'''. <small>''(8&nbsp;сакавіка)''</small> * Памёр '''[[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]]''', беларускі паэт, перакладчык. <small>''(5&nbsp;сакавіка)''</small> * [[Ізраіль]] і [[ЗША]] '''[[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]]''' па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. <small>''(28&nbsp;лютага)''</small> * На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб '''[[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]]''' з [[Афганістан]]ам. <small>''(27&nbsp;лютага)''</small> * Завяршыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(22&nbsp;лютага)''</small> * Храм '''[[Саграда Фамілія]]''' ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. <small>''(20&nbsp;лютага)''</small> * [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці '''[[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]]''', уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. <small>''(20&nbsp;лютага)''</small> * Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] '''[[Юн Сок Ёль]]''' прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. <small>''(19&nbsp;лютага)''</small> * Нарвежскі лыжнік '''[[Ёханес Хёсфлат Клеба]]''' стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. <small>''(15&nbsp;лютага)''</small> * Урачыста адкрыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(6&nbsp;лютага)''</small> * Забіты '''[[Саіф аль-Іслам Кадафі]]''', лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. <small>''(3&nbsp;лютага)''</small> * На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга]] здарыўся '''[[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]'''. <small>''(28&nbsp;студзеня)''</small> * На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся '''[[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]'''. <small>''(22&nbsp;студзеня)''</small> * Статут '''[[Савет міру|Савета міру]]''', створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. <small>''(22&nbsp;студзеня)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(18&nbsp;студзеня)''</small> * '''[[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]]''' [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм '''«[[Сентыментальная каштоўнасць]]»''' [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. <small>''(17&nbsp;студзеня)''</small> * Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе '''[[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]]''' ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. <small>''(8&nbsp;студзеня)''</small> * [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў '''[[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]'''. <small>''(4&nbsp;студзеня)''</small> * [[ЗША]] нанеслі '''[[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]]''' па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. <small>''(3&nbsp;студзеня)''</small> * [[Балгарыя]] далучылася да '''[[еўразона|еўразоны]]'''. <small>''(1&nbsp;студзеня)''</small> * [[/2025|Архіў 2025]] * [[/2024|Архіў 2024]] * [[/2023|Архіў 2023]] * [[/2022|Архіў 2022]] * [[/2021|Архіў 2021]] * [[/2020|Архіў 2020]] * [[/2019|Архіў 2019]] * [[/2018|Архіў 2018]] * [[/2017|Архіў 2017]] * [[/2016|Архіў 2016]] iny45bmz0kpfupkjfczwk16f238j403 0 343967 5146494 4998314 2026-05-25T12:15:46Z ~2026-31353-68 168744 5146494 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Леваканд |арыгінальная назва = {{lang-tg|Леваканд}} |краіна = Таджыкістан |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_deg= 37|lat_min= 52|lat_sec= |lon_deg= 68|lon_min= 55|lon_sec= |CoordAddon = type:city(20000)_region:TJ |CoordScale = |памер карты краіны = 300 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = вобласць |рэгіён = Хатлонская вобласць{{!}}Хатлонская |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутраны падзел = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = {{НП-ПН|1996|Калінінабад}} |статус з = 1956 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 15 800 |год перапісу = 2015 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +5 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = }} '''Леваканд''' — горад на ўсходзе [[Таджыкістан]]а, размешчаны на [[Вахш|рацэ Вахш]], у [[Вахшская даліна|Вахшскай даліне]]. У 120 км ад [[Душанбэ]]. Насельніцтва 15 800 чалавек. У Сарбандзе функцыянуе адзінае ў Таджыкістане хімічнае прадпрыемства па вытворчасці мінеральных угнаенняў — ЗАТ СП «Таджык Азот». === Насельніцтва === {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Гарады Таджыкістана]] {{DEFAULTSORT:Сарбанд}} l4ia97730ji0ixsolz9h0vwkggjqunf 5146838 5146494 2026-05-26T09:34:31Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-31353-68|~2026-31353-68]]) і адноўлена версія 4998314, зробленая J-ka Zadzvinski 5146838 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Леваканд |арыгінальная назва = {{lang-tg|Леваканд}} |краіна = Таджыкістан |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_deg= 37|lat_min= 52|lat_sec= |lon_deg= 68|lon_min= 55|lon_sec= |CoordAddon = type:city(20000)_region:TJ |CoordScale = |памер карты краіны = 300 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = вобласць |рэгіён = Хатлонская вобласць |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутраны падзел = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = {{НП-ПН|1996|Калінінабад}} |статус з = 1956 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 15 800 |год перапісу = 2015 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +5 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = }} '''Леваканд''' — горад на ўсходзе [[Таджыкістан]]а, размешчаны на [[Вахш|рацэ Вахш]], у [[Вахшская даліна|Вахшскай даліне]]. У 120 км ад [[Душанбэ]]. Насельніцтва 15 800 чалавек. У Сарбандзе функцыянуе адзінае ў Таджыкістане хімічнае прадпрыемства па вытворчасці мінеральных угнаенняў — ЗАТ СП «Таджык Азот». === Насельніцтва === {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Гарады Таджыкістана]] {{DEFAULTSORT:Сарбанд}} sx38xfz6i78d7rxbgfmmwmed4y2b5js 0 345958 5146788 5146441 2026-05-26T07:08:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146788 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзянісава}} {{Спартсмен | імя = Анастасія Валер'еўна Дзянісава | партрэт = | памер = | подпіс = | поўнае імя = | нацыянальнасць = | спецыялізацыя = [[спартыўнае арыентаванне]] | клуб = | дата нараджэння = | месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = | гады кар'еры = | трэнеры = Валерый Дзянісаў | рост = | вес = | медалі = {{АГ-спорт|[[Спартыўнае арыентаванне]]}} {{турнір|[[Чэмпіянат свету па спартыўным арыентаванні|Чэмпіянат свету]]}} {{медаль|Бронза|[[Стромстад |Стромстад 2016]]|спрынт}} {{турнір|Дзяржаўныя і ведамасныя ўзнагароды}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа}} {{!}}} }} '''Анастасія Валер’еўна Дзянісава''' ({{ДН|29|6|1993}}, [[Мінск]]) — беларуская арыентыроўшчыца, бронзавы прызёр [[Чэмпіянат свету па спартыўным арыентаванні|чэпіяната свету па спартыўным арыентаванні]] 2016 года. == Біяграфія == Нарадзілася [[29 чэрвеня]] [[1993]] года ў [[Мінск]]у ў сям’і арыентыроўшчыкаў. У 2011 годзе на Чэмпіянаце Еўропы па спартыўным арыентаванні сярод юнакоў заняла 3 месца на спрынтэрскай дыстанцыі. У 2013 годзе на Чэмпіянаце свету па спартыўным арыентаванні сярод юніёраў заняла 3 месца на спрынтэрскай дыстанцыі. У 2014 годзе на Чэмпіянаце свету па спартыўным арыентаванні сярод студэнтаў заняла 2 месца на спрынтэрскай дыстанцыі<ref>[http://wuoc2014.cz/dok/sprint/res_sprint.pdf 19th World University Orienteering Championships 2014 — SPRINT Results]</ref>. У 2016 годзе на Чэмпіянаце свету па спартыўным арыентаванні ў г. Стромстад ([[Швецыя]]) заняла 3 месца на спрынтэрскай дыстанцыі<ref>[https://eventor.orienteering.org/Documents/Event/936/1/Official-results-WOMEN Nokian Tyres World Orienteering Championships 2016. Official Results Sprint Final]{{Недаступная спасылка}}</ref>, 6-е месца на сярэдняй дыстанцыі і 8-е месца на доўгай дыстанцыі, паказаўшы высокі сусветны клас і хуткасную вынослівасць на спрынтэрскай дыстанцыі, а таксама здольнасць падтрымліваць высокую хуткасць і беспамылкова праходзіць сярэднія і доўгія дыстанцыі ў спартыўным арыентаванні. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://eventor.orienteering.org/Athletes/Details/1168 Анастасія Дзянісава — персанальная старонка на сайце eventor.orienteering.org] * [http://orienteering.org/anastasia-denisova-first-belarusian-woc-medalist/ Anastasia Denisova, first Belarusian WOC medalist] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160905191752/http://orienteering.org/anastasia-denisova-first-belarusian-woc-medalist/ |date=5 верасня 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзянісава Анастасія Валер’еўна}} [[Катэгорыя:Спартсмены Беларусі]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі Беларусі]] rz7zy7cttbpct23bkb60hcse6wxukqv 0 348568 5146862 5097015 2026-05-26T10:25:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146862 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |імя = Анатоль Фёдаравіч Дзюбко |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |выява = |подпіс = |мянушка = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = [[1941]]—[[1976]] |званне = {{СССР, Палкоўнік}} |род войскаў = [[артылерыя]] |пасада = |частка = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |узнагароды = {{{!}} style=background:transparent" {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн Леніна}}{{!}}{{!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга}}{{!}}{{!}}{{Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені}}{{!}}{{!}}{{Ордэн Айчыннай вайны 2 ступені}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}}{{!}}{{!}}{{Ордэн За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР 3 ступені}}{{!}}{{!}}{{Ордэн За службу Радзіме 2 ступені}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = }} '''Анатоль Фёдаравіч Дзюбко''' ([[1923]] — [[2009]]) — [[палкоўнік]] [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вяліка Айчыннай вайны]]. [[Герой Савецкага Саюза]] ([[1945]]). == Біяграфія == [[Файл:Могила Героя Советского Союза Анатолия Дюбко.JPG|200px|thumb|Магіла Дзюбко на Усходніх могілках Мінска.]] Анатоль Дзюбко нарадзіўся [[15 снежня]] [[1923]] года ў вёсцы [[Горваль]] (цяпер [[Рэчыцкі раён]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]). Пасля заканчэння сярэдняй школы працаваў у [[калгас]]е. У ліпені [[1941]] года Дзюбко быў прызваны на службу ў [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]]. У [[1942]] годзе ён скончыў Адэскае артылерыйскае вучылішча. З лістапада таго ж года — на франтах Вялікай Айчыннай вайны. Прыймаў удзел у баях на [[Паўночна-Заходні фронт (Чырвоная Армія)|Паўночна-Заходнім]], [[2-і Прыбалтыйскі фронт|2-м Прыбалтыйскім]], [[Ленінградскі фронт|Ленінградскім]] франтах. Быў паранены. Да жніўня [[1944]] года [[лейтэнант]] Анатоль Дзюбко камандаваў батарэяй 589-га лёгкага артылерыйскага палка 78-й лёгкай артылерыйскай брыгады 27-й артылерыйскай дывізіі прарыву [[10-я гвардзейкая армія|10-й гвардзейскай арміі]] 2-га Прыбалтыйскага фронта. Удзельнічаў у баях на тэрыторыі [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]]<ref name="wh">{{Warheroes|14638}}</ref>. [[29 жніўня]] [[1944]] года, калі назіральны пункт атрылерыстаў і стралковае падраздзяленне апынуліся у акружэнні на паўночным захадзе ад горада [[Мадана]], Дзюбко прыняў камандаванне на сябе і арганізаваў кругавую абарону. Калі вораг ужо знаходзіўся ў непасрэднай блізкасці ад яго месцазнаходжання, Дзюбко выклікаў агонь дывізіёна на сябе<ref name="wh"/>. Указам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] ад [[24 сакавіка]] [[1945]] года за «ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецкімі захопнікамі і паказаныя пры гэтым мужнасць і гераізм» лейтэнант Анатоль Дзюбко быў удастоены вызокага звання [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецакга Саюза]] з уручэннем [[Ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і [[Медаль «Залатая Зорка»|медаля «Залатая Зорка»]] за нумарам 5463<ref name="wh"/>. Пасля заканчэння вайны Дзюбко працягнуў службу ў Савецкй Арміі. У [[1945]] годзе скончыў Ваенную артылерыйскую камандную акадэмію. У [[1976]] годзе у званні палкоўніка Дзюбко быў звольнены ў запас. Пражываў у [[Мінск]]е, працаваў інжынерам КБ завода імя Арджанікідзэ. Памер [[24 верасня]] [[2009]] года, пахаваны на [[усходнія могілкі|Усходніх могілках]] Мінска<ref name="wh"/>. Быў таксама ўзнагароджаны ордэнамі [[Ордэн Чырвонага Сцяга|Чырвонага Сцяга]], [[Ордэн Айчыннай вайны|Айчыннай вайны]] 1-й і 2-й ступеняў, ордэнам [[Ордэн «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР»|«За службу радзіме ва Узбронеых Сілах СССР»]] 3-й ступені, шэрагам медаляў<ref name="wh"/>. == Памяць == * Імем Героя названа адна з вуліц у [[Рэчыца|Рэчыцы]] ([[Гомельская вобласць]])<ref>{{Cite web|url=https://dneprovec.by/history/2024/04/04/42633|title=Их именами названы улицы Речицы. Дюбко Анатолий Федорович|website=Дняпровец|access-date=|archive-date=5 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240405141439/https://www.dneprovec.by/history/2024/04/04/42633|url-status=dead}}</ref>. * Материлы, прысвечаныя Герою, захоўваюцца ў [[Рэчыцкі краязнаўчы музей|Рэчыцкім краязнаўчым музеі]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга:Героі Савецкага Саюза|1}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзюбко Анатоль Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Усходніх могілках Мінска]] 12v7izv8ffd5oededhf7k5m7vfgb6gj 0 352560 5146507 4804304 2026-05-25T12:42:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146507 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Альшанскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Альшанскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Столінскі раён]] |Уключае = 3 населеныя пункты |Сталіца = [[Альшаны (Столінскі раён)|Альшаны]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 9301 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Альшанскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Столінскі раён|Столінскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], [[Беларусь]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Альшаны (Столінскі раён)|Альшаны]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Давыд-Гарадоцкі раён|Давыд-Гарадоцкага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|3|||191}}</ref>. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Рамельскі сельсавет|Рамельскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 5 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|34}}</ref>. Пасля скасавання Давыд-Гарадоцкага раёна 19 студзеня 1961 года сельсавет далучаны да Столінскага раёна<ref>[[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 4, кн. 2. Брэсцкая вобласць / Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мінск: БелЭн, 2007. — С. 563. — 608 с.: іл. — ISBN 985-11-0303-0.</ref>. 4 мая 1981 года ў склад адноўленага [[Рамельскі сельсавет|Рамельскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Мачуль]] і [[Рамель]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 4 мая 1981 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1981, № 18 (1680).</ref>. == Склад == * Аграгарадок [[Альшаны (Столінскі раён)|Альшаны]] * Вёска [[Высокае (Столінскі раён)|Высокае]] * Вёска [[Семігосцічы]] == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 8068 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 99,4 % — [[беларусы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 9301 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=1 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Альшанскі сельсавет (Столінскі раён)}} {{Столінскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Альшанскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Давыд-Гарадоцкі раён|child|загаловак=Альшанскі сельсавет у [[Давыд-Гарадоцкі раён|Давыд-Гарадоцкім раёне]] (1940—1961)}} |спіс2 = {{Столінскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Альшанскі сельсавет у [[Столінскі раён|Столінскім раёне]] (з 1961)}} }} [[Катэгорыя:Альшанскі сельсавет (Столінскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Давыд-Гарадоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 2f86ghb4by8kq2vvfkf6l9aqnzn24f2 0 354099 5146785 5002889 2026-05-26T06:56:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146785 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = {{nobr|Анастасій Андрэевіч Вансяцкі}} | арыгінал імя = {{lang-ru|Анастасий Андреевич Вонсяцкий}}<br/>{{lang-pl|Anastasij Wonsiacki}} | выява = | аўтограф = Anastasy Vonsyatsky Signature.svg | апісанне = Палітычны дзеяч Рускага Замежжа | партыя = [[Файл:Flag of Russian Fascist Party.svg|border|30px|УФП]] [[Расійская фашысцкая партыя|УФП]], [[Файл:Logo of the All-Russian Fascist Organisation.svg|25px|УФА]] [[Усерасійская фашысцкая арганізацыя|УФА]] | пасада = Старшыня [[Усерасійская фашысцкая арганізацыя|УФА]] | перыядпачатак = [[10 мая]] [[1933]] | перыядканец = [[26 красавіка]] [[1934]] | пасада_2 = Старшыня ЦВК [[Расійская фашысцкая партыя|УФП]] | перыядпачатак_2 = [[26 красавіка]] [[1934]] | перыядканец_2 = [[1935]] | пасада_3 = Старшыня [[Усерасійская фашысцкая арганізацыя|УФА]] | перыядпачатак_3 = [[1935]] | перыядканец_3 = [[4 чэрвеня]] [[1941]] | пераемнік_3= Канстанцін Аляксеевіч Сцяклоў | бацька = Андрэй Мікалаевіч Вансяцкі | маці = Ніна Анастасьевна Вансяцкая (Плюшчэўская) | жонка = 1) Люба Мурамская (шлюб прызнаны несапраўдным)<br/> 2) Мэрыён Вансяцкая (Рым) | дзеці = ''ад адносін з Эдзіт Прысцылай Вансяцкай (Ройстэр):'' Андрэй (1950 — ?) |прыналежнасць = {{Расійская імперыя}}<br/> {{Сцяг Расіі}} {{нп5|Белая армія|Белая Гвардыя|ru|Белая армия}} |гады службы = [[1916]]—[[1920]] |званне = [[капітан]] }} '''Анаста́сій Андрэ́евіч Ванся́цкі''' ({{СС2|12|чэрвеня|1898|30|мая}} года, [[Варшава]] — {{ДС|5|2|1965}}, [[Сент-Пітэрсберг (Фларыда)|Сент-Пітэрсберг]]) — рускі [[Белая эміграцыя|эмігранцкі]] палітык. Адзін з заснавальнікаў [[Рускі фашызм|рускага фашызму]], лідар [[Усерасійская фашысцкая арганізацыя|Усерасійскай фашысцкай арганізацыі]] (УФА), а таксама адзін з лідараў [[Расійская фашысцкая партыя|Усерасійскай фашысцкай партыі]] (УФП) у 1934—1935 гадах. У 1933 годзе арганізаваў і ўзначаліў УФА, якая ў 1934 годзе аб’ядналася з Расійскай фашысцкай партыяй (РФП) — найбуйнай арганізацыяй у асяроддзі [[Белая эміграцыя|рускай эміграцыі]], утворанай на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]]. Разам з генеральным сакратаром РФП [[Канстанцін Уладзіміравіч Радзаеўскі|К. У. Радзаеўскім]] стаў лідарам з’яднанай Усерасійскай фашысцкай партыі. Пасля разрыву ў 1935 годзе з Радзаеўскім (аднавіў супрацу з ім у 1940 годзе) ізноў узначаліў УФА да чэрвеня 1941 года. У чэрвені 1942 года быў арыштаваны і асуджаны ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Пасля вызвалення ў 1946 годзе адышоў ад актыўнай палітычнай дзейнасці. == Біяграфія == === Раннія гады === Анастасій быў пятым дзіцём{{sfn|Стефан|1992|с=114}} у сям’і [[Асобны корпус жандармаў|жандармскага]] [[палкоўнік]]а Андрэя Мікалаевіча Вансяцкага, будучага начальніка [[Радам]]скага губернскага жандарскага кіравання<ref>[http://www.book-old.ru/BookLibrary/60000-Radomskaya-gub/Pamyatnaya-knizhka-Radomskoy-gubernii-na-1910-god.html Памятная книжка Радомской губернии на 1910 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150521092954/http://www.book-old.ru/BookLibrary/60000-Radomskaya-gub/Pamyatnaya-knizhka-Radomskoy-gubernii-na-1910-god.html |date=21 мая 2015 }} — С. 117, 170.</ref>, і Ніны Анастасьеўны Плюшчэўскай. Бацька паходзіў са збяднелага дробнамаянтковага нямецка-польскага дваранскага роду [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. Раней прозвішча пісалі «фон Сяцкі», але з часам яно русіфікавалася{{sfn|Стефан|1992|с=114}}. Прадзед Анастасія за адданасць быў ганараваны асабістай хвалы імператара [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]], дзед браў удзел у падаўленні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|польскага паўстання 1863 года]]{{sfn|Стефан|1992|с=114}}. У дзяцінстве Анастасій гуляў у {{нп5|Цытадэль, Варшава|варшаўскай цытадэлі|ru|Цитадель (Варшава)}} блізка ад турэмных камер, дзе паміж 1900 і 1912 гадамі ўтрымваліся вязні, якія сталі пазней бачнымі палітычнымі дзеячамі: [[Юзаф Пілсудскі]], [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Фелікс Дзяржынскі]] і іншыя{{sfn|Стефан|1992|с=114}}. У 1908 годзе Вансяцкі паступіў у {{нп5|Маскоўскі 1-ы кадэцкі корпус|Першы Маскоўскі кадэцкі корпус|ru|Московский 1-й кадетский корпус}}. [[16 чэрвеня]] {{nobr|[[1910]] года}} яго бацька напярэдадні пераводу ў Кіеў быў забіты ў [[Радам]]е адным са сваіх інфарматараў — членам польскай тэрарыстычнай групы. Як паведамляў намеснік Вансяцкага, падпалкоўнік Радноў, {{нп5|Дзмітрый Канстанцінавіч Гершэльман|шэфу Корпуса жандармаў|ru|Гершельман, Дмитрий Константинович}}, што каля гадзіны дня 3 (16) чэрвеня да яго начальніка прыбылі інфарматары Іосіф Піянткоўскі і Марыян Сцемпневіч. Першы ўвайшоў у кабінет Вансяцкага, другі чакаў у прыёмнай. Потым з кабінета прагучалі тры паслядоўныя стрэлы. Сцемпневіч адкрыў агонь па ўнтэр-афіцэрах, якія ўбеглі ў прыёмную (адзін з іх, Мікіта Канькоў, быў паранены), а потым застрэліўся. Піянткоўскі таксама скончыў з сабой пасля забойства Вансяцкага<ref>ГАРФ. Ф. 244, оп. 1, д. 389, л. 4.</ref>. Маці Анастасія, Ніна Вансяцкая, памерла ў кастрычніку 1916 года ў [[Масква|Маскве]] ад сардэчнага прыступу. Скончыўшы ў 1916 годзе кадэцкі корпус (57-ы выпуск){{sfn|Окороков|2002|с=266}}, Анастасій паступіў у {{нп5|Мікалаеўскае кавалерыйскае вучылішча|Мікалаеўскае кавалерыйскае вучылішча|ru|Николаевское кавалерийское училище}} і кадэтам быў прыпісаны да {{нп5|Александрыйскі 5-ы гусарскі полк|Пятага гусарскага Александрыйскага Яе Вялікасці Гасударыні Імператрыцы Аляксандры Фёдараўны палка|ru|Александрийский 5-й гусарский полк}}{{sfn|Стефан|1992|с=115}}, аднак з-за [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыі]] не змог завяршыць поўны курс навучання і ў лістападзе 1917 года быў датэрмінова выпушчаны (9-й ваеннага часу выпуск) у чыне {{нп5|юнкер, званне|юнкера|ru|Юнкер}}{{sfn|Окороков|2002|с=266}}. === Грамадзянская вайна === У канцы [[1917]] года Вансяцкі з’ехаў на поўдзень Расіі, дзе далучыўся да [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміі]] [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікіна]] і ўзяў удзел у [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайне]]. 13 снежня ён быў залічаны ў {{нп5|1-ы кавалерыйскі дывізіён|1-ы кавалерыйскі дывізіён|ru|1-й кавалерийский дивизион}} палкоўніка {{нп5|Васіль Сяргеевіч Гершэльман|В. С. Гершэльмана|ru|Гершельман, Василий Сергеевич}}. 27 верасня 1918 года быў адпраўлены ў дырэктыву дзяжурнага генерала Добраахвотніцкай арміі ў [[Краснадар|Екацярынадары]], 13 кастрычніка залічаны ў запасны кавалерыйскі полк 5-га гусарскага Александрыйскага Яе Вялікасці Гасударыні Імператрыцы Аляксандры Фёдараўны палка. 28 сакавіка 1919 года Вансяцкі быў прыкамандзіраваны да Рускага добраахвотніцкага атрада асаблівага прызначэння па ахове Раманавых у [[Крым]]е. Пасля расфармавання атрада служыў у {{нп5|эскадрон|эскадроне|ru|Эскадрон}} {{нп5|Уланскі Яго Вялікасці лейб-гвардыі полк|лейб-гвардыі Уланскай Яго Вялікасці палка|ru|Уланский Его Величества лейб-гвардии полк}}, з 11 чэрвеня — у Ардынарчаскім эскадроне штаба {{нп5|Каўказская армія, УСПР|Каўказскай арміі|ru|Кавказская армия (ВСЮР)}}, а з 1 ліпеня — у {{нп5|Іркуцкі 16-ы гусарскі полк|16-м гусарскім Іркуцкім Яго Імператарскай Высокасці Вялікага князя Мікалая Мікалаевіча палку|ru|Иркутский 16-й гусарский полк}}{{sfn|Окороков|2002|с=266}}. Ваяваў з бальшавікамі на [[Усходняя Украіна|Усходняй Украіне]], на [[Дон]]е, {{нп5|Кубань, рэгіён|Кубані|ru|Кубань (регион)}}, у {{нп5|Стаўрапольская губерня|Стаўрапольскай губерні|ru|Ставропольская губерния}}, на [[Крым]]скім паўвостраве і ў [[Таўрычаская губерня|Паўночнай Таўрыі]]. Быў паранены ў руку і жывот{{sfn|Окороков|2002|с=266}}{{sfn|Стефан|1992|с=115}}. Вансяцкаму было прысвоена званне капітана. У снежні 1919 года ён захварэў [[тыф|тыфам]] і быў змушаны пакінуць фронт. Анастасій быў эвакуяваны цягніком з [[Харкаў|Харкаваа]] ў [[Новарасійск]], а адтуль — параходам у [[Ялта|Ялту]]. У Ялце, куды Вансяцкі прыехаў 3 студзеня [[1920]] года з адмарожанымі нагамі і без сродкаў да існавання, ён знайшоў прытулак у гандляра-яўрэя Мурамскага, чыя дачка Люба стала даглядаць за хворым афіцэрам{{sfn|Стефан|1992|с=116}}. 31 студзеня 1920 года Вансяцкі і Мурамская абвянчаліся па праваслаўным абрадзе ў ялцінскім Мікольскім саборы. Паводле якой прычыны быў гэтак спешна ўкладзены шлюб, невядома. Сам Вансяцкі пасля заяўляў, што такім чынам хацеў абараніць Мурамскіх ад пагромаў і палегчыць ім ад’езд з Крыма. Вансяцкі лічыў гэты шлюб несапраўдным, бо Люба схавала праўдзівую рэлігійную прыналежнасць, а расійскі закон забараняў жаніцца праваслаўнаму з [[Іўдаізм|іўдзейкай]]{{sfn|Стефан|1992|с=116—117}}. === Эміграцыя === У сакавіку [[1920]] года {{нп5|Крымская эвакуацыя|эвакуяваўся|ru|Крымская эвакуация}} з жонкай у [[Канстанцінопаль]], дзе лячыўся ў брытанскім шпіталі ў {{нп5|Горад Гелібалу|Галіпалі|ru|Гелиболу}}. У красавіку 1920 года, пакінуўшы жонку, перасаджваючыся з парахода на параход, дабраўся да [[Марсель|Марселя]]. У маі 1920 года ён праз [[Парыж]] пераехаў у [[Лондан]], дзе тры месяцы жыл у князя {{нп5|Фелікс Феліксавіч Юсупаў|Ф. Ф. Юсупава|ru|Юсупов, Феликс Феликсович}}. У кастрычніку 1920 года Вансяцкі вярнуўся ў Канстанцінопаль, потым ізноў на грузавым судне сплыў у Марсель і завяршыў свае вандраванні ў Парыжы, уладкаваўшыся працоўным сцэны ў вар’етэ «{{нп5|Фалі-Бержэр|Фалі-Бержэр|ru|Фоли-Бержер}}». Увесну [[1921]] года ў адным з парыжскіх танцавальных залаў пазнаёміўся з мільянеркай Мэрыён Бакінгем Рым{{sfn|Стефан|1992|с=117—118}}. 30 ліпеня 1921 года прыехаў у [[Нью-Ёрк]] на борце французскага лайнера «{{нп5|SS France (1912)|France|ru|SS France (1912)}}». З дапамогай Мэрыён 29 кастрычніка 1921 года, за дзень да заканчэння [[Віза|візы]], атрымаў [[від на жыхарства]] ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]{{sfn|Стефан|1992|с=123—124}}. У 1921—1924 гадах працаваў у кампаніі, што вырабляла [[паравоз]]ы. [[3 лютага]] [[1922]] года жаніўся з Мэрыён Бакінгем Рым, якая прыняла праваслаўе. Шлюб адбываўся ў праваслаўным {{нп5|Мікалаеўскі сабор, Нью-Ёрк|Мікольскім саборы|ru|Николаевский собор (Нью-Йорк)}} ў Нью-Ёрку. Навіна пра планаванае на 4 лютага 1922 года вяселле стала вядомая прэсе, і ў лічаныя дні пра яе напісалі не толькі амерыканскія, але і англійскія, французскія і нямецкія газеты. Пасля такой агалоскі маладыя абвянчаліся на дзень раней{{sfn|Стефан|1992|с=125—126}}. У красавіку 1922 года Люба Мурамская заявіла пра дваяжэнства Вансяцкага. 22 лістапада 1922 года царкоўны суд у Нью-Ёрку пастанавіў, што шлюб Вансяцкага і Рым сапраўдны, а шлюб Вансяцкага і Мурамскай несапраўдны, бо складзены з чужымі мэтамі і па падробленых дакументах. Прыбыўшы ў Нью-Ёрк, Любоў Мурамская падала пазоў на 500 000 долараў ЗША пра пакрыццё [[Маральная шкода|маральнай шкоды]], а таксама запатрабавала ад Вансяцкага выплаты {{нп5|Аліменты|аліментаў|ru|Алименты}}. Судовы працэс атрымаў шырокую агалоску ў ЗША. Прэса, апроч асвятлення працэсу, пацяшалася над тым, што муж мільянеркі працуе на лакаматыўным заводзе. 3 жніўня 1923 года нью-ёркскі суд адхіліў пазоў і прызнаў Вансяцкага не вінаватым у дваяжэнстве, абапіраючыся на рашэнне царкоўнага суда, а таксама на ліст Любы, напісаны ў студзені 1922 года, у якім яна віншавала Вансяцкага са змовінамі{{sfn|Стефан|1992|с=127—129}}. У 1924 годзе разам з жонкай пераехаў жыць у {{нп5|Горад Патнам, Канектыкут|Патнам|ru|Патнам (Коннектикут)}}, размешчаны недалёка ад {{нп5|Горад Томпсан, Канектыкут|Томпсана|en|Thompson, Connecticut}}. У 1925 годзе прымаў у сваім маёнтку грэчаскага прынца [[Павел I (кароль Грэцыі)|Паўла]] (пазней стаў каралём), які прыязджаў у размешчаны непадалёк Уэбстэр на адкрыццё царквы. Летам 1931 года ў маёнтак некалькі дзён правёў Вялікі князь {{нп5|Аляксандр Міхайлавіч, унук Мікалая I|Аляксандр Міхайлавіч|ru|Александр Михайлович (внук Николая I)}} з двума сынамі {{нп5|Фёдар Аляксандравіч Раманаў|Фёдарам|ru|Романов, Фёдор Александрович}} і {{нп5|Мікіта Аляксандравіч Раманаў|Мікітам|ru|Романов, Никита Александрович}}, якія былі аднагодкамі і сябрамі Анастасія. [[30 верасня]] [[1927]] года атрымаў амерыканскае грамадзянства. Да гэтага часу ў Томпсан пераехала жыць яго старэйшая сястра Наталля з мужам Л. Б. Мамедавым{{sfn|Стефан|1992|с=134—135, 137}}. З [[1928]] па ліпень [[1932]] года быў членам {{нп5|Братэрства рускай праўды|Братэрства рускай праўды|ru|Братство русской правды}}{{sfn|Окороков|2002|с=266}}{{sfn|Стефан|1992|с=141—145}}. У лістападзе 1927 года разам з жонкай наведаў Еўропу: пакуль Мэрыён адпачывала ў [[Монтэ-Карла]], Анастасій наведаў Парыж. Там ён сустрэўся з шэрагам рускіх эмігрантаў, у тым ліку з генералам [[Аляксандр Паўлавіч Куцепаў|А. П. Куцепавым]]. З Куцепавым і ўзначаленым ім {{нп5|Рускі агульнавайсковы саюз|РАВСам|ru|Русский общевоинский союз}} ён працягваў пазней падтрымваць адносіны і аказваць фінансавую падтрымку аж да выкрадання Куцепава 26 студзеня 1930 года{{sfn|Стефан|1992|с=140—141}}. 17 сакавіка [[1930]] года атрымаў званне малодшага лейтэнанта запасу і быў прыпісаны да хімічных войскаў{{sfn|Стефан|1992|с=142}}; афіцэрам-рэзервістам да 16 сакавіка [[1935]] года{{sfn|Стефан|1992|с=259}}. У 1931 годзе разам з жонкай наведаў [[Берлін]] і [[Белград]], дзе сустракаўся з членамі Братэрства рускай праўды{{sfn|Стефан|1992|с=144—145}}. [[10 мая]] [[1933]] года супольна з Д. І. Кунле заснаваў [[Усерасійская фашысцкая арганізацыя|Усерасійскую фашысцкую арганізацыю]] (УФА), якую ўзначальваў да 1941 года (з перапынкам у 1934—1935 гадах, калі яна ўваходзіла ва [[Расійская фашысцкая партыя|Усерасійскую фашысцкую партыю]]){{sfn|Стефан|1992|с=145—147}}{{sfn|Окороков|2002|с=280—281}}. У 1933 годзе наведаў Берлін c мэтай сустрэчы з {{нп5|Младаросы|младаросамі|ru|Младороссы}} і [[Расійскі вызвольны нацыянальны рух|РВНРаўцамі]]{{sfn|Окороков|2002|с=155—156}}. У [[1934]], [[1936]] і [[1939]] гадах здзейсніў тры кругасветныя падарожжы па маршруце [[Сан-Францыска]] — [[Ганалулу]] — [[Кобэ]] — [[Шанхай]] — [[Маніла]] — [[Ганконг]] — [[Сінгапур]] — [[Мумбаі|Бамбей]] — [[Порт-Саід]] — [[Суэц]] — [[Александрыя]] — [[Неапаль]] — [[Парыж]] — [[Нью-Ёрк]]. Сустракаўся з групамі рускіх эмігрантаў, арганізоўваў аддзяленні сваёй партыі. У 1934 годзе сустракаўся з лідарам рускіх фашыстаў у [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]] [[Канстанцін Уладзіміравіч Радзаеўскі|К. У. Радзаеўскім]], дамовіўся пра саюз з яго [[Расійская фашысцкая партыя|Расійскай фашысцкай партыяй]]. У [[1934]] годзе УФА аб’ядналася з [[Расійская фашысцкая партыя|партыяй]] Радзаеўскага, і Вансяцкі стаў Старшынём Цэнтральнага выканаўчага камітэта (ЦВК). Пасля ўступу ЗША ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] ў [[1942]] годзе быў арыштаваны [[Федэральнае бюро расследаванняў|ФБР]] разам з некалькімі дзеячамі {{нп5|Германа-амерыканскі саюз|Германа-амерыканскага саюза|ru|Германо-американский союз}} і звінавачаны ў шпіянажы. Хоць Вансяцкі не займаў ніякіх пасад у амерыканскіх дзяржорганах і не мог мець доступу да сакрэтнай інфармацыі, ФБР змагло давесці, што ён перадаў 2800 долараў бундфюрару Германа-амерыканскага саюза [[Герхард Кунцэ|Герхарду Кунцэ]], каб дапамагчы яму выехаць са ЗША{{sfn|Стефан|1992|с=322}}. Вансяцкі быў асуджаны [[22 чэрвеня]] [[1942]] года ў [[Хартфард (Канектыкут)|Хартфардзе]] на пяць гадоў турмы і штраф у 5000 долараў (праз суткі кара ў выглядзе штрафу была скасавана). Пасля сканчэння Другой сусветнай вайны і смерці [[Франклін Рузвельт|Ф. Рузвельта]] [[26 лютага]] [[1946]] года быў вызвалены датэрмінова, правядучы ў турме больш 3,5 гадоў. Да канца жыцця Вансяцкі выпрабоўваў гэтак моцную агіду да Рузвельта, якога зваў камуністам, што адмаўляўся карыстацца {{нп5|Дайм з выявай Рузвельта|дзесяціцэнтавымі манетамі з яго выявай|ru|Дайм с изображением Рузвельта}}{{sfn|Стефан|1992|с=425}}. У 1942 годзе хартфардскі акруговы пракурор высунуў вымогу пра пазбаўленне Вансяцкага грамадзянства ЗША. На момант выхаду Вансяцкага на волю разгляд пазову ўсё яшчэ працягваўся. 3 красавіка 1946 года суд адхіліў пазоў пра пазбаўленне Вансяцкага грамадзянства{{sfn|Стефан|1992|с=420—421}}. Напачатку 1948 года, наведваючы сястру і яе мужа ў [[Сент-Пітэрсберг (Фларыда)|Сент-Пітэрсбергу]], куды яны пераехалі з Томпсана ў канцы 1947 года, ён пазнаёміўся з афіцыянткай Эдзіт Прысцылай Ройстэр{{sfn|Стефан|1992|с=422}}. У 1950 годзе ў іх нарадзіўся сын Андрэй. Прысцыла ўзяла прозвішча Вансяцкага, але ці былі аформлены іх адносіны афіцыйна і ці быў аформлены развод Вансяцкага і Мэрыён, невядома{{sfn|Стефан|1992|с=422}}. Вансяцкі часта прывозіў у маёнтак сына Андрэя, і Мэрыён была вельмі рада прыезду хлопчыка{{sfn|Стефан|1992|с=423}}. У 1953 годзе ён ажыццявіў самае буйнае са сваіх паваенных распачынанняў — урачыста адкрыў у Сент-Пітэрсбергу музей [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]]{{sfn|Стефан|1992|с=424}}. Памёр [[5 лютага]] [[1965]] года ў Сент-Пітэрсбергу (лякарня «Маўнд-парк»), пахаваны ў сямейным склепе на Заходніх могілках Томпсана (штат [[Канектыкут]]) разам з жонкай Мэрыён і маці свайго сына Прысцылай{{sfn|Стефан|1992|с=426—427}}. Многія дакументы Вансяцкага захоўваюцца ў архіве {{нп5|Гувераўскі інстытут|Гувераўскага інстытута|ru|Гуверовский институт}} ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]], у калекцыі прафесара Джона Стэфана, аўтара кнігі «The Russian Fascists: Tragedy and Farce in Exile, 1925—1945», а таксама ў бібліятэцы каталіцкага коледжа ў [[Провідэнс]]е{{sfn|Стефан|1992|с=15}}. Аўтар успамінаў — кніг «Адплата»<ref>[http://www.worldcat.org/title/rasplata/oclc/4830461&referer=brief_results Расплата].</ref> і «Сухая гільяціна: амерыканская юстыцыя ў часы Рузвельта»<ref>[http://www.worldcat.org/title/sukhaia-gilotina-amerikanskaia-iustitsiia-vo-vremena-ruzvelta/oclc/21772782&referer=brief_results Сухая гильотина: американская юстиция во времена Рузвельта].</ref>, выдадзеных у [[1963]] годзе ў [[Сан-Паўлу]] (Бразілія). == Палітычная дзейнасць == {{main|Усерасійская фашысцкая арганізацыя}} === Да Другой сусветнай вайны === Успамінаючы перажытае, Вансяцкі пісаў{{sfn|Стефан|1992|с=145}}: {{пачатак цытаты}} У 1932 годзе, разарваўшы з Братэрствам рускай праўды, я вырашыў, што мне патрэбна свая палітычная партыя, каб праводзіць у жыццё мае ідэі і планы, каб паспрабаваць зрынуць савецкі ўрад і прывесці да ўлады ўрад рускага народа. {{канец цытаты}} Пасля лютага 1933 года ў маёнтак Вансяцкіх пасяліўся Д. І. Кунле, які змагаўся ў гады Грамадзянскай вайны ў арміі Дзянікіна ва Украіне. Калі Вансяцкі з ім пазнаёміўся (да рэвалюцыі ці ў гады Грамадзянскай вайны), невядома, але ў сярэдзіне 20-х гадоў Кунле некалькі разоў наведваў дом Вансяцкага. У пачатку мая 1933 года Вансяцкі і Кунле вырашылі заснаваць партыю. 10 мая 1933 года яны склалі ліст ад імя Галоўнага штаба рускіх фашыстаў пра стварэнне Усерасійскай нацыянал-рэвалюцыйнай рабочай і рабоча-сялянскай партыі фашыстаў, якую для зручнасці звалі [[Усерасійская фашысцкая арганізацыя|Усерасійскай Фашысцкай Арганізацыяй]] (УФА){{sfn|Стефан|1992|с=145—147}}. А. А. Вансяцкі стаў кіраўніком УФА, Кунле — партыйным сакратаром, а зяць Вансяцкага Л. Б. Мамедаў — старшынём Цэнтральнага выканаўчага камітэта{{sfn|Стефан|1992|с=147}}. Друкаваным органам УФА стала [[Фашист (газета)|газета «Фашист»]], якая выдавалася са жніўня 1933 года па ліпень 1941 года<ref>[http://www.emigrantica.ru/j/item/fashist-putnam-sonnecticut-usa-1933-1941 Фашист (Putnam, Сonnecticut, USA, 1933—1941)] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130416173410/http://www.emigrantica.ru/j/item/fashist-putnam-sonnecticut-usa-1933-1941 |date=16 красавіка 2013 }}</ref>{{sfn|Стефан|1992|с=148}}. У газеце шмат месца надавалася падзеям Грамадзянскай вайны, змяшчаліся фатаграфіі правадыроў [[Белы рух|Белага руху]] і імператара [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]]; УФА прадстаўлялася спадчынніцай расійскіх вайскоўцаў і манархічных традыцый. У снежаньскім выпуску газеты за 1933 год быў перадрукаваны ліст дзесяцігадовага сына князя [[Мікіта Аляксандравіч Раманаў|Мікіты Аляксандравіча]] {{нп5|Мікіта Мікіціч Раманаў|Мікіты Мікіціча|ru|Романов, Никита Никитич}}, у якім хлопчык пісаў{{sfn|Стефан|1992|с=149}}: {{пачатак цытаты}} Я гэтак шчаслівы, што я рускі фашыст! {{канец цытаты}} Для партыі Вансяцкі абраў знакам [[Свастыка|свастыку]], што нязменна спараджала мноства пытанняў пра перайманне [[Трэці рэйх|Трэцяга рэйха]]. Вансяцкі тлумачыў, што такі знак нарысавала ў {{нп5|Дом Іпацьева|Іпацьеўскім доме|ru|Дом Ипатьева}} імператрыца [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандра Фёдараўна]]. Ён паказваў на дарожныя знакі ў штаце [[Арызона]] з выкарыстаннем свастыкі (скасаваны ў 1937 годзе). Пад канец тлумачэнняў ён пытаў{{sfn|Стефан|1992|с=150}}: {{пачатак цытаты}} Не адмаўляцца ж нам ад яе толькі таму, што яна спадабалася [[Адольф Гітлер|Гітлеру]]? {{канец цытаты}} Калі вытлумачыць выкарыстанне свастыкі яшчэ было можна, то вытлумачыць {{нп5|Рымскі салют|вітанне|ru|Римский салют}} з паднятай правай рукой і воклічам «Слава Расіі!», званні накшталт «Штурмавік смерці», клятву асабістай вернасці правадыру і [[Усерасійская фашысцкая арганізацыя#Гімн партыі|гімн партыі]] на мелодыю «{{нп5|Песня Хорста Весэля|Песні Хорста Весэля|ru|Песня Хорста Весселя}}» было складана, і таму Анастасій гэтага не рабіў. Гімн партыі ён выканаў супольна з Д. І. Кунле і Л. Б. Мамедавым і запісаў гэта выкананне на грамафонную пласцінку{{sfn|Стефан|1992|с=150—151}}<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=qUHwtc_TN08&feature=youtu.be Гимн ВФО]</ref>. Пасля стварэння партыі Вансяцкі прыйшоў да высновы, што стварэнне з’яднанага фашысцкага фронту з ліку эмігранцкіх арганізацый з’яўляецца стратэгічным заданнем, у сувязі з чым адправіўся ў Берлін. Канферэнцыя, што прайшла ў штаб-кватэры РВНР з удзелам Вансяцкага, лідара младаросаў {{нп5|Аляксандр Львовіч Казем-Бек|Аляксандра Казем-Бека|ru|Казем-Бек, Александр Львович}} і кіраўніка РВНР [[Павел Рафаілавіч Бермант-Авалаў|Паўла Бермант-Авалава]], завяршылася толькі абменам думкамі. Пры гэтым якіх-небудзь спроб сустрэцца з правадырамі Трэцяга рэйха Вансяцкі ў Берліне не распачынаў. Пра мінулую канферэнцыю напісалі эмігранцкія газеты Еўропы, ЗША і Далёкага Усходу. Дзейнасць Вансяцкага атрымала дабраславенне мітрапаліта {{нп5|Антоній (Храпавіцкі)|Антонія|ru|Антоний (Храповицкий)}}, ліст якога быў апублікаваны ў снежаньскім нумары «Фашиста»{{sfn|Стефан|1992|с=155—157}}. У [[1934]] годзе, падчас першага кругасветнага вандравання Вансяцкага, УФА аб’ядналася з [[Расійская фашысцкая партыя|Расійскай фашысцкай партыяй]] партыяй [[Канстанцін Уладзіміравіч Радзаеўскі|К. У. Радзаеўскага]]. Радзаеўскі стаў яе генеральным сакратаром і намеснікам старшыні Цэнтральнага выканаўчага камітэта (ЦВК) партыі, а Вансяцкі — старшынём ЦВК{{sfn|Звезда и свастика|1994|с=266—267}}. Аб’яднаная партыя атрымала назву [[Расійская фашысцкая партыя|Усерасійская фашысцкая партыя]] (УФП); знакам руху стала [[свастыка]], нароўні з якой выкарыстоўвалася сімволіка [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Пасля разрыву з Радзаеўскім{{sfn|Звезда и свастика|1994|с=267}} з-за спрэчкі па яўрэйскім пытанні (Вансяцкі не падзяляў антысеміцкіх паглядаў Радзаеўскага) і адносін да атамана [[Рыгор Міхайлавіч Сямёнаў|Р. М. Сямёнаву]] (Вансяцкі не хацеў мець з ім ніякіх адносін, Радзаеўскі ж быў змушаны іх падтрымваць з-за націску японцаў){{sfn|Стефан|1992|с=190}} Анастасій ізноў узначаліў УФА, якая яшчэ некаторы час насіла назву аб’яднанай партыі. Пасля 1935 года, калі Вансяцкі быў выключаны з УФП, выкарыстанне назвы апошняй было Вансяцкім спынена{{sfn|Звезда и свастика|1994|с=266—267}}. Пасля разрыву з Радзаеўскім арганізацыя Вансяцкага займалася галоўным чынам прапагандысцкай працай: выданнем газет, брашур, удзелам у сходах і мітынгах. У 1937 і 1939 гадах члены УФА на чале з Вансяцкім бралі ўдзел у мітынгах [[Германа-амерыканскі саюз|Германа-амерыканскага саюза]]{{sfn|Стефан|1992|с=296—297}}. У 1930-х гадах Вансяцкі напісаў шэраг прац: «Кароткі курс фашыста: для праходжання ў партыйных школах» (без даты, прыкладна 1935 год), «Адказ крытыку» (1936) і «Асновы рускага фашызму» (без даты выхаду, прыкладна 1939). У 1939 годзе Вансяцкі прыйшоў да высновы, што Сталін — фашыст з фашыстаў, бо той знішчыў камуністаў больш, чым Гітлер, [[Беніта Мусаліні|Мусаліні]] і [[Чан Кайшы]] разам узятыя === Падчас Другой сусветнай вайны === Падпісанне [[Пакт Молатава — Рыбентропа|пакта Молатава — Рыбентропа]] у жніўні [[1939]] года Вансяцкі вітаў, параўнаўшы яго ў выданні «Фашист» з [[Тыльзіцкі мір|Тыльзіцкім мірам]] 1807 года паміж [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандрам I]] і [[Напалеон I|Напалеонам I]]{{sfn|Стефан|1992|с=304}}. Заключэнне пакта прывяло да выйсця з УФА яе членаў. У прыватнасці, з партыі ў кастрычніку 1939 года выйшаў зяць Вансяцкага Леў Мамедаў, а крыху пазней і Д. І. Кунле. Пакт прывёў таксама да часовага спынення адносін УФА і Германа-амерыканскага саюза{{sfn|Стефан|1992|с=304—305}}. У [[1940]] — снежні 1941 года аднавілася супраца А. А. Вансяцкага і К. В. Радзаеўскага, перапыненая пачаткам япона-амерыканскай вайны<ref>Центр. архив ФСБ РФ. Следст. дело Н-18765 в отношении Семёнова Г. М., Родзаевского К. В. и др. Т. 3, л. д. 547.</ref>. Пасля прыняцця 11 сакавіка 1941 года закона пра [[ленд-ліз]] Вансяцкі зразумеў, што да пачатку вайны паміж ЗША і Германіяй засталіся месяцы, і стаў згортваць палітычную дзейнасць. Ён вырашыў перанесці штаб-кватэру са ЗША на Далёкі Усход у [[Шанхай]]. 17 сакавіка 1941 года ён напісаў ліст кіраўніку далёкаўсходняга аддзялення партыі Канстанціну Сцяклову з прапановай узначаліць партыю і з апавяшчэннем, што пасля ліпеньскага нумара 1941 года «Фашист» выходзіць перастане{{sfn|Стефан|1992|с=306}}. Паводле ліста Сцяклова ад 4 чэрвеня 1941 года, апублікаванаму ў № 63 «Фашиста» за 1941 год, ён уступіў у выкананне абавязкаў кіраўніка партыі{{sfn|Окороков|2002|с=280—281}}. Напад Германіі [[22 чэрвеня]] [[1941]] года і ўступ СССР у [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] прымусілі Вансяцкага вярнуцца да актыўнай палітычнай дзейнасці. З уласцівай яму тэатральнасцю Вансяцкі ад імя сваёй партыі паслаў [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. В. Сталіну]] прапанову мірна і бяскроўна капітуляваць. 3 ліпеня 1941 года падчас пахаванняў Д. І. Кунле, які загінуў у катастрофе пры выпрабаванні самалёта, Вансяцкі зноў аднавіў кантакты з Германа-амерыканскім саюзам, члены якога наведалі пахавальныя мерапрыемствы{{sfn|Стефан|1992|с=309, 312—313, 315}}. 9 траўня 1942 года Федэральнае бюро расследаванняў учыніла ператрус у хаце Вансяцкага, а 6 чэрвеня 1942 года ён быў арыштаваны. Вансяцкага звінавацілі ў парушэнні артыкула 32 закона пра шпіянаж 1917 года{{sfn|Стефан|1992|с=334, 345}} (артыкул выключаны з закона 25 чэрвеня 1948 года). У абвінаваўчым акце яму паказваліся пяць злачынных дзеянняў: сустрэча з Кунцэ ў Томпсане 12 ліпеня 1941 года, перадача Кунцэ ў Томпсане чэка на 2800 долараў ЗША 12 ліпеня 1941 года, падарожжа ў Сан-Францыска прыблізна ў чэрвені 1941 года, сустрэча з Кунц і Вілюмайтам (член Германа-амерыканскага саюза) у гатэлі «Бісмарк» у ліпені 1941 года і атрыманне ад Кунцэ лістоў пэўнага роду, адпраўленых прыблізна ў лістападзе 1941 года. Вінавачанне падтрымваў будучы памагаты галоўнага вінаваўцы ад ЗША на Нюрнбергскім працэсе {{нп5|Томас Дод|Томас Дод|en|Thomas J. Dodd}}. Адвакат Вансяцкага спрабаваў дамагчыся прызнання яго неразумным, аднак яму гэта не ўдалося. У выніку перамоў абароны і вінавачання Вансяцкі 22 чэрвеня 1942 года прызнаў сябе вінаватым па ўсіх пунктах вінавачання і быў прысуджаны судом [[Хартфард (Канектыкут)|Хартфарда]] да пяці гадоў турмы{{sfn|Стефан|1992|с=345—346, 349—351}}. Паводле думкі амерыканскага даследніка Дж. Стэфана, Вансяцкаму пашанцавала, што яго засудзілі так хутка, бо праз тыдзень на Усходнім узбярэжжы ЗША былі схоплены дыверсійныя групы, высаджаныя з нямецкіх падводных лодак. Калі б справа адбылася тыднем пазней, і «яму маглі б прышыць удзел у аперацыі, распрацаванай абверам». Яго чацвёра супольнікаў з Германа-амерыканскага саюза былі асуджаны на тэрміны ад 5 да 15 гадоў (прытым тыя, што прызналі сваю віну, як і Вансяцкі, атрымалі 5 і 7 гадоў){{sfn|Стефан|1992|с=352—353}}. Пасля выхаду на волю Вансяцкі адышоў ад актыўнай палітычнай дзейнасці. == Пагляды == З юнацкіх гадоў Вансяцкі прытрымліваўся манархічных паглядаў, якія, разам з нянавісцю да камунізму, сталі асновай сфармаванай ім ідэалогіі [[Рускі фашызм|рускага фашызму]]. Анастасій прагматычна глядзеў на фашызм, разумеючы яго ў самым шырокім сэнсе — як ідэалогію, скіраваную на стварэнне моцнай дзяржавы і змаганне з камунізмам: «Калі хочаце ведаць, назву мы атрымалі ад [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|чырвоных]]. Яны ахрысцілі нас рускімі фашыстамі, а мы гэта імя прынялі». Ён зацята адмаўляў падабенства сваёй партыі з [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацыянал-сацыялістычнай]]: «Па маіх панятках, „фашыст“ значыць „стаадсоткавы антыкамуніст“, а зусім не абавязкова тое, што маюць на ўвазе ў Германіі і іншых краінах»{{sfn|Стефан|1992|с=149—150}}. Ва ўяўленні Вансяцкага рускі фашызм з’яўляўся «парэвалюцыйнай палітычнай сістэмай, што афармляе сабою ідэалагічны і духоўны рух рускіх народных мас»{{sfn|Основы русского фашизма|с=5}}. Паходзячы з усталёвак рускага побыту, ён у той жа час з’яўляецца «сцвярджэннем і завяршэннем агульнай сумы гістарычных працэсаў, што адбываліся ў лоне рускай дзяржаўнасці»{{sfn|Основы русского фашизма|с=5}}. У брашуры «Асновы рускага фашызму» Вансяцкі абвяшчаў, што «Расійскі Фашысцкі Рух з’яўляецца рухам агульнанацыянальнага маштабу ідэакратычнага тыпу». У аснову {{нп5|Ідэакратыя|ідэакратыі|en|Ideocracy}} ім быў пакладзены лозунг «Бог, нацыя, праца»{{sfn|Основы русского фашизма|с=16}}. Фашысцкая дзяржава, паводле Вансяцкага, з’яўляецца дзяржавай, што верыць у Бога і адданая правадыру нацыянальнай партыі{{sfn|Основы русского фашизма|с=2}}. Абвяшчаючы богаабранасць рускага народа і ўсталёўваючы рэлігійны характар дзяржаўнай сістэмы, лідар рускіх фашыстаў тым не менш паказваў, што «Расійская фашысцкая дзяржава прызнае ў вобласці рэлігійных перакананняў абсалютную і безумоўную свабоду», тым самым гарантуючы правы асобных рэлігій{{sfn|Основы русского фашизма|с=18}}. У пытанні нацыянальнай палітыкі Вансяцкім высоўваўся прынцып безумоўнага прызнання адзінства рускага народа ў яго нацыянальным, культурным і палітычным цэлым. Пад рускім народам ён меў на ўвазе не толькі саміх рускіх (велікаросаў), але і ўсіх іншых «русаў» і «росаў» — маларосаў, беларусаў, {{нп5|Карпацкая Русь|карпатарусаў|ru|Карпатская Русь}}. Адмаўленне іх адзінства і непадзельнасці як аднаго цэлага народа прыраўноўвалася да [[Дзяржаўная здрада|дзяржаўнай здрады]]{{sfn|Основы русского фашизма|с=20}}. Усе астатнія нацыянальнасці Расійскай фашысцкай дзяржавы павінны былі паказваць сабой адзіны арганізм без права выхаду з яго ці перавагі ў ім. Пры гэтым руская нацыянальнасць павінна была з’яўляцца канстытуцыйна — першай сярод роўных, вызначаючы сабой твар і змест дзяржавы ў цэлым{{sfn|Основы русского фашизма|с=3—4}}. У сацыяльным плане фашысцкая дзяржава з’яўлялася надкласавай, то бок такой, дзе не існуе класавых адрозненняў і супярэчнасцей. У маналітнай фашысцкай дзяржаве адсутнічае само паняцце «праца», на замену якому варта было ўвесці паняцце «творчасць»{{sfn|Основы русского фашизма|с=7}}. Творчая праца абавязковая для ўсіх грамадзянаў, аднак арганізацыя працы засноўваецца не на прымусе, а на добраахвотным імкненні кожнага свядомага грамадзяніна да рэалізацыі сваіх творчых патэнцый на выгоду Расіі. Абвяшчаючы раўнацэннасць працы ўсіх грамадзянаў{{sfn|Основы русского фашизма|с=10}}, фашысцкая дзяржава брала на сябе адказнасць за вызначэнне аплаты працы, якая павінна строга рэгулявацца законам{{sfn|Основы русского фашизма|с=12}}. Фашысцкая дзяржава павінна была аказваць усялякую падтрымку сялянам, якія падзяляліся на дзве групы — тыя, хто апрацоўвалі дзяржаўную зямлю супольнікаў і прыватных землеўласнікаў, якім дзяржава падае сродкі вытворчасці (зямлю і інструменты працы) бязвыплатна, у спадчыннае карыстанне. Другая катэгорыя сялян, зрэшты, таксама падлягала ўлучэнню ў праграму дзяржаўных зямельных нарыхтовак і магла ажыццяўляць збыт гатовай прадукцыі толькі па ўсталяваных дзяржавай цэнам{{sfn|Основы русского фашизма|с=14—15}}. Фашысцкая дзяржава абвяшчала раўнапраўе палоў, падаючы жанчынам правы нароўні з мужчынамі, аднак Вансяцкі рабіў абмоўку, што рускі мужчына бярэ жанчыну пад апеку, не дапушчаючы яе да цяжкай фізічнай працы, для чаго ўсталёўвае адмысловыя вобласці жаночай працы{{sfn|Основы русского фашизма|с=18}}. Прыярытэтнае месца ў працаўладкаванні жанчын адводзілася сферам педагогікі, сацыяльнай апекі, гандлю, іншымі словамі, усім тым сферам жыццядзейнасці, дзе не патрабуецца значны выдатак фізічнай энергіі{{sfn|Основы русского фашизма|с=19}}. Вансяцкі таксама зважаў на тое, што фашысцкая дзяржава не робіць адрознення паміж шлюбнымі і няшлюбнымі дзецьмі, аднак імкнецца да стварэння трывалай сям’і, прымушаючы легалізаваць адносіны, якія ў канчатковым выніку прывялі да з’яўлення дзяцей. Сексуальная распушчанасць і свабода полавых адносін ганіліся як фактары, што наносяць несумнеўную шкоду існаванню здаровай і моцнай сям’і. Развод мужу і жонцы падаецца без цяжкасцей, але пры наяўнасці паважлівых прычын{{sfn|Основы русского фашизма|с=20}}. У сферы выхавання першачарговым заданнем перад бацькамі было «ўпайванне» ў дзіцё ідэі гонару, гераізму і нацыянальнага першародства. «Любоў да Радзімы ставіцца вышэй кожнай іншай любові, нават вышэй любові дзіцяці да сваёй маці». Выхаванне адважнага і гераічнага патрыёта — адна з найважнейшых мэт адукацыі ў фашысцкай дзяржаве. Фізічная падрыхтоўка пры гэтым лічылася не менш важнай, чым маральная загартоўка, таму веды асноў ваеннай падрыхтоўкі былі неабходны для кожнага грамадзяніна незалежна ад пола і ўзроста. У адрозненне ад іншага ідэолага рускага фашызму, Радзаеўскага, Вансяцкі не быў перакананым антысемітам. Да яўрэяў ён ставіўся прагматычна і бачыў у іх патэнцыяльных саюзнікаў у барацьбе з камунізмам. Неўзабаве пасля вяртання з Харбіна ён сказаў у адным інтэрв’ю: «Калі яўрэі захочуць стаць нашымі сябрамі і памагатымі, мы прымем іх з радасцю». Праз пяць гадоў у гутарцы з іншым рэпарцёрам ён выказаў сваю пазіцыю больш разгорнута: «Наша дачыненне да яўрэяў, я б сказаў, залежыць ад іх дачынення да нас. Калі яны вырашаць, што ім з намі па шляху, — тады ўсё ў парадку. Калі не — хай наракаюць на сябе. Калі яны хочуць змагацца супраць агульнага ворага, то за намі справа не стане. У Расіі жыве так шмат плямён і народнасцей, што бязглузда вылучаць нейкую адну народнасць і пачынаць з ёй вайну. У Германіі іншая справа — яны ж там усе адна нацыя»{{sfn|Стефан|1992|с=196}}. == Ацэнкі == Пачынальна з моманту прыезду ў ЗША дзейнасць Вансяцкага і яго асобу выклікала вялікую цікавасць у прэсы ЗША, іншых краін, а таксама эмігранцкіх газет. Яго шлюб з мільянеркай у пачатку 1924 года выклікаў у некага ціхую зайздрасць, у некага з’едлівы {{нп5|Сарказм|сарказм|ru|Сарказм}}{{sfn|Стефан|1992|с=125}}. Газетчыкі высмейвалі багацеяў, якія замануліся мець ролю пралетарыяў, маючы на ўвазе яго працу на лакаматыўным заводзе{{sfn|Стефан|1992|с=127}}. Пасля пачатку працэсу на пазоў Любы Мурамскай прэса мільгала загалоўкамі тыпа «Руская жанчына перапыняе ідылію механіка»{{sfn|Стефан|1992|с=18}}. Газета амерыканскіх камуністаў «{{нп5|Daily Worker|Дэйлі уоркер|ru|Daily Worker}}» пачала называць дом Вансяцкага няйнакш як яўкай таемных антысавецкіх арганізацый, што фінансаваліся нью-ёркскімі і хартфадскімі капіталістамі{{sfn|Стефан|1992|с=158}}. Не чакаючы сканчэнні перамоў Вансяцкага і Радзаеўскага, газета «{{нп5|Правда, газета|Правда|ru|Правда (газета)}}» 30 сакавіка 1934 года ў артыкуле «Белагвардзейскае гняздо ў Токіа» гнеўна засудзіла Вансяцкага за спробу ўключыць далёкаўсходніх белагвардзейцаў у нацысцкую арбіту{{sfn|Стефан|1992|с=179}}. Пасля забойства 1 снежня 1934 года [[Сяргей Міронавіч Кіраў|С. М. Кірава]] Вансяцкі ўславіў на старонках «[[Фашист (газета)|Фашиста]]» {{нп5|Леанід Васільевіч Нікалаеў|Леаніда Нікалаева|ru|Николаев, Леонид Васильевич}}, намякнуўшы на тое, што рашэнне пра забойства быў прынята ў Томпсане. У адказ газета «Daily Worker» 19 снежня апублікавала артыкул «Белагвардзейцы прызнаюцца ў змовах дзеля знішчэння савецкіх правадыроў», у якой вялікая ўвага была нададзена заяве Вансяцкага. Цытуючы газету «{{нп5|Известия|Известия|ru|Известия}}», орган амерыканскіх камуністаў прыстрашыў «неадкладным знішчэннем фашысцкіх тэрарыстаў». 25 снежня газета «Правда» намалявала вельмі злавесны партрэт Вансяцкага, асабліва паказаўшы на яго класавае паходжанне («сын жандармскага афіцэра»), контррэвалюцыйнае мінулае («браў удзел у Грамадзянскай вайне ў шэрагах Белай арміі»), падкрэсліла яго блізкасць да [[Плутакратыя|плутакратыі]] («жанаты з дачкой аднаго са сталёвых магнатаў»), сувязі з [[Уол-стрыт]] («у яго буйныя сувязі сярод амерыканскіх капіталістаў») і адносіны з Японіяй («Вансяцкі і яго „партыя“… злучаны таксама цесным чынам з японскай ваеншчынай»){{sfn|Стефан|1992|с=204—205}}. У 1939 годзе падчас трэцяга кругасветнага вандравання Вансяцкі пазнаёміўся з Н. Н. Грозіным, якому ён заказаў напісаць сваю біяграфію. У тым жа годзе кніга Грозіна пад назвай «Ахоўныя кашулі» ўбачыла свет{{sfn|Стефан|1992|с=294}}. Калі пачаўся працэс над Вансяцкім, у прэсе з’явіліся загалоўкі, падобныя загалоўку ў хартфардскай газеце «Таймс»: «Буйная справа пра шпіянаж у нашым штаце: Вансяцкі і 4 іншых вінавацяцца ў змове ў карысць [[Краіны Восі і іх саюзнікі|Восі]]»{{sfn|Стефан|1992|с=349}}. Падчас вайны з Вансяцкага зрабілі пудзіла ваеннага часу{{sfn|Стефан|1992|с=354}}. У кнізе Алана Хінда «Права на здраду: паднаготная шпіянажу ў Амерыцы», выдадзенай у 1943 годзе, дом Вансяцкага маляваўся як непрыступная крэпасць на мысе з кулямётамі ва ўсе бакі на верхавіне вежы і сталёвымі шафамі, поўнымі гранат. Пры гэтым усе члены Германа-амерыканскага саюза былі нібы яго агентамі{{sfn|Стефан|1992|с=355}}. У кнізе Артура Дзеруняна «Таемны агент», выдадзенай у 1943 годзе, сцвярджалася, што Вансяцкі пастаўляў зброю [[Франсіска Франка|Ф. Франка]] і стварыў сусветную нацысцкую шпіёнскую сетку{{sfn|Стефан|1992|с=356}}. Альберт Ю. Кан у кнізе «Дыверсія! Таемная вайна супраць Амерыкі», выдадзенай у 1942 годзе, прысвяціў Вансяцкаму раздзел «Мільянер-дыверсант», дзе Вансяцкі намаляваны кіраўніком злучаных з Трэцім рэйхам падпольных арганізацый у ЗША, які пры наведванні Берліна сустракаецца з [[Альфрэд Розенберг|А. Розенбергам]], [[Ёзэф Гебельс|Ё. Гебельсам]] і афіцэрамі-разведчыкамі высокага рангу{{sfn|Стефан|1992|с=349}}. Даследчык Дж. Стэфан піша, што ў 1976 годзе на пытанне пра крыніцы такой інфармацыі Кан адказаў, што змагаўся з нацыстамі і яму было не да міндальнічання{{sfn|Стефан|1992|с=357}}. Пра смерць Вансяцкага паведаміла толькі канектыкуцкая газета пад загалоўкам «Шпіён Другой сусветнай вайны памёр у сваім доме ў Томпсане»{{sfn|Стефан|1992|с=427}}. Дж. Стэфан прыводзіць думку сябра Вансяцкага князя Аляксея Шчарбатава, які сказаў пра яго, што «ў Італіі пятнаццатага стагоддзя Алекс быў бы выдатным [[кандацьер]]ам. Ён валодаў патрэбным уменнем бравіраваць і блефаваць»{{sfn|Стефан|1992|с=435}}. Сам Дж. Стэфан выказваецца пра Вансяцкага як пра летуценніка-эгаіста, камічнага ў сваім пазёрстве і чуллівага ў сваёй безабароннасці, які напамінае сваім фіглярствам Мусаліні. Пры гэтым ён заўважае, што, пры ўсёй камічнасці Вансяцкага, яго прыход да ўлады мог бы прывесці да страшных наступстваў, як не раз было ў гісторыі з падобнымі фігурамі{{sfn|Стефан|1992|с=434—435}}. Вансяцкі з’яўляецца адным з герояў рамана Андрэя Іванова «Харбінскія матылькі»<ref>{{кніга|аўтар=Иванов А. В.|загаловак=Харбинские мотыльки|спасылка=http://ibooks.prokhorovfund.ru/nose/2013/1117/index.html|месца=Таллин|выдавецтва=Авенариус|год=2013|старонкі=314|isbn=978-9985-834-44-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203093737/http://ibooks.prokhorovfund.ru/nose/2013/1117/index.html|archive-date=3 снежня 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203093737/http://ibooks.prokhorovfund.ru/nose/2013/1117/index.html|archivedate=3 снежня 2013}}</ref>. Таксама з’яўляецца адным з галоўных герояў спектакля «Харбін-34»<ref>{{cite web|url=http://teatrunikitskihvorot.ru/spektakli/harbin_34/|title=ХАРБИН—34|publisher=Сайт театра «У Никитских ворот»|access-date=2014-09-20|archive-date=25 студзеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125122617/http://www.teatrunikitskihvorot.ru/spektakli/harbin_34/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://vk.com/wall-35496251?offset=0&own=1&z=album165401348_200522920|title=ХАРБИН—34 (Фото)|publisher=Страница театра «У Никитских ворот»|access-date=2014-09-22}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=hJO8kPir0og&feature=youtu.be&list=UUW7rQ12_u7XMyK-89sEJpuQ|title=Марк Розовский о премьере ХАРБИН-34 (ВИДЕО)|publisher=НЭРС ТВ|access-date=2014-10-25}}</ref>. == Сям’я == === Бацькі, браты і сёстры === Бацька Андрэй Мікалаевіч Вансяцкі (? — 16.6.1910, [[Радам]]) — жандармскі афіцэр, начальнік Радамскага кіравання жандармерыі. Забіты тэрарыстам{{sfn|Стефан|1992|с=114—115}}. Маці Ніна Анастасьеўна Вансяцкая, народжаная Плюшчэўская (? — 1916), памерла ад хваробы{{sfn|Стефан|1992|с=115}}. Старэйшы брат Мікалай Андрэевіч Вансяцкі (гады жыцця невядомыя) загінуў падчас Грамадзянскай вайны, ваюючы з бальшавікамі{{sfn|Стефан|1992|с=115}}. Старэйшая сястра Марыя Андрэеўна Вансяцкая (гады жыцця невядомыя) пасля 1917 года жыла ў Расіі. Арыштавана ў 1936 годзе. Далейшы лёс невядомы{{sfn|Стефан|1992|с=114—115}}. Другая старэйшая сястра Наталля Андрэеўна Мамедава, народжаная Вансяцкая (1892 — 9.9.1968), у 1910 годзе працавала начальнікам адраснага стала ў Радаме<ref>[http://www.book-old.ru/BookLibrary/60000-Radomskaya-gub/Pamyatnaya-knizhka-Radomskoy-gubernii-na-1910-god.html Памятная книжка Радомской губернии на 1910 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150521092954/http://www.book-old.ru/BookLibrary/60000-Radomskaya-gub/Pamyatnaya-knizhka-Radomskoy-gubernii-na-1910-god.html |date=21 мая 2015 }} — С. 33.</ref>. У 1910 годзе выйшла замуж за маладога афіцэра Льва Мамедава, які стаў да канца Грамадзянскай вайны палкоўнікам. Пасля 1917 года разам з мужам з’ехала ў Харбін, а ў 1924 годзе ў ЗША. З мужам жыла непадалёк ад А. Вансяцкага ў Патнеме, адкрыўшы рэстаран «Рускі мядзведзь». У канцы 1947 года яны зачынілі рэстаран і пераехалі ў Сент-Пітэрсберг (штат Фларыда). Памерла ад інфаркту{{sfn|Стефан|1992|с=114—115, 134—135, 422, 427}}. Трэцяя старэйшая сястра Таццяна Андрэеўна Вансяцкая (гады жыцця невядомыя) пасля 1917 года жыла ў Расіі пад Масквой. Далейшы лёс невядомы{{sfn|Стефан|1992|с=114—115}}. === Жонкі і дзеці === Першая жонка Люба Мурамская (гады жыцця невядомыя) (1920—1922). 31 студзеня 1920 года ў ялцінскім Нікольскім саборы адбыўся шлюб А. Вансяцкага па праваслаўным абрадзе з Любай Мурамскай. 22 лістапада 1922 года царкоўны суд пад старшынствам мітрапаліта Нью-ёркскага Платона пастанавіў, што шлюб А. Вансяцкага і Л. Мурамскай несапраўдны, а шлюб А. Вансяцкага і М. Рым сапраўдны. 3 жніўня 1923 года нью-ёркскі акруговы суд пацвердзіў рашэнне царкоўнага суда. Далейшы лёс Мурамскай невядомы{{sfn|Стефан|1992|с=116, 127—129}}. Другая жонка, з якой Вансяцкі пражыў больш сарака гадоў,— Мэрыён Вансяцкая, народжаная Рым (9.1.1877 — 11.11.1963). Паходзіла з заможнай сям’і. У 1903—1918 гадах была замужам за Рэдмандам Стэфансам, c якім развялася з-за шлюбнай здрады апошняга. Абвянчалася з А. Вансяцкім 3 лютага 1922 года ў праваслаўным Нікольскім саборы на 97-й вуліцы Нью-Ёрка. Ці быў аформлены афіцыйны развод пасля нараджэння у А. Вансяцкага сына ад Э. П. Ройстэр, невядома{{sfn|Стефан|1992|с=119—120, 125, 423, 429}}. Эдзіт Прысцыла Вансяцкая, народжаная Ройстэр (? — 25.3.1966) — маці адзінага дзіцяці Анастасія Вансяцкага. А. Вансяцкі пазнаёміўся з Прысцылай, якая працавала афіцыянткай, у пачатку 1948 года наведваючы сваю сястру Наталлю і яе мужа ў Сент-Пітэрсбергу. Ройстэр памяняла прозвішча пасля нараджэння у 1950 годзе сына Андрэя. Ці былі аформлены іх адносіны афіцыйна, невядома. Памерла ад панкрэатыту, пахавана ў маўзалеі каля Мэрыён і Анастасія{{sfn|Стефан|1992|с=422—423, 427}}. Ад адносін з Эдзіт Прысцылай Ройстэр у Анастасія Вансяцкага нарадзіўся адзінае дзіцё сын Андрэй Анастасьевіч Вансяцкі (р. 2.7.1950). Скончыў Паўднёва-Фларыдскі ўніверсітэт у 1976 годзе і паступіў у аспірантуру ва {{нп5|Універсітэт Уэйк-Форэст|ўніверсітэце Уэйк-Форэст|ru|Университет Уэйк-Форест}}. Жанаты{{sfn|Стефан|1992|с=422, 430}}. У наш час (з 1979 г.) працуе аўдытарам<ref>{{cite web|url=https://www.myfloridalicense.com/LicenseDetail.asp?SID=&id=E8F53FCEEA942B51C07BD34EC3DA9D20|title=DBPR|publisher=Florida Department of Business & Professional Regulation|access-date=2012-12-16|lang=en}}</ref>. == Публікацыі == * {{артыкул|аўтар=Вонсяцкий А. А.|загаловак=Записки монархиста|спасылка=http://rus-mon.ru/vonsyackiy.html|месца=Париж|выданне={{нп5|Последние новости|Последние новости|ru|Последние новости}}|год=24.6.1921|нумар=363|archive-url=https://web.archive.org/web/20150615051114/http://rus-mon.ru/vonsyackiy.html|archive-date=15 чэрвеня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150615051114/http://rus-mon.ru/vonsyackiy.html|archivedate=15 чэрвеня 2015}} * {{кніга|аўтар=Вонсяцкий А. А.|загаловак=Краткий курс фашиста: для прохождения в партийных школах|год= (каля 1935)|старонак=38}} * {{кніга|аўтар=Вонсяцкий А. А.|загаловак=Ответ критику|месца=Патнам, Конн.|выдавецтва=ВНРП|год=1936|старонак=18}} * {{h|Основы русского фашизма||{{кніга|аўтар=Вонсяцкий А. А.|загаловак=Основы русского фашизма|месца=Шанхай|выдавецтва=Изд-во Дальневосточного центра ВНРП|год= (каля 1939)|старонак=24}}}} * {{кніга|аўтар=Вонсяцкий А. А.|загаловак=Расплата|месца=Сан-Паулу|выдавецтва=Изд-во журнала {{нп5|Владимирский вестник|«Владимирский вестник»|ru|Владимирский вестник}}|год=1963|старонак=83}} * {{кніга|аўтар=Вонсяцкий А. А.|загаловак=Сухая гильотина: американская юстиция во времена Рузвельта|адказны=Предисл. В. Д. Мержеевского|месца=Сан-Паулу|выдавецтва=Изд-во журн. «Владимирский вестник»|год=1963|старонак=101}} == Крыніцы == {{Крыніцы|colwidth=24em}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=[[Надзея Яўгеньеўна Аблова|Аблова Н. Е.]]|загаловак=КВЖД и российская эмиграция в Китае|месца=М.|выдавецтва=Русская панорама|год=2004|старонак=432|серыя=Страницы российской истории|isbn=5-93165-119-5|ref=Аблова}} * {{кніга|загаловак=Азбука фашизма|адказны=Сост. Г. В. Тараданов, при участ. В. В. Кибардина, под ред. и с доп. К. В. Родзаевского|спасылка=http://velesova-sloboda.vho.org/archiv/pdf/rodzaevsky-azbuka-fashizma.pdf|месца=Харбин|выдавецтва=Наш путь|год=1935|старонак=110|ref=Азбука|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304035727/http://velesova-sloboda.vho.org/archiv/pdf/rodzaevsky-azbuka-fashizma.pdf|archive-date=4 сакавіка 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140304035727/http://velesova-sloboda.vho.org/archiv/pdf/rodzaevsky-azbuka-fashizma.pdf|archivedate=4 сакавіка 2014}} * {{кніга|аўтар=Вонсяцкий А. А.|загаловак=Основы русского фашизма|месца=Шанхай|выдавецтва=Изд-во Дальневосточного центра ВНРП|год= (каля 1939)|старонак=24|ref=Основы}} * {{артыкул|аўтар={{нп5|Валянцін Анатольевіч Прусакоў|Пруссаков В. А.|ru|Пруссаков, Валентин Анатольевич}}|загаловак=Судьба русского патриота в Америке|выданне=Наш марш: газета|год=1993|нумар=4 (6)}} * {{кніга|аўтар=Грозин Н. Н.|загаловак=Защитные рубашки|месца=Шанхай|выдавецтва=Изд-во Всеобщий Русский Календарь|год=1939|старонак=325}} * {{кніга|загаловак=Звезда и свастика: большевизм и русский фашизм|адказны=Общ. ред., сост. и послесл. С. Кулешова|месца=М.|выдавецтва=Терра|год=1994|старонак=320|isbn=5-85255-589-4|ref=Звезда и свастика}} * {{кніга|аўтар=Окороков А. В.|загаловак=Фашизм и русская эмиграция (1920—1945 гг.)|месца=М.|выдавецтва=Русаки|год=2002|старонак=593|isbn=5-93347063-5|ref=Окороков}} * {{кніга|аўтар=Родзаевский К. В.|загаловак=[[Сучасная іўдаізацыя свету, ці Яўрэйскае пытанне ў XX стагоддзі|Завещание Русского фашиста]]|месца=М.|выдавецтва=ФЭРИ-В|год=2001|старонак=512|isbn=5-94138-010-0}} * {{артыкул|аўтар=Сидорчик А.|загаловак=Свастика над Харбином. Как борцы с большевизмом стали русскими фашистами|спасылка=http://www.aif.ru/society/history/svastika_nad_harbinom_kak_borcy_s_bolshevizmom_stali_russkimi_fashistami|выданне=Аргументы и факты|год=26.05.2016}} * {{кніга|аўтар=Стефан Д.|загаловак=Русские фашисты: Трагедия и фарс в эмиграции, 1925—1945|арыгінал=The Russian Fascists: Tragedy and Farce in Exile, 1925—1945|месца=М.|выдавецтва=Слово|год=1992|старонак=441|isbn=5-85050-314-5|ref=Стефан}} * {{артыкул|аўтар=Фёдоров И.|загаловак=«Бог, нация, труд»|спасылка=http://dv.aif.ru/issues/698/12_01|выданне=Аргументы и факты|год=20.6.2012|нумар=25 (698)}} * {{кніга|аўтар=Stephan, John J.|загаловак=The Russian Fascists: Tragedy and Farce in Exile, 1925—1945|месца=New York|выдавецтва=Harper & Row|год=1978|allpages=450|isbn=0-06-014099-2|ref=Stephan}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://www.fbi.gov/about-us/history/famous-cases/vonsiatsky-espionage|title=Vonsiatsky Espionage|work=Famous Cases & Criminals|publisher=USA Federal Bureau of Investigation|lang=en|access-date=2013-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160516054236/https://www.fbi.gov/about-us/history/famous-cases/vonsiatsky-espionage|archive-date=16 мая 2016|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.fbi.gov/about-us/history/famous-cases/vonsiatsky-espionage/vonsiatsky.jpg/view|title=Anastase A. Vonsiatsky|work=Famous Cases & Criminals|publisher=USA Federal Bureau of Investigation|lang=en|access-date=2013-02-04|archive-url=http://www.webcitation.org/6EM9jV4G3|archive-date=2013-02-11}} * {{cite web|url=http://library.providence.edu/spcol/fa/xml/rppc_msvonsiatsky.xml|title=Guide to the Anastase A. Vonsiatsky and Marion B. Ream papers|work=Phillips Memorial Library. Special and Archival Collections|publisher=Providence College|lang=en|access-date=2013-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6EM9k0MY2?url=http://library.providence.edu/spcol/fa/xml/rppc_msvonsiatsky.xml|archive-date=11 лютага 2013|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/tf4r29n749/entire_text/|title=Inventory to the John J. Stephan Collection, 1932—1978|work=The Online Archive of California; California Digital Library|publisher=The Regents of The University of California; Hoover Institution Archives; Stanford University, Stanford, California|lang=en|access-date=2013-01-12|description=описание части собрания документов Дж. Стефана по истории русского фашизма|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726013313/http://www.oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/tf4r29n749/entire_text/|archive-date=26 ліпеня 2014|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.hrono.info/biograf/bio_we/vonsyacki.html|title=Вонсяцкий, Анастасий Андреевич. Биографический указатель|work=Всемирная история в интернете|publisher=Хронос|access-date=2013-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210060624/http://www.hrono.info/biograf/bio_we/vonsyacki.html|archive-date=10 лютага 2012|url-status=dead}} * {{findagrave|6166256}} * {{кніга|загаловак=Российское зарубежье во Франции, 1919-2000: биогр. слов.: в 3 т.|адказны=под общ. ред. Авриль М., Лосской В., {{нп5|Лев Абрамавіч Мнухін|Мнухина Л|ru|Мнухин, Лев Абрамович}}|спасылка=http://www.tez-rus.net/ViewGood25317.html|месца=М.|выдавецтва=Наука; Дом-музей Марины Цветаевой|год=2008|isbn=978-5-02-036267-3; ISBN 978-5-93015-104-6}} {{Рускі фашызм}} {{Фашызм (тэмы)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вансяцкі Анастасій Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Мікалаеўскага кавалерыйскага вучылішча]] [[Катэгорыя:Рускія нацыяналісты]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Постаці Белага руху]] [[Катэгорыя:Манархісты Расіі]] [[Катэгорыя:Рускі фашызм]] [[Катэгорыя:Палітыкі-эмігранты]] 97z62x8u032hrxq23innp807hqec8bc 0 354458 5146754 3932489 2026-05-26T02:11:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146754 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2 |імя = Аляксей Гайса |выява = |мянушкі = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[вуглавы, гандбол|левы вуглавы]] |клуб = {{Сцяг|Латвія}} [[ГК Цэлтніекс Рыга|Цэлтніекс]] |нумар = |моладзевыя клубы = {{гандбольная кар'ера | |{{Сцяг|Беларусь||20px}} ДЮСШ-8 (Гродна)| }} |клубы = {{гандбольная кар’ера }} |нацыянальная зборная = {{гандбольная кар'ера |2012| {{ГандболМ|Беларусь||20px}}|2 (0) }} {{турнір|Дзяржаўныя і ведамасныя ўзнагароды}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа}} {{!}}} |абнаўленне дадзеных аб клубе = |абнаўленне дадзеных аб зборнай = 1 студзеня 2017 }} '''Аляксей Васільевіч Гайса''' (нар. {{ДН|27|06|1990}}) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. [[Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа]]<ref>[http://handball.by/%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0.html Спіскавы склад склад мужчынскай гандбольнай каманды "Машэка-Універсітэт-ЦАР" (Магілёў) на перыяд 2016/2017 гг.] {{ref-ru}}</ref>. [[вуглавы, гандбол|Левы вуглавы]] латвійскага клуба [[ГК Цэлтніекс Рыга|«Цэлтніекс»]] і былы ігрок [[Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|нацыянальнай зборнай Беларусі]]. == Кар’ера == У ліпені 2019 года перайшоў у латвійскі клуб [[ГК Цэлтніекс Рыга|«Цэлтніекс»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 2019-7-11|url = https://by.tribuna.com/handball/1076180487.html|title = Гайса перешел в латвийский «Целтниекс»|format = |work = |publisher = by.tribuna.com|accessdate = 2019-11-3|language = ru|postscript = |archive-date = 17 ліпеня 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190717124831/https://by.tribuna.com/handball/1076180487.html|url-status = dead}}</ref>. == Статыстыка == {| class="wikitable" style="text-align:center" !colspan=3|{{Сцяг Беларусі|20px}} [[Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|Зборная Беларусі]] |- !Год!!Гульні!!Галы |- |2012||2||0 |- !Усяго||2||0 |} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://handball.by/%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0.html Спіскавы склад склад мужчынскай гандбольнай каманды "Машэка-Універсітэт-ЦАР" (Магілёў) на перыяд 2016/2017 гг.] {{ref-ru}} {{DEFAULTSORT:Гайса Аляксей}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Цэлтніекс Рыга]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Машэка Магілёў]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Кронан Гродна]] [[Катэгорыя:Ігракі БГК імя Мяшкова]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Дынама Мінск]] 1vvxgx2kkwf4c5ovne64f9zftyjt4g4 0 354468 5146734 3766020 2026-05-25T23:36:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146734 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2 |імя = Аляксандр Цімошын |выява = |мянушкі = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[вуглавы (гандбол)|левы вуглавы]] |клуб = |нумар = |моладзевыя клубы = |моладзевыя гады = |клубы = {{гандбольная кар’ера |{{0|4}} — 2018|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]]| }} |нацыянальная зборная = |трэнерскія гады = |трэнерскія клубы = |медалі = |абнаўленне дадзеных аб клубе = 23 верасня 2018 |абнаўленне дадзеных аб зборнай = 21 снежня 2016 }} {{цёзкі2|Цімошын}} '''Аляксандр Цімошын''' (нар. {{ДН|7|08|1997}}) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]], [[вуглавы (гандбол)|левы вуглавы]]. == Кар’ера == Улетку 2018 года пакінуў магілёўскі клуб [[ГК Машэка Магілёў|«Машэка»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 1 верасня 2018|url = https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/handballblog/2147695.html|title = БГК с двумя составами, СКА без Кулеша, но с Никуленковым. Чем будет интересен новый гандбольный сезон?|format = |work = |publisher = by.tribuna.com|accessdate = 23 верасня 2018|language = ru|postscript = |archive-date = 19 чэрвеня 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210619164150/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/handballblog/2147695.html|url-status = dead}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://handball.by/%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0.html Спіскавы склад склад мужчынскай гандбольнай каманды "Машэка-Універсітэт-ЦАР" (Магілёў) на перыяд 2016/2017 гг.] {{ref-ru}} {{DEFAULTSORT:Цімошын Аляксандр}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Машэка Магілёў]] 9j6y9puvet7oy06pqjbd9vdwf9k8x11 0 356179 5146579 3757134 2026-05-25T16:16:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146579 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2 |імя = Аляксандр Буйкевіч |выява = |мянушкі = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[паўсярэдні (гандбол)|левы паўсярэдні]] |клуб = {{Сцяг|Беларусь}} [[ГК Машэка Магілёў|Машэка]] |нумар = |моладзевыя клубы = |моладзевыя гады = |клубы = {{гандбольная кар'ера |2008—2016|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[БГК імя Мяшкова]]| |2015—2016|{{Арэнда}} {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ГК Гомель|Гомель]]| |2016—2018|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ГК Гомель|Гомель]]| |2018—|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]]| }} |нацыянальная зборная = |трэнерскія гады = |трэнерскія клубы = |медалі = |абнаўленне дадзеных аб клубе = 23 верасня 2018 |абнаўленне дадзеных аб зборнай = 21 снежня 2016 }} {{Цёзкі2|Буйкевіч}} '''Аляксандр Буйкевіч''' (нар. {{ДН|14|01|1993}}) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. [[Кандыдат у майстры спорту Беларусі]]<ref>[http://handball.by/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1/%D0%93%D0%9A-%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C.html Спіскавы склад склад мужчынскай гандбольнай каманды "Гомель" на перыяд 2016/2017 гг.] {{ref-ru}}</ref>. [[паўсярэдні (гандбол)|Левы паўсярэдні]] клуба [[ГК Машэка Магілёў|«Машэка»]]. == Кар’ера == Улетку 2018 перабраўся з [[ГК Гомель|«Гомеля»]] ў склад магілёўскага [[ГК Машэка Магілёў|«Машэкі»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 1 верасня 2018|url = https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/handballblog/2147695.html|title = БГК с двумя составами, СКА без Кулеша, но с Никуленковым. Чем будет интересен новый гандбольный сезон?|format = |work = |publisher = by.tribuna.com|accessdate = 23 верасня 2018|language = ru|postscript = |archive-date = 19 чэрвеня 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210619164150/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/handballblog/2147695.html|url-status = dead}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://handball.by/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1/%D0%93%D0%9A-%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C.html Спіскавы склад склад мужчынскай гандбольнай каманды "Гомель" на перыяд 2016/2017 гг.] {{ref-ru}} {{Склад ГК Машэка Магілёў}} {{DEFAULTSORT:Буйкевіч Аляксандр}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Машэка Магілёў]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Гомель]] [[Катэгорыя:Ігракі БГК імя Мяшкова]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў майстры спорту Беларусі]] m02mxlta7awh197l6xyf4iy18i6xb35 0 356334 5146739 4959573 2026-05-26T00:01:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146739 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Аляксандр Якаўлевіч Бараўскі | арыгінальнае імя = | імя пры нараджэнні = | партрэт = | шырыня = | загаловак = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = | жанр =скульптура | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} {{Цёзкі2|Бараўскі}} '''Аляксандр Якаўлевіч Бараўскі''' ({{ДН|||1860}}, {{МН|Пецярбург|ў Санкт-Пецярбургу|Горад Санкт-Пецярбург}} — пасля 1917) — расійскі рэстаўратар<ref>[http://restoration.rusmuseum.ru/rest-boravsky-restoration.htm Александр Яковлевич Боравский]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Пецярбургу ў 1860 годзе. З 1881 года пачаў займацца дзейнасцю па рэстаўрацыі твораў мастацтва. З 1890 па 1917 гадах на пасадзе рэстаўратара ў [[Дзяржаўны Рускі музей|Рускім музеі]]. У 1906 годзе склаў знакаміты «Праект заснавання рэстаўрацыйнай майстэрні пры Рускім музеі імператара Аляксандра III»<ref>[http://restoration.rusmuseum.ru/rest-boravsky-zapiska-restoration1.htm Проект основания реставрационной мастерской при Русском музее императора Александра III] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171023172320/http://restoration.rusmuseum.ru/rest-boravsky-zapiska-restoration1.htm |date=23 кастрычніка 2017 }} {{ref-ru}}</ref>. А. Я. Бараўскі адным з першых паставіў пытанне аб паглыбленні рэстаўрацыйнай практыкі ў Рускім музеі, яе арганічнай сувязі з кансервацыйнымі мерамі, адзначыў пераарыентацыю рэстаўрацыі з панаўлення на кансервацыю. А. Я. Бараўскі адзначыў неабходнасць вядзення навуковай дакументацыі, важнасць падрабязнага апісання рэстаўрацыйных працэсаў, уласцівасцяў матэрыялаў творы, яго фотафіксацыю. Пасля гэтыя палажэнні ляглі ў аснову сістэматызацыі рэстаўрацыйнай практыкі майстэрні. Бараўскі распісаў аддзяленне над дзвярамі ў сталовай [[Палацава-паркавы комплекс Козелаў-Паклеўскіх (Красны Бераг)|сядзібы Козелаў-Паклеўскіх у Красным Беразе]]<ref>[http://gp.by/category/news/society/news39124.html В Красном Береге завершается реставрация столетней усадьбы]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бараўскі Аляксандр Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Рэстаўратары Расіі]] [[Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы Расіі]] [[Катэгорыя:Скульптары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мастакі Расійскай імперыі]] 7mqc75jfnhuydxrbndf6xpy72jrply6 0 356361 5146850 5006694 2026-05-26T09:53:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146850 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лапо}} {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Анатоль Пятровіч Лапо |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |пасада = старшыня [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта Беларусі]] |парадак = 7 |сцяг = Flag of the State border committee of Republic of Belarus.svg |сцяг2 = SBCRB.gif |перыядпачатак = [[29 снежня]] [[2016]] |перыядканец = [[30 мая]] [[2023]] |папярэднік = [[Леанід Сямёнавіч Мальцаў|Леанід Мальцаў]] |пераемнік = [[Канстанцін Генадзевіч Моластаў]] |прэм'ер = [[Андрэй Уладзіміравіч Кабякоў|Андрэй Кабякоў]]<br/>[[Сяргей Мікалаевіч Румас|Сяргей Румас]]<br/>[[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|Раман Галоўчанка]] |прэзідэнт = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |пахаваны = |бацька = |маці = |жонка = |дзеці = |званне = {{РБ, Генерал-лейтэнант}} |гады службы = [[1981]]-[[2023]] |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |род войскаў = пагранічная служба |камандаваў = Смаргонскі пагранічны атрад |бітвы = |адукацыя = |прафесія = |дзейнасць = |веравызнанне = |узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн За службу Радзіме 3 ступені}} {{!!}} {{За бездакорную службу 1 ступені}} {{!!}} {{За бездакорную службу 2 ступені}} {{!!}} {{Медаль За баявыя заслугі}} {{!}}- {{!!}} {{Медаль За адзнаку ў ахове дзяржаўнай мяжы СССР}} {{!!}} {{Медаль 50 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}} {{!!}} {{Медаль Жукава}} {{!!}} {{Медаль 60 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945}} {{!}}- {{!!}} {{Медаль 60 гадоў вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў}} {{!!}} {{Медаль 65 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945}} {{!!}} {{Медаль 65 гадоў вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў}} {{!!}} {{Медаль 70 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945}} {{!}}- {{!!}} {{Юбілейны медаль «75 год Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гадоў»}} {{!!}} {{Юбілейны медаль «75 год вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў»}} {{!!}} {{Медаль 80 гадоў Пагранічным войскам}} {{!!}} {{Медаль 80 гадоў Узброенным Сілам Рэспублікі Беларусь}} {{!}}- {{!!}} {{Медаль 90 год на варце граніцы}} {{!!}} {{Медаль 90 гадоў Узброенным Сілам Рэспублікі Беларусь}} {{!!}} {{Медаль 90 гадоў Камітэту дзяржаўнай бяспекі}} {{!!}} {{Медаль 90 гадоў беларускай міліцыі}} {{!}}- {{!!}} {{Юбілейны медаль «100 год міліцыі Беларусі»}} {{!!}} {{Юбілейны медаль «100 год Узброеным Сілам Рэспублікі Беларусь»}} {{!!}} {{Юбілейны медаль «100 год органам пагранічнай службы Беларусі»}} {{!!}} {{Медаль За бездакорную службу 3 ступені}} {{!}}- {{!!}} {{Медаль 70 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!!}} {{Медаль За супрацоўніцтва}} {{!!}} {{Медаль ордэна свяціцеля Кірыла Тураўскага}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!!}} {{Заслужаны пагранічнік Рэспублікі Беларусь}} {{!!}} {{Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага II ступені}} {{!}}} |аўтограф = |сайт = |вікісховішча = }} '''Анато́ль Пятро́віч Лапо́''' (нар. {{ДН|24|5|1963}}, в. [[Кулакоўка]], [[Бялыніцкі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]) — савецкі і беларускі ваенны, пагранічнік. [[Генерал-лейтэнант]] (2020), [[Заслужаны пагранічнік Рэспублікі Беларусь]] (2022). 7-ы старшыня [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта Беларусі]] (2016—2023). == Біяграфія == У 1986 годзе скончыў Галіцынскае Вышэйшае пагранічнае ваенна-палітычнае вучылішча КДБ СССР імя Варашылава, у 2001 годзе — Акадэмію Федэральнай пагранічнай службы Расійскай Федэрацыі. У 1981—1992 гадах праходзіў службу ў Чырванасцяжнай [[Паўднёвы Каўказ|Закаўказскай]] пагранічнай акрузе [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ СССР]] на розных пасадах: ад [[радавы|радавога]] тэрміновай службы, намесніка начальніка пагранічнай заставы, начальніка пагранічнай заставы да намесніка каменданта — начальніка штаба пагранкамендатуры ў [[Батумі|Батумскім]] пагранатрадзе. У 1992—2008 праходзіў службу ў [[Смаргонь|Смаргонскім]] пагранічным атрадзе, пачынаў начальнікам пагранкамендатуры «Астравец», з 2004 года займаў пасаду камандзіра пагранічнага атрада. Пад яго камандаваннем атрад дамогся ганаровага звання «Перадавая часць органаў пагранічнай службы Рэспублікі Беларусь»<ref>[https://www.ostrovets.by/news/novosti/news26911.html От солдата до генерала: председатель Госпогранкомитета Анатолий Лаппо рассказал о своей службе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220929070939/https://www.ostrovets.by/news/novosti/news26911.html |date=29 верасня 2022 }} // Астравецкая праўда</ref>. Прымаў удзел у стварэнні першага ў краіне Кіналагічнага цэнтра органаў пагранічнай службы Рэспублікі Беларусь у 1995 годзе<ref>[https://www.sb.by/articles/tam-gde-nachinaetsya-strana.html Интервью Председателя Госпогранкомитета Анатолия Лаппо накануне профессионального праздника] // sb.by</ref>. У 2008 годзе прызначаны на пасаду намесніка начальніка галоўнага аператыўнага ўпраўлення [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта Беларусі]], з 2014 года — намеснік старшыні Дзяржаўнага пагранічнага камітэта. У 2010 годзе прысвоена воінскае званне [[генерал-маёр]]а. 29 снежня 2016 года быў прызначаны старшынёй [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{cite web|url = http://blr.belta.by/president/view/anatol-lapo-naznachany-starshynej-dzjarzhpagrankamiteta-54241-2016/ |title = Анатоль Лапо назначаны старшынёй Дзяржпагранкамітэта |date = 29.12.2016|publisher = Тэлеграфнае агенцтва Белта}}</ref>. У кастрычніку 2020 года прысвоена воінскае званне генерал-лейтэнант<ref>{{Cite web |url=https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-prysvoiu-zvanni-general-lejtenanta-lapo-tertelju-i-hreninu-93356-2020/ |title=belta.by |access-date=3 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128203336/https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-prysvoiu-zvanni-general-lejtenanta-lapo-tertelju-i-hreninu-93356-2020/ |archive-date=28 студзеня 2023 |url-status=dead }}</ref>. 2 снежня 2021 года Міністэрства фінансаў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ўключыла Анатоля Лапо ў [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|амерыканскі санкцыйны спіс]]<ref>{{cite web|title=ЗША, Канада і Брытанія ўвялі новыя санкцыі супраць Беларусі|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=281292|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-12-02|access-date=2021-12-11}}</ref>. Таксама ён трапіў пад санкцыі [[Канада|Канады]]<ref>{{cite web|url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2021/12/belarus-sanctions.html|title=Backgrounder: Belarus sanctions|publisher={{нп3|Міністэрства міжнародных спраў Канады|Міністэрства міжнародных спраў Канады|en|Global Affairs Canada}}|access-date=2022-01-02|lang=en|archive-date=2 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220102153921/https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2021/12/belarus-sanctions.html|url-status=dead}}</ref> і ў [[чорны спіс Еўрасаюза]]<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=281293|title=ЕС прыняў пяты пакет санкцый супраць Беларусі ў сувязі з міграцыйным крызісам|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-12-02|access-date=2021-12-23}}</ref>. 20 снежня Лапо ў свой санкцыйны спіс уключыла Швейцарыя<ref>[https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html Searching for subjects of sanctions]</ref>. 22 снежня да адпаведнага пакета санкцый ЕС далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Сербія, Чарнагорыя<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=282093|title=Яшчэ некалькі еўрапейскіх краін далучыліся да пятага санкцыйнага пакета Еўразвязу, у тым ліку прарасійская Сербія|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-12-23|access-date=2021-12-23}}</ref><ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain countries concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/12/22/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-european-union-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2021-12-22|access-date=2021-12-23|language=en}}</ref>. У 2022 годзе санкцыі супраць яго ўвялі [[Японія]] і [[Украіна]]<ref>{{Cite web |url=https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/38/ |title=ЛАППО Анатолій Петрович |access-date=8 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408220524/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/38/ |archive-date=8 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref>. 30 мая 2023 года быў вызвалены ад пасады старшыні Дзяржаўнага пагранічнага камітэта Беларусі<ref>[https://www.belarus.kp.ru/online/news/5293034/ Аляксандр Лукашэнка выказаўся аб будучыні экс-кіраўніка Дзяржпагранкамітэта Анатоля Лапо]</ref>. == Узнагароды == Узнагароджаны шэрагам дзяржаўных узнагарод СССР і Рэспублікі Беларусь, сярод якіх [[ордэн «За службу Радзіме»]] ІІІ ступені (2008), [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|медалі «За бездакорную службу»]] І і ІІ ступеняў (2003), [[медаль «За баявыя заслугі»]], [[медаль «За адзнаку ў ахове дзяржаўнай мяжы СССР»]], юбілейныя медалі і іншыя, [[ордэн Свяціцеля Кірыла Тураўскага]] II ступені (2013, [[Беларуская праваслаўная царква]])<ref>[http://church.by/images/_conten/2014/11/6-15872/mev-2013-4.pdf Минские епархиальные ведомости № 4 (107)/2013 — С. 11]</ref>. У 2022 годзе прысвоена ганаровае званне «[[Заслужаны пагранічнік Рэспублікі Беларусь]]»<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32200180 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 20 мая 2022 года № 180 «Аб узнагароджанні»]</ref>. == Сям’я == Выхоўвае двух дачок<ref>[http://www.skpw.ru/sections/skpw/pv/belarus.html Председатель Государственного пограничного комитета Республики Беларусь генерал-лейтенант ЛАППО Анатолий Петрович] // Совет командующих пограничными войсками</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://gpk.gov.by/gpk/rukovodstvo/ Біяграфічная даведка на сайце Дзяржаўнага пагранічнага камітэта Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170101155416/http://gpk.gov.by/news/gpk/25357/ |date=1 студзеня 2017 }} {{Старшыні ДПК РБ}} {{DEFAULTSORT:Лапо Анатоль Пятровіч}} [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Пагранічнікі]] [[Катэгорыя:Лідскі пагранічны атрад]] [[Катэгорыя:Заслужаныя пагранічнікі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] k17aifv1un3vdux9sojza93kh18nzji 0 420329 5146771 4751220 2026-05-26T06:06:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146771 wikitext text/x-wiki {{Народ | назва = Амшэнцы/Хемшылы<br />{{lang-hy|Համշե(ն)ցիներ}} | колькасць = ''каля'' 400,000<ref>{{cite web |url = http://www.armtown.com/news/en/yer/20051018/19852/ |title = 'HAMSHEN AND HAMSHEN ARMENIANS' CONFERENCE CONCLUDED IN SOCHI |datepublished = 18.10.2005 |lang = en |publisher = Armtown |archiveurl = https://www.webcitation.org/6HuaDGPjz?url=http://www.armtown.com/news/en/yer/20051018/19852/ |archivedate = 6 ліпеня 2013 |accessdate = 16 лютага 2017 |url-status = live }}</ref> | рассяленне = [[Турцыя]], [[Расія]], [[Грузія]], [[Арменія]] і [[Цэнтральная Азія]] | мова = [[Армянская мова]] ''({{нп3|Амшэнскі дыялект|Амшэнскі дыялект|ru|Амшенский диалект}})'' і [[турэцкая мова]] ''(Амшэнскі дыялект)'' | рэлігія = [[Іслам]] ([[Суніты]]), [[Армянская апостальская царква]] | уваходзіць = [[Армяне]] }} {{Гісторыя Арменіі|articles}} '''Амшэнцы''', '''хемшылы''', '''хемшыны''' (саманазвы: ''хемшынлі'', ''хамшэцы''; {{lang-hy|Համշե(ն)ցիներ}}; {{lang-tr|Hemşinli}}) — субэтнічныя групы [[армяне|армян]]. Вобласць рассялення — узбярэжжа [[Чорнае мора|Чорнага мора]] ад правінцыі Самсун у паўночна-цэнтральнай частцы Турцыі да поўдня Расіі. Існуюць таксама значныя абшчыны ў рэгіёне Ізміт у заходняй Турцыі, у розных гарадах Цэнтральнай Азіі, сярод замежных працоўных у Германіі. Агульная колькасць этнасу можа дасягаць 400 тыс. чалавек. Гавораць на дыялектах [[Армянская мова|армянскай]] і [[Турэцкая мова|турэцкай]] моў. == Этнагенез == Армянскія князі Хамам і Шапух Аматуні, страціўшы ў бітве з [[арабскія заваяванні|арабамі]] свае ўладанні ў {{нп3|Артаз|Артазе|hy|Արտազ}}, перасялілі 12 000 армян у межы [[Візантыйская імперыя|Візантыйскай імперыі]]. {{нп3|Гевонд|Гевонд|ru|Гевонд}}, аўтар канца [[VIII стагоддзе|VIII стагоддзя]] паведамляе<ref>[[Гевонд]], История халифов, II</ref>: <blockquote> Пазбавіўшыся ўсёй маёмасці, голыя, босыя, галодныя, патрабуючыя ежы, хоць ужо і позна, яны вырашылі перайсці ў краіну грэчаскую. Лік іх, кажуць, быў да 12,000 мужоў з жонкамі і дзецьмі. Правадырамі іх былі Шапухр, з роду Аматуні, Хамам, сын яго і іншыя з вяльможаў армянскіх і іх вершнікаў. Неміласэрныя непрыяцелі пагналіся за імі і нагналі іх на межах Іверыі, у вобласці Хог; але былі пабіты і адпраўлены ў 6егства; а самі яны перайшлі раку Акампсіс, якая, працякаючы па краіне {{нп3|Тайк|тайскай|ru|Тайк}} на паўночны захад праз Егерыю, пускаецца ў [[Понт]]. Па пераходзе іх праз раку, чутка пра іх хутка дайшла да імператара Канстанціна, які заклікаў іх да сябе, узнагародзіў ушанаваннямі вяльможаў і іх вершнікаў; а астатні народ пасяліў у пладаноснай і багатай краіне. </blockquote> Яны заснавалі горад Тамбур (Дамур) у [[Понт|Пантыйскіх]] горах, пазней пераназваны ў Хамамшэн і далей у Хамшэн (такая армянская і мясцовая назва; афіцыйная турэцкая назва — Hemşin). Этнічная група, практычна адрэзаная ад астатняй часткі [[Армяне|армянскага этнасу]], захавала асаблівы дыялект. Большасць амшэнскіх армян былі хрысціянамі і прыналежалі да Хачкарскай епархіі [[Армянская апостальская царква|Армянскай апостальскай царквы]]. У [[1461]] годзе Амшэн быў захоплены [[Асманская імперыя|туркамі]]. Пасля асманскага заваявання на працягу [[XVI]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзяў]] значны лік амшэнцаў прыняў [[іслам]], аднак захаваў сваю мову і культуру. Ісламізаваныя амшэнцы (хемшылы) не пераследаваліся турэцкімі ўладамі. У [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]] хемшылы насялялі ўсходнія раёны [[Трапезунд]]скага [[вілает]]а [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. [[Файл:Rizemountain2.jpg|thumb|left|[[Рызэ (правінцыя)|Рызе]] — месца асноўнага рассялення амшэнцаў.|255px]] Амшэнцы, якія не прынялі іслам, у большасці сваёй перасяляліся ў заходнюю частку Понта: у [[Трабзон]], [[Гірэсун (правінцыя)|Гірэсун]], [[Арду]], [[Самсун]], на захад Турцыі ([[Адапазары]], [[Балу]] і інш.), а пазней таксама на чарнаморскае ўзбярэжжа [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Толькі ў асобных раёнах Амшэна, прыкладам, у мястэчку Еліявіы, захоўвалася хрысціянскае насельніцтва. У пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]], у сувязі з [[генацыд армян|генацыдам армян]] і вайной за незалежнасць Турцыі, большасць выратаваных амшэнцаў-хрысціян Турцыі эмігравала ў селішчы на тэрыторыі Расіі. Група амшэнцаў з Адапазары, згодна некаторым крыніцам, знайшла сховішча ў Арменіі. Сярод амшэнцаў, якія перасяліліся на чарнаморскае ўзбярэжжа Каўказа, выхадцаў з Амшэна практычна няма; пераважаюць трапезундцы і ардусцы. Пры знаёмстве прынята цікавіцца «паходжаннем» суразмоўцы. Лічыцца, што трапезундскія амшэнцы, звонку святлейшыя, адносна высокія, з «буйнымі» рысамі твару, лагодныя, меланхалічныя і крыху гультаяваты, тым часам як амшэнцы з Арду — актыўныя, нават агрэсіўныя, да таго ж непапраўныя брыдкасловы. Паводле жартаўлівай традыцыі, пры выбары мужа перавага аддаецца менавіта выхадцам з Орду, як больш прадпрымальным, здольным забяспечыць сям'ю, а жаніцца трэба з дзяўчынамі з Трапезунда, сціплымі і рахманамі, у адрозненне ад наравістых і «языкатых» дзяўчын з Арду. == Этнічныя групы == Амшэнцаў можна падзяліць на тры асноўныя групы. '''Амшэнцы (хемшылы) заходняй групы ''(хемшынлі)''''', ці '''баш-хемшыны''', жывуць галоўным чынам у горных вёсках [[Адміністрацыйны падзел Турцыі|іла]] [[Рызэ (правінцыя)|Рызе]]. Гэта мусульмане-суніты, пададзеныя ў вялікай колькасці ў раёнах Чамлыхемшына (Вія) і Хемшына. Меншыя па колькасці абшчыны хемшылаў жывуць далёка на захадзе [[Турцыя|Турцыі]] ў ілах [[Стамбул]], [[Эрзурум (правінцыя)|Эрзурум]], [[Сакар’я (правінцыя)|Сакар'я]], [[Дзюзджэ]], [[Каджаэлі (правінцыя)|Каджаэлі]] і [[Зангулдак]]. Заходняя група выкарыстоўвае асаблівы дыялект турэцкай мовы, што завецца ''хемшынчэ''. '''Амшэнцы ўсходняй групы ''(хамшэцы)''''', ці '''хапа-хемшыны''', таксама з'яўляюцца мусульманамі-сунітамі і жывуць у іле [[Артвін (правінцыя)|Артвін]], большай часткай у горадзе Кемалпаша (Макрыялі), у раёне Хопы, а таксама ў мястэчку {{нп3|Горад Муратлы|Муратлы|ru|Муратлы}} (Берліван) у раёне Барчка. Усходнія амшэнцы дзеляцца на наступныя патранімічныя падгрупы: * Турцэванцы (у тым ліку джэрмакцы) — найболей шматлікая група * Ардлецы * Сеўкедацы (карадэрлі, інфармацыя пра іх у наш час адсутнічае) * род Тапалаглу (асобная этнічная група, якая прылічае сябе да хапа-хемшылаў) '''Амшэнцы паўночнай групы ''(хамшэнцы)''''' з'яўляюцца нашчадкамі неісламізаванай часткі амшэнцаў, якія пакінулі Хамшэн у перыяд звароту ў іслам астатняга насельніцтва і асталяваліся спачатку ў раёнах [[Самсун]]а (Джанік, Куршунлу, Чаршамба), [[Арду]], [[Гірэсун (правінцыя)|Гірэсуна]] і [[Трабзон]]а (у даліне Кардару, «Чорнай рэчкі» да ўсходу ад Трабзона). Большасць гэтых амшэнцаў цяпер жывуць у Краснадарскім краі, у прыватнасці ў [[Сочы]], у [[Абхазія|Абхазіі]] і [[Адыгея|Адыгеі]]. З'яўляючыся хрысціянамі, яны захоўваюць самабытную культуру і асаблівую амшэнскую самасвядомасць. Як і амшэнцы ўсходняй групы, яны гавораць на амшэнскім дыялекце, завучы яго ''hяйрэн''(армянскі). Сярод асаблівасцей дыялекту — «оканне», замена гуку «р» на «й», выкарыстанне суфікса «-уш» заміж «-ел» и «-ал» у нявызначанай форме дзеяслова і інш. Амшэнцы паўночнай групы дзеляцца на наступныя патранімічныя падгрупы: * Джанік-ардуйцы (у тым ліку уньецы, тэрмецы, чаршампацы, фатсацы) * Трабзонцы (у тым ліку мала) == Сучаснае становішча амшэнцаў у свеце == [[Файл:Hemshin Women.jpg|200px|thumb|Амшэнкі ў [[Рызэ (правінцыя)|Рызе]], Турцыя.]] === Амшэнцы Турцыі === У наш час назіраецца ўсеагульны і значны воплеск цікавасці да культуры амшэнцаў (хемшылаў) у Турцыі. Першы гульнявы фільм на хемшынскім дыялекце, '''«Мамі»''' («Бабуля»), быў зняты ў 2000 годзе. Амшэнскі спявак Гёкхан Бірбен (Gökhan Birben), прадстаўнік Заходняй групы, і лазскі спявак Кязым Каюнджу (Kâzım Koyuncu) таксама спяваюць на хемшынскім дыялекце. У 2005 годзе выйшаў першы альбом вылучна з народнымі песнямі, што выконваюцца галоўным чынам на хемшынскім, пад назвай «Хто гэта? — Песні амшэнцаў» (Vova — Hamşetsu Ğhağ). Старое пакаленне амшэнцаў-мусульманаў негатыўна ўспрымае назву «эрмені» (то бок «армяне»: так завуць амшэнцаў іх суседзі {{нп3|Лазы, народ|лазы|ru|Лазы}}), аднак моладзь, асабліва з моцнымі левымі палітычнымі перакананнямі, імкнецца да армянскай самаідэнтыфікацыі. {{нп3|Месут Йылмаз|Месут Йылмаз|ru|Йылмаз, Месут}} (Mesut Yılmaz), былы прэм'ер-міністр Турцыі, выхадзец са Стамбула, паходзіць часткова з заходне-амшэнскай сям'і. Іншыя вядомыя амшэнцы — міністр адукацыі Ахмет Тэўфік Ілеры (Ahmet Tevfik İleri), які нарадзіўся ва ў вёсцы Ялткая (Гомна), і Мурат Караялчын (Murat Karayalçın), цяперашні лідар Сацыял-дэмакратычнай партыі Турцыі (SHP) і былы мэр горада Анкара. Амшэнцам быў галоўны візір Атаманскай імперыі напярэдадні [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] 1853 года Дамат Мехмет Алі Паша (Damat Mehmet Ali Pasha). У апошні час у месцах традыцыйнага рассялення амшэнцаў у Турцыі ўзрос лік турыстаў, якіх прыцягвае хараство такіх месцаў, як {{нп3|Горад Рызе|Рызе|ru|Ризе (город)}}, {{нп3|Горад Хопа|Хопа|ru|Хопа}} і Айдэр. Многія амшэнцы абураны такім раптоўным турыстычным бумам, з-за якога трапляюць у небяспеку мясцовая прырода і культура. «Айдэр пачаў зводзіцца пасля таго, як дарога злучыла яго з суседнім горадам Чамлыхемшынам» — кажа мясцовы амшэнскі актывіст Сельчук Гней, які лічыць сваёй мэтай ахову родных месцаў — даліны Фыртына (Fırtına, Furtuna), змешчанай па суседстве. === Амшэнцы ў Расіі і былым Савецкім Саюзе === У [[1878]] годзе па [[Сан-Стэфанскі мір|Сан-Стэфанскаму мірнаму дагавору]] ў склад Расійскай імперыі ўвайшола {{нп3|Батумская вобласць|Батумская акруга|ru|Батумская область}}, на тэрыторыі якой знаходзіліся дванаццаць хемшыльскіх сёл. 25-26 лістапада 1944 года хемшылы разам з [[грэкі|грэкамі]], [[курды|курдамі]], [[туркі|туркамі]]-месхетынцамі былі дэпартаваны з [[Аджарыя|Аджарыі]] як «нядобранадзейнае насельніцтва» ў [[Кіргізія|Кіргізію]] і [[Казахстан]]. Большасць з іх пасялілі малымі групамі ў Паўднёвай Кіргізіі (галоўным чынам, у раёне [[Ош]]а і [[Джалал-Абадская вобласць|Джалалабада]]), невялікую частку — у [[Паўднёва-Казахстанская вобласць|Чымкенцкай]] і [[Жамбылская вобласць|Джамбульскай]] абласцях Казахстана. У 1956 іх вызвалілі ад адміністрацыйнага нагляду, але не далі вярнуцца ў тыя месцы, адкуль яны былі высланы. У 1982—1984 гадах 22 хемшыльскія сям’і пераехалі з Кіргізіі ў Апшаронскі раён і, прыкладна ў гэты ж час, разам з першымі сем’ямі туркаў і курдаў — у станіцу {{нп3|Пшэхская|Пшэхскую|ru|Пшехская}} Беларэчанскага раёна Краснадарскага края. Міжнацыянальныя канфлікты ў Сярэдняй Азіі падпіхнулі каля 200 хемшыльскіх сем’яў з Кіргізіі бегчы ў Краснадарскі край<ref name="KM">[http://megabook.ru/article/%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B8%D0%BB%D1%8B Хемшилы] // Энциклопедия Кирилла и Мефодия</ref>. У канцы [[1980-я|1980-х]] хемшылы [[Казахская ССР|Казахстана]] скіравалі петыцыю ўраду [[СССР]] з просьбай дазволіць ім перасяліцца ў [[Армянская ССР|Арменію]]. Аднак іх просьба была адпрэчана Масквой з прычыны боязяў, што перасяленне мусульман у Арменію можа выклікаць канфлікт з хрысціянскім насельніцтвам. Пасля [[распад СССР|распаду Савецкага Саюза]] большасць амшэнцаў жылі ў адносным спакоі, аднак амшэнцы Абхазіі аказаліся ўцягнутымі ў {{нп3|Грузіна-абхазскі канфлікт|грузіна-абхазскую вайну|ru|Грузино-абхазский конфликт}} на баку абхазаў. У Краснадарскім краі амшэнцаў, як і {{нп3|туркі-месхетынцы|туркаў-месхетынцаў|ru|Турки-месхетинцы}}, не {{нп3|прапіска|прапісвалі|ru|Прописка}} і не выдавалі ім расійскіх пашпартоў. З [[2000]] некалькі сот амшэнцаў-мусульман, якія перасяліліся з Казахстана і Кіргізіі ў Краснадарскі край (галоўным чынам у раён [[Апшэронск]]а), спрабавалі атрымаць фармальнае прызнанне з боку мясцовых улад, але атрымалі адмову. Амшэнскія арганізацыі звярнуліся ў абарону сваіх субратаў з лістамі ў адрас расійскага пасла ў Ерэване з просьбай пра дапамогу расійскіх федэральных улад у падаванні амшэнцам-мусульманам законнага статусу. Сярод амшэнцаў-хрысціянаў расце цікавасць да сваёй культуры і гісторыі. У [[2006]] у [[Краснадар]]ы выйшаў першы музычны альбом на амшэнскай мове з фальклорнымі песнямі ў выкананні гурта «Караван». Навукова-інфармацыйны і культурны цэнтр пачаў працу па аднаўленні культурнай спадчыны амшэнцаў, пражываючых у рэгіёне. У [[Сухум]]е выдаецца газета «Амшэн». Колькасць хемшылаў у Расійскай Федэрацыі — 1,5 тыс. чалавек. Большасць жыве ў Краснадарскім краі (1 тыс. чал), найболей кампактнае — у {{нп3|Апшаронскі раён, Краснадарскі край|Апшаронскім|ru|Апшеронский район (Краснодарский край)}} і {{нп3|Беларэчанскі раён|Беларэчанскім раёнах|ru|Белореченский район}}, а таксама ў {{нп3|Каменскі раён, Растоўская вобласць|Каменскім раёне|ru|Каменский район (Ростовская область)}} Растоўскай вобласці і [[Грыбанаўскі раён|Грыбанаўскім раёне]] Варонежскай вобласці{{sfn|Народы России. Атлас культур и религий|2008}}. == Культура == Амшэнцы вядомыя як апавяданнікі пацешных анекдотаў, загадак і гісторый. Некаторыя з анекдотаў, што расказваюцца амшэнцамі-мусульманамі, заснаваны на старажытнейшых армянскіх аповедах, што зведалі «дэхрысціянізацыю». Свае танцы амшэнцы суправаджаюць самабытнай музыкай, выкарыстоўваючы {{нп3|Тулум, музычны інструмент|тулум|en|Tulum (bagpipe)}} (пантыйскую валынку, Заходняя група), {{нп3|Кеманча|кеманча|ru|Кеманча}} (народную пантыйскую скрыпку), {{нп3|Кавал|шымшыр-кавал|ru|Кавал}} (самшытавую флейту, Усходняя група) і {{нп3|Зурна|хамшна-зурну|ru|Зурна}} (амшэнскую зурну, Паўночная група). Традыцыйнымі заняткамі амшэнцаў Турцыі з'яўляецца вырошчванне [[чай|чаю]] і [[кукуруза|кукурузы]], [[жывёлагадоўля]] і [[пчалярства]]. Амшэнцы паўночнай групы, пражываючыя на поўдні Расіі і ў Абхазіі, займаюцца вырошчваннем цытрусавых, тытуню, кукурузы, чаю, гадоўляй [[Тутавы шаўкапрад|тутавага шаўкапрада]], а таксама рыбнай лоўляй. Некаторыя з амшэнцаў (як мусульмане, так і хрысціяне) вядомыя ў месцах жыцця як бачныя кандытары, трымальнікі рэстаранаў і транспартнікі. Амшэнцы Турцыі з'яўляюцца хвацкімі збройнікамі. == Прызнанне ў армянскім грамадстве == Большасць армян прызнае амшэнцаў, як мусульман, так і хрысціян, армянамі. == Гл. таксама == * [[Амшэн]] * [[Крыптаармяне]] * [[Заходнія армяне]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[:en:Bert Vaux|Vaux Bert]]|загаловак=Hemshinli: The Forgotten Black Sea Armenians|спасылка=http://www.fas.harvard.edu/~lingpub/misc/bert/forgot~1.pdf|выдавецтва=Harvard University|год=2001 | ref=Vaux}} * Chirikba Viacheslav, «[http://independent.academia.edu/ViacheslavChirikba/Papers/832581/ARMENIANS_AND_THEIR_DIALECTS_IN_ABKHAZIA, Armenians and their Dialects in Abkhazia.»] In: Evidence and Counter-Evidence. Festschrift Frederik Kortlandt. Volume 2, SSGL 33. Amsterdam — New York: Rodopi, p. 51-67 (ISBN 978-90-420-2471-7) * Hovann Simonian, The Hemshin: A Handbook, Curzon Press, December 30, 2006 (ISBN 0-7007-0656-9) * [http://megabook.ru/article/%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B8%D0%BB%D1%8B Хемшилы] // Энциклопедия Кирилла и Мефодия * Торлакян Б. Г. Этнография амшенских армян // Амшенская библиотека. № 1. Историко-этнологический сборник. Краснодар, 2002 * {{кніга |адказны = отв. ред. В. А. Тишков, А. В. Журавский, О. Е. Казьмина |частка = Хемшилы |загаловак = Народы России. Атлас культур и религий |арыгінал = |ref = Народы России. Атлас культур и религий |месца = М. |выдавецтва = Дизайн. Информация. Картография |год = 2008 |старонкі = 70 |isbn = 978-5-287-00607-5 }} * {{БРЭ|артыкул= Амшенцы |спасылка=http://bigenc.ru/ethnology/text/2802495 |id=2802495 |аўтар= Тер-Саркисянц А. Е. |ref= }} * [http://history.kubsu.ru/pdf/ar_tor.pdf Торлакян Б. Г. Одежда амшенских армян в конце XIX в. Центр понтийско-кавказских исследований. Краснодар, 1995] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306032905/http://history.kubsu.ru/pdf/ar_tor.pdf |date=6 сакавіка 2016 }} * [http://history.kubsu.ru/pdf/ar_ani.pdf Анисимова В. Н., Киселёв А. А., Попов А. П. Армяне села Сукко (этнографические заметки). Центр понтийско-кавказских исследований. Краснодар, 1995] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305225724/http://history.kubsu.ru/pdf/ar_ani.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://history.kubsu.ru/pdf/ar_ata.pdf Атабекян Н. В., Григорян К. Э. и др. Армяне села Гайкадзор (этнографические заметки). Центр понтийско-кавказских исследований. Краснодар, 1995] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305192330/http://history.kubsu.ru/pdf/ar_ata.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://history.kubsu.ru/pdf/ar_gol.pdf Гололобов И. В. Свадебная обрядность армян села Гайкадзор. Центр понтийско-кавказских исследований. Краснодар, 1995] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305160207/http://history.kubsu.ru/pdf/ar_gol.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} * Минасян М. Г. Армяне При­чер­но­морья. Ер., 1990. * Peter Alford Andrews, Ethnic Groups in the Republic of Turkey, Dr. Ludwig Reichert Verlag, Wiesbaden, 1989. (ISBN 3-89500-297-6) * Mack Chahin, The Kingdom of Armenia: A History, Routledge, London, 2001. (ISBN 0-7007-1452-9) * Robert Hewson, Armenia: A Historical Atlas, University Of Chicago Press, 2000. (ISBN 0-226-33228-4) * ''Кочар Нвард'' Место амшенских армян в системе других армянских этнотерриториальных групп == Спасылкі == * [http://www.hamshen.narod.ru/ Армянский научный информационно-культурный центр «Амшен»] * [http://www.hamshen.org Forum «Hamshen»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120913053324/http://www.hamshen.org/ |date=13 верасня 2012 }} Мультиязычный амшенский форум * [http://forum.openarmenia.com/index.php?showforum=75 Тема «Диаспора»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090618211737/http://forum.openarmenia.com/index.php?showforum=75 |date=18 чэрвеня 2009 }} на форуме «Open Armenia». Множество полезной информации об Амшене. * {{cite web|url=http://www.noravank.am/rus/articles/detail.php?ELEMENT_ID=3065&sphrase_id=666|title=Амшенцы: субэтническая группа армянского этноса|last=Агаджанян|first=Михаил|date=26.01.2007|publisher=Фонд Нораванк|ref=Aghadjanian_2007|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BcdRMHgU?url=http://www.noravank.am/rus/articles/detail.php?ELEMENT_ID=3065|archivedate=23 кастрычніка 2012|accessdate=16 лютага 2017|url-status=live}} * [http://aniv.ru/view.php?numer=3&st=1&rub=3 Земля и Корни] статья Артавазда Тулумджяна в журнале «Анив» * [http://www.noravank.am/upload/pdf/168_ru.pdf Армянскі этнарэлігійны элемент у Заходняй Арменіі] эсэ Карэна Ханларана (Іран) * [http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/43543/?print=true Мониторинг положения этнических меньшинств в Краснодарском крае] * {{cite web | url = http://www.budetinteresno.narod.ru/kraeved/narods_ie.htm | title = Что мы знаем друг о друге? | author = Бондарь Н. И. }} * [http://www.yerkramas.org Еркрамас] Газета армян Расіі (г. Краснадар) рэгулярна публікуе матэрыялы пра амшэнцаў. * [http://www.panarmenian.net/news/rus/?nid=16820 /PanARMENIAN.Net/] В Краснодаре вышел диск с песнями, исполняемые на амшенском диалекте армянского языка * {{cite web | url = http://mashtots.ru/archive/history.htm | title = История армянской диаспоры Кубани | author = Симонян Мгер | accessdate = 16 лютага 2017 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130803133745/http://www.mashtots.ru/archive/history.htm | archivedate = 3 жніўня 2013 | url-status = dead }} * [http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Hamshen Hamshen] — артыкул у Armeniapedia {{ref-en}} * [http://www.bianet.org/haber_eski/haber2485.htm «Momi» ve «Hamşetsi» Olmak…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051130194811/http://www.bianet.org/haber_eski/haber2485.htm |date=30 лістапада 2005 }} — інтэрв'ю з рэжысёрам фільма «Мамі» {{ref-tr}} * [http://www.hopaninsesi.com Голас Хопы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171014131148/http://www.hopaninsesi.com/ |date=14 кастрычніка 2017 }} — сайт турэцкага горада з вялікім лазска-хемшыльскім насельніцтвам. Паэзія хемшылаў, форум.{{ref-tr}} * {{cite web |url = http://www.armtown.com/news/en/yer/20051018/19852/ |title = Damardan Hemşin Ezgileri: Vova |datepublished = 21.10.2005 |publisher = NTV-MSNBC |lang = tr |archiveurl = https://www.webcitation.org/6HuaDGPjz?url=http://www.armtown.com/news/en/yer/20051018/19852/ |archivedate = 6 ліпеня 2013 |accessdate = 16 лютага 2017 |url-status = live }} * [http://www.kuzeymavi.com KuzeyMavi — Hemşin Güncesi] — сайт хемшылаў Турцыі {{ref-tr}} {{ref-de}} * {{cite web |url = http://www.mashtots.ru/archive/history_7.htm |title = Pontica Caucasica Ethnica |author = Кузнецов И. В. |publisher = Центр понтийско-кавказских исследований |archiveurl = https://www.webcitation.org/6FHVpnU8g?url=http://www.mashtots.ru/archive/history_7.htm |archivedate = 21 сакавіка 2013 |accessdate = 16 лютага 2017 |url-status = dead }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы Турцыі]] [[Катэгорыя:Народы Расіі]] [[Катэгорыя:Народы Каўказа]] 6p3rtfuxzocv9psgh2jb5nwnxp83qex 0 446444 5146526 5064977 2026-05-25T13:58:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146526 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Лізюкоў}} {{Ваенны дзеяч |імя = Аляксандр Ільіч Лізюкоў |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |выява = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = [[1919]]—[[1942]] |званне = {{СССР, Генерал-маёр}} |род войскаў = [[артылерыя]],<br/>[[бранятанкавыя войскі]] |камандаваў = 6-я асобная цяжкая танкавая брыгада,<br/>1-я Маскоўская мотастралковая дывізія (1-я гвардзейская мотастралковая дывізія),<br/>2-і гвардзейскі стралковы корпус,<br/>5-я танкавая армія |часць = |бітвы = [[Грамадзянская вайна ў Расіі]],<br/>[[Польска-савецкая вайна]],<br/>[[Тамбоўскае паўстанне]],<br/>[[Вялікая Айчынная вайна]] |узнагароды = {{{!}} {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Медаль XX гадоў Рабоча-Сялянскай Чырвонай Арміі}}{{!!}}{{Ордэн Жукава}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = }} '''Аляксандр Ільіч Лізюкоў''' ([[26 сакавіка]] [[1900]] — [[23 ліпеня]] [[1942]]) — савецкі военачальнік, [[Герой Савецкага Саюза]], [[генерал-маёр]]<ref name="Командармы">''Коллектив авторов'' Великая Отечественная. Командармы. Военный биографический словарь / Под общей ред. М. Г. Вожакина. — М.: Жуковский: Кучково поле, 2005. — С. 289—290. — ISBN 5-86090-113-5.</ref>. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] праявіў сябе пры абароне перапраў праз Дняпро, абарончай мяжы па рацэ [[Вопь]], а таксама ў Бітве пад Масквой. У 1942 годзе падчас Варонежска-Варашылаўградскай абарончай аперацыі камандаваў 5-й танкавай арміяй, якая наносіла [[Контратака|контрудар]] па групоўке нямецкіх войскаў, якая наступала на [[Варонеж]]. Загінуў у баі; дакладнае месца пахавання застаецца невядомым. Паводле афіцыйнай версіі, у выніку журналісцкага расследавання [[2008|2008 года]] парэшткі генерала былі знойдзены і перапахаваны ля помніка Славы, усталяванага на брацкай магіле абаронцаў Варонежа. Аднак гэтая версія супярэчыць усім вядомым гістарычным крыніцам і не адпавядае фактам<ref name="Сдвижков2009"/><ref name="Попов"/>. Родны брат Героя Савецкага Саюза [[Пётр Ільіч Лізюкоў|Пятра Ільіча Лізюкова]] і камандзіра партызанскага атрада [[Яўген Ільіч Лізюкоў|Яўгена Ільіча Лізюкова]]<ref name="Афанасьев">{{артыкул|аўтар=Иван Афанасьев.|загаловак=Имена вчера живых людей. Братья Лизюковы|спасылка=http://www.lgz.ru/article/1392/|выданне=Литературная газета}}</ref>. == Біяграфія == Аляксандр Ільіч Лізюкоў нарадзіўся [[26 сакавіка]] [[1900|1900 года]] ў [[Гомель|Гомелі]]. [[Рускія|Рускі]]. Бацька — Ілья Усціновіч Лізюкоў, сельскі [[настаўнік]] (пазней — дырэктар Нісімкавіцкай сельскай школы [[Чачэрскі раён|Чачэрскага раёна]]). Сям’я Лізюковых, у якой, акрамя Аляксандра, было яшчэ два браты: старэйшы [[Яўген Ільіч|Яўген]] і малодшы [[Пётр Ільіч Лізюкоў|Пётр]], пражывала ў [[Гомель|Гомелі]] на Траецкай вуліцы паблізу ад Коннага базара (цяпер — вуліца Сялянская і Цэнтральны рынак)<ref>{{cite news|url=http://vseogomele.net/articles/war/lizukov.shtml|title=Дневник красного командира|coauthors=Материал составлен на основе книги Д. И. Родинского, Н. С. Царькова «Повесть о братьях»|publisher=Гомельские ведомости|accessdate=2009-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090514041148/http://vseogomele.net/articles/war/lizukov.shtml|archivedate=14 мая 2009|url-status=dead}}</ref>. Дзеці рана страцілі маці, якая памерла ў [[1909|1909 годзе]], неўзабаве пасля нараджэння малодшага сына Пятра<ref name="Афанасьев"/>. З дзяцінства вылучаўся упэўненасцю, напорыстасцю і любоўю да жыцця. У [[1918|1918 годзе]] скончыў 6 класаў [[Гімназія|гімназіі]] ў родным горадзе<ref name="Абрамов">{{cite news|url=http://www.voronexh-media.ru/smi_out.php?rzd=smi&id=4550|title=Генерал Лизюков: возвращение из небытия|last=Абрамов|first=Виктор|date=2009-02-25|publisher=Воронежская неделя, № 8 (1889)|access-date=2009-11-24}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === У гады Грамадзянскай вайны === [[7 красавіка]] [[1919|1919 года]] добраахвотна ўступіў шэрагі [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]]. У лістападзе [[1919|1919 года]] скончыў Смаленскую артылерыйскія курсы камсаставу ў [[Масква|Маскве]] і быў прызначаны ў 58-ю стралковую дывізію 12-й арміі Паўднёва-Заходняга фронту на пасаду камандзіра артылерыйскага ўзвода<ref name="Лизюков"/>. Ваяваў супраць войскаў генерала [[Антон Іванавіч Дзянікін|А.]] [[Антон Іванавіч Дзянікін|І.]] [[Антон Іванавіч Дзянікін|Дзянікіна]] і атамана [[Сымон Васільевіч Пятлюра|С.]] [[Сымон Васільевіч Пятлюра|Ст.]] [[Сымон Васільевіч Пятлюра|Пятлюры]]<ref name="Командармы"/>. [[Файл:Alexander_Lizyukov_1923.JPG|міні|Курсант петраградскай Вышэйшай аўтабранятанкавай школы А. І. Лізюкоў (1923).]] У ліпені [[1920|1920 года]] атрымаў прызначэнне камандзірам 11-й маршавай батарэі 7-й стралковай дывізіі, а ў верасні [[1920|1920 года]] стаў начальнікам артылерыі [[браняпоезд]]а «Камунар» № 56. Удзельнічаў у баявых дзеяннях супраць польскіх войскаў у час [[Польска-савецкая вайна|Савецка-польскай вайны (1919—1921)]] на тэрыторыі былой Кіеўскай губерні і ў падаўленні Тамбоўскага паўстання<ref name="Лизюков">З аўтабіяграфіі А. І. Лізюкова, напісанай ім 22 мая 1940 года (гл. Жилин А. И. Герои-танкисты 1941—1942 гг. — М.: Эксмо, Яуза, 2008. — С. 96-99. — 576 с. — (Герой Советского Союза). — 500 экз. — ISBN 978-699-29153-3.</ref>. У верасні [[1921|1921 года]] Аляксандр Ільіч быў камандзіраваны ў [[Петраград]] для навучання ў {{нп3|Вышэйшая аўтабранятанкавая школа|Вышэйшай аўтабранятанкавай школе|ru|Высшая автобронетанковая школа}}, якую скончыў у верасні [[1923|1923 года]]<ref name="Лизюков"/>. === Міжваенны перыяд === З верасня [[1923]] года — намеснік камандзіра бронецягніка № 12 «Імя Троцкага» 5-й Чырванасцяжнай арміі на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]], затым камандаваў браняпоездам № 164 і служыў на браняпоездзе № 24<ref name="Лизюков"/>. У верасні [[1924]] года залічаны ў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзе]], якую скончыў у ліпені [[1927|1927 года]]<ref name="Лизюков"/>. У гэты час пісаў артыкулы і брашуры на ваенна-тэхнічную тэматыку, удзельнічаў у выпуску часопіса «Чырвоныя зоры», пісаў вершы{{Sfn|Жилин|2008|с=97}}. Пасля заканчэння акадэміі да верасня [[1928]] года А. І. Лізюкоў выкладаў на бранятанкавых курсах у Ленінградзе (КУКС). Пасля гэтага да снежня [[1929]] года ён працаваў памочнікам вучэбнай часткі гэтых жа курсаў, а затым выкладчыкам тактыкі факультэта матарызацыі і механізацыі {{нп3|Ваенна-тэхнічная Акадэмія РСЧА імя Дзяржынскага|Ваенна-тэхнічнай Акадэміі РСЧА імя Дзяржынскага|ru|военно-техническая Академия РСЧА им. Дзержинского}}<ref name="Лизюков"/>. Са снежня [[1931|1931 года]] працаваў у аддзеле ваенна-тэхнічнай прапаганды тэхнічнага штаба начальніка ўзбраення РСЧА намеснікам начальніка 1-га сектара (рэдакцыйнага выдавецтва). Са студзеня [[1933]] года — камандзір 3-га асобнага танкавага батальёна ў брыгадзе імя К. Б. Каліноўскага ([[Нара-Фамінск]], [[Маскоўская ваенная акруга]])<ref name="Лизюков"/>. З чэрвеня [[1934]] года фармаваў і камандаваў асобным цяжкім танкавым палком, а з сакавіка [[1936]] года ў званні [[палкоўнік]]а (гэта воінскае званне яму бло нададзена [[17 лютага]] [[1936]] года{{sfn|Жилин|2008|с=98}} — 6-й асобнай цяжкай танкавай брыгадай імя С. М. Кірава, Слуцк, [[Ленінградская ваенная акруга]],<ref name="Лизюков"/> якая мела на ўзбраенні танкі [[Т-28]] і [[Т-35]]. Тут таксама служыў пазней стаўшый [[генерал-маёр]]ам танкавых войск {{нп3|Віктар Андрэеві Апарын|В. А. Апарын|ru|Опарин, Виктор Андреевич}}, які станоўча выказваўся аб дзейнасці А. І. Лізюкова на гэтай пасадзе: {{пачатак цытаты}} Лізюкоў аддаў шмат сіл і фармаванню брыгады, і падрыхтоўцы кадраў танкістаў. Можна так сказаць: яго вачэй і вушэй нішто важнае не мінала… Вельмі сур’ёзна Лізюкоў займаўся ваджэннем. Ён смела эксперыментаваў у гэтай справе, патрабаваў вадзіць танк на вялікіх хуткасцях, пераадольваць лясныя зоны, яры, гарыстыя ўчасткі. І якія выдатныя механікі-кіроўцы<ref group="зн">Напрыклад, ваентэхнік 1-га рангу Ф, М. Дудко быў удастоены звання [[Герой Савецкага Саюза]] за [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|савецка-фінляндскую вайну]]</ref> былі выхаваны ў нашай часці!.. {{канец цытаты}} За поспехі ў баявой падрыхтоўцы камандзір брыгады [[палкоўнік]]{{Sfn|Жилин|2008|с=98}} А. І. Лізюкоў быў узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнам Леніна]]. Восенню [[1935]] года быў накіраваны ў [[Францыя|Францыю]] ў складзе савецкай дэлегацыі ваенных назіральнікаў на манеўрах французскай арміі{{Sfn|Жилин|2008|с=120}}<ref name="Симонов">{{кніга|аўтар=[[Симонов, Константин Михайлович|Симонов К. М.]]|частка=Сорок первый|загаловак=Разные дни войны. Дневник писателя|спасылка=http://militera.lib.ru/db/simonov_km/1_01.html|месца=М.|выдавецтва=Художественная литература|год=1982|тыраж=300000}} (Военные дневники К. М. Симонова, в то время корреспондента «Красной звезды», охватывающие события 1941 года).</ref>. [[8 лютага]] [[1938]] года быў арыштаваны супрацоўнікамі спецыяльнаага аддзела [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградскай ваеннай акругі]] па падазрэнні ва ўдзеле ў антысавецкай ваеннай змове, у тым ліку на падставе паказанняў былога начальніка {{нп3|Аўтабранятанкавае ўпраўленне РСЧА|Аўтабранятанкавага ўпраўлення РСЧА|ru|Автобронетанковое управление РККА}} І. А. Халепскага, выключаны з партыі і звольнены з радоў РККА. На допытах пад катаваннямі з яго былі выбітыя «добраахвотныя» паказанні, у прыватнасці і пра тое, што Лізюкоў «збіраўся здзейсніць тэрарыстычны акт у дачыненні да наркама [[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў|Варашылава]] і іншых кіраўнікоў [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|ВКП(б)]] і савецкага ўрада шляхам наезду танка на [[Маўзалей]] падчас аднаго з парадаў». 22 месяцы (з іх каля 17-ці месяцаў — у адзіночнай камеры) утрымліваўся ў турме Ўпраўлення дзяржаўнай бяспекі (УГБ) НКВД Ленінградскай вобласці да [[3 снежня]] [[1939|1939 года]], калі прысудам ваеннага трыбунала Ленінградскага ваеннай акругі быў апраўданы{{Sfn|Жилин|2008|с=117—121}}. У [[1940|1940 годзе]] А. І. Лізюкоў быў прызначаны выкладчыкам {{нп3|Ваенная акадэмія механизацыі і матарызацыі РСЧА|Ваеннай акадэміі механізацыі і матарызацыі РСЧА|ru|Военна академия механизации и моторизации РККА}}{{Sfn|Жилин|2008|с=119}}. З сакавіка 1941 года займаў пасаду намесніка камандзіра 36-й танкавай дывізіі 17-га механізаванага корпуса [[Беларуская ваенная акруга|Заходняй Спецыяльнай ваеннай акругі]]<ref name="Командармы"/>. Загадам Наркама абароны СССР ад [[21 чэрвеня]] [[1941]] года палкоўнік А. І. Лізюкоў, які знаходзіўся ў адпачынку ў Маскве, атрымаў прызначэнне на пасаду начальніка 1-га аддзела аўтабранятанкаваг ўпраўлення Заходняй спецыяльнай ваеннай акругі<ref name="Warheroes"/>. <gallery widths="250" heights="200"> File:Alexander Lizyukov in the office.JPG|Падпалкоўнік А. І. Лізюкоў у сваім кабінеце (1934). File:Alexander Lizyukov in Champagne, France.JPG|Французскія афіцэры даюць савецкім прадстаўнікам тлумачэнні аб ходзе манеўраў. У цэнтры — падпалкоўнік А. І. Лізюкоў (Францыя, Шампань, 1935 год). </gallery> === Вялікая Айчынная вайна === [[24 чэрвеня]] [[1941]] года, на трэці дзень пасля пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], палкоўнік А. І. Лізюкоў быў прызначаны намеснікам камандзіра 17-га механізаванага корпуса<ref group="зн">Папярэднік Лізюкова на пасадзе намесніка камандзіра па страявой часці — палкоўнік Мікалай Віктаравіч Кажохін застрэліўся 23 чэрвеня 1941 года (паводле: {{Кніга|аўтар=Д. А. Волкогонов|загаловак=Сталин. Политический портрет|месца=М|выдавецтва=Новости|год=1992|том=2|серыя=Вожди|старонак=704|тыраж=200 000}} са спасылкай на {{ЦАМА|фонд=208|опіс=2513|дзела=71|ліст=221}}</ref> і выехаў з [[Масква|Масквы]] на фронт у размяшчэнне штаба корпуса ([[Баранавічы]]). Прыбыўшы [[26 чэрвеня]] [[1941|1941 года]] ў беларускі горад [[Барысаў]], ён паступіў у распараджэнне начальніка гарнізона (карпусны камісар І. З. Сусайкоў) і дзейнічаў па яго загадам. Прызначаны начальнікам штаба абароны горада (па [[8 ліпеня]] [[1941|1941 года]]). ==== На салаўёўскай пераправе ==== Падчас [[Смаленская бітва (1941)|Смаленскай бітвы]] — камендант пераправы праз [[Дняпро|Днепр]] у раёне Салаўёва-Ратчына. Зводны атрад пад камандаваннем палкоўніка А. І. Лізюкова паспяхова абараняў жыццёва важныя для акружаных 16-й і 20-й армій пераправы праз [[Дняпро|Днепр]] і Бярэзіну. {{External media|image1=[http://www.geocaching.su/photos/areas/5697.jpg Памятны знак на месцы Салаўёўскай пераправы] ([http://www.geocaching.su/?pn=101&cid=1509], 2006).}} Маршал Савецкага Саюза [[Канстанцін Канстанцінавіч Ракасоўскі|К. К. Ракасоўскі]] пісаў аб А. І. Лізюкове<ref>{{кніга|аўтар=Рокоссовский К. К.|загаловак=Солдатский долг|спасылка=http://militera.lib.ru/memo.russian/rokossovsky/|выданне=5-е изд|месца=М.|выдавецтва=Воениздат|год=1988|старонак=367|серыя=Военные мемуары|isbn=5-203-00489-7|тыраж=250000}}{{Недаступная спасылка}}</ref>: {{пачатак цытаты}} Палкоўнік Аляксандр Ільіч Лізюкоў быў выдатным камандзірам. Ён адчуваў сабе ўпэўнена ў любых, самых складаных абставінах, сярод усіх нечаканасцей, якія пастаянна ўзнікалі на тым адказным участку, дзе давялося дзейнічаць яго атраду. Смеласць Аляксандра Ільіча была бязмежна, уменне манеўраваць малымі сіламі — на вышыні. Быў момант, калі немцы перахапілі гарлавіну меха ў раёне перапраў праз Дняпро, але гэта працягвалася ўсяго некалькі гадзін. Падраздзяленні Лізюкова адкінулі і знішчылі ўвесь варожы атрад. {{канец цытаты}} За заслугі быў прадстаўлены да [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэна Чырвонага Сцяга]]. У наградным лісце было запісана<ref name="Симонов"/>: {{пачатак цытаты}} З 26 чэрвеня па 8 ліпеня 1941 года працаваў начальнікам штаба групы войск па [[Абарона Барысава (1941)|абароне Барысава]]. Нягледзячы на тое, што штаб даводзілася фармаваць з камандзіраў, адстаўшых ад сваіх частак, у момант бязладнага адыходу ад горада [[Мінск]]а, таварыш Лізюкоў праявіў максімум энергіі, настойлівасці, ініцыятывы. Літаральна пад бесперапыннай бамбардзіроўкай з боку ворага, не маючы сродкаў кіравання, таварыш Лізюкоў сваёй настойлівай работай забяспечыў кіраванне часцямі, асабіста праявіў мужнасць і храбрасць. Варты прадстаўлення да ўрадавай узнагароды [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнам Чырвонага Сцяга]]. {{канец цытаты}} Але кіраўніцтва вырашыла інакш<ref group="зн">У прадстаўленні, падпісаным камісарам І. З. Сусайковым 12 ліпеня 1941 года на начальніка штаба Барысаўскага гарнізона палкоўніка А. І. Лізюкова было названа, што ён прадстаўляецца да ордэна Чырвонага Сцяга, але потым прадстаўленне было перагледжана ваенным саветам Фронту і ордэн быў заменены на зорку Героя Савецкага Саюза. Аб гэтым са спасылкай на дадзеныя архіва ў Падольску паведамляе аўтар артыкула: {{Cite news|title=Это было в 41-м на Березине. Малоизвестная страница войны|last=Платонов|first=Б|url=http://www.nkj.ru/archive/articles/6340/|publisher=Наука и жизнь, № 7|date=2006|accessdate=2009-11-22}} и автор книги: ''Жилин В. А.''Герои-танкисты 1941—1942 гг. М.: Эксмо, Яуза, 2008.— С.97.— (Герой Советского Союза). 5000 экз.</ref>. Указам [[Вярхоўны Савет СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] ад [[5 жніўня]] [[1941|1941 года]] «за ўзорнае выкананне баявых заданняў Камандавання на фронце барацьбы з германскім фашызмам і праяўленыя пры гэтым адвагу і геройства» палкоўніку Лізюкову Аляксандру Ільічу прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] з уручэннем [[Ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і [[Медаль «Залатая Зорка»|медалі «Залатая Зорка»]]<ref>[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1941/1941_036.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Социалистического Труда полковнику Лизюкову А. И.» от 5 августа 1941 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1941. — 17 августа (№ 36 (151)). — С. 1.</ref>. Разам з А. І. Лізюковым у абароне перапраў прымаў удзел яго 16-гадовы сын Юрый, курсант Барысаўскага танкавага вучылішча. У жніўні [[1941]] года А. І. Лізюкоў прыняў камандаванне 1-й танкавай дывізіяй. Часці гэтага злучэння трымалі абарону па рацэ [[Вопь]] на паўночным захадзе ад горада Ярцава. У пачатку верасня 1941 года дывізія А. І. Лізюкова адцясніла немцаў з усходнягя боку ракі. фарсіравала гэтую вадзяную перашкоду і замацавалася на плацдарме. Дывізія утрымлівала плацдарм на працягу ўсяго верасня і прыцягнула дя сябе значныя сілы ворага. За гэтую стойкасць гераічнае злучэнне было пераўтворана [[стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандавання|Стаўкай]] у 1-ю гвардзейскую мотастралковую дывізію. ==== Контратака ў раёне горада Сумы ==== {{main|Харкаўская аперацыя, 1941}} Падчас Сумска-Харкаўскай абарончай аперацыі А. І. Лізюкоў камандаваў 1-й гвардзейскай мотастралковай дывізіяй, якая прыбыла з рэзерва Стаўкі ў склад 40-й арміі [[Паўднёва-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёва-Заходняга фронта]]. [[30 верасня]] [[1941]]<ref name="Гудериан309">{{кніга|аўтар=Гудэрыян Г.|загаловак=Воспоминания солдата|арыгінал=Erinnerungen eines Soldaten|спасылка=http://militera.lib.ru/memo/german/guderian/06.html|месца=Смаленск|выдавецтва=Русич|год=1999|старонак=309}}</ref> года дывізія А. І. Лізюкова вызначылася ў баю супраць 25-й нямецкай матарызаванай дывізіі ў Штэпаўке, часці якой былі канртатакаваны і разбіты пры ўдзеле 9-й кавалерыйскай дывізіі, 1-й танкавай брыгады і 5-й кавалерыйскай дывізіі, якія ўваходзілі ў конна-механізаваную групу 21-й арміі пад агульным камандаваннем генерал-маёра П. А. Бялова<ref>{{кніга|аўтар=Мельников В. М.|загаловак=Харьков в огне сражений. «Забытый 41-й»|месца=Харьков|выдавецтва=СИМ|год=2008}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Белов П. А.|загаловак=За нами Москва|спасылка=http://militera.lib.ru/memo/russian/belov_pa/01.html|адказны=Литературная запись В. Д. Успенского|месца=М|выдавецтва=Воениздат|год=1963|серыя=Военные мемуары|старонкі=25|старонак=336|тыраж=100000}}</ref>. Савецкі пісьменнік {{нп3|Пётр Пятровіч Вяршыгара|П. П. Вяршыгара|ru|Вершигора, Пётр Петрович}}, у той час франтавы карэспандэнт 40-й арміі, непасрэдны сведка тых падзей, успамінаў<ref>{{кніга|аўтар=Вершигора, П. П.|загаловак=Люди с чистой совестью|спасылка=http://www.victory.mil.ru/lib/books/memo/verchigora/01.html|месца=М.|выдавецтва=Современник|год=1986}}{{Недаступная спасылка}}</ref>: {{пачатак цытаты}} У раёне на ўсход ад [[Сумы|Сум]], упершыню за гэтую вайну я ўбачыў, як бегаюць немцы. {{канец цытаты}} Пасля Штэпаўкі дывізія А. І. Лізюкова развіла лакальны поспех і выбіла нямецкія часткі з населенага пункта Апалонаўка. Была ўзята вялікая колькасць трафеяў<ref name="Кривицкий">{{кніга|аўтар=Кривицкий А. Ю.|загаловак=Не забуду вовек|спасылка=http://militera.lib.ru/memo/russian/krivitsky_au/04.html|месца=М.|выдавецтва=Воениздат|год=1964|старонак=440|старонкі=204-206|тыраж=90 000}}</ref>. Згодна з мемуарамі [[Хайнц Вільгельм Гудэрыян|Г.]] [[Хайнц Вільгельм Гудэрыян|Гудэрыяна]], раён Штэпаўкі утрымліваўся савецкімі войскамі не менш за тыдзень<ref group="зн">Апошняе згадванне аб Штэпаўке ад 7 кастрычніка: «Наш сусед справа набліжаўся да Штэпаўкі… Гэта павінна было, па нашым здагадкам, аблегчыць палажэнне 47-га танкавага корпуса і вызваліць неабходную для арганізацыі нашага снабжэння дарогу Раслаўль-Бранск-Арол».Цытата па кнізе {{кніга|аўтар=Гудериан Г.|загаловак=Воспоминания солдата|арыгінал=Erinnerungen eines Soldaten|спасылка=http://militera.lib.ru/memo/german/guderian/06.html|месца=Смоленск|выдавецтва=русич|год=1999|старонкі=317}}</ref>. У выніку кастрычніцкага нямецкага наступлення войскі Паўднёва-Заходняга фронту апынуліся ахопленымі з абодвух флангаў, і [[6 кастрычніка]] [[1941|1941 года]] камандаванне Паўднёва-Заходняга фронту прыняў рашэнне аб адводзе правафланговых армій (40-й і 21-й) на 45-50 кіламетраў на мяжу [[Сумы|Сум]]—Ахтырка—Коцельва з мэтай прыкрыцця [[Белгарад]]а і паўночных подступаў да [[Харкаў|Харкаву]]<ref name="ReferenceБаграмян">{{cite web|author=[[Баграмян, Иван Христофорович|Баграмян И. Х.]]|url=http://militera.lib.ru/memo/russian/bagramyan1/04.html|title=«Так начиналась война», Часть 4|accessdate=2009-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120113222914/http://militera.lib.ru/memo/russian/bagramyan1/04.html|archivedate=13 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Адыход савецкіх войскаў праходзіў пры энергічным пераследзе праціўнікам, які наносіў удары ў стык адыходзячым злучэнням, ствараючы пагрозу іх акружэння. У выніку [[10 кастрычніка]] [[1941|1941 года]] часткі 29-га армейскага корпуса вермахта з ходу ўварваліся ў [[Сумы]]<ref>{{кніга|аўтар=Вохмянин В. К., Подопригора А. И.|загаловак=Харьков, 1941-й. Часть 2. Город в огне|месца=Харьков|выдавецтва=Райдер|год=2009|старонкі=25}}</ref>, дзе з канца верасня трымала абарону 1-я гвардзейская мотастралковая дывізія А. І. Лізюкова. Пасля абароны [[Сумы|Сум]] дывізія была выведзена ў армейскі, а затым франтавы рэзерв і ў другой палове кастрычніка 1941 года была перадыслацыравана пад [[Масква|Маскву]]. ==== Абарона [[Нара-Фамінск]]а і вызваленне Солнечнагорска ==== {{main|Маскоўская бітва, 1941—1942}} [[1-я гвардзейская мотастралковая дывізія]] была перададзена ў распараджэнне 33-й арміі (генерал-лейтэнант М. Г. Яфрэмаў) Заходняга фронту, якая прыкрывала нара-фамінскі кірунак з паўднёвага захаду. [[21 кастрычніка]] [[1941|1941 года]] першы эшалон дывізіі прыбыў на падмаскоўную станцыю [[Апрэлеўка]], і яе часткі адразу ж занялі заходнюю ўскраіну горада [[Нара-Фамінск]]а. Перад дывізіяй А. І. Лізюкова была пастаўлена задача 22 кастрычніка перайсці ў наступ і авалодаць новай мяжой у 3-4 кіламетрах на захад і паўднёвы захад ад [[Нара-Фамінск]]а<ref name="Балоян">{{кніга|аўтар=Балоян Н. П.|частка=Гвардейцы|загаловак=Битва за Москву|спасылка=http://militera.lib.ru/memo/russian/moscow2/19.html|месца=М.|выдавецтва=Московский рабочий|год=1966|старонкі=368-378|старонак=624|тыраж=75 000}}</ref>. Аднак у той жа дзень да Нара-Фамінска падышлі часткі 4-й арміі групы армій «Цэнтр» і 22 кастрычніка, у выніку сустрэчнага бою, захапілі заходнюю частку горада. З мэтай замкнуць кальцо акружэння, немцы атакавалі ў стык паміж суседнімі дывізіямі — 222-й стралковай дывізіяй, якая займала поўнач мяжу Симбухово — Смаленскае, і 110-й стралковай дывізіяй, якая адышла за раку Нару. Да вечара становішча пагоршылася — усюды немцы выйшлі да ракі, шлях адыходу за раку Нару быў адрэзаны. З 23 па 25 кастрычніка ў горадзе вяліся вулічныя баі, горад пераходзіў з рук у рукі<ref name="Балоян"/>. Дывізія страціла да 70 % асабістага складу і ўзбраення. Да зыходу 25 кастрычніка 1-я гвардзейская дывізія пакінула горад, захаваўшы за сабой плацдарм у лукавіне ракі Нары, які да 26 снежня утрымліваўся 4-й ротай 175-га стралковага палка (лейтэнант Яўстратаў)<ref>{{cite web|url=http://www.uvao.ru/uvao/ru/regions/n_925/o_88427|title=Наро-Фоминск: бои за каждый дом, каждую улицу|publisher=Префектура Юго-Восточного административного округа Москвы|accessdate=2009-11-24|archiveurl=https://archive.today/20130417211351/http://www.uvao.ru/uvao/ru/regions/n_925/o_88427|archivedate=17 красавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. Тым не менш, далейшае прасоўванне нямецкіх войскаў на гэтым участку было спынена па рубяжу ракі Нара. 1-я гвардзейская мотастралковая дывізія атрымала ўзмацненне і акапаліся на левым беразе. [[28 кастрычніка]] [[1941|1941 года]] палкоўнік А. І. Лізюкоў атрымаў загад аб штурме горада. Раніцай 29 кастрычніка без агнявой падрыхтоўкі спешна арганізаваная штурмавая група, узмоцненая адным танкам КВ-1 і некалькімі [[Т-34]], пачала вылучэнне. Апынуўшыся пад моцным агнём на подступах да горада, калона панесла вялікія страты і была вымушана адступіць. У горад прарваліся толькі два танка, адзін з якіх змог выйсці да сваіх, здзейсніўшы рэйд па пазіцыях нямецкіх войскаў у горадзе. Спроба штурму не ўдалася<ref name="Балоян"/>. [[22 лістапада]] [[1941|1941 года]] дывізіі было ўручаны гвардзейскай сцяг і пастаўлена задача ліквідаваць нямецкі плацдарм у раёне вёскі Канапелаўкі. Плацдарм быў паспяхова ліквідаваны<ref name="Балоян"/>. У канцы лістапада камандзір дывізіі А. І. Лізюкоў быў адкліканы ў [[Масква|Маскву]] (на яго месца прыбыў палкоўнік Г . Я. Новікаў)<ref name="Балоян"/>. [[27 лістапада]] [[1941|1941 года]] прызначаны намеснікам камандуючага зноў сфармаванай 20-й арміі (генерал-лейтэнант [[Андрэй Андрэевіч Уласаў|А. А. Уласаў]]) з задачай прыкрыць Маскву з боку Рагачоўскай і Ленінградскай шашы на мяжы Хлебнікава-Чэркізава. Пачаўшы разгортванне на новым рубяжы, 2 снежня 20-я армія атрымала загад нанесці контрудар па надыходзячым нямецкім войскам. 12 снежня 35-я асобная стралковая і 31-я танкавая брыгады арміі пад камандаваннем А. І. Лізюкова ва ўзаемадзеянні з 55-й асобнай стралковай брыгадай 1-й ударнай арміі, наступавшей з поўначы, вызвалілі Солнечнагорск. <gallery widths="250" heights="200"> File:Alexander Lisyukov at observation post.jpg|Палкоўнік А. І. Лізюкоў (першы справа) на назіральным пункце. Заходні фронт, Маскоўская вобласць, лістапад 1941. File:Lizyukov with tank crews.jpg|Лізюкоў (справа) гутарыць з танкістамі напярэдадні бою. Заходні фронт, лістапад 1941. File:Lizyukov and guard banner.JPG|Уручэнне гвардзейскага сцяга 1-й Маскоўскай мотастралковай дывізіі. Сцяг прымае А. І. Лізюкоў (справа). Лістапад 1941. </gallery> ==== Дземянскі «кацёл» ==== {{main|Дзямянская аперацыя, 1942}} [[Файл:Demjansk_Einkesselung.png|міні|200x200пкс|Наступ Паўднёва-Заходняга фронту.]] [[10 студзеня]] [[1942|1942 года]] палкоўніку А. І. Лізюкову прысвоена воінскае званне [[генерал-маёр]], і ён прызначаны камандзірам 2-га гвардзейскага стралковага корпуса. Корпус засяроджваўся ў раёне [[Валдай|Валдая]] ў Калінінскай вобласці і ўваходзіў у склад [[Паўночна-Заходні фронт (Чырвоная Армія)|Паўночна-Заходняга фронту]]. Фронту ставілася задача «дзеяннямі 11-й арміі ў напрамку на Сольцы і далей у тыл наўгародскай групоўцы праціўніка і дзеяннямі 1-га і 2-га гвардзейскіх карпусоў, 34-й арміі і 1-й ударнай арміі выйсці ў раён [[Пскоў|Пскова]], перарэзаць асноўныя камунікацыйныя лініі ленинградско-волхаўскага групы праціўніка»<ref>{{кніга|аўтар=[[Исаев, Алексей Валерьевич|Исаев А. В.]]|частка=Окружение немецких войск под Демянском|загаловак=Краткий курс истории ВОВ. Наступление маршала Шапошникова|спасылка=http://militera.lib.ru/h/isaev_av4/05.html|месца=М.|выдавецтва=Яуза, Эксмо|год=2005|старонкі=174|старонак=384|isbn=5-699-10769-X|тыраж=8 000}}</ref>. Пачалася аперацыя па абкружэнню нямецкіх войскаў пад Дземянскам. Да канца лютага 1942 года 2-й гвардзейскі стралковы корпус, павольна прасоўваючыся ў цяжкіх умовах лясіста-балоцістай мясцовасці, без дарог, але, не сустракаючы сур’ёзнага супраціву праціўніка, выйшаў на подступы да горада Холм<ref name="Исаев175">{{кніга|аўтар=[[Исаев, Алексей Валерьевич|Исаев А. В.]]|частка=Окружение немецких войск под Демянском|загаловак=Краткий курс истории ВОВ. Наступление маршала Шапошникова|спасылка=http://militera.lib.ru/h/isaev_av4/05.html|месца=М.|выдавецтва=Яуза, Эксмо|год=2005|старонкі=175-176|старонак=384|isbn=5-699-10769-X|тыраж=8 000}}</ref>. У вёсцы Шапкава, у дваццаці кіламетрах на поўнач ад Холма, перадавыя часткі 8-й гвардзейскай дывізіі і 75-й марской стралковай брыгады, якія надыходзілі ў авангардзе 2-га корпуса, злучыліся з часткамі 26-й стралковай брыгады [[Калінінскі фронт|Калінінскага фронту]], і замкнулі кальцо акружэння рамушэўскай і дзямянскай груповак праціўніка<ref>{{кніга|аўтар=Чистяков И. М.|частка=По тылам врага|загаловак=Служим Отчизне|спасылка=http://militera.lib.ru/memo/russian/chistyakov_im/05.html|адказны=Литературная запись Г. С. Комиссаровой|выданне=2-е изд|месца=М.|выдавецтва=Воениздат|год=1985|серыя=Военные мемуары|старонкі=72|старонак=288}}</ref>. У выніку наступлення войскаў Паўночна-Заходняга фронту ўтварыўся «кацёл», у якім апынуліся 6 нямецкіх дывізій, у тым ліку матарызіраваную дывізію СС «Тотэнкопф» — усяго каля 95 000 чалавек салдат і дапаможных частак<ref name="Исаев175"/>. 17 красавіка камандаванне 3-й ударнай арміяй прадставіла генерал-маёра А. І. Лізюкова да [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэна Чырвонага Сцяга]]. Па ацэнцы камандарма генерал-лейтэнанта М. А. Пуркаева, «2-й гвардзейскі стралковы корпус, пад камандаваннем г Лізюкова, зрабіў паспяховы марш-манеўр з баямі ад [[Старая Руса|Старой Русы]] да Холма, нанёсшы значны ўрон праціўніку і пераадолеўшы цяжкасці бездарожжа ў зімовых умовах… нанёс праціўніку вялікія страты», а «т. Лізюкоў — валявы, энергічны камандзір»{{Крыніцы/Подзвіг народа|12071308|фонд=33|title=Наградной лист А. И. Лизюкова с представлением к ордену Красного Знамени. 17 апреля 1942}}. У сярэдзіне красавіка 1942 года А. І. Лізюкоў атрымаў загад сфарміраваць 2-й танкавы корпус. Па рашэнні Стаўкі 2-й танкавы корпус ўключаны ў склад створанай 5-й танкавай арміі. У чэрвені [[1942|1942 года]] генерал-маёр А. І. Лізюкоў прызначаны яе начальнікам. 5-я танкавая армія дыслакавалася ў паласе Бранскага фронту, спачатку ў раёне на паўднёвым захадзе ад Яльца, а затым на паўночным захадзе ад Яфрэмава{{Sfn|Сдвижков|2014|с=8-13}}<ref>{{ЦАМА|фонд=331|опіс=5041|справа=18|ліст=10-11}}.</ref>. ==== Контрудар 5-й танкавай арміі ==== {{main|Варонежска-Варашылаўградская аперацыя, 1942}} Камандаванне Бранскага фронту абрала 5-ю танкавую армію А. І. Лізюкова для арганізацыі контрудару па флангу і тыле групоўкі нямецкіх войскаў, якія надыходзілі на [[Варонеж]]. На ўзмацненне 5-й танкавай арміі Стаўка ВГК дадаткова накіравала з [[Калінінскі фронт|Калінінскага фронту]] 7-й танкавы корпус П. А. Ротмістрава<ref name="Исаев">{{кніга|аўтар=[[Исаев, Алексей Валерьевич|Исаев А. В.]]|загаловак=Когда внезапности уже не было. История ВОВ, которую мы не знали|спасылка=http://militera.lib.ru/h/isaev_av6/|месца=М.|выдавецтва=Эксмо, Яуза|год=2005|старонкі=34-37|старонак=479|isbn=5-699-11949-3|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091228024848/http://militera.lib.ru/h/isaev_av6/|archivedate=28 снежня 2009}}</ref>. А. І. Лізюкоў не мог зразумець логікі дзеянні камандавання Бранскага фронту і паспрабаваў прапанаваць больш аптымальны варыянт выкарыстоўваць 3-ю танкавую армію, якая магла быць уведзена ў бой хутчэй і з відавочна меншымі праблемамі пры перадыслакацыі, але яго тэлеграма ад 3 ліпеня 1942 генерал-палкоўніку [[Аляксандр Міхайлавіч Васілеўскі|А. М. Васілеўскаму]] «праз галаву» камандавання Бранскага фронту засталася без адказу{{Sfn|Сдвижков|2014|с=8-13}}. [[Файл:Eastern_Front_1942-05_to_1942-11_Voronezh.png|справа|міні|240x240пкс|Фрагмент карты «Усходняга фронту: май 1942 — лістапад 1942)» (Варонеж выдзелены чырвоным).]] [[3 ліпеня]] 5-я танкавая армія атрымала загад аб пачатку перадыслакацыі ў раён будучай аперацыі і стала рухацца да станцый пагрузкі сваімі перадавымі часткамі. Але ўжо ў 1:15 5 ліпеня арміі была пастаўлена задача «ударам у агульным кірунку Зямлянск, Хахол (35 км на паўднёвы захад ад Варонежа) перахапіць камунікацыі танкавай групоўкі праціўніка, прарваўшайся да ракі [[Дон]] на Варонеж; дзеяннямі па тылах гэтай групы сарваць яе пераправу праз Дон». Аперацыю загадвалася пачаць «не пазней за 15-16 гадзін» у той жа дзень, але да таго моманту з усёй 5-й танкавай арміі паблізу раёна маючых адбыцца дзеянняў знаходзіўся толькі наданы Лізюкову 7-ы танкавы корпус Ротмістрава, ды і той не паспеў засяродзіцца ў зыходным раёне своечасова{{Sfn|Сдвижков|2014|с=8-13}}<ref>{{ЦАМА|фонд=331|опісь=5041|справа=18|ліст=13}}.</ref>. Часу для падрыхтоўкі і арганізацыі контрудару было мала, і А. І. Лізюкоў не меў дастатковага вопыту ў камандаванні буйной танкавай групоўкай, таму адначасовага магутнага ўдару усімі злучэннямі арміі дасягнуць не ўдалося. Першым [[6 ліпеня]] ўступіў у бой 7-й танкавы корпус, затым [[7 ліпеня]] — 11-й танкавы корпус і, нарэшце, [[10 ліпеня]] — 2-й танкавы корпус. Карпусы ўступалі ў бой, не маючы магчымасці правесці разведку і цалкам сканцэнтравацца. Контрудар 5-й танкавай арміі будаваўся на першапачаткова няправільнай здагадцы аб тым, што надыходзячыя нямецкія танкавыя карпусы будуць далей рухацца праз Дон і Варонеж на ўсход. Такой задачы ў іх не было: [[5 ліпеня]] армейскай групе «Вейхс» было загадана вызваляць рухомыя злучэнні 4-й танкавай арміі ў раёне Варонежа і рухаць іх на поўдзень паводле плана «Блау»<ref name="Исаев"/>. 24-й нямецкі танкавы корпус быў разгорнуты камандаваннем вайсковай групы «Вейхс» на поўнач для прыкрыцця асноўнай групоўкі 4-й танкавай арміі з поўначы<ref>История второй мировой войны 1939—1945. {{М.}}: Воениздат, 1975. Т. 5. С. 151.</ref>. [[6 ліпеня]] Генерал-палкоўнік Максіміліян фон Вейхс у сваёй баявой справаздачы напісаў<ref>«Воронежское сражение» барона фон Вейхса (краткая версия)//Воронежский курьер, 26 сентября 2009 года стр. 5-6 (Упершыню апублікаваны скарочаны варыянт баявой справаздачы 2-й арміі аб баявых дзеяннях за перыяд чэрвень-ліпень 1942 года на варонежскім накірунку)</ref>: {{пачатак цытаты}} …6.07 удалося разбіць ворага паміж рэкамі Дон і Алым. Пры гэтым толькі 9-я танкавая дывізія знішчыла 61 танк ворага. Пагэтаму спыняць наступленне, не дасягнуўшы зручнай мясцовасці для абароны нельга. …Калі мы гэтага не здолеем, то вораг апынецца перад усім фронтам гаспадаром такой мясцовасці, якая забяспечыць яму спрыяльныя ўмовы для танкавай атакі ў накірунку поўнач-поўдзень. Трэба ўлічваць, што рускія выкарыстоўваюць сваю магчымасць свабоды дзеяння для стварэння моцнага ўдара па нашаму паўночнаму флангу… {{канец цытаты}} Генерал А. І. Лізюкоў знаходзіўся ў вельмі цяжкім становішчы: аперацыя яго арміі была на грані правалу, і Стаўка ўжо выказала відавочнае незадаволенасць яго дзеяннямі: «5 ТА, маючы перад сабой слабога праціўніка не больш адной танкавай дывізіі, трэці дзень топчацца на месцы. Часткі арміі з-за нерашучых дзеянняў ўвязаліся ў зацяжныя франтальныя баі, страцілі перавагу раптоўнасці і не выканалі пастаўленую задачу» (з дырэктывы Стаўкі Вярхоўнага Галоўнакамандавання ад 9.7.1942){{Sfn|Сдвижков|2014|с=101-104}}. У стрэсавай сітуацыі камандарм адчуваў вялікае нервовае напружанне і раздражненне, і эмацыйна быў блізкі да зрыву. 8 ліпеня ён са скандалам адхіліў генерал-маёра танкавых войскаў А. Ф. Папова ад пасады камандзіра 11-га танкавага корпуса і разам з ім — палкавога камісара Е. С. Усачова. А 9 ліпеня паводле яго загаду без суда і следства быў расстраляны начальнік аператыўнага аддзела 11-га танкавага корпуса падпалкоўнік В. С. Хлебалаў, тым самым прадэманстраваўшы, што ён прымае самыя бязлітасныя меры да вінаватых (на яго думку) у зрыве наступлення і ні перад чым не спыніцца, каб дасягнуць мэтаў наступу{{Sfn|Сдвижков|2014|с=101-104}}. [[10 ліпеня]] начальнік Генеральнага штаба Сухапутных войск Франц Гальдэр робіць у сваім дзённіку наступны запіс<ref>{{кніга|аўтар=Гальдер Ф.|загаловак=Военный дневник. Ежедневные записи начальника генерального штаба Сухопутных войск 1939-1942 гг./ 10 июля 1942 года, 384-й день войны|арыгінал=Kriegstagebuch. Tägliche aufzeichnungen des Chef des Generalstabes des Heeres|спасылка=http://militera.lib.ru.db.halder/1942_07.html|адказны=Пер. с нем. И. глаголева, коммент. полк. К. Черемухина|месца=М|выдавецтва=Воениздат|том=3. От начала восточной кампании до наступления на Сталинград (22.06.1941 — 24.09.1942}}{{Недаступная спасылка}}</ref>: {{пачатак цытаты}} Паўночны ўчастак фронта Вейхса зноў пад ударамі ворага. Змяніць 9-ю і 11-ю танкавыя дывізіі цяжка. {{канец цытаты}} [[Файл:Lizyukov_in_Lebyazh'e.jpg|міні|Генерал-маёр А. І. Лізюкоў (у цэнтры) на нарадзе з афіцэрамі. Сяло Вялікая Вярэйка, ліпень 1942 г., незадоўга да гібелі А. І. Лізюкова.]] Аперацыя 5-й танкавай арміі завяршылася няўдачай. Армія не выканала пастаўленых перад ёй задач і панесла цяжкія страты. Усё, што яна змагла зрабіць у гэтай сітуацыі, гэта максімальна затрымаць змену нямецкіх танкавых злучэнняў на пяхотныя. У пасляваенных мемуарах многія савецкія ваеначальнікі ([[Аляксандр Міхайлавіч Васілеўскі|А. М. Васілеўскі]], [[Міхаіл Ільіч Казакоў|М. І. Казакоў]], [[Павел Аляксеевіч Ротмістраў|П. А. Ротмістраў]], {{нп3|Іван Гаўрылавіч Лазараў|І. Г. Лазараў|ru|Лазарев, Иван Гаврилович}} і іншыя) часта называлі вінаватымі няўдачы адзін аднаго і асабіста камандарма А. І. Лізюкова, пры гэтым не беручы адказнасць на сябе{{Sfn|Сдвижков|2014|с=349-353}}. Аднак па ацэнцы гісторыка І. Ю. Здвіжкова, ролю А. І. Лізюкова ў правале аперацыі моцна перабольшаная: няўдачу аперацыі 5-й танкавай арміі прадвызначылі памылковыя рашэнні вышэйшага савецкага камандавання, якія ў далейшым ўжо не змаглі скампенсаваць ніякія гераічныя дзеянні асобных савецкіх частак і байцоў{{Sfn|Сдвижков|2014|с=351}}. [[15 ліпеня]] дырэктывай Стаўкі ВГК 5-я танкавая армія была расфармаваная, а А. І. Лізюкоў прызначаны камандзірам 2-га танкавага корпуса<ref name="komandarmy">Коллектив авторов. «Великая Отечественная. Командармы. Военный биографический словарь» — М.; Жуковский: Кучково поле, 2005.</ref>. [[23 ліпеня]] [[1942|1942 года]] ў А. І. Лізюкова адбылася цяжкая размова з начальнікам аператыўнай групы, намеснікам камандуючага Бранскім фронтам генерал-лейтэнантам Н. Е. Чыбісавым з нагоды нездавальняючых дзеянняў 2-га танкавага корпуса.<ref group="зн">«Лізюкоў дзейнічаў смела і самаахвярна. Адзінае, што ён патрабаваў ад камандавання фронту, — гэта авіяцыйнага прыкрыцця: „Прыкрыйце нас з паветра, і мы зробім усё, што неабходна. Вы не далі мне нанесці ўдар жалезным кулаком, вымусілі ўводзіць армію часткамі, так хаця б цяпер зрабіце так як я прашу — дайце авіяцыю, інакш усё загіне“, гаварыў ён Чыбісаву. У адказ на гэта Чыбісаў і назваў яго, без усялякіх на тое падстаў, баязліўцам». Цытата па кнізе ''Жилин В. А.'' Герои-танкисты 1941—1942 гг.&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: Эксмо, Яуза, 2008.&nbsp;— С.&nbsp;114.&nbsp;— 576&nbsp;с.&nbsp;— (Герой Советского Союза).&nbsp;— <span class="nowrap">5000 экз.</span>&nbsp;</ref> ==== Абставіны і месца гібелі ==== [[Файл:Church_ruins_in_B._Verejka.jpg|злева|міні|Рэшткі царквы ў Вялікі Верейке, дзе генерал А. І. Лізюкоў загадаў камандзіру 27-й танкавай брыгады прыгатаваць для яго танк КВ.]] [[Файл:Bundesarchiv_Bild_101I-216-0412-07,_Russland,_brennender_russischer_Panzer_KW_1.jpg|міні|Падбіты КВ-1, аналагічны таму, на якім выехаў А. І. Лізюкоў.]] {{External media|image1=[http://www.vrn-histpage.ru/illustration/liz02.jpg Вял. Вярэйка, Лябяжае, Кавер'е и вышыня 188,5] (на карце 1939 года).|image2=[http://www.vrn-histpage.ru/illustration/liz01.jpg Нямецкі аэрафотаздымак раёна Лябяжае і гая каля вышыні 188,5] (28 июля 1942).|image3=[http://radikal.ru/F/s55.radikal.ru/i149/1003/68/c447a92106b5.jpg.html Карта-рэканструкцыя абставін і месца гібелі А. І. Лізюкова] (І. Ю. Сдвіжкоў, 2009).|image4=[http://radikal.ru/F/s47.radikal.ru/i116/1004/a8/e7449581b198.jpg.html Аб гістарычнай даставернасці існуючага памятнага знака.] (І. Ю. Сдвіжкоў, 2009).}}Розныя крыніцы паказваюць розныя абставіны і месца смерці генерала. У ноч на [[23 ліпеня]] [[1942|1942 года]] А. І. Лізюкоў быў выкліканы ў Лукіна на камандны пункт апергрупы Бранскага фронту пад камандаваннем генерала Н. Е. Чыбісава, дзе атрымаў загад сіламі свайго корпуса наступаць услед за ўжо прарваўшайся (як лічылі) да Мядзведжага 148-й танкавай брыгадай. Выконваючы загад, А. І. Лізюкоў і камісар 2-га танкавага корпуса [[палкавы камісар]] Н. П. Асораў на танку КВ выйшлі з Вялікай Вярэйкі услед за 26-й і 27-й танкавымі брыгадамі<ref name="Сдвижков2009">''Сдвижков И. Ю.'' [http://imf.forum24.ru/?1-17-20-00000036-000-20-0 Последний бой генерала Лизюкова: трагедия, память, поиски.] «Военно-исторический архив» № 6 за 2009 г.</ref>. Па сведчанні адзінага, хто выжыў з экіпажа — малодшага механіка-вадзіцеля старшага сяржанта Сяргея Мажаева, KB А. І. Лізюкова быў падбіты, а ён сам загінуў{{Sfn|Жилин|2008|с=114}}. Паводле архіўных дакументаў генерал-маёр Аляксандр Ільіч Лізюкоў загінуў у баю [[23 ліпеня]] [[1942|1942 года]] ў паўднёвага адгор’я гая, што знаходзіцца ў 2 км на поўдзень ад вёскі Лебяж’е (вышыня 188,5) Сямілукскага раёна [[Варонежская вобласць|Варонежскай вобласці]]<ref>Матэрыялы службовага даследавання Бранскага фронту аб абставінах гібелі генерала Лізюкова. {{ЦАМА|фонд=202 (Брянский фронт)|опісь=50|справа=1|ліст=304—305}}.</ref>. У данясенні аб беззваротных стратах ад 2 кастрычніка 1942 года паказаная запіс «забіты 24-25.7.42»<ref>[http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=50663452 информация из донесения о безвозвратных потерях в электронном банке документов ОБД Мемориал]</ref>. У сваіх мемуарах [[Канстанцін Канстанцінавіч Ракасоўскі|К. К. Ракасоўскі]] пісаў аб смерці А. І. Лізюкова<ref>{{кніга|аўтар=Рокоссовский К. К.|частка=Брянский фронт|загаловак=Солдатский долг|спасылка=http://militera.lib.ru/memo/russian/rokossovsky/|выданне=5-е изд|месца=М.|выдавецтва=Воениздат|год=1988|старонак=367|серыя=Военные мемуары|isbn=5-203-00489-7|тыраж=250000}}</ref>: {{пачатак цытаты}} У гэтых баях загінуў камандуючы 5-й танкавай арміяй генерал Лізюкоў. Ён рухаўся ў баявых парадках аднаго са сваіх злучэнняў. Каб натхніць танкістаў, генерал кінуўся на сваім танку КВ наперад, уварваўся ў размяшчэнне ворага і там склаў галаву. Мне было шчыра шкада яго. {{канец цытаты}} Згодна са сведчаннем [[Міхаіл Яфімавіч Катукоў|М. Я. Катукова]], {{пачатак цытаты}} Лізюкоў паспяхова выбраўся з танка, але не паспеў зрабіць нават крок, як побач разарваўся снарад… Цела Лізюкова з разбітай галавой, у камбінезоне і простых ботах (іншай вопраткі ён не прызнаваў) было дастаўлена ў тыл. З болем у сэрцы пахавалі мы адважнага генерала на могілках каля вёскі Сухая Вярэйка. Пахавалі з усімі ваеннымі ўшанаваннямі<ref>{{кніга|аўтар=Катуков М. Е.|загаловак=На острие главного удара|спасылка=http://www.victory.mil.ru/lib/books.memo/katukov/09.html|месца=М|выдавецтва=Воениздат|год=1974|старонкі=164}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{канец цытаты}} Аднак факт пахавання аспрэчваецца сучаснымі даследчыкамі<ref name="Сдвижков2009"/>. У сваіх успамінах [[Канстанцін Міхайлавіч Сіманаў|К. М. Сіманаў]] [[Канстанцін Міхайлавіч Сіманаў|М.]] [[Канстанцін Міхайлавіч Сіманаў|Сіманаў]] са спасылкай на выжыўшага члена экіпажа таксама адзначаў, што галава генерала была моцна пашкоджана — адрэзаная немцамі<ref>{{кніга|аўтар=К. М. Симонов|частка=Глава пятая|загаловак=Разные дни войны. Дневник писателя|спасылка=http://militera.lib.ru/db/simonov_km/2_05.html|месца=М|выдавецтва=Художественная литература|год=1982|том=2|старонак=688|тыраж=300000}}</ref>. У вышэйшых ваенных колах нават з’явіўся міф, што генерал трапіў у нямецкі палон і пагадзіўся супрацоўнічаць з фашыстамі. Згодна з дакументам генерал загінуў з-за няведання рэальнай аператыўнай абстаноўкі на напрамку наступлення свайго корпуса<ref name="Сдвижков2009"/>. Паводле даследавання гісторыка І. Ю. Здвіжкова, генерал меў намер кіраваць часткамі свайго корпуса з танка КВ ў тыле праціўніка, а не весці бой, як просты танкіст. Выехаўшы, як здавалася генералу, услед за продвигающимся наперад «танкавым кулаком», А. І. Лізюкоў ушчыльную наблізіўся да пазіцыях нямецкага 542-га пяхотнага палка 387-й пяхотнай дывізіі. Падпусціўшы КВ бліжэй, немцы падбілі яго сваімі штатнымі супрацьтанкавымі сродкамі. Малодшы механік-вадзіцель старшы сяржант Сяргей Якаўлевіч Можаев паспеў выскачыць з танка і, атрымаўшы два раненні, змог, тым не менш, адпаўсці ад яго на нейкую адлегласць, з якой ён бачыў, што нямецкія салдаты забраліся на танк, выцягнулі з яго камандзірскую планшэтку і разглядалі дакументы, якія знаходзіліся там<ref name="Сдвижков2009"/>. [[Файл:Lizjukov.jpg|thumb|230px|right|Мемарыяльная пліта на месцы апошняга бою генерала Лізюкова, каля вёскі Лябяжае.]] Як мяркуецца, затым нямецкія пехацінцы абследавалі танк і, выявіўшы ў ім забітага савецкага генерала, паспрабавалі перацягнуць яго да сваіх пазіцый, але па нейкай прычыне адцягнулі яго толькі на 100 метраў ад танка. У другой палове дня 23 ліпеня танкісты наступавшей 89-й танкавай брыгады, выявілі недалёка ад падбітага КВ Лізюкова неапазнаны труп, магчыма без формы са знакамі адрознення, у простых ботах і працоўным камбінезоне, у якім знаходзілася толькі рэчавая кніжка на імя генерала. Ва ўмовах адсутнасці звестак аб дзеяннях суседняга корпуса і аб знікненні генерала, намеснік камандзіра 89-й танкавай брыгады падпалкоўнік Давідзенка прыняў рашэнне пахаваць неапазнаны труп, а паходжанне знойдзенай на ім рэчавы кніжкі высветліць. Па загадзе Давідзенка неапазнанага забітага, якім, як мяркуецца, і быў генерал А. І. Лізюков, аднеслі да ўскрайка гая і пахавалі там ноччу 23 ліпеня без якіх-небудзь ушанаванняў і помнікаў. У дзённым данясенні з 387-й пяхотнай дывізіі ў штаб корпуса за 23 ліпеня паведамлялася: «Нямецкія пікіруючыя бамбардзіроўшчыкі вывелі са строю 8 танкаў праціўніка. ''Сіламі дывізіі падбіты 1 танк''»<ref name="Сдвижков2009"/>. У ліпені [[2008]] года каля вёскі Лябяжае ў Рамонском раёне Варонежскай вобласці ўстаноўлена мемарыяльная дошка з сцвярджэннем, што менавіта на гэтым месцы загінуў А. І. Лізюкоў. == Месца пахавання == === Афіцыйная версія === Паводле архіўных дакументаў, доўгі час лічылася, што Аляксандр Ільіч пахаваны ў брацкай магіле на тэрыторыі школы вёскі Мядзведжае<ref>[http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=260402301 ОБД Мемориал]</ref>. Аднак, многія гісторыкі і пошукавікі даўно ведалі, што пастаўлены ў 1965 годзе абеліск у Мядзвежым чыста сімвалічны і ніякіх астанкаў пад ім няма<ref>{{cite web|url=http://www.rg.ru/2008/06/26/reg-chernoz/vozvraschenie.html|title=Возвращение командарма|author=Геннадий Литвинцев|date=2008-06-26|publisher=Российская газета — Черноземье № 4692|accessdate=2014-07-23}}</ref>.{{External media|image1=[http://www.voronezh.ru/inform/news/2009/img/serrch%20general%20.jpg Раскопкі ў вёсцы Лябяжае] (2008).|image2=[http://www.mkommunar.ru/?act=img&sec=articlesv&id=595&field=img_1 Пахаванне генерала] (2009).}} У пасляваенныя гады сваякі (асабліва жонка) спрабавалі высветліць лёс А. І. Лізюкова, але пошукі былі беспаспяховымі. У [[2008|2008 годзе]] журналісты тэлеканала НТВ ініцыявалі журналісцкае расследаванне — да іх у рукі, нібыта, патрапіў ліст асабістага вадзіцеля генерала Мікалая Боцкіна<ref>{{cite web|url=http://www.communa.ru/news/detail.php?ID=32509|title=История края. Генерал Лизюков: возвращение из небытия|author=Виктор Абрамов|date=2009-02-25|publisher=Воронежская неделя № 8 (1889)|accessdate=2014-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140315231715/http://www.communa.ru/news/detail.php?ID=32509|archivedate=15 сакавіка 2014|url-status=dead}}</ref>, які загінуў у [[1947]] годзе. Ён пісаў, што асабіста прымаў удзел у пахаванні генерала і паказваў дакладнае месца магілы. Пошукавікі з варонежскай рэгіянальнай арганізацыі пошукавых аб’яднанняў «Дон» змаглі знайсці ў названай мясцовасці ля вёскі Лебядзіных Варонежскай вобласці брацкую магілу часоў Вялікай Айчыннай вайны. Для параўнання ўзору [[Дэзоксірыбануклеінавая кіслата|ДНК]], узятага на месцы меркаванага пахавання генерала, з ДНК сваяка А. І. Лізюкова, з [[Беларусь|Беларусі]] быў запрошаны яго унучаты пляменнік — Іван Афанасьеў. Нягледзячы на намаганні экспертаў, генетычны аналіз не даў выніку. Эксперт заявіў, што яму не ўдалося вылучыць захаваліся ўзоры ДНК, і параіў шукаць іншыя доказы<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/146208/ Часть 3. НТВ проводит расследование] // Судьба генерала Лизюкова. Расследование телеканала НТВ]. {{V|5|4|2010}}.</ref>. Варонежскі эксперт А. Ліпецкі, абапіраючыся на метад фотасумяшчэння знойдзенага чэрапа з прыжыццёвым фатаграфіямі генерала, заявіў аб 80-85 % верагоднасці прыналежнасці знойдзенага чэрапа да парэшткаў А. І. Лізюкова<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/134675/ Поисковикам удалось то, что не удалось НКВД]. Репортаж НТВ от 23.6.2008. {{V|5|4|2010}}.</ref>. Сваякі пажадалі, каб знойдзеныя парэшткі пахавалі ў [[Варонеж]]ы, паблізу ад месца гібелі генерала. У красавіку 2009 года створаная ў Варонежы камісія прыняла рашэнне лічыць знойдзеныя ў Лябяжым парэшткі савецкага вайскоўца парэшткамі генерала Лізюкова, хаця нават самі члены камісіі прызналі, што бясспрэчных доказаў для гэтага ў іх няма. [[7 мая]] [[2009|2009 года]] знойдзеныя астанкі былі перапахаваныя ля помніка Славы [[Варонеж]]а, усталяванага на брацкай магіле абаронцаў горада<ref>[http://news.moe-online.ru/view/20118.html В Воронеже сегодня перекроют Московский проспект]{{Недаступная спасылка}}. {{V|7|5|2009}}.</ref><ref>[http://www.communa.ru/news/detail.php?ID=33956 С места события.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140202112649/http://www.communa.ru/news/detail.php?ID=33956 |date=2 лютага 2014 }}</ref>. === Крытыка афіцыйнай версіі === {{External media|image1=[http://radikal.ru/F/s55.radikal.ru/i148/0903/4e/94c178e80d48.jpg.html Канверт ліста сына Юрыя Лізюкова] (музей Саратаўкага ракетнага вучылішча).|topic=Дакументы, паказаныя ў сюжэце НТВ|font-size=100|subtopic=выданыя за ліст асабістага вадзіцеля А. І. Лізюкова|image2=[http://radikal.ru/F/i062.radikal.ru/0903/88/d6ebfb28e008.jpg.html Паштоўка Лізюкова жонцы з фронту].|image3=[http://radikal.ru/F/s54.radikal.ru/i143/0903/5c/0f56d6968f28.jpg.html Запіс успамінаў Юрыя Лізюкова аб беспаспяховых пошуках бацькі].}} Доказы, прадстаўленыя ў журналісцкім расследаванні тэлеканала НТВ, падвяргаюцца крытыцы з боку некаторых гісторыкаў<ref name="Сдвижков2009"/>. Згодна з расследаванні гісторыка І. Ю. Здвіжкова, асабісты шафёр генерала Мікалай Боцкін не пісаў ліст аб пахаванні А. І. Лізюкова. Гэта заява грунтуецца на асабістых гутарках з сынам Мікалая Боцкіна, аналізе наяўных крыніц, матэрыялах музея Саратаўскага ракетнага вучылішча, дзе захоўваюцца паштоўка і запіс успамінаў сына Юрыя Лізюкова. У сюжэце НТВ за ягоны ліст былі выдадзены менавіта гэтыя дакументы, не якія маюць да ліста ніякага дачынення<ref name="Сдвижков2009"/>. У далейшым, пасля публікацыі ў газеце «Варонежскі курьер» артыкула, якая бы аспрэчвала так званы «Ліст асабістага шафёра Лізюкова» аб пахаванні генерала ў Лебяж’ім як абсалютна выдуманая, кіраўнікі пошукавікаў, а за імі і НТВ былі вымушаныя адмовіцца ад версіі з лістом асабістага шафёра як, ад версіі, якая цалкам сябе дыскрэдытавала<ref name="Попов"/>. НТВ і кіраўніцтва пошукавікаў сталі заяўляць, што пошукі праводзіліся на падставе пераказаў іншага ліста — ліста механіка-кіроўцы П. Нячаева. Паведамлялася, што ў ім П. Нячаеў напісаў аб пахаванні А. І. Лізюкова ля царквы ў Лебяжым<ref name="Попов">''Попов П.'' Кого нашли в Лебяжьем? // Воронежский курьер. 2009. — 28 февраля (№ 21). С. 5-6 ; 21 марта (№ 29). — С. 9-10. — (Воронежский телеграф ; № 116, 117).</ref>. Аднак сам ліст не быў апублікаваны, і дакладнасць яго шматлікіх і кожны раз розных пераказаў таксама падвяргаецца сумневу. Добра ведаўшая П. І. Нячаева ўдава маршала бранятанкавых войскаў Е. С. Катукова заявіла, што Нячаеў, які па словах лідараў ПА «Дон» нібыта вывез забітага Лізюкова на «брані сваёй „трыццацьчацьвёркі“», наогул не быў механікам-вадзіцелям летам 1942 года і не служыў у танкавым батальёне. Яе словы пацвердзіліся дакументамі, згодна з якім увесь 1942 год П. І. Нячаеў служыў ва ўзводзе забеспячэння роты кіравання 1-й гвардзейскай танкавай брыгады разам з кухарамі, шаўцамі, кладаўшчыкамі, шафёрамі і іншымі вайскоўцамі падобных спецыяльнасцяў<ref>ЦАМО, фонд 1 гв. тбр, опись 2, дело 80, л. 24.</ref>. У сілу спецыфікі сваёй службы пры штабе ён павінен быў ведаць сваіх непасрэдных начальнікаў, і таму няслушнай апынулася і іншая версія аднаго з лідараў ПА «Дон», згодна з якой Павел Іванавіч нібыта запісаў на паперцы прозвішчы афіцэраў, якія прымалі ўдзел у пахаванні Лізюкова, якія былі камандзірам і камісарам брыгады Нячаева<ref>''Сдвижков Ю. И.'' Военно-исторический архив № 8, 9, 10 за 2013 год.</ref>. Абвяргаюць афіцыйную версію і дадзеныя з архіва ФСБ, якой да гэтага часу нічога не вядома аб месцы пахавання генерала, а таксама выяўлены нядаўна запіс успамінаў удавы Лізюкова, які сведчыць аб тым, што ні аб якіх пахаванні свайго мужа ў Лябяжым, праведзеных нібыта старэйшымі афіцэрамі пры вялікай колькасці сведак, яна не ведала, і ў верасні 1942 года не мела ніякіх дакладных дадзеных аб яго лёсе, толькі мяркуючы яго гібель<ref>Бяседа с удавой Лізюкова Навуковы архіў ІРІ РАН. Ф. 2. Раздзел. 4. (Героі Савецкага Саюза). Оп. 1.</ref>. Па думке І. Ю. Здвіжкова, сцвяржэнні пошукавікаў супярэчаць наяўным па гэтым пытанні дакументах і задакументаваным сведчанням, і таму з гістарычнага пункту гледжання з’яўляюцца безпадстаўнымі<ref name="Сдвижков2009"/>. Парэшткі генерала да гэтага часу не знойдзеныя, а пад імем Лізюкова ў Варонежы пахаваныя парэшткі невядомага савецкага вайскоўца, якія не маюць да генерала ніякага дачынення<ref name="Сдвижков2009"/>. Праваахоўныя органы Варонежскай вобласці следчыя дзеянні па ідэнтыфікацыі выяўленых астанкаў не праводзілі, пры гэтым пастанова аб прызначэнні судова-медыцынскай экспертызы па апазнанні астанкаў не выносілася і па дадзеным факце крыміналістычная экспертыза не праводзілася. Пракуратура Рамонского раёна Варонежскай вобласці і Рамонскі МСА СУ СК лічаць, што каментары эксперта Ліпецкага А. А. з’яўляюцца суб’ектыўнымі і не маюць юрыдычнага значэння. Згодна з дакладной запіскі аб абставінах гібелі генерала Лізюкова з паказаннямі у ёй былога намеснік камандзіра 89-й танкавай брыгады гвардыі палкоўніка Н. В. Давідзенка<ref>{{кніга|аўтар=Симонов К. М.|загаловак=Разные дни войны. Дневник писателя|спасылка=http://www.victory.mil.ru/lib/books/memo/simonov_km/2_05.html|месца=М.|выдавецтва=Художественная Литература|том=2|старонак=688|тыраж=300000}}{{Недаступная спасылка}}</ref>: {{пачатак цытаты}} У той дзень, не маючы звестак ад прарваўшагася ў раён Гваздзёўскіх вышынь 89 танкавага батальёна 148 тбр., генерал Лізюкоў і [[палкавы камісар]] Аораў на танке «КВ» выяхалі ў бок гая, які знаходзіцца на захадзе ад вышыні 188,5, і ў частку не вярнуліся. З паказанняў былога намесніка камандзіра танкавай брыгады гвардыі плкоўніка Давідзенка Нікіты Васлевіча вядома, што пры дзеянні яго брыгады ў гэтым раёне быў знойдзены падбіты танк КВ, на брані якога знаходзіўся труп камісара Асорава, і прыкладна ў ста метрах ад танка знаходзіўся невядомытруп у камбінезоне з раструшчанай галавой. У камбінезоне была знойдзена рэчавая кніжка генерала Лізюкова. Па загаду гвардыі палкоўніка Давідзенка азначаны труп быў дастаўлены на НП і пахаваны каля гая, што знаходзіцца на захадзе ад вышыні 188,5. Неўзабаве брыгада з гэтага раёна была вымушана адыйсці. Іншых дадзеных аб месцы пагібелі і пахавання генерала Лізюкова не маецца. {{канец цытаты}} У гэтай запісцы, напісанай праз 5 гадоў пасля гібелі генерала Лізюкова сцвярджаецца, што ніякіх іншых дадзеных аб месцы гібелі і пахаванні генерала Лізюкова не маецца. Гэты дакумент абвяргае сучасныя заявы аб розных пересказах нейкіх адсутных лістоў з заявамі аб пахаванні Лізюкова у «Лябяжым». Калі б такое пахаванне (у прысутнасці шматлікіх сведкаў, сярод якіх былі і старэйшыя афіцэры) на самай справе было б зроблена ў ліпені 1942 года, то аб ім абавязкова стала б вядома савецкаму камандаванню, якое праводзіла расследаванне<ref name="Попов"/>. == Сям’я == Усе трое братоў Лізюковых загінулі ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Аляксандр загінуў у 1942 годзе, Пётр, будучы камандзірам 46-й знішчальна-супрацьтанкавай брыгады, — у 1945 годзе, а Яўген, камандуючы партызанскім атрадам імя Дзяржынскага Мінскага партызанскага злучэння<ref name="Абрамов"/>, — у 1944 годзе. Пётр, як і Аляксандр, быў удастоены высокага звання [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]], а прадстаўленне на Яўгена так і засталося на паперы<ref name="Афанасьев"/>. Удава А. І. Лізюкова Анастасія Кузьмінічна памерла праз некалькі гадоў пасля вайны. Сын Юрый, лейтэнант, курсант Барысаўскага танкавага вучылішча, [[20 чэрвеня]] [[1942|1942 года]] быў удастоены медаля «За адвагу» «за ўзорнае выкананне баявых заданняў Камандавання на фронце барацьбы з нямецкімі захопнікамі і праяўленімі пры гэтым доблесць і мужнасць»<ref>[http://www.podvignaroda.ru/?id=10733095&tab=navDetailDocument Фронтовой приказ]</ref>. Прафесійны ваенны. Дзяцей у яго не было. Унучатыя пляменнікі А. І. Лізюкова па лініі бацькі Мікалай і Іван Афанасьевы пражываюць у Гомелі. Летам 2007 года наведвалі месца апошняга бою камандарма<ref name="autogenerated1">{{cite news|url=http://www.voronezh.ru/inform/news/2009/33844351.html|title=История края. Генерал Лизюков: возвращение из небытия|last=Абрамов|first=Виктор|date=04.03.2009|publisher=Воронежская неделя, № 9 (1890)|accessdate=2009-11-16|url-status=dead}}</ref>, а 7 мая 2009 года прымалі ўдзел у цырымоніі пахавання астанкаў, якія як яны палічылі належаць А. І. Лізюкову, у Варонежы<ref>{{cite news|url=http://www.vrn.kp.ru/daily/24290.4/485147/|title=В Воронеже у памятника Славы перезахоронили останки генерала Лизюкова|last=Федяшева|first=Елена|date=07.05.2009|publisher=Комсомольская правда|accessdate=2009-11-17}}</ref>.<gallery widths="250" heights="200"> File:Lizyukov Ilya Ustinovich.JPG|Ілля Усціновіч Лізюкоў, сельскі настаўнік, бацька братоў Лізюковых. File:Lizyukov with his wife.JPG|Лізюков з жонкай Анастасіяй Кузьмінічнай, 1930-я гады. File:Lizyukov with his son.JPG|Лізюкоў з сынам Юрыем, 1931 год. </gallery> == Узнагароды і званні == * [[Герой Савецкага Саюза]] (5 жніўня 1941 г., [[медаль «Залатая Зорка»]] № 531); * два [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]] (16 жніўня 1936 года; 5 жніўня 1941 года<ref name="Warheroes">[http://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=1520 Герой Советского Союза Лизюков Александр Ильич]</ref>); * медаль «[[Юбілейны медаль «XX гадоў Рабоча-Сялянскай Чырвонай Арміі»|XX гадоў Рабоча-Сялянскай Чырвонай Арміі]]»; * [[Ордэн Жукава]] (пасмяротна) <ref>[http://www.lenta.ru/news/2018/02/15/lizyukov/ Путин наградил погибшего в 1942 году генерала.]</ref>. == Памяць == {{External media|image1=[http://www.kp.ru/upimg/3dbcf1e95a9df2bc3cfa526f880f3a43063654af/207049.jpg Памятны знак на месцы гібелі генерала] (вёска Лябяжае, к. вышыні 188.5, 2009).|image2=[http://www.gomselmash.by/news/images/komandor1.jpg Імянны камбайн КЗС-1218 «Камандарм Лізюкоў»] (2009).}} * На месцы апошняга бою генерала Лізюкова, каля вёскі Вялікая Вярэйка Рамонскага раёна, устаноўлена мемарыяльная пліта з таблічкай<ref>[http://www.rian.ru/society/20080723/114733063.html Под Воронежем увековечили память легендарного командарма Лизюкова].</ref>. * Імем А. І. Лізюкова названа Саратаўскае вышэйшае ваеннае камандна-інжынернае вучылішча ракетных войскаў (СВВКІУ РВ). * Адна з найбольш працяглых вуліц Камінтэрнаўскага раёна горада Варонежа названая імем А. І. Лізюкова. На доме № 25 ўсталяваная інфармацыйная дошка. У 1988 годзе студыяй Саюзмультфільм (рэж. В. Кацёначкін) быў зняты мультфільм «Кацяня з вуліцы Лізюкова», дзеянне якога адбываецца ў Варонежы. * У [[Гомель|Гомелі]] ў гонар Аляксандра Ільіча, [[Пётр Ільіч Лізюкоў|Пятра Ільіча]] і Яўгена Ільіча названа вуліца — [[вуліца Братоў Лізюковых]]. У Варонежы на вуліцы Генерала Лізюкова, 25 і Маскоўскім праспекце, 97 устаноўлены мемарыяльныя дошкі<ref>{{cite news|url=http://voronezh.rfn.ru/rnews.html?id=12007|title=В Воронеже появилась ещё одна памятная доска генералу Лизюкову|date=22.02.2005|publisher=ГТРК «Воронеж»|accessdate=2009-11-26}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. * У беларуска-славянскай гімназіі № 36 (Гомель, вул. Братоў Лізюковых, 16) адкрыты музей братоў Лізюковых; на будынку гімназіі ўсталявана мемарыяльная дошка{{Sfn|Жилин|2008|с=116}}. * У горадзе [[Сямілукі]] (у 14 км ад Варонежа) імем А. І. Лізюкова названа школа<ref name="ВЭ_p447">{{кніга|частка=Лизюков, Александр Ильич|загаловак=Воронежская энциклопедия|месца=Воронеж|выдавецтва=Центр духовного возрождения Чернозёмного края|год=2008|том=1: А—М|старонкі=447|старонак=524|isbn=978-5-900270-99-9|тыраж=}}</ref>. * Летам 2009 года ў [[Варонежская вобласць|Варонежскай вобласці]] на ўборку ўраджаю выйшаў першы ў Расіі імянны камбайн «КЗС-1218» — «Камандарм Лізюков». * У 2010 годзе быў падведзены вынікі конкурсу на лепшы праект надмагільнага помніка на магіле генерала. побач з помнікам Славы ў [[Варонеж]]ы<ref name="Проект Барсуков">{{кніга|загаловак=Памятник Лизюкову в Воронеже сделают по проекту главного художника города|спасылка=http://news.moe-online.ru/view/216019.html?module=4&year=2009&month=4|выданне=Портал газета "Моё!"|год=2010}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Грамадскі мастацкі савет пры кіраўніку гарадской адміністрацыі з шасці праектаў абраў праца скульптараў Мяленчанка і Барсукова (галоўнага мастака Варонежа). Помнік танкаваму генералу ў Варонежы быў урачыста адкрыты 5 мая 2010 года<ref>{{cite news|url=http://news.moe-online.ru/view/213843.html|title=В Воронеже появится памятник основателю города|last=Ясырева|first=Анна|date=13.11.2009|publisher=Газета МОЁ!|accessdate=2009-11-26}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. * Стэла ў гонар А. І. Лізюкова ўстаноўлена на [[Мемарыял «Алея Герояў» (Гомель)|Алеі Герояў]] у [[Гомель|Гомелі]] ([[Савецкая вуліца (Гомель)|вул. Савецкая]]). * У 2019 годзе ў Гомеле на [[Плошча Перамогі (Гомель)|плошчы Перамогі]] ўсталяваны памятны знак у гонар братоў Лізюковых<ref>[http://progomel.by/society/culture/2019/06/812686.html Исторический момент. В Гомеле установили памятный знак братьям Лизюковым.]</ref><ref>[http://gomel.today/rus/news/gomel-13336/ В Гомеле торжественно открыли памятник братьям Лизюковым] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190703160030/https://gomel.today/rus/news/gomel-13336/ |date=3 ліпеня 2019 }}</ref>. <gallery widths="200" heights="200"> File:Мемориальная доска на Московском проспекте 97.jpg|Мемарыяльная дошка ў Варонежы на Маскоўскім праспекце, 97. File:Мемориальная доска в Гомеле.JPG|Мемарыяльная дошка ў Гомелі на вуліцы Братоў Лізюковых. File:Alaksandr Ilič Liziukoŭ.jpg|[[Мар’іна Горка]]. Мемарыял [[8-ы гвардзейскі танкавы корпус|8-ай танкавай дывізіі]], памятная дошка. </gallery> == Заўвагі == <references group="зн" /> {{зноскі}} == Літаратура == * ''Коллектив авторов.'' Великая Отечественная. Командармы. Военный биографический словарь / Под общей ред. М. Г. Вожакина. — М.: Жуковский: Кучково поле, 2005. — С. 289—290. — ISBN 5-860090-113-5. * {{Кніга|аўтар=Родинский Д. И., Царьков Н. С.|загаловак=Повесть о братьях|месца=М.|выдавецтва=Государственное издательсво поитической литературы|год=1976|серыя=Герои Советской Родины|старонак=128}} * {{кніга|аўтар=Рокоссовский К. К.|загаловак=Солдатский долг|спасылка=http://militera.lib.ru/memo/russan/rokossovsky/|выданне=5-е изд|выдавецтва=Воениздат|год=1988|старонак=367|серыя=Военные мемуары|isbn=5-203-00489-7|тыраж=250000}}{{Недаступная спасылка}} * {{кніга|аўтар=Кривицкий А. Ю.|загаловак=Не забуду вовек|спасылка=http://www.militera.lib.ru.memo/russian/krivitsky_au/|месца=М.|выдавецтва=Воениздат|год=1964|старонак=440|тыраж=90000}}{{Недаступная спасылка}} * {{кніга|аўтар=Симонов К. М.|загаловак=Разные дни войны. Дневник писателя|спасылка=http://militera.lib.ru/db/simonov_km/1_01.html|месца=М.|выдавецтва=Художественная литература|год=1982|том=1|старонак=479|тыраж=300000}} * {{кніга|аўтар=Жилин В. А.|загаловак=Герои-танкисты 1941-1942 гг.|месца=М.|выдавецтва=Эксмо, Яуза|год=2008|старонак=576|isbn=978-5-699-29153-3|тыраж=5000|ref=Жилин}} * {{артыкул|аўтар=Сдвижков И. Ю.|спасылка=http://imf.forum24.ru/?1-1-20-00000036-000-20-0|загаловак=Последний бой генерала Лизюкова: трагедия, память, поиски|выданне=Военно-исторический архив|нумар=6|год=2009|старонкі=164-191}} * {{кніга|аўтар=Сдвижков И. Ю.|загаловак=Тайна гибели генерала Лизюкова|месца=М|выдавецтва=Вече|год=2011|старонак=464|серыя=1418 дней Великой Войны|тыраж=2000|isbn=978-5-9533-6018-0}} * {{кніга|аўтар=Курьянов А. В.|загаловак=В поисках легендарного командарма|спасылка=http://rkka.ru/analys/lizukov.pdf|месца=Воронеж|год=2011|старонак=114}} * {{h|Сдвижков|2014|''Сдвижков И. Ю.'' Генерал Лизюков и его армия. — Воронеж: Центрально-Чернозёмное издательство, 2014. — 384 с. — Тираж 300 экз. — ISBN 978-5-7458-1277-4.}} == Спасылкі == {{CommonsCat}} {{Warheroes|id=1520}} * {{артыкул |аўтар = Платонов Б. |спасылка = http://www.nkj.ru/archive/articles/6340/ |загаловак = Это было в 41-м на Березине. Малоизвестная страница войны |выданне = Наука и жизнь |тып = часопіс |нумар = 7 |год = 2006 }} * {{артыкул |аўтар = Сдвижков И. Ю. |спасылка = http://vrn-histpage.ru/1941—1945 |загаловак = Как погиб и где похоронен генерал Лизюков? |выданне = Военно-исторический журнал |тып = |нумар = 9-10 |год = 2006 }}{{Недаступная спасылка}} * ''Сдвижков И. Ю.'' [http://imf.forum24.ru/?1-17-0-00000038-000-0-0-1268550392 О поисках генерала Лизюкова и развернувшейся в связи с этим дискуссии.] Международный военный форум (International Military Forum). === Відэа === * Судьба генерала Лизюкова. Расследование телеканала НТВ: [http://www.ntv.ru/novosti/146056/ Часть 1. Зов крови], [http://www.ntv.ru/novosti/146114 Часть 2. Судьба генерала], [http://www.ntv.ru/novosti/146208/ Часть 3. НТВ проводит расследование]. (Россия, 2008). {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лізюкоў Аляксандр Ільіч}} [[Катэгорыя:Камандзіры дывізій у Вялікай Айчыннай вайне]] [[Катэгорыя:Камандзіры карпусоў у Вялікай Айчыннай вайне]] [[Катэгорыя:Камандуючыя арміямі ў Вялікай Айчыннай вайне]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя военачальнікі]] [[Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Варонежы]] 43fonwvjnimxm0a3sn73b735oxn502v 0 462357 5146618 5120252 2026-05-25T18:12:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146618 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Вучоны |Імя = Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка |Арыгінал імя = |Выява = Aleksandr Dulitšenko.JPG |Апісанне выявы = А. Д. Дулічэнка (2005) |Месца нараджэння = |Навуковая сфера = [[лінгвістыка]] |Месца працы = |Альма-матэр = {{нп5|Туркменскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Махтумкулі|Туркменскі дзяржаўны ўніверістэт імя М. Горкага|ru|Туркменский государственный университет имени Махтумкули}}, філалагічны факультэт (1961—1966) |Навуковая ступень = доктар філалагічных навук (1981) |Навуковае званне = [[прафесар]]-эмерытус |Навуковы кіраўнік = {{нп5|Мікіта Ільіч Таўсты||ru|Толстой, Никита Ильич}} |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = }} '''Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка''' ({{lang-et|Aleksandr Dulitšenko}}; {{ВД-Прэамбула}}) — эстонскі лінгвіст. Спецыяліст у галіне {{нп5|Тэарэтычнае мовазнаўства|тэарэтычнага|ru|Теоретическая лингвистика}} і [[Славістыка|славянскага]] [[мовазнаўства]], а таксама [[Інтэрлінгвістыка|інтэрлінгвістыкі]] і [[Эсперанталогія|эсперанталогіі]]. Член [[Міжнародны камітэт славістаў|Міжнароднага камітэта славістаў]], {{нп5|Нью-Ёркская акадэмія навук|Нью-Ёркскай акадэміі навук|ru|Нью-Йоркская академия наук}} і [[Міжнародная акадэмія навук Сан-Марына|Міжнароднай акадэміі навук Сан-Марына]]<ref name="Vilnius">{{кніга|частка=Профессору Тартуского университета Александру Дмитриевичу Дуличенко — 70 лет|загаловак=''Slavistica Vilnensis'', 2011, '''56''' (2)}} </ref><ref name="Garshin">{{cite web|url=http://www.garshin.ru/linguistics/model/interlinguists.html|title=Выдающиеся интерлингвисты и их труды|publisher=// Сайт ''www.garshin.ru''|accessdate=2015-02-04}} (Раздел «Профессор Александр Дмитриевич Дуличенко»</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 30 кастрычніка 1941 года ў [[Краснадарскі край|Краснадарскім краі]] [[РСФСР]]. У 1966 годзе скончыў філалагічны факультэт {{нп5|Туркменскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Махтумкулі|Туркменскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Махтумкулі|ru|Туркменский государственный университет имени Махтумкули}}. З 1966 па 1968 і з 1970 па 1976 гады працаваў настаўнікам сярэдняй школы вёскі Гара Векіл у [[Туркменская ССР|Туркменскай ССР]], у 1968—1970 гг. — асістэнт кафедры агульнага і рускага мовазнаўства {{нп5|Самаркандскі дзяржаўны ўніверсітэт|Самаркандскага ўніверсітэта|ru|}} ва [[Узбекская ССР|Узбекскай ССР]]<ref name="Tripod">{{cite web|url=http://rdsa.tripod.com/pisatrusij.htm|title=Русины. Малая энциклопедия|publisher=// Сайт ''rdsa.tripod.com''|accessdate=2015-02-05|archive-date=15 кастрычніка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181015140829/http://rdsa.tripod.com/pisatrusij.htm|url-status=dead}} Раздел «Дуличенко, Александр Дмитриевич»</ref>. Вучань акадэміка Мікіты Ільіча Талстога. У 1974 годзе абараніў у [[Масква|Маскве]] кандыдацкую дысертацыю на тэму «Літаратурная русінская мова Югаславіі (нарыс фанетыкі і марфалогіі)», прысвечаную [[Панонска-русінская мова|панонска-русінскай мове]]<ref name="Kapraly">{{cite web|url=https://kapraly.files.wordpress.com/2010/11/dulichenkorecenzpraha.pdf|author=Капраль М.|title=^{Рецензия на книгу А. Д. Дуличенко «Письменность и литературные языки Карпатской Руси. ХV — ХХ вв.»}|publisher=// Сайт ''kapraly.wordpress.com''|accessdate=2015-02-05}}</ref>. У 1980 годзе ў [[Мінск]]у абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Славянскія літаратурныя мікрамовы. Пытанні фарміравання і развіцця», прысвечаную ўжо 12 [[Славянскія мікрамовы|славянскім літаратурным мікрамовам]]<ref name="Vilnius"/><ref name="Tripod"/>. З 1976 года жыў у [[Тарту]] і працаваў у [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім ўніверсітэце]] (з 1976 па 1980 гг. — старшы выкладчык кафедры рускай мовы, з 1980 г. — дацэнт, з 1982 г. — прафесар кафедры)<ref name="Tripod"/>. У 1992 годзе ва ўніверсітэце была заснавана кафедра славянскай філалогіі, загадчыкам якой стаў А . Д. Дулічэнка (першапачаткова меў званне ардынарнага прафесара, пазней — прафесара-эмэрытуса)<ref>{{артыкул|аўтар=Никитин О. В.&nbsp;|загаловак=Международная конференция «200 лет русско-славянской филологии в Тарту». 10—12 октября 2002 года|спасылка=http://russianedu.eir.ru/archive/2003/1_(183)/5307_%CC%E5%E6%E4%F3%ED%E0%F0%EE%E4%ED%E0%FF_%EA%EE%ED%F4%E5%F0%E5%ED%F6%E8%FF_%EB%E5%F2_%F0%F3%F1%F1%EA%EE%F1%EB%E0%E2%FF%ED%F1%EA%EE%E9_%F4%E8%EB%EE%EB%EE%E3%E8%E8_%E2_%D2%E0%F0%F2%F3/stat2003-1-5307.pdf|выданне=Русский язык за рубежом|год=2003|нумар=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150205185548/http://russianedu.eir.ru/archive/2003/1_(183)/5307_%CC%E5%E6%E4%F3%ED%E0%F0%EE%E4%ED%E0%FF_%EA%EE%ED%F4%E5%F0%E5%ED%F6%E8%FF_%EB%E5%F2_%F0%F3%F1%F1%EA%EE%F1%EB%E0%E2%FF%ED%F1%EA%EE%E9_%F4%E8%EB%EE%EB%EE%E3%E8%E8_%E2_%D2%E0%F0%F2%F3/stat2003-1-5307.pdf|archivedate=5 лютага 2015}} — С. 123—128.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ut.ee/FLVE/ruslit/about_1.php|title=Кафедра русской литературы Тартуского университета|publisher=// Сайт [[Тартуский университет|Тартуского университета]]|accessdate=2015-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170815111635/http://www.ut.ee/FLVE/ruslit/about_1.php|archivedate=15 жніўня 2017|url-status=dead}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == А. Д. Дулічэнка — аўтарытэтны спецыяліст па славянскіх літаратурных мікрамовах (напрыклад, па [[Панонска-русінская мова|панонска-русінскай]], [[Русінская мова|карпатарусінскай]] і [[Кашубская мова|кашубскай]]); яму належыць і аўтарства тэрміна ''«[[славянскія мікрамовы]]»'', які замацаваўся ў лінгвістыцы з канца 1970-х гадоў. У прыватнасці, у выдавецтве Тартускага ўніверсітэта ім у 2003—2004 гг. быў апублікаваны двухтомнік ''«Славянскія літаратурныя мікрамовы. Узоры тэкстаў»''<ref>''Дуличенко А. Д.'' Славянские литературные микроязыки. Образцы текстов. Т.I. — Тарту: Изд-во Тартуского ун=та, 2003. — 419 с. — ISBN 9985-56-914-8</ref><ref>''Дуличенко А. Д.'' Славянские литературные микроязыки. образцы текстов Т. II. — Тарту: Изд-во Тартуского универитета, 2004. — 398 с. — ISBN 9985-56-914-8</ref>, які стаў свайго роду энцыклапедыяй, у якой прадстаўлены 18 славянскіх мікрамоў<ref name="Vilnius"/>. У фундаментальным выданні ''«Пісьменства і літаратурныя мовы Карпацкай Русі. ХV — ХХ стст.»'' (2008)<ref>''Дуличенко А. Д.'' Письменность и литературные языки Карпатской руси XV—XX вв. — Ужгород: Изд-во В. Падяка, 2008. — 904 с. — ISBN 978-966-387-020-5</ref> А. Д. Дулічэнка зрабіў беспрэцэдэнтную спробу ў рамках аднаго кніжнага тома прадставіць ўзоры тэкстаў, якія ілюструюць практычна ўсю багатую і супярэчлівую гісторыю пісьменства гістарычнай Карпацкай Русі з самага пачатку яе існавання. Пры гэтым ён сабраў, сістэматызаваў і пракаментаваў вельмі значны аб’ём разнастайнага моўнага матэрыялу. Ва ўступным артыкуле кнігі аўтар абмяркоўвае прычыны адраджэння еўрапейскіх рэгіянальных літаратурных моў у другой палове ХХ — пачатку ХХІ стст., дае гістарычную перыядызацыю развіцця літаратурных варыянтаў [[Русінская мова|карпатарусінскай мовы]] і аналізуе сучасны стан моўных працэсаў у рэгіёне<ref name="Kapraly"/>. Шмат якія з прац А. Д. Дулічэнкі прысвечаны [[Інтэрлінгвістыка|інтэрлінгвістыцы]]. Ён займаўся гісторыяй інтэрлінгвістыкі, пытаннямі функцыянавання [[Планавая мова|планавых моў]], распрацоўкай гісторыі іх стварэння і навуковай сістэматыкі<ref name="Vilnius"/><ref>{{кніга|аўтар=Кузнецов С. Н.|частка=Интерлингвистика|спасылка частка=http://tapemark.narod.ru/les/196a.html|загаловак=Лингвистический энциклопедический словарь|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1990|старонак=685|isbn=5-85270-031-2|ref=Кузнецов}}</ref>. У сабранай ім бібліяграфіі па [[Міжнародныя дапаможныя мовы|міжнародным дапаможным мовам]], якая ўключыла практычна ўсе вядомыя праекты такіх моў, паказана каля 1000 розных лінгвапраектаў<ref>{{кніга|аўтар=[[:en:Detlev Blanke|Бланке Д.]] |загаловак=[http://miresperanto.ru/esperantologio/blanke-projekty.htm Проекты плановых языков и плановый язык] // Проблемы международного вспомогательного языка|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1991|старонак=263|isbn=5-02-016810-6}}</ref> (першы варыянт складзенага Дулічэнка храналагічнага індэкса лінгвапраектаў, апублікаваны ў 1988 годзе, уключаў звесткі аб 916 праектах<ref>''Дуличенко А. Д.'' Проекты всеобщих и международных языков (хронологический индекс со II по XX век)// Учёные запіскі Тартуского гом. ун-та. Вып 791. — 1988. — С. 126—682. — (''Interlinguistica Tartuensis V''). — С. 126—162.</ref>. А. Д. Дулічэнка быў рэдактарам альманахаў па інтэрлінгвістыцы, якія выдаваліся ў [[Тарту]] — ''«Interlinguistica Tartuensis»'' (з 1982 па 1990 гг. выйшла 7 тамоў са справаздачамі, праходзіўшых у Тарту калоквіўмаў<ref>{{кніга|аўтар=[[:en:Detlev Blanke|Blanke, Detlev]].|частка=Interlinguistics and Esperanto studies: Paths to the scholarly literature|спасылка частка=http://www.interlinguistik-gil.de/scholit.html|загаловак=''Language Problems and Language Planning'', 2003, '''28''' (2)}}</ref>; пасля значнага перапынку ў 2006 г. апублікаваны 8-ы том<ref>{{кніга|частка=Novaj interlingvistikaj publikigaĵoj. Interlinguistica Tartuensis|загаловак=[http://www.esperantic.org/dosieroj/file/IpI56.pdf ''Informilo por Interlingvistoj'', 2006, '''56''' (1)]}}</ref>) — і славістыцы — ''«Slavica Tartuensia»'' (выходзіць з 1985 г.)<ref name="Vilnius"/>. У 2006 г. у гонар Дулічэнкі да 65-годдзя выпушчаны зборнік артыкулаў «Мікрамовы, мовы, інтэрмовы»<ref>{{кніга|загаловак=Микроязыки, языки, интеръязыки: Сб. в честь ординар. проф. Александра Дмитриевича Дуличенко|адказны=Под ред. А. Кюннапа, В. Лефельдта, С. Н. Кузнецова|месца=Tartu|выдавецтва=Tartu Ulikool|год=2006|старонак=576|isbn=9949-11-444-6}}</ref>. На думку {{нп5|Хамфры Тонкін|Хамфры Тонкіна|en|Humphrey Tonkin}}, дадзены зборнік з’яўляецца важным укладам у даследаванні па інтэрлінгвістыцы і эсперанталогіі<ref>{{кніга|аўтар=[[:en:Humphrey Tonkin|Tonkin, Humphrey]].|частка=Recent Studies in Esperanto and Interlinguistics|спасылка частка=http://www.ingentaconnect.com/content/jbp/lplp/2007/00000031/00000002/art00004|загаловак=''Language Problems and Language Planning'', 2007, '''31''' (2)}}</ref>. == Прызнанне == * прэзідэнт [[Міжнародны камітэт славістаў|Міжнароднага камітэта славістаў]] (у 1994 годзе) * старшыня Эстонскага нацыянальнага камітэта славістаў (у 1993 годзе) * прэзідэнт Міжнароднай асацыяцыі па інтэрлінгвістыцы (у 2005 годзе) * член выканаўчага камітэта {{нп5|Нью-Ёркская акадэмія навук|Нью-Ёркскай акадэміі навук|ru|Нью-Йоркская академия наук}} (1996) * ганаровая ступень доктара [[Трырскі ўніверсітэт|Трырскага ўніверсітэта]] (2009) * ганаровы член Тартускага таварыства эсперантыстаў * [[Ордэн Белай зоркі|Ордэн Белай зоркі 4 класа]] (2003) (Эстонія) * Рыцарскі крыж ордэна [[Virtuti Militari]] (2005) (Польшча) * прэмія {{нп5|Фонд Аляксандра фон Гумбальда|Фонду Аляксандра фон Гумбальдта|ru|Фонд Александра фон Гумбольда}} (2005)<ref>[http://www.moles.ee/06/Nov/03/9-1.php Европа ищет свой язык] // ''Молодёжь Эстонии'' — 3 ноября 2006.</ref> — «за выдатныя навуковыя дасягненні ў галіне славістыкі» == Публікацыі == Прафесар Дулічэнка — аўтар звыш 500 прац на больш чым 20 мовах, у тым ліку больш за паўтара дзясяткаў манаграфій і кніг на рускай, эстонскай, нямецкай, літоўскай мовах, і двух на [[Панонска-русінская мова|панонска-русінскай мікрамове]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=Микроязыки, языки, интеръязыки: Сб. в честь ординар. проф, Александра Дмитриевича Дуличенко|адказны=Под ред. А. Кюннапа, В. Лефельда, С. Н. Кузнецова|месца=Tartu|выдавецтва=Tartu Ulikool|год=2006|старонак=576|isbn=9949-11-444-6}} * {{Кніга|частка=Професору Тартуского университета Александру Дмитриевичу Дуличенко — 70 лет|загаловак=''Slavistica Vilnensis'', 2011, '''56''' (2)}} — С. 167—169. * {{Кніга|аўтар=Романчик Р. Э.|загаловак=Ординарный професор А. Д. Дуличенко|месца=Тарту|выдавецтва=Изд-во Тартуского ун-та|год=2006|старонак=285}} * {{Артыкул|аўтар=Smirnov, Savvati|загаловак=Kõne all slaavi pisikirjakeeled|выданне=Keel ja Kirjandus|год=1982|нумар=7}} — С. 384—387. * {{Кніга|загаловак=Tabula gratulatoria: in honorem professori Alexandro Dulichenko|месца=Tartu|выдавецтва=Tartu Ülinkool|год=2006|allpages=33}} * {{Кніга|аўтар=[[:en:Humphrey Tonkin|Tonkin, Humphrey]]|частка=Recent Studies in Esperanto and Interlinguistics|спасылка частка=http://www.ingentaconnect.com/content/jbp/lplp/2007/00000031/00000002/art00004|загаловак=''Language Problems and Language Planning'', 2007, '''31''' (2)}} — С. 169—195. == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дулічэнка Аляксандр Дзмітрыевіч}} [[Катэгорыя:Дактары філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Белай зоркі 4 класа]] [[Катэгорыя:Кавалеры рыцарскага крыжа ордэна Virtuti Militari]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Тартускага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Славісты СССР]] [[Катэгорыя:Эсперантысты]] 33kwgilqylblqtpn4h3kshadt1cas25 0 463427 5146783 5117706 2026-05-26T06:46:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146783 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Ана́нія Шыракацы''' ({{lang-hy|Անանիա Շիրակացի}}; каля 610, [[Шырак (гавар)|Шырак]]<ref name="pravenc" /> — каля 685<ref name="pravenc">{{артыкул| аўтар=| загаловак=Анания Ширакаци| спасылка=http://www.pravenc.ru/text/114762.html| выданне= Православная энциклопедия| месца = {{М.}}| год = 2000| том = 2| старонкі = 224 }}</ref>) — [[Армяне|армянскі]] географ, [[філосаф]], [[матэматык]], [[картограф]], [[гісторык]], [[астраном]] і [[алхімік]], заснавальнік старажытнаармянскага [[прыродазнаўства]]<ref name="ИВЛ">{{кніга | аўтар = | частка =| загаловак= История всемирной литературы| спасылка =http://feb-web.ru/feb/ivl/vl2/vl2-2962.htm| выданне = | адказны = | месца = М.| выдавецтва = Наука | год = 1984 | том = 2 | старонкі= 296—299}}</ref>. == Біяграфія == Часам называў сябе Шыракаванцы<ref name="pravenc"/>, ад назвы мястэчка [[Шыракаван]]. Бацька — Аванес<ref name="pravenc"/><ref name="Michael E. Stone"/>. Атрымаў у Арменіі пачатковую адукацыю, адправіўся для навучання ў Візантыю. Праз горад Феадасіёпаль ([[Эрзурум|Карын]]) дабраўся да правінцыі IV Арменія, навучаўся ў матэматыка Крыстасатура. Лічачы, што гэты настаўнік ''«не ведаў усёй навукі»'', праз некаторы час пераехаў у Трапезунд, дзе яго настаўнікам стаў вядомы навуковец Ціхік<ref name="Michael E. Stone">{{кніга |аўтар=Michael E. Stone. |частка=|загаловак= Adam and Eve in the Armenian Traditions, Fifth through Seventeenth Centuries|арыгінал= |спасылка=https://books.google.ru/books?id=WNUSAgAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |адказны= |выданне= |месца= |выдавецтва=Society of Biblical Lit|год= 2013|volume= |pages= 684|columns= |allpages= |серыя=Early Judaism and its literature, 38}}</ref>, як піша сам Шыракацы, чалавек ''«абазнаны ў [[Армянская пісьмовасць|армянскай пісьмовасці]]»''<ref name="pravenc"/>. Тут ён навучаецца каля 8 гадоў<ref>Р. Хьюсен, «[http://www.tc.umn.edu/~cmedst/gmap/uploaded/Science%20in%20Seventh%20Century%20Armenia%20Ananias%20of%20Sirak.pdf Science in Seventh-Century Armenia: Ananias of Širak]{{Недаступная спасылка}}», Isis, vol. 59, No. 1, (Spring, 1968), p. 34—35</ref>. Пасля навукі вяртаецца ў Арменію, дзе пачынае навуковую і выкладчыцкую дзейнасць. На радзіме адкрывае школы, дзе выкладанне вялося на аснове [[квадрывіум]]а. == Працы == Аўтар больш за 20 прац<ref>{{кніга |аўтар=Wayne Orchiston, David A. Green, Richard Strom. |частка= |загаловак=New Insights From Recent Studies in Historical Astronomy: Following in the Footsteps of F. Richard Stephenson: A Meeting to Honor F. Richard Stephenson on His 70th Birthday |спасылка= |адказны= |выданне= |месца= |выдавецтва=Springer |год=2014 |volume=43 |pages= 106-107|серыя=Astrophysics and Space Science Proceedings }}{{oq|en|Generally, though perhaps unsurprisingly, less is known about the lives of the Georgian and Armenian astronomers than about their works. Without question, the most famous name of these is Anania Shirakatsi (Anania of Shirak), the seventh century Armenian astronomer and mathematician (see Fig. 3). Approximately two dozen of his works are extant. Anania wrote on a variety of astronomical, mathematical, geographical and calendrical topics, and is well known for his work on Armenian chronology.}}</ref> па [[Арыфметыка|арыфметыцы]], тэорыі летазлічэння, касмаграфіі і геаграфіі<ref name="pravenc"/><ref name="БСЭ">{{з|БСЭ|загаловак=Анания Ширакаци|выданне=3}}</ref>: * «Матэматыка Ананію Шыракацы — пра вагі і меры» * «Пытанні і рашэнні» (зборнік арыфметычных заданняў) * Трактат пра каляндар і касмаграфію * «Геаграфія» [[Файл:Shirakatsi manuscript.JPG|thumb|right|250px|Старонка з падручніка арыфметыкі Ананія Шыракацы, 1283 год.]] Падручнік па арыфметыцы «Пытанні і рашэнні» адна з найстаражытнейшых прац па арыфметыцы, якія дайшлі да цяперашняга часу<ref name="ИВЛ"/><ref name="БСЭ"/>, уключае матэрыял па мастацтве злічэння ў табліцах<ref name="БСЭ"/>. Праца была значным унёскам у развіццё матэматычнай адукацыі<ref>{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Российская педагогическая энциклопедия |арыгінал = |спасылка = http://www.otrok.ru/teach/enc/txt/13/page36.html |выданне = |адказны = Под ред. В. Г. Панова |месца = |выдавецтва = |год = 1993 |том = |старонкі = |старонак = |archive-date = 21 лютага 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140221201130/http://www.otrok.ru/teach/enc/txt/13/page36.html }}</ref>. З [[Армянская гістарыяграфія|гістарычных крыніц]] вядома, што па патрабаванні [[каталікос]]а Анастаса (662—668) Шыракацы спарадкаваў [[Армянскі царкоўны каляндар|армянскі каляндар]]. У Арменіі карысталіся рухомым сонечным календаром, дзе ўсе гады складаліся з 365 дзён без высакосных. Праз гэтага пэўныя даты паступова перасоўваліся па часах года. Шыракацы распрацаваў так званы нерухомы каляндар на ўзор рымскага, аднак, пасля смерці каталікоса, гэта праца так і засталася незапатрабаванай. === «Ашхарацуйц» === {{main|Ашхарацуйц}} Шыракацы склаў «Геаграфічны атлас свету», больш вядомы як «Ашхарацуйц», у якім змешчаны падрабязныя звесткі пра гістарычную геаграфію [[Арменія|Арменіі]] — тут разам з геаграфічнымі і картаграфічнымі звесткамі, што тычацца краін Азіі, Еўропы і Лівіі ([[Афрыка|Афрыкі]]), падрабязна апісваецца гістарычна складзены адміністрацыйна-палітычны стан тэрыторыі старажытнай і раннесярэднявечнай Арменіі ў межах [[Вялікая Арменія|Вялікай Арменіі]] і [[Малая Арменія|Малой Арменіі]], якая знаходзілася заходней. Раней працу прыпісвалі [[Маўсес Харэнацы|Маўсесу Харэнацы]]<ref name="Ашхарацуйц">{{кніга |аўтар= |загаловак= «Армянская География VII века по Р. Х (приписывавшаяся Моисею Хоренскому)». Пер. с др.-арм. и коммент. К. П. Патканова |спасылка =http://www.vehi.net/istoriya/armenia/geographiya/04.html|месца= СПб. |год= 1877}}</ref>. === Хроніка === Ананімная «Хроніка» VII стагоддзя таксама часам прыпісваюць Ананію Шыракацы<ref name="pravenc"/><ref>{{кніга |аўтар=Philip Wood. |частка= |спасылка частка= |загаловак= History and Identity in the Late Antique Near East|арыгінал= |спасылка=https://books.google.am/books?id=OkX8g2hRnVsC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |адказны= |выданне= |месца= |выдавецтва=[[Oxford University Press]]|год= 2013|volume= |pages=32|columns= |allpages= |серыя= |isbn= |тыраж= |ref=Tara L Andrews}}</ref>. У ёй аўтар закранае гісторыю Персіі, Вавілона, Рыма, [[Візантыя|Візантыі]] і іншых краін<ref name=" Варданян1"/>, карыстаецца працамі Харэнацы, [[Себеос]]а і іншых<ref name=" Варданян1">{{артыкул |аўтар=В. М. Варданян. |загаловак=Анания Ширакаци – символ духовной и политической самостоятельности армян |арыгінал= |спасылка=http://lraber.asj-oa.am/6216/1/9.pdf |аўтар выдання= |выданне=Вестник общественных наук |тып= |месца=Ер. |выдавецтва= |год=2013 |месяц= |чысло= |том= |выпуск= |нумар=3 |старонкі=16 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова=hy |ref= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151119095024/http://lraber.asj-oa.am/6216/1/9.pdf |archivedate=19 лістапада 2015 }}</ref>. «Хроніка» пачынаецца з часоў Адама і канчаецца 685 годам<ref name="pravenc"/> апісаннем нашэсця хазар на Арменію, Грузію і Албанію<ref name=" Варданян2">{{артыкул |аўтар=В. М. Варданян. |загаловак=Анания Ширакаци – символ духовной и политической самостоятельности армян |арыгінал= |спасылка=http://lraber.asj-oa.am/6216/1/9.pdf |аўтар выдання= |выданне=Вестник общественных наук |тып= |месца=Ер. |выдавецтва= |год=2013 |месяц= |чысло= |том= |выпуск= |нумар=3 |старонкі=17 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова=hy |ref= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151119095024/http://lraber.asj-oa.am/6216/1/9.pdf |archivedate=19 лістапада 2015 }}</ref>. === «Касмаграфія і каляндар» === Шыракацы таксама аўтарам працы з 48 раздзелаў «Касмаграфія і каляндар», у якой разглядаюцца пытанні [[Астраномія|астраноміі]], [[Метэаралогія|метэаралогіі]] і [[Фізічная геаграфія|фізічнай геаграфіі]]<ref>Р. Хьюсен, «[http://www.tc.umn.edu/~cmedst/gmap/uploaded/Science%20in%20Seventh%20Century%20Armenia%20Ananias%20of%20Sirak.pdf Science in Seventh-Century Armenia: Ananias of Širak]{{Недаступная спасылка}}», Isis, vol. 59, No. 1, (Spring, 1968), p. 40—41</ref>. Шыракацы параўноўваў структуру свету з яйкам (Зямля — жаўток, атмасфера — бялок, небасхіл — шкарлупіна) і спрабаваў вызначыць адлегласць да [[Сонца]] і Месяца. Разам з тым, ён дакладна лічыў Млечны шлях скопішчам зорак, а Месяц — цёмным целам, што толькі адлюстроўвае сонечнае святло. Пісаў пра [[шарападобнасць Землі|шарападобнасці Зямлі]]<ref>{{кніга |аўтар=Ravi Agarwal, Syamal Sen. |частка= |загаловак=Creators of Mathematical and Computational Sciences |спасылка= https://books.google.am/books?id=bENTBQAAQBAJ&pg=PA103&dq=anania+shirakatsi&hl=ru&sa=X&ei=wWcDVeflDaHqyQO4xIKgDQ&ved=0CCcQ6AEwAg#v=onepage&q=anania%20&f=false|адказны= |выданне= |месца= |выдавецтва=Springer |год=2014 |volume= |pages=103 }}{{oq|en|His greatest claim to fame is his discovery of the fact that the Earth is round and that there was more to the heavens and world than the standard Aristotelian belief purported at the time. }}. (современный научный консенсус атрибутирует это открытие древнегреческим учёным VI века до н. э.)</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Анания Ширакаци. ''Космография. Пер., пред. и комм. К. С. Тер-Давтян и С. С. Аревшатяна. Ереван, 1962. * ''Абраамян А. Г. ''Научные труды ученого VII в. Анании Ширакаци. Ереван, 1944. * ''Абраамян А. Г. ''Таблицы лунного круга Анании Ширакаци. Ереван, 1965. * ''Абрамян А. Г., Петросян Г. Б. ''Анания Ширакаци. Ереван, Из-во ЕрГУ, 176 с. 1970. * ''Орбели И. А.'' Вопросы и решения вардапета Анания Ширакца, армянского математика VII века. В кн.: Орбели И. А. Избранные труды. Ереван, 1963, с. 512—531. * {{кніга |аўтар=Колчинский И.Г., Корсунь А.А., Родригес М.Г |загаловак=Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп.|адказны= |спасылка= |месца=Киев |выдавецтва=Наукова думка |год=1986 |том= |старонак=512|старонкі= |isbn= |ref= }} == Спасылкі == * ''Р. Хьюсен'', «[http://rbedrosian.com/Philol/Hewsen_1968_Science_Ananias.pdf Science in Seventh-Century Armenia: Ananias of Širak]», Isis, vol. 59, No. 1, (Spring, 1968), pp.&nbsp;32–45. {{ref-en}} * ''С. Еремян'', [http://www.kroraina.com/armen_ca/map_casia_b.jpg Восстановленная версия карты Центральной Азии по Анании Ширакаци] * {{кніга |аўтар= |загаловак= «Армянская География VII века по Р. Х (приписывавшаяся Моисею Хоренскому)». Пер. с др.-арм. и коммент. К. П. Патканова |спасылка =http://www.vehi.net/istoriya/armenia/geographiya/04.html|месца= СПб. |год= 1877}}. * д/ф [http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/28975/episode_id/984107/video_id/999081/viewtype/picture/ «По следам тайны. Когда на Земле правили боги»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170512172202/http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/28975/episode_id/984107/video_id/999081/viewtype/picture |date=12 мая 2017 }} ([[РТР]], 2015), с 17 мин. 7dx000boyr5nzxakqfknuvgfqj1n8m4 0 464222 5146759 4879659 2026-05-26T03:02:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146759 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Лявіцкі}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Аляксей Міхайлавіч Лявіцкі | арыгінальнае імя = | партрэт = Аляксей Міхайлавіч Лявіцкі.png | шырыня партрэта = 130пкс | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Сакратарыят Цэнтральнага камітэта КПБ|Другі сакратар]] [[Цэнтральны камітэт КПБ|Цэнтральнага камітэта КПБ]] | парадак = | сцяг = Symbol-hammer-and-sickle.svg | перыядпачатак = [[11 жніўня]] [[1937]] | перыядканец = [[30 сакавіка]] [[1938]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Мікалай Міхайлавіч Дзеніскевіч|Мікалай Дзеніскевіч]] | пераемнік = [[Анатоль Андрэевіч Ананьеў|Анатоль Ананьеў]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | партыя = [[КПСС]] | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | званне = {{СССР, Падпалкоўнік}} | рэлігія = | узнагароды = {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{ордэн Айчыннай вайны II ступені}} {{ордэн «Знак Пашаны»}} | аўтограф = | Commons = }} '''Аляксе́й Міха́йлавіч Ляві́цкі''' ({{ДН|||1904}}, сяло Бараціна {{МН|Тульскай губерні||Тульская губерня}} — {{ДС|||1964}}, г. {{МС|Масква||горад Масква}}) — дзеяч [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|УКП(б)]], в. а. [[Сакратарыят Цэнтральнага камітэта КПБ|2-га сакратара]] [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КП(б)]] [[Беларусь|Беларусі]]. Дэпутат Вярхоўнага Савета СССР 1-га склікання. Уваходзіў у склад [[Тройка НКУС|асобай тройкі НКУС СССР]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1904 годзе ў вёсцы Бараціна Тульскай губерні ў сям’і чыноўніка. Член партыі бальшавікоў з 1920 года. У 1919—1921 гадах чырвонармеец Камуністычнага палка [[РСЧА]]. У 1921—1922 гадах — інструктар, загадчык аддзела Бялёўскага павкама РКП(б) Тульскай губерні, інфарматар Тульскага губкама РКП(б). У 1922—1924 гадах — інструктар, загадчык аддзела павкама, сакратар Епіфаньскага райбюро РКП(б). У 1925—1928 гадах — упаўнаважаны павпрафбюро, загадчык аддзела райкама УКП(б), старшыня райвыканкама у г. [[Сярэбраныя Пруды]] [[Маскоўская губерня|Маскоўскай губерні]]. Пасля старшыня райвыканкама у Дубне Тульскай вобласці. У 1928—1930 гадах — загадчык аддзела сялсельсаюза, інструктар акрвыканкама, намеснік начальніка Тульскага акружнога зямельнага аддзела. У 1930—1933 гадах сакратар райкама УКП(б) у г. Чэрнь Маскоўскай вобласці. У 1933—1937 гадах — сакратар райкама УКП(б) у г. [[Сасава]] [[Разанская вобласць|Разанскай вобласці]]. З [[11 жніўня]] 1937 года па [[30 сакавіка]] 1938 года — в. а. другога сакратара ЦК КП(б) Беларусі<ref>Пастанова пленума ЦК КП(б) Беларусі 28 — 30.3.1938 г.</ref>, з 31 студзеня 1938 года па 15 мая 1940 года — член ЦК і [[Бюро Цэнтральнага камітэта КПБ|Бюро ЦК КП(б) Беларусі]]<ref>Пастанова пленума ЦК КП(б) Беларусі 30 — 31.1.1938</ref>. Гэты перыяд адзначаны уваходжаннем у склад [[Тройка НКУС|асобай тройкі]], створанай па загаду [[НКУС СССР]] ад 30 ліпеня 1937 года № 00447<ref>{{Cite web |url=http://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82:%D0%A1%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA_%D0%B2_1937%E2%88%921938_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85 |title=Составы троек в 1937−1938 годах // Сайт Nkvd.memo.ru |access-date=14 красавіка 2017 |archive-date=4 ліпеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704050528/https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82:%D0%A1%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA_%D0%B2_1937%E2%88%921938_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85 |url-status=dead }}</ref> і актыўным удзелам у сталінскіх рэпрэсіях<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1007240 Сталинский план по уничтожению народа: Подготовка и реализация приказа НКВД № 00447 «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов» // Архив Александра Н. Яковлева]</ref>. У 1938—1941 гадах — студэнт [[Маскоўская сельскагаспадарчая акадэмія імя К. А. Ціміразева|Сельгасакадэміі імя Ціміразева]]. У 1941—1946 гадах — камісар Горкаўскага танкавага вучылішча, начальнік палітаддзела 15-й танкавай брыгады 5-й гвардзейскай танкавай арміі. У 1946—1950 гадах — старшыня Лухавіцкага райвыканкама Маскоўскай вобласці. У 1950—1953 гадах = начальнік Маскоўскага аблупраўлення сельскай гаспадаркі. У 1953—1956 гадах = начальнік Маскоўскага аблупраўлення сельскай гаспадаркі і нарыхтовак Міністэрства сельскай гаспадаркі. У 1957—1964 гадах = у апараце Эканамічнай камісіі Савета нацыянальнасцяў Вярхоўнага Савета СССР. == Узнагароды == * [[Ордэн «Знак Пашаны»]], 15.12.1943 г<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19776522/ Левицкий Алексей Михайлович, майор // Сайт Pamyat-naroda.ru]</ref>. * [[Ордэн Айчыннай вайны|Ордэн Айчыннай вайны II ступені]], 16.01.1944 г<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31421441/ Левицкий Алексей Михайлович, майор // Сайт Pamyat-naroda.ru]</ref>. * [[Ордэн Чырвонага Сцяга]], 19 ліпеня 1944 г<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23960377/ Левицкий Алексей Михайлович, гвардии майор // Сайт Pamyat-naroda.ru]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://istmat.info/node/35284 Лявіцкі Аляксей Міхайлавіч // Сайт Istmat.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170811134859/http://istmat.info/node/35284 |date=11 жніўня 2017 }} * [http://www.knowbysight.info/LLL/14794.asp Лявіцкі Аляксей Міхайлавіч // Даведнік па гісторыі Камуністычнай партыі і Савецкага Саюза 1898—1991] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лявіцкі, Аляксей Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Другія сакратары ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 1-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены бюро ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Савета Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР ад Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Тульскай вобласці]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 1-га склікання]] ei4lbnc1whrguw95k755w03jdtif414 0 466107 5146846 5017400 2026-05-26T09:49:57Z Vadim i z 660 /* Ушанаванне памяці */ 5146846 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дарашэвіч}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Міхаіл Васілевіч Дарашэвіч | арыгінальнае імя = | партрэт = Міхаіл Васілевіч Дарашэвіч.jpg | шырыня партрэта = 150 | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Міністэрства вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі БССР|Міністр вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі БССР]] | парадак = 1 | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic.svg | перыядпачатак = 1959 | перыядканец = 1968 | перыяд праўлення = | папярэднік = ''пасада заснаваная'' | пераемнік = [[Мікалай Максімавіч Мяшкоў|Мікалай Мяшкоў]] | прэм'ер = [[Ціхан Якаўлевіч Кісялёў|Ціхан Кісялёў]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = }} '''Міхаі́л Васі́левіч Дарашэ́віч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі савецкі вучоны-[[Геадэзія|геадэзіст]] і дзеяч народнай адукацыі. [[Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі БССР]] ([[1954]]), [[прафесар]] ([[1961]]). Член [[КПСС]] з [[1946]] года. == Біяграфія == З сям’і служачых. Удзельнік [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]]. Скончыў [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускую сельгасакадэмію]] ([[1927]]). У [[1928]]—[[1929]] гадах працаваў у [[Народны камісарыят земляробства БССР|Наркамаце земляробства БССР]]. З [[1930]] года на навукова-педагагічнай рабоце ў ВНУ і НДІ Беларусі. Загадчык [[Кафедра, падраздзяленне ўніверсітэта|кафедры]] [[Геадэзія|геадэзіі]] ([[1933]]—[[1941]], [[1945]]—[[1959]]), дырэктар (1947—1959) [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага політэхнічнага інстытута]]. У [[1959]]—[[1968]] гадах [[Міністэрства вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі БССР|міністр вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі БССР]]. Член [[ЦК КПБ]] у 1954—1961 гадах. Дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета]] ў 1955—1962 гадах. Узнагароджаны [[Ордэн Леніна|Ордэнам Леніна]], 3 ордэнамі, медалямі. == Навуковыя інтарэсы == Аўтар навукова-метадычных прац па розных відах геадэзічных здымак, камеральнай апрацоўцы палявых матэрыялаў, выяўленні і вывучэнні тарфяных радовішчаў Беларусі. == Ушанаванне памяці == Яго імем названа адна з [[Вуліца Дарашэвіча (Мінск)|вуліц]] [[Мінск]]а (былая Шостая Лінія). {{зноскі}} == Літаратура == * Дарашэвіч Міхаіл Васілевіч // {{Крыніцы/БелСЭ|4}} * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дарашэ́віч Міхаіл Васілевіч||52}} * {{кніга|аўтар=[[Канстанцін Іванавіч Баландзін|К. И. Баландин]]|загаловак=Биографии ректоров БПИ — БГПА — БНТУ|месца=Минск|выдавецтва=БНТУ|год=2018|старонак=15|мова=ru|частка=ДОРОШЕВИЧ Михаил Васильевич – ректор БПИ в 1947 – 1959 гг.|старонкі=9—10}} == Спасылкі == * [https://bntu.by/index.php/be/university/istoriya-bntu Гісторыя БНТУ] {{Рэктары БНТУ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дарашэвіч Міхаіл Васілевіч}} [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 5-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Рэктары БНТУ]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі і тэхнікі БССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Геадэзісты СССР]] [[Катэгорыя:Геадэзісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Міністры вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі БССР]] gqv10duksevgyel6unlz3n1umpt1uf7 0 468983 5146851 5041246 2026-05-26T09:56:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146851 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Рубін (значэнні)}} {{Асоба}} '''Анато́ль Пінху́савіч Ру́бін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — спецыяліст па лячэбнай фізкультуры, вязень [[гета]], [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]] ў СССР, [[дысідэнт]], удзельнік руху за правы [[Яўрэі|яўрэяў]] у СССР. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Мінск]]у ў 1928 годзе. У сям’і ўсе акрамя бацькі да рэлігіі ставіліся абыякава. З пачаткам савецка-нямецкай вайны пасля беспаспяховых спробаў эвакуявацца трапіў у гета. У час вайны страціў усіх блізкіх: бацька быў забіты ў першыя дні вайны; маці і малодшая сястра Беці загінулі ў выніку адной з нацысцкіх «акцый» па вынішчэнні яўрэяў; старэйшая сястра Тамара ўцякла з гета, але была арыштаваная і забітая за ўдзел у антыфашысцкім падполлі; старэйшы брат служыў у войску і ў 1944 годзе прапаў без вестак на фронце. У сакавіку 1943 года ўцёк з гета з чужымі дакументамі на імя Сцяпанава, якія атрымаў ад тутэйшага, мінскага немца па прозвішчы Нікель. Сышоў з горада разам з жанчынай па прозвішчы Штэфан, якая працавала на электрастанцыі, да яе сваякоў у вёску [[Драбаўшчына (Клецкі раён)|Драбаўшчына]] Клецкага раёна. Хаваў сваё яўрэйскае паходжанне ад сялянскай сям’і Карсюкоў, у якой жыў, працаваў на гаспадарцы. Пасля заканчэння нацысцкай акупацыі ў ліпені 1944 года вярнуўся ў Мінск. Паступіў у рамеснае вучылішча, пасля сканчэння якога працаваў на ваенным заводзе. З вуснага дазволу дырэктара завода паступіў у [[Беларускі дзяржаўны інстытут фізічнай культуры]], але 14 лістапада 1946 года быў арыштаваны. Згодна з Указам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] ад 26 снежня 1946 года Рубін быў асуджаны ваенным трыбуналам на 5 год лагераў за самавольны сыход з ваеннага прадпрыемства (мінімальны тэрмін па гэтым указе). Адбываў пакаранне ў лагеры на станцыі Яя [[Кемераўская вобласць|Кемераўскай вобласці]]. Стрыечная сястра Рубіна дамаглася перагляду яго справы [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР]], тэрмін быў заменены на 1 год умоўна. Пасля вызвалення ў 1948 годзе вярнуўся ў Мінск, узнавіўся ў Інстытуце фізкультуры. Пасля заканчэння інстытута працаваў выкладчыкам фізкультуры ў [[Беларускі політэхнічны інстытут|Беларускім політэхнічным інстытуце]]. Цікавіўся гісторыяй яўрэяў, культурай, развіццём [[Дзяржава Ізраіль|Дзяржавы Ізраіль]]. Збіраў літаратуру адпаведнай тэматыкі, даваў чытаць іншым яўрэям Мінска. Сустракаўся з замежнымі турыстамі. У 1957 годзе паехаў на Міжнародны фестываль моладзі ў [[Масква|Маскву]], дзе пазнаёміўся з прадстаўнікамі дэлегацыі Ізраіля, супрацоўнікамі ізраільскага пасольства, атрымаў ад іх літаратуру пра Ізраіль і супраць [[антысемітызм]]у. Арыштаваны [[КДБ БССР]] 8 снежня 1958 года, да суда ўтрымліваўся ў [[Амерыканка (турма)|следчай турме КДБ БССР у Мінску]] (т. зв. «амерыканцы»). Быў абвінавачаны ў падрыхтоўцы замаху на [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|М. Хрушчова]], «здрадзе радзімы» і «антысавецкай агітацыі і прапагандзе». Першыя два абвінавачанні разваліліся, бо былі цалкам плёнам фантазіі КДБ. «Антысавецкая агітацыя і прапаганда» ў разуменні КДБ заключаліся ў прыватных размовах пра палітычнае становішча і праявы антысемітызма ў СССР, чытанні і распаўсюдзе літаратуры пра Ізраіль (у якой не было ані слова пра СССР), капіраванні выдадзенай у першыя паслярэвалюцыйныя гады брашуры [[Максім Горкі|Максіма Горкага]] пра антысемітызм і іншых падобных дзеяннях. «Саўдзельнікамі» па справе праходзілі ўрач Яўген Рафаілавіч Хейфец (1925 г. н., арыштаваны 9 снежня 1958 г.) і трэнер па класічнай барацьбе Гірш Срольевіч Ясялевіч (1915 г. н., арыштаваны 11 снежня 1958 г.). Хейфец супрацоўнічаў са следствам, агаварыў сябе і Рубіна. Хейфец і Ясялевіч абвінавачваліся ў размовах пра палітыку ўрада СССР у дачыненні да яўрэяў. Хейфец таксама браў у Рубіна яўрэйскую літаратуру і распаўсюджваў сярод сваіх знаёмых, а Ясялевіч прывёз з Варшавы, дзе быў на спаборніцтвах, ізраільскія выданні. Справа Рубіна, Хейфеца і Ясялевіча № 19121-с захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі. 28 — 29 красавіка 1959 года ў закрытым рэжыме прайшоў суд. Ясялевіч і Хейфец прызналі сябе вінаватымі, аднак Рубін не прызнаў, бо не лічыў літаратуру, якую распаўсюджваў, антысавецкай. На судзе Рубін казаў пра дзяржаўны антысемітызм у СССР і свой намер выехаць у Ізраіль. [[Вярхоўны Суд БССР]] асудзіў Рубіна да 6 год пазбаўлення свабоды, Хейфеца — да 2 год, Ясялевіча — да 6 месяцаў. Усе былі асуджаны па артыкуле 7 Закона СССР ад 25.12.1958 («Заклікі да гвалтоўнага звяржэння або змены савецкага дзяржаўнага і грамадскага ладу або да гвалтоўнага парушэння адзінства тэрыторыі Саюза ССР», тагачасны аналаг «антысавецкай агітацыі і прапаганды»). Хейфец быў вызвалены ўмоўна-датэрмінова 11 красавіка 1960 года. Рубін адбываў свой тэрмін у мардоўскіх лагерах. Там пазнаёміўся з палітычнымі зняволенымі самых розных перакананняў (ад марксістаў да манархістаў), у тым ліку з [[Сіянізм|сіяністамі]] з розных гарадоў СССР (Масквы, [[Ленінград]]а, [[Рыга|Рыгі]], [[Кіеў|Кіева]] і інш.). 20 снежня 1964 года, пасля адбыцця Рубіным тэрміна, Судовая калегія па крымінальных справах Вярхоўнага суда БССР рэабілітавала Рубіна, Хейфеца і Ясялевіча. Пасля вызвалення Рубін вярнуўся ў Мінск, працаваў у гарадской бальніцы старшым метадыстам па лячэбнай фізкультуры. Падтрымліваў кантакты з прадстаўнікамі яўрэйскага руху (у тым ліку былымі сулагернікамі) з Масквы, Рыгі. Працягваў распаўсюджваць яўрэйскую, у тым ліку сіянісцкую, літаратуру. Пасля [[Шасцідзённая вайна|Шасцідзённай вайны]] КДБ БССР вырашыў распачаць справу супраць сіяністаў. 29 мая 1968 года быў арыштаваны Леапольд Саламонавіч Грынблат (1901 г. н.), інжынер-энергетык на пенсіі, які капіраваў і распаўсюджваў яўрэйскую літаратуру, у тым ліку атрыманую ад Рубіна самвыдавецкую кнігу Аркадзя Цімора пра Шасцідзённую вайну «Лісты да рускага сябра». Рубін шмат разоў выклікаўся на працяглыя допыты па справе, у тым ліку на вочную стаўку з Грынблатам, але ўсе факты захоўвання, памнажэння ці перадачы літаратуры іншым асобам адмаўляў, а з дому ўсю літаратуру вынес адразу ж пасля арышту Грынблата. Грынблат прызнаў сябе вінаватым, супрацоўнічаў са следствам. 4 снежня 1968 года Вярхоўны Суд БССР асудзіў яго да 1 года 6 месяцаў лагераў па артыкуле 67 КК БССР («Антысавецкая агітацыя і прапаганда»). Тэрмін Грынблат адбываў у Дубраўлагу. Справа № 36834-с захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі. Л. Грынблат быў рэабілітаваны ў 1996 г. Як толькі яўрэям СССР ізноў пасля Шасцідзённай вайны пачалі даваць дазволы на выезд у Ізраіль, Анатоль Рубін падаў дакументы ў АВІР. Увесну 1969 года ён з’ехаў з СССР у Ізраіль. Пасяліўся ў [[Іерусалім]]е. Працаваў урачом. Узяў шлюб з Карні, унучкай знакамітага сіяніста Уладзіміра (Зэева) Жабацінскага. У Ізраілі арганізоўваў выклікі для жыхароў Мінска, якія таксама хацелі з’ехаць, у прыватнасці, для Ісака Жытніцкага. У 1972 годзе напісаў успаміны пра сваё жыццё да пераезда ў Ізраіль. Успаміны былі апублікаваныя ў 1977 годзе на рускай мове ў калектыўнай кнізе «Мой шлях у Ізраіль» і на іўрыце пад назвай «Карычневыя і чырвоныя боты». Памёр 16 студзеня 2017 года. == Творы == * Страницы пережитого // [https://vtoraya-literatura.com/pdf/aliya_045_moy_put_v_israel_1977__ocr.pdf Мой путь в Израиль]. Библиотека-Алия, 1977. С. 83-250. * [http://www.netzulim.org/R/OrgR/Library/Rubin/Rubin1.pdf Коричневые и красные сапоги] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221006175959/https://www.netzulim.org/R/OrgR/Library/Rubin/Rubin1.pdf |date=6 кастрычніка 2022 }}. * Страницы пережитого // Уроки Холокоста: история и современность. Выпуск 3. Минск, 2010. С. 197—208. == Літаратура == * Беленькая, Лилия; Зингер, Борис. Белорусское еврейство в 1960—1967 гг. Портрет в интерьере // [http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=38823 Białoruskie Zeszyty Historyczne — Беларускі Гістарычны Зборнік. № 45/2016]. С. 141—157. * Левин, Эрнст. «Отпусти мой народ». Отрывок из мемуаров // Репрессивная политика советской власти в Беларуси. Выпуск 3. Минск, 2007. С. 338—342. * Маракоў, Леанід. [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii/index_21423.html Рубін Анатоль Пінхусавіч] // Маракоў, Леанід. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991. Энцыклапедычны даведнік. У 3 т. — Т. 3. кн. 2. — Мінск, 2005. — С. 241. * Трейстер. Михаил. Визит в КГБ // Репрессивная политика советской власти в Беларуси. Выпуск 1. Минск, 2007. С. 311—323. * 58-10. Надзорные производства Прокуратуры СССР по делам об антисоветской агитации и пропаганде. Март 1953—1991. Аннотированный каталог. Под ред. В. А. Козлова и С. В. Мироненко; сост. О. В. Эдельман, Москва, 1999. С. 521—522. == Спасылкі == * [http://ejwiki-pubs.org/wiki/%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9%E2%97%8F%E2%97%8F%D0%98%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4_%D0%B8%D0%B7_%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0,_1971_%D0%B3%D0%BE%D0%B4#.D0.AD.D0.BF.D0.B8.D0.BB.D0.BE.D0.B3 Житницкий, Исаак. Исход из Минска, 1971 год]. * [http://www.newswe.com/index.php?go=Pages&in=view&id=9254 Житницкий, Ицхак. Памяти Анатолия Рубина] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241215121143/http://www.newswe.com/index.php?go=Pages&in=view&id=9254 |date=15 снежня 2024 }}. * [http://lists.memo.ru/ База данных «Жертвы политического террора в СССР»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190331114659/http://lists.memo.ru/ |date=31 сакавіка 2019 }}. {{DEFAULTSORT:Рубін Анатоль}} [[Катэгорыя:Савецкія дысідэнты]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] gaf6868dludpp6ks6wif0x0oiwl4fb9 0 472370 5146740 5096997 2026-05-26T00:05:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146740 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кастрама (значэнні)}} {{Ваенны дзеяч |імя = Аляксандр Якаўлевіч Кастрама |дата нараджэння = 14.10.1921 |месца нараджэння = в. [[Валадарск (Рэчыцкі раён)|Валадарск]], {{МН|Рэчыцкі раён|у Рэчыцкім раёне}}, [[Гомельская вобласць]] |дата смерці = 13.02.1993 |месца смерці = {{МС|Рэчыца|у Рэчыцы}} |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |мянушка = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = [[1943]]—[[1945]] |званне = |род войскаў = |камандаваў = |часць = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |узнагароды = {{{!}} {{!}} {{Ордэн Славы}}{{!!}}{{Ордэн Славы}}{{!!}}{{Ордэн Славы}}{{!!}}{{Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = }} '''Аляксандр Якаўлевіч Кастрама''' ([[14 кастрычніка]] [[1921]], [[Рэчыцкі раён]], [[Гомельская вобласць]] — [[13 студзеня]] [[1993]]) — наводчык станковага кулямёта; камандзір разліку станковага кулямёта 413-га стралковага палка 73-й стралковай дывізіі 48-й арміі [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага]] фронту, [[малодшы сяржант]]. Поўны кавалер [[Ордэн Славы|ордэна Славы]] == Біяграфія == Нарадзіўся 14 кастрычніка 1921 года ў вёсцы [[Валадарск (Рэчыцкі раён)|Валадарск]] [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] Беларусі ў сялянскай сям'і. Беларус. Скончыў пачатковую школу. Працаваў у калгасе, а з [[1940]] года — на чыгунцы ў [[Магілёў|Магілёве]]. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] — партызан-падрыўнік партызанскага атрада імя Варашылава. У [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]] з [[1943]] года. На фронце з лістапада 1943 года. Наводчык станковага кулямёта 413-га стралковага палка чырвонаармеец Аляксандр Кастрама [[4 верасня]] [[1944]] года падтрымліваў кулямётным агнём падраздзяленне пры фарсіраванні ракі [[Нараў]] у раёне населенага пункта Бжузе, размешчанага на поўдзень ад польскага горада [[Горад Ружан|Ружан]], удзельнічаў у захопе плацдарма. Наносячы праціўніку значны ўрон у жывой сіле і тэхніцы, дапамог утрымаць займаны мяжу. Загадам па 73-й стралковай дывізіі № 126 ад [[29 верасня]] 1944 года за мужнасць і адвагу праяўленыя ў баях чырвонаармеец Кастрама Аляксандр Якаўлевіч узнагароджаны [[Ордэн Славы|ордэнам Славы]] 3-й ступені. [[10 кастрычніка]] 1944 года наводчык станковага кулямёта 413-га стралковага палка чырвонаармеец Аляксандр Кастрама вызначыўся ў баях па пашырэнні плацдарма на правым беразе ракі Нараў у раёне населенага пункта Бжузе-Мале, размешчанага ў васьмі кіламетрах на поўдзень ад польскага горада Ружан, ведучы кулямётны агонь па непрыяцелю. Мужны кулямётчык быў паранены, але поля бою не пакінуў. Загадам па 73-й стралковай дывізіі ад [[13 кастрычніка]] 1944 года за мужнасць і адвагу праяўленыя ў баях чырвонаармеец Кастрама Аляксандр Якаўлевіч узнагароджаны [[Ордэн Славы|ордэнам Славы]] 3-й ступені. [[14 студзеня]] [[1945]] года камандзір разліку станковага кулямёта 413-га стралковага палка малодшы сяржант Аляксандр Кастрама у раёне вёскі Дамброўка, размешчанай на поўдзень ад польскага горада Макув, у крытычны момант бою замяніў выбыўшага са строю камандзіра ўзвода. Умела арганізаваў агонь кулямётных разлікаў, забяспечыў стралковай падраздзяленням выкананне баявой задачы. Зноў быў паранены, але працягваў кіраваць узводам. Загадам па 48-й арміі № 533 ад [[17 лютага]] 1945 года за мужнасць і адвагу праяўленыя ў баях малодшы сяржант Кастрама Аляксандр Якаўлевіч узнагароджаны [[Ордэн Славы|ордэнам Славы]] 2-й ступені. У [[1945]] годзе старшына Кастрама А. Я. дэмабілізаваны. Вярнуўся на радзіму — у Беларусь. Указам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] ад [[22 красавіка]] [[1969]] года за ўзорнае выкананне заданняў камандавання ў баях з нямецка-варожымі захопнікамі старшына запасу Кастрама Аляксандр Якаўлевіч пераўзнагароджаны [[Ордэн Славы|ордэнам Славы]] 1-й ступені, стаўшы поўным кавалерам ордэна Славы. Жыў у горадзе [[Рэчыца]] [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] Беларусі. З [[1948]] года працаваў лесніком. Памёр [[13 лютага]] [[1993]] года. Узнагароджаны ордэнамі [[Ордэн Айчыннай вайны|Айчыннай вайны 1]]-й ступені, Славы 1-й, 2-й і 3-й ступені, медалямі. == Памяць == * Імя А. Я. Кастрамы прысвоена вуліцы ў горадзе [[Рэчыца]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]<ref>{{Cite web|url=https://dneprovec.by/history/2024/07/18/43694|title=Их именами названы улицы Речицы. Кострома Александр Яковлевич|website=Дняпровец|url-status=dead}}</ref>. * У [[Рэчыцкі краязнаўчы музей|Рэчыцкім краязнаўчым музеі]] захоўваюцца матэрыялы пра А. Я. Кастраму (працоўная кніжка і інш.). == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Кастрама}} [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Поўныя кавалеры ордэна Славы]] <references responsive="" /> == Літаратура == * Долготович Б. д. Кавалеры ордена Славы. [[Мінск|Минск]], 2006. * {{Кніга:Героі Савецкага Саюза|3}} * Навечно в сердце народном. 3-е изд., доп. и испр. [[Мінск|Минск]], 1984. * Рощин И. И. Солдатская слава. Книга 6. М., 1982. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{Warheroes|id=10110|name=Александр Яковлевич Кострома}}. * [http://rechitsa.museum.by/node/51940 Улица Костромы]. ''[[Рэчыцкі краязнаўчы музей]]''. 4xrypywmnt021prbgf2drdb5ivgmix1 0 480717 5146550 4959326 2026-05-25T14:55:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146550 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} {{цёзкі2|Лухвіч}} '''Аляксандр Аляксандравіч Лухвіч''' ({{ДН|22|4|1936}}, вёска [[Суцін (Пухавіцкі раён)|Суцін]], [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] — {{ДС|9|9|2015}}) — беларускі [[фізік]]. [[Доктар тэхнічных навук]] (1968), [[прафесар]] (1989). == Біяграфія == Скончыў [[Талькаўская базавая школа|Талькаўскую сярэднюю школу]] з залатым медалём (1955). Пасля сканчэння [[Фізічны факультэт БДУ|фізічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] ў 1960 годзе працаваў у [[Аддзяленне фізіка-тэхнічных навук НАН Беларусі|Фізіка-тэхнічным інстытуце]]. З 1963 года працягнуў працоўную дзейнасць у [[Інстытут прыкладной фізікі НАН Беларусі|Інстытуце прыкладной фізікі НАН Беларусі]] (навуковым супрацоўнікам, загадчыкам лабароторыі). Аўтар больш 300 навуковых прац і каля 100 аўтарскіх сведчанняў і патэнтаў на вынаходствы. Ім падрыхтавана 8 кандыдатаў навук. Лаўрэат [[Прэмія Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|прэміі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2007)<ref>http://science.by/library/authors/?ELEMENT_ID=141{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * БД Центральной научной библиотеки НАН Беларуси «Беларуская навука ў асобах». * Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 4. — Минск, 2007.{{ref-ru}} * {{крыніцы/БелЭн|9|Лу́хвіч Аляксандр Аляксандравіч|[[Мікалай Пятровіч Савік|Савік М. П.]]|379}} * Лухвич Александр Александрович : [некролог] // Контроль. Диагностика. — 2015. — № 10 (208). — С. 67. (Год смерти: 2015.){{ref-ru}} * Памяць : Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. — Мінск : [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]], 2003. — 748 с. — 3000 экз. — ISBN 985-01-0251-9. == Спасылкі == * [http://science.by/library/authors/?ELEMENT_ID=141 Лухвич Александр Александрович // Белорусский электронный центр «Наука»]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * [http://www.td-j.ru/index.php/old-news/635-2015-09-22-12-33-34 Памяти Александра Александровича Лухвича // Научно-технический журнал «Контроль. Диагностика»]{{ref-ru}} * [https://bypatents.com/patents/luhvich-aleksandr-aleksandrovich База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231026074657/https://bypatents.com/patents/luhvich-aleksandr-aleksandrovich |date=26 кастрычніка 2023 }}{{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/862639 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лухвіч Аляксандр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] 2vcr4lag03pfbd3yauul5on408ohcxa 0 534760 5146912 4837112 2026-05-26T11:54:35Z Zelyoniy.anton 24301 5146912 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Шыбенік''' — горад у [[Харватыя|Харватыі]]. Знаходзіцца ў цэнтральнай частцы ўзбярэжжа Адрыятыкі, у месцы ўпадзення ракі Крка ў [[Адрыятычнае мора]]. Сталіца жупаніі Шыбенік-Кнін. Насельніцтва — 37 060 чалавек (2001). Цэнтральны сабор Шыбеніка — [[сабор Святога Якава (Шыбенік)|кафедральны сабор св. Якава]] ўнесены ў спіс аб’ектаў сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. == Гісторыя == Старажытная гісторыя Шыбеніка слаба даследванна, але верагодна паселішча заснаваў [[Дамагой Харвацкі|Дамагой]] ў ІХ ст. Спачатку Шыбенік развіваўся як крэпасць з прадмесцем. У ХІІ ст пабудавана царква, вакол якой пачаў разбудоўвацца горад. Назва Шыбенік (''Sibeniquo''), ўпершыню сустракаецца 25 снежня 1066 года ў даравальнай грамаце караля [[Пятра IV Крэшыміра|Пётар Крэшыміра IV]], які ў той час знаходзіўся ў Шыбеніку і праводзіў нарады па дзяржаўных справах, з-за чаго Шыбенік у Харватыі часта называюць «горадам Крэшыміра». Пасля бітвы на [[Пятрова гара|Слацкай гары]] ў 1097 годзе і гібелі харвацкага правіцеля Пятра IV Шыбенік у 1107 годзе прызнаў уладу харвацка-венгерскага караля [[Каламан I Кніжнік|Коламана]]. У 1116 годзе горад захапілі венецыянцы і разбурылі яго «да падмурка». Каля 1124 года ён вярнуўся пад харвацка-венгерскую ўладу, а пасля таго, як у наступным годзе венецыянцы зраўнялі з зямлёй [[Біялград-на-Мору|Біяград-на-Мору]], Шыбенік прыняў уцекачоў з гэтага горада, што прывяло да рэзкага павелічэння колькасці яго жыхароў. У 1167 годзе горад атрымаў аўтаномію. З 1168 па 1180 год горад знаходзіўся ў руках [[Візантыя|візантыйцаў]]. Канца ХІІ ст. ён прызнаваў уладу харвацкіх князёў, спачатку князя Дамальда (1200–1226), а затым князёў Брыбірскіх (да 1322 года). Падчас праўлення апошніх Шыбенік пасля векавой жорсткай барацьбы з Трагірскай дыяцэзіяй стаў кафедральным цэнтрам у 1298 годзе і набыў статус горада. З-за эканамічнага адставання, выкліканага вялікімі падаткамі і павіннасцямі, успыхнула паўстанне супраць Младэна II Брыбірскага, якое падтрымала [[Венецыянская рэспубліка]]. Хоць фармальна з 1322 па 1357 год горад знаходзіўся пад уладай харвацка-венгерскага караля, фактычны кантраляваўся Венецыяй праз сваіх князёў. За гэты час горад пашырыў сваю тэрыторыю. Пасля паражэння венецыянцаў у вайне з Лаёшам I Анжуйскім у 1358 годзе горад перайшоў пад уладу [[Анжуйская дынастыя|Анжуйскай дынастыі]]. У перыяд з 1378 па 1381 год і прыморскія гарады рэгіёна апынуліся ўцягнутымі ў вайну паміж [[Генуя|Генуяй]] і [[Венецыя|Венецыяй]]. Так, 28 кастрычніка 1378 года Шыбенік моцна пацярпеў ад нападу венецыянцаў: пасля супраціву амаль увесь горад быў разбураны і спалены, а ўсе жыхары, якія не паспелі выратавацца ўцёкамі ў крэкасць, былі забітыя. З 1390 года горад прызнаваў уладу баснійскага караля [[Твртко I|Тврткі I Катраманіча]], а ў пачатку XV ст. — баснійскага ваяводы [[Хрвоя Вукчыч Хрвацініч|Хрвоі Вукчыча Хрвацініча]] і караля [[Уладзіслаў (кароль Неапаля)|Уладзіслава Неапалітанскага]]<ref>Prof. Frano Dujmović: Postanak i razvoj Šibenika od 1066. do 1409. godine; "Šibenik-spomen zbornik o 900. obljetnici", Muzej grada Šibenika, Šibenik, 1976. str. 13-17</ref> <gallery mode="packed-hover" heights="180"> Файл:Petar Kresimir IV.JPG|Помнік Петыру Крэшыміру IV у шыбеніцкім гарадскім парку (джардзіне) Файл:Sv. Krševan Šibenik.jpg|Царква святога Кршэвана, найстарэйшая царква ХІІ ст. Файл:Sv. Mihovil, šibenski bedem.jpg|Святы Міхаіл, заступнік старажытнага Шыбеніка, гатычная праца канца XIV ст. </gallery> == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Харватыі]] [[Катэгорыя:Шыбенік| ]] 2epmru986ghesu3a0p6ew9vw3xt6vno 100 540543 5146854 5144495 2026-05-26T10:01:21Z JerzyKundrat 174 вынесена на ГС 5146854 wikitext text/x-wiki __NOTOC__''Гл. таксама: [[Партал:Актуальныя падзеі/Апошнія падзеі/Архіў|Архіў]]'' {{reflist}} encgo9r1niwx6juqtj46r84gfz6ieyb 0 543044 5146703 5040232 2026-05-25T21:57:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146703 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Аляксандр Сцяфанавіч Шашэнька |Арыгінал імя = |Фота = |Навуковая сфера = [[ветэрынарная медыцына]] |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|ветэрынарных навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||0}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{!}}} |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Аляксандр Сцяфанавіч Шашэ́нька''' ({{ДН|2|7|1937}}—[[2008]])<ref name="vsavm">[http://www.vsavm.by/kafedra-veterinarno-sanitarnoj-eksp/istoriya-kafedry/ Кафедра ветеринарно-санитарной экспертизы им. академика Х. С. Горегляда: История кафедры // Сайт ВДАВМ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170703133000/http://www.vsavm.by/kafedra-veterinarno-sanitarnoj-eksp/istoriya-kafedry/ |date=3 ліпеня 2017 }}{{ref-ru}}</ref> — [[вучоны]] ў галіне ветэрынарнай медыцыны, [[доктар ветэрынарных навук]] (1990), [[прафесар]] (2002). == Біяграфія == А. С. Шашэнька нарадзіўся ў вёсцы [[Стары Дзедзін]] (у сучасным {{МН|Клімавіцкім раёне|ў Клімавіцкім раёне|Клімавіцкі раён}} [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). У 1962 годзе скончыў [[Віцебскі ветэрынарны інстытут]]. У 1962—1964 гг. галоўны ветэрынарны ўрач Клімавіцкай дзяржплемстанцыі, у 1964—1968 гг. выкладаў у Клімавіцкім зоаветэрынарным тэхнікуме<ref name="vsavm" />. У 1968—1995 гг. А. С. Шашэнька ў Беларускім НДІ эксперыментальнай ветэрынарыі імя С. М. Вышалескага — старэйшы ветэрынарны ўрач, старэйшы навуковы супрацоўнік, галоўны навуковы супрацоўнік, загадчык лабараторыяй хвароб рыб і пушных звяроў<ref name="vsavm" />. У 1970 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю, у 1990 годзе доктарскую. З 1995 года ў [[ВДАВМ|Віцебскай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]]. == Навуковая і выкладчыцкая дзейнасць == А. С Шашэнька належаць навуковыя працы па дыягностыцы [[шаленства]] дзікіх і свойскіх жывёл, распрацоўцы бівалентнай вакцыны супраць шаленства і [[Чума|чумы]] драпежных жывёл. Займаўся вывучэннем прычын захворвання белавежскіх [[Зубр еўрапейскі|зуброў]] некратычным баланапластытам і метадаў яго прафілактыкі і лячэння. Падрыхтаваў 4 кандыдаты навук. Апублікаваў больш за 100 навуковых прац, 4 навукова-метадычных дапаможнікі, курс лекцый па ветэрынарна-санітарнай экспертызе з асновамі тэхналогіі і стандартызацыі прадуктаў жывёлагадоўлі<ref name="vsavm" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17}} — С. 399. == Спасылкі == * [http://www.vsavm.by/kafedra-veterinarno-sanitarnoj-eksp/istoriya-kafedry/ Кафедра ветеринарно-санитарной экспертизы им. академика Х. С. Горегляда: История кафедры // Сайт ВДАВМ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170703133000/http://www.vsavm.by/kafedra-veterinarno-sanitarnoj-eksp/istoriya-kafedry/ |date=3 ліпеня 2017 }}{{ref-ru}} * [http://lib.vstu.by/Metod/pdf/Kalend%20na%202017%20g.pdf Календарь знаменательных и памятных дат 2017 года ]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} // УА «[[Віцебскі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт]]» {{DEFAULTSORT:Шашэнька Аляксандр Сцяфанавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] [[Катэгорыя:Ветэрынары СССР]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] c6agfn28mlso2j1hedm7qyt0l0cfojz 0 552498 5146694 4824420 2026-05-25T21:51:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146694 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Аляксандр Сцяпанавіч Рагачук | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Аляксандр Сцяпанавіч Рагачу́к''' (нар. {{ДН|1|2|1965}}, [[Шыповічы]], [[Кобрынскі раён]], [[Брэсцкая вобласць]], [[БССР]]) — беларускі [[дзяржаўны дзеяч]]. Старшыня [[Брэсцкі гарвыканкам|Брэсцкага гарадскога выканаўчага камітэта]] (2014<ref>[http://brestcity.com/blog/aleksandr-stepanovich-rogachuk-novyj-mer-bresta Навіна пра прызначэнне]</ref>–2023<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/312987|title=Стала вядома, за што звольнілі мэра Брэста Рагачука і куды яго прызначаць|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-03-27}}</ref>). [[Палкоўнік]] запасу. == Біяграфія == Нарадзіўся [[1 лютага]] [[1965]] года ў вёсцы [[Шыповічы]] [[Кобрынскі раён|Кобрынскага раёна]] Брэсцкай вобласці ў сям’і педагогаў. У [[1985]] годзе скончыў [[Курганскае вышэйшае ваенна-палітычнае авіяцыйнае вучылішча]] і быў накіраваны для [[Афганская вайна (1979—1989)|праходжання службы ў Афганістан]]. Па [[1998]] год служыў на афіцэрскіх пасадах ва [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеных Сілах Расійскай Федэрацыі]]. У [[1998]]—[[2000]] гадах выкладаў у [[Самарскі аэракасмічны ўніверсітэт|Самарскім аэракасмічным універсітэце]]. У [[2000]] годзе вярнуўся на радзіму, працаваў у [[Кобрынскі райвыканкам|Кобрынскім райвыканкаме]] начальнікам аддзела арганізацыйна-кадравай працы, намеснікам старшыні выканкама. У [[2004]] годзе скончыў [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] і быў прызначаны на пасаду начальніка ўпраўлення ідэалагічнай працы [[Брэсцкі аблвыканкам|Брэсцкага аблвыканкама]]. На гэтай пасадзе ён стаў вядомым тым, што ўвёў па серадах абавязковы [[Беларуская мова|беларускамоўны]] дзень у арганізацыі<ref name="НН">[https://nn.by/?c=ar&i=137054 Прыхільнік беларускай мовы стаў мэрам Брэста ФОТА]</ref>. У [[2010]] годзе заняў пасаду главы адміністрацыі [[Маскоўскі раён (Брэст)|Маскоўскага раёна]] горада [[Брэст]]а. У інтэрв’ю пасля прызначэння заявіў, што: «мы з часам, канешне, але ўсё роўна пяройдзем на беларускую мову», хоць большасць грамадзянаў цяпер карыстаецца [[руская мова|«расійскай мовай»]]<ref name="НН"/>. У [[2012]] годзе скончыў [[Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі БДТУ|Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі]] [[Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Брэсцкага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Эканоміка і кіраванне на прадпрыемстве прамысловасці». [[14 кастрычніка]] [[2014]] года прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Лукашэнка]] даў згоду на прызначэнне Аляксандра Рагачука [[старшыня Брэсцкага гарвыканкама|старшынёй]] [[Брэсцкі гарвыканкам|Брэсцкага гарвыканкама]]. [[15 кастрычніка]] [[2014]] года прызначэнне было падтрымана дэпутатамі [[Брэсцкі гарсавет|гарсавета]]. У час [[Марш недармаедаў|«Марша недармаедаў»]] [[2017]] года, накіраванага супраць [[Аляксандр Лукашэнка|прэзідэнцкага]] [[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|Дэкрэта № 3 «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства»]] і эканамічнай палітыкі ўлад, Аляксандр Рагачук нечакана запрасіў на гутарку ў актавую залу гарвыканкама пратэстоўцаў, якія сабраліся каля будынка<ref name="НН-РАГ">{{cite web |url= http://nn.by/?c=ar&i=186564 |title= Некалькі тысяч людзей далучыліся да шэсця пратэсту ў Брэсце АНЛАЙН |author= |date= 2017-03-05 |website= [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|publisher= |accessdate=2017-03-07 |lang=be}}</ref>. На перамовах пратэстоўцы выказалі яму патрабаванне адмяніць дэкрэт, на што Рагачук паабяцаў перадаць гэтае патрабаванне «вышэйшым уладам»<ref>[https://www.svaboda.org/a/28351515.html Старшыня Берасьцейскага гарвыканкаму паабяцаў шмат новых працоўных месцаў у будаўніцтве]</ref>. 27 сакавіка 2023 года была дадзена згода на прызначэнне мэрам Брэста Сяргея Лабадзінскага. Аляксандр Рагачук з 28 сакавіка 2023 года пайшоў у адстаўку з [[Дзяржаўная служба|дзяржаўнай службы]]. У маі 2023 года абраны старшынёй Брэсцкага абласнога аб’яднання прафсаюзаў<ref>[https://vb.by/help/who_is_who/rogachuk-aleksandr-stepanovich.html Вечерний Брест. Рогачук Александр Степанович]{{ref-ru}}</ref>. 20 жніўня 2024 года на пасяджэнні прэзідыума Савета Брэсцкага абласнога аб’яднання прафсаюзаў члены прэзідыума Савета прагаласавалі за вызваленне ад пасады старшыні Брэсцкага абласнога аб’яднання прафсаюзаў Аляксандра Рагачука па пагадненні бакоў у сувязі з яго заявай<ref>[https://virtualbrest.ru/news137788.php Александр Рогачук уходит с должности председателя Брестского областного объединения профсоюзов]{{ref-ru}}</ref>. == Узнагароды == * [[Медаль «За адвагу» (СССР)|медаль «За адвагу»]] (СССР). * [[Медаль «За баявыя заслугі»]]. * [[Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага]] II ступені (2019)<ref>{{Cite web |url=https://tomin.by/news/ob/25378-mer-bresta-aleksandr-rogachuk-nagrazhden-ordenom-svyatitelya-kirilla-turovskogo |title=Мэр Бреста Александр Рогачук награжден орденом святителя Кирилла Туровского |access-date=18 лістапада 2020 |archive-date=23 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123132159/https://tomin.by/news/ob/25378-mer-bresta-aleksandr-rogachuk-nagrazhden-ordenom-svyatitelya-kirilla-turovskogo |url-status=dead }}</ref>. * [[медаль «За працоўныя заслугі»]] (2020)<ref>[https://pravo.by/upload/docs/op/P32000007_1578690000.pdf Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 8 студзеня 2020 года № 7 «Аб узнагароджанні»]</ref>. == Сям’я == Жанаты, мае дачку. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.vb.by/help/who_is_who/90.html Кто есть кто. Александр Степанович Рогачук] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180323132523/http://www.vb.by/help/who_is_who/90.html |date=23 сакавіка 2018 }} {{DEFAULTSORT:Рагачук Аляксандр Сцяпанавіч}} [[Катэгорыя:Старшыні Брэсцкага гарадскога выканаўчага камітэта]] cl2w6zacnxnkj8n53s7k8cn49qsyp5p 10 560844 5146808 4725108 2026-05-26T08:06:49Z ~2026-31409-51 168787 5146808 wikitext text/x-wiki '''[[22 мая]]''' : {{Сцяг ААН}} Міжнародны дзень біялагічнай разнастайнасці * [[337]]: Памёр [[Канстанцін I Вялікі]], імператар рымскі, заснавальнік [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]], прылічаны да святых. * [[1455]]: Адбылася [[першая бітва пры Сент-Олбансе]] на поўнач ад [[Лондан]]а напачатку [[Вайна пунсовай і белай ружы|вайны Пунсовай і Белай ружы]]. * [[1501]]: Асвечаны [[Касцёл Святой Ганны (Вільнюс)|касцёл Святой Ганны]] ў [[Вільнюс|Вільні]]. * [[1792]]: [[Ашмяны|Ашмянам]] нададзены [[герб]]. * [[1863]]: Скончыўся [[Кадышскі бой (1863)|Кадышскі бой]] паміж [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанцкімі атрадамі]] [[Аўгустоўскі павет|Аўгустоўскага павета]] і расійскімі ўрадавымі войскамі. * [[1928]]: У [[Вільнюс|Вільні]] закончыўся судовы працэс над 56 членамі [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]. * [[1939]]: Падпісаны «[[Стальны пакт]]», які меў паказаць непарушнасць саюза [[Трэці рэйх|Германіі]] [[Адольф Гітлер|Гітлера]] і [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італіі]] [[Беніта Мусаліні|Мусаліні]]. * [[1960]]: [[Землетрасенне ў Чылі (1960)|Катастрафічнае землетрасенне]] ў [[Чылі]] выклікала [[цунамі]]. * [[1990]]: Аб’яднанне [[Еменская Арабская Рэспубліка|Паўночнага Емена]] і [[Паўднёвы Емен|Паўднёвага Емена]] ў [[Емен|адзіную дзяржаву]]. * [[2014]]: [[Бой пад Валнавахай]] паміж прарасійскімі сепаратыстамі і сіламі антытэрарыстычнай аперацыі на ўсходзе [[Украіна|Украіны]]. * [[2020]]: [[Катастрофа Airbus A320 пад Карачы]] ў [[Пакістан]]е. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|522]] </noinclude> 056zq62ym99c3xo566c1dp5l8ikyeqm 10 560848 5146875 4734501 2026-05-26T10:49:45Z JerzyKundrat 174 5146875 wikitext text/x-wiki '''[[26 мая]]''' : {{Сцяг Грузіі}} [[Грузія]]: Дзень незалежнасці ([[1918]]) * [[451]]: Адбылася [[Аварайрская бітва]] паміж армянскімі паўстанцамі і персідскімі войскамі. * [[604]]: Памёр [[Аўгусцін Кентэрберыйскі]], [[Архібіскуп Кентэрберыйскі|архібіскупам Кентэрберыйскім]] становіцца [[Лаўрэнцій Кентэрберыйскі|Лаўрэнцій]]. * [[946]]: [[Эдрэд]] становіцца каралём [[Каралеўства Англія|Англіі]] пасля таго, як яго брат [[Эдмунд I]] быў забіты. * [[961]]: [[Атон II Руды]] быў каранаваны суправіцелем свайго бацькі [[Атон I Вялікі|Атона I]]. * [[1828]]: На рынкавай плошчы [[Нюрнберг]]а быў заўважаны [[Каспар Хаўзер]], вядомы сваім таямнічым лёсам знайдыш. * [[1926]]: Пачатак дзейнасці ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] літаратурнага аб’яднання «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]». * [[1926]]: Заснаваны [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры]] ў [[Вільнюс|Вільні]]. * [[1948]]: У [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]] абвешчаны пачатак палітыкі [[апартэід]]а. * [[1953]]: Першае пакарэнне чалавекам [[Джамалунгма|Эверэста]]. * [[1966]]: [[Гаяна]] атрымала незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], прыняты [[сцяг Гаяны]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|526]] </noinclude> cf7ak72suqx06neqqhyg3hz91wxw1r7 0 562403 5146681 4225343 2026-05-25T20:59:21Z ~2026-31116-30 168770 кричала 5146681 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Муратава}} {{Кінематаграфіст}} '''Кіра Георгіеўна Муратава''' (пры нараджэнні ''Караткова'', {{ДН|5|11|1934}}, [[Сарока (горад)|Сарока]], [[Бесарабія]], [[Каралеўства Румынія]] — {{ДС|6|6|2018}}, [[Адэса]], [[Украіна]]) — украінскі і савецкі кінарэжысёр, сцэнарыст і [[актрыса]]. == Біяграфія == Вывучала філалогію ў [[МДУ]], у 1959 годзе скончыла рэжысёрскі факультэт [[УДІК]]а, дзе вучылася ў майстэрні Сяргея Герасімава і Тамары Макаравай. У 1961 годзе Кіра Муратава стала рэжысёрам на [[Адэская кінастудыя|Адэскай кінастудыі]]. Як сцэнарыст і рэжысёр Муратава дэбютавала ў 1962 годзе, разам са сваім будучым мужам Аляксандрам Ігаравічам Муратавым паставіла кароткаметражны фільм «Ля стромкага яра», праз два гады, з ім жа зняла поўнаметражную стужку «Наш сумленны хлеб». Першымі самастойнымі фільмамі «Кароткія сустрэчы» (1967) і «Доўгія праводзіны» (1971) рэжысёр заявіла пра цікавасць да сучаснай маральнай праблематыкі і неадназначных чалавечых характараў (фільмы былі «пакладзеныя на паліцу»). Пасля скандалаў з кіраўніцтвам Адэскай кінастудыі ёй давялося з’ехаць з Адэсы ў Ленінград, дзе на «[[Ленфільм]]е» з’явілася карціна «Зведваючы белы свет» (1978). У гэты перыяд яна пазнаёмілася з мастаком Яўгенам Галубенкам, які стаў яе другім мужам і суаўтарам сцэнарыяў. Сярод найбольш прыкметных яе прац — «Змена долі» (1987) і «Астэнічны сіндром» (1989), стужкі, якія звярнулі да сябе значную ўвагу крытыкі і грамадства. Апошняя стужка рэысёра была ўдастоеная Спецыяльнага прыза журы «Срэбны мядзведзь» 40-га [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага кінафестывалю]] (1990) і кінапрэміі «Ніка» за найлепшы гульнявы фільм (1991 год). Пасля прэм’еры карціны «[[Вечнае вяртанне (фільм, 2012)|Вечнае вяртанне]]» заявіла, што сыходзіць з кінематографа. Памерла 6 чэрвеня 2018 года ў Адэсе.[https://litlife.club/books/30263/read?page=14&ysclid=mploec7t65519700488] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Ніка» за лепшую рэжысуру 1987—2000}} {{DEFAULTSORT:Муратава Кіра Георгіеўна}} ma3ldqscoq5pvhgdhfr6wzut8zsct4m 5146844 5146681 2026-05-26T09:44:42Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-31116-30|~2026-31116-30]]) і адноўлена версія 4225343, зробленая Паўлюк Шапецька 5146844 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Муратава}} {{Кінематаграфіст}} '''Кіра Георгіеўна Муратава''' (пры нараджэнні ''Караткова'', {{ДН|5|11|1934}}, [[Сарока (горад)|Сарока]], [[Бесарабія]], [[Каралеўства Румынія]] — {{ДС|6|6|2018}}, [[Адэса]], [[Украіна]]) — украінскі і савецкі кінарэжысёр, сцэнарыст і [[актрыса]]. == Біяграфія == Вывучала філалогію ў [[МДУ]], у 1959 годзе скончыла рэжысёрскі факультэт [[УДІК]]а, дзе вучылася ў майстэрні Сяргея Герасімава і Тамары Макаравай. У 1961 годзе Кіра Муратава стала рэжысёрам на [[Адэская кінастудыя|Адэскай кінастудыі]]. Як сцэнарыст і рэжысёр Муратава дэбютавала ў 1962 годзе, разам са сваім будучым мужам Аляксандрам Ігаравічам Муратавым паставіла кароткаметражны фільм «Ля стромкага яра», праз два гады, з ім жа зняла поўнаметражную стужку «Наш сумленны хлеб». Першымі самастойнымі фільмамі «Кароткія сустрэчы» (1967) і «Доўгія праводзіны» (1971) рэжысёр заявіла пра цікавасць да сучаснай маральнай праблематыкі і неадназначных чалавечых характараў (фільмы былі «пакладзеныя на паліцу»). Пасля скандалаў з кіраўніцтвам Адэскай кінастудыі ёй давялося з’ехаць з Адэсы ў Ленінград, дзе на «[[Ленфільм]]е» з’явілася карціна «Зведваючы белы свет» (1978). У гэты перыяд яна пазнаёмілася з мастаком Яўгенам Галубенкам, які стаў яе другім мужам і суаўтарам сцэнарыяў. Сярод найбольш прыкметных яе прац — «Змена долі» (1987) і «Астэнічны сіндром» (1989), стужкі, якія звярнулі да сябе значную ўвагу крытыкі і грамадства. Апошняя стужка рэысёра была ўдастоеная Спецыяльнага прыза журы «Срэбны мядзведзь» 40-га [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага кінафестывалю]] (1990) і кінапрэміі «Ніка» за найлепшы гульнявы фільм (1991 год). Пасля прэм’еры карціны «[[Вечнае вяртанне (фільм, 2012)|Вечнае вяртанне]]» заявіла, што сыходзіць з кінематографа. Памерла 6 чэрвеня 2018 года ў Адэсе. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Ніка» за лепшую рэжысуру 1987—2000}} {{DEFAULTSORT:Муратава Кіра Георгіеўна}} hrie9glrb411esfhtr6pevz2u9upvse 0 565321 5146613 3948307 2026-05-25T17:50:15Z StachLysy 62453 дапаўненне, афармленне 5146613 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Паўлікоўскі}} {{Кінематаграфіст | Імя = Павел Паўлікоўскі | Арыгінал імя = Paweł Aleksander Pawlikowski }} '''Па́вел Алякса́ндр Паўліко́ўскі''' ({{lang-pl|Paweł Aleksander Pawlikowski}}, {{IPA|[ˈpavɛw alɛˈksandɛr pavliˈkɔfskʲi]}}; нар. {{ДН|15|9|1957}}, {{МН|Варшава}}, [[Польшча]]) — [[Польшча|польскі]] і [[Вялікабрытанія|брытанскі]] {{кінарэжысёр|Польшчы|Вялікабрытаніі}}, [[сцэнарыст]] і [[кінапрадзюсар]]. == Фільмаграфія == * [[Стрынгер (фільм, 1998)|Стрынгер]] (1998) * [[Апошні прыстанак (фільм, 2000)|Апошні прыстанак]] (2000) * [[Маё лета любові]] (2004) * [[Жанчына з Пятай акругі]] (2011) * [[Іда (фільм, 2013)|Іда]] (2013) * [[Халодная вайна (фільм, 2018)|Халодная вайна]] (2018) * [[Бацькаўшчына (фільм, 2026)|Бацькаўшчына]] (2026) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat-inline|Paweł Pawlikowski|Павел Паўлікоўскі}} * {{Imdb name|id=0667734|name=Павел Паўлікоўскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Паўла Паўлікоўскага}} {{Еўрапейская кінапрэмія лепшаму еўрапейскаму рэжысёру}} {{Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}} {{DEFAULTSORT:Паўлікоўскі Павел}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Еўрапейскай кінапрэміі]] 056txbhnnfecp1xqunfzvm8qthwrwg3 0 570006 5146716 4944211 2026-05-25T22:34:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146716 wikitext text/x-wiki {{Палітык}} '''Аляксандр Уладзіміравіч Захарчанка''' ({{lang-uk|Олександр Володимирович Захарченко}}; {{ДН|26|6|1976}}, {{МН|Данецк||}}, [[УССР]], [[СССР]] — {{ДС|31|8|2018}}, {{МС|Данецк||}}, Украіна/ДНР<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3730618|title=В Донецке погиб глава ДНР Александр Захарченко|publisher=Коммерсантъ|date=2018-08-31|accessdate=2018-08-31}}</ref>) — кіраўнік непрызнанай [[ДНР|Данецкай Народнай Рэспублікі]]. Старшыня Савета міністраў (7 жніўня 2014 па 31 жніўня 2018 года) і вярхоўны галоўнакамандуючы ўзброенымі сіламі ДНР. Генерал-маёр ДНР (2016), генерал-маёр ЛНР (2015). == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[26 чэрвеня]] [[1976]] г. у [[Данецк]]у ў сям'і шахцёра з 35-гадовым стажам Уладзіміра Захарчанка (пазней пражываў у [[Бахмут|Арцёмаўску]])<ref name="svpressa">[http://svpressa.ru/persons/aleksandr-zaharchenko/ Александр Захарченко] // Свободная пресса</ref>. Бацька па нацыянальнасці — [[украінцы|украiнец]], а маці — [[рускія|руская]]<ref name="svpressa" />. Скончыў сярэднюю агульнаадукацыйную школу № 4 Данецка<ref name="svpressa" /><ref name="vm">Камзин Н. [https://vm.ru/news/531807.html От шахтёра до главы республики. Кем был Александр Захарченко] // Вечерняя Москва, 31.08.2018</ref>. Пасля заканчэння з адзнакай Данецкага тэхнікума прамысловай аўтаматыкі пачаў працаваць на шахце горным электрамеханікам<ref name="svpressa" /><ref name="vm" /><ref name="vesti">[https://www.vesti.ru/doc.html?id=1875179 Бородай ушел в отставку, его место займет Захарченко]</ref><ref name="segodnia">[http://www.segodnia.ru/news/144682 Захарченко назначен новым премьер-министром ДНР] // Сегодня.ру, 07.08.2014</ref><ref name="rbc">Андрей Гатинский, Екатерина Костина. [https://www.rbc.ru/politics/31/08/2018/5b897cf29a79474ca496deb7 В ДНР назвали имя нового главы республики] // РБК, 31.08.2018</ref>. Па прафесіі — тэхнік-электрамеханік 6-га разраду<ref name="svpressa" /><ref name="vm" /><ref name="rbc" /><ref name="mk">''Марина Перевозкина'' [http://www.mk.ru/politics/interview/2014/04/14/1013894-esli-donbass-podnimetsya-mesta-vsem-budet-malo.html «Если Донбасс поднимется, места всем будет мало»] // Московский комсомолец. — № 26503. — 15.04.2014</ref>. Вучыўся ў Данецкам юрыдычным інстытуце МУС Украіны (няскончаная вышэйшая адукацыя)<ref name="svpressa" /><ref name="vm" /><ref name="vesti" /><ref name="segodnia" /><ref name="rbc" />. Займаўся прадпрымальніцкай дзейнасцю ў галіне вугальнай прамысловасці<ref name="svpressa" /><ref name="vm" />. Па даных стваральніка ўкраінскага інтэрнэт-выдання Insider журналіста Сяргея Шчарбіна, які спасылаецца на рэестр юрыдычных асоб, Захарчанка быў у ліку сузаснавальнікаў размешчанага ў Данецку ТАА «Дэльта-Форт» (выданне кніг, аптовая продажа харчавання i алкаголю). Ён паказвае, што ў [[2006]] годзе Захарчанка займаў пасаду дырэктара ТАА «Гандлёвы дом Кантынент», які ўваходзіў у склад «Азоўскай харчовай кампаніі», уладальнікам якой з’яўляецца А. Ляшчынскі, i які меў судовы працэс з «Дэльта-Форт»; таксама адзначаецца, што адным з заснавальнікаў фірмы з’яўляецца С. Кій, блізкі да Р. Ахметава; у той жа час прэс-служба групы «System Capital Management» паведаміла Шчарбіна, што Захарчанка ніколі не працаваў у яе структурах: «Пералічаныя кампаніі («Дэльта-Форт», «ГД Кантынент», «Азоўская харчовая кампанія», «Шчыт») ніякага дачынення да групы SCM не маюць»<ref name="Щербина">{{Cite web|url = http://www.theinsider.ua/business/5412a6d620c10/|title = Связи ДНР: тень «хозяев Донбасса»|author = Сергій Щербина|date = 12.09.2014, 10:47|publisher = Insider|access-date = 30 снежня 2018|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140918041253/http://www.theinsider.ua/business/5412a6d620c10/|archivedate = 18 верасня 2014|url-status = dead}}</ref>. Таксама кампаніяў заяўлялася, што чалавек з такім жа імем, як і ў Захарчанка, з’яўляўся кіраўніком філіяла ТАА «Комплекс Агромарс» (уладальнік Е. Сігал) у Данецку, якое называе адным «з найбуйнейшых вытворцаў курынага мяса»<ref name="Щербина" />. === ДНР === Са снежня [[2013]] года ўзначальваў Данецкай аддзяленне харкаўскай грамадскай арганізацыі «Апора»<ref name="rbc" /><ref name="therussiantimes">[http://therussiantimes.com/news/10359.html Донецкий горсовет захвачен людьми в масках] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160921095237/http://therussiantimes.com/news/10359.html |date=21 верасня 2016 }} // The Russian Times, 16.04.2014</ref><ref>[https://tvrain.ru/news/glava_oplota_rasskazal_o_lobbirovanii_kandidatury_zaharchenko_na_post_glavy_dnr-377583/ Глава «Оплота» рассказал о лоббировании кандидатуры Захарченко на пост главы «ДНР» ]</ref>. У ходзе [[Прарасійскія выступленні ва Украіне (2014)|пратэстаў на паўднёвым усходзе Украіны]] вясной [[2014]] года, [[16 красавіка]] ўзначаліў групу з 7 узброеных чалавек, якія занялі будынак данецкай гарадской адміністрацыі<ref name="rbc" /><ref name="therussiantimes" />. У маі 2014 года быў прызначаны ваенным камендантам Данецка<ref name="rbc" /><ref>''Григорий Набережнов, Ася Сотникова, Александр Артемьев'' [http://top.rbc.ru/politics/16/05/2014/924332.shtml Премьер-министром ДНР стал политолог из России] // РБК, 16.05.2014 </ref><ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/05/16/7025589/ В псевдокабмин сепаратистов вошли люди, близкие к «регионалам»] // Украинская правда, 16.05.2014</ref>. У ліпені 2014 года прызначаны на пасаду намесніка міністра ўнутраных спраў [[Данецкая Народная Рэспубліка|ДНР]]<ref name="vesti" /><ref name="rbc" />. Камандзір падраздзялення «Апора» арміі ДНР<ref>[http://www.vedomosti.ru/politics/news/29378151/prodolzhayutsya-boi-opolchencev-dnr-i-ukrainskih-voennyh-v#ixzz39jTL9lNK Ополченцы сообщают о боях в районе КПП «Мариновка» на границе с Россией] // Интерфакс/Ведомости, 24.07.2014</ref> да [[7 ліпеня]] 2014 года<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wKaQfYuA0ZU# Пресс-конференция Александра Бородая, Александра Захарченко и Бориса Литвинова — dnr today, 7 авг. 2014 г.]</ref>. Асабіста ўдзельнічаў у баях, быў паранены ў руку, камандуючы атакай на населены пункт Кажэўня (укр. Кожевня) [[22 ліпеня]] 2014 года<ref name="vesti" /><ref name="rbc" /><ref name="icorpus24072014">[http://icorpus.ru/svodka-ot-strelkova-24-07-2014-133-msk/ Сводка от Стрелкова 24.07.2014 1:33 мск] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140727233157/http://icorpus.ru/svodka-ot-strelkova-24-07-2014-133-msk/ |date=2014-07-27 }}</ref><ref>[http://www.vedomosti.ru/politics/news/29378401/strelkov-opolchenie-unichtozhilo-ustanovku-grad-na-podezde-k#ixzz39jSqg6xk Стрелков: Ополчение уничтожило установку «Град» на подъезде к Донецку] // РИА Новости/Ведомости, 24.07.2014</ref>. З [[23 ліпеня]] меў воінскае званне генерал-маёра. [[7 жніўня]] 2014 года, пасля сыходу ў адстаўку з пасады старшыні Савета Міністраў Данецкай Народнай Рэспублікі Аляксандра Барадай, заняў яго пасаду<ref name="rbc" /><ref name="itar-tass1367364">[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1367364 Премьер-министр ДНР Александр Бородай подал в отставку по собственному желанию] // ИТАР-ТАСС, 07.08.2014</ref>. [[8 жніўня]] Захарчанка зацвердзілі на пасадзе Вярхоўным саветам ДНР: за — звыш 50 дэпутатаў, устрымаліся — 6, супраць — 1<ref>[http://ria.ru/world/20140808/1019311554.html Верховный совет ДНР утвердил Александра Захарченко новым премьером] // РИА Новости, 08.08.2014</ref>. У гэты ж дзень ён прыняў прысягу на вернасць народу ДНР<ref>{{cite web|url=http://dnr.today/info/aleksandr-zaxarchenko-prinyal-prisyagu/|title=Александр Захарченко принял присягу|date=2014-08-08|publisher=Пресс-центр ДНР|accessdate=30 снежня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140809075930/http://dnr.today/info/aleksandr-zaxarchenko-prinyal-prisyagu/|archivedate=9 жніўня 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="itar-tass1369369">[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1369369 Александр Захарченко утверждён в должности премьера Донецкой Народной Республики] // ИТАР-ТАСС, 08.08.2014</ref>. [[30 жніўня]] 2014 года на Захарчанка быў здзейснены замах. Сам ён не пацярпеў, аднак кіроўца машыны, на якой ён ехаў, атрымаў раненне<ref name="rbc" /><ref>[http://ria.ru/world/20140830/1022090778.html На премьера ДНР совершено покушение, один человек получил ранения] // РИА Новости, 30.08.2014</ref>. У кастрычніку падаў дакументы ў Цэнтральную выбарчую камісію ДНР як кандыдат на пасаду кіраўніка Данецкай Народнай Рэспублікі, стаўшы першым зарэгістраваліся кандыдатам<ref name="рбк" >{{cite web |url=http://top.rbc.ru/politics/08/10/2014/54351f90cbb20fccd907d106|title=Власти ДНР опровергли информацию об отставке Захарченко с поста премьера|author=Владислав Гордеев |date=2014-10-08 |work= |publisher=РБК |accessdate=2014-10-08 |lang=ru}}</ref>. [[3 лістапада]], пасля выбараў у ДНР, ЦВК рэспублікі абвясціла, што Захарчанка перамог на іх: за яго аддалі галасы 765 тысяч чалавек, што склала каля 75% грамадзян, якія галасавалі<ref name="rbc" /><ref name="выборы1">{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/11/03/zakharchenko/|title=Захарченко победил на выборах главы ДНР|publisher=Lenta.ru|date=2014-11-03|lang=ru}}</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/11/03/n_6617689.shtml Захарченко лидирует на выборах главы ДНР после обработки 100 % протоколов]</ref>. [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС РФ]] заявіла пра павагу волевыяўлення жыхароў [[Данецкая вобласць|Данецкага рэгіёну]]<ref>{{cite web|url=http://www.mid.ru/brp_4.nsf/newsline/64C03E1336C1B4D3C3257D85002792D8|title=Заявление МИД России о выборах 2 ноября в Донецкой и Луганской областях|publisher=Министерство иностранных дел Российской Федерации|date=2014-11-03|lang=ru}}</ref>, кіраўніцтва краін [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]], [[ЗША]], [[Украіна|Украiны]], генеральны сакратар [[ААН]] [[Пан Гі Мун]] назвалі мінулыя выбары нелегітымнымі і парушаючымі заключаныя ў верасні 2014 года мінскія пагаднення<ref name="BBC">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/11/141103_dnr_lnr_voting_eu_reaction|title=ЕС и Киев осудили так называемые «выборы» в ДНР и ЛНР|publisher=Русская служба BBC|date=2014-11-03|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.interfax.ru/405228|title=Порошенко назвал выборы в ДНР и ЛНР «фарсом под дулами танков»|publisher=Интерфакс|date=2014-11-02|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=22581#.VFSRJ_msVU8|title=Глава ООН осудил планы вооруженных повстанцев на востоке Украины провести свои собственные «выборы»|date=2014-10-29|publisher=Центр новостей ООН|accessdate=2014-11-01|archiveurl=https://archive.today/20141101075431/http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=22581%23.VFSRr33LfK5#.VFSRJ_msVU8|archivedate=1 лістапада 2014|url-status=live}}</ref>.. [[4 лістапада]] ў Данецкам акадэмічным музычна-драматычным тэатры прайшла інаўгурацыя Захарчанка. Аляксандр Уладзіміравіч прыняў прысягу, паклаўшы руку на [[Біблія|Бiблiю]]. Кіраўнік Цэнтрвыбаркама рэспублікі Раман Лягін уручыў яму пасведчанне кіраўніка ДНР<ref>{{cite web|url=http://www.ntv.ru/novosti/1258881/#ixzz3I5wQfx3A|title=Захарченко официально вступил в должность главы ДНР|publisher=НТВ|date=2014-11-04|lang=ru}}</ref>. [[12 лютага]] [[2015]] года Аляксандр Захарчанка і кіраўнік [[Луганская Народная Рэспубліка|ЛНР]] Ігар Платніцкі [[Другое мінскае пагадненне|падпісалі дакумент]], узгоднены з «нармандскай чацвёркай»<ref>{{cite web|url=http://top.rbc.ru/politics/12/02/2015/54dc722c9a79476d0d6cc1b0|title=Лидеры ДНР и ЛНР подписали мирный план по Украине|author=Елизавета Антонова|publisher=РБК|lang=ru|date=2015-02-12}}</ref>. [[17 лютага]] 2015 года быў паранены ў нагу падчас [[Баі ў раёне Дэбальцева|баёў за Дэбальцева]], з-за чаго доўгі час перасоўваўся на мыліцах або з кіем<ref name="rbc" /><ref>{{cite web|url=http://ria.ru/world/20150217/1048205955.html|title=СМИ: глава ДНР Захарченко ранен в Дебальцево|author=|publisher=РИА Новости|lang=ru|date=2015-02-17}}</ref>. [[28 лютага]] 2015 года на I з’ездзе грамадскага руху «Данецкая рэспубліка» абраны яго старшынёй<ref>{{Cite news|title=В Донбассе прошел первый съезд общественного движения «Донецкая республика»|url=https://www.5-tv.ru/news/94503/|work=Пятый канал|accessdate=2018-06-13|language=ru}}</ref>. У красавіку [[2016]] года года МГБ ДНР паведамляла, што прадухіліла замах на кіраўніка ДНР, якое рыхтавала з ужываннем выбуховага прыстасавання ў стралковым комплексе «Артэміда» ў Данецку група асоб, што прыбыла з тэрыторыі падкантрольнай цяперашнім уладам Украіны<ref name="rbc" /><ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/57228c599a794722f8d7b30d В ДНР заявили о предотвращении покушения на Захарченко ] // РБК, 29.04.2016</ref>; у ліпені таго ж года пад Данецкам Захарчанка трапіў пад артылерыйскі і мінамётных абстрэл, які далятаў з украінскага боку<ref name="rbc" /><ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/578920f29a7947672a8b77d0 Глава ДНР Захарченко попал под обстрел под Донецком] // РБК, 15.07.2016</ref> [[10 чэрвеня]] [[2018]] года абраны старшынёй Грамадскай арганізацыі «Апора Данбаса»<ref>{{Cite news|title=А.Захарченко стал председателем ОО «Оплот Донбасса»|url=http://dnr-live.ru/a-zaharchenko-stal-predsedatelem-oo-oplot-donbassa/|work=DNR LIVE|date=2018-06-11|accessdate=2018-06-13|language=ru-RU|archive-date=12 чэрвеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612184556/http://dnr-live.ru/a-zaharchenko-stal-predsedatelem-oo-oplot-donbassa/|url-status=dead}}</ref>. Па прозвішчы Захарчанка была створана дзіцячая арганізацыя «захараўцы», падобная піянерскай<ref name="svpressa" />. === Смерць === Аляксандр Захарчанка загінуў на 43-м годзе жыцця 17:28 па мясцовым часе, [[31 жніўня]] 2018 года ў выніку выбуху ў кафэ «Сепар» у цэнтры Данецка, атрымаўшы чэрапна-мазгавую траўму, ня сумяшчальную з жыццём<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=vubBLmmDCHo]</ref><ref name="lenta">[https://lenta.ru/news/2018/08/31/head/ Стали известны обстоятельства гибели Захарченко] // Лента.ру, 31.08.2018</ref><ref>{{Cite news|title=Глава ДНР Александр Захарченко погиб в результате теракта|url=https://ria.ru/world/20180831/1527618197.html|work=РИА Новости|date=20180831T1821+0300Z|accessdate=2018-08-31|language=ru}}</ref>. Прычынай гібелі кіраўніка самаабвешчанай Данецкай народнай рэспублікі стала выбуховае прыстасаванне, закладзенае над уваходам у кафэ<ref>[https://www.interfax.ru/world/627532 Бомбу заложили в ночь перед покушением на Захарченко] // Интерфакс, 01.09.2018 года</ref>; разам з ім загінуў адзін з целаахоўнікаў Вячаслаў Дацэнка, яшчэ 11 чалавек пацярпелі<ref>[http://www.interfax.ru/world/627472 При покушении на Захарченко в Донецке пострадали 11 человек]// Интерфакс, 31.08.2018</ref> (сярод іх міністр падаткаў і даходаў ДНР Аляксандр Цімафееў і кіраўнік моладзевага крыла арганізацыі «Апора Данбаса» Наталля Волкава). Пазней увечары таго ж дня з’явілася інфармацыя аб тым, што праваахоўныя органы самаабвешчанай Данецкай Народнай Рэспублікі затрымалі некалькіх падазраваных у замаху, якіх лічаць украінскімі дыверсантамі<ref>[http://www.interfax.ru/world/627432 Подозреваемые в покушении на Захарченко диверсанты задержаны] // Интерфакс, 31.08.2018</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|}} * {{cite web|url=http://expert.ru/russian_reporter/2014/39/nachalnik-donbassa/|title=Начальник Донбасса|author=Марина Ахмедова|date=9 октября 2014|publisher=Русский репортёр|accessdate=2014-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190121143300/http://expert.ru/russian_reporter/2014/39/nachalnik-donbassa/|archivedate=21 студзеня 2019|url-status=dead}} * {{cite web|url=https://www.buzzfeed.com/maxseddon/ukrainian-rebel-leaders-inauguration-leaves-ceasefire-deal-f|title=Ukrainian Rebel Leader’s Inauguration Leaves Cease-Fire Deal For Dead|author=Max Seddon|date=4 ноября 2014|publisher=BuzzFeed|accessdate=}} {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Захарчанка, Аляксандр Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны на ўсходзе Украіны]] [[Катэгорыя:Данецкая Народная Рэспубліка]] 83vuf19nwas41783qsq3id6c2f5id2w 0 573187 5146686 4049472 2026-05-25T21:13:33Z ~2026-27560-74 168771 /* Біяграфія */ 5146686 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Дзмітрый Карась |арыгінал_імя = |партрэт = |памер = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні= |род дзейнасці = |дата нараджэння = 16.12.1975 |месца нараджэння = {{МН|Гомель}}, [[БССР]], [[СССР]] |грамадзянства = Беларусь |падданства = |бацька = |маці = |муж = |дзеці = |узнагароды і прэміі= |сайт = |Commons = |Rodovid = }} {{Цёзкі2|Карась (значэнні)|Карась}} '''Дзмітрый Міхайлавіч Карась''' (нар. [[16 снежня]] [[1975]], [[Гомель]], [[БССР]], [[СССР]]) — беларускі тэлевядучы, выканаўчы прадзюсар тэлеканала «[[Беларусь 3]]». == Біяграфія == Нарадзіўся і вырас у [[Гомель|Гомелі]]. Жыў у сям’і з мамай і сястрой. У 1991 годзе змяніў прозвішча бацькі Якіменка на маці Карась. У 1999 годзе быў вядучым навін і карэспандэнтам на «8 канале». З 2001 года працуе ў [[Белтэлерадыёкампанія|Белтэлерадыёкампаніі]] ў якасці вядучага навін. Таксама да лістапада 2011 года з’яўляўся вядучым ранішняй праграмы «Добрай раніцы, Беларусь!». Прымаў удзел у праекце «Зорныя танцы» ў пары з Ірынай Казанцавай<ref>[https://www.kp.by/daily/26260.3/3138394/ Телеведущий Дмитрий Карась: Я понял, что хочу жить в деревне и кормить кур!]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2012 годзе адкрыў чарговы аўтарскі музычны праект «Імперыя песні». З пачатку 2014 года з’яўляецца вядучым праграмы аб надвор’і і клімаце ў Беларусі і свеце «[[Тэлебарометр]]». Станам на 2018 год — выканаўчы прадзюсар тэлеканала «Беларусь 3» і вядучы праграмы «Калейдаскоп». === Здароўе === Замест нагі ў вядучага [[пратэз]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.tvr.by/bel/leaders/belarus-3/dmitriy-karas/ Дзмітрый Карась] {{DEFAULTSORT:Карась Дзмітрый}} [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Беларусі]] g6ek6vjbqfm5e9qdpfqw2f8tudnavea 5146845 5146686 2026-05-26T09:45:14Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-27560-74|~2026-27560-74]]) і адноўлена версія 4049472, зробленая InternetArchiveBot 5146845 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Дзмітрый Карась |арыгінал_імя = |партрэт = |памер = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні= |род дзейнасці = |дата нараджэння = 16.12.1975 |месца нараджэння = {{МН|Гомель}}, [[БССР]], [[СССР]] |грамадзянства = Беларусь |падданства = |бацька = |маці = |муж = |дзеці = |узнагароды і прэміі= |сайт = |Commons = |Rodovid = }} {{Цёзкі2|Карась (значэнні)|Карась}} '''Дзмітрый Міхайлавіч Карась''' (нар. [[16 снежня]] [[1975]], [[Гомель]], [[БССР]], [[СССР]]) — беларускі тэлевядучы, выканаўчы прадзюсар тэлеканала «[[Беларусь 3]]». == Біяграфія == Нарадзіўся і вырас у [[Гомель|Гомелі]]. Жыў у сям’і з мамай і сястрой. У 1991 годзе змяніў прозвішча бацькі Якіменка на маці Карась. У 1999 годзе быў вядучым навін і карэспандэнтам на «8 канале». З 2001 года працуе ў [[Белтэлерадыёкампанія|Белтэлерадыёкампаніі]] ў якасці вядучага навін. Таксама да лістапада 2011 года з’яўляўся вядучым ранішняй праграмы «Добрай раніцы, Беларусь!». Прымаў удзел у праекце «Зорныя танцы» ў пары з Ірынай Казанцавай<ref>[https://www.kp.by/daily/26260.3/3138394/ Телеведущий Дмитрий Карась: Я понял, что хочу жить в деревне и кормить кур!]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2012 годзе адкрыў чарговы аўтарскі музычны праект «Імперыя песні». З пачатку 2014 года з’яўляецца вядучым праграмы аб надвор’і і клімаце ў Беларусі і свеце «[[Тэлебарометр]]». Станам на 2018 год — выканаўчы прадзюсар тэлеканала «Беларусь 3» і вядучы праграмы «Калейдаскоп». {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.tvr.by/bel/leaders/belarus-3/dmitriy-karas/ Дзмітрый Карась] {{DEFAULTSORT:Карась Дзмітрый}} [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Беларусі]] mn5txv3yv2i7wf6v8dflxqqlll5mn03 0 573924 5146748 4762658 2026-05-26T01:22:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146748 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |імя = Аляксей Іванавіч Яршоў |арыгінал імя = Александр Иванович Ершов |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |выява = Аляксей_Іванавіч_Яршоў.jpg |шырыня = |мянушка = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = [[1943]]—[[1944]] |званне = |род войскаў = пяхота |пасада = |часць = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |узнагароды = {{{!}} {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = |}} {{Цёзкі2|Яршоў}} '''Аляксей Іванавіч Яршоў''' ([[18 красавіка]] [[1925]] — [[11 студзеня]] [[1944]]) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], стралок 6-й роты 2-га стралковага батальёна 212-га гвардзейскага стралковага палка 75-й гвардзейскай стралковай дывізіі 30-га стралковага корпуса [[60-я армія (СССР)|60-й арміі]] [[Цэнтральны фронт|Цэнтральнага фронту]], [[Савецкая гвардыя|гвардыі]] [[чырвонаармеец]], [[Герой Савецкага Саюза]] (1943 г.)<ref>Пасада і воінскае званне прыведзены на дату подзвіга.</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 18 красавіка 1925 года ў вёсцы Аполіхе цяпер Купінскага раёна [[Новасібірская вобласць|Новасібірскай вобласці]]. У 1940 годзе скончыў з адзнакай Навасельскую сямігадовую школу. У Чырвоную Армію прызваны ў 1943 годзе, вучыўся ў Кемераўскім вайсковым пяхотным вучылішчы<ref>{{Cite web |title=Кемеровское высшее военное командное училище связи — Открытое Кемерово. |url=http://openkemerovo.ru/wiki/%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%88%D0%B5%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5_%D1%81%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%B8 |accessdate=6 кастрычніка 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140220041109/http://openkemerovo.ru/wiki/%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%88%D0%B5%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5_%D1%81%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%B8 |archivedate=20 лютага 2014 |url-status=dead }}</ref> (па іншых звестках — у палкавой школе ў Кемерава<ref>[http://www.edu54.ru/sites/default/files/upload/2011/08/lietopis_po_istorii_kupino.doc Летопись родного края] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140202112708/http://www.edu54.ru/sites/default/files/upload/2011/08/lietopis_po_istorii_kupino.doc |date=2 лютага 2014 }}</ref>). З прычыны складанага становішча на фронце, у жніўні 1943 года курсантаў без прысваення звання накіравалі ў Дзеючую армію. 4 верасня 1943 года чырвонаармеец Яршоў стаў стралком 6-й стралковай роты 2-га стралковага батальёна 212-га гвардзейскага стралковага палка 75-й гвардзейскай стралковай дывізіі. Асабліва вызначыўся пры [[Бітва за Дняпро|фарсіраванні ракі Дняпро]] на поўначы ад Кіева, у баях па захопу і ўтрманню плацдарма ў раёне вёсак Глебаўка і Яснагародка ([[Вышгарадскі раён]] [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]]) на правым беразе Дняпра восенню 1943 года. Указам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] ад 17 кастрычніка 1943 года за паспяховае [[Бітва за Дняпро|фарсіраванні ракі Дняпро]] на поўначы ад Кіева, трывалае замацаванне плацдарма на заходнім беразе ракі Дняпро і праяўленыя пры гэтым мужнасць і геройства [[Савецкая гвардыя|гвардыі]] [[Чырвонаармеец|чырвонаармейцу]] Яршову Аляксею Іванавічу прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] з уручэннем [[Ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|медалі «Залатая Зорка»]]<ref>[http://www.podvignaroda.mil.ru/ ЦАМО, ф. 33, оп. 682525, д. 48, запись 12057300] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120725124648/http://podvignaroda.mil.ru/ |date=25 ліпеня 2012 }}.&#x20;<small> 29&nbsp;июля 2012&nbsp;года.</small></ref>. Загінуў 11 студзеня 1944 года ў баі за вызваленне Беларусі каля вёскі [[Карані (Светлагорскі раён)|Карані]] [[Даманавіцкі раён|Даманавіцкага]] (цяпер [[Светлагорскі раён|Светлагорскага]]) раёна [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Пахаваны на поле бою. == Узнагароды == * [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|медаль «Залатая Зорка»]] Героя Савецкага Саюза (17 кастрычніка 1943 года) * [[ордэн Леніна]] == Памяць == * У г. [[Купіна|Купіна (Навасібірская вобласць)]] (РФ) і ў г. [[Светлагорск|Светлагорск (Гомельская вобласць)]] (Беларусь) імем Героя названы вуліцы. * На магіле Героя усталяваны бюст<ref>[http://tekna20000.beon.ru/14351-099-kupino.zhtml Купино] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140203035020/http://tekna20000.beon.ru/14351-099-kupino.zhtml |date=3 лютага 2014 }}.</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга:Героі Савецкага Саюза|1}} * Днепр — река героев. — 2-е изд., доп. — Киев: Изд. полит. лит. Украины, 1988. — ISBN5-319-00085-5. * Навечно в сердце народном. — 3-е изд., доп. и испр. — Минск: Гл. ред. Белорус. сов. энцикл., 1984. * [http://www.litmir.co/bd/?b=264404 О войне и товарищах. Сборник воспоминаний. — Красноград: АО «КМП», 1996. — 208 с. с илл. — 950 экз.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200219083239/http://www.litmir.co/bd/?b=264404 |date=19 лютага 2020 }} * [http://www.litmir.co/bd/?b=265262 ''Капитонов Е. Г.'' Падение «Цитадели». — Кингисеп: Кингисепская типография, 1996.— 116 с. с илл. — 500 экз.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200219083239/http://www.litmir.co/bd/?b=265262 |date=19 лютага 2020 }} * [http://www.litmir.co/bd/?b=265337 ''Григорьев Е. Г.'' Священная земля Ясногородки. — В кн: Земля героев. — Кемерово: Кемеровское книжное изд., 1978. — 288 с. с илл. — 10000 экз. — С. 38 — 48.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304193349/http://www.litmir.co/bd/?b=265337 |date=4 сакавіка 2016 }} == Спасылкі == * [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=8504 Яршоў, Аляксей Іванавіч]. Сайт «[[Героі краіны (інтэрнэт-сайт)|Героі краіны]]». * [http://sibmemorial.ru/node/56 Новосибирская книга памяти]. * [http://just-remember.ru/ershov-aleksej-ivanovich.html Их именами названы]{{Недаступная спасылка}}. * [http://www.az-libr.ru/index.shtml?Persons&000/Src/0007/9e96afc9 Ершов Алексей Иванович]. * [http://tekna20000.beon.ru/14351-099-kupino.zhtml Купино] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140203035020/http://tekna20000.beon.ru/14351-099-kupino.zhtml |date=3 лютага 2014 }} . {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Яршоў Аляксей Іванавіч}} [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Светлагорскім раёне]] [[Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Дняпро]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Новасібірскай вобласці]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] pljh93or6v7ff7fgnaphh3lwu4o1tvt 0 577652 5146592 4131191 2026-05-25T16:49:49Z Pabojnia 135280 афармленне, арфаграфія 5146592 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tempio di Saturno.jpg|міні|250пкс|Руіны [[Храм Сатурна|Храма Сатурна]], у якім размяшчаўся эрарый.]] '''Эрарый''' ({{Lang-la|Aerarium populi Romani}}, ад {{Lang-la|aes}}aes: медзь, бронза; манета, грошы; каштоўнасць; жалаванне) — дзяржаўная казна і архіў у Старажытным Рыме. Эрарый размяшчаўся ў [[Храм Сатурна|Храме Сатурна]], з-за чаго часта называўся '''Эрарый Сатурна''' ({{Lang-la|Aerarium Saturni}}). У эпоху Рэспублікі эрарый падпарадкоўваўся сенату, і ім кіравалі два [[Квестар|квестары]]. Пры [[Актавіян Аўгуст|Актавіяне Аўгусце]] ён быў перападпарадкаваны імператару і стаў часткова дублявацца імператарскім {{нп3|Фіск|фіскам|ru|Фиск}}, а яго кіраванне было даверана аднаму з [[прэтар|прэтараў]]. Пры [[Нерон|Нероне]] для кіравання эрарыем была створана пасада [[Прэфект эрарыя|прэфекта эрарыя]]. Галоўным прызначэннем эрарыя было захоўванне дзяржаўных фінансаў (у золаце, срэбры і медзі) і бягучыя аперацыі з імі. Таксама ў эрарыі захоўваліся дакументы аб дзяржаўных даўгах і абавязацельствах, падатковыя дакументы, дамовы арэнды, фінансавая справаздачнасць магістратаў, вопісы палёў, пісьмовыя клятвы, рашэнні народных сходаў і {{нп3|Сенатусконсульт|сенатусконсульты|ru|Сенатусконсульт}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{ВТ-РСКД|Aerarium|ref=РСКД}} * {{RE|''Kubitschek J. W.''|Aerarium|I,1|667-674}} * ''Medicus D.'' Aerarium // [[Паулі-Вісава|Der Kleine Pauly]] — Bd. I. — Stuttgart, 1964—1975. — Sp. 98—99 {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітыка Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Эканоміка Старажытнага Рыма]] e155jn386u9fgjdnnbcwnrf0fmdueh1 0 581685 5146506 4743034 2026-05-25T12:39:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146506 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Альхоўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Ляхавіцкі раён]] |Уключае = 14 населеных пунктаў |Сталіца = [[Альхоўцы (Ляхавіцкі раён)|Альхоўцы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]], [[20 мая]] [[1968]] |Скасаванне = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1163 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Альхоўскі сельсавет (значэнні)}} '''Альхо́ўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Альхоўцы (Ляхавіцкі раён)|Альхоўцы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Альхавецкі сельсавет''' у складзе Ляхавіцкага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска Альхоўцы. З 8 студзеня 1954 года ў Брэсцкай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Пад’язаўлеўскі сельсавет|Пад’язаўлеўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>, які 20 мая 1968 года перайменаваны ў Альхоўскі сельсавет з пераносам цэнтра ў вёску Альхоўцы. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 8 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|27}}</ref>. 16 сакавіка 1987 года ў склад [[Малагарадзішчанскі сельсавет|Малагарадзішчанскага сельсавета]] перададзена вёска [[Літоўка (Ляхавіцкі раён)|Літоўка]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. 23 снежня 1997 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Малагарадзішчанскага сельсавета. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1721 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 93,8 % — [[беларусы]], 3,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,8 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 0,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1163 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=18 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Альхоўскі сельсавет}} {{Ляхавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Альхоўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1968 годзе]] t1b1xflc9w6dxxx0uqz38yu8z55hspu 0 584340 5146499 4926408 2026-05-25T12:25:41Z DobryBrat 5701 арфаграфія 5146499 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Ві́та-Пашто́вая''' ці '''Ві́та-Пашто́ва'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Ві́та-Пошто́ва}}) — вёска ў [[Кіева-Святошынскі раён|Кіева-Святошынскім раёне]] [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Цэнтр [[Віта-Паштоўскі сельсавет|Віта-Паштоўскага сельсавета]]. == Галерэя == <center><gallery> Hillfort (Vita-Poshtova).jpg|Гарадзішча ў вёсцы Віта-Паштова Городище Віта-Поштова, прохід у валі, вид зверху.jpg|Праход у валу гарадзішча Файл:Dot178 kiur.JPG|ДАК № 178 Файл:ДОТ номер 179.jpg|ДАК № 179 Файл:ДОТ №179 (с. Вита-Почтовая, Киевский укрепрайон).jpg|ДАК № 211 Файл:Vita-PoshtovaChurch.jpg|Царква Нараджэння Найсвяцейшай Багародзіцы </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Кіева-Святошынскага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кіева-Святошынскага раёна]] mpdpuu6c6zmxr2pseosy85fhck7xszs 0 593036 5146710 4723007 2026-05-25T22:15:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146710 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сташчанюк}} {{Футбаліст | імя = Аляксандр Сташчанюк | поўнае імя = Аляксандр Сяргеевіч Сташчанюк | выява = | апісанне выявы = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | рост = | вага = | пазіцыя = | цяперашні клуб = | пасада = | маладзёжныя клубы = | клубы = | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2005|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-21|Беларусь (да 21)]]|7 (1) }} }} '''Аляксандр Сташчанюк''' (нар. {{ДН|23|2|1983}}, [[Улан-Удэ]]) — беларускі футбаліст, [[Абаронца (футбол)|абаронца]]. == Гульнявая кар’ера == Кар’еру распачаў у [[ФК Партызан Мінск|МТЗ-РІПА]] ў 2004 годзе. Пасля гуляў у «[[ФК Славія Мазыр|Славіі]]», «[[ФК Смаргонь|Смаргоні]]» і «[[ФК Хімік Светлагорск|Хіміку]]»<ref>{{cite web |date = 2015-06-06 |url = https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/navulicymajoj/789200.html |title = «В Подольске строил ресторан авторитету Лучку». Как экс-игрок молодежки искал себя в жизни |website = by.tribuna.com |access-date = 2024-05-06 |language = ru |archive-date = 29 чэрвеня 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150629104840/http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/navulicymajoj/789200.html |url-status = dead }}</ref>. У 2015 годзе гуляў за «[[ФК Узда|Узду]]». == Крыніцы == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сташчанюк Аляксандр Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Партызан Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Камунальнік Слонім]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рудзенск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Алімпія Эльблёнг]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Славія Мазыр]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Смаргонь]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Хімік Светлагорск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Узда]] cl5hicgcvh3gw1xtienhrgp02soi3pa 0 593708 5146761 4851611 2026-05-26T04:01:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146761 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Аляхновіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Маладзечанскі раён]] |Уключае = 19 населеных пунктаў |Сталіца = [[Аляхновічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2437 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Аляхно́віцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 г. вёска) [[Аляхновічы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Ушаўскі сельсавет''' у складзе [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Уша (Маладзечанскі раён)|Уша]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Маладзечанскага раёна Мінскай вобласці. 16 кастрычніка 1964 года цэнтр перанесены ў вёску Аляхновічы, сельсавет перайменаваны ў Аляхновіцкі<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 16 кастрычніка 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 36 (1076).</ref>. 27 кастрычніка 1964 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Дубраўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Дубраўскага сельсавета]], у склад [[Красненскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Красненскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Красоўшчына (Маладзечанскі раён)|Красоўшчына]] і [[Ласі (Маладзечанскі раён)|Ласі]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 27 кастрычніка 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 36 (1076).</ref>. У 1974 годзе скасаваны хутар [[Янаўшчына (Аляхновіцкі сельсавет)|Янаўшчына]]<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 чэрвеня і 15 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).</ref>. 24 мая 2000 года ў склад сельсавета з [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]] перададзены 7 населеных пунктаў (вёскі [[Бальцары]], [[Крывенкі]], [[Кухары (Маладзечанскі раён)|Кухары]], [[Русалішкі]], [[Старынкі (Маладзечанскі раён)|Старынкі]], [[Сысуны (Маладзечанскі раён)|Сысуны]] і [[Такарэўшчына]]). Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2703 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=23 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 93,6 % — [[беларусы]], 4,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2437 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=23 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Аляхновіцкі сельсавет}} {{Маладзечанскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Аляхновіцкі (да 1964 года Ушаўскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Радашковіцкі раён|child|загаловак=Ушаўскі сельсавет у [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкім раёне]] (1940—1960)}} |спіс2 = {{Маладзечанскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Аляхновіцкі (да 1964 года Ушаўскі) сельсавет у [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] (з 1960)}} }} [[Катэгорыя:Аляхновіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Радашковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] c2ozlkxyr8j5v66575p1aal9hc00okm 0 595174 5146488 4581469 2026-05-25T12:13:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146488 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Альфонса IV Манах | арыгінал імя = Alfonso IV el Monje | выява = Alfonso IV.jpg | шырыня = 150px | апісанне выявы = | пасада = [[Каралеўства Леон|Кароль Леона]] | парадак = | сцяг = Blason Léon.svg | перыядпачатак = [[925]] | перыядканец = [[931]] | папярэднік = [[Альфонса Фрайлас]] | пераемнік = [[Раміра II Леонскі|Раміра II]] | пасада_2 = Кароль [[Галісія|Галісіі]] | сцяг_2 = Flag of Galicia.svg | перыядпачатак_2 = [[929]] | перыядканец_2 = [[931]] | папярэднік_2 = [[Санча I Ардоньес]] | пераемнік_2 = [[Раміра II Леонскі|Раміра II]] | дата нараджэння = каля [[899]] | месца нараджэння = | дата смерці = [[жнівень]] [[933]] | месца смерці = манастыр Сан-Хуліян, {{МС|Леон|у правінцыі Леон|Леон (правінцыя)}} | бацька = [[Ардонья II Леонскі]] | маці = [[Эльвіра Менендэс]] | жонка = Анека Санчэс | дзеці = [[Ардонья IV Злы (кароль Леона)|Ардонья IV Злы]], Альфонс }} {{значэнні|тып=імя|Альфонс IV}} '''Альфонса IV Манах''' ({{lang-es|Alfonso IV el Monje}}; каля [[899]] — {{Дата смерці|||933}}) — кароль [[Астурыя (каралеўства)|Астурыі]] і [[Леон (каралеўства)|Леона]] ў [[925]]—[[931]] гадах, сярэдні сын караля [[Ардонья II Леонскі|Ардонья II]]. == Біяграфія == === Кіраванне === Пасля смерці ў [[924]] годзе Ардонья II яго каралеўства перайшло не да яго сыноў: [[Санча I Ардоньес|Санча]], Альфонса і [[Раміра II Леонскі|Раміра]], а было далучана да ўладанняў яго малодшага брата [[Фруэла II Леонскі|Фруэлы II]], які, такім чынам, аб'яднаў у сваіх руках кіраванне трыма каралеўствамі — [[Леон (каралеўства)|Леонам]], [[Галісія (каралеўства)|Галісіяй]] і [[Астурыя (каралеўства)|Астурыяй]]. Калі ў [[925]] годзе Фруэла II памёр, каралём стаў яго сын [[Альфонса Фрайлас]]. Аднак сыны Ардонья&nbsp;II у гэтым жа годзе паднялі мяцеж супраць новага караля, матывуючы свае правы на прастол тым, што іх бацька быў старэйшым братам Фруэлы&nbsp;II. Абапіраючыся на падтрымку галісійскага дваранства, на прадстаўніцах знатных сямействаў якога былі жанатыя Санча і Раміра, і духавенства (асабліва [[біскуп]]а [[Сант’яга-дэ-Кампастэла]] Херменгільда), а таксама на дапамогу караля [[Каралеўства Навара|Навары]] [[Санча I Гарсес (кароль Навары)|Санча&nbsp;I Гарсеса]], братам удалося выцесніць Альфонса Фрайласа з Леона, а ў [[926]] годзе і з Галісіі. Пасля адмовы старэйшага брата [[Санча I Ардоньес]]а заняць прастол [[Каралеўства Леон|Леона]], каралём тут быў абвешчаны Альфонс пад імем Альфонса IV. Яго каранацыя адбылася ў [[Леон (Іспанія)|Леоне]] [[12 лютага]] [[926]] года. Сам Санча заняў прастол [[Галісія|Галісіі]]. [[Раміра II (кароль Леона)|Раміра]] атрымаў графства [[Візеу]]. Кіраванне Альфонса працякала ў міры з братамі. Пра гэта сведчаць дароўныя [[хартыя|хартыі]], падпісаныя Альфонсам IV, [[Санча I Ардоньес|Санча I]] і [[Раміра II Леонскі|Раміра]], а таксама праведзены ў снежні [[927]] года ў [[Сарыя]] сейм знаці і духавенства ўсіх трох каралеўстваў: Леона, Галісіі і Астурыі. З [[маўры|маўрамі]] таксама не было такіх вялікіх сутыкненняў, якія былі пры каралі Ардонья II. У [[929]] годзе, пасля смерці старэйшага брата, бяздзетнага караля Галісіі Санча I Ардоньеса, Альфонс IV аб'яднаў у сваіх руках уладу над усімі ўладаннямі свайго бацькі. У [[931]] годзе, пасля смерці сваёй жонкі [[Анека Санчэс|Анекі Санчэс]], Альфонс прыняў рашэнне пакінуць прастол. На сейме знаці Каралеўства Леон, які адбыўся ў [[Самора (Іспанія)|Саморы]], ён саступіў прастол свайму малодшаму брату Раміра II і сышоў у манастыр [[Саагун]]. Аднак праз год ён нечакана раскаяўся ў сваім рашэнні, сышоў з манастыра і паспрабаваў, скарыстаўшыся адсутнасцю караля ў сталіцы, ізноў вярнуць сабе трон. Яго спроба скончылася няўдачай: ён быў захоплены Раміра II у Саморы і адпраўлены ў манастыр Сан-Хуліян у Руіфорка, дзе і сканаў у [[933]] годзе. === Сям'я === Кароль Альфонс IV c [[923]] года быў у шлюбе з [[Анека Санчэс|Анекай Санчэс]] (памерла ў чэрвені [[931]] года), дачкой караля Навары [[Санча I Гарсес (кароль Навары)|Санча I Гарсеса]]. У іх было 2 сыны: [[Ардонья IV Злы (кароль Леона)|Ардонья IV Злы]] (каля [[926]]—[[962]]), кароль [[Каралеўства Леон|Леона]] ([[958]]—[[959]]), і Альфонс, які памёр у дзіцячым узросце. == Литература == * ''Корсунский А. Р.'' История Испании IX—XIII веков.— М.:Издательство «Высшая школа», 1976.—С.239. * ''Альтамира-и-Кревеа Р.'' История средневековой Испании.— СПб.:Издательство «Евразия», 2003.—С.608.—ISBN 5-8071-0128-6 * {{cite web| author =[[Таледскія аналы|Анонимные авторы]].| url =http://kuprienko.info/las-cronicas-de-la-espana-medieval-reconquista-chronicon-de-cardena-los-anales-toledanos-al-ruso/| title =Испанские средневековые хроники: Хроника Карденьи I. Хроника Карденьи II. Анналы Толедо I. Анналы Толедо II. Анналы Толедо III.| publisher =www.kuprienko.info (А. Скромницкий)| datepublished =2011-08-24| accessdate =2012-11-17| description =| archiveurl =https://archive.today/20121204181751/http://kuprienko.info/las-cronicas-de-la-espana-medieval-reconquista-chronicon-de-cardena-los-anales-toledanos-al-ruso/| archivedate =2012-12-04}} == Спасылкі == * [http://www.fmg.ac/Projects/MedLands/ASTURIAS,%20LEON.htm Foundation for Medieval Genealogy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120404032223/http://fmg.ac/Projects/MedLands/ASTURIAS,%20LEON.htm |date=4 красавіка 2012 }} {{ref-en}} {{Каралі Астурыі, Леона, Кастыліі і Галісіі}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Альфонса 04}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 890-я гады]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы X стагоддзя]] [[Катэгорыя:Каралі астурыйскія]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Леона]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Галісіі]] [[Катэгорыя:Манархі, якія адракліся ад прастола]] [[Катэгорыя:Манархі, сілком пастрыжаныя ў манахі]] eiu9f1lcx52bnx88dmravuye21xkim7 0 608811 5146661 4502157 2026-05-25T20:12:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146661 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Аляксандр Мікалаевіч Шубскі | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Старшыня Расонскага раённага выканаўчага камітэта]] | парадак = | сцяг = Flag_of_Rasony.svg | перыядпачатак = [[2008]] | перыядканец = [[2017]] | папярэднік = | пераемнік = | прэм'ер = | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | тытул_2 = [[Старшыня Глыбоцкага раённага выканаўчага камітэта]] | парадак_2 = | сцяг_2 = Flag_of_Hłybokaje.svg | перыядпачатак_2 = [[29 ліпеня]] [[2019]] | перыядканец_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | прэм'ер_2 = | прэзідэнт_2 = [[Аляксандр Лукашэнка]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Аляксандр Мікалаевіч Шубскі''' (нар. [[1962]]<ref>[https://vitvesti.by/politics/aleksandr-shubskii-stal-predsedatelem-glubokskogo-raiispolkoma.html Александр Шубский стал председателем Глубокского райисполкома]</ref>, [[Новыя Дворы]]<ref>[https://kraj.by/news/sobitiya/chto-izvestno-ob-aleksandre-shubskom-kotoriy-mozhet-vozglavit-glubokskiy-rayispolkom Что известно об Александре Шубском, который может возглавить Глубокский райисполком]{{Недаступная спасылка}}</ref> [[Жабінкаўскі раён]], [[Брэсцкая вобласць]]) — беларускі [[дзяржаўны дзеяч]]. == Біяграфія == Скончыў [[Гомельскі кааператыўны інстытут]] (1987), атрымаў дыплом спецыяліста па [[Бухгалтарскі ўлік|бухгалтарскім уліку]] і аналізе гаспадарчай дзейнасці. Па накіраванні прыехаў у [[Мёрскі раён]], дзе адразу ж быў прызначаны намеснікам старшыні праўлення Райспажыўсаюза па гандлі, у 1988—1997 гадах узначальваў арганізацыю. На працягу пяці гадоў працаваў дырэктарам Райпаліўзбыту, двух гадоў — хлебазавода. Да гэтага часу скончыў [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]. У 2008 годзе быў прызначаны на пасаду [[старшыня Расонскага раённага выканаўчага камітэта|старшыні Расонскага раённага выканаўчага камітэта]]<ref name="westki"/>. З 15 чэрвеня 2017 года працаваў начальнікам фінансавага аддзела Мёрскага райвыканкама<ref name="westki">[https://westki.info/blogs/22309/alyaksandr-shubski-pryznachany-nachalnikam-finaddzela Аляксандр Шубскі прызначаны начальнікам фінаддзела] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190729180501/https://westki.info/blogs/22309/alyaksandr-shubski-pryznachany-nachalnikam-finaddzela |date=29 ліпеня 2019 }}</ref>. 29 ліпеня 2019 года прызначаны на пасаду [[Старшыня Глыбоцкага раённага выканаўчага камітэта|старшыні Глыбоцкага раённага выканаўчага камітэта]]<ref name="belta">[https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-razgledzeu-kadravyja-pytanni-80077-2019/ Лукашэнка разгледзеў кадравыя пытанні Прэзідэнт 29.07.2019] // [[БелТА]]</ref>. Жанаты, мае дачку. == Узнагароды == Адзначаны Ганаровай граматай аблвыканкама. {{зноскі}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Шубскі Аляксандр Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Старшыні Расонскага раённага выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Старшыні Глыбоцкага раённага выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Жабінкаўскім раёне]] fk9enmqlbwa0f89nzikfs8sy5eku8tl 0 609323 5146672 4955832 2026-05-25T20:44:56Z Spokiyny 153126 /* */ 5146672 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна |статус = Пасёлак гарадскога тыпу |беларуская назва = Мэліяратыўнэ |арыгінальная назва = Меліоративне |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 36|lat_sec = 59 |lon_dir = E|lon_deg = 35|lon_min = 23|lon_sec = 50 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Днепрапятроўская вобласць |від раёна = |раён = Новамаскоўскі раён |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1969 |ранейшыя імёны = |статус з = 1975 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 3963 |год перапісу = 2022 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +380-5693 |паштовы індэкс = 51217 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Мэліяратыўнэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Меліоративне}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Новамаскоўскі раён|Новамаскоўскім раёне]] [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Паселішча ўзнікла ў канцы 1960-х гадоў у сувязі з будаўніцтвам канала [[Дняпро]] — [[Данбас]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Новамаскоўскі раён}} {{Днепрапятроўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Днепрапятроўскай вобласці]] opjl1cxouyyixpu2r2wm1ek7cbx4mgj 0 610971 5146738 4915129 2026-05-25T23:46:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146738 wikitext text/x-wiki {{футбаліст | імя = Аляксандр Зубкоўскі | поўнае імя = Аляксандр Эдуардавіч Зубкоўскі | выява = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = | нумар = | пазіцыя = [[нападнік (футбол)|нападнік]] | клубы = {{футбольная кар’ера |1984—1991| {{Сцяг|СССР||20px}} [[ФК Прамень Мінск (1987)|Прамень (Мінск)]]| |1992| {{Сцяг|Беларусь|1991|20px}} [[ФК Прамень Мінск (1987)|Прамень (Мінск)]]|14 (3) |1992| {{Сцяг|Беларусь|1991|20px}} [[ФК Беларусь Мар’іна Горка|Беларусь (Мар’іна Горка)]]|11 (1) |1993| {{Сцяг|Беларусь|1991|20px}} [[ФК Смаргонь|Станкабудаўнік (Смаргонь)]]|7 (1) |1993—1995| {{Сцяг|Беларусь|1991|20px}} [[ФК Сантанас Самахвалавічы|Сантанас (Самахвалавічы)]]|34 (10) |1995| {{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Рыбак Старадубскае|Рыбак (Старадубскае)]]|5 (4) |1996| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]|23 (7) |1997| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Змена-БАТЭ|Змена-БАТЭ (Мінск)]]|5 (1) }} }} {{Цёзкі2|Зубкоўскі}} '''Аляксандр Зубкоўскі''' (нар. {{ДН|3|6|1962}}, [[Мінск]]) — беларускі [[футбол|футбаліст]], [[нападнік (футбол)|нападнік]]. Пасля завяршэння кар’еры працаваў некаторы час спартыўным дырэктарам [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]. == Клубная кар’ера == Выхаванец сталічнай футбольнай школы моладзі (ФШМ). Пасля яе завяршэння ўваходзіў у склад зборнай БССР — «Працоўныя рэзервы». Вялікую частку сваёй кар’еры правёў у сталічным [[ФК Прамень Мінск (1987)|«Промні»]], які выступаў у чэмпіянаце БССР сярод працоўных калектываў. Пасля здабыцця краіны суверэнітэту гуляў у мар’інагорскай [[ФК Вікторыя Мар’іна Горка|«Беларусі»]], смаргонскім [[ФК Смаргонь|«Станкабудаўніку»]], самахвалавіцкім [[ФК Сантанас Самахвалавічы|«Сантанасе»]]. У сярэдзіне 1990-х гадоў адправіўся на [[Сахалін]]. Пасля вяртання з далёкаўсходняга турнэ атрымаў прапанову пра пераход у новаствораны барысаўскі [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]. 28 красавіка 1996 года ў [[Ваўкавыск]]у падчас дэбютнага матча БАТЭ ў чэмпіянаце краіны супраць мясцовай «Змены-01» Зубкоўскі ўвайшоў у гісторыю, як аўтар першага афіцыйнага гола. Завяршыў кар’еру ў 1997 годзе ў складзе [[ФК Змена-БАТЭ|«Змены-БАТЭ»]]. == Пасля завяршэння кар’еры == З 1998 па 2004 года працаваў у БАТЭ адміністратарам, пазней начальнікам каманды. У 2005 годзе перайшоў на працу ў [[ФК МТЗ-РІПА|МТЗ-РІПА]], дзе сумяшчаў пасады намесніка дырэктара клуба і начальніка каманды. У студзені 2009 года стаў спартыўным дырэктарам БАТЭ<ref>{{Cite web |url=https://telegraf.by/sport-news/16700/ |title=Зубковский стал спортивно-техническим директором БАТЭ |access-date=3 чэрвеня 2020 |archive-date=3 чэрвеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603232954/https://telegraf.by/sport-news/16700/ |url-status=dead }}</ref>, працаваў на гэтай пасадзе да сакавіка 2012 года<ref>[https://by.tribuna.com/football/156371323.html Александр Зубковский уволен с поста спортивного директора БАТЭ]</ref>. Пазней быў спартыўным дырэктарам у мінскім [[ФК Тарпеда Мінск|«Тарпеда»]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{fcbate.by|1320|архіў}} * {{спасылкі-футбаліст}} {{DEFAULTSORT:Зубкоўскі Аляксандр Эдуардавіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Футбольныя функцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК БАТЭ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рыбак Старадубскае]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК БДАТУ-Ніва]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Смаргонь]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Вікторыя Мар’іна Горка]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Прамень Мінск (1987)]] adyv4fvb1rsubq6jjeld8unhaaszukb 100 611366 5146855 5144496 2026-05-26T10:01:34Z JerzyKundrat 174 /* 2026 */ 5146855 wikitext text/x-wiki {{таксама}} [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў]] == 2026 == * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[6 мая]]: Памёр [[Тэд Цёрнер]], амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[18 красавіка]]: У Кіеве адбылася [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|стральба з захопам закладнікаў]], ёсць ахвяры. * [[12 красавіка]]: Прайшлі парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[11 красавіка]]: Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). * [[7 красавіка]]: Двухтыднёвае «перамір’е» ў [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|вайне]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Ізраіль|Ізраіля]] з [[Іран]]ам уступіла ў сілу. * [[19 сакавіка]]: Памёр [[Чак Норыс]], амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[17 сакавіка]]: Загінуў [[Алі Ларыджані]], сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * [[16 сакавіка]]: На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[1 сакавіка]]: Аятала [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часова выконваючым абавязкі Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[28 лютага]]: Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е, загінулі каля 180 чалавек. * [[19 лютага]]: Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[6 лютага]]: Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}»'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[18 студзеня]]: У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2025)|сутыкнуліся два цягнікі]]. == 2025 == * [[28 снежня]]: ** Памерла [[Брыжыт Бардо]], французская актрыса, спявачка, фотамадэль, абаронца жывёл. ** Пачаліся масавыя пратэсты ў [[Іран]]е. * [[21 снежня]]: Памёр [[Мікіта Мелказёраў]], беларускі блогер і журналіст. * [[14 снежня]]: У час святкавання [[Ханука|Ханукі]] на пляжы ў [[Сідней|Сіднеі]] здзейснены тэрарыстычны акт. * [[10 снежня]]: Амерыканскія вайскоўцы [[Захоп танкера Skipper|захапілі венесуэльскі танкер]] у [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]]. * [[9 снежня]]: ** Былы лідар суданскага апалчэння «[[Джанджавід]]» [[Алі Кушайб]] прысуджаны [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнародным крымінальным судом]] да 20 гадоў пазбаўлення волі за [[Ваеннае злачынства|ваенныя злачынства]] і [[Злачынствы супраць чалавечнасці|злачынствы супраць чалавечнасці]]. ** [[Неглюбская народная тэкстыльная традыцыя]] ўключана ў Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны [[ЮНЕСКА]]. * [[29 лістапада]]: Памёр [[Том Стопард]], брытанскі драматург. * [[21 лістапада]]: Здзейснена [[Выкраданне школьнікаў у штаце Нігер (2025)|выкраданне школьнікаў]] у штаце Нігер у [[Нігерыя|Нігерыі]]. * [[11 лістапада]]: Пад [[Руставі]] ([[Грузія]]) [[Катастрофа Lockheed C-130 пад Руставі (2025)|разбіўся турэцкі ваенна-транспартны самалёт]]. * [[7 лістапада]]: Памёр [[Вячаслаў Рагойша]], беларускі філолаг, літаратуразнаўца. * [[24 кастрычніка]]: ** [[Прэзідэнт Ірландыі|Прэзідэнтам Ірландыі]] абарана [[Кэтрын Коналі]]. ** На [[Беларускія могілкі (Іст-Брансуік)|беларускіх могілках]] у [[Іст-Брансвік (Нью-Джэрсі)|Іст-Брансвіку]] ([[Нью-Джэрсі]]) пахаваны пісьменнік [[Мікола Цэлеш]], які згінуў у 1976 годзе, расследаванне абставін яго смерці працягваецца. * [[22 кастрычніка]]: [[Прэмія імя Сахарава|Прэміяй імя Сахарава]] ўганараваны журналісты [[Анджэй Пачобут]] і {{нп3|Мзія Амаглабелі|Мзіяй Амаглабелі|ka|მზია ამაღლობელი}}. * [[21 кастрычніка]]: Былы [[прэзідэнт Францыі]] [[Нікаля Сарказі]] прыбыў у турму для адбывання зняволення. * [[13 кастрычніка]]: Пасля пратэстаў на [[Мадагаскар]]ы збег з краіны прэзідэнт [[Андры Радзуэліна]], уладу захапілі ваенныя. * [[11 кастрычніка]]: Памерла амерыканская актрыса [[Даян Кітан]]. * [[10 кастрычніка]]: Буйное [[Дарожна-транспартнае здарэнне ў Светлагорскім раёне (2025)|дарожна-транспартнае здарэнне]] адбылося ў [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]]. * [[3 кастрычніка]]: ** [[Сара Малалі]] стала першай у гісторыі жанчынай, зацверджанай на пасадзе [[Архібіскуп Кентэрберыйскі|Архібіскупа Кентэрберыйскага]]. ** Спынена выданне газеты «[[Вечерний Могилёв]]». * [[21 верасня]]: Лёгкаатлетка [[Марыя Жодзік]] заваявала срэбра ў [[Скачок у вышыню|скачках у вышыню]], адзіны медаль на чэмпіянаце свету для каманды [[Польшча|Польшчы]]. * [[15 верасня]]: [[Арман Дзюпланціс]] усталяваў новы сусветны рэкорд у скачках з шастом, узяўшы вышыню 6&nbsp;м 30&nbsp;см. * [[28 жніўня]]: {{нп5|Пратэсты ў Інданезіі (2025)|Пратэсты|en|August 2025 Indonesian protests}} ў [[Інданезія|Інданезіі]] ўзмацніліся пасля забойства паліцыяй аднаго з дэманстрантаў. * [[22 чэрвеня]]: [[ЗША]] нанеслі ўдары па ядзерных аб’ектах [[Іран]]а. * [[21 чэрвеня]]: Вызвалены [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]] і яшчэ шэраг асуджаных у Беларусі асоб. * [[13 чэрвеня]]: [[Ізраіль]] нанёс удар па аб’ектах ядзернай і ракетнай інфраструктуры [[Іран]]а. * [[12 чэрвеня]]: Пад [[Ахмадабад]]ам пацярпеў крушэнне пасажырскі самалёт [[Boeing 787]], загінулі 270 чалавек. * [[22 мая]]: [[Наталля Пяткевіч]] прызначана віцэ-прэм'ерам Беларусі, [[Уладзімір Сцяпанавіч Каранік|Уладзімір Каранік]] узначаліў [[НАН Беларусі|Нацыянальную Акадэмію навук]]. * [[17 мая]]: Фінал конкурсу песні «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2025|Еўрабачанне]]» адбыўся ў [[Базель|Базелі]]. * [[10 мая]]: [[Індыя]] і [[Пакістан]] дамовіліся аб спыненні агню. * [[5 мая]]: Платформа [[Skype]] спыняе сваю працу. * [[1 мая]]: [[Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Таджыкістане|Беларусы — удзельнікі грамадзянскай вайны ў Таджыкістане]] атрымалі статус ветэранаў баявых дзеянняў за мяжой. * [[30 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Украіна]] падпісалі пагадненне па карысных выкапнях. * [[16 красавіка]]: Кітаянка [[Цзюй Вэньцзюнь]] абараніла тытул чэмпіёнкі свету па [[шахматы|шахматах]]. * [[13 красавіка]]: ** Адкрываецца [[Сусветная выстаўка (2025)|Сусветная выстаўка 2025 года]] ў [[Осака|Осацы]]. ** [[Узброеныя сілы Расіі]] нанеслі ракетны ўдар па [[Сумы|Сумах]]. * [[5 красавіка]]: [[ЗША]] ахапілі [[Пратэсты ў ЗША (2025)|масавыя пратэсты]] супраць палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. * [[4 красавіка]]: ** Прэзідэнт [[Арменія|Арменіі]] [[Ваагн Хачатуран]] падпісаў закон аб пачатку працэсу ўступлення краіны ў [[Еўрапейскі Саюз]]. ** Капітан «[[Вашынгтон Кэпіталз]]» [[Аляксандр Міхайлавіч Авечкін|Аляксандр Авечкін]] зраўняўся з рэкордам [[Уэйн Грэцкі|Уэйна Грэцкі]] па колькасці закінутых шайб у рэгуляным сезоне [[НХЛ]]. * [[21 сакавіка]]: Здзейснены [[Напад на мячэць Фамбіты|напад на мячэць Фамбіты]] ([[Нігер]]). * [[20 сакавіка]]: [[Крысці Ковентры]] абрана прэзідэнтам [[Міжнародны алімпійскі камітэт|Міжнароднага алімпійскага камітэта]], стаўшы першай жанчынай на гэтай пасадзе. * [[18 сакавіка]]: ** [[Ізраіль]] аднавіў удары па [[Сектар Газа|Газе]]. ** Здзейснена [[Замах на Хасана Шэйха Махмуда|спроба замаху]] на прэзідэнта [[Самалі]] [[Хасан Шэйх Махмуд|Хасана Шэйха Махмуда]]. * [[13 сакавіка]]: [[Міністэрства абароны Расіі]] заявіла аб вызваленні [[Суджа|Суджы]]. * [[28 лютага]]: [[Сустрэча Уладзіміра Зяленскага і Дональда Трампа ў Белым доме (2025)|Сустрэча]] [[Уладзімір Зяленскі|Уладзіміра Зяленскага]] і [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] ў [[Белы дом|Белым доме]] скончылася безвынікова. * [[25 лютага]]: У [[Амдурман]]е здарылася [[Катастрофа Ан-26 у Амдурмане|авіяцыйная катастрофа]] з самалётам [[Ан-26]] [[Ваенна-паветраныя сілы Судана|ВПС Судана]]. * [[23 лютага]]: [[Парламенцкія выбары ў Германіі (2025)|Парламенцкія выбары]] адбыліся ў [[Германія|Германіі]], перамог блок [[ХДС/ХСС]] на чале з [[Фрыдрых Мерц|Фрыдрыхам Мерцам]]. * [[14 лютага]]: Лаўрэатам [[Прэмія імя Міхася Стральцова|Літаратурнай прэміі імя Міхася Стральцова]] стаў паэт і перакладчык [[Кастусь Цвірка]]. * [[4 лютага]]: Учынены [[Стральба ў школе «Campus Risbergska»|напад на школу]] ў горадзе [[Эрэбру]] ([[Швецыя]]). * [[23 студзеня]]: Памёр [[Віктар Канстанцінавіч Гардзей|Віктар Гардзей]], беларускі пісьменнік. * [[22 студзеня]]: У гатэлі на гарналыжным курорце Картаклая ([[Турцыя]]) адбыўся [[Пажар на курорце Карталкая (2025)|пажар]]. * [[16 студзеня]]: Памёр [[Дэвід Лінч]], амерыканскі кінарэжысёр і сцэнарыст. * [[2 студзеня]]: Памерла [[Агнеш Келеці]], венгерская [[Гімнастыка|гімнастка]], пяціразовая алімпійская чэмпіёнка. * [[1 студзеня]]: ** [[Балгарыя]] і [[Румынія]] канчаткова далучыліся да [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны]]. ** У [[Новы Арлеан|Новым Арлеане]] падчас святкавання [[Новы год|Новага года]] здзейснены [[Тэракт у Новым Арлеане (2025)|тэрарыстычны акт]]. ** У чарнагорскім [[Цэтынэ]] ўчынена [[Масавае забойства ў Цэтынэ (2025)|масавае забойства]]. == 2024 == * [[29 снежня]]: Пры [[Аварыя грузавіка на мосце Гелана|аварыі на мосце Гелана]] ў [[Эфіопія|Эфіопіі]] 71 чалавек загінуў. * [[26 снежня]]: Памёр [[Манмахан Сінгх]], дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэм’ер-міністр [[Індыя|Індыі]] (2004—2014). * [[23 снежня]]: Сухагруз «[[Ursa Major]]» затануў у [[Міжземнае мора|Міжземным моры]] на поўдзень ад [[Картахена (Іспанія)|Картахены]]. * [[20 снежня]]: ** У [[Магдэбург]]у здзейснены [[Наезд на натоўп у Магдэбургу (2024)|наезд на натоўп]] на калядным кірмашы. ** Вынесены прысуд па [[справа Дамініка Пеліко|справе Дамініка Пеліко]], які абвінавачаны ў згвалаваннях з прымяненнем наркотыкаў. * [[17 снежня]]: Памёр [[Мікалай Кірылавіч Крыжаноўскі|Мікалай Крыжаноўскі]], палітык, член [[Апазіцыя БНФ «Адраджэнне»|Апазіцыі БНФ]] у [[Спіс дэпутатаў ВС БССР 12-га склікання|Вярхоўным Савеце Беларусі]] (1990—1995). * [[15 снежня]]: У выніку крушэння двух танкераў у [[Керчанскі праліў|Керчанскім праліве]] адбыўся [[Разліў нафты ў Керчанскім праліве (2024)|разліў нафты]]. * [[13 снежня]]: Месэнджар [[Viber]] заблакаваны [[Раскамнагляд]]ам на тэрыторыі [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]. * [[11 снежня]]: Указам [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзіміру Карызне]] прысвоена ганаровае званне [[Народны паэт Беларусі]]. * [[8 снежня]]: Ізраільская армія [[Уварванне Ізраіля ў Сірыю (2024)|ўварвалася ў Сірыю]]. * [[5 снежня]]: Курс [[Bitcoin]] падняўся вышэй за $&nbsp;100&nbsp;000. * [[4 снежня]]: [[ЮНЕСКА]] паведаміла аб уключэнні ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны [[выцінанка|выцінанкі]] — традыцыйнага мастацтва выразання з паперы ў [[Беларусь|Беларусі]]. * [[30 лістапада]]: У [[Сірыя|Сірыі]] антыўрадавыя сілы ў ходзе [[Наступленне на паўночным захадзе Сірыі (2024)|наступлення]] [[Баі за Алепа (2024)|ўзялі]] горад [[Алепа]]. * [[27 лістапада]]: ** Паміж [[Ізраіль|Ізраілем]] і [[Ліван]]ам уступіла ў сілу 60-дзённае перамір’е. ** [[Сірыйская апазіцыя]] пачала [[Аперацыя «Стрымліванне агрэсіі»|аперацыю «Стрымліванне агрэсіі»]], найбуйнейшае наступленне з 2020 года. * [[11 лістапада]]: Здзейснены [[Наезд на натоўп у Чжухаі (2024)|наезд на натоўп]] у кітайскім Чжунхаі. * [[28 кастрычніка]]: [[Археалогія|Археолагі]] абвясцілі аб знаходжанні ў мексіканскім штаце [[Кампечэ]] руін другога па велічыні на паўвостраве [[Юкатан]] старажытнага горада [[Цывілізацыя мая|майя]] — [[Валерыяна]]. * [[26 кастрычніка]]: ** Ізраільская армія [[Аперацыя «Дні пакаяння»|нанесла ўдары]] па тэрыторыі [[Іран]]а. ** Прайшлі [[Парламенцкія выбары ў Грузіі (2024)|парламенцкія выбары]] ў [[Грузія|Грузіі]]. * [[24 кастрычніка]]: [[Прэмія імя Сахарава]] «За свабоду думкі» прысуджана венесуэльскім палітыкам [[Марыя Карына Мачада|Марыі Карыне Мачада]] і [[Эдмунда Гансалес]]у. * [[23 кастрычніка]]: Здзейснены [[Тэракт у штаб-кватэры Türk Havacılık ve Uzay Sanayii|тэракт]] у штаб-кваэры турэцкай кампаніі Türk Havacılık ve Uzay Sanayii. * [[18 кастрычніка]]: Памёр [[Генадзь Апанасавіч Цыхун]], беларускі мовазнавец. * [[16 кастрычніка]]: [[Ізраіль]]скай арміяй забіты [[Ях’я Сінвар]], лідар палесцінскага руху [[ХАМАС]] у [[сектар Газа|сектары Газа]]. * [[15 кастрычніка]]: [[Выбух бензавоза ў Маджаі]] ў [[Нігерыя|Нігерыі]] прывёў да шматлікіх ахвяр. * [[14 кастрычніка]]: ** Памёр [[Філіп Зімбарда]], амерыканскі псіхолаг. ** Лаўрэатамі [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] сталі [[Даран Аджэмаглу]], [[Сайман Джонсан]] і [[Джэймс Робінсан (эканаміст)|Джэймс Робінсан]]. * [[3 кастрычніка]]: На поўдзень [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]] абрынуліся [[Паводкі ў Босніі і Герцагавіне (2024)|паводкі]]. * [[2 кастрычніка]]: Назіралася кольцападобнае [[Сонечнае зацьменне 2 кастрычніка 2024 года|сонечнае зацьменне]]. * [[1 кастрычніка]]: ** Прэм’ер-міністрам [[Японія|Японіі]] стаў [[Сігэру Ісіба]]. ** [[Ізраіль]]ская армія [[Уварванне Ізраіля ў Ліван (2024)|ўварвалася]] ў [[Ліван]] для барацьбы з групоўкай «[[Хезбала]]». ** [[Іран]] нанёс [[Ракетны ўдар Ірана па Ізраілі (кастрычнік 2024)|ракетны ўдар]] па Ізраілі. * [[27 верасня]]: ** Памерла [[Мэгі Сміт]], брытанская актрыса. ** З-за праліўных дажджоў [[Непал]] ахапілі [[Паводкі ў Непале (2024)|паводкі]]. * [[25 верасня]]: Памёр [[Ісмаіл Мустафавіч Александровіч|Ісмаіл Александровіч]], беларускі інжынер-будаўнік і мусульманскі дзеяч. * [[23 верасня]]: [[Ізраіль]] пачаў [[Бамбардзіроўкі Лівана Ізраілем (2024)|масавыя бамбардзіроўкі]] [[Ліван]]а. * [[20 верасня]]: Упершыню [[Суперкубак Беларусі па валейболе]] выйграла [[гомель]]ская «[[Энергія Гомель|Энергія]]». * [[17 верасня]]: Атрады ісламістаў [[Напад на Бамако (2024)|напалі]] на [[Бамако]], сталіцу [[Малі]]. * [[11 верасня]]: Памёр [[Альберта Фухіморы]], палітык, Прэзідэнт [[Перу]] з 1990 да 2000 года. * [[7 верасня]]: У [[Францыя|Францыі]] пачаліся [[Пратэсты ў Францыі (2024)|пратэсты]] супраць прызначэння [[Мішэль Барнье|Мішэля Барнье]] [[Прэм’ер-міністр Францыі|прэм’ер-міністрам]]. * [[3 верасня]]: ** У выніку расійскага ракетнага ўдару па [[Ваенны інстытут тэлекамунікацый і інфарматызацыі імя Герояў Крут|Ваенным інстытуце]] ў [[Палтава|Палтаве]] загінула звыш пяцідзесяці асоб. ** Плывец [[Ігар Бокі]] выйграў дваццаць першы залаты медаль на [[Паралімпійскія гульні|Паралімпійскіх гульнях]]. * [[1 верасня]]: Упершыню з пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў [[Еўропа|Еўропе]], крайне правая палітычная партыя «[[Альтэрнатыва для Германіі]]» перамагла на [[Зямельныя выбары ў Цюрынгіі (2024)|выбарах]]. * [[24 жніўня]]: Ля [[Порт-Судан]]а [[Абваленне плаціны Арбаат|абрынулася плаціна Арбаат]]. * [[18 жніўня]]: Памёр [[Ален Дэлон]], французскі кінаакцёр, акцёр тэатра, рэжысёр, прадзюсар, сцэнарыст. * [[9 жніўня]]: Пад [[Сан-Паўлу]] ([[Бразілія]]) [[Катастрофа ATR 72 пад Сан-Паўлу|пацярпеў крушэнне]] самалёт ATR 72. * [[3 жніўня]]: ** Першыя ў гісторыі залатыя алімпійскія медалі для [[Сент-Люсія|Сент-Люсіі]] выйграла [[Жульен Альфрэд]], а для [[Дамініка|Дамінікі]] — [[Тэа Лафон]]. ** Амерыканская плыўчыха [[Кэці Ледэкі]] стала дзевяціразовай алімпійскай чэмпіёнкай, зраўняўшыся па колькасці тытулаў з [[Ларыса Латыніна|Ларысай Латынінай]]. ** Нямецкая конніца [[Ізабель Верт]] стала першай спартсменкай, якая выйграла залатыя медалі на сямі [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]]. * [[2 жніўня]]: [[Іван Уладзіміравіч Літвіновіч|Іван Літвіновіч]] стаў першым у гісторыі [[скачкі на батуце|скачкоў на батуце]] двукразовым алімпійскім чэмпіёнам. * [[31 ліпеня]]: Загінуў [[Ісмаіл Ханія]], палесцінскі палітык, кіраўнік палітбюро [[ХАМАС]]. * [[17 ліпеня]]: Памёр [[Мікалай Фёдаравіч Дамашкевіч]], дзяржаўны дзеяч Беларусі. * [[16 ліпеня]]: ** Памёр [[Міхаіл Нікіфаравіч Вяргеенка]], беларускі футбаліст і трэнер. ** У [[Бангладэш]] у ходзе [[пратэсты ў Бангладэш (2024)|студэнцкіх пратэстаў]] за адмену {{нп5|сістэма квот на дзяржаўныя пасады ў Бангладэш|сістэмы квот||Quota system of Bangladesh Civil Service}} загінулі больш за сто чалавек, у краіне ўведзена каменданцкая гадзіна і [[Цэнзура|абмежаваны інтэрнэт]]. * [[15 ліпеня]]: Памёр [[Валерый Паўлавіч Чайка]], беларускі мастак дэкаратыўна-прыкладнога і афармленчага мастацтва. * [[14 ліпеня]]: ** На тэрыторыю [[Беларусь|Беларусі]] абрынуўся [[Ураган у Беларусі (13—14 ліпеня 2024)|ўраган]], найбольш пацярпела [[Гомельская вобласць]]. ** [[Футбол]]ьная зборная [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціны]] ў шаснаццаты раз выйграла [[Кубак Амерыкі па футболе|Кубак Амерыкі]]. * [[8 ліпеня]]: [[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі]] здзейснілі [[Ракетны абстрэл Украіны 8 ліпеня 2024 года|ракетны абстрэл]] [[Украіна|Украіны]], атакаваны [[Кіеў]] і іншыя гарады. * [[7 ліпеня]]: Украінская лёгкаатлетка [[Яраслава Магучых]] усталявала сусветны рэкорд у скачках у вышыню сярод жанчын. * [[1 ліпеня]]: Памёр [[Васіль Апанасавіч Равяка|Васіль Равяка]], [[Герой Беларусі]], работнік сельскай гаспадаркі. * [[27 чэрвеня]]: Міністрам замежных спраў [[Беларусь|Беларусі]] прызначаны [[Максім Уладзіміравіч Рыжанкоў|Максім Рыжанкоў]]. * [[26 чэрвеня]]: ** Закрыўся [[інтэрнэт]]-сэрвіс [[ICQ]]. ** У [[Балівія|Балівіі]] адбылася [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Балівіі (2024)|спроба дзяржаўнага перавароту]]. * [[24 чэрвеня]]: ** Каманда «[[Фларыда Пантэрз]]» упершыню выйграла {{нп5|Кубак Стэнлі|Кубак Стэнлі|en|Stanley Cup}}. ** Загінуў [[Дзяніс Уладзіміравіч Сідарэнка]], беларускі дыпламат. * [[22 чэрвеня]]: Памерла [[Лідзія Сымонаўна Савік]], беларуская літаратуразнаўца. * [[17 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Бостан Селтыкс]]» сталі чемпіёнамі [[НБА]] ў рэкордны васямнаццаты раз. * [[16 чэрвеня]]: ** [[Мірная канферэнцыя па Украіне (чэрвень 2024)|Мірная канферэнцыя па Украіне]] завяршылася ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. ** Спецназам ліквідаваны тэрарысты, якія [[Захоп закладнікаў у СІЗА Растова-на-Доне|захапілі двух закладнікаў]] у следычым ізалятары [[Растоў-на-Доне|Растова-на-Доне]] (Расія). * [[14 чэрвеня]]: [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2024|Чэмпіянат Еўропы]] па [[футбол]]е стартаваў у [[Германія|Германіі]]. * [[10 чэрвеня]]: ** У выніку [[Катастрофа Dornier 228 у Чыкангава (2024)|крушэння ваеннага транспартніка]] ў [[Малаві]] загінулі дзевяць чалавек, у тым ліку віцэ-прэзідэнт [[Саўлас Чыліма]]. ** У Кітаі адзначылі [[Свята драконавых лодак]]. * [[7 чэрвеня]]: У авіякатастрофе загінуў амерыканскі астранаўт [[Уільям Элісан Андэрс]]. * [[27 мая]]: Прайшлі [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|выбары ў Каардынацыйную раду]], арганізаваныя [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|беларускай апазіцыяй]]. * [[25 мая]]: ** Закрыўся [[Канскі кінафестываль 2024|77-ы Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Анора]]» рэжысёра [[Шон Бэйкер|Шона Бэйкера]]. ** Завяршыла сезон польская [[футбол]]ьная [[Экстракляса 2023/2024|Экстракляса]], чэмпіёнам упершыню стала «[[ФК Ягелонія Беласток|Ягелонія]]» з [[Беласток]]а. ** [[Гродна|Гродзенскі]] «[[ФК Нёман Гродна|Нёман]]» выйграў матч за [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Кубак Беларусі]] па футболе. ** Расійская армія нанесла шэраг авіяракетных удараў па [[Харкаў|Харкаву]]. * [[24 мая]]: [[Баскетбол]]ьны клуб «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]» у шаснаццаты раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі. * [[19 мая]]: ** «[[Манчэстэр Сіці]]» ў чацвёрты раз запар першынстваваў у [[футбол]]ьнай [[Англійская Прэм’ер-ліга|англійскай Прэм’ер-лізе]]. ** У [[ДРК|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] адбылася [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга (2024)|спроба дзяржаўнага перавароту]]. * [[8 красавіка]]: Памёр [[Пітэр Хігс]], брытанскі фізік-тэарэтык. * сакавік—красавік: [[Паводка ў Казахстане (2024)|Паводка]] ў [[Казахстан]]е называецца самым вялікім стыхійным бедствам у краіне за апошнія 80 гадоў. * [[29 лютага]]: Памёр [[Браян Малруні]], канадскі палітык і адвакат, 18-ы прэм’ер-міністр Канады (1984—1993). * [[29 лютага]]: [[Пажар у ГЦ «Green Cozy Cottage»]] ([[Дака]], [[Бангладэш]]) прывёў да гібелі людзей. * [[27 лютага]]: Памёр [[Мікалай Іванавіч Рыжкоў|Мікалай Рыжкоў]], савецкі і расійскі дзяржаўны і партыйны дзеяч, старшыня СМ СССР (1985—1991). * [[11 лютага]]: Загіуў [[Келвін Кіптум]], кенійскі лёгкаатлет, сусветны рэкардсмен у марафонскім бегу. * [[7 лютага]]: За дзень да ўсеагульный выбараў у [[Пакістан]]е адбыўся [[Двайны тэракт у Белуджыстане (2024)|двайны тэракт]]. * [[6 лютага]]: Былы прэзідэнт [[Чылі]] [[Себасцьян Піньера]] загінуў пры падзенні верталёта. * [[15 студзеня]]: [[Іран]] нанёс [[Ракетны абстрэл Эрбіля (2024)|ракетны ўдар]] па горадзе [[Эрбіль]] ([[Ірак]]). * [[7 студзеня]]: Памёр [[Франц Бекенбаўэр]], нямецкі футбаліст, чэмпіён свету, як ігрок і трэнер, двухразовы ўладальнік тытула футбаліста года ў Еўропе. * [[5 студзеня]]: Памёр [[Марыу Загалу]], бразільскі футбаліст, чатырохразовы чэмпіён свету па футболе, як ігрок і трэнер. * [[2 студзеня]]: Здзейснены [[Замах на Лі Чжэ Мёна|замах]] на лідара Дэмакратычнай партыі Карэі Лі Чжэ Мёна. * [[2 студзеня]]: У аэрапорце [[Токіа]] здарылася [[Сутыкненне ў аэрапорце Ханэда|сутыкненне двух самалётаў]]. * [[1 студзеня]]: Членамі групы [[БРІКС]] сталі [[Егіпет]], [[Эфіопія]], [[Іран]], [[Саудаўская Аравія]] і [[ААЭ]]. * [[1 студзеня]]: Спыніла існаванне самаабвешчаная [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка]]. == 2023 == * [[31 снежня]]: Здзейснена хакерская атака на сайт [[БелТА]], дзяржаўнага інфармацыйнага агенцтва Рэспублікі Беларусь. * [[26 снежня]]: Узброеныя сілы Украіны нанеслі ракетны ўдар па [[Феадосія|Феадосіі]], атакаваны расійскі вялікі дэсантны карабель [[Новачаркаск (карабель)|«Новачаркаск»]]. * [[22 снежня]]: [[Францыя]] завяршыла [[Крызіс у Нігеры|вывад войск]] з [[Нігер]]а. * [[21 снежня]]: У выніку [[Стральба на філасофскім факультэце Карлавага ўніверсітэта|стральбы]] на філасофскім факультэце [[Карлаў універсітэт|Карлавага ўніверсітэта]] ў [[Прага|Празе]] загінулі 15 чалавек. * [[15 снежня]]: На тле частых атак еменскіх [[Хусіты|хусітаў]] на {{нп3|Кантэйнеравоз|кантэйнеравозы|ru|Контейнеровоз}} ў [[Баб-эль-Мандэбскі праліў|Баб-эль-Мандэбскім праліве]] лідар кантэйнерных перавозак {{нп3|Maersk||uk|Maersk}} заявіў аб прыпыненні праходу сваіх суднаў праз [[Чырвонае мора]]. * [[29 лістапада]]: Памёр [[Генры Кісінджэр]], [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дыпламат і эксперт у галіне міжнародных адносін. * [[8 лістапада]]: Здзейснена [[разня ў Ардамата]] на паўднёвым захадзе [[Судан]]а, большасць ахвяр яе былі этнічнымі масалітамі. * [[28 кастрычніка]]: Памёр [[Аляксей Міхайлавіч Ненадавец|Аляксей Ненадавец]], беларускі літаратуразнаўца. * [[28 кастрычніка]]: [[Пажар на шахце імя Кастэнкі|Пажар на шахце]] ў [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а прывёў да гібелі людзей. * [[25 кастрычніка]]: [[Стральба ў Льюістане]] (штат [[Мэн (штат)|Мэн]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]), здзейснена масавае забойства. * [[21 кастрычніка]]: Памёр [[Бобі Чарльтан]], англійскі футбаліст, [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|чэмпіён свету]]. * [[16 кастрычніка]]: Памёр [[Марці Ахцісаары]], Прэзідэнт Фінляндыі (1994—2000), лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру. * [[13 кастрычніка]]: Памерла [[Луіза Глюк]], [[ЗША|амерыканская]] [[паэт]]эса, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]]. * [[13 верасня]]: Памёр [[Мірча Снегур]], першы [[Прэзідэнт Малдовы]] (1991—1996). * [[22 жніўня]]: Памёр [[Тота Кутуньё]], італьянскі спявак, аўтар песень. * [[16 жніўня]]: Памёр [[Віктар Філімонавіч Карамазаў|Віктар Карамазаў]], беларускі пісьменнік. * [[11 ліпеня]]: Памёр [[Мілан Кундзера]], чэшскі і французскі пісьменнік. * [[11 ліпеня]]: Памёр [[Алесь Пушкін]], беларускі мастак, палітвязень. * [[12 чэрвеня]]: Памёр [[Сільвіа Берлусконі]], італьянскі прадпрымальнік, дзяржаўны і палітычны дзеяч. * [[24 мая]]: Памерла [[Ціна Цёрнер]], амерыканская спявачка, аўтар песень, актрыса і танцоўшчыца. * [[22 красавіка]]: Памёр [[Арцемій (Кішчанка)]], беларускі праваслаўны царкоўны дзеяч. * [[27 лютага]]: Памёр [[Аляксей Дудараў]], беларускі драматург. * [[17 лютага]]: У [[Карачы]] ([[Пакістан]]) баевікі [[Напад на паліцэйскае ўпраўленне Карачы (2023)|атакавалі]] паліцэйскае ўпраўленне. * [[5 лютага]]: Памёр [[Первез Мушараф]], ваенны і палітычны дзеяч, былы Прэзідэнт Пакістана. * [[29 студзеня]]: Памёр [[Дзмітрый Паўлычка]], украінскі паэт, грамадска-палітычны дзеяч. * [[28 студзеня]]: [[Арына Сабаленка]] выйграла жаночы [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе]], упершыню атрымаўшы перамогу ў адзіночным разрадзе на турніры «Вялікага шлема». * [[18 студзеня]]: Загінуў [[Дзяніс Анатольевіч Манастырскі|Дзяніс Манастырскі]], міністр унутраных спраў Украіны. * [[16 студзеня]]: Памерла [[Джына Лалабрыджыда]], італьянская кінаактрыса, рэжысёр, фатограф. * [[15 студзеня]]: Памёр [[Вахтанг Кікабідзэ]], грузінскі эстрадны спявак, акцёр. * [[10 студзеня]]: Памёр [[Джэф Бэк]], брытанскі рок-музыкант, гітарыст. * [[10 студзеня]]: Памёр [[Канстанцін II (кароль Грэцыі)|Канстанцін II]], апошні кароль Грэцыі. * [[7 студзеня]]: Памёр [[Рыгор Іванавіч Шацько]], беларускі акцёр. == 2022 == * [[31 снежня]]: Памёр [[Бенедыкт XVI]], 265-ы [[Папа Рымскі]]. * [[29 снежня]]: Памёр [[Пеле]], бразільскі футбаліст, спартыўны функцыянер. * [[25 снежня]]: Памёр [[Віталь Іванавіч Еўмянькоў|Віталь Еўмянькоў]], беларускі літаратуразнаўца, пісьменнік, журналіст. * [[19 снежня]]: Памёр [[Аляксандр Іванавіч Родзін|Алесь Родзін]], беларускі мастак. * [[16 снежня]]: Памёр [[Алег Мікалаевіч Гулак|Алег Гулак]], беларускі праваабаронца. * [[11 снежня]]: Памёр [[Анджэла Бадаламенці]], амерыканскі кінакампазітар. * [[10 снежня]]: [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскую прэмію міру]] за свайго зняволенага мужа [[Алесь Бяляцкі|Алеся Бяляцкага]] атрымала Наталля Пінчук, нобелеўская прамова ўпершыню ў гісторыі прагучала па-беларуску. * [[9 снежня]]: У [[Стоўбцы|Стоўбцах]] у [[Касцёл Святога Казіміра (Стоўбцы)|касцёле Святога Казіміра]] адбылася цырымонія перапахавання парэшткаў [[Фабіян Малішоўскі|Фабіяна Малішоўскага]]. * [[4 снежня]]: Капсула кітайскага касмічнага карабля «[[Шэньчжоу-14]]» з трыма касманаўтамі ​​на борце прызямлілася ва [[Унутраная Манголія|Унутранай Манголіі]]. * [[3 снежня]]: Памёр [[Вітаўт Кіпель]], беларускі грамадскі дзеяч, гісторык. * [[3 снежня]]: На фоне [[карупцыя|карупцыйнага]] скандалу пачаліся [[Пратэсты ў Манголіі (2022)|пратэсты]] ў [[Манголія|Манголіі]]. * [[1 снежня]]: [[Саломапляценне]] [[Беларусь|Беларусі]] ўключана ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны [[ЮНЕСКА]]. * [[30 лістапада]]: Памёр [[Цзян Цзэмінь]], дзяржаўны і палітычны дзеяч [[Кітай|Кітая]]. * [[30 лістапада]]: Вызвалілася большасць асуджаных па [[Справа студэнтаў і выкладчыкаў ВНУ|«справе студэнтаў»]] у [[Беларусь|Беларусі]]. * [[26 лістапада]]: Памёр [[Уладзімір Уладзіміравіч Макей|Уладзімір Макей]], беларускі дзяржаўны дзеяч, ваенны, дыпламат. * [[20 лістапада]]: Памерла аргенцінская актывістка, адна з заснавальніц Асацыяцыі [[Маці з плошчы Мая|маці Пласа-дэ-Мая]] [[Хібі дэ Банафіні]]. * [[17 лістапада]]: Акруговы суд у [[Нідэрланды|Нідэрландах]] прызнаў расіяніна [[Ігар Гіркін|Ігара Гіркіна]] і яго дваіх падначаленых вінаватымі і датычнымі да [[Катастрофа Boeing 777 пад Данецкам|знішчэння самалёта «Boeing» MH17]] і забойства яго пасажыраў у небе над [[Данбас]]ам у ліпені 2014 года. * [[16 лістапада]]: [[Міжнародны паралімпійскі камітэт]] прыпыніў членства параалімпійскіх камітэтаў Расіі і [[Паралімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь|Беларусі]]. * [[14 лістапада]]: Памёр [[Ян Чыквін]], беларускі паэт, перакладчык, гісторык літаратуры; доктар гуманітарных навук. * [[11 лістапада]]: Украінскія войскі ўвайшлі ў [[Херсон]]. * [[7 лістапада]]: Памёр [[Міхась Тычына]], беларускі літаратуразнавец і крытык, пісьменнік; доктар філалагічных навук. * [[23 кастрычніка]]: Памёр [[Генадзь Ільіч Мурамцаў]], беларускі скульптар, педагог. * [[20 кастрычніка]]: [[Ліз Трас]] абвесціла аб адстаўцы з пасады Прэм'ер-міністра Вялікабрытаніі. * [[18 кастрычніка]]: [[Ульф Крыстэрсан]] заступіў на пасаду Прэм'ер-міністра [[Швецыя|Швецыі]]. * [[16 кастрычніка]]: Памерла [[Алена Міхалюк]], беларускі грамадскі дзеяч у Вялікабрытаніі. * [[15 кастрычніка]]: Памёр [[Алесь Жук]], беларускі пісьменнік, публіцыст, перакладчык. * [[30 верасня]]: У [[Масква|Маскве]] адбылася цырымонія падпісання дагавораў аб далучэнні да [[Расія|Расіі]] [[ДНР]], [[ЛНР]], [[Запарожская вобласць|Запарожскай]] і [[Херсонская вобласць|Херсонскай]] абласцей. * [[23 верасня]]: Памёр [[Уладзімір Уладзіміравіч Іваноў]], артыст балета, педагог. Народны артыст Беларусі. * [[13 верасня]]: Памёр [[Жан-Люк Гадар]], франка-швейцарскі кінарэжысёр, акцёр, сцэнарыст. * [[6 верасня]]: Пачалося [[Харкаўскае контрнаступленне Узброеных сіл Украіны (2022)|контрнаступленне]] Узброеных сіл Украіны ў Харкаўскай вобласці. * [[3 верасня]]: У [[Дзень беларускага пісьменства]] ў [[Добруш]]ы адкрыты помнік [[І. Шамякін]]у. * [[14 жніўня]]: [[Пажар у царкве Эль-Гізы]] на ўскраіне [[Каір]]а. * [[14 жніўня]]: [[Выбух у гандлёвым цэнтры «Сурмалу»]] ў [[Ерэван]]е. * [[20 ліпеня]]: [[Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі]] апублікавала справаздачу аб [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978|інцыдэнце з рэйсам Ryanair 4978]], які адбыўся 23 мая 2021 года ў Беларусі. * [[8 ліпеня]]: Памёр [[Жазэ Эдуарду душ Сантуш]], дзяржаўны дзеяч [[Ангола|Анголы]], прэзідэнт краіны (1979—2017). * [[21 чэрвеня]]: Памёр [[Сергій (Гардун)]], беларускі праваслаўны царкоўны дзеяч, прафесар. * [[8 чэрвеня]]: Памёр [[Серж Мінскевіч]], беларускі паэт і перакладчык. * [[29 мая]]: Улады [[Нарвегія|Нарвегіі]] афіцыйную назву [[Беларусь|Беларусі]] змянілі з ''Hviterussland'' на ''Belarus''. * [[26 мая]]: Памёр [[Янка Запруднік]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч, гісторык, палітолаг. * [[13 мая]]: Памёр [[Халіфа ібн Зайд ан-Нахаян]], Прэзідэнт [[Аб'яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] з 2004 г. * [[10 мая]]: Памёр [[Леанід Макаравіч Краўчук|Леанід Краўчук]], украінскі дзяржаўны дзеяч, першы [[Прэзідэнт Украіны]]. * [[3 мая]]: Памёр [[Аляксандр Васільевіч Сукала|Аляксандр Сукала]], беларускі вучоны ў галіне педыятрыі. * [[3 мая]]: Памёр [[Ежы Лявінскі]], каталіцкі царкоўны дзеяч, педагог. * [[22 красавіка]]: Памёр беларускі праваслаўны царкоўны дзеяч, архіепіскап Пінскі і Лунінецкі [[Сцяфан (Корзун)]]. * [[21 красавіка]]: Памёр былы прэзідэнт Кеніі [[Мваі Кібакі]]. * [[3 красавіка]]: Памёр [[Уладзімір Крукоўскі]], беларускі мастак. * [[28 сакавіка]]: Памёр [[Алесь Барскі]], беларускі паэт, літаратуразнавец; доктар філалагічных навук. * [[23 сакавіка]]: Памерла [[Мадлен Олбрайт]], першая жанчына на пасадзе дзяржаўнага сакратара ЗША. * [[14 сакавіка]]: Памёр [[Мікола Гіль]], беларускі пісьменнік, журналіст, перакладчык. Брат [[Ніл Гілевіч|Ніла Гілевіча]]. * [[11 сакавіка]]: Памёр [[Аляксей Міхайлавіч Пяткевіч|Аляксей Пяткевіч]], беларускі літаратуразнавец, краязнавец. * [[9 сакавіка]]: У [[Канада|Канадзе]] завяршыўся [[Чэмпіянат свету па гарналыжным спорце сярод юніёраў 2022]]. * [[20 лютага]]: Мітрапаліт Мінска-Магілёўскі арцыбіскуп [[Юзаф Станеўскі]] благаславіў мемарыяльную дошку ў памяць пра айца [[Казімір Жыліс|Казіміра Жыліса]], усталяваную на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Індура)|касцёла Найсвяцейшай Тройцы]] ў [[Індура|Індуры]]. * [[15 лютага]]: Памёр [[Павел Жук (выдавец)|Павел Жук]], выдавец беларускага незалежнага друку. * [[10 лютага]]: Адкрыты для руху [[пуцеправод па праспекце Пераможцаў (Мінск)|пуцеправод па праспекце Пераможцаў]] у [[Мінск]]у. * [[5 лютага]]: Памёр [[Эрнст Сабіла]], беларускі пратэстанцкі рэлігійны і грамадскі дзеяч. * [[5 лютага]]: Памёр [[Абдзіжаміл Нурпеісаў]], Народны пісьменнік Казахстана. * [[31 студзеня]]: Галоўным трэнерам [[зборная Польшчы па футболе|зборнай Польшчы па футболе]] прызначаны [[Чэслаў Міхневіч]]. * [[19 студзеня]]: Памёр [[Анатоль Аляксандравіч Малафееў]], палітык, дзяржаўны дзеяч Беларусі. * [[14 студзеня]]: Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Расійскай Федэрацыі ў Рэспубліцы Беларусь прызначаны [[Барыс Вячаслававіч Грызлоў]]. == 2021 == * [[31 снежня]]: Памёр [[Васіль Пятровіч Шаранговіч]], беларускі графік, народны мастак Беларусі, прафесар. * [[30 снежня]]: Памёр [[Міхаіл Антонавіч Казінец]], беларускі дырыжор, педагог. Народны артыст Беларусі. * [[26 снежня]]: Памёр [[Дэсманд Туту]], першы чарнаскуры епіскап у [[ПАР]], лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру. * [[11 снежня]]: Памёр [[Міхаіл Якаўлевіч Фінберг]], дырыжор, мастацкі кіраўнік і дырэктар Нацыянальнага акадэмічнага канцэртнага аркестра Рэспублікі Беларусь, прафесар. * [[3 снежня]]: Памёр [[Ламін Дзіяк]], сенегальскі і міжнародны спартыўны функцыянер, палітык. * [[28 лістапада]]: Памёр [[Аляксандр Барысавіч Градскі]], савецкі і расійскі музыкант, адзін з заснавальнікаў рускага року. * [[27 лістапада]]: Памёр [[Мікола Мятліцкі]], беларускі паэт. * [[24 лістапада]]: Памёр [[Алег Арсеневіч Вараб’ёў]], заслужаны архітэктар Беларусі. * [[23 лістапада]]: Памёр [[Чон Ду Хван]], дзяржаўны і ваенны дзеяч Рэспублікі Карэя. * [[21 лістапада]]: Памерла [[Ніна Іванаўна Русланава]], савецкая і расійская актрыса тэатра і кіно. * [[20 лістапада]]: Памёр [[Анатоль Сяргеевіч Карамышаў]], беларускі архітэктар. * [[18 лістапада]]: Памёр [[Дзяніс Юр’евіч Коўба]], беларускі футбаліст і трэнер. * [[17 лістапада]]: Памёр [[Сяргей Філімонаў (тэлевядучы)|Сяргей Філімонаў]], вядучы тэлепраграмы «[[Відзьмо-невідзьмо]]». * [[15 лістапада]]: Памёр [[Віктар Максімавіч Чарнабаеў]], спявак, народны артыст Беларускай ССР. * [[11 лістапада]]: Памёр [[Фрэдэрык Вілем дэ Клерк]], былы прэзідэнт Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру. * [[11 лістапада]]: Памёр [[Яўген Іванавіч Чазаў]], савецкі і расійскі кардыёлаг, доктар медыцынскіх навук, прафесар. * [[4 лістапада]]: Памёр [[Алег Анатольевіч Макушнікаў]], беларускі археолаг і гісторык. * [[26 кастрычніка]]: Памёр [[Ро Дэ У]], дзяржаўны і палітычны дзеяч Рэспублікі Карэя. * [[22 кастрычніка]]: Памёр [[Юрый Станкевіч]], беларускі празаік, драматург, сцэнарыст. * [[20 кастрычніка]]: Памёр [[Барыс Барысавіч Цітовіч|Барыс Цітовіч]], беларускі мастак. * [[18 кастрычніка]]: Памёр [[Колін Паўэл]], дзяржаўны дзеяч ЗША. * [[14 кастрычніка]]: Памёр [[Аляксандр Іванавіч Арастовіч]], беларускі палітык, кандыдат тэхнічных навук, палітвязень. * [[1 кастрычніка]]: Памёр [[Канстанцін Севярынец]], беларускі журналіст, паэт, перакладчык. * [[26 верасня]]: Памёр [[Сяргей Рыгоравіч Герасімец|Сяргей Герасімец]], футбаліст года Беларусі — 1993. * [[17 верасня]]: Памёр [[Абдэль Азіз Бутэфліка]], Прэзідэнт [[Алжыр]]а з 1999 да 2019 года. * [[11 верасня]]: Польскі [[футбаліст]] [[Роберт Левандоўскі]] забіў за [[ФК Баварыя|«Баварыю»]] ў 17-м матчы запар і ўсталяваў новы рэкорд для гульцоў нямецкіх клубаў. * [[8 верасня]]: Памёр [[Ігар Іванавіч Шклярэўскі]], савецкі і расійскі паэт, перакладчык * [[8 верасня]]: Загінуў [[Яўген Мікалаевіч Зінічаў]], міністр Расійскай Федэрацыі па справах грамадзянскай абароны, надзвычайных сітуацыях і ліквідацыі наступстваў стыхійных бедстваў * [[7 верасня]]: Памёр [[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі]], беларускі гісторык * [[6 верасня]]: Памёр [[Жан-Поль Бельмандо]], французскі акцёр * [[21 жніўня]]: Памерла [[Галіна Аляксандраўна Арлова]], актрыса, Народная артыстка Беларусі. * [[12 жніўня]]: Памёр [[Сяргей Георгіевіч Багласаў]], беларускі архітэктар. * [[1 жніўня]]: Беларуская дэлегацыя адхіліла лёгкаатлетку [[Крысціна Ціманоўская|Крысціну Ціманоўскую]] ад удзелу ў [[Летнія Алімпійскія гульні 2020|Алімпійскіх гульнях]] і паспрабавала адправіць яе ў Мінск. * [[31 ліпеня]]: Беларускі батутыст [[Іван Літвіновіч]] выйграў залаты медаль на [[Летнія Алімпійскія гульні 2020|Алімпіядзе ў Токіа]]. * [[29 ліпеня]]: [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|МНС Беларусі]] накіравала два верталёты для дапамогі з тушэннем [[Лясныя пажары ў Турцыі (2021)|лясных пажараў]] у [[Турцыя|Турцыі]]. * [[3 ліпеня]]: Памёр [[Леў Мікалаевіч Гумілеўскі]], скульптар, народны мастак Беларусі. * [[18 чэрвеня]]: Памёр [[Алег Вільгельмавіч Іоў|Алег Іоў]], беларускі археолаг. * [[12 чэрвеня]]: Памёр [[Ігар Мікалаевіч Жалязоўскі|Ігар Жалязоўскі]], беларускі канькабежац. * [[21 мая]]: Памёр [[Вітольд Ашурак]], беларускі грамадскі і палітычны актывіст, палітычны зняволены. * [[14 красавіка]]: Памёр [[Анатоль Канстанцінавіч Клышка|Анатоль Клышка]], беларускі пісьменнік, педагог, публіцыст, перакладчык. * [[13 красавіка]]: Памёр [[Леанід Леанідавіч Барткевіч|Леанід Барткевіч]], беларускі спявак і музыкант. * [[9 красавіка]]: Памёр муж брытанскай каралевы [[Елізавета II| Елізаветы II]] [[Філіп (герцаг Эдынбургскі)|прынц Філіп]]. * [[15 лютага]]: Памерла [[Марыя Аркадзеўна Бяспалая|Марыя Бяспалая]], доктар гістарычных навук. * [[15 лютага]]: Памёр [[Лявон Дзейка]], беларускі палітык і грамадскі дзеяч. * [[26 студзеня]]: [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2021]] перанесены з [[Мінск]]а ў [[Каір]]. * [[21 студзеня]]: Прэм’ер-міністр [[Манголія|Манголіі]] [[Ухнаагійн Хурэлсух]] падаў у адстаўку. * [[17 студзеня]]: У [[Расія|Расіі]] затрыманы апазіцыйны палітык [[Аляксей Навальны]], які вяртаўся на радзіму з [[Германія|Германіі]]. * [[17 студзеня]]: Памёр доктар гістарычных навук [[Леанід Лыч]]. * [[14 студзеня]]: Памёр [[Леанід Шчамялёў]], народны мастак Беларусі. * [[12 студзеня]]: Памёр ганаровы [[Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі]] [[Філарэт (Вахрамееў)|Філарэт]]. * [[5 студзеня]]: Памёр [[Анатоль Кірылавіч Цітоў]], беларускі гісторык і геральдык. == [[2020]] == * [[11 снежня]]: Памёр паўднёвакарэйскі кінарэжысёр [[Кім Кі Дук]]. * [[9 снежня]]: Памёр [[Вячаслаў Францавіч Кебіч]], прэм’ер-міністр Беларусі ў перыяд з 1990 па 1994 гады. * [[8 снежня]]: Памёр [[Яўген Іванавіч Шапашнікаў]], маршал авіяцыі, апошні міністр абароны СССР. * [[20 лістапада]]: Памёр Патрыярх Сербскі [[Ірыней (Патрыярх Сербскі)|Ірыней]]. * [[16 лістапада]]: Запуск [[SpaceX Crew-1]] з астранаўтамі [[Майкл Скот Хопкінс|М. Хопкінс]], [[Віктар Джэром Гловер|В. Гловерам]], [[Саіці Нагуці|С. Нагуці]], [[Шэнан Уолкер|Г. Уолкер]]. * 11—12 лістапада: [[Гібель Рамана Бандарэнкі]]. * [[6 лістапада]]: Памёр [[Міхаіл Міхайлавіч Жванецкі]], расійскі пісьменнік-сатырык. * [[29 кастрычніка]]: Памёр [[Міхаіл Кліменцьевіч Вінаградаў]], беларускі архітэктар, двойчы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь. * [[20 кастрычніка]]: Памёр [[Юрый Іванавіч Варонежцаў]], беларускі навуковец-фізік, палітык і грамадскі дзеяч. * [[10 кастрычніка]]: Памёр [[Валерый Аляксеевіч Шчукін]], беларускі палітык, праваабаронца, журналіст. * [[10 верасня]]: Памёр [[Уладзімір Іванавіч Адамушка]], беларускі гісторык і архівіст. * [[6 ліпеня]]: Памёр [[Эніа Марыконэ]], італьянскі кампазітар, аранжыроўшчык і дырыжор. * [[2 ліпеня]]: Памёр [[Яўген Неміроўскі]], расійскі кнігазнаўца. * [[26 чэрвеня]]: Памёр [[Юзаф Трубовіч]], найстарэйшы каталіцкі святар у Беларусі. * [[7 чэрвеня]]: Памёр беларускі мастак [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]]. * [[6 чэрвеня]]: Памёр вікарый Навагрудскай епархіі Беларускай Праваслаўнай Царквы [[Пётр (Карпусюк)]]. * [[23 мая]]: Памёр [[Арнольд Міхневіч]] — беларускі мовазнаўца. * [[18 мая]]: Памёр [[Пётр Вандзілоўскі]] — беларускі дырыжор, педагог. * [[6 мая]]: Памёр протаіерэй [[Іаан (Харашэвіч)]] — беларускі праваслаўны царкоўны дзеяч. * [[красавік]]: Памёр [[Фёдар Пятровіч Сянько]] (83) — савецкі дзяржаўны і гаспадарчы дзеяч<ref>[https://grodnonews.by/news/zhizn/na_84_m_godu_ushel_iz_zhizni_geroy_sotsialisticheskogo_truda_fedor_senko.html На 84-м году ушел из жизни Герой Социалистического Труда Федор Сенько]</ref>. * [[красавік]]: Памерлв [[Паўліна Сурвіла]] (56) — [[ЗША|амерыканскі]] этнамузыколаг і мастачка беларускага паходжання<ref>[https://www.svaboda.org/a/30577059.html Памерла Паўліна Сурвіла, выканаўчы дырэктар Цэнтру беларускіх дасьледаваньняў у ЗША]</ref>. * [[22 студзеня]]: Прэзідэнтам [[Грэчаская Рэспубліка|Грэчаскай Рэспублікі]], упершыню прызначана жанчына '''[[Катэрына Сакеларапулу]]'''. == [[2019]] == === [[14 снежня]] === * Памёр тройчы (1992, 2000, 2002) лепшы беларускі хакеіст [[Уладзімір Віктаравіч Цыплакоў|Уладзімір Цыплакоў]]. === [[12 жніўня]] === * Беларус [[Генадзь Уладзіміравіч Караткевіч|Генадзь Караткевіч]] перамог на міжнародных спаборніцтвах Google Code Jam, стаўшы шосты раз запар лепшым праграмістам свету. == [[2018]] == === [[24 лістапада]] === * Міністр транспарту і камунікацый Беларусі [[Анатоль Аляксандравіч Сівак]] прызначаны новым [[Старшыня Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта|Старшынёй Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]]<ref>[https://www.tvr.by/news/prezident/na_dolzhnost_predsedatelya_mingorispolkoma_naznachen_anatoliy_sivak/ На должность председателя Мингорисполкома назначен Анатолий Сивак]</ref>. === [[20 кастрычніка]] === * З касмодрома [[Куру (касмадром)|Куру]] ў французскай [[Французская Гвіяна|Гвіяне]] да [[Меркурый|Меркурыя]] стартавала місія [[BepiColombo]]<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5bca8fa69a794795d6e3d2ca Европейская миссия BepiColombо успешно стартовала к Меркурию]</ref>. * У [[Будапешт|Будапешце]] ([[Венгрыя]]) стартаваў [[Чэмпіянат свету па барацьбе 2018|чэмпіянат свету па спартыўнай барацьбе]]<ref>[https://tass.ru/sport/5698103 Чемпионат мира по спортивной борьбе стартует в Будапеште]</ref>. === [[19 кастрычніка]] === * Падчас індуісцкага свята [[Віджаядашамі|Дусшэра]] каля горада [[Амрытсар]] у індыйскім штаце [[Пенджаб (штат)|Пенджаб]] у натоўп людзей урэзаўся цягнік. Загінула больш за 60 чалавек і каля 100 атрымалі раненні<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-45920254|title=В Индии поезд врезался в толпу, погибли более 60 человек|publisher=[[BBC]]|date=2018-10-20|accessdate=2018-10-20}}</ref> (паводле іншых звестак загінула каля 200 чалавек<ref>{{Cite web|url=https://snob.ru/news/167150|title=Поезд врезался в толпу людей в Индии. Погибло более 50 человек|publisher=Сноб|date=2018-10-19|accessdate=2018-10-20}}</ref>). * У [[Нідэрланды|Нідэрландах]] упершыню выдалі пашпарт з нейтральным полам (Х)<ref>{{Cite news|title=First Dutch gender-neutral passport issued|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-45914813|work=BBC News|date=2018-10-19|accessdate=2018-10-20|language=en-GB}}</ref>. === [[18 кастрычніка]] === * Міжнародная група астраномаў выявіла на адлегласці больш за два мільярды [[Светлавы год|светлавых гадоў]] ад Сонца гіганцкую структуру, прота[[Скопішча галактык|скопішча галактык]], названую [[Гіперыён (скопішча галактык)|Гіперыёнам]]<ref>[https://lenta.ru/news/2018/10/18/hyperion/ На краю Вселенной обнаружили гигантский объект]</ref>. * У раёне станіцы [[Далжанская (Краснадарскі край)|Далжанская]] Краснадарскага краю пацярпеў крушэнне ваенны навучальны самолёт [[Л-39]] «Альбатрос» с двума членамі экіпажа. На месцы падзення самалёта ў Азоўскім моры знойдзены фрагменты цел абодвух загінулых лётчыкаў<ref>[https://lenta.ru/news/2018/10/20/dead/ Пилоты упавшего в Азовском море Л-39 объявлены погибшими]</ref> і каля 50 частак самалёта<ref>[https://info24.ru/news/istochnik-na-meste-krushenija-l-39-nashli-fragmenty-tela.html?utm_source=vk&utm_medium=free Источник: на месте крушения самолёта Л-39 нашли фрагменты тела]</ref>. === [[17 кастрычніка]] === * У політэхнічным каледжы ў [[Керч]]ы [[Масавае забойства ў Керчанскім політэхнічным каледжы|адбыўся выбух]], загінула не менш за 20 чалавек<ref>[https://meduza.io/news/2018/10/17/v-kerchi-proizoshel-vzryv-v-kolledzhe-est-pogibshie В Керчи произошел взрыв в колледже. 10 человек погибли, 50 пострадали]</ref>. * У [[Канада|Канадзе]] ўступіў у сілу закон пра легалізацыю [[марыхуана|марыхуаны]]<ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/29548279.html|title=В Канаде вступил в силу закон о легализации марихуаны|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-10-17|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * У [[Брусель|Бруселі]] пачаўся саміт [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]<ref>{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/2018/10/17/eu-summit-possible-scenario-political-editor-opinion|title=Саммит ЕС: ставки высоки|publisher=[[Euronews]]|date=2018-10-17|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * [[Цэнтральная выбарчая камісія]] спыніла падрыхтоўку да рэферэндума па правядзенні пенсійнай рэформы<ref>[https://www.eg.ru/society/645614-cik-otkazal-v-referendume-po-pensionnoy-reforme-079243/ ЦИК отказал в референдуме по пенсионной реформе]</ref>. * У [[Магас]]е скончыўся першы этап бестэрміновага [[Пратэст інгушоў (2018)|мітынгу супраць перадачы зямель Чачні]]. Урад Інгушэціі ўзгадніў працяг мітынгу з 31 кастрычніка па 2 лістапада<ref>[https://www.novayagazeta.ru/news/2018/10/17/146019-organizatory-mitinga-v-stolitse-ingushetii-ob-yavili-o-priostanovke-aktsii Организаторы митинга в столице Ингушетии объявили о временной приостановке акции]</ref><ref>[https://zen.yandex.ru/media/mbkhmedia/itogi-dvuh-nedel-protestov-v-ingushetii-chto-budet-dalshe-5bc8c0a78cff6400aae1d34e?&from=channel Итоги двух недель протестов в Ингушетии: что будет дальше?]</ref>. === [[16 кастрычніка]] === * Прэм'ер-міністр Арменіі [[Нікол Ваваевіч Пашынян|Нікол Пашынян]] абвясціў аб сваёй адстаўцы<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/633617|title=Премьер-министр Армении объявил о своей отставке|publisher=[[Інтэрфакс]]|date=2018-10-16|accessdate=2018-10-16}}</ref>. * У [[Венгрыя|Венгрыі]] курсы аб [[Гендэрныя даследаванні|гендэрных даследаваннях]] былі выключаныя са спісаў навучальных праграм у магістратуры ўніверсітэтаў краіны, так як, на думку венгерскіх чыноўнікаў, змест гэтых праграм падрывае хрысціянскія каштоўнасці і традыцыйныя ўяўленні аб сям'і<ref>[https://regnum.ru/news/2502189.html Венгрия исключает курсы по гендерным исследованиям из вузов]</ref>. === [[15 кастрычніка]] === * Шведская Новая акадэмія прысудзіла альтэрнатыўную Нобелеўскую прэмію па літаратуры французскай пісьменніцы [[Марыз Кандэ]]<ref>{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/2018/10/15/new-acacemy-alternative-nobel-prize-in-literature|title="Альтернативную Нобелевскую премию по литературе" присудили Мариз Конде|publisher=[[Euronews]]|date=2018-10-15|accessdate=2018-10-15}}</ref>. * [[РПЦ|Руская праваслаўная царква]] [[Разрыў еўхарыстычных зносін паміж Рускай праваслаўнай царквой і Канстанцінопальскім патрыярхатам (2018)|разарвала адносіны і спыніла еўхарыстысныя зносіны]] з [[Канстанцінопальскі патрыярхат|Канстанцінопальскім патрыярхатам]].<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/religion/20181015/1530711825.html?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop|title=РПЦ разорвала отношения с Константинопольским патриархатом|publisher=[[РІА Навіны]]|date=2018-10-15|accessdate=2018-10-15}}</ref> === [[14 кастрычніка]] === * У французскім Ліёне пачаўся 10-ы [[Кінафестываль імя братоў Люм'ер]]<ref>{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/2018/10/14/festival-lumiere-opening|title=Открылся кинофестиваль имени братьев Люмьер|publisher=[[Euronews]]|date=2018-10-14|accessdate=2018-10-14}}</ref>. * На [[Парламенцкія выбары ў Люксембургу (2018)|выбарах у Люксембургу]] большасць месцаў захавала [[Хрысціянска-сацыяльная народная партыя (Люксембург)|Хрысціянска-сацыяльная народная партыя]]<ref>[https://ria.ru/world/20181015/1530642225.html На парламентских выборах в Люксембурге победила консервативная партия ХСНП]</ref>. * [[Францыск (папа рымскі)|Папа рымскі Францыск]] прылічыў да ліку святых забітага ў Сан-Сальвадоры архіепіскапа [[Оскар Арнульфа Рамера|Оскара Рамера]], а таксама [[Павел VI|папу Паўла VI]] і яшчэ пяць чалавек<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-45855417 Убитый сальвадорский архиепископ Оскар Ромеро причислен к лику святых]</ref>. === [[13 кастрычніка]] === * Экіпажам верталёта Мі-24 са складу Аб'яднаных сіл Украіны ў небе над [[Лісічанск]]ам збіты шматфункцыянальны беспілотны комплекс «[[Арлан-10]]». Абломкі БПЛА былі знойдзены ў раёне пасёлка [[Бароўскае (Луганская вобласць)|Бароўскае]]<ref>[https://lb.ua/society/2018/10/13/409902_ukrainskiy_vertolet_mi24_sbil.html Украинский вертолёт Ми-24 сбил ещё один беспилотник РФ над Лисичанском]</ref>. * [[Урад Рэспублікі Інгушэція|Урад Інгушэціі]] ўзгадніў правядзенне [[Пратэст інгушоў (2018)|мітынгу супраць пагаднення аб мяжы з Чачнёй]] у [[Магас]]е на два дні — 16 і 17 кастрычніка. Раней была ўзгоднена акцыя з 8 па 15 кастрычніка 2018 года<ref>[https://www.novayagazeta.ru/news/2018/10/13/145913-pravitelstvo-ingushetii-soglasovalo-prodlenie-mitinga-protiv-peredachi-zemel-chechne-na-dva-dnya Правительство Ингушетии согласовало продление митинга против передачи земель Чечне на два дня]</ref>. === [[18 красавіка]] === У [[Кішынёў|Кішынёве]] ўрачыста адкрыты '''[[бюст Францыска Скарыны (Кішынёў)|бюст Францыска Скарыны]]''' насупраць [[пасольства Беларусі ў Малдове]]<ref name="belta">[http://www.belta.by/culture/view/bjust-frantsiska-skoriny-otkryt-v-kishineve-299351-2018/ Бюст Франциска Скорины открыт в Кишиневе]</ref>. === [[16 лютага]] === * Украінскі спявак '''[[ALEKSEEV]]''' прадставіць [[Беларусь]] на '''[[Еўрабачанне 2018|Еўрабачанні 2018]]'''<ref name="svaboda">[https://www.svaboda.org/a/29044512.html «Я беларускі сьпявак». Хто такі ALEKSEEV, які прадставіць Беларусь на Эўравізіі]</ref>. === [[18 студзеня]] === * [[Мінгарвыканкам]] прысвоіў дзевяці станцый чацвёртай лініі [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]] назвы '''[[Політэхнічная (станцыя метро, Мінск)|«Політэхнічная»]]''', '''[[Кіеўскі сквер (станцыя метро)|«Кіеўскі сквер»]]''', '''[[Альшэўская (станцыя метро)|«Альшэўская»]]''', '''[[Цівалі (станцыя метро)|«Цівалі»]]''', '''[[Тучынка (станцыя метро)|«Тучынка»]]''', '''[[Берасцейская (станцыя метро, Мінск)|«Берасцейская»]]''', '''[[Лакаматыўная (станцыя метро, Мінск)|«Лакаматыўная»]]''', '''[[Праспект Міру (станцыя метро, Мінск)|«Праспект Міру»]]''' і '''[[Козырава (станцыя метро)|«Козырава»]]'''<ref>[https://euroradio.fm/zacverdzhany-nazvy-novyh-stancyy-4-y-linii-minskaga-metro Зацверджаныя назвы новых станцый 4-й лініі мінскага метро]</ref>. == [[2017]] == === [[12 снежня]] === * [[Палесцінская нацыянальная адміністрацыя|Палесцінскі]] рух [[ХАМАС]] абвясціў трэцюю [[інтыфада|інтыфад]]у [[Ізраіль|Ізраіл]]ю. === [[9 снежня]] === * [[Ірак]] абвясціў пра поўнае [[Грамадзянская вайна ў Іраку|вызваленне]] сваёй тэрыторыі ад баявікоў [[Ісламская дзяржава|Ісламскай дзяржавы]]<ref>[http://www.bbc.com/russian/news-42294931 Ірак абвясціў пра заканчэнне вайны з «Ісламскай дзяржавай»]</ref>. === [[7 снежня]] === * Закрыты адзіны ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] '''[[Мост цераз Прыпяць (Жыткавіцкі раён)|мост цераз Прыпяць]]'''<ref>[https://auto.tut.by/news/road/572079.html Под Житковичами треснул и просел автомобильный мост через Припять]</ref>. * Рэктарам [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]] прызначана беларускамоўны гісторык '''[[Ірына Кітурка]]'''<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=201494 Рэктарам Гродзенскага ўніверсітэта стала беларускамоўны гісторык]</ref>. === [[6 снежня]] === * Прэзідэнт ЗША [[Дональд Трамп]] заявіў, што [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] афіцыйна прызнаюць [[Іерусалім]] [[Палітычны статус Іерусаліма|сталіцай Ізраіля]] і даручыў [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзярждэпартаменту ЗША]] падрыхтаваць фізічны перанос амерыканскага пасольства з [[Тэль-Авіў|Тэль-Авів]]а ў Іерусалім<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/news/2017/12/06/744407-tramp-izrailya Трамп абвясціў пра прызнанне Іерусаліма сталіцай Ізраіля]</ref>. === [[5 снежня]] === * [[Вярхоўны суд ЗША]] палічыў законным [[:en:Executive Order 13780|указ]] прэзідэнта [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], які забараняе ўезд у краіну грамадзянам [[Іран]]а, [[Чад]]а, [[Лівія|Лівіі]], [[Самалі]], [[Сірыя|Сірыі]] і [[Емен]]а<ref>[https://republic.ru/posts/88151 Вярхоўны суд ЗША дазволіла ўвесці забарону на ўезд у краіну грамадзян шасці краін].</ref>. * У [[Анахайм (Каліфорнія)|Анахайме]] ([[ЗША]]) завяршыўся [[Чэмпіянат свету па цяжкай атлетыцы 2017]]<ref>[https://rsport.ria.ru/trend/weightlifting_wc_25092017/ Чэмпіянат свету-2017 па цяжкай атлетыцы ў ЗША, 28 лістапада — 5 снежня].</ref>. * [[Канстытуцыйны суд Аўстрыі]] прыняў пастанову, якая з 2019 года легалізуе [[Грамадзянскія партнёрствы ў Аўстрыі|аднаполыя шлюбы ў Аўстрыі]]<ref>[https://www.kp.ru/online/news/2953565/ Канстытуцыйны суд Аўстрыі ўхваліў зняволенне аднаполых шлюбаў].</ref>. * [[Міжнародны алімпійскі камітэт]] вырашыў, што [[Алімпійскія спартсмены ад Расіі на зімовых Алімпійскіх гульнях 2018|зборная Расіі]] не зможа выступаць пад сваім сцягам на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2018|Алімпіядзе-2018]] у Паўднёвай Карэі<ref>[https://meduza.io/feature/2017/12/05/na-olimpiade-2018-ne-budet-sbornoy-rossii-glavnoe-iz-resheniya-mezhdunarodnogo-olimpiyskogo-komiteta На Алімпіядзе-2018 не будзе зборнай Расіі. Галоўнае з рашэння Міжнароднага алімпійскага камітэта]</ref>. * [[Нацыянальная паліцыя Украіны|Украінская паліцыя]] затрымала былога губернатара Адэскай вобласці [[Міхаіл Саакашвілі|Міхаіла Саакашвілі]], аднак яго прыхільнікі сілай вызвалілі свайго лідара з-пад арышту<ref>[https://www.golos-ameriki.ru/a/saakashvili-detained-in-kyev/4149715.html Міхаіл Саакашвілі вызвалены высілкамі прыхільнікаў]</ref>. == Зноскі == {{reflist}} rpqgf1xdxt1ujp5pfsnqcgltn2n6g9d 0 620891 5146864 5122866 2026-05-26T10:30:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146864 wikitext text/x-wiki {{мастак |выява = Анатоль Фёдаравіч Скамарошчанка.jpg }} {{цёзкі2|Скамарошчанка}} '''Анатоль Фёдаравіч Скамарошчанка''' ({{ДН|18|03|1954}}, [[Гродна]], [[Беларусь]] — {{ДС|1|10|2019}}, [[Гродна]], [[Беларусь]]) — беларускі [[мастак]], дызайнер інтэр’ераў і мэблі. == Біяграфія == У [[1970]]—[[1974]] гадах вучыўся ў [[Мінскае мастацкае вучылішча імя Глебава|Мінскім мастацкім вучылішчы імя Глебава]], у [[1976]]—[[1981]] гадах вучыўся ў [[Беларуская акадэмія мастацтваў|Беларускай акадэміі мастацтваў]] на аддзяленні дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва па спецыяльнасці «Кераміка». З [[1982]] года жыў і працаваў у [[Гродна|Гродне]]. Працаваў у мастацка-вытворчых майстэрнях у Гродне, аформіў басейн у адным з дзіцячых садоў горада і комплекс для адпачынку ВА [[Гродна Азот|«Азот»]]; керамічны рэльеф яго працы ўпрыгожвае хол ЖРЭУ [[Кастрычніцкі раён (Гродна)|Кастрычніцкага раёна]] г. Гродна. Ён таксама выканаў серыю рэльефаў інтэр’ера кафэ «Верас». Член [[Саюз дызайнераў Беларусі|Саюза дызайнераў Беларусі]] з [[1997]] года. Удзельнічаў у мастацкіх выстаўках у [[Мінск]]у, [[Гродна|Гродне]], [[Брэст|Брэсце]], [[Ліда|Лідзе]], [[Беласток]]у. Тры персанальныя выстаўкі ў г. Гродна. Памёр [[1 кастрычніка]] [[2019]] года. Развітанне адбылося [[2 кастрычніка|2]]-[[3 кастрычніка]] ў Пахавальнай зале на [[Праспект Касманаўтаў (Гродна)|пр. Касманаўтаў]] у Гродне. [[3 кастрычніка]] прайшла служба ў Царкве Усіх Святых<ref name="hrodna">[https://hrodna.life/2019/10/02/anatol-skamaroshchanka/ Памёр гродзенскі мастак Анатоль Скамарошчанка. Як з ім развітацца]</ref>. Пахаваны на гродзенскіх [[Сакрэт (могілкі)|могілках «Сакрэт»]]. Працы знаходзяцца ў прыватных калекцыях у [[Беларусь|Беларусі]], [[Расія|Расіі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Германія|Германіі]], [[ЗША]]. == Сям’я == У шлюбе з мастачкай і мастацтвазнаўцам [[Ніна Мікалаеўна Чураба|Нінай Чурабай]], малодшай дачкой мастака [[Мікалай Дзмітрыевіч Чураба|Мікалая Чурабы]]<ref>{{Cite web |url=http://tomin.by/news/cult/7730-u-vystavachnym-zale-na-savetskaj-adkrylasya-vystava-da-100-goddzya-mikalaya-churaby |title=У выставачным зале на Савецкай адкрылася выстава да 100-годдзя Мікалая Чурабы |access-date=9 лістапада 2019 |archive-date=9 лістапада 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191109120910/http://tomin.by/news/cult/7730-u-vystavachnym-zale-na-savetskaj-adkrylasya-vystava-da-100-goddzya-mikalaya-churaby |url-status=dead }}</ref>, меў сына [[Уладзімір Скамарошчанка|Уладзіміра]] (нар. [[1982]]), графіка, дызайнера, мастака і фатографа, і дачку [[Марыяна Анатолеўна Скамарошчанка|Марыяну]] (нар. [[1987]]), дызайнера. Уладзімір у шлюбе з [[Кацярына Таберка|Кацярынай Таберкай]] мае дачку Дарыя і сына Даніла<ref>[http://belsmi.by/archive/article/69139 Пяцігадовая сенсацыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201203135359/http://belsmi.by/archive/article/69139 |date=3 снежня 2020 }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://afisha.s13.ru/cat/exhibition/3356/ СКАМАРОШЧАНКА АНАТОЛЬ ЖЫВАПIC КРОПКI] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191109154413/http://afisha.s13.ru/cat/exhibition/3356/ |date=9 лістапада 2019 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Скамарошчанка Анатоль Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза дызайнераў]] dhemt8wsngyl9l2q6se399r29j5gh14 0 622911 5146660 5086343 2026-05-25T20:05:01Z DBatura 73587 5146660 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Вагнер}} {{Групоўка |канфлікты = * [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] * [[Расійска-ўкраінская вайна]] * [[Другая грамадзянская вайна ў Цэнтральнаафрыканскай Рэспубліцы|Другая грамадзянская вайна ў ЦАР]] * [[Вайна ў Малі]] * [[Палітычны крызіс у Венесуэле (2019)|Палітычны крызіс у Венесуэле]] * [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|Грамадзянская вайна ў Лівіі]] * [[Ісламісцкі мяцеж у Мазамбіку]] * [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] * [[Мяцеж у Расіі (2023)]] }} '''ПВК «Вагнер»''' ({{lang-ru|ЧВК «Вагнер»}}; таксама Група «Вагнера», {{lang-ru|Группа «Вагнера»}}) — расійскае недзяржаўнае ўзброенае фармаванне ([[прыватная ваенная кампанія]]), якое фінансуецца ўрадам<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-66029382|title=Wagner mutiny: Group fully funded by Russia, says Putin|website=BBC News|date=2023-06-27|access-date=2023-08-16}}</ref>, працяглы час была падпарадкавана расійскаму прадпрымальніку [[Яўген Віктаравіч Прыгожын|Яўгену Прыгожыну]], былому блізкаму паплечніку [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.economist.com/the-economist-explains/2022/03/07/what-is-the-wagner-group-russias-mercenary-organisation|загаловак=What is the Wagner Group, Russia’s mercenary organisation?|выданне=The Economist|issn=0013-0613}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://ctc.westpoint.edu/undermining-democracy-and-exploiting-clients-the-wagner-groups-nefarious-activities-in-africa/|title=Undermining Democracy and Exploiting Clients: The Wagner Group’s Nefarious Activities in Africa|first=Kristina|last=Hummel|website=Combating Terrorism Center at West Point|date=2022-06-23|access-date=2023-08-16}}</ref>. Група Вагнера выкарыстоўвала інфраструктуру [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.csis.org/blogs/post-soviet-post/band-brothers-wagner-group-and-russian-state|title=Band of Brothers: The Wagner Group and the Russian State {{!}} The Post-Soviet Post {{!}} CSIS|website=www.csis.org|access-date=2023-08-16}}</ref>. Хоць група не кіруецца ідэалогіяй, элементы Вагнера звязаны з [[неанацызм]]ам і [[Ультраправыя|ўльтраправым]] экстрэмізмам<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://foreignpolicy.com/2022/03/15/russia-mercenaries-volunteers-ukraine/|title=Moscow Turns U.S. Volunteers Into New Bogeyman in Ukraine|first=Justin|last=Ling|website=Foreign Policy|date=2022-03-15|access-date=2023-08-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/think/opinion/putin-nazi-pretext-russia-war-ukraine-belied-white-supremacy-ties-rcna23043|title=Opinion {{!}} One of the worst ways Putin is gaslighting the world on Ukraine|website=NBC News|date=2022-04-05|access-date=2023-08-16}}</ref>. У шэрагу краін «Вагнер» прызнаны тэрарыстычнай або злачыннай арганізацыяй{{Пераход|Статус тэрарыстычнай групы}}. Ёсць звесткі, што Групу Вагнера выкарыстоўваў расійскі ўрад як давераную асобу, што дазваляла ўласна расійскай дзяржаве праўдападобнага адмаўляць свой удзеле ў ваенных дзеяннях за мяжой і хаваць сапраўдныя страты падчас сваіх замежных інтэрвенцый<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.csis.org/blogs/post-soviet-post/band-brothers-wagner-group-and-russian-state|title=Band of Brothers: The Wagner Group and the Russian State {{!}} The Post-Soviet Post {{!}} CSIS|website=www.csis.org|access-date=2023-08-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.businessinsider.com/russian-mercenaries-dying-in-syria-2018-2|title=Russia is using mercenaries to make it look like it's losing fewer troops in Syria|first=Ben|last=Brimelow|website=Business Insider|access-date=2023-08-16}}</ref>. == Гісторыя == Паведамляецца, што групоўку заснавалі ў 2014 годзе прадпрымальнік [[Яўген Віктаравіч Прыгожын|Яўген Прыгожын]] і былы афіцэр [[Галоўнае ўпраўленне Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|ГРУ]] [[Дзмітрый Валер’евіч Уткін|Дзмітрый Уткін]] (псеўданім «Вагнер»). Яна стала вядомай у час [[Вайна на ўсходзе Украіны|вайны на Данбасе]] ва [[Украіна|Украіне]], дзе дапамагала прарасійскім сепаратысцкім сілам з 2014 па 2015 год<ref name=":0" />. Яе найміты дзейнічалі па ўсім свеце, у тым ліку ў грамадзянскіх войнах у [[Сірыя|Сірыі]], [[Лівія|Лівіі]], [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка|Цэнтральнаафрыканскай Рэспубліцы]] і [[Малі]], часта змагаючыся на баку сіл, звязаных з расійскім урадам<ref name=":0" />. Паведамлялася пра іх прысутнасць у [[Судан]]е, [[Венесуэла|Венесуэле]], [[Мазамбік]]у<ref>{{Cite web|url=https://tvrain.ru/news/v_mozambike_ubili_pjateryh_bojtsov_chvk_vagner-496489/|title=В Мозамбике убили пятерых бойцов ЧВК «Вагнер»|author=TV Rain Inc|date=2019-10-31|publisher=tvrain.ru|accessdate=2019-10-30}}</ref><ref>{{cite news|title=Российские наёмники вытеснили из Мозамбика местные ЧВК|url=https://www.svoboda.org/a/30280967.html|work=Радио Свобода|date=2019-11-19}}</ref>, на [[Мадагаскар]]ы. Байцы «Вагнера» абвінавачваюцца ў [[Ваеннае злачынства|ваенных злачынствах]], уключаючы забойствы, катаванні, гвалтаванні і рабаванні мірных жыхароў<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/2021/06/27/world/asia/russia-mercenaries-central-african-republic.html|title=Russian Mercenaries Are Driving War Crimes in Africa, U.N. Says|first=Declan|last=Walsh|website=The New York Times|date=2021-06-27|access-date=2023-08-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.unian.info/war/10123211-sbu-releases-new-evidence-of-russian-wagner-fighters-involvement-in-war-crimes-against-ukraine.html|title=SBU releases new evidence of Russian Wagner fighters' involvement in war crimes against Ukraine|website=www.unian.info|access-date=2023-08-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-60947877|title=What is Russia's Wagner group, and where are its fighters?|website=BBC News|date=2022-04-05|access-date=2023-08-16}}</ref>, а таксама ў катаваннях і забойствах сваіх членаў абвінавачаных у дэзерцірстве<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://novayagazeta.ru/articles/2019/11/20/82805-golovorezy-21|title=Головорезы (21+). Изуродовали кувалдой, отпилили голову, труп сожгли под музыку. Так в Сирии развлекались наемники из «группы Вагнера». Рассказываем, кто в этом участвовал|website=Новая газета|date=2105-10-05|access-date=2023-08-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/21/man-filmed-killing-torture-syrian-identified-russian-mercenary-wagner|title=Man who filmed beheading of Syrian identified as Russian mercenary|first=Andrew|last=Roth|website=The Guardian|date=2019-11-21|access-date=2023-08-16}}</ref>. 29 ліпеня 2020 года агенцтва [[БелТА]] паведаміла пра затрыманне сіламі [[Альфа (спецпадраздзяленне КДБ)|групы Альфа]] [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] «32 баевікоў замежнай прыватнай ваеннай кампаніі Вагнера» ў санаторыі «Беларусачка» за 4 км ад [[Мінск]]а і аднаго чалавека на поўдні [[Беларусь|Беларусі]], якія падазраваліся ў спробе арганізацыі масавых беспарадкаў<ref>[https://www.belta.by/incident/view/pod-minskom-zaderzhany-32-boevika-inostrannoj-chastnoj-voennoj-kompanii-dopolneno-400500-2020/ Под Минском задержаны 32 боевика иностранной частной военной компании (подробности)] // БЕЛТА, 29 июля 2020</ref>. Праз два тыдні замежнікі былі вернуты ў Расійскую Федэрацыю<ref>[https://news.tut.by/economics/696730.html news.tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200815045607/https://news.tut.by/economics/696730.html |date=15 жніўня 2020 }}</ref>. {{таксама}} [[Авеню (спецаперацыя)]]. Група «Вагнер» адыграла значную ролю ва [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварванні Расіі ва Украіну]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.businessinsider.com/ukraine-posts-photos-dog-tag-says-wagner-group-2022-3|title=Ukraine posts image of dog tag it said belonged to a killed mercenary from the Wagner Group, said to be charged with assassinating Zelenskyy|first=Alexandra|last=Ma|website=Business Insider|access-date=2023-08-16}}</ref>, для гэтага вербавала турэмных зняволеных у Расіі для баявых дзеянняў на перадавой<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zona.media/article/2022/08/06/prigozhin|title=«В первую очередь интересуют убийцы и разбойники — вам у нас понравится». Похоже, Евгений Пригожин лично вербует наемников в колониях|website=Медиазона|access-date=2023-08-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.thedailybeast.com/putins-chef-yevgeny-prigozhin-is-touring-prisons-for-wagner-recruits-to-fight-in-ukraine-reports-say|title=‘Putin’s Chef’ Is Personally Touring Russian Prisons for Wagner Recruits to Fight in Ukraine, Reports Say|first=Allison|last=Quinn|website=The Daily Beast|date=2022-08-06|access-date=2023-08-16}}</ref>. Да канца 2022 года колькасць наймітаў «Вагнера» ва Украіне вырасла з 1 тыс. да 20—50 тыс. чалавек<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.defenseone.com/threats/2022/12/the-d-brief-december-22-2022/381241/|title=Today's D Brief: Zelenskyy thanks Americans, lawmakers; North Korea sent arms to Wagner, WH says; Breaking down the omnibus; Germany's year ahead; And a bit more.|website=Defense One|date=2022-12-22|access-date=2023-08-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/features-64075658|title=Что известно о потерях России за 10 месяцев войны в Украине|website=BBC News Русская служба|access-date=2023-08-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-64050719|title=Russia-supporting Wagner Group mercenary numbers soar|website=BBC News|date=2022-12-22|access-date=2023-08-16}}</ref>. У 2023 годзе Расія пачала надаваць статус [[Ветэран|ветэрана баявых дзеянняў]] кантрактнікам «Вагнера», якія ўдзельнічалі ва ўварванні<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://meduza.io/en/news/2023/04/20/state-duma-passes-law-giving-wagner-mercenaries-combat-veteran-status|title=State Duma passes law giving Wagner mercenaries ‘combat veteran’ status|website=Meduza|access-date=2023-08-16}}</ref>. У верасні 2022 года Прыгожын прызнаўся ў тым, што ён ёсць заснавальнікам і кіраўніком «Вагнера»<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/26/putin-ally-yevgeny-prigozhin-admits-founding-wagner-mercenary-group|title=Putin ally Yevgeny Prigozhin admits founding Wagner mercenary group|first=Pjotr|last=Sauer|website=The Guardian|date=2022-09-26|access-date=2023-08-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/world/europe/russias-prigozhin-admits-link-wagner-mercenaries-first-time-2022-09-26/|title=Russia's Prigozhin admits link to Wagner mercenaries for first time|website=Reuters|date=2022-09-26|access-date=2023-08-16}}</ref>. Ён пачаў адкрыта крытыкаваць расійскае Міністэрства абароны за няправільнае, на яго думку, вядзенне вайны супраць Украіны. 23 чэрвеня 2023 года Прыгожын пачаў [[Мяцеж ПВК «Вагнер»|узброены мяцеж]] пасля таго, як абвінаваціў расійскае Міністэрства абароны ў забойстве салдат Вагнера. Падраздзяленні «Вагнера» выйшлі з Украіны і захапілі расійскі горад [[Растоў-на-Доне]], а калона «Вагнера» накіравалася ў бок [[Масква|Масквы]]. Мяцеж быў спынены на наступны дзень пры нібыта пасрэдніцтве беларускага палітыка [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/world/2023/jun/25/wagner-boss-to-leave-russia-as-reports-say-us-spy-agencies-picked-up-signs-of-planned-uprising-days-ago|title=Wagner boss to leave Russia as reports say US spy agencies picked up signs of planned uprising days ago|first=Andrew|last=Roth|website=The Guardian|date=2023-06-25|access-date=2023-08-16|last2=Sauer|first2=Pjotr}}</ref>. У ліпені 2023 года адбылася перадыслакацыя групы «Вагнер» на тэрыторыю [[Беларусь|Беларусі]], палявы лагер размясціўся каля вёскі [[Цэль (Асіповіцкі раён)|Цэль]] [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкага раёна]]. [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]] пачало сумесныя вучэнні з наймітамі «Вагнера»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.mil.by/by/news/161945/|title=Пад Брэстам пройдуць сумесныя трэніроўкі беларускіх ваеннаслужачых з байцамі ПВК «Вагнер»|date=20-7-2023|publisher=mil.by|access-date=16 жніўня 2023|archive-date=20 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250820001922/https://www.mil.by/by/news/161945/|url-status=dead}}</ref>, таксама сумесныя вучэнні правялі [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Унутраныя войскі Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/va-unutranykh-voyskakh-prayshli-vuchenni-pa-znishchenni-nezakonnykh-farmiravannyau|title=Ва ўнутраных войсках прайшлі вучэнні "па знішчэнні незаконных фарміраванняў" {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2023-08-16}}</ref>, а кіраўнік унтраных войскаў [[Мікалай Мікалаевіч Карпянкоў|Мікалай Карпянкоў]] арганізаваў сустрэчу наймітаў з беларускімі дзецьмі з ваенна-патрыятычнага клуба «Рысь»<ref>{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/26-07-2023-karpyankou-zladziu-sustrechu-belaruskih-dzyatsej-z-vagnerautsami|title=Карпянкоў зладзіў сустрэчу беларускіх дзяцей з вагнэраўцамі|website=belsat.eu|date=26-7-2023|access-date=2023-08-16}}</ref>. 23 жніўня 2023 года кіраўнікі групы «Вагнер» Яўген Прыгожын і Дзмітрый Уткін загінулі ў [[Крушэнне Embraer Legacy пад Кужэнкіна|авіякатастрофе]]. У лютым 2024 года кіраўнік унутраных войск Беларусі Мікалай Карпянкоў афіцыйна раздаваў вайскоўцам Унутраных войск Рэспублікі Беларусь шаўроны «Група Вагнера. Штурмавік», сам Карпянкоў таксама носіць шаўроны групы «Вагнер» на сваёй форме<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32813611.html|title=Як Карпянкоў уручае вайскоўцам шаўроны «Група Вагнэра. Штурмавік»|first=|last=|website=Радыё Свабода|date=2024-02-10|access-date=2024-02-21}}</ref>. == Статус тэрарыстычнай групы == У студзені 2023 года [[Міністэрства фінансаў ЗША]] аб’явіла ПВК «Вагнер» транснацыянальнай злачыннай арганізацыяй праз удзел ў вайне ва Украіне, масавыя пакаранні смерцю, згвалтаванні, выкраданні дзяцей і фізічныя здзекі ў [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка|ЦАР]] і [[Малі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy1220|title=Treasury Sanctions Russian Proxy Wagner Group as a Transnational Criminal Organization|website=home.treasury.gov|date=26-1-2023}}</ref>. 2 лістапада 2022 года парламент [[Эстонія|Эстоніі]] прагаласаваў за наданне ПВК «Вагнер» статусу тэрарыстычнай групы<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/10/18/estonia-parliament-declares-russia-a-terrorist-regime|title=Estonia’s parliament declares Russia a ‘terrorist regime’|website=www.aljazeera.com|access-date=2023-08-16}}</ref>, у 2023 годзе за тое ж самае прагаласавалі парламенты [[Францыя|Францыі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.eu/article/pre-write-french-parliament-designates-wagner-a-terrorist-group/|title=French parliament designates Wagner a ‘terrorist group’|website=POLITICO|date=2023-05-09|access-date=2023-08-16}}</ref> і [[Літва|Літвы]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/1936307/lithuania-designates-russia-s-wagner-as-terrorist-organisation|title=Lithuania designates Russia’s Wagner as terrorist organisation|last=https://www.facebook.com/lrtlt|website=lrt.lt|date=2023-03-14|access-date=2023-08-16}}</ref>. Ва Украіне «Вагнер» прызнаны транснацыянальнай злачыннай арганізацыяй<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kyivpost.com/post/11883|title=Ukraine's Parliament Recognizes Wagner as Transnational Criminal Organization|website=Get the Latest Ukraine News Today - KyivPost|access-date=2023-08-16}}</ref>. У ліпені 2023 года [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]] прыняла рэзалюцыю аб прызнанні ПВК «Вагнер» тэрарыстычнай арганізацыяй<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://theins.info/news/263164|title=Парламентская ассамблея ОБСЕ признала Россию государством — спонсором терроризма, ЧВК «Вагнер» — террористической организацией|website=The Insider|access-date=2023-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707161445/https://theins.info/news/263164|archivedate=7 ліпеня 2023|url-status=dead}}</ref>. == Санкцыі == У чэрвені 2017 года ПВК Вагнера ўключана ў санкцыйных спіс ЗША<ref name="usavagner-ria">{{cite web|url=https://ria.ru/economy/20170620/1496941795.html|title=США ввели санкции против ЧВК «Вагнер»|date=2017-06-20|publisher=РИА Новости|accessdate=2017-07-02}}</ref>, што, у пэўным сэнсе, легалізавала яе агульнапрынятая назва, бо ў гэтым спісе арганізацыя была названа як ''PMC Wagner'' і ўключана ў рубрыку «Абазначэнні ўкраінскіх сепаратыстаў» (EO 13660 — Designations of Ukrainian Separatists)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.treasury.gov/press-center/press-releases/Pages/sm0114.aspx|title=Treasury Designates Individuals and Entities Involved in the Ongoing Conflict in Ukraine|publisher=Министерство финансов США|accessdate=2018-02-27}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Наступленне на Трыпалі (2019—2020)#Паведамленні пра ПВК «Вагнер»]] * [[Academi]] * [[Славянскі корпус]] * [[Іхтамнет]] {{Зноскі}} {{Найміты з былога СССР у Афрыцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:ПВК «Вагнер»| ]] [[Катэгорыя:Кампаніі Расіі]] [[Катэгорыя:Вайна на ўсходзе Украіны]] [[Катэгорыя:Праўрадавыя ваенныя арганізацыі Грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 2013 годзе]] [[Катэгорыя:Ваенныя кампаніі]] 0i4id6ncc8mby3bzrq9i9hgq6gdlgoo 0 628625 5146804 4277261 2026-05-26T07:40:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146804 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Анатоль Іванавіч Лукашоў | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Старшыня Дубровенскага раённага выканаўчага камітэта]] | парадак = | сцяг = Flag_of_Dubroŭna,_Belarus.svg | перыядпачатак = люты [[2005]] | перыядканец = [[2016]] | папярэднік = | пераемнік = [[Алег Міхайлавіч Лындзін]] | прэм'ер = | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | тытул_2 = [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|Дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь VI склікання]] | парадак_2 = | сцяг_2 = | перыядпачатак_2 = [[11 кастрычніка]] [[2016]] | перыядканец_2 = 2019 | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | прэм'ер_2 = [[Андрэй Уладзіміравіч Кабякоў|Андрэй Кабякоў]] | віцэ-прэзідэнт_2 = | прэзідэнт_2 = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] | губернатар_2 = | тытул_3 = [[Старшыня Дубровенскага раённага выканаўчага камітэта]] | парадак_3 = | сцяг_3 = Flag_of_Dubroŭna,_Belarus.svg | перыядпачатак_3 = [[15 кастрычніка]] [[2019]] | перыядканец_3 = | папярэднік_3 = [[Алег Міхайлавіч Лындзін]] | пераемнік_3 = | прэм'ер_3 = | прэзідэнт_3 = [[Аляксандр Лукашэнка]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} {{цёзкі2|Лукашоў}} '''Анатоль Іванавіч Лукашоў''' (нар. [[14 жніўня]] [[1960]], с. [[Вялікі Бор (Клінцоўскі раён)|Вялікі Бор]], [[Гардзееўскі раён]], [[Бранская вобласць]], [[РСФСР]]) — беларускі [[дзяржаўны дзеяч]]. == Біяграфія == У [[1982]] годзе скончыў [[Віцебскі ветэрынарны інстытут]] па спецыяльнасці «Ветэрынарыя». У [[1982]]—[[1984]] гадах служыў у [[Група cавецкіх войскаў у Германіі|Групе Савецкіх войскаў у Германіі]]<ref name="vybory2016"/>. З [[1984]] года звязаў сваё жыццё з сельскай гаспадаркай. Працаваў галоўным ветэрынарным урачом саўгаса «Гардзееўскі» [[Клінцоўскі раён|Клінцоўскага раёна]] [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]] і саўгаса «Арловічы» [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]; з [[1996]] года старшынёй калгаса «Герой працы» Дубровенскага раёна<ref name="vybory2016"/>. У [[2002]] годзе прызначаны першым намеснікам старшыні, начальнікам упраўлення сельскай гаспадаркі і харчавання [[Дубровенскі райвыканкам|Дубровенскага райвыканкама]]<ref name="vybory2016"/>. З лютага [[2005]] года [[старшыня Дубровенскага райвыканкама|старшынёй Дубровенскага райвыканкама]]<ref>[http://people.vlib.by/index.php/personalii/mestnoe-upravlenie-i-samoupravlenie/lukashov-anatolij-ivanovich Местное управление и самоуправление. Лукашов Анатолий Иванович]</ref>. У [[2006]] годзе скончыў [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «Кіраванне прадпрыемствамі аграпрамысловага комплексу»<ref name="vybory2016">{{Cite web |url=https://vybory2016.by/candidates/030-3.html |title=ЛУКАШОВ АНАТОЛИЙ ИВАНОВИЧ (Сенненский избирательный округ № 30) |access-date=20 студзеня 2020 |archive-date=7 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200207130654/http://vybory2016.by/candidates/030-3.html |url-status=dead }}</ref>. З [[2016]] года дэпутат [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|VI склікання]] ад Сенненскай выбарчай акругі № 30. [[15 кастрычніка]] [[2019]] года зноў прызначаны [[старшыня Дубровенскага райвыканкама|старшынёй Дубровенскага райвыканкама]]<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=239257 Лукашэнка зладзіў невялікі кадравы аўторак]</ref>. [[Беспартыйны]]. == Узнагароды == Узнагароджаны медалём [[За працоўныя заслугі|«За працоўныя заслугі»]], [[Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Ордэнам Пашаны]]. У 2014 годзе прысвоена званне «Чалавек года Віцебшчыны». == Сям’я == Жанаты, мае дачку і сына. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://house.gov.by/by/deputies-by/view/lukashou-anatolij-687/ Дасье на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь] {{ref-be}} {{DEFAULTSORT:Лукашоў Анатоль Іванавіч}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Старшыні Дубровенскага раённага выканаўчага камітэта]] 26yriszw5qtf3wag4lil1n6turxhb0a 0 637390 5146767 4851903 2026-05-26T05:21:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146767 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Амговіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Слуцкі раён]] |Уключае = 21 населены пункт |Сталіца = [[Амговічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[30 кастрычніка]] [[2009]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 692 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Амго́віцкі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — вёска [[Амговічы]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Слуцкага раёна [[Слуцкая акруга|Слуцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Слуцкім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў Слуцкім раёне Слуцкай акругі. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Слуцкім раёне Мінскай вобласці. З 20 верасня 1944 года па 8 студзеня 1954 года ў складзе [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Старэўскі сельсавет|Старэўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347с.</ref>. 10 красавіка 1969 года скасавана вёска [[Купішча]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 красавіка 1969 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1969, № 16 (1246).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў склад Амговіцкага сельсавета ўваходзілі 22 населеныя пункты<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|157}}</ref>. У 1976 годзе скасаваны хутар [[Вярбішчына (Амговіцкі сельсавет)|Вярбішчына]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка, 7 і 29 красавіка 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 17 (1499).</ref>. 30 кастрычніка 2009 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Сорагскі сельсавет|Сорагскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-307/2009-307(002-019).pdf&oldDocPage=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210615141212/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-307%2F2009-307%28002-019%29.pdf&oldDocPage=1|date=15 чэрвеня 2021}}</ref>. Паводле перапісу 2009 года насельніцтва сельсавета складала 692 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=3 кастрычніка 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 92,2 % — [[беларусы]], 4,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,7 % — [[цыганы на Беларусі|цыганы]], 1,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзіў 21 населены пункт: [[Амговічы]], [[Аступішча (Амговіцкі сельсавет)|Аступішча]], [[Гутніца]], [[Дворышча (Слуцкі раён)|Дворышча]], [[Каліта (Слуцкі раён)|Каліта]], [[Краснае (Слуцкі раён)|Краснае]], [[Кучына (Слуцкі раён)|Кучына]], [[Ляхава (Слуцкі раён)|Ляхава]], [[Новы Гуткоў]], [[Падлошыца]], [[Падстарэва]], [[Паўлаўка (Сорагскі сельсавет)|Паўлаўка]], [[Рубеж (Слуцкі раён)|Рубеж]], [[Сліўка]], [[Старэва]], [[Стары Гуткоў]], [[Тарасаўка (Слуцкі раён)|Тарасаўка]], [[Хінолаўка]], [[Хорашава (Слуцкі раён)|Хорашава]], [[Ціхань (Слуцкі раён)|Ціхань]] і [[Чырвоная Старонка]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Слуцкі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Слуцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2009 годзе]] 3xw0b98vzvuqnzzp2zu3zid0lywuwts 0 640048 5146500 4678537 2026-05-25T12:27:04Z DobryBrat 5701 дапаўненне, пунктуацыя, вікіфікацыя 5146500 wikitext text/x-wiki {{НП-Польшча |статус = Горад |беларуская назва = Ізбіца Куяўска |арыгінальная назва = Izbica Kujawska |падначаленне = |выява = Izbica Kujawska (5).jpg |подпіс = |герб = POL Izbica Kujawska COA.svg |сцяг = |дэвіз = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_deg = 52 |lat_min = 25 |lat_sec = 10 |lon_deg = 18 |lon_min = 45 |lon_sec = 37 |CoordAddon = |CoordScale = |ваяводства = Куяўска-Паморскае |павет = Улацлаўскі |гміна = Ізбіца Куяўска (гміна) |гміна_назва = Ізбіца Куяўска |унутраны падзел = |від главы = Бурмістр |глава = Марэк Дарабяла |дата заснавання = |першае згадванне = 1311 |ранейшыя імёны = |статус з = 1973 |плошча = 2,24 |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |насельніцтва = 2 700 |год перапісу = 2019 |шчыльнасць = 1195,1 |агламерацыя = |назва агламерацыі = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |тэлефонны код = 54 |паштовы індэкс = 87-865 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = CWL |TERC = 0418084 |SIMC = 0985734 |катэгорыя ў Commons = Izbica Kujawska |сайт = http://www.izbicakuj.pl/ |мова сайта 2 = |add3n = |add3 = }} '''Ізбіца Куяўска'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Izbica Kujawska}}, {{lang-de|Mühlental}}) — [[горад]] у [[Польшча|Польшчы]], размешчаны за 180 км на захад ад [[Варшава|Варшавы]] і за 80 км на поўдзень ад [[Торунь|Торуні]]. Уваходзіць у склад [[Улацлаўскі павет|Улацлаўскага павета]] [[Куяўска-Паморскае ваяводства|Куяўска-Паморскага ваяводства]], сядзіба вяскова-гарадской [[Ізбіца Куяўска (гміна)|гміны Ізбіца Куяўска]]. [[Чыгуначная станцыя]]. Займае плошчу 2,24 км². Насельніцтва — 2,7 тыс. чалавек. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Улацлаўскі павет}} {{Куяўска-Паморскае ваяводства}} {{Бібліяінфармацыя}} au3llunn8eqpw3liutzdh2d1lolgbwb 0 650213 5146803 3968513 2026-05-26T07:38:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146803 wikitext text/x-wiki '''Штаб БСА''' — кіроўны орган [[Беларускі корпус самааховы|Беларускага корпуса самааховы]], таксама '''Вярхоўнае камандаванне БСА'''. Штаб збольшага займаўся стварэннем беларускіх вайсковых фармаванняў у межах [[Беларускі корпус самааховы|БСА]]. == Стварэнне == 29 чэрвеня [[Вільгельм Кубэ]] даручыў фармаванне батальёнаў БСА [[Іван Абрамавіч Ермачэнка|Івану Ермачэнку]] і адначасова папярэдзіў, што яны будуць падпарадкоўвацца камандоўцу [[СС]] і [[Дапаможная паліцыя|паліцыі]] ў [[Генеральная акруга Беларусь|Беларусі]]. Ніякіх іншых дэталяў ён не зазначыў — іх распрацоўкай павіннае было заняцца кіраўніцтва [[Беларуская народная самапомач|БНС]]. Пасля вайны [[Францішак Кушаль]] пісаў, што загад гэты зрабіў на іх вельмі непрыемнае ўражанне. З яго ясна вынікала, што роля доктора Ермачэнкі і людзей, пакліканых докторам Ермачэнкам, зводзілася толькі да таго, каб паклікаць людзей, адзець іх, заквартараваць і накарміць, а астатняе належала ўжо да немцаў. Аднак Ермачэнка адразу ж узяўся за справу. Неўзабаве пасля атрымання загаду Цэнера (ад 15 ліпеня аб стварэнні [[Беларускі корпус самааховы|БСА]]) ён распачаў арганізацыю штаба БСА і прызначыў яго шэфам падпалкоўніка [[Язэп Навумавіч Гуцька|Язэпа Гуцьку]]. == Склад == Каб стварыць бачнасць таго, што [[Беларускі корпус самааховы|корпус]] знаходзіцца пад беларускім кіраўніцтвам, немцы на ўсе вышэйшыя камандныя пасады ў ім дазволілі прызначыць [[Беларусы|беларусаў]]. У выніку да красавіка 1943 гады, вярхоўнае камандаванне БСА выглядала наступным чынам: * Кіраўнік [[Цэнтральная рада БНС|Цэнтральнай рады БНС]] [[Іван Абрамавіч Ермачэнка|Іван Ермачэнка]] — шэф (галоўны камендант) БСА * Падпалкоўнік [[Язэп Навумавіч Гуцька|Язэп Гуцько]] — начальнік штаба [[Беларуская народная самапомач|БНС]] * Капітан Францішак Кушаль — Галоўны рэферэнт («ваенны міністр») БНС і начальнік яе ваеннага аддзела (Галоўны Вайсковы Рэферэнт БСА<ref>[http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/034/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8C_%D0%A4._%D0%A1%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D1%8B_%D0%BD%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.html Спробы арганізацыі беларускага войска пры нямецкай акупацыі Беларусі]</ref>). У яго падначаленні ў кожнай акрузе [[Генеральная акруга Беларусь|Беларусі]] знаходзіліся спецыяльныя акруговыя рэферэнты, якія павінныя былі адказваць за фармаванне мясцовых батальёнаў самаабароны. == Заняпад == Пад канец ліпеня 1942 года лаяльнага да палітыкі [[Вільгельм Кубэ|Кубэ]] Цэнера змяніў СС-[[брыгадэфюрар]] [[Вальтэр Шымана]], які адразу ж пачаў выпраўляць «памылкі» свайго папярэдніка. У верасні ён адабраў у [[Іван Абрамавіч Ермачэнка|Ермачэнкі]] тытул «галоўнага каменданта» [[Беларускі корпус самааховы|БСА]] і распусціў ягоны штаб {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://jivebelarus.net/history/new-history/guarding-parts-from-self-defense-to-belarusian-police.html?page=2#lnk1 Часткі аховы парадку: ад самааховы да беларускай паліцыі] * [http://jivebelarus.net/history/new-history/occupation-methods-in-belarus.html Метады акупацыі ў Беларусі] {{Беларускія воінскія фарміраванні на баку нацысцкай Германіі}} [[Катэгорыя:Беларускі корпус самааховы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:1942 год у Беларусі]] bc63yrdlo6d3e80dfmwvlfonmxzy2ap 2 653452 5146596 5145449 2026-05-25T17:09:18Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5146596 wikitext text/x-wiki '''Кардафанская кампанія (з 2023)''' — эпізод канфлікту паміж прыхільнікамі суданскіх генералаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля аль-Бурхана]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]], звязаны з барацьбой за рэгіён {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}}. == Ход баявых дзеянняў == 15 красавіка Сілы аператыўнай падтрымкі бяруць пад свой кантроль аэрапорт Эль-Абейд<ref name="aj">{{Cite news |script-title=ar:السودان.. اشتباكات عنيفة بين الجيش وقوات الدعم السريع (لحظة بلحظة) |title= |trans-title= |url=https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad%d8%a9-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415142945/https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4 |archive-date=15 April 2023 |access-date=2023-04-16 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=ar}}</ref>. З 21 красавіка сутыкненні вакол горада працягнуліся<ref>{{Cite news |date=2023-04-21 |title=Our staff was hit in crossfire in EL Obeid: IOM |language=en-GB |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-21 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085011/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |url-status=live }}</ref>. У чэрвені ўрадавая армія нанесла авіяўдары па Эль-Абейду<ref>{{Cite news|date=2023-06-15|title=Sudan slips into crisis with critical shortages as conflict enters third month|language=en|work=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months//|access-date=2023-06-15|archive-date=2023-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615082209/https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months/|url-status=live}}</ref>. На працягу ўсяго лета ў раёне горада фіксаваліся сутыкненні<ref>{{Cite news|date=9 July 2023|title=UN warns of 'full-scale civil war' in Sudan, Egypt to host summit|language=en|work=[[Al Jazeera English|Aljazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|access-date=10 July 2023|archive-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709203939/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2023-08-13 |title=Grim toll rises in ongoing Sudan conflict |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |access-date=2023-08-15 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=14 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814110440/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |url-status=live }}</ref>.<ref>{{Cite web |date=2023-09-01 |title=Battles continue in Sudan, at least 4,8 million people fled their homes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |access-date=2023-09-01 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911160725/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |url-status=live }}</ref>, горад трапіў у аблогу<ref>{{Cite news|date=2023-06-11|title='Most fearless' fighting in Sudan after 24-hour ceasefire ends|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|access-date=2023-06-13|archive-date=2023-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230613020330/https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|url-status=live}}</ref>. 17 верасня Узброеныя сілы і мяцежнікі сілы зноў уступілі ў бой у Эль-Абейдзе: урадавая армія нанесла паражэнне праціўніку за межамі горада. У адказ САП абстралялі населены пункт, што прывяло да ахвяр сярод мірнага насельніцтва.<ref name="fires">{{Cite web |date=2023-09-17 |title=Escalating Conflict: Sudanese army, RSF clash in Khartoum, El-Obeid, Zalingei |url=https://sudantribune.com/article277360/ |access-date=2023-09-17 |website=Sudan Tribune |language=en-GB |archive-date=20 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020174341/https://sudantribune.com/article277360/ |url-status=live }}</ref> На працягу года САП і саюзнікі захапілі Вад-Банду<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|title= Sporadic gunfire in Sudan despite new truce|date= 25 April 2023|work= BBC|access-date= 25 April 2023|archive-date= 2023-04-24|archive-url= https://web.archive.org/web/20230424192104/https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|url-status= live}}</ref><ref name="pickup">{{cite news|url= https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|title= Sudan's Darfur fighting: 'I saw pick-up trucks full of dead people'|date= 27 April 2023|work= BBC|access-date= 28 April 2023|archive-date= 2023-06-30|archive-url= https://web.archive.org/web/20230630183038/https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|url-status= live}}</ref>, Вад-Ашана<ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Sudan war: 'RSF advance to White Nile state' sparks new clashes in North Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |access-date=3 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003170552/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |url-status=live }}</ref>, вайсковую базу Тэйба<ref name=":2">{{Cite news|date=2023-06-22|title=Battles persist over key areas in Sudan's South Kordofan|language=en|work=[[Radio Dabanga]]|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|access-date=2023-07-16|archive-date=22 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250622000148/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|url-status=live}}</ref>, нафтавае радовішча Баліла<ref>{{Cite web |date=30 October 2023 |title=RSF 'liberates' vital Sudan oilfield |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |access-date=31 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=30 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030173744/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=1 November 2023 |title=RSF withdraws from Balila oilfield, claim airport 'set ablaze' by Sudan army |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |access-date=2 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=1 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101185104/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125131204/https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |title=RSF seize “Balila” airport, which is used by Army fighter jets |language=en |publisher=darfur24 |date=30 October 2023 |archive-date=25 January 2026}}</ref>. Паралельна з байцамі арміі Дагала (Сіламі аператыўнай падтрымкі), да баявых дзеянняў падключыліся баевікі адной з фракцый групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]» — прыхільнікі [[Абдэлазіз аль-Хілу|Абдэлазіза аль-Хілу]]. 8 чэрвеня яны актывізаваліся ў раёне Кадуглі, узяўшы пад кантроль вайсковыя базы, нягледзячы на дзеючае пагадненне аб спыненні агню з Узброенымі сіламі Судана.<ref>{{Cite news |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |title=Rebel mobilization in Sudan raises fears of conflict spreading |work=al-Arabiya |date=9 June 2023 |access-date=15 July 2023 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609070046/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |url-status=live }}</ref> Пазней атрады паўстанцаў разам з САП правялі напад на Даланг.<ref>{{Cite news|date=2023-06-23|title=South Kordofan residents flee as Sudan war escalates|language=en|work=[[al-Arabiya]]|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|access-date=2023-06-23|archive-date=2023-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630183037/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|url-status=live}}</ref> == Гуманітарная сітуацыя == 1 чэрвеня прадстаўнікі Сусветнай харчовай праграмы заявілі, што са складоў у горадзе было выкрадзена дастаткова харчавання, каб накарміць 4,4 мільёна чалавек.<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=WFP chief: Sudan looting is 'stealing from the hungry – food for 4.4 million people at stake'|language=en|work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|access-date=2023-07-26|archive-date=26 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230726142028/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|url-status=live}}</ref> ----- '''Гарадоцкае гета''' (жнівень — 12 кастрычніка 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] горада [[Гарадок, Віцебская вобласць|Гарадок]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] у перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Утварэнне гета == Даваенны гарадок быў невялікім местачковым мястэчкам з большасцю яўрэйскага насельніцтва ([[штэтл]]ам). Да пачатку вайны ў мястэчку жыло 2400—2500 яўрэяў<ref name=autogenerated7>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/shmuilovich.html Последний свидетель] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/shmuilovich.html |date=20140815205020 }}</ref><ref name=autogenerated5 />. Апроч таго, у 1939 годзе ў мястэчку з’явіліся габрэі-ўцекачы з акупаванай Польшчы. Іх расказас пра стаўленне немцаў да габрэяў далёка не ўсе верылі і не сталі сыходзіць перад акупацыяй. Паспелі эвакуявацца, у асноўным, толькі тыя, у каго быў конь, і яны змаглі дабрацца да чыгункі. Але большай часткай мясцовыя жыхары засталіся на месцы. Да таго ж многім з тых, хто ўсё ж спрабаваў бегчы на ўсход, немцы перарэзалі шлях і вярнулі назад у Гарадок<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated3>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/gorodok_praved.html Городокские праведницы] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/gorodok_praved.html |date=20140815005635 }}</ref><ref>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/karataeva.html Моя родина — Городок] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/karataeva.html |date=20140815204825 }}</ref>. [[Вермахт|Нямецкія войскі]] занялі Гарадок 9 ліпеня 1941 года. Акупацыя доўжылася да 24 снежня 1943 года<ref name=autogenerated5>''А. Шульман.'' [http://mishpoha.org/library/04/0408.shtml Еврейский Городок] {{Wayback|url=http://mishpoha.org/library/04/0408.shtml |date=20140312213654 }}</ref>{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=291, 373, 394, 396, 397}}. Практычна адразу пасля заняцця горада ўсіх яўрэяў пад пагрозай смерці абавязалі прышыць да адзення [[жоўтая зорка|жоўтую лату]]<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Затым немцы зладзілі рабаванне заможных габрэяў. Немцы з [[беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцаямі]] ўрываліся ў яўрэйскія дамы і выцягвалі на вуліцу рэчы, прапаноўваючы мясцовым жыхарам-негабрэям забраць яго сабе (але папярэдне забраўшы самае лепшае)<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Габрэяў выкарыстоўвалі на прымусовых, часта бессэнсоўных, працах — напрыклад, вырываць рукамі траву на вуліцах<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Першыя масавыя забойствы адбыліся праз некалькі тыдняў пасля акупацыі — у пачатку жніўня. Немцы вельмі сур’ёзна ставіліся да магчымасці габрэйскага супраціву, і таму ў першую чаргу забівалі ў гета ці яшчэ да яго стварэння мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў, нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць, бо гэта былі самыя працаздольныя вязні<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Wayback|url=http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=20160826000241 }}</ref>. Таму яшчэ да таго, як сагнаць габрэяў у гета, немцы і паліцаі сабралі 150 маладых габрэяў-мужчын і частку маладых жанчын, адвялі іх на падставе таго, што адпраўляюць на працы, і расстралялі каля вёскі [[Бярозаўка (Гарадоцкі раён)|Бярозаўка]] — пазбавіўшы такім чынам габрэйскую суполку тых, хто мог узначаліць супраціў<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated6 /><ref name=autogenerated2 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=153}}. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], у Гарадку ў жніўні 1941 года акупанты сагналі пакінутых у жывых габрэяў у гета на ўскраіне горада<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=21}}{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299, 301, 321}}<ref name=autogenerated4>''Абельская Е.'' «Кровавые следы палача», газета «Народнае слова», Витебск, № 47 (2372) от 26 апреля 2007 года, стр. 13</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Калі зганялі яўрэяў, нацысты і калабаранты беспакарана адкрыта рабавалі яўрэйскія дамы і забівалі яўрэяў. Старажылы мястэчка яшчэ дзесяцігоддзі пасля вайны ўспаміналі, як вуліцы мястэчка былі белымі ад пёраў з распоротых габрэйскіх падушак і пярын. Некаторыя хлапчукі бегалі па вуліцы і выкрыквалі прынесены немцамі лозунг: «Берите, хлопцы, хворостину, жида гоните в Палестину»<ref name=autogenerated3 />. == Умовы == Усяго ў Гарадоцкім гета ўтрымлівалася каля 2000 чалавек<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=21}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Пад гета акупанты адвялі месца паміж вуліцамі Чырвонаармейскай і імя Галіцкага. Вязняў размясцілі ў будынку старой лазні, некалькіх будынках побач з ёй і ў недабудаванай новай лазні<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}. Гета было абгароджана калючым дротам і, з аднаго боку, — рэчкай. Драцяная агароджа ішла да самай рэчкі. Ахоўвалі гета паліцаі<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Усе вязні пакутавалі ад голаду, жанчыны ўвесь час плакалі, старыя маліліся. Ніякай ежы людзям не давалі-елі толькі тое, што змаглі паспець захапіць з сабой і тое нямногае, што ўпотай перадавалі некаторыя мясцовыя жыхары<ref name=autogenerated7 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}. Аж да канчатковага знішчэння асуджаных людзей ганялі на прымусовыя працы, пад выглядам якіх часта групу габрэяў адводзілі на расстрэл{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}. j8vx6ab5qf6es6xl4580xne0fk24hvl 5146599 5146596 2026-05-25T17:16:51Z DBatura 73587 /* Ход баявых дзеянняў */ 5146599 wikitext text/x-wiki '''Кардафанская кампанія (з 2023)''' — эпізод канфлікту паміж прыхільнікамі суданскіх генералаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля аль-Бурхана]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]], звязаны з барацьбой за рэгіён {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}}. == Ход баявых дзеянняў == 15 красавіка Сілы аператыўнай падтрымкі бяруць пад свой кантроль аэрапорт Эль-Абейд<ref name="aj">{{Cite news |script-title=ar:السودان.. اشتباكات عنيفة بين الجيش وقوات الدعم السريع (لحظة بلحظة) |title= |trans-title= |url=https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad%d8%a9-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415142945/https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4 |archive-date=15 April 2023 |access-date=2023-04-16 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=ar}}</ref>. З 21 красавіка сутыкненні вакол горада працягнуліся<ref>{{Cite news |date=2023-04-21 |title=Our staff was hit in crossfire in EL Obeid: IOM |language=en-GB |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-21 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085011/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |url-status=live }}</ref>. У чэрвені ўрадавая армія нанесла авіяўдары па Эль-Абейду<ref>{{Cite news|date=2023-06-15|title=Sudan slips into crisis with critical shortages as conflict enters third month|language=en|work=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months//|access-date=2023-06-15|archive-date=2023-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615082209/https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months/|url-status=live}}</ref>. На працягу ўсяго лета ў раёне горада фіксаваліся сутыкненні<ref>{{Cite news|date=9 July 2023|title=UN warns of 'full-scale civil war' in Sudan, Egypt to host summit|language=en|work=[[Al Jazeera English|Aljazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|access-date=10 July 2023|archive-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709203939/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2023-08-13 |title=Grim toll rises in ongoing Sudan conflict |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |access-date=2023-08-15 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=14 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814110440/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |url-status=live }}</ref>.<ref>{{Cite web |date=2023-09-01 |title=Battles continue in Sudan, at least 4,8 million people fled their homes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |access-date=2023-09-01 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911160725/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |url-status=live }}</ref>, горад трапіў у аблогу<ref>{{Cite news|date=2023-06-11|title='Most fearless' fighting in Sudan after 24-hour ceasefire ends|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|access-date=2023-06-13|archive-date=2023-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230613020330/https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|url-status=live}}</ref>. 17 верасня Узброеныя сілы і мяцежнікі сілы зноў уступілі ў бой у Эль-Абейдзе: урадавая армія нанесла паражэнне праціўніку за межамі горада. У адказ САП абстралялі населены пункт, што прывяло да ахвяр сярод мірнага насельніцтва.<ref name="fires">{{Cite web |date=2023-09-17 |title=Escalating Conflict: Sudanese army, RSF clash in Khartoum, El-Obeid, Zalingei |url=https://sudantribune.com/article277360/ |access-date=2023-09-17 |website=Sudan Tribune |language=en-GB |archive-date=20 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020174341/https://sudantribune.com/article277360/ |url-status=live }}</ref> На працягу года САП і саюзнікі захапілі Вад-Банду<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|title= Sporadic gunfire in Sudan despite new truce|date= 25 April 2023|work= BBC|access-date= 25 April 2023|archive-date= 2023-04-24|archive-url= https://web.archive.org/web/20230424192104/https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|url-status= live}}</ref><ref name="pickup">{{cite news|url= https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|title= Sudan's Darfur fighting: 'I saw pick-up trucks full of dead people'|date= 27 April 2023|work= BBC|access-date= 28 April 2023|archive-date= 2023-06-30|archive-url= https://web.archive.org/web/20230630183038/https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|url-status= live}}</ref>, Вад-Ашана<ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Sudan war: 'RSF advance to White Nile state' sparks new clashes in North Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |access-date=3 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003170552/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |url-status=live }}</ref>, вайсковую базу Тэйба<ref name=":2">{{Cite news|date=2023-06-22|title=Battles persist over key areas in Sudan's South Kordofan|language=en|work=[[Radio Dabanga]]|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|access-date=2023-07-16|archive-date=22 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250622000148/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|url-status=live}}</ref>, нафтавае радовішча Баліла<ref>{{Cite web |date=30 October 2023 |title=RSF 'liberates' vital Sudan oilfield |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |access-date=31 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=30 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030173744/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=1 November 2023 |title=RSF withdraws from Balila oilfield, claim airport 'set ablaze' by Sudan army |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |access-date=2 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=1 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101185104/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125131204/https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |title=RSF seize “Balila” airport, which is used by Army fighter jets |language=en |publisher=darfur24 |date=30 October 2023 |archive-date=25 January 2026}}</ref>. Паралельна з байцамі арміі Дагала (Сіламі аператыўнай падтрымкі), да баявых дзеянняў падключыліся баевікі адной з фракцый групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]» — прыхільнікі [[Абдэлазіз аль-Хілу|Абдэлазіза аль-Хілу]]. 8 чэрвеня яны актывізаваліся ў раёне Кадуглі, узяўшы пад кантроль вайсковыя базы, нягледзячы на дзеючае пагадненне аб спыненні агню з Узброенымі сіламі Судана.<ref>{{Cite news |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |title=Rebel mobilization in Sudan raises fears of conflict spreading |work=al-Arabiya |date=9 June 2023 |access-date=15 July 2023 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609070046/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |url-status=live }}</ref> Пазней атрады паўстанцаў разам з САП правялі напад на Даланг.<ref>{{Cite news|date=2023-06-23|title=South Kordofan residents flee as Sudan war escalates|language=en|work=[[al-Arabiya]]|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|access-date=2023-06-23|archive-date=2023-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630183037/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|url-status=live}}</ref> 2 студзеня 2024 года баевікі САП атакавалі горад Барах<ref>{{cite web |title=Reports about 'intense airstrikes' on RSF sites in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=3 January 2024 |access-date=7 September 2025 |archive-date=22 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240422232746/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 22 студзеня мяцежнікі пачалі наступленне на горад Бабануса. Іх мэтай быў штаб 22-й пяхотнай дывізіі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-at-risk-of-another-disaster|title=Sudan army at risk of another disaster in Babanusa|author=Monitor|first=Sudan War|website=sudanwarmonitor.com|access-date=2024-01-28}}</ref>. 11 лютага генерал Махамед Дагала заявіў пра поўны захоп Бабанусы<ref>{{Cite web|url=https://sudantribune.com/article282208/|title=Sudanese army denies RSF leader claims of fresh victories|website=Sudan Tribune|date=12 February 2024}}</ref>. 20 чэрвеня паўстанцы атакавалі і захапілі Аль-Фулах, а разбітыя ўрадавыя войскі адступілі да Бабанусы. Хутка, 5 ліпеня, баевікі пры падтрымцы эфіопскіх наёмнікаў<ref>{{cite web|url=https://3ayin.com/en/pows/|title=Torture and murder – the horrors endured by military prisoners in Sudan's war|date=1 August 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Ayin Network|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307014051/https://3ayin.com/en/pows/|url-status=live}}</ref><ref name=":6">{{cite web|url=https://sudantribune.com/article287249/|title=Sudanese authorities arrest Ethiopian female snipers|date=20 June 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Sudan Tribune|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307002404/https://sudantribune.com/article287249/|url-status=live}}</ref> бяруць Аль-Мейрам<ref>{{Cite news |title=RSF claims capture of Al Meiram, West Kordofan |url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |access-date=5 July 2024 |website=Radio Tamazuj |archive-date=4 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240704220912/https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |url-status=live }}</ref>. Гарнізон горада збег у суседні [[Паўднёвы Судан]]<ref>{{Cite news |title=South Sudan hosts Sudan Armed Forces units after fall of Meram |url=https://sudantribune.com/article287902/ |access-date=7 July 2024 |website=Sudan Tribune}}</ref>. == Гуманітарная сітуацыя == 1 чэрвеня прадстаўнікі Сусветнай харчовай праграмы заявілі, што са складоў у горадзе было выкрадзена дастаткова харчавання, каб накарміць 4,4 мільёна чалавек.<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=WFP chief: Sudan looting is 'stealing from the hungry – food for 4.4 million people at stake'|language=en|work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|access-date=2023-07-26|archive-date=26 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230726142028/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|url-status=live}}</ref> ----- '''Гарадоцкае гета''' (жнівень — 12 кастрычніка 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] горада [[Гарадок, Віцебская вобласць|Гарадок]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] у перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Утварэнне гета == Даваенны гарадок быў невялікім местачковым мястэчкам з большасцю яўрэйскага насельніцтва ([[штэтл]]ам). Да пачатку вайны ў мястэчку жыло 2400—2500 яўрэяў<ref name=autogenerated7>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/shmuilovich.html Последний свидетель] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/shmuilovich.html |date=20140815205020 }}</ref><ref name=autogenerated5 />. Апроч таго, у 1939 годзе ў мястэчку з’явіліся габрэі-ўцекачы з акупаванай Польшчы. Іх расказас пра стаўленне немцаў да габрэяў далёка не ўсе верылі і не сталі сыходзіць перад акупацыяй. Паспелі эвакуявацца, у асноўным, толькі тыя, у каго быў конь, і яны змаглі дабрацца да чыгункі. Але большай часткай мясцовыя жыхары засталіся на месцы. Да таго ж многім з тых, хто ўсё ж спрабаваў бегчы на ўсход, немцы перарэзалі шлях і вярнулі назад у Гарадок<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated3>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/gorodok_praved.html Городокские праведницы] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/gorodok_praved.html |date=20140815005635 }}</ref><ref>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/karataeva.html Моя родина — Городок] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/karataeva.html |date=20140815204825 }}</ref>. [[Вермахт|Нямецкія войскі]] занялі Гарадок 9 ліпеня 1941 года. Акупацыя доўжылася да 24 снежня 1943 года<ref name=autogenerated5>''А. Шульман.'' [http://mishpoha.org/library/04/0408.shtml Еврейский Городок] {{Wayback|url=http://mishpoha.org/library/04/0408.shtml |date=20140312213654 }}</ref>{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=291, 373, 394, 396, 397}}. Практычна адразу пасля заняцця горада ўсіх яўрэяў пад пагрозай смерці абавязалі прышыць да адзення [[жоўтая зорка|жоўтую лату]]<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Затым немцы зладзілі рабаванне заможных габрэяў. Немцы з [[беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцаямі]] ўрываліся ў яўрэйскія дамы і выцягвалі на вуліцу рэчы, прапаноўваючы мясцовым жыхарам-негабрэям забраць яго сабе (але папярэдне забраўшы самае лепшае)<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Габрэяў выкарыстоўвалі на прымусовых, часта бессэнсоўных, працах — напрыклад, вырываць рукамі траву на вуліцах<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Першыя масавыя забойствы адбыліся праз некалькі тыдняў пасля акупацыі — у пачатку жніўня. Немцы вельмі сур’ёзна ставіліся да магчымасці габрэйскага супраціву, і таму ў першую чаргу забівалі ў гета ці яшчэ да яго стварэння мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў, нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць, бо гэта былі самыя працаздольныя вязні<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Wayback|url=http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=20160826000241 }}</ref>. Таму яшчэ да таго, як сагнаць габрэяў у гета, немцы і паліцаі сабралі 150 маладых габрэяў-мужчын і частку маладых жанчын, адвялі іх на падставе таго, што адпраўляюць на працы, і расстралялі каля вёскі [[Бярозаўка (Гарадоцкі раён)|Бярозаўка]] — пазбавіўшы такім чынам габрэйскую суполку тых, хто мог узначаліць супраціў<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated6 /><ref name=autogenerated2 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=153}}. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], у Гарадку ў жніўні 1941 года акупанты сагналі пакінутых у жывых габрэяў у гета на ўскраіне горада<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=21}}{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299, 301, 321}}<ref name=autogenerated4>''Абельская Е.'' «Кровавые следы палача», газета «Народнае слова», Витебск, № 47 (2372) от 26 апреля 2007 года, стр. 13</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Калі зганялі яўрэяў, нацысты і калабаранты беспакарана адкрыта рабавалі яўрэйскія дамы і забівалі яўрэяў. Старажылы мястэчка яшчэ дзесяцігоддзі пасля вайны ўспаміналі, як вуліцы мястэчка былі белымі ад пёраў з распоротых габрэйскіх падушак і пярын. Некаторыя хлапчукі бегалі па вуліцы і выкрыквалі прынесены немцамі лозунг: «Берите, хлопцы, хворостину, жида гоните в Палестину»<ref name=autogenerated3 />. == Умовы == Усяго ў Гарадоцкім гета ўтрымлівалася каля 2000 чалавек<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=21}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Пад гета акупанты адвялі месца паміж вуліцамі Чырвонаармейскай і імя Галіцкага. Вязняў размясцілі ў будынку старой лазні, некалькіх будынках побач з ёй і ў недабудаванай новай лазні<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}. Гета было абгароджана калючым дротам і, з аднаго боку, — рэчкай. Драцяная агароджа ішла да самай рэчкі. Ахоўвалі гета паліцаі<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Усе вязні пакутавалі ад голаду, жанчыны ўвесь час плакалі, старыя маліліся. Ніякай ежы людзям не давалі-елі толькі тое, што змаглі паспець захапіць з сабой і тое нямногае, што ўпотай перадавалі некаторыя мясцовыя жыхары<ref name=autogenerated7 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}. Аж да канчатковага знішчэння асуджаных людзей ганялі на прымусовыя працы, пад выглядам якіх часта групу габрэяў адводзілі на расстрэл{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}. 7aj0xhdmh4hlk3olffa1031kti23xd2 5146614 5146599 2026-05-25T17:53:52Z DBatura 73587 5146614 wikitext text/x-wiki '''Кардафанская кампанія (з 2023)''' — эпізод канфлікту паміж прыхільнікамі суданскіх генералаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля аль-Бурхана]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]], звязаны з барацьбой за рэгіён {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}}. == Ход баявых дзеянняў == 15 красавіка Сілы аператыўнай падтрымкі бяруць пад свой кантроль аэрапорт Эль-Абейд<ref name="aj">{{Cite news |script-title=ar:السودان.. اشتباكات عنيفة بين الجيش وقوات الدعم السريع (لحظة بلحظة) |title= |trans-title= |url=https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad%d8%a9-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415142945/https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4 |archive-date=15 April 2023 |access-date=2023-04-16 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=ar}}</ref>. З 21 красавіка сутыкненні вакол горада працягнуліся<ref>{{Cite news |date=2023-04-21 |title=Our staff was hit in crossfire in EL Obeid: IOM |language=en-GB |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-21 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085011/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |url-status=live }}</ref>. У чэрвені ўрадавая армія нанесла авіяўдары па Эль-Абейду<ref>{{Cite news|date=2023-06-15|title=Sudan slips into crisis with critical shortages as conflict enters third month|language=en|work=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months//|access-date=2023-06-15|archive-date=2023-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615082209/https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months/|url-status=live}}</ref>. На працягу ўсяго лета ў раёне горада фіксаваліся сутыкненні<ref>{{Cite news|date=9 July 2023|title=UN warns of 'full-scale civil war' in Sudan, Egypt to host summit|language=en|work=[[Al Jazeera English|Aljazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|access-date=10 July 2023|archive-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709203939/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2023-08-13 |title=Grim toll rises in ongoing Sudan conflict |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |access-date=2023-08-15 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=14 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814110440/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |url-status=live }}</ref>.<ref>{{Cite web |date=2023-09-01 |title=Battles continue in Sudan, at least 4,8 million people fled their homes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |access-date=2023-09-01 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911160725/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |url-status=live }}</ref>, горад трапіў у аблогу<ref>{{Cite news|date=2023-06-11|title='Most fearless' fighting in Sudan after 24-hour ceasefire ends|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|access-date=2023-06-13|archive-date=2023-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230613020330/https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|url-status=live}}</ref>. 17 верасня Узброеныя сілы і мяцежнікі сілы зноў уступілі ў бой у Эль-Абейдзе: урадавая армія нанесла паражэнне праціўніку за межамі горада. У адказ САП абстралялі населены пункт, што прывяло да ахвяр сярод мірнага насельніцтва.<ref name="fires">{{Cite web |date=2023-09-17 |title=Escalating Conflict: Sudanese army, RSF clash in Khartoum, El-Obeid, Zalingei |url=https://sudantribune.com/article277360/ |access-date=2023-09-17 |website=Sudan Tribune |language=en-GB |archive-date=20 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020174341/https://sudantribune.com/article277360/ |url-status=live }}</ref> На працягу года САП і саюзнікі захапілі Вад-Банду<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|title= Sporadic gunfire in Sudan despite new truce|date= 25 April 2023|work= BBC|access-date= 25 April 2023|archive-date= 2023-04-24|archive-url= https://web.archive.org/web/20230424192104/https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|url-status= live}}</ref><ref name="pickup">{{cite news|url= https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|title= Sudan's Darfur fighting: 'I saw pick-up trucks full of dead people'|date= 27 April 2023|work= BBC|access-date= 28 April 2023|archive-date= 2023-06-30|archive-url= https://web.archive.org/web/20230630183038/https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|url-status= live}}</ref>, Вад-Ашана<ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Sudan war: 'RSF advance to White Nile state' sparks new clashes in North Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |access-date=3 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003170552/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |url-status=live }}</ref>, вайсковую базу Тэйба<ref name=":2">{{Cite news|date=2023-06-22|title=Battles persist over key areas in Sudan's South Kordofan|language=en|work=[[Radio Dabanga]]|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|access-date=2023-07-16|archive-date=22 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250622000148/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|url-status=live}}</ref>, нафтавае радовішча Баліла<ref>{{Cite web |date=30 October 2023 |title=RSF 'liberates' vital Sudan oilfield |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |access-date=31 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=30 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030173744/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=1 November 2023 |title=RSF withdraws from Balila oilfield, claim airport 'set ablaze' by Sudan army |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |access-date=2 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=1 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101185104/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125131204/https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |title=RSF seize “Balila” airport, which is used by Army fighter jets |language=en |publisher=darfur24 |date=30 October 2023 |archive-date=25 January 2026}}</ref>. Паралельна з байцамі арміі Дагала (Сіламі аператыўнай падтрымкі), да баявых дзеянняў падключыліся баевікі адной з фракцый групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]» — прыхільнікі [[Абдэлазіз аль-Хілу|Абдэлазіза аль-Хілу]]. 8 чэрвеня яны актывізаваліся ў раёне Кадуглі, узяўшы пад кантроль вайсковыя базы, нягледзячы на дзеючае пагадненне аб спыненні агню з Узброенымі сіламі Судана.<ref>{{Cite news |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |title=Rebel mobilization in Sudan raises fears of conflict spreading |work=al-Arabiya |date=9 June 2023 |access-date=15 July 2023 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609070046/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |url-status=live }}</ref> Пазней атрады паўстанцаў разам з САП правялі напад на Даланг.<ref>{{Cite news|date=2023-06-23|title=South Kordofan residents flee as Sudan war escalates|language=en|work=[[al-Arabiya]]|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|access-date=2023-06-23|archive-date=2023-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630183037/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|url-status=live}}</ref> 2 студзеня 2024 года баевікі САП атакавалі горад Барах<ref>{{cite web |title=Reports about 'intense airstrikes' on RSF sites in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=3 January 2024 |access-date=7 September 2025 |archive-date=22 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240422232746/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 22 студзеня мяцежнікі пачалі наступленне на горад Бабануса. Іх мэтай быў штаб 22-й пяхотнай дывізіі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-at-risk-of-another-disaster|title=Sudan army at risk of another disaster in Babanusa|author=Monitor|first=Sudan War|website=sudanwarmonitor.com|access-date=2024-01-28}}</ref>. 11 лютага генерал Махамед Дагала заявіў пра поўны захоп Бабанусы<ref>{{Cite web|url=https://sudantribune.com/article282208/|title=Sudanese army denies RSF leader claims of fresh victories|website=Sudan Tribune|date=12 February 2024}}</ref>. 20 чэрвеня паўстанцы атакавалі і захапілі Аль-Фулах, а разбітыя ўрадавыя войскі адступілі да Бабанусы. Хутка, 5 ліпеня, баевікі пры падтрымцы эфіопскіх наёмнікаў<ref>{{cite web|url=https://3ayin.com/en/pows/|title=Torture and murder – the horrors endured by military prisoners in Sudan's war|date=1 August 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Ayin Network|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307014051/https://3ayin.com/en/pows/|url-status=live}}</ref><ref name=":6">{{cite web|url=https://sudantribune.com/article287249/|title=Sudanese authorities arrest Ethiopian female snipers|date=20 June 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Sudan Tribune|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307002404/https://sudantribune.com/article287249/|url-status=live}}</ref> бяруць Аль-Мейрам<ref>{{Cite news |title=RSF claims capture of Al Meiram, West Kordofan |url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |access-date=5 July 2024 |website=Radio Tamazuj |archive-date=4 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240704220912/https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |url-status=live }}</ref>. Гарнізон горада збег у суседні [[Паўднёвы Судан]]<ref>{{Cite news |title=South Sudan hosts Sudan Armed Forces units after fall of Meram |url=https://sudantribune.com/article287902/ |access-date=7 July 2024 |website=Sudan Tribune}}</ref>. == Гуманітарная сітуацыя == 1 чэрвеня прадстаўнікі Сусветнай харчовай праграмы заявілі, што са складоў у горадзе было выкрадзена дастаткова харчавання, каб накарміць 4,4 мільёна чалавек.<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=WFP chief: Sudan looting is 'stealing from the hungry – food for 4.4 million people at stake'|language=en|work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|access-date=2023-07-26|archive-date=26 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230726142028/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|url-status=live}}</ref> ----- '''Гарадоцкае гета''' (жнівень — 12 кастрычніка 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] горада [[Гарадок, Віцебская вобласць|Гарадок]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] у перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Утварэнне гета == Даваенны гарадок быў невялікім местачковым мястэчкам з большасцю яўрэйскага насельніцтва ([[штэтл]]ам). Да пачатку вайны ў мястэчку жыло 2400—2500 яўрэяў<ref name=autogenerated7>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/shmuilovich.html Последний свидетель] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/shmuilovich.html |date=20140815205020 }}</ref><ref name=autogenerated5 />. Апроч таго, у 1939 годзе ў мястэчку з’явіліся габрэі-ўцекачы з акупаванай Польшчы. Іх расказас пра стаўленне немцаў да габрэяў далёка не ўсе верылі і не сталі сыходзіць перад акупацыяй. Паспелі эвакуявацца, у асноўным, толькі тыя, у каго быў конь, і яны змаглі дабрацца да чыгункі. Але большай часткай мясцовыя жыхары засталіся на месцы. Да таго ж многім з тых, хто ўсё ж спрабаваў бегчы на ўсход, немцы перарэзалі шлях і вярнулі назад у Гарадок<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated3>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/gorodok_praved.html Городокские праведницы] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/gorodok_praved.html |date=20140815005635 }}</ref><ref>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/karataeva.html Моя родина — Городок] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/karataeva.html |date=20140815204825 }}</ref>. [[Вермахт|Нямецкія войскі]] занялі Гарадок 9 ліпеня 1941 года. Акупацыя доўжылася да 24 снежня 1943 года<ref name=autogenerated5>''А. Шульман.'' [http://mishpoha.org/library/04/0408.shtml Еврейский Городок] {{Wayback|url=http://mishpoha.org/library/04/0408.shtml |date=20140312213654 }}</ref>{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=291, 373, 394, 396, 397}}. Практычна адразу пасля заняцця горада ўсіх яўрэяў пад пагрозай смерці абавязалі прышыць да адзення [[жоўтая зорка|жоўтую лату]]<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Затым немцы зладзілі рабаванне заможных габрэяў. Немцы з [[беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцаямі]] ўрываліся ў яўрэйскія дамы і выцягвалі на вуліцу рэчы, прапаноўваючы мясцовым жыхарам-негабрэям забраць яго сабе (але папярэдне забраўшы самае лепшае)<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Габрэяў выкарыстоўвалі на прымусовых, часта бессэнсоўных, працах — напрыклад, вырываць рукамі траву на вуліцах<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Першыя масавыя забойствы адбыліся праз некалькі тыдняў пасля акупацыі — у пачатку жніўня. Немцы вельмі сур’ёзна ставіліся да магчымасці габрэйскага супраціву, і таму ў першую чаргу забівалі ў гета ці яшчэ да яго стварэння мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў, нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць, бо гэта былі самыя працаздольныя вязні<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Wayback|url=http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=20160826000241 }}</ref>. Таму яшчэ да таго, як сагнаць габрэяў у гета, немцы і паліцаі сабралі 150 маладых габрэяў-мужчын і частку маладых жанчын, адвялі іх на падставе таго, што адпраўляюць на працы, і расстралялі каля вёскі [[Бярозаўка (Гарадоцкі раён)|Бярозаўка]] — пазбавіўшы такім чынам габрэйскую суполку тых, хто мог узначаліць супраціў<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated6 /><ref name=autogenerated2 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=153}}. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], у Гарадку ў жніўні 1941 года акупанты сагналі пакінутых у жывых габрэяў у гета на ўскраіне горада<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=21}}{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299, 301, 321}}<ref name=autogenerated4>''Абельская Е.'' «Кровавые следы палача», газета «Народнае слова», Витебск, № 47 (2372) от 26 апреля 2007 года, стр. 13</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Калі зганялі яўрэяў, нацысты і калабаранты беспакарана адкрыта рабавалі яўрэйскія дамы і забівалі яўрэяў. Старажылы мястэчка яшчэ дзесяцігоддзі пасля вайны ўспаміналі, як вуліцы мястэчка былі белымі ад пёраў з распоротых габрэйскіх падушак і пярын. Некаторыя хлапчукі бегалі па вуліцы і выкрыквалі прынесены немцамі лозунг: «Берите, хлопцы, хворостину, жида гоните в Палестину»<ref name=autogenerated3 />. == Умовы == Усяго ў Гарадоцкім гета ўтрымлівалася каля 2000 чалавек<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=21}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Пад гета акупанты адвялі месца паміж вуліцамі Чырвонаармейскай і імя Галіцкага. Вязняў размясцілі ў будынку старой лазні, некалькіх будынках побач з ёй і ў недабудаванай новай лазні<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}. Гета было абгароджана калючым дротам і, з аднаго боку, — рэчкай. Драцяная агароджа ішла да самай рэчкі. Ахоўвалі гета паліцаі<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Усе вязні пакутавалі ад голаду, жанчыны ўвесь час плакалі, старыя маліліся. Ніякай ежы людзям не давалі-елі толькі тое, што змаглі паспець захапіць з сабой і тое нямногае, што ўпотай перадавалі некаторыя мясцовыя жыхары<ref name=autogenerated7 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}. Аж да канчатковага знішчэння асуджаных людзей ганялі на прымусовыя працы, пад выглядам якіх часта групу габрэяў адводзілі на расстрэл{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}. ----- {{Вайсковае фарміраванне | название = Рота ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры | эмблема = Belarus Internal Troops--Honor Guard Company MU 3214 patch (parade).png | выява = Wreath Laying Ceremony at the Victory Monument.jpg | подпіс = Салдаты Роты ганаровай варты ўскладаюць вянок да Мінскага [[Манумент Перамогі (Мінск)|манумента Перамогі]], ліпень 2014 года | гады = з [[17 лютага]] [[1995]]<ref name=milby>{{cw|url=https://www.mil.by/ru/announces/4652/|title=День образования роты почетного караула|publisher=Военный информационный портал Министерства обороны Республики Беларусь|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127064641/https://www.mil.by/ru/announces/4652/|url-status=live}}</ref> | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | падначаленне = [[Файл:Flag of the Armed Forces of Belarus.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]] | у складзе = [[Мінская ваенная камендатура]] | тып = [[пяхота]] | роля = [[ганаровая варта]] | размяшчэнне = [[Мінск]] | мянушка = ''РГВ''<ref name=milby/>, ''Белыя пальчаткі''<ref name=МИР>{{Youtube|EpCVJnl0z9o|Фрагмент программы «Союзники» телеканала МИР. Сюжет о роте почётного караула спецназа ВВ (РПК СН в\ч 3214), репортаж Полины Срибненко|logo=1}}</ref> }} '''Рота почётного караула комендантского батальона {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}}''' ({{lang-be|Рота ганаровай варты каменданцкага батальёна Мінскай ваеннай камендатуры}}) — церемониальная [[воинская часть]] [[Вооружённые силы Республики Беларусь|Вооружённых сил Республики Беларусь]]. Рота фактически образована 17 февраля 1995 года и с момента своего образования участвует во встречах иностранных делегаций на высшем уровне, протокольных мероприятиях с участием первых лиц и иных торжественных мероприятиях (в том числе мероприятиях ко Дню Победы и ко Дню Независимости). Данная рота является одной из трёх рот почётного караула в Беларуси (наряду с ротами почётного караула внутренних войск и Государственного пограничного комитета). С 26 августа 2004 года в Республике Беларусь существует и сводная рота почётного караула, в которую входят представители вооружённых сил, Государственного пограничного комитета и внутренних войск. == Образование == Ранее соответствующие обязанности при приёме высоких гостей, выставлении караула и возложении венков исполняла нештатная рота из числа курсантов Минского высшего инженерного зенитного ракетного училища ПВО (МВИЗРУ)<ref name=milby/>. Иногда эти обязанности выполняли и курсанты Минского высшего военного командного училища (позже на основе этих двух училищ была образована [[Военная академия Республики Беларусь]])<ref name=":1"/>. В составе Вооружённых сил Республики Беларусь рота почётного караула была образована 17 февраля 1995 года, первым командиром роты стал выпускник [[Московское высшее общевойсковое командное училище|МВОКУ]] старший лейтенант {{comment|К. В. Чернецкий|Константин Витальевич Чернецкий}}, отслуживший в 339-м гвардейском мотострелковом полку 120-й гвардейской мотострелковой дивизии. Он занялся разработкой программы обучения военнослужащих роты (в том числе методикой строевой подготовки)<ref name=milby/>. Полное официальное название подразделения — '''Рота почётного караула комендантского батальона {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}}''' ({{lang-be|Рота ганаровай варты каменданцкага батальёна Мінскай ваеннай камендатуры}})<ref>{{cw|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|title=Лукашенко поздравил личный состав роты почетного караула с 30-летием ее образования|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2025-02-17|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413205053/https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|url-status=live}}</ref>. Указом Президента Республики Беларусь № 407 от 26 августа 2004 года была образована '''сводная рота почётного караула'''<ref name=указ>* {{cw|url=https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26 августа 2004 г. № 407 «О создании сводной роты почетного караула»|publisher=Эталон Online|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20251013180158/https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|url-status=live}} * ''Альтернативная ссылка'': {{cw|url=https://news-newsby-org.narod.ru/doc-ukazp/pos01/ukaz01502.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26.08.2004 N 407 "О создании сводной роты почетного караула"|work=Новости Беларуси|publisher=[[narod.ru]]|lang=ru|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16}}</ref>, которая фактически может считаться одним из подразделений-наследников роты почётного караула Вооружённых сил РБ<ref name=Кукса>{{статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|заглавие=Это и почетно, и трудно. Как служится в роте почетного караула|автор=Виталий Кукса|издание=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Белоруссия]]|тип=газета|год=2016|месяц=3|число=12|номер=46|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305180637/https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|url-status=live}}</ref>. Она комплектуется из представителей Вооружённых сил, [[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь|Государственного пограничного комитета]] и внутренних войск МВД<ref name=Зелёнко/>. Её первоначальный состав насчитывал 119 военнослужащих из ВС РБ, 40 военнослужащих из Государственного пограничного комитета и 40 военнослужащих из внутренних войск МВД<ref name=указ/>. Благодаря этому указу существовавшая при МВД рота почётного караула обрела официальный статус и начала совместные тренировки с военнослужащими из почётного караула Вооружённых сил<ref name=Ружечка_Титов>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/tverzhe-shag-3.html|title=Твёрже шаг!|author=Александр Ружечка, Алексей Титов|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Беларусь]]|date=2008-05-15|accessdate=2026-05-16}}</ref>. Помимо сводной роты почётного караула, в настоящее время в Республике Беларусь существуют три роты почётного караула<ref name=belarmy>{{cw|url=http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|title=«Мы привыкли что мы слоны тупые и всегда виноваты». Вся правда о службе в Роте почётного караула|publisher=Belarmy.by|date=2012-11-16|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121212075646/http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|archivedate=2012-12-12}}</ref>: * Рота почётного караула [[Министерство обороны Республики Беларусь|Министерства обороны]] при военной комендатуре ВС РБ * Рота почётного караула [[Внутренние войска МВД Республики Беларусь|Внутренних войск МВД РБ]] (в/ч 3214, Уручье<ref name=belarmy/> — {{iw|3-я отдельная Краснознамённая бригада специального назначения||en|3rd Separate Special-Purpose Brigade}})<ref name=Ружечка_Титов/> * Рота почётного караула [[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь|Государственного пограничного комитета РБ]] (Сосны<ref name=belarmy/>, образована в декабре 2003 года)<ref>{{cw|url=https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|title=Рота почетного караула органов пограничной службы отмечает 20-летний юбилей|publisher=[[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь]]|lang=ru|date=2024-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250917035621/https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|url-status=live}}</ref> == Обязанности и мероприятия == [[Файл:XII Международного военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 02.jpg|thumb|Участник военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 2019 года]] [[Файл:Belarusian contingent 01.png|thumb|Рота почётного караула на [[Военные парады на Красной площади в 2020 году|Параде Победы]] 24 июня 2020 года в Москве]] Солдаты роты почётного караула всегда исполняют следующие обязанности<ref name=milby/>: * встреча и проводы глав иностранных государств и иностранных делегаций, прибывающих с официальным визитом в Республику Беларусь<ref name=башня/>; * протокольные мероприятия с участием первых лиц государства; * воинские ритуалы при обеспечении торжественных мероприятий (в том числе выставление караулов<ref name=milby/>, возложение венков к памятникам и мемориалам, отдание воинских почестей на похоронах<ref name=башня/>); * участие в военных парадах (выставление линейных на параде) и плац-концертах (строевые приёмы с оружием). Ежегодно роте приходится принимать участие в более чем 50 мероприятиях высочайшего уровня — мероприятиях с участием президента, встречах глав иностранных государств и главных государственных праздниках<ref name=":1"/>. Иногда бойцы могут участвовать в трёх мероприятиях за день, проходящих в разных точках<ref name=belarmy/>. Важнейшие для солдат роты мероприятия проводятся 23 февраля в [[День защитников Отечества]]<ref>{{cw|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|title=Лукашенко в День защитников Отечества возложил венок к монументу Победы в Минске|publisher=belarus.by|lang=ru|date=2015-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203120117/https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|url-status=live}}</ref>, 3 июля в [[День независимости Республики Беларусь]] и 9 мая в [[День Победы]]. Также бойцы роты участвовали в памятных мероприятиях в Бресте по случаю начала Великой Отечественной войны: одно такое мероприятие прошло в 2010 году, во время премьеры фильма «[[Брестская крепость (фильм)|Брестская крепость]]»<ref name=belarmy/>. Рота почётного караула отмечена рядом наград. В частности, в 2011 году она была награждена [[Венесуэла|венесуэльским]] орденом «19 апреля» после показательного выступления<ref name=":1"/>, приуроченного к 200-летию {{iw|День независимости Венесуэлы|независимости этой республики|en|Independence Day (Venezuela)}} и состоявшегося в [[Каракас]]е. Тогда бойцы прошли торжественным маршем перед трибуной и показали плац-концерт, за что были награждены именными наручными часами с гравировкой «От президента РБ»<ref name=belarmy/>. 19 июля 2014 года она приняла участие в параде на [[Елисейские Поля|Елисейских Полях]], приуроченному к 100-летию с начала Первой мировой войны: парад открылся шествием знамённых групп ряда приглашённых военных делегаций, среди которых была и белорусская<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/belorusskij-flag-po-elisejskim-poljam-pronesli-voennosluzhaschie-roty-pochetnogo-karaula-minoborony-49578-2014|title=Белорусский флаг по Елисейским полям пронесли военнослужащие роты почетного караула Минобороны|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2014-07-15|accessdate=2026-05-16}}</ref><ref>{{cw|url=https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|title=Le défilé du 14-Juillet marqué par le centenaire de la Grande Guerre|publisher=[[France 24]]|lang=fr|date=2014-07-14|accessdate=2026-05-16|archive-date=2022-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012122802/https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|url-status=live}}</ref>. В 2015 году во время [[Второе минское соглашение|переговоров]] «[[Нормандская четвёрка|Нормандской четвёрки]]» в Минске, посвящённых урегулированию конфликта на Донбассе, бойцы несли службу во Дворце Независимости на протяжении более чем 16 часов, периодически сменяя друг друга на постах, и только после завершения выполнения задачи почётный караул вернулся к обеду следующего дня в казарму<ref name=Зелёнко/>. В том же году рота приняла участие в {{iw|Парад в Пекине 3 сентября 2015 года|параде в Пекине|en|2015 China Victory Day Parade}} на площади [[Тяньаньмэнь]], посвящённом 70-летию Победы во Второй мировой войне<ref>{{cw|url=https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762/|title=Белорусские военнослужащие готовятся к параду в Пекине в честь 70-летия Победы во Второй мировой войне|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2015-08-27|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908122957/https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762|url-status=live}}</ref>. Рота почётного караула участвует в мероприятиях не только в Республике Беларусь, но и в России и других странах мира. В частности, рота неоднократно принимала участие в ежегодном [[Спасская башня (фестиваль)|международном военно-музыкальном фестивале «Спасская башня»]] в Москве<ref name=башня/>. Знамённая группа роты почётного караула участвовала в [[Военные парады на Красной площади в 2020 году|параде 24 июня 2020 года]] на Красной площади, приуроченном к 75-летию Победы в Великой Отечественной войне<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|title=Государственный флаг Беларуси пронесли белорусские военные на параде Победы в Москве|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2020-06-24|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829105333/https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|url-status=live}}</ref>. == Структура == [[Файл:Belarusian Honor Guards.jpg|thumb|Солдаты возлагают венок]] Рота почётного караула Минской военной комендатуры состоит из 180 военнослужащих, которые на торжественных мероприятиях демонстрируют под музыку синхронные строевые приемы с оружием<ref name=башня>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|title=Оркестр и рота Почётного караула Вооруженных Сил Беларуси|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209075117/https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|url-status=live}}</ref>. Оружие, с которым выполняются все строевые приёмы — это карабины [[Самозарядный карабин Симонова|СКС]]<ref name=Данилов/> и офицерские сабли. Хотя данные карабины не используются в современной белорусской армии, они остались на вооружении роты почётного караула с декоративной функцией в качестве дани традиции<ref name=":1"/>. По словам заместителя командира роты специального назначения (почетного караула) по идеологической работе капитана {{comment|Дмитрия Смирнова|Дмитрий Вадимович Смирнов}}, в подразделении есть тренировочные и парадные карабины<ref name=Зелёнко/>. Рота почётного караула также делится на специальные расчёты<ref name=Данилов/>: * ''знамённая группа'' — выносит знамя на парадах<ref name=Зелёнко/>; * ''расчёты «венковых»'' — возлагают венки (один из расчётов всегда подбирается из близнецов или людей с похожими лицами)<ref name=Данилов/>; * ''расчёты «костровых»'' — стоят в карауле у Вечного огня: * ''«коробка»'' — сомкнутый строй для прохождения торжественным маршем; * ''«эскорт»'' — группа солдат, участвующих в похоронных процессиях. Роту почётного караула на всех значимых выступлениях сопровождает '''оркестр почётного караула {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}}'''<ref>{{статья|ссылка=http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|заглавие=Один день из жизни военного дирижёра|автор=Наталья Пахомович|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2017|месяц=12|число=2|выпуск=227|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212214741/http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|archivedate=2018-12-12}}</ref>, обладающий богатым репертуаром и исполняющий не только церемониальную музыку и гимны стран, но и произведения военно-патриотической тематики и лучшие образцы мировой музыки<ref name=Держанович/>. Оркестр неоднократно участвовал в военно-музыкальном фестивале «Спасская башня»<ref>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/the-band-of-the-honor-guard-of-the-minsk-military-commandant-s-unit/|title=Оркестр почётного караула Минской военной комендатуры|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-16}}</ref>. 1-я и 2-я роты и оркестр почётного караула удостоены специальной премии Президента деятелям культуры и искусства с формулировкой «''за значительные достижения в патриотическом воспитании молодежи, активное участие в общественно-политических и культурных мероприятиях''»<ref name=Держанович/>. == Личный состав == [[Файл:U S Air Force Band Marches in Belarus Victory Day Parade (9146999).jpg|thumb|Линейный во время Парада Победы 2015 года при прохождении музыкантов оркестра ВВС США]] Кандидаты на место в роте почётного караула Минской военной комендатуры должны иметь рост не менее 185 см, обладать приятной внешностью и хорошим телосложением, высочайшим уровнем здоровья, высоким уровнем образования и высокими морально-деловыми качествами<ref name=milby/> (в том числе не иметь вредных привычек)<ref name=МИР/>. Первичным требованием является именно рост<ref name=belarmy/> от 185 до 195 см<ref name=minsknews/>, хотя в одном из взводов служили лица ростом от 183 до 185 см. По состоянию на 2012 год в роту почётного караула допускались лица с лёгким сколиозом и слабым зрением (без очков), но большую часть военнослужащих составляли лица с первой группой здоровья<ref name=belarmy/>. Предпочтение отдаётся лицам со славянской внешностью и правильными чертами лица<ref name=Данилов/>. У кандидатов не должно быть шрамов<ref name=МИР/><ref name=Кукса/>, татуировок на лицах и открытых участках шеи, но допустимо наличие рисунков на ладонях или пальцах (татуировки там скрывают белые перчатки, которые военнослужащие надевают во время торжественных мероприятий)<ref name=minsknews>{{cw|url=https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|title=Их растяжку оценила бы сама Волочкова. Репортаж об элитном подразделении белорусской армии|publisher=Минск-Новости|date=2020-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903034650/https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|url-status=live}}</ref>. По словам полковника Минской военной комендатуры Анатолия Грицева, требования к кандидатам в роту почётного караула даже жёстче, чем к кандидатам в [[Силы специальных операций Республики Беларусь|Силы специальных операций]]<ref>{{cw|url=https://news.tut.by/society/95562.html|title=Минский военный комендант объяснил, почему минчанам проблематично попасть служить в роту почетного караула|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2007-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200704175011/https://news.tut.by/society/95562.html|archivedate=2020-07-04}}</ref>: всё это связано с тем, что каждый солдат почётного караула должен выдерживать интенсивные занятия на плацу<ref name=":1"/>. Требования к солдатам РПК внутренних войск МВД РБ являются такими же жёсткими, как и в РПК Минской военной комендатуры: из 300 кандидатов командование отбирает в лучшем случае 20—30 человек, иногда закрывая глаза на недостаток роста при наличии искреннего желания у кандидата служить<ref name=Ружечка_Титов/>. Все кандидаты проходят сначала медицинский осмотр в медучреждениях по месту жительства, а затем более глубокий медо­смотр в 432‑м главном военном клиническом медицинском центре Вооруженных сил РБ<ref name=Данилов/>. Офицеры роты почётного караула с целью подробного ознакомления с кандидатами выезжают в регионы, где общаются с местными властями и сотрудниками милиции, а также родителями кандидатов, школьными учителями и коллегами по работе<ref name=milby/>. Беседа проводится вне зависимости от номинальных данных призывника<ref name=":1"/>: биография каждого кандидата должна быть абсолютно идеальной<ref name=Кукса/>. Все отобранные кандидаты направляются на службу в батальон Минской военной комендатуры<ref name=milby/> (так называемый «карантин»)<ref name=belarmy/><ref name=Данилов/>, а уже оттуда лучших отбирают в почётный караул<ref name=milby/>. Лица, которые не прошли отбор в почётный караул, обычно отправляются в роту караульной службы (на гауптвахте) или патрульную роту (патрулирование по городу, осуществление салютов на городских праздниках) при Минской военной комендатуре<ref name=belarmy/>. Личный состав роты комплектуется выходцами из всех регионов республики. В ней проходили службу в разное время лица со средним специальным и высшим образованием, среди них было немало спортсменов-разрядников и мастеров спорта<ref name=Данилов/>. Солдаты, увольняющиеся из роты почётного караула, могут в дальнейшем продолжить службу в любых силовых структурах<ref name=Кукса/> — в том числе республиканском МВД, МЧС или управлении охраны посольств<ref name=":1"/>. Некоторым солдатам даются специальные рекомендации командира воинской части и командира роты почетного караула, позволяющие поступить в среднее или высшее специальное учебное заведение вне конкурса (при наличии минимального балла на выпускном экзамене и балла в аттестате не ниже 7)<ref name=Беларусь1/>. В день, когда солдат провожают в запас, по традиции весь личный состав роты проходит торжественным маршем перед демобилизованными, что вызывает у них сильные эмоции. Ежегодно в день праздника роты почётного караула к КПП приходят бывшие солдаты роты<ref name=Данилов/>. == Форма == [[Файл:Солдат Почетный караул Беларуси.jpg|thumb|Солдат роты почётного караула во [[Дворец Независимости (Минск)|Дворце Независимости]]]] Парадная форма роты почётного караула была разработана так, чтобы максимально близко соответствовать по оформлению парадной форме ВС Республики Беларусь<ref name=milby/>. В настоящее время у каждого бойца есть свой парадный мундир, пошитый в Доме военной одежды, и изготовленные вручную сапоги с укороченным голенищем, деревянными колышками вместо гвоздей и металлическими набойками для чеканности шага на каблук. Парадный костюм солдата после его увольнения в запас не может повторно использоваться, поэтому утилизируется, а для призывника-сменщика шьют новый<ref name=":1"/>. Бойцы ежедневно самостоятельно стирают и выглаживают форму<ref name=Зелёнко>{{cw|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/6033|title=Изнанка парадной жизни|author=Кристина Зелёнко|work=Газета «На страже»|publisher=[[Министерство внутренних дел Республики Беларусь]]|lang=ru|date=2019-10-04|accessdate=2026-05-15}}</ref>; также в обязательном порядке они гладят все флаги и знамёна перед каждым мероприятием<ref name=Данилов/>. Парадная шинель на порядок тяжелее, чем тренировочная форма, поэтому эту шинель надевают только на генеральных репетициях и на самих выступлениях<ref name=МИР/>. == Подготовка солдата == === Строевая === Около 90% занятий в программе подготовки солдат роты почётного караула составляет строевая подготовка. Солдаты роты регулярно подвергаются серьёзным нагрузкам и проводят интенсивные тренировки в любое время года и любую погоду, систематически повторяя движения и заучивая их до автоматизма<ref name=Зелёнко/>. Стандартные элементы каждого плац-парада, которые отрабатываются РПК при подготовке к торжественным мероприятиям и входят в каждую программу выступлений — так называемые «домино», «расчёска» и «цветок»<ref name=Ружечка_Титов/>. По воспоминаниям одного из военнослужащих, датируемых 2012 годом, тренировки в обычные дни длились 4 часа, а при подготовке к параду — до 6-7 часов<ref name=belarmy/>. По данным на 2020 год, в обычные дни тренировки по строевой подготовке длились по 6 часов в день, в канун праздников — по 8 часов в день вне зависимости от погодных условий<ref>{{cw|url=https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|title=20 лет исполняется Роте Почетного караула военной комендатуры Вооруженных сил Республики Беларусь|publisher=[[СТВ (телеканал, Беларусь)|СТВ]]|lang=ru|date=2015-01-22|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125183253/https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|url-status=live}}</ref>. Поскольку солдаты переносят большие физические нагрузки, им полагается более богатый ежедневный рацион, чем обычным армейским бойцам<ref name=Кукса/>. Каждый из новобранцев начинает службу с оттачивания строевого шага, отсчитывая вслух ритм и вытягивая носок, а офицеры и сержанты внимательно следят за каждым шагом молодых солдат. Обычно призывнику требуется не менее месяца ежедневных занятий, чтобы стать полноценным солдатом роты почётного караула<ref name=":1"/>. Для корректировки осанки солдаты используют поначалу деревянные Т-образные приспособления<ref name=Держанович>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|title=Еще как почетно!|author=Виктория Держанович|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|lang=ru|date=2024-01-18|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305232902/https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|url-status=live}}</ref>, а в дальнейшем и карабины, которые несут на некоторых тренировках за своими спинами параллельно земле<ref name=Данилов/>. По свидетельствам одного из служивших в РПК Минской военной комендатуры за 2012 год, сержанты поддерживали жёсткую дисциплину, наказывая военнослужащих за мелкие провинности, если те стояли без дела: фактически по казарме можно было передвигаться только бегом. За неправильные и несогласованные действия на занятиях следовало моментальное наказание (например, отжимание, приседание или бег по кругам), которое распространялось на всех солдат<ref name=belarmy/>. Фактически из-за малейшего недочёта, допущенного при отработке элемента, занятия на плацу могут растягиваться даже на несколько часов<ref name=Ружечка_Титов/>. Каждый из карабинов, используемых бойцами для выполнения строевых приёмов, весит по 4 кг, но иногда его утяжеляют за счёт нацепленных на него дисков для штанги, чтобы развить выносливость. При подготовке к плац-концерту приходится менять или отдавать в ремонт от 30 до 50 карабинов, у которых может сломаться штык-нож или треснет деревянное ложе. При неправильной отработке приёма существует риск серьёзно пораниться штык-ножом (даже сточенным), поэтому опытные военнослужащие тренируются изо дня в день наравне с новобранцами. По отдельной программе занимается знамённая группа, выносящая знамя и флаг на торжественных мероприятиях. Самыми подготовленными бойцами, владеющими в совершенстве строевыми приёмами, являются представители групп «линейных» и «венковых»<ref name=Зелёнко/>. Опытные бойцы могут выполнять упражнение сразу с двумя карабинами<ref name=Данилов/> или совершить 150 оборотов подряд одного карабина<ref name=Кукса/>. === Боевая и физическая === В роте почётного караула Минской военной комендатуры солдаты проходят не только строевую, но и боевую и физическую подготовку. Боевая подготовка включает стрельбу из карабинов на полигоне и метание боевых гранат<ref name=Зелёнко/>, но в роте почётного караула внутренних войск МВД РБ на это делается особый упор, поскольку её бойцы выполняют боевые задания наравне с другими военнослужащими МВД<ref name=Зелёнко/><ref name=Ружечка_Титов/>. По оценке командира 2-й роты почетного караула {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}} капитана Максима Дашкевича, прозвучавшей в 2024 году, солдаты почётного караула способны выполнить любую боевую задачу наравне с военнослужащими любого другого воинского формирования<ref name=Держанович/>. Физической подготовке также уделяется огромное внимание<ref name=belarmy/>: на тренировках личный состав всегда занимается со специальными утяжелителями для ног, укрепляя таким образом мышцы<ref name=Зелёнко/> — масса утяжелителей составляет от 2,5 до 5 кг<ref name=Кукса/>. Бойцы отрабатывают строевые приёмы с утяжелёнными карабинами, не забывая при этом работать над растяжкой и координацией<ref name=Зелёнко/>. Для отработки движений строевым шагом используются также утяжелители для рук<ref name=Держанович/>. Бойцы должны уметь поднимать ногу, образуя угол на 90 градусов: в частности, это требуется от тех, кто возлагает венки<ref>{{cw|url=https://minsknews.by/gorzhus-chto-sluzhu-v-voinskoj-elite-rasskazyvaem-o-rote-pochetnogo-karaula/|title=«Горжусь, что служу в воинской элите». Рассказываем о роте почетного караула|publisher=Минск-Новости|date=2022-03-06|accessdate=2026-05-15}}</ref>. При этом почти каждый солдат роты почётного караула с лёгкостью может сесть на шпагат<ref name=milby/>. Бойцы знамённой группы на тренировках несут не только шашки, но и 20-килограммовый гриф штанги. Представители групп венковых на тренировках вместо обычных венков массой 15—20 кг несут железный каркас в два раза тяжелее: известно, что однажды бойцы во время шествия от Октябрьской площади несли венок массой 30 кг на протяжении дистанции в полкилометра<ref name=Зелёнко/>. Все бойцы роты почётного караула должны обладать высоким уровнем выносливости, поскольку им приходится пребывать в неподвижном состоянии часами (с учётом того, что некоторые мероприятия могут начинаться с огромным опозданием — вплоть до 8 часов). В то же время солдаты обучены незаметно подавать сигнал о плохом самочувствии командиру или сослуживцам, чтобы те сменили какого-либо бойца, а офицеры держат зрительный контакт с подчинёнными, чтобы быть в курсе ситуации<ref name=Зелёнко/>. === Участие в мероприятиях === [[Файл:Парад в Минске 2019 11.jpg|thumb|Отработка приёмов с оружием на репетиции парада ко Дню Независимости, 2019 год]] Для каждого последующего мероприятия рота почётного караула всегда готовит новую программу<ref name=МИР/>. Высшей честью для солдата любого почётного караула является участие в плац-параде по случаю Дня Независимости: в нём участвуют до 160 военнослужащих из вооружённых сил, пограничных войск и внутренних войск (от последних обычно делегируются 45 человек)<ref name=Ружечка_Титов/>. Процесс подготовки к празднику начинается за 4 месяца, в феврале — вначале солдаты ежедневно занимаются по 4-5 часов строевой подготовкой, оттачивая построение в «коробку» и отрабатывая стандартные приёмы «на караул» и «на плечо». Далее они занимаются отработкой слаженности и проводят совместные репетиции с другими ротами почётного караула. В канун парада рацион солдата возрастает, поскольку каждый из солдат должен быть подготовлен к стрессу и большим перегрузкам, испытываемым во время мероприятий<ref name=":1"/>. Некоторые новации согласуются представителями всех трёх существующих рот почётного караула<ref name=Ружечка_Титов/>. Аналогичную подготовку солдаты ведут и к мероприятиям по случаю Дня Победы<ref name=Беларусь1/>. == Командиры роты == Известны имена следующих командиров: * старший лейтенант {{comment|Константин Чернецкий|Константин Витальевич Чернецкий}}<ref name=milby/> (май 1995 — февраль 1999)<ref name=":1">{{cw|url=https://news.tut.by/society/215489.html|title=Рота почётного караула: непарадная сторона|author=Дмитрий Лобашов|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2011-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110219232759/http://news.tut.by/society/215489.html|url-status=dead|archive-date=2011-02-19}}</ref> * {{comment|Александр Погуляйло|Александр Анатольевич Погуляйло}} (февраль 1999 — февраль 2002)<ref name=":1"/> * {{comment|Николай Кураш|Николай Александрович Кураш}} (февраль 2002 — февраль 2004)<ref name=":1"/> * {{comment|Дмитрий Карпович|Дмитрий Викторович Карпович}} (февраль 2004 — май 2009)<ref name=":1"/> * капитан {{comment|Павел Гурьянов|Павел Васильевич Гурьянов}}<ref name=Данилов>{{статья|ссылка=https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|заглавие=Рота почётного караула: непарадная сторона|автор=Андрей Данилов|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2011|месяц=12|число=27|выпуск=247|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120408023806/https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|archivedate=2012-04-08}}</ref> (с мая 2009<ref name=":1"/>) * старший лейтенант Константин Прудников (командир сводной роты, 2016)<ref name=Кукса/> * {{comment|Владислав Шепелевич|Владислав Валерьевич Шепелевич}} (командир сводной роты, 2017<ref>{{cw|url=https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|title=Рота почетного караула и оркестр Вооруженных сил Беларуси на фестивале «Спасская Башня»|author=Михаил Брацило|publisher=Москультура|date=2017-08-16|accessdate=2206-05-16|archive-date=2025-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20251108010744/https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|url-status=live}}</ref> и 2020)<ref name=Беларусь1>{{cw|url=https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|title=25 лет роте почетного караула|publisher=[[Беларусь 1]]|lang=ru|date=2020-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218144441/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|archivedate=2020-02-18}}</ref> * капитан {{comment|Кирилл Корчинский|Кирилл Игоревич Корчинский}}<ref name=башня/> (командир 1-й роты почётного караула, 2025)<ref>{{cw|url=https://mir24.tv/articles/16634372/bezuprechnaya-sinhronnost-i-sotni-chasov-postroenij:-sekret-uspeshnoj-podgotovki-bojcov-k-paradu|title=Безупречная синхронность и сотни часов построений: секрет успешной подготовки белорусских бойцов к параду|author=Александра Кулакова, Алина Трус|publisher=[[Мир 24]]|lang=ru|date=2025-05-22|accessdate=2026-05-16}}</ref> == Галерея == <gallery heights="200" widths="200"> Файл:Putin in Belarus 2012 02.jpg|Президент России [[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]] на минской [[Площадь Победы (Минск)|Площади Победы]] в 2012 году Файл:Putin in Belarus 2012 05.jpg|Владимир Путин и [[Лукашенко, Александр Григорьевич|Александр Лукашенко]] проводят смотр почётного караула в [[Минск (аэропорт)|аэропорту Минска]] в 2012 году Файл:Official welcoming ceremony for Ilham Aliyev was held in Belarus 05.jpg|Президент Азербайджана [[Алиев, Ильхам Гейдар оглы|Ильхам Алиев]] проводит смотр почётного караула на пути во [[Дворец Независимости (Минск)|Дворец Независимости]] Файл:В Минске состоялась встреча Министра обороны России с Президентом Белоруссии 03.jpg|Почётный караул встречает министра обороны России [[Шойгу, Сергей Кужугетович|Сергея Шойгу]] в штабе Министерства обороны, 2013 год Файл:The Minister of State of Defence, Shri M.M. Pallam Raju inspecting the Guard of Honour, in Minsk, Belarus on October 25, 2009.jpg|[[Министерство обороны Индии|Министр обороны Индии]] {{iw|Паллам Раджу, Маллипуди Мангапати|М. М. Паллам Раджу|en|M. M. Pallam Raju}} проводит смотр почётного караула в октябре 2009 года </gallery> 097yoao2vslwgs7i6zbhh5de76uak9r 5146621 5146614 2026-05-25T18:20:12Z DBatura 73587 /* Ход баявых дзеянняў */ 5146621 wikitext text/x-wiki '''Кардафанская кампанія (з 2023)''' — эпізод канфлікту паміж прыхільнікамі суданскіх генералаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля аль-Бурхана]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]], звязаны з барацьбой за рэгіён {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}}. == Ход баявых дзеянняў == 15 красавіка Сілы аператыўнай падтрымкі бяруць пад свой кантроль аэрапорт Эль-Абейд<ref name="aj">{{Cite news |script-title=ar:السودان.. اشتباكات عنيفة بين الجيش وقوات الدعم السريع (لحظة بلحظة) |title= |trans-title= |url=https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad%d8%a9-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415142945/https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4 |archive-date=15 April 2023 |access-date=2023-04-16 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=ar}}</ref>. З 21 красавіка сутыкненні вакол горада працягнуліся<ref>{{Cite news |date=2023-04-21 |title=Our staff was hit in crossfire in EL Obeid: IOM |language=en-GB |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-21 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085011/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |url-status=live }}</ref>. У чэрвені ўрадавая армія нанесла авіяўдары па Эль-Абейду<ref>{{Cite news|date=2023-06-15|title=Sudan slips into crisis with critical shortages as conflict enters third month|language=en|work=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months//|access-date=2023-06-15|archive-date=2023-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615082209/https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months/|url-status=live}}</ref>. На працягу ўсяго лета ў раёне горада фіксаваліся сутыкненні<ref>{{Cite news|date=9 July 2023|title=UN warns of 'full-scale civil war' in Sudan, Egypt to host summit|language=en|work=[[Al Jazeera English|Aljazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|access-date=10 July 2023|archive-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709203939/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2023-08-13 |title=Grim toll rises in ongoing Sudan conflict |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |access-date=2023-08-15 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=14 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814110440/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |url-status=live }}</ref>.<ref>{{Cite web |date=2023-09-01 |title=Battles continue in Sudan, at least 4,8 million people fled their homes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |access-date=2023-09-01 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911160725/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |url-status=live }}</ref>, горад трапіў у аблогу<ref>{{Cite news|date=2023-06-11|title='Most fearless' fighting in Sudan after 24-hour ceasefire ends|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|access-date=2023-06-13|archive-date=2023-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230613020330/https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|url-status=live}}</ref>. 17 верасня Узброеныя сілы і мяцежнікі сілы зноў уступілі ў бой у Эль-Абейдзе: урадавая армія нанесла паражэнне праціўніку за межамі горада. У адказ САП абстралялі населены пункт, што прывяло да ахвяр сярод мірнага насельніцтва.<ref name="fires">{{Cite web |date=2023-09-17 |title=Escalating Conflict: Sudanese army, RSF clash in Khartoum, El-Obeid, Zalingei |url=https://sudantribune.com/article277360/ |access-date=2023-09-17 |website=Sudan Tribune |language=en-GB |archive-date=20 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020174341/https://sudantribune.com/article277360/ |url-status=live }}</ref> На працягу года САП і саюзнікі захапілі Вад-Банду<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|title= Sporadic gunfire in Sudan despite new truce|date= 25 April 2023|work= BBC|access-date= 25 April 2023|archive-date= 2023-04-24|archive-url= https://web.archive.org/web/20230424192104/https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|url-status= live}}</ref><ref name="pickup">{{cite news|url= https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|title= Sudan's Darfur fighting: 'I saw pick-up trucks full of dead people'|date= 27 April 2023|work= BBC|access-date= 28 April 2023|archive-date= 2023-06-30|archive-url= https://web.archive.org/web/20230630183038/https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|url-status= live}}</ref>, Вад-Ашана<ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Sudan war: 'RSF advance to White Nile state' sparks new clashes in North Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |access-date=3 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003170552/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |url-status=live }}</ref>, вайсковую базу Тэйба<ref name=":2">{{Cite news|date=2023-06-22|title=Battles persist over key areas in Sudan's South Kordofan|language=en|work=[[Radio Dabanga]]|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|access-date=2023-07-16|archive-date=22 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250622000148/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|url-status=live}}</ref>, нафтавае радовішча Баліла<ref>{{Cite web |date=30 October 2023 |title=RSF 'liberates' vital Sudan oilfield |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |access-date=31 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=30 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030173744/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=1 November 2023 |title=RSF withdraws from Balila oilfield, claim airport 'set ablaze' by Sudan army |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |access-date=2 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=1 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101185104/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125131204/https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |title=RSF seize “Balila” airport, which is used by Army fighter jets |language=en |publisher=darfur24 |date=30 October 2023 |archive-date=25 January 2026}}</ref>. Паралельна з байцамі арміі Дагала (Сіламі аператыўнай падтрымкі), да баявых дзеянняў падключыліся баевікі адной з фракцый групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]» — прыхільнікі [[Абдэлазіз аль-Хілу|Абдэлазіза аль-Хілу]]. 8 чэрвеня яны актывізаваліся ў раёне Кадуглі, узяўшы пад кантроль вайсковыя базы, нягледзячы на дзеючае пагадненне аб спыненні агню з Узброенымі сіламі Судана.<ref>{{Cite news |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |title=Rebel mobilization in Sudan raises fears of conflict spreading |work=al-Arabiya |date=9 June 2023 |access-date=15 July 2023 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609070046/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |url-status=live }}</ref> Пазней атрады паўстанцаў разам з САП правялі напад на Даланг.<ref>{{Cite news|date=2023-06-23|title=South Kordofan residents flee as Sudan war escalates|language=en|work=[[al-Arabiya]]|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|access-date=2023-06-23|archive-date=2023-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630183037/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|url-status=live}}</ref> 2 студзеня 2024 года баевікі САП атакавалі горад Барах<ref>{{cite web |title=Reports about 'intense airstrikes' on RSF sites in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=3 January 2024 |access-date=7 September 2025 |archive-date=22 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240422232746/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 22 студзеня мяцежнікі пачалі наступленне на горад Бабануса. Іх мэтай быў штаб 22-й пяхотнай дывізіі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-at-risk-of-another-disaster|title=Sudan army at risk of another disaster in Babanusa|author=Monitor|first=Sudan War|website=sudanwarmonitor.com|access-date=2024-01-28}}</ref>. 11 лютага генерал Махамед Дагала заявіў пра поўны захоп Бабанусы<ref>{{Cite web|url=https://sudantribune.com/article282208/|title=Sudanese army denies RSF leader claims of fresh victories|website=Sudan Tribune|date=12 February 2024}}</ref>. 20 чэрвеня паўстанцы атакавалі і захапілі Аль-Фулах, а разбітыя ўрадавыя войскі адступілі да Бабанусы. Хутка, 5 ліпеня, баевікі пры падтрымцы эфіопскіх наёмнікаў<ref>{{cite web|url=https://3ayin.com/en/pows/|title=Torture and murder – the horrors endured by military prisoners in Sudan's war|date=1 August 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Ayin Network|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307014051/https://3ayin.com/en/pows/|url-status=live}}</ref><ref name=":6">{{cite web|url=https://sudantribune.com/article287249/|title=Sudanese authorities arrest Ethiopian female snipers|date=20 June 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Sudan Tribune|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307002404/https://sudantribune.com/article287249/|url-status=live}}</ref> бяруць Аль-Мейрам<ref>{{Cite news |title=RSF claims capture of Al Meiram, West Kordofan |url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |access-date=5 July 2024 |website=Radio Tamazuj |archive-date=4 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240704220912/https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |url-status=live }}</ref>. Гарнізон горада збег у суседні [[Паўднёвы Судан]]<ref>{{Cite news |title=South Sudan hosts Sudan Armed Forces units after fall of Meram |url=https://sudantribune.com/article287902/ |access-date=7 July 2024 |website=Sudan Tribune}}</ref>. 13 студзеня 2025 года [[Узброеныя сілы Судана]] адваявалі Каркараю і Хаджар аль-Джавад на дарозе паміж Далангам і Кадуглі<ref>{{Cite news |date=2025-01-13 |title=Sudan army, SPLM-N clash in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article295926/ |work=Sudan Tribune |archive-date=4 February 2025 |access-date=14 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250204004002/https://sudantribune.com/article295926/ |url-status=live }}</ref>, 30 студзеня — Ум-Рувабу<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296695/|title=Sudanese army retakes key city in North Kordofan state|date=30 January 2025|publisher=Sudan Tribune|access-date=31 January 2025|archive-date=9 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250209122721/https://sudantribune.com/article296695/|url-status=live}}</ref>, а 17 лютага ўзялі Эр-Рахад, праз два дні — Сідру<ref>{{cite web | url=https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 | title=Sudanese army reports advancements in fight against paramilitary forces | publisher=punjabnewsexpress.com | access-date=17 September 2025 | archive-date=21 May 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250521022038/https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 | url-status=dead }}</ref><ref name="khazan">{{cite web |title=Airstrikes in Darfur, RSF shells El Fasher, army advances in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=21 February 2025 |access-date=21 February 2025 |archive-date=21 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221102046/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 23 сакавіка САП бяруць Лагаву<ref name="radwan">{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-army-bombs-rsf-positions-deadly-mosque-drone-attack-kills-11 |title=Sudan army bombs RSF positions, deadly mosque drone attack kills 11 |date=25 March 2025 |access-date=26 March 2025 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. 31-га чысла мяцежнікі заявілі аб кантролі над Хор-эль-Далайбай<ref name="antonov">{{cite web |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-to-down-sudan-air-force-plane-in-north-darfur |title=RSF claims to down Sudan Air Force plane in North Darfur |date=4 April 2025 |access-date=4 April 2025 |publisher=Radio Dabanga |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404135524/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-to-down-sudan-air-force-plane-in-north-darfur |url-status=live }}</ref>. 1 мая прыхільнікі Дагала захапілі Эн-Нахуд<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/2/sudanese-paramilitaries-kill-19-after-taking-city-of-al-nahud-sources |title=Sudanese paramilitary RSF kills 19 after taking city of al-Nahud: Sources |date=2 May 2025 |work=Al Jazeera |access-date=1 October 2025 |archive-date=15 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115222523/https://www.aljazeera.com/news/2025/5/2/sudanese-paramilitaries-kill-19-after-taking-city-of-al-nahud-sources |url-status=live }}</ref>. 11 і 13 мая ўрадавыя войскі адбілі Аль-Хуваі і Аль-Хамадзі<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300773/ |title=Sudan army says it recaptured West Kordofan town from RSF |date=11 May 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Sudan army captures key South Kordofan town, gains in Omdurman |url=https://sudantribune.com/article300845/ |access-date=2025-05-14 |website=Sudan Tribune |archive-date=4 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904220741/https://sudantribune.com/article300845/ |url-status=live }}</ref>, 19-га — раён Ум-Лібана<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article301092/|title=Sudanese army reclaims Al-Salha, advances towards Al-Nuhud|date=19 May 2025|access-date=19 May 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 23 мая САП і іх саюзнікі абвясцілі аб захопе Эд-Дубейбата<ref>{{Cite web |date=2025-05-23 |title=Sudanese army, allied forces seize strategic city in South Kordofan state |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |access-date=2025-05-21 |website=[[Anadolu Agency]] |archive-date=29 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250929180014/https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |url-status=live }}</ref>. 7 чэрвеня паўстанцы захапілі горад Ум-Дэхіліб<ref>{{Cite web |date=7 June 2025 |title=RSF and allied rebels seize town from army in Sudan's South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article301691/ |access-date=8 June 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |archive-date=23 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723060459/https://sudantribune.com/article301691/ |url-status=live }}</ref>. Роўна праз месяц байцы прыхільнікі Бурхана бяруць гарады Аль-Рыаш і Казгалі<ref>{{Cite news|title=Sudanese army says it seized two areas in North Kordofan from RSF|url=https://sudantribune.com/article302620/|access-date=2025-07-07|website=[[Sudan Tribune]]|archive-date=19 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250819100532/https://sudantribune.com/article302620/|url-status=live}}</ref>. 7 верасня ўрадавыя войскі заявілі пра вызваленне гарадоў Казгейль і Фартангул<ref>{{Cite news |date=2025-09-07 |title=Fighting flares in Sudan's Kordofan as army claims gains |url=https://sudantribune.com/article304732/ |access-date=2025-09-08 |work=Sudan Tribune}}</ref>. Праз тры дні SAF адбілі Барах<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=RSF lose stronghold city Bara to Sudanese army and allies |url=https://www.africanews.com/2025/09/12/rsf-lose-stronghold-city-bara-to-sudanese-army-and-allies/ |access-date=12 September 2025 |website=Africanews}}</ref>. 13 верасня САП захапілі вёску аль-Аяра ў Паўночным Кардафане, адціснуўшы праціўніка на ўскраіну Эль-Абейда,<ref>{{Cite web |date=2025-09-14 |title=Sudanese army, RSF battle for key routes in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article305002/ |access-date=2025-09-14 |website=Sudan Tribune }}</ref> а праз два дні заявілі пра тое, што адбілі Казгейль і Аль-Рыаш.<ref>{{Cite web |date=2025-09-15 |title=Heavy fighting rocks Sudan's Kordofan as army advances, RSF reinforces |url=https://sudantribune.com/article305054/ |access-date=2025-09-16 |website=Sudan Tribune}}</ref> 16 лістапада ўрадавая армія абвясціла, што адваявала ў раёны Казкіль і Ум Дам Хадж Ахмед<ref>{{cite news|title=Sudan's army captures two areas in North Kordofan as RSF burns more bodies|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/15/sudans-army-captures-two-areas-in-north-kordofan-as-rsf-burns-more-bodies|work=Al Jazeera|date=2025-11-17|last=Motamedi|first=Maziar|access-date=2025-11-18|archive-date=17 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251117182740/https://www.aljazeera.com/news/2025/11/15/sudans-army-captures-two-areas-in-north-kordofan-as-rsf-burns-more-bodies|url-status=live}}</ref>. На наступны дзень войска Бурхана адваявала Барах<ref>{{Cite web |date=2025-11-17 |title=قوات موالية للجيش السوداني تعلن دخول بارا في شمال كردفان |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2025/11/17/%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%AA%D8%AF%D8%AE%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%81%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84-%D9%83%D8%B1%D8%AF%D9%81%D8%A7%D9%86 |access-date=2025-11-17 |website=Al Arabiya |language=ar}}</ref>. У канцы лістапада мяцежнікі разгарнулі наступленне на Бабанусу<ref>{{Cite web |date=2025-11-25 |title=Sudanese army repels fresh RSF attack in West Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/307507 |access-date=2025-11-26 |website=Sudan Tribune}}</ref>. 1 снежня баевікі ўсталявалі кантроль над горадам<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307673 |title=RSF says it seized Sudan army division HQ after breaching truce |website=[[Sudan Tribune]] |date=1 December 2025 |access-date=1 December 2025}}</ref>. Затым 8 снежня CFG захапілі кантроль над нафтавым радовішчам Хегліг<ref>{{Cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/8/rsf-claims-seizure-of-key-heglig-oil-field-in-sudan |title=RSF seizes key Heglig oilfield as it pushes to expand control in Sudan |website=[[Al Jazeera]] |date=8 December 2025 |access-date=8 December 2025}}</ref>. Пазней бакі заключылі пагадненне і вывелі свае сілы з Хегліга, перадаўшы кантроль над радовішчам [[Сілы абароны Паўднёвага Судана|Сілам абароны Паўднёвага Судана]]<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308012 |title=South Sudan army deploys to secure Heglig oilfield after deal with Sudan, RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=10 December 2025 |access-date=12 December 2025}}</ref>. == Гуманітарная сітуацыя == 1 чэрвеня прадстаўнікі Сусветнай харчовай праграмы заявілі, што са складоў у горадзе было выкрадзена дастаткова харчавання, каб накарміць 4,4 мільёна чалавек.<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=WFP chief: Sudan looting is 'stealing from the hungry – food for 4.4 million people at stake'|language=en|work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|access-date=2023-07-26|archive-date=26 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230726142028/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|url-status=live}}</ref> ----- '''Гарадоцкае гета''' (жнівень — 12 кастрычніка 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] горада [[Гарадок, Віцебская вобласць|Гарадок]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] у перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Утварэнне гета == Даваенны гарадок быў невялікім местачковым мястэчкам з большасцю яўрэйскага насельніцтва ([[штэтл]]ам). Да пачатку вайны ў мястэчку жыло 2400—2500 яўрэяў<ref name=autogenerated7>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/shmuilovich.html Последний свидетель] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/shmuilovich.html |date=20140815205020 }}</ref><ref name=autogenerated5 />. Апроч таго, у 1939 годзе ў мястэчку з’явіліся габрэі-ўцекачы з акупаванай Польшчы. Іх расказас пра стаўленне немцаў да габрэяў далёка не ўсе верылі і не сталі сыходзіць перад акупацыяй. Паспелі эвакуявацца, у асноўным, толькі тыя, у каго быў конь, і яны змаглі дабрацца да чыгункі. Але большай часткай мясцовыя жыхары засталіся на месцы. Да таго ж многім з тых, хто ўсё ж спрабаваў бегчы на ўсход, немцы перарэзалі шлях і вярнулі назад у Гарадок<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated3>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/gorodok_praved.html Городокские праведницы] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/gorodok_praved.html |date=20140815005635 }}</ref><ref>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/karataeva.html Моя родина — Городок] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/karataeva.html |date=20140815204825 }}</ref>. [[Вермахт|Нямецкія войскі]] занялі Гарадок 9 ліпеня 1941 года. Акупацыя доўжылася да 24 снежня 1943 года<ref name=autogenerated5>''А. Шульман.'' [http://mishpoha.org/library/04/0408.shtml Еврейский Городок] {{Wayback|url=http://mishpoha.org/library/04/0408.shtml |date=20140312213654 }}</ref>{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=291, 373, 394, 396, 397}}. Практычна адразу пасля заняцця горада ўсіх яўрэяў пад пагрозай смерці абавязалі прышыць да адзення [[жоўтая зорка|жоўтую лату]]<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Затым немцы зладзілі рабаванне заможных габрэяў. Немцы з [[беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцаямі]] ўрываліся ў яўрэйскія дамы і выцягвалі на вуліцу рэчы, прапаноўваючы мясцовым жыхарам-негабрэям забраць яго сабе (але папярэдне забраўшы самае лепшае)<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Габрэяў выкарыстоўвалі на прымусовых, часта бессэнсоўных, працах — напрыклад, вырываць рукамі траву на вуліцах<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Першыя масавыя забойствы адбыліся праз некалькі тыдняў пасля акупацыі — у пачатку жніўня. Немцы вельмі сур’ёзна ставіліся да магчымасці габрэйскага супраціву, і таму ў першую чаргу забівалі ў гета ці яшчэ да яго стварэння мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў, нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць, бо гэта былі самыя працаздольныя вязні<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Wayback|url=http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=20160826000241 }}</ref>. Таму яшчэ да таго, як сагнаць габрэяў у гета, немцы і паліцаі сабралі 150 маладых габрэяў-мужчын і частку маладых жанчын, адвялі іх на падставе таго, што адпраўляюць на працы, і расстралялі каля вёскі [[Бярозаўка (Гарадоцкі раён)|Бярозаўка]] — пазбавіўшы такім чынам габрэйскую суполку тых, хто мог узначаліць супраціў<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated6 /><ref name=autogenerated2 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=153}}. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], у Гарадку ў жніўні 1941 года акупанты сагналі пакінутых у жывых габрэяў у гета на ўскраіне горада<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=21}}{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299, 301, 321}}<ref name=autogenerated4>''Абельская Е.'' «Кровавые следы палача», газета «Народнае слова», Витебск, № 47 (2372) от 26 апреля 2007 года, стр. 13</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Калі зганялі яўрэяў, нацысты і калабаранты беспакарана адкрыта рабавалі яўрэйскія дамы і забівалі яўрэяў. Старажылы мястэчка яшчэ дзесяцігоддзі пасля вайны ўспаміналі, як вуліцы мястэчка былі белымі ад пёраў з распоротых габрэйскіх падушак і пярын. Некаторыя хлапчукі бегалі па вуліцы і выкрыквалі прынесены немцамі лозунг: «Берите, хлопцы, хворостину, жида гоните в Палестину»<ref name=autogenerated3 />. == Умовы == Усяго ў Гарадоцкім гета ўтрымлівалася каля 2000 чалавек<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=21}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Пад гета акупанты адвялі месца паміж вуліцамі Чырвонаармейскай і імя Галіцкага. Вязняў размясцілі ў будынку старой лазні, некалькіх будынках побач з ёй і ў недабудаванай новай лазні<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}. Гета было абгароджана калючым дротам і, з аднаго боку, — рэчкай. Драцяная агароджа ішла да самай рэчкі. Ахоўвалі гета паліцаі<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Усе вязні пакутавалі ад голаду, жанчыны ўвесь час плакалі, старыя маліліся. Ніякай ежы людзям не давалі-елі толькі тое, што змаглі паспець захапіць з сабой і тое нямногае, што ўпотай перадавалі некаторыя мясцовыя жыхары<ref name=autogenerated7 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}. Аж да канчатковага знішчэння асуджаных людзей ганялі на прымусовыя працы, пад выглядам якіх часта групу габрэяў адводзілі на расстрэл{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}. ----- {{Вайсковае фарміраванне | название = Рота ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры | эмблема = Belarus Internal Troops--Honor Guard Company MU 3214 patch (parade).png | выява = Wreath Laying Ceremony at the Victory Monument.jpg | подпіс = Салдаты Роты ганаровай варты ўскладаюць вянок да Мінскага [[Манумент Перамогі (Мінск)|манумента Перамогі]], ліпень 2014 года | гады = з [[17 лютага]] [[1995]]<ref name=milby>{{cw|url=https://www.mil.by/ru/announces/4652/|title=День образования роты почетного караула|publisher=Военный информационный портал Министерства обороны Республики Беларусь|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127064641/https://www.mil.by/ru/announces/4652/|url-status=live}}</ref> | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | падначаленне = [[Файл:Flag of the Armed Forces of Belarus.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]] | у складзе = [[Мінская ваенная камендатура]] | тып = [[пяхота]] | роля = [[ганаровая варта]] | размяшчэнне = [[Мінск]] | мянушка = ''РГВ''<ref name=milby/>, ''Белыя пальчаткі''<ref name=МИР>{{Youtube|EpCVJnl0z9o|Фрагмент программы «Союзники» телеканала МИР. Сюжет о роте почётного караула спецназа ВВ (РПК СН в\ч 3214), репортаж Полины Срибненко|logo=1}}</ref> }} '''Рота почётного караула комендантского батальона {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}}''' ({{lang-be|Рота ганаровай варты каменданцкага батальёна Мінскай ваеннай камендатуры}}) — церемониальная [[воинская часть]] [[Вооружённые силы Республики Беларусь|Вооружённых сил Республики Беларусь]]. Рота фактически образована 17 февраля 1995 года и с момента своего образования участвует во встречах иностранных делегаций на высшем уровне, протокольных мероприятиях с участием первых лиц и иных торжественных мероприятиях (в том числе мероприятиях ко Дню Победы и ко Дню Независимости). Данная рота является одной из трёх рот почётного караула в Беларуси (наряду с ротами почётного караула внутренних войск и Государственного пограничного комитета). С 26 августа 2004 года в Республике Беларусь существует и сводная рота почётного караула, в которую входят представители вооружённых сил, Государственного пограничного комитета и внутренних войск. == Образование == Ранее соответствующие обязанности при приёме высоких гостей, выставлении караула и возложении венков исполняла нештатная рота из числа курсантов Минского высшего инженерного зенитного ракетного училища ПВО (МВИЗРУ)<ref name=milby/>. Иногда эти обязанности выполняли и курсанты Минского высшего военного командного училища (позже на основе этих двух училищ была образована [[Военная академия Республики Беларусь]])<ref name=":1"/>. В составе Вооружённых сил Республики Беларусь рота почётного караула была образована 17 февраля 1995 года, первым командиром роты стал выпускник [[Московское высшее общевойсковое командное училище|МВОКУ]] старший лейтенант {{comment|К. В. Чернецкий|Константин Витальевич Чернецкий}}, отслуживший в 339-м гвардейском мотострелковом полку 120-й гвардейской мотострелковой дивизии. Он занялся разработкой программы обучения военнослужащих роты (в том числе методикой строевой подготовки)<ref name=milby/>. Полное официальное название подразделения — '''Рота почётного караула комендантского батальона {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}}''' ({{lang-be|Рота ганаровай варты каменданцкага батальёна Мінскай ваеннай камендатуры}})<ref>{{cw|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|title=Лукашенко поздравил личный состав роты почетного караула с 30-летием ее образования|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2025-02-17|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413205053/https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|url-status=live}}</ref>. Указом Президента Республики Беларусь № 407 от 26 августа 2004 года была образована '''сводная рота почётного караула'''<ref name=указ>* {{cw|url=https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26 августа 2004 г. № 407 «О создании сводной роты почетного караула»|publisher=Эталон Online|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20251013180158/https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|url-status=live}} * ''Альтернативная ссылка'': {{cw|url=https://news-newsby-org.narod.ru/doc-ukazp/pos01/ukaz01502.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26.08.2004 N 407 "О создании сводной роты почетного караула"|work=Новости Беларуси|publisher=[[narod.ru]]|lang=ru|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16}}</ref>, которая фактически может считаться одним из подразделений-наследников роты почётного караула Вооружённых сил РБ<ref name=Кукса>{{статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|заглавие=Это и почетно, и трудно. Как служится в роте почетного караула|автор=Виталий Кукса|издание=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Белоруссия]]|тип=газета|год=2016|месяц=3|число=12|номер=46|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305180637/https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|url-status=live}}</ref>. Она комплектуется из представителей Вооружённых сил, [[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь|Государственного пограничного комитета]] и внутренних войск МВД<ref name=Зелёнко/>. Её первоначальный состав насчитывал 119 военнослужащих из ВС РБ, 40 военнослужащих из Государственного пограничного комитета и 40 военнослужащих из внутренних войск МВД<ref name=указ/>. Благодаря этому указу существовавшая при МВД рота почётного караула обрела официальный статус и начала совместные тренировки с военнослужащими из почётного караула Вооружённых сил<ref name=Ружечка_Титов>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/tverzhe-shag-3.html|title=Твёрже шаг!|author=Александр Ружечка, Алексей Титов|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Беларусь]]|date=2008-05-15|accessdate=2026-05-16}}</ref>. Помимо сводной роты почётного караула, в настоящее время в Республике Беларусь существуют три роты почётного караула<ref name=belarmy>{{cw|url=http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|title=«Мы привыкли что мы слоны тупые и всегда виноваты». Вся правда о службе в Роте почётного караула|publisher=Belarmy.by|date=2012-11-16|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121212075646/http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|archivedate=2012-12-12}}</ref>: * Рота почётного караула [[Министерство обороны Республики Беларусь|Министерства обороны]] при военной комендатуре ВС РБ * Рота почётного караула [[Внутренние войска МВД Республики Беларусь|Внутренних войск МВД РБ]] (в/ч 3214, Уручье<ref name=belarmy/> — {{iw|3-я отдельная Краснознамённая бригада специального назначения||en|3rd Separate Special-Purpose Brigade}})<ref name=Ружечка_Титов/> * Рота почётного караула [[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь|Государственного пограничного комитета РБ]] (Сосны<ref name=belarmy/>, образована в декабре 2003 года)<ref>{{cw|url=https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|title=Рота почетного караула органов пограничной службы отмечает 20-летний юбилей|publisher=[[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь]]|lang=ru|date=2024-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250917035621/https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|url-status=live}}</ref> == Обязанности и мероприятия == [[Файл:XII Международного военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 02.jpg|thumb|Участник военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 2019 года]] [[Файл:Belarusian contingent 01.png|thumb|Рота почётного караула на [[Военные парады на Красной площади в 2020 году|Параде Победы]] 24 июня 2020 года в Москве]] Солдаты роты почётного караула всегда исполняют следующие обязанности<ref name=milby/>: * встреча и проводы глав иностранных государств и иностранных делегаций, прибывающих с официальным визитом в Республику Беларусь<ref name=башня/>; * протокольные мероприятия с участием первых лиц государства; * воинские ритуалы при обеспечении торжественных мероприятий (в том числе выставление караулов<ref name=milby/>, возложение венков к памятникам и мемориалам, отдание воинских почестей на похоронах<ref name=башня/>); * участие в военных парадах (выставление линейных на параде) и плац-концертах (строевые приёмы с оружием). Ежегодно роте приходится принимать участие в более чем 50 мероприятиях высочайшего уровня — мероприятиях с участием президента, встречах глав иностранных государств и главных государственных праздниках<ref name=":1"/>. Иногда бойцы могут участвовать в трёх мероприятиях за день, проходящих в разных точках<ref name=belarmy/>. Важнейшие для солдат роты мероприятия проводятся 23 февраля в [[День защитников Отечества]]<ref>{{cw|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|title=Лукашенко в День защитников Отечества возложил венок к монументу Победы в Минске|publisher=belarus.by|lang=ru|date=2015-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203120117/https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|url-status=live}}</ref>, 3 июля в [[День независимости Республики Беларусь]] и 9 мая в [[День Победы]]. Также бойцы роты участвовали в памятных мероприятиях в Бресте по случаю начала Великой Отечественной войны: одно такое мероприятие прошло в 2010 году, во время премьеры фильма «[[Брестская крепость (фильм)|Брестская крепость]]»<ref name=belarmy/>. Рота почётного караула отмечена рядом наград. В частности, в 2011 году она была награждена [[Венесуэла|венесуэльским]] орденом «19 апреля» после показательного выступления<ref name=":1"/>, приуроченного к 200-летию {{iw|День независимости Венесуэлы|независимости этой республики|en|Independence Day (Venezuela)}} и состоявшегося в [[Каракас]]е. Тогда бойцы прошли торжественным маршем перед трибуной и показали плац-концерт, за что были награждены именными наручными часами с гравировкой «От президента РБ»<ref name=belarmy/>. 19 июля 2014 года она приняла участие в параде на [[Елисейские Поля|Елисейских Полях]], приуроченному к 100-летию с начала Первой мировой войны: парад открылся шествием знамённых групп ряда приглашённых военных делегаций, среди которых была и белорусская<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/belorusskij-flag-po-elisejskim-poljam-pronesli-voennosluzhaschie-roty-pochetnogo-karaula-minoborony-49578-2014|title=Белорусский флаг по Елисейским полям пронесли военнослужащие роты почетного караула Минобороны|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2014-07-15|accessdate=2026-05-16}}</ref><ref>{{cw|url=https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|title=Le défilé du 14-Juillet marqué par le centenaire de la Grande Guerre|publisher=[[France 24]]|lang=fr|date=2014-07-14|accessdate=2026-05-16|archive-date=2022-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012122802/https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|url-status=live}}</ref>. В 2015 году во время [[Второе минское соглашение|переговоров]] «[[Нормандская четвёрка|Нормандской четвёрки]]» в Минске, посвящённых урегулированию конфликта на Донбассе, бойцы несли службу во Дворце Независимости на протяжении более чем 16 часов, периодически сменяя друг друга на постах, и только после завершения выполнения задачи почётный караул вернулся к обеду следующего дня в казарму<ref name=Зелёнко/>. В том же году рота приняла участие в {{iw|Парад в Пекине 3 сентября 2015 года|параде в Пекине|en|2015 China Victory Day Parade}} на площади [[Тяньаньмэнь]], посвящённом 70-летию Победы во Второй мировой войне<ref>{{cw|url=https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762/|title=Белорусские военнослужащие готовятся к параду в Пекине в честь 70-летия Победы во Второй мировой войне|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2015-08-27|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908122957/https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762|url-status=live}}</ref>. Рота почётного караула участвует в мероприятиях не только в Республике Беларусь, но и в России и других странах мира. В частности, рота неоднократно принимала участие в ежегодном [[Спасская башня (фестиваль)|международном военно-музыкальном фестивале «Спасская башня»]] в Москве<ref name=башня/>. Знамённая группа роты почётного караула участвовала в [[Военные парады на Красной площади в 2020 году|параде 24 июня 2020 года]] на Красной площади, приуроченном к 75-летию Победы в Великой Отечественной войне<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|title=Государственный флаг Беларуси пронесли белорусские военные на параде Победы в Москве|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2020-06-24|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829105333/https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|url-status=live}}</ref>. == Структура == [[Файл:Belarusian Honor Guards.jpg|thumb|Солдаты возлагают венок]] Рота почётного караула Минской военной комендатуры состоит из 180 военнослужащих, которые на торжественных мероприятиях демонстрируют под музыку синхронные строевые приемы с оружием<ref name=башня>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|title=Оркестр и рота Почётного караула Вооруженных Сил Беларуси|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209075117/https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|url-status=live}}</ref>. Оружие, с которым выполняются все строевые приёмы — это карабины [[Самозарядный карабин Симонова|СКС]]<ref name=Данилов/> и офицерские сабли. Хотя данные карабины не используются в современной белорусской армии, они остались на вооружении роты почётного караула с декоративной функцией в качестве дани традиции<ref name=":1"/>. По словам заместителя командира роты специального назначения (почетного караула) по идеологической работе капитана {{comment|Дмитрия Смирнова|Дмитрий Вадимович Смирнов}}, в подразделении есть тренировочные и парадные карабины<ref name=Зелёнко/>. Рота почётного караула также делится на специальные расчёты<ref name=Данилов/>: * ''знамённая группа'' — выносит знамя на парадах<ref name=Зелёнко/>; * ''расчёты «венковых»'' — возлагают венки (один из расчётов всегда подбирается из близнецов или людей с похожими лицами)<ref name=Данилов/>; * ''расчёты «костровых»'' — стоят в карауле у Вечного огня: * ''«коробка»'' — сомкнутый строй для прохождения торжественным маршем; * ''«эскорт»'' — группа солдат, участвующих в похоронных процессиях. Роту почётного караула на всех значимых выступлениях сопровождает '''оркестр почётного караула {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}}'''<ref>{{статья|ссылка=http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|заглавие=Один день из жизни военного дирижёра|автор=Наталья Пахомович|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2017|месяц=12|число=2|выпуск=227|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212214741/http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|archivedate=2018-12-12}}</ref>, обладающий богатым репертуаром и исполняющий не только церемониальную музыку и гимны стран, но и произведения военно-патриотической тематики и лучшие образцы мировой музыки<ref name=Держанович/>. Оркестр неоднократно участвовал в военно-музыкальном фестивале «Спасская башня»<ref>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/the-band-of-the-honor-guard-of-the-minsk-military-commandant-s-unit/|title=Оркестр почётного караула Минской военной комендатуры|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-16}}</ref>. 1-я и 2-я роты и оркестр почётного караула удостоены специальной премии Президента деятелям культуры и искусства с формулировкой «''за значительные достижения в патриотическом воспитании молодежи, активное участие в общественно-политических и культурных мероприятиях''»<ref name=Держанович/>. == Личный состав == [[Файл:U S Air Force Band Marches in Belarus Victory Day Parade (9146999).jpg|thumb|Линейный во время Парада Победы 2015 года при прохождении музыкантов оркестра ВВС США]] Кандидаты на место в роте почётного караула Минской военной комендатуры должны иметь рост не менее 185 см, обладать приятной внешностью и хорошим телосложением, высочайшим уровнем здоровья, высоким уровнем образования и высокими морально-деловыми качествами<ref name=milby/> (в том числе не иметь вредных привычек)<ref name=МИР/>. Первичным требованием является именно рост<ref name=belarmy/> от 185 до 195 см<ref name=minsknews/>, хотя в одном из взводов служили лица ростом от 183 до 185 см. По состоянию на 2012 год в роту почётного караула допускались лица с лёгким сколиозом и слабым зрением (без очков), но большую часть военнослужащих составляли лица с первой группой здоровья<ref name=belarmy/>. Предпочтение отдаётся лицам со славянской внешностью и правильными чертами лица<ref name=Данилов/>. У кандидатов не должно быть шрамов<ref name=МИР/><ref name=Кукса/>, татуировок на лицах и открытых участках шеи, но допустимо наличие рисунков на ладонях или пальцах (татуировки там скрывают белые перчатки, которые военнослужащие надевают во время торжественных мероприятий)<ref name=minsknews>{{cw|url=https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|title=Их растяжку оценила бы сама Волочкова. Репортаж об элитном подразделении белорусской армии|publisher=Минск-Новости|date=2020-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903034650/https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|url-status=live}}</ref>. По словам полковника Минской военной комендатуры Анатолия Грицева, требования к кандидатам в роту почётного караула даже жёстче, чем к кандидатам в [[Силы специальных операций Республики Беларусь|Силы специальных операций]]<ref>{{cw|url=https://news.tut.by/society/95562.html|title=Минский военный комендант объяснил, почему минчанам проблематично попасть служить в роту почетного караула|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2007-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200704175011/https://news.tut.by/society/95562.html|archivedate=2020-07-04}}</ref>: всё это связано с тем, что каждый солдат почётного караула должен выдерживать интенсивные занятия на плацу<ref name=":1"/>. Требования к солдатам РПК внутренних войск МВД РБ являются такими же жёсткими, как и в РПК Минской военной комендатуры: из 300 кандидатов командование отбирает в лучшем случае 20—30 человек, иногда закрывая глаза на недостаток роста при наличии искреннего желания у кандидата служить<ref name=Ружечка_Титов/>. Все кандидаты проходят сначала медицинский осмотр в медучреждениях по месту жительства, а затем более глубокий медо­смотр в 432‑м главном военном клиническом медицинском центре Вооруженных сил РБ<ref name=Данилов/>. Офицеры роты почётного караула с целью подробного ознакомления с кандидатами выезжают в регионы, где общаются с местными властями и сотрудниками милиции, а также родителями кандидатов, школьными учителями и коллегами по работе<ref name=milby/>. Беседа проводится вне зависимости от номинальных данных призывника<ref name=":1"/>: биография каждого кандидата должна быть абсолютно идеальной<ref name=Кукса/>. Все отобранные кандидаты направляются на службу в батальон Минской военной комендатуры<ref name=milby/> (так называемый «карантин»)<ref name=belarmy/><ref name=Данилов/>, а уже оттуда лучших отбирают в почётный караул<ref name=milby/>. Лица, которые не прошли отбор в почётный караул, обычно отправляются в роту караульной службы (на гауптвахте) или патрульную роту (патрулирование по городу, осуществление салютов на городских праздниках) при Минской военной комендатуре<ref name=belarmy/>. Личный состав роты комплектуется выходцами из всех регионов республики. В ней проходили службу в разное время лица со средним специальным и высшим образованием, среди них было немало спортсменов-разрядников и мастеров спорта<ref name=Данилов/>. Солдаты, увольняющиеся из роты почётного караула, могут в дальнейшем продолжить службу в любых силовых структурах<ref name=Кукса/> — в том числе республиканском МВД, МЧС или управлении охраны посольств<ref name=":1"/>. Некоторым солдатам даются специальные рекомендации командира воинской части и командира роты почетного караула, позволяющие поступить в среднее или высшее специальное учебное заведение вне конкурса (при наличии минимального балла на выпускном экзамене и балла в аттестате не ниже 7)<ref name=Беларусь1/>. В день, когда солдат провожают в запас, по традиции весь личный состав роты проходит торжественным маршем перед демобилизованными, что вызывает у них сильные эмоции. Ежегодно в день праздника роты почётного караула к КПП приходят бывшие солдаты роты<ref name=Данилов/>. == Форма == [[Файл:Солдат Почетный караул Беларуси.jpg|thumb|Солдат роты почётного караула во [[Дворец Независимости (Минск)|Дворце Независимости]]]] Парадная форма роты почётного караула была разработана так, чтобы максимально близко соответствовать по оформлению парадной форме ВС Республики Беларусь<ref name=milby/>. В настоящее время у каждого бойца есть свой парадный мундир, пошитый в Доме военной одежды, и изготовленные вручную сапоги с укороченным голенищем, деревянными колышками вместо гвоздей и металлическими набойками для чеканности шага на каблук. Парадный костюм солдата после его увольнения в запас не может повторно использоваться, поэтому утилизируется, а для призывника-сменщика шьют новый<ref name=":1"/>. Бойцы ежедневно самостоятельно стирают и выглаживают форму<ref name=Зелёнко>{{cw|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/6033|title=Изнанка парадной жизни|author=Кристина Зелёнко|work=Газета «На страже»|publisher=[[Министерство внутренних дел Республики Беларусь]]|lang=ru|date=2019-10-04|accessdate=2026-05-15}}</ref>; также в обязательном порядке они гладят все флаги и знамёна перед каждым мероприятием<ref name=Данилов/>. Парадная шинель на порядок тяжелее, чем тренировочная форма, поэтому эту шинель надевают только на генеральных репетициях и на самих выступлениях<ref name=МИР/>. == Подготовка солдата == === Строевая === Около 90% занятий в программе подготовки солдат роты почётного караула составляет строевая подготовка. Солдаты роты регулярно подвергаются серьёзным нагрузкам и проводят интенсивные тренировки в любое время года и любую погоду, систематически повторяя движения и заучивая их до автоматизма<ref name=Зелёнко/>. Стандартные элементы каждого плац-парада, которые отрабатываются РПК при подготовке к торжественным мероприятиям и входят в каждую программу выступлений — так называемые «домино», «расчёска» и «цветок»<ref name=Ружечка_Титов/>. По воспоминаниям одного из военнослужащих, датируемых 2012 годом, тренировки в обычные дни длились 4 часа, а при подготовке к параду — до 6-7 часов<ref name=belarmy/>. По данным на 2020 год, в обычные дни тренировки по строевой подготовке длились по 6 часов в день, в канун праздников — по 8 часов в день вне зависимости от погодных условий<ref>{{cw|url=https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|title=20 лет исполняется Роте Почетного караула военной комендатуры Вооруженных сил Республики Беларусь|publisher=[[СТВ (телеканал, Беларусь)|СТВ]]|lang=ru|date=2015-01-22|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125183253/https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|url-status=live}}</ref>. Поскольку солдаты переносят большие физические нагрузки, им полагается более богатый ежедневный рацион, чем обычным армейским бойцам<ref name=Кукса/>. Каждый из новобранцев начинает службу с оттачивания строевого шага, отсчитывая вслух ритм и вытягивая носок, а офицеры и сержанты внимательно следят за каждым шагом молодых солдат. Обычно призывнику требуется не менее месяца ежедневных занятий, чтобы стать полноценным солдатом роты почётного караула<ref name=":1"/>. Для корректировки осанки солдаты используют поначалу деревянные Т-образные приспособления<ref name=Держанович>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|title=Еще как почетно!|author=Виктория Держанович|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|lang=ru|date=2024-01-18|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305232902/https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|url-status=live}}</ref>, а в дальнейшем и карабины, которые несут на некоторых тренировках за своими спинами параллельно земле<ref name=Данилов/>. По свидетельствам одного из служивших в РПК Минской военной комендатуры за 2012 год, сержанты поддерживали жёсткую дисциплину, наказывая военнослужащих за мелкие провинности, если те стояли без дела: фактически по казарме можно было передвигаться только бегом. За неправильные и несогласованные действия на занятиях следовало моментальное наказание (например, отжимание, приседание или бег по кругам), которое распространялось на всех солдат<ref name=belarmy/>. Фактически из-за малейшего недочёта, допущенного при отработке элемента, занятия на плацу могут растягиваться даже на несколько часов<ref name=Ружечка_Титов/>. Каждый из карабинов, используемых бойцами для выполнения строевых приёмов, весит по 4 кг, но иногда его утяжеляют за счёт нацепленных на него дисков для штанги, чтобы развить выносливость. При подготовке к плац-концерту приходится менять или отдавать в ремонт от 30 до 50 карабинов, у которых может сломаться штык-нож или треснет деревянное ложе. При неправильной отработке приёма существует риск серьёзно пораниться штык-ножом (даже сточенным), поэтому опытные военнослужащие тренируются изо дня в день наравне с новобранцами. По отдельной программе занимается знамённая группа, выносящая знамя и флаг на торжественных мероприятиях. Самыми подготовленными бойцами, владеющими в совершенстве строевыми приёмами, являются представители групп «линейных» и «венковых»<ref name=Зелёнко/>. Опытные бойцы могут выполнять упражнение сразу с двумя карабинами<ref name=Данилов/> или совершить 150 оборотов подряд одного карабина<ref name=Кукса/>. === Боевая и физическая === В роте почётного караула Минской военной комендатуры солдаты проходят не только строевую, но и боевую и физическую подготовку. Боевая подготовка включает стрельбу из карабинов на полигоне и метание боевых гранат<ref name=Зелёнко/>, но в роте почётного караула внутренних войск МВД РБ на это делается особый упор, поскольку её бойцы выполняют боевые задания наравне с другими военнослужащими МВД<ref name=Зелёнко/><ref name=Ружечка_Титов/>. По оценке командира 2-й роты почетного караула {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}} капитана Максима Дашкевича, прозвучавшей в 2024 году, солдаты почётного караула способны выполнить любую боевую задачу наравне с военнослужащими любого другого воинского формирования<ref name=Держанович/>. Физической подготовке также уделяется огромное внимание<ref name=belarmy/>: на тренировках личный состав всегда занимается со специальными утяжелителями для ног, укрепляя таким образом мышцы<ref name=Зелёнко/> — масса утяжелителей составляет от 2,5 до 5 кг<ref name=Кукса/>. Бойцы отрабатывают строевые приёмы с утяжелёнными карабинами, не забывая при этом работать над растяжкой и координацией<ref name=Зелёнко/>. Для отработки движений строевым шагом используются также утяжелители для рук<ref name=Держанович/>. Бойцы должны уметь поднимать ногу, образуя угол на 90 градусов: в частности, это требуется от тех, кто возлагает венки<ref>{{cw|url=https://minsknews.by/gorzhus-chto-sluzhu-v-voinskoj-elite-rasskazyvaem-o-rote-pochetnogo-karaula/|title=«Горжусь, что служу в воинской элите». Рассказываем о роте почетного караула|publisher=Минск-Новости|date=2022-03-06|accessdate=2026-05-15}}</ref>. При этом почти каждый солдат роты почётного караула с лёгкостью может сесть на шпагат<ref name=milby/>. Бойцы знамённой группы на тренировках несут не только шашки, но и 20-килограммовый гриф штанги. Представители групп венковых на тренировках вместо обычных венков массой 15—20 кг несут железный каркас в два раза тяжелее: известно, что однажды бойцы во время шествия от Октябрьской площади несли венок массой 30 кг на протяжении дистанции в полкилометра<ref name=Зелёнко/>. Все бойцы роты почётного караула должны обладать высоким уровнем выносливости, поскольку им приходится пребывать в неподвижном состоянии часами (с учётом того, что некоторые мероприятия могут начинаться с огромным опозданием — вплоть до 8 часов). В то же время солдаты обучены незаметно подавать сигнал о плохом самочувствии командиру или сослуживцам, чтобы те сменили какого-либо бойца, а офицеры держат зрительный контакт с подчинёнными, чтобы быть в курсе ситуации<ref name=Зелёнко/>. === Участие в мероприятиях === [[Файл:Парад в Минске 2019 11.jpg|thumb|Отработка приёмов с оружием на репетиции парада ко Дню Независимости, 2019 год]] Для каждого последующего мероприятия рота почётного караула всегда готовит новую программу<ref name=МИР/>. Высшей честью для солдата любого почётного караула является участие в плац-параде по случаю Дня Независимости: в нём участвуют до 160 военнослужащих из вооружённых сил, пограничных войск и внутренних войск (от последних обычно делегируются 45 человек)<ref name=Ружечка_Титов/>. Процесс подготовки к празднику начинается за 4 месяца, в феврале — вначале солдаты ежедневно занимаются по 4-5 часов строевой подготовкой, оттачивая построение в «коробку» и отрабатывая стандартные приёмы «на караул» и «на плечо». Далее они занимаются отработкой слаженности и проводят совместные репетиции с другими ротами почётного караула. В канун парада рацион солдата возрастает, поскольку каждый из солдат должен быть подготовлен к стрессу и большим перегрузкам, испытываемым во время мероприятий<ref name=":1"/>. Некоторые новации согласуются представителями всех трёх существующих рот почётного караула<ref name=Ружечка_Титов/>. Аналогичную подготовку солдаты ведут и к мероприятиям по случаю Дня Победы<ref name=Беларусь1/>. == Командиры роты == Известны имена следующих командиров: * старший лейтенант {{comment|Константин Чернецкий|Константин Витальевич Чернецкий}}<ref name=milby/> (май 1995 — февраль 1999)<ref name=":1">{{cw|url=https://news.tut.by/society/215489.html|title=Рота почётного караула: непарадная сторона|author=Дмитрий Лобашов|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2011-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110219232759/http://news.tut.by/society/215489.html|url-status=dead|archive-date=2011-02-19}}</ref> * {{comment|Александр Погуляйло|Александр Анатольевич Погуляйло}} (февраль 1999 — февраль 2002)<ref name=":1"/> * {{comment|Николай Кураш|Николай Александрович Кураш}} (февраль 2002 — февраль 2004)<ref name=":1"/> * {{comment|Дмитрий Карпович|Дмитрий Викторович Карпович}} (февраль 2004 — май 2009)<ref name=":1"/> * капитан {{comment|Павел Гурьянов|Павел Васильевич Гурьянов}}<ref name=Данилов>{{статья|ссылка=https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|заглавие=Рота почётного караула: непарадная сторона|автор=Андрей Данилов|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2011|месяц=12|число=27|выпуск=247|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120408023806/https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|archivedate=2012-04-08}}</ref> (с мая 2009<ref name=":1"/>) * старший лейтенант Константин Прудников (командир сводной роты, 2016)<ref name=Кукса/> * {{comment|Владислав Шепелевич|Владислав Валерьевич Шепелевич}} (командир сводной роты, 2017<ref>{{cw|url=https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|title=Рота почетного караула и оркестр Вооруженных сил Беларуси на фестивале «Спасская Башня»|author=Михаил Брацило|publisher=Москультура|date=2017-08-16|accessdate=2206-05-16|archive-date=2025-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20251108010744/https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|url-status=live}}</ref> и 2020)<ref name=Беларусь1>{{cw|url=https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|title=25 лет роте почетного караула|publisher=[[Беларусь 1]]|lang=ru|date=2020-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218144441/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|archivedate=2020-02-18}}</ref> * капитан {{comment|Кирилл Корчинский|Кирилл Игоревич Корчинский}}<ref name=башня/> (командир 1-й роты почётного караула, 2025)<ref>{{cw|url=https://mir24.tv/articles/16634372/bezuprechnaya-sinhronnost-i-sotni-chasov-postroenij:-sekret-uspeshnoj-podgotovki-bojcov-k-paradu|title=Безупречная синхронность и сотни часов построений: секрет успешной подготовки белорусских бойцов к параду|author=Александра Кулакова, Алина Трус|publisher=[[Мир 24]]|lang=ru|date=2025-05-22|accessdate=2026-05-16}}</ref> == Галерея == <gallery heights="200" widths="200"> Файл:Putin in Belarus 2012 02.jpg|Президент России [[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]] на минской [[Площадь Победы (Минск)|Площади Победы]] в 2012 году Файл:Putin in Belarus 2012 05.jpg|Владимир Путин и [[Лукашенко, Александр Григорьевич|Александр Лукашенко]] проводят смотр почётного караула в [[Минск (аэропорт)|аэропорту Минска]] в 2012 году Файл:Official welcoming ceremony for Ilham Aliyev was held in Belarus 05.jpg|Президент Азербайджана [[Алиев, Ильхам Гейдар оглы|Ильхам Алиев]] проводит смотр почётного караула на пути во [[Дворец Независимости (Минск)|Дворец Независимости]] Файл:В Минске состоялась встреча Министра обороны России с Президентом Белоруссии 03.jpg|Почётный караул встречает министра обороны России [[Шойгу, Сергей Кужугетович|Сергея Шойгу]] в штабе Министерства обороны, 2013 год Файл:The Minister of State of Defence, Shri M.M. Pallam Raju inspecting the Guard of Honour, in Minsk, Belarus on October 25, 2009.jpg|[[Министерство обороны Индии|Министр обороны Индии]] {{iw|Паллам Раджу, Маллипуди Мангапати|М. М. Паллам Раджу|en|M. M. Pallam Raju}} проводит смотр почётного караула в октябре 2009 года </gallery> njylbom84q546617g2gugv3tjo8vapq 5146623 5146621 2026-05-25T18:27:20Z DBatura 73587 /* Ход баявых дзеянняў */ 5146623 wikitext text/x-wiki '''Кардафанская кампанія (з 2023)''' — эпізод канфлікту паміж прыхільнікамі суданскіх генералаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля аль-Бурхана]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]], звязаны з барацьбой за рэгіён {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}}. == Ход баявых дзеянняў == === 2023 === 15 красавіка Сілы аператыўнай падтрымкі бяруць пад свой кантроль аэрапорт Эль-Абейд<ref name="aj">{{Cite news |script-title=ar:السودان.. اشتباكات عنيفة بين الجيش وقوات الدعم السريع (لحظة بلحظة) |title= |trans-title= |url=https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad%d8%a9-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415142945/https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4 |archive-date=15 April 2023 |access-date=2023-04-16 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=ar}}</ref>. З 21 красавіка сутыкненні вакол горада працягнуліся<ref>{{Cite news |date=2023-04-21 |title=Our staff was hit in crossfire in EL Obeid: IOM |language=en-GB |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-21 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085011/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |url-status=live }}</ref>. У чэрвені ўрадавая армія нанесла авіяўдары па Эль-Абейду<ref>{{Cite news|date=2023-06-15|title=Sudan slips into crisis with critical shortages as conflict enters third month|language=en|work=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months//|access-date=2023-06-15|archive-date=2023-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615082209/https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months/|url-status=live}}</ref>. На працягу ўсяго лета ў раёне горада фіксаваліся сутыкненні<ref>{{Cite news|date=9 July 2023|title=UN warns of 'full-scale civil war' in Sudan, Egypt to host summit|language=en|work=[[Al Jazeera English|Aljazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|access-date=10 July 2023|archive-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709203939/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2023-08-13 |title=Grim toll rises in ongoing Sudan conflict |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |access-date=2023-08-15 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=14 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814110440/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |url-status=live }}</ref>.<ref>{{Cite web |date=2023-09-01 |title=Battles continue in Sudan, at least 4,8 million people fled their homes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |access-date=2023-09-01 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911160725/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |url-status=live }}</ref>, горад трапіў у аблогу<ref>{{Cite news|date=2023-06-11|title='Most fearless' fighting in Sudan after 24-hour ceasefire ends|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|access-date=2023-06-13|archive-date=2023-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230613020330/https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|url-status=live}}</ref>. 17 верасня Узброеныя сілы і мяцежнікі сілы зноў уступілі ў бой у Эль-Абейдзе: урадавая армія нанесла паражэнне праціўніку за межамі горада. У адказ САП абстралялі населены пункт, што прывяло да ахвяр сярод мірнага насельніцтва.<ref name="fires">{{Cite web |date=2023-09-17 |title=Escalating Conflict: Sudanese army, RSF clash in Khartoum, El-Obeid, Zalingei |url=https://sudantribune.com/article277360/ |access-date=2023-09-17 |website=Sudan Tribune |language=en-GB |archive-date=20 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020174341/https://sudantribune.com/article277360/ |url-status=live }}</ref> На працягу года САП і саюзнікі захапілі Вад-Банду<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|title= Sporadic gunfire in Sudan despite new truce|date= 25 April 2023|work= BBC|access-date= 25 April 2023|archive-date= 2023-04-24|archive-url= https://web.archive.org/web/20230424192104/https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|url-status= live}}</ref><ref name="pickup">{{cite news|url= https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|title= Sudan's Darfur fighting: 'I saw pick-up trucks full of dead people'|date= 27 April 2023|work= BBC|access-date= 28 April 2023|archive-date= 2023-06-30|archive-url= https://web.archive.org/web/20230630183038/https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|url-status= live}}</ref>, Вад-Ашана<ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Sudan war: 'RSF advance to White Nile state' sparks new clashes in North Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |access-date=3 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003170552/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |url-status=live }}</ref>, вайсковую базу Тэйба<ref name=":2">{{Cite news|date=2023-06-22|title=Battles persist over key areas in Sudan's South Kordofan|language=en|work=[[Radio Dabanga]]|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|access-date=2023-07-16|archive-date=22 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250622000148/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|url-status=live}}</ref>, нафтавае радовішча Баліла<ref>{{Cite web |date=30 October 2023 |title=RSF 'liberates' vital Sudan oilfield |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |access-date=31 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=30 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030173744/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=1 November 2023 |title=RSF withdraws from Balila oilfield, claim airport 'set ablaze' by Sudan army |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |access-date=2 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=1 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101185104/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125131204/https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |title=RSF seize “Balila” airport, which is used by Army fighter jets |language=en |publisher=darfur24 |date=30 October 2023 |archive-date=25 January 2026}}</ref>. Паралельна з байцамі арміі Дагала (Сіламі аператыўнай падтрымкі), да баявых дзеянняў падключыліся баевікі адной з фракцый групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]» — прыхільнікі [[Абдэлазіз аль-Хілу|Абдэлазіза аль-Хілу]]. 8 чэрвеня яны актывізаваліся ў раёне Кадуглі, узяўшы пад кантроль вайсковыя базы, нягледзячы на дзеючае пагадненне аб спыненні агню з Узброенымі сіламі Судана.<ref>{{Cite news |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |title=Rebel mobilization in Sudan raises fears of conflict spreading |work=al-Arabiya |date=9 June 2023 |access-date=15 July 2023 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609070046/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |url-status=live }}</ref> Пазней атрады паўстанцаў разам з САП правялі напад на Даланг.<ref>{{Cite news|date=2023-06-23|title=South Kordofan residents flee as Sudan war escalates|language=en|work=[[al-Arabiya]]|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|access-date=2023-06-23|archive-date=2023-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630183037/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|url-status=live}}</ref> === 2024 === 2 студзеня 2024 года баевікі САП атакавалі горад Барах<ref>{{cite web |title=Reports about 'intense airstrikes' on RSF sites in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=3 January 2024 |access-date=7 September 2025 |archive-date=22 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240422232746/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 22 студзеня мяцежнікі пачалі наступленне на горад Бабануса. Іх мэтай быў штаб 22-й пяхотнай дывізіі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-at-risk-of-another-disaster|title=Sudan army at risk of another disaster in Babanusa|author=Monitor|first=Sudan War|website=sudanwarmonitor.com|access-date=2024-01-28}}</ref>. 11 лютага генерал Махамед Дагала заявіў пра поўны захоп Бабанусы<ref>{{Cite web|url=https://sudantribune.com/article282208/|title=Sudanese army denies RSF leader claims of fresh victories|website=Sudan Tribune|date=12 February 2024}}</ref>. 20 чэрвеня паўстанцы атакавалі і захапілі Аль-Фулах, а разбітыя ўрадавыя войскі адступілі да Бабанусы. Хутка, 5 ліпеня, баевікі пры падтрымцы эфіопскіх наёмнікаў<ref>{{cite web|url=https://3ayin.com/en/pows/|title=Torture and murder – the horrors endured by military prisoners in Sudan's war|date=1 August 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Ayin Network|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307014051/https://3ayin.com/en/pows/|url-status=live}}</ref><ref name=":6">{{cite web|url=https://sudantribune.com/article287249/|title=Sudanese authorities arrest Ethiopian female snipers|date=20 June 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Sudan Tribune|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307002404/https://sudantribune.com/article287249/|url-status=live}}</ref> бяруць Аль-Мейрам<ref>{{Cite news |title=RSF claims capture of Al Meiram, West Kordofan |url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |access-date=5 July 2024 |website=Radio Tamazuj |archive-date=4 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240704220912/https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |url-status=live }}</ref>. Гарнізон горада збег у суседні [[Паўднёвы Судан]]<ref>{{Cite news |title=South Sudan hosts Sudan Armed Forces units after fall of Meram |url=https://sudantribune.com/article287902/ |access-date=7 July 2024 |website=Sudan Tribune}}</ref>. === 2025 === 13 студзеня 2025 года [[Узброеныя сілы Судана]] адваявалі Каркараю і Хаджар аль-Джавад на дарозе паміж Далангам і Кадуглі<ref>{{Cite news |date=2025-01-13 |title=Sudan army, SPLM-N clash in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article295926/ |work=Sudan Tribune |archive-date=4 February 2025 |access-date=14 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250204004002/https://sudantribune.com/article295926/ |url-status=live }}</ref>, 30 студзеня — Ум-Рувабу<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296695/|title=Sudanese army retakes key city in North Kordofan state|date=30 January 2025|publisher=Sudan Tribune|access-date=31 January 2025|archive-date=9 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250209122721/https://sudantribune.com/article296695/|url-status=live}}</ref>, а 17 лютага ўзялі Эр-Рахад, праз два дні — Сідру<ref>{{cite web | url=https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 | title=Sudanese army reports advancements in fight against paramilitary forces | publisher=punjabnewsexpress.com | access-date=17 September 2025 | archive-date=21 May 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250521022038/https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 | url-status=dead }}</ref><ref name="khazan">{{cite web |title=Airstrikes in Darfur, RSF shells El Fasher, army advances in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=21 February 2025 |access-date=21 February 2025 |archive-date=21 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221102046/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 23 сакавіка САП бяруць Лагаву<ref name="radwan">{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-army-bombs-rsf-positions-deadly-mosque-drone-attack-kills-11 |title=Sudan army bombs RSF positions, deadly mosque drone attack kills 11 |date=25 March 2025 |access-date=26 March 2025 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. 31-га чысла мяцежнікі заявілі аб кантролі над Хор-эль-Далайбай<ref name="antonov">{{cite web |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-to-down-sudan-air-force-plane-in-north-darfur |title=RSF claims to down Sudan Air Force plane in North Darfur |date=4 April 2025 |access-date=4 April 2025 |publisher=Radio Dabanga |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404135524/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-to-down-sudan-air-force-plane-in-north-darfur |url-status=live }}</ref>. 1 мая прыхільнікі Дагала захапілі Эн-Нахуд<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/2/sudanese-paramilitaries-kill-19-after-taking-city-of-al-nahud-sources |title=Sudanese paramilitary RSF kills 19 after taking city of al-Nahud: Sources |date=2 May 2025 |work=Al Jazeera |access-date=1 October 2025 |archive-date=15 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115222523/https://www.aljazeera.com/news/2025/5/2/sudanese-paramilitaries-kill-19-after-taking-city-of-al-nahud-sources |url-status=live }}</ref>. 11 і 13 мая ўрадавыя войскі адбілі Аль-Хуваі і Аль-Хамадзі<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300773/ |title=Sudan army says it recaptured West Kordofan town from RSF |date=11 May 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Sudan army captures key South Kordofan town, gains in Omdurman |url=https://sudantribune.com/article300845/ |access-date=2025-05-14 |website=Sudan Tribune |archive-date=4 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904220741/https://sudantribune.com/article300845/ |url-status=live }}</ref>, 19-га — раён Ум-Лібана<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article301092/|title=Sudanese army reclaims Al-Salha, advances towards Al-Nuhud|date=19 May 2025|access-date=19 May 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 23 мая САП і іх саюзнікі абвясцілі аб захопе Эд-Дубейбата<ref>{{Cite web |date=2025-05-23 |title=Sudanese army, allied forces seize strategic city in South Kordofan state |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |access-date=2025-05-21 |website=[[Anadolu Agency]] |archive-date=29 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250929180014/https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |url-status=live }}</ref>. 7 чэрвеня паўстанцы захапілі горад Ум-Дэхіліб<ref>{{Cite web |date=7 June 2025 |title=RSF and allied rebels seize town from army in Sudan's South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article301691/ |access-date=8 June 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |archive-date=23 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723060459/https://sudantribune.com/article301691/ |url-status=live }}</ref>. Роўна праз месяц байцы прыхільнікі Бурхана бяруць гарады Аль-Рыаш і Казгалі<ref>{{Cite news|title=Sudanese army says it seized two areas in North Kordofan from RSF|url=https://sudantribune.com/article302620/|access-date=2025-07-07|website=[[Sudan Tribune]]|archive-date=19 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250819100532/https://sudantribune.com/article302620/|url-status=live}}</ref>. 7 верасня ўрадавыя войскі заявілі пра вызваленне гарадоў Казгейль і Фартангул<ref>{{Cite news |date=2025-09-07 |title=Fighting flares in Sudan's Kordofan as army claims gains |url=https://sudantribune.com/article304732/ |access-date=2025-09-08 |work=Sudan Tribune}}</ref>. Праз тры дні SAF адбілі Барах<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=RSF lose stronghold city Bara to Sudanese army and allies |url=https://www.africanews.com/2025/09/12/rsf-lose-stronghold-city-bara-to-sudanese-army-and-allies/ |access-date=12 September 2025 |website=Africanews}}</ref>. 13 верасня САП захапілі вёску аль-Аяра ў Паўночным Кардафане, адціснуўшы праціўніка на ўскраіну Эль-Абейда,<ref>{{Cite web |date=2025-09-14 |title=Sudanese army, RSF battle for key routes in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article305002/ |access-date=2025-09-14 |website=Sudan Tribune }}</ref> а праз два дні заявілі пра тое, што адбілі Казгейль і Аль-Рыаш.<ref>{{Cite web |date=2025-09-15 |title=Heavy fighting rocks Sudan's Kordofan as army advances, RSF reinforces |url=https://sudantribune.com/article305054/ |access-date=2025-09-16 |website=Sudan Tribune}}</ref> 16 лістапада ўрадавая армія абвясціла, што адваявала ў раёны Казкіль і Ум Дам Хадж Ахмед<ref>{{cite news|title=Sudan's army captures two areas in North Kordofan as RSF burns more bodies|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/15/sudans-army-captures-two-areas-in-north-kordofan-as-rsf-burns-more-bodies|work=Al Jazeera|date=2025-11-17|last=Motamedi|first=Maziar|access-date=2025-11-18|archive-date=17 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251117182740/https://www.aljazeera.com/news/2025/11/15/sudans-army-captures-two-areas-in-north-kordofan-as-rsf-burns-more-bodies|url-status=live}}</ref>. На наступны дзень войска Бурхана адваявала Барах<ref>{{Cite web |date=2025-11-17 |title=قوات موالية للجيش السوداني تعلن دخول بارا في شمال كردفان |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2025/11/17/%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%AA%D8%AF%D8%AE%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%81%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84-%D9%83%D8%B1%D8%AF%D9%81%D8%A7%D9%86 |access-date=2025-11-17 |website=Al Arabiya |language=ar}}</ref>. У канцы лістапада мяцежнікі разгарнулі наступленне на Бабанусу<ref>{{Cite web |date=2025-11-25 |title=Sudanese army repels fresh RSF attack in West Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/307507 |access-date=2025-11-26 |website=Sudan Tribune}}</ref>. 1 снежня баевікі ўсталявалі кантроль над горадам<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307673 |title=RSF says it seized Sudan army division HQ after breaching truce |website=[[Sudan Tribune]] |date=1 December 2025 |access-date=1 December 2025}}</ref>. Затым 8 снежня CFG захапілі кантроль над нафтавым радовішчам Хегліг<ref>{{Cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/8/rsf-claims-seizure-of-key-heglig-oil-field-in-sudan |title=RSF seizes key Heglig oilfield as it pushes to expand control in Sudan |website=[[Al Jazeera]] |date=8 December 2025 |access-date=8 December 2025}}</ref>. Пазней бакі заключылі пагадненне і вывелі свае сілы з Хегліга, перадаўшы кантроль над радовішчам [[Сілы абароны Паўднёвага Судана|Сілам абароны Паўднёвага Судана]]<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308012 |title=South Sudan army deploys to secure Heglig oilfield after deal with Sudan, RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=10 December 2025 |access-date=12 December 2025}}</ref>. === 2026 === У пачатку года назіралася павелічэнне колькасці нападаў беспілотнікаў у рэгіёне<ref>{{cite web |title=RSF drones attack vital sites in North Kordofan and White Nile states |website=Sudan Tribune |date=4 January 2026 |access-date=4 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308964}}</ref>. Апроч таго, САП і саюзнікі таксама заявілі аб захопе Эль-Бардаба, на поўнач ад Кадуглі<ref>{{cite web |title=South Kordofan: RSF claim control of El Bardab area north of Kadugli |website=Radio Dabanga |date=4 January 2026 |access-date=7 January 2026 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/south-kordofan-rsf-claim-control-of-el-bardab-area-north-of-kadugli}}</ref>. 27 студзеня УСС вызваляюць Дылінг. 3 лютага прыхільнікі Бурхана выбіваюць аблогу з Кадуглі, але праз месяц мяцежнікі зноў акружаюць горад<ref>https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/fierce-clashes-in-south-kordofan-as-rsf-seizes-key-town</ref>. 5 сакавіка, пасля разлютаваных баёў, ўрадавыя войскі аднавілі кантроль над горадам Бара<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2026-03-05 |title=Sudanese army retakes strategic town in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311381 |access-date=2026-03-07 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. == Гуманітарная сітуацыя == 1 чэрвеня прадстаўнікі Сусветнай харчовай праграмы заявілі, што са складоў у горадзе было выкрадзена дастаткова харчавання, каб накарміць 4,4 мільёна чалавек.<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=WFP chief: Sudan looting is 'stealing from the hungry – food for 4.4 million people at stake'|language=en|work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|access-date=2023-07-26|archive-date=26 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230726142028/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|url-status=live}}</ref> ----- '''Гарадоцкае гета''' (жнівень — 12 кастрычніка 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] горада [[Гарадок, Віцебская вобласць|Гарадок]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] у перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Утварэнне гета == Даваенны гарадок быў невялікім местачковым мястэчкам з большасцю яўрэйскага насельніцтва ([[штэтл]]ам). Да пачатку вайны ў мястэчку жыло 2400—2500 яўрэяў<ref name=autogenerated7>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/shmuilovich.html Последний свидетель] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/shmuilovich.html |date=20140815205020 }}</ref><ref name=autogenerated5 />. Апроч таго, у 1939 годзе ў мястэчку з’явіліся габрэі-ўцекачы з акупаванай Польшчы. Іх расказас пра стаўленне немцаў да габрэяў далёка не ўсе верылі і не сталі сыходзіць перад акупацыяй. Паспелі эвакуявацца, у асноўным, толькі тыя, у каго быў конь, і яны змаглі дабрацца да чыгункі. Але большай часткай мясцовыя жыхары засталіся на месцы. Да таго ж многім з тых, хто ўсё ж спрабаваў бегчы на ўсход, немцы перарэзалі шлях і вярнулі назад у Гарадок<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated3>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/gorodok_praved.html Городокские праведницы] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/gorodok_praved.html |date=20140815005635 }}</ref><ref>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/karataeva.html Моя родина — Городок] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/karataeva.html |date=20140815204825 }}</ref>. [[Вермахт|Нямецкія войскі]] занялі Гарадок 9 ліпеня 1941 года. Акупацыя доўжылася да 24 снежня 1943 года<ref name=autogenerated5>''А. Шульман.'' [http://mishpoha.org/library/04/0408.shtml Еврейский Городок] {{Wayback|url=http://mishpoha.org/library/04/0408.shtml |date=20140312213654 }}</ref>{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=291, 373, 394, 396, 397}}. Практычна адразу пасля заняцця горада ўсіх яўрэяў пад пагрозай смерці абавязалі прышыць да адзення [[жоўтая зорка|жоўтую лату]]<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Затым немцы зладзілі рабаванне заможных габрэяў. Немцы з [[беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцаямі]] ўрываліся ў яўрэйскія дамы і выцягвалі на вуліцу рэчы, прапаноўваючы мясцовым жыхарам-негабрэям забраць яго сабе (але папярэдне забраўшы самае лепшае)<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Габрэяў выкарыстоўвалі на прымусовых, часта бессэнсоўных, працах — напрыклад, вырываць рукамі траву на вуліцах<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Першыя масавыя забойствы адбыліся праз некалькі тыдняў пасля акупацыі — у пачатку жніўня. Немцы вельмі сур’ёзна ставіліся да магчымасці габрэйскага супраціву, і таму ў першую чаргу забівалі ў гета ці яшчэ да яго стварэння мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў, нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць, бо гэта былі самыя працаздольныя вязні<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Wayback|url=http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=20160826000241 }}</ref>. Таму яшчэ да таго, як сагнаць габрэяў у гета, немцы і паліцаі сабралі 150 маладых габрэяў-мужчын і частку маладых жанчын, адвялі іх на падставе таго, што адпраўляюць на працы, і расстралялі каля вёскі [[Бярозаўка (Гарадоцкі раён)|Бярозаўка]] — пазбавіўшы такім чынам габрэйскую суполку тых, хто мог узначаліць супраціў<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated6 /><ref name=autogenerated2 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=153}}. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], у Гарадку ў жніўні 1941 года акупанты сагналі пакінутых у жывых габрэяў у гета на ўскраіне горада<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=21}}{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299, 301, 321}}<ref name=autogenerated4>''Абельская Е.'' «Кровавые следы палача», газета «Народнае слова», Витебск, № 47 (2372) от 26 апреля 2007 года, стр. 13</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Калі зганялі яўрэяў, нацысты і калабаранты беспакарана адкрыта рабавалі яўрэйскія дамы і забівалі яўрэяў. Старажылы мястэчка яшчэ дзесяцігоддзі пасля вайны ўспаміналі, як вуліцы мястэчка былі белымі ад пёраў з распоротых габрэйскіх падушак і пярын. Некаторыя хлапчукі бегалі па вуліцы і выкрыквалі прынесены немцамі лозунг: «Берите, хлопцы, хворостину, жида гоните в Палестину»<ref name=autogenerated3 />. == Умовы == Усяго ў Гарадоцкім гета ўтрымлівалася каля 2000 чалавек<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=21}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Пад гета акупанты адвялі месца паміж вуліцамі Чырвонаармейскай і імя Галіцкага. Вязняў размясцілі ў будынку старой лазні, некалькіх будынках побач з ёй і ў недабудаванай новай лазні<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}. Гета было абгароджана калючым дротам і, з аднаго боку, — рэчкай. Драцяная агароджа ішла да самай рэчкі. Ахоўвалі гета паліцаі<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Усе вязні пакутавалі ад голаду, жанчыны ўвесь час плакалі, старыя маліліся. Ніякай ежы людзям не давалі-елі толькі тое, што змаглі паспець захапіць з сабой і тое нямногае, што ўпотай перадавалі некаторыя мясцовыя жыхары<ref name=autogenerated7 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}. Аж да канчатковага знішчэння асуджаных людзей ганялі на прымусовыя працы, пад выглядам якіх часта групу габрэяў адводзілі на расстрэл{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}. ----- {{Вайсковае фарміраванне | название = Рота ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры | эмблема = Belarus Internal Troops--Honor Guard Company MU 3214 patch (parade).png | выява = Wreath Laying Ceremony at the Victory Monument.jpg | подпіс = Салдаты Роты ганаровай варты ўскладаюць вянок да Мінскага [[Манумент Перамогі (Мінск)|манумента Перамогі]], ліпень 2014 года | гады = з [[17 лютага]] [[1995]]<ref name=milby>{{cw|url=https://www.mil.by/ru/announces/4652/|title=День образования роты почетного караула|publisher=Военный информационный портал Министерства обороны Республики Беларусь|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127064641/https://www.mil.by/ru/announces/4652/|url-status=live}}</ref> | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | падначаленне = [[Файл:Flag of the Armed Forces of Belarus.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]] | у складзе = [[Мінская ваенная камендатура]] | тып = [[пяхота]] | роля = [[ганаровая варта]] | размяшчэнне = [[Мінск]] | мянушка = ''РГВ''<ref name=milby/>, ''Белыя пальчаткі''<ref name=МИР>{{Youtube|EpCVJnl0z9o|Фрагмент программы «Союзники» телеканала МИР. Сюжет о роте почётного караула спецназа ВВ (РПК СН в\ч 3214), репортаж Полины Срибненко|logo=1}}</ref> }} '''Рота почётного караула комендантского батальона {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}}''' ({{lang-be|Рота ганаровай варты каменданцкага батальёна Мінскай ваеннай камендатуры}}) — церемониальная [[воинская часть]] [[Вооружённые силы Республики Беларусь|Вооружённых сил Республики Беларусь]]. Рота фактически образована 17 февраля 1995 года и с момента своего образования участвует во встречах иностранных делегаций на высшем уровне, протокольных мероприятиях с участием первых лиц и иных торжественных мероприятиях (в том числе мероприятиях ко Дню Победы и ко Дню Независимости). Данная рота является одной из трёх рот почётного караула в Беларуси (наряду с ротами почётного караула внутренних войск и Государственного пограничного комитета). С 26 августа 2004 года в Республике Беларусь существует и сводная рота почётного караула, в которую входят представители вооружённых сил, Государственного пограничного комитета и внутренних войск. == Образование == Ранее соответствующие обязанности при приёме высоких гостей, выставлении караула и возложении венков исполняла нештатная рота из числа курсантов Минского высшего инженерного зенитного ракетного училища ПВО (МВИЗРУ)<ref name=milby/>. Иногда эти обязанности выполняли и курсанты Минского высшего военного командного училища (позже на основе этих двух училищ была образована [[Военная академия Республики Беларусь]])<ref name=":1"/>. В составе Вооружённых сил Республики Беларусь рота почётного караула была образована 17 февраля 1995 года, первым командиром роты стал выпускник [[Московское высшее общевойсковое командное училище|МВОКУ]] старший лейтенант {{comment|К. В. Чернецкий|Константин Витальевич Чернецкий}}, отслуживший в 339-м гвардейском мотострелковом полку 120-й гвардейской мотострелковой дивизии. Он занялся разработкой программы обучения военнослужащих роты (в том числе методикой строевой подготовки)<ref name=milby/>. Полное официальное название подразделения — '''Рота почётного караула комендантского батальона {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}}''' ({{lang-be|Рота ганаровай варты каменданцкага батальёна Мінскай ваеннай камендатуры}})<ref>{{cw|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|title=Лукашенко поздравил личный состав роты почетного караула с 30-летием ее образования|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2025-02-17|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413205053/https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|url-status=live}}</ref>. Указом Президента Республики Беларусь № 407 от 26 августа 2004 года была образована '''сводная рота почётного караула'''<ref name=указ>* {{cw|url=https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26 августа 2004 г. № 407 «О создании сводной роты почетного караула»|publisher=Эталон Online|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20251013180158/https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|url-status=live}} * ''Альтернативная ссылка'': {{cw|url=https://news-newsby-org.narod.ru/doc-ukazp/pos01/ukaz01502.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26.08.2004 N 407 "О создании сводной роты почетного караула"|work=Новости Беларуси|publisher=[[narod.ru]]|lang=ru|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16}}</ref>, которая фактически может считаться одним из подразделений-наследников роты почётного караула Вооружённых сил РБ<ref name=Кукса>{{статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|заглавие=Это и почетно, и трудно. Как служится в роте почетного караула|автор=Виталий Кукса|издание=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Белоруссия]]|тип=газета|год=2016|месяц=3|число=12|номер=46|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305180637/https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|url-status=live}}</ref>. Она комплектуется из представителей Вооружённых сил, [[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь|Государственного пограничного комитета]] и внутренних войск МВД<ref name=Зелёнко/>. Её первоначальный состав насчитывал 119 военнослужащих из ВС РБ, 40 военнослужащих из Государственного пограничного комитета и 40 военнослужащих из внутренних войск МВД<ref name=указ/>. Благодаря этому указу существовавшая при МВД рота почётного караула обрела официальный статус и начала совместные тренировки с военнослужащими из почётного караула Вооружённых сил<ref name=Ружечка_Титов>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/tverzhe-shag-3.html|title=Твёрже шаг!|author=Александр Ружечка, Алексей Титов|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Беларусь]]|date=2008-05-15|accessdate=2026-05-16}}</ref>. Помимо сводной роты почётного караула, в настоящее время в Республике Беларусь существуют три роты почётного караула<ref name=belarmy>{{cw|url=http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|title=«Мы привыкли что мы слоны тупые и всегда виноваты». Вся правда о службе в Роте почётного караула|publisher=Belarmy.by|date=2012-11-16|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121212075646/http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|archivedate=2012-12-12}}</ref>: * Рота почётного караула [[Министерство обороны Республики Беларусь|Министерства обороны]] при военной комендатуре ВС РБ * Рота почётного караула [[Внутренние войска МВД Республики Беларусь|Внутренних войск МВД РБ]] (в/ч 3214, Уручье<ref name=belarmy/> — {{iw|3-я отдельная Краснознамённая бригада специального назначения||en|3rd Separate Special-Purpose Brigade}})<ref name=Ружечка_Титов/> * Рота почётного караула [[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь|Государственного пограничного комитета РБ]] (Сосны<ref name=belarmy/>, образована в декабре 2003 года)<ref>{{cw|url=https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|title=Рота почетного караула органов пограничной службы отмечает 20-летний юбилей|publisher=[[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь]]|lang=ru|date=2024-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250917035621/https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|url-status=live}}</ref> == Обязанности и мероприятия == [[Файл:XII Международного военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 02.jpg|thumb|Участник военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 2019 года]] [[Файл:Belarusian contingent 01.png|thumb|Рота почётного караула на [[Военные парады на Красной площади в 2020 году|Параде Победы]] 24 июня 2020 года в Москве]] Солдаты роты почётного караула всегда исполняют следующие обязанности<ref name=milby/>: * встреча и проводы глав иностранных государств и иностранных делегаций, прибывающих с официальным визитом в Республику Беларусь<ref name=башня/>; * протокольные мероприятия с участием первых лиц государства; * воинские ритуалы при обеспечении торжественных мероприятий (в том числе выставление караулов<ref name=milby/>, возложение венков к памятникам и мемориалам, отдание воинских почестей на похоронах<ref name=башня/>); * участие в военных парадах (выставление линейных на параде) и плац-концертах (строевые приёмы с оружием). Ежегодно роте приходится принимать участие в более чем 50 мероприятиях высочайшего уровня — мероприятиях с участием президента, встречах глав иностранных государств и главных государственных праздниках<ref name=":1"/>. Иногда бойцы могут участвовать в трёх мероприятиях за день, проходящих в разных точках<ref name=belarmy/>. Важнейшие для солдат роты мероприятия проводятся 23 февраля в [[День защитников Отечества]]<ref>{{cw|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|title=Лукашенко в День защитников Отечества возложил венок к монументу Победы в Минске|publisher=belarus.by|lang=ru|date=2015-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203120117/https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|url-status=live}}</ref>, 3 июля в [[День независимости Республики Беларусь]] и 9 мая в [[День Победы]]. Также бойцы роты участвовали в памятных мероприятиях в Бресте по случаю начала Великой Отечественной войны: одно такое мероприятие прошло в 2010 году, во время премьеры фильма «[[Брестская крепость (фильм)|Брестская крепость]]»<ref name=belarmy/>. Рота почётного караула отмечена рядом наград. В частности, в 2011 году она была награждена [[Венесуэла|венесуэльским]] орденом «19 апреля» после показательного выступления<ref name=":1"/>, приуроченного к 200-летию {{iw|День независимости Венесуэлы|независимости этой республики|en|Independence Day (Venezuela)}} и состоявшегося в [[Каракас]]е. Тогда бойцы прошли торжественным маршем перед трибуной и показали плац-концерт, за что были награждены именными наручными часами с гравировкой «От президента РБ»<ref name=belarmy/>. 19 июля 2014 года она приняла участие в параде на [[Елисейские Поля|Елисейских Полях]], приуроченному к 100-летию с начала Первой мировой войны: парад открылся шествием знамённых групп ряда приглашённых военных делегаций, среди которых была и белорусская<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/belorusskij-flag-po-elisejskim-poljam-pronesli-voennosluzhaschie-roty-pochetnogo-karaula-minoborony-49578-2014|title=Белорусский флаг по Елисейским полям пронесли военнослужащие роты почетного караула Минобороны|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2014-07-15|accessdate=2026-05-16}}</ref><ref>{{cw|url=https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|title=Le défilé du 14-Juillet marqué par le centenaire de la Grande Guerre|publisher=[[France 24]]|lang=fr|date=2014-07-14|accessdate=2026-05-16|archive-date=2022-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012122802/https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|url-status=live}}</ref>. В 2015 году во время [[Второе минское соглашение|переговоров]] «[[Нормандская четвёрка|Нормандской четвёрки]]» в Минске, посвящённых урегулированию конфликта на Донбассе, бойцы несли службу во Дворце Независимости на протяжении более чем 16 часов, периодически сменяя друг друга на постах, и только после завершения выполнения задачи почётный караул вернулся к обеду следующего дня в казарму<ref name=Зелёнко/>. В том же году рота приняла участие в {{iw|Парад в Пекине 3 сентября 2015 года|параде в Пекине|en|2015 China Victory Day Parade}} на площади [[Тяньаньмэнь]], посвящённом 70-летию Победы во Второй мировой войне<ref>{{cw|url=https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762/|title=Белорусские военнослужащие готовятся к параду в Пекине в честь 70-летия Победы во Второй мировой войне|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2015-08-27|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908122957/https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762|url-status=live}}</ref>. Рота почётного караула участвует в мероприятиях не только в Республике Беларусь, но и в России и других странах мира. В частности, рота неоднократно принимала участие в ежегодном [[Спасская башня (фестиваль)|международном военно-музыкальном фестивале «Спасская башня»]] в Москве<ref name=башня/>. Знамённая группа роты почётного караула участвовала в [[Военные парады на Красной площади в 2020 году|параде 24 июня 2020 года]] на Красной площади, приуроченном к 75-летию Победы в Великой Отечественной войне<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|title=Государственный флаг Беларуси пронесли белорусские военные на параде Победы в Москве|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2020-06-24|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829105333/https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|url-status=live}}</ref>. == Структура == [[Файл:Belarusian Honor Guards.jpg|thumb|Солдаты возлагают венок]] Рота почётного караула Минской военной комендатуры состоит из 180 военнослужащих, которые на торжественных мероприятиях демонстрируют под музыку синхронные строевые приемы с оружием<ref name=башня>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|title=Оркестр и рота Почётного караула Вооруженных Сил Беларуси|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209075117/https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|url-status=live}}</ref>. Оружие, с которым выполняются все строевые приёмы — это карабины [[Самозарядный карабин Симонова|СКС]]<ref name=Данилов/> и офицерские сабли. Хотя данные карабины не используются в современной белорусской армии, они остались на вооружении роты почётного караула с декоративной функцией в качестве дани традиции<ref name=":1"/>. По словам заместителя командира роты специального назначения (почетного караула) по идеологической работе капитана {{comment|Дмитрия Смирнова|Дмитрий Вадимович Смирнов}}, в подразделении есть тренировочные и парадные карабины<ref name=Зелёнко/>. Рота почётного караула также делится на специальные расчёты<ref name=Данилов/>: * ''знамённая группа'' — выносит знамя на парадах<ref name=Зелёнко/>; * ''расчёты «венковых»'' — возлагают венки (один из расчётов всегда подбирается из близнецов или людей с похожими лицами)<ref name=Данилов/>; * ''расчёты «костровых»'' — стоят в карауле у Вечного огня: * ''«коробка»'' — сомкнутый строй для прохождения торжественным маршем; * ''«эскорт»'' — группа солдат, участвующих в похоронных процессиях. Роту почётного караула на всех значимых выступлениях сопровождает '''оркестр почётного караула {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}}'''<ref>{{статья|ссылка=http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|заглавие=Один день из жизни военного дирижёра|автор=Наталья Пахомович|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2017|месяц=12|число=2|выпуск=227|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212214741/http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|archivedate=2018-12-12}}</ref>, обладающий богатым репертуаром и исполняющий не только церемониальную музыку и гимны стран, но и произведения военно-патриотической тематики и лучшие образцы мировой музыки<ref name=Держанович/>. Оркестр неоднократно участвовал в военно-музыкальном фестивале «Спасская башня»<ref>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/the-band-of-the-honor-guard-of-the-minsk-military-commandant-s-unit/|title=Оркестр почётного караула Минской военной комендатуры|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-16}}</ref>. 1-я и 2-я роты и оркестр почётного караула удостоены специальной премии Президента деятелям культуры и искусства с формулировкой «''за значительные достижения в патриотическом воспитании молодежи, активное участие в общественно-политических и культурных мероприятиях''»<ref name=Держанович/>. == Личный состав == [[Файл:U S Air Force Band Marches in Belarus Victory Day Parade (9146999).jpg|thumb|Линейный во время Парада Победы 2015 года при прохождении музыкантов оркестра ВВС США]] Кандидаты на место в роте почётного караула Минской военной комендатуры должны иметь рост не менее 185 см, обладать приятной внешностью и хорошим телосложением, высочайшим уровнем здоровья, высоким уровнем образования и высокими морально-деловыми качествами<ref name=milby/> (в том числе не иметь вредных привычек)<ref name=МИР/>. Первичным требованием является именно рост<ref name=belarmy/> от 185 до 195 см<ref name=minsknews/>, хотя в одном из взводов служили лица ростом от 183 до 185 см. По состоянию на 2012 год в роту почётного караула допускались лица с лёгким сколиозом и слабым зрением (без очков), но большую часть военнослужащих составляли лица с первой группой здоровья<ref name=belarmy/>. Предпочтение отдаётся лицам со славянской внешностью и правильными чертами лица<ref name=Данилов/>. У кандидатов не должно быть шрамов<ref name=МИР/><ref name=Кукса/>, татуировок на лицах и открытых участках шеи, но допустимо наличие рисунков на ладонях или пальцах (татуировки там скрывают белые перчатки, которые военнослужащие надевают во время торжественных мероприятий)<ref name=minsknews>{{cw|url=https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|title=Их растяжку оценила бы сама Волочкова. Репортаж об элитном подразделении белорусской армии|publisher=Минск-Новости|date=2020-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903034650/https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|url-status=live}}</ref>. По словам полковника Минской военной комендатуры Анатолия Грицева, требования к кандидатам в роту почётного караула даже жёстче, чем к кандидатам в [[Силы специальных операций Республики Беларусь|Силы специальных операций]]<ref>{{cw|url=https://news.tut.by/society/95562.html|title=Минский военный комендант объяснил, почему минчанам проблематично попасть служить в роту почетного караула|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2007-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200704175011/https://news.tut.by/society/95562.html|archivedate=2020-07-04}}</ref>: всё это связано с тем, что каждый солдат почётного караула должен выдерживать интенсивные занятия на плацу<ref name=":1"/>. Требования к солдатам РПК внутренних войск МВД РБ являются такими же жёсткими, как и в РПК Минской военной комендатуры: из 300 кандидатов командование отбирает в лучшем случае 20—30 человек, иногда закрывая глаза на недостаток роста при наличии искреннего желания у кандидата служить<ref name=Ружечка_Титов/>. Все кандидаты проходят сначала медицинский осмотр в медучреждениях по месту жительства, а затем более глубокий медо­смотр в 432‑м главном военном клиническом медицинском центре Вооруженных сил РБ<ref name=Данилов/>. Офицеры роты почётного караула с целью подробного ознакомления с кандидатами выезжают в регионы, где общаются с местными властями и сотрудниками милиции, а также родителями кандидатов, школьными учителями и коллегами по работе<ref name=milby/>. Беседа проводится вне зависимости от номинальных данных призывника<ref name=":1"/>: биография каждого кандидата должна быть абсолютно идеальной<ref name=Кукса/>. Все отобранные кандидаты направляются на службу в батальон Минской военной комендатуры<ref name=milby/> (так называемый «карантин»)<ref name=belarmy/><ref name=Данилов/>, а уже оттуда лучших отбирают в почётный караул<ref name=milby/>. Лица, которые не прошли отбор в почётный караул, обычно отправляются в роту караульной службы (на гауптвахте) или патрульную роту (патрулирование по городу, осуществление салютов на городских праздниках) при Минской военной комендатуре<ref name=belarmy/>. Личный состав роты комплектуется выходцами из всех регионов республики. В ней проходили службу в разное время лица со средним специальным и высшим образованием, среди них было немало спортсменов-разрядников и мастеров спорта<ref name=Данилов/>. Солдаты, увольняющиеся из роты почётного караула, могут в дальнейшем продолжить службу в любых силовых структурах<ref name=Кукса/> — в том числе республиканском МВД, МЧС или управлении охраны посольств<ref name=":1"/>. Некоторым солдатам даются специальные рекомендации командира воинской части и командира роты почетного караула, позволяющие поступить в среднее или высшее специальное учебное заведение вне конкурса (при наличии минимального балла на выпускном экзамене и балла в аттестате не ниже 7)<ref name=Беларусь1/>. В день, когда солдат провожают в запас, по традиции весь личный состав роты проходит торжественным маршем перед демобилизованными, что вызывает у них сильные эмоции. Ежегодно в день праздника роты почётного караула к КПП приходят бывшие солдаты роты<ref name=Данилов/>. == Форма == [[Файл:Солдат Почетный караул Беларуси.jpg|thumb|Солдат роты почётного караула во [[Дворец Независимости (Минск)|Дворце Независимости]]]] Парадная форма роты почётного караула была разработана так, чтобы максимально близко соответствовать по оформлению парадной форме ВС Республики Беларусь<ref name=milby/>. В настоящее время у каждого бойца есть свой парадный мундир, пошитый в Доме военной одежды, и изготовленные вручную сапоги с укороченным голенищем, деревянными колышками вместо гвоздей и металлическими набойками для чеканности шага на каблук. Парадный костюм солдата после его увольнения в запас не может повторно использоваться, поэтому утилизируется, а для призывника-сменщика шьют новый<ref name=":1"/>. Бойцы ежедневно самостоятельно стирают и выглаживают форму<ref name=Зелёнко>{{cw|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/6033|title=Изнанка парадной жизни|author=Кристина Зелёнко|work=Газета «На страже»|publisher=[[Министерство внутренних дел Республики Беларусь]]|lang=ru|date=2019-10-04|accessdate=2026-05-15}}</ref>; также в обязательном порядке они гладят все флаги и знамёна перед каждым мероприятием<ref name=Данилов/>. Парадная шинель на порядок тяжелее, чем тренировочная форма, поэтому эту шинель надевают только на генеральных репетициях и на самих выступлениях<ref name=МИР/>. == Подготовка солдата == === Строевая === Около 90% занятий в программе подготовки солдат роты почётного караула составляет строевая подготовка. Солдаты роты регулярно подвергаются серьёзным нагрузкам и проводят интенсивные тренировки в любое время года и любую погоду, систематически повторяя движения и заучивая их до автоматизма<ref name=Зелёнко/>. Стандартные элементы каждого плац-парада, которые отрабатываются РПК при подготовке к торжественным мероприятиям и входят в каждую программу выступлений — так называемые «домино», «расчёска» и «цветок»<ref name=Ружечка_Титов/>. По воспоминаниям одного из военнослужащих, датируемых 2012 годом, тренировки в обычные дни длились 4 часа, а при подготовке к параду — до 6-7 часов<ref name=belarmy/>. По данным на 2020 год, в обычные дни тренировки по строевой подготовке длились по 6 часов в день, в канун праздников — по 8 часов в день вне зависимости от погодных условий<ref>{{cw|url=https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|title=20 лет исполняется Роте Почетного караула военной комендатуры Вооруженных сил Республики Беларусь|publisher=[[СТВ (телеканал, Беларусь)|СТВ]]|lang=ru|date=2015-01-22|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125183253/https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|url-status=live}}</ref>. Поскольку солдаты переносят большие физические нагрузки, им полагается более богатый ежедневный рацион, чем обычным армейским бойцам<ref name=Кукса/>. Каждый из новобранцев начинает службу с оттачивания строевого шага, отсчитывая вслух ритм и вытягивая носок, а офицеры и сержанты внимательно следят за каждым шагом молодых солдат. Обычно призывнику требуется не менее месяца ежедневных занятий, чтобы стать полноценным солдатом роты почётного караула<ref name=":1"/>. Для корректировки осанки солдаты используют поначалу деревянные Т-образные приспособления<ref name=Держанович>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|title=Еще как почетно!|author=Виктория Держанович|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|lang=ru|date=2024-01-18|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305232902/https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|url-status=live}}</ref>, а в дальнейшем и карабины, которые несут на некоторых тренировках за своими спинами параллельно земле<ref name=Данилов/>. По свидетельствам одного из служивших в РПК Минской военной комендатуры за 2012 год, сержанты поддерживали жёсткую дисциплину, наказывая военнослужащих за мелкие провинности, если те стояли без дела: фактически по казарме можно было передвигаться только бегом. За неправильные и несогласованные действия на занятиях следовало моментальное наказание (например, отжимание, приседание или бег по кругам), которое распространялось на всех солдат<ref name=belarmy/>. Фактически из-за малейшего недочёта, допущенного при отработке элемента, занятия на плацу могут растягиваться даже на несколько часов<ref name=Ружечка_Титов/>. Каждый из карабинов, используемых бойцами для выполнения строевых приёмов, весит по 4 кг, но иногда его утяжеляют за счёт нацепленных на него дисков для штанги, чтобы развить выносливость. При подготовке к плац-концерту приходится менять или отдавать в ремонт от 30 до 50 карабинов, у которых может сломаться штык-нож или треснет деревянное ложе. При неправильной отработке приёма существует риск серьёзно пораниться штык-ножом (даже сточенным), поэтому опытные военнослужащие тренируются изо дня в день наравне с новобранцами. По отдельной программе занимается знамённая группа, выносящая знамя и флаг на торжественных мероприятиях. Самыми подготовленными бойцами, владеющими в совершенстве строевыми приёмами, являются представители групп «линейных» и «венковых»<ref name=Зелёнко/>. Опытные бойцы могут выполнять упражнение сразу с двумя карабинами<ref name=Данилов/> или совершить 150 оборотов подряд одного карабина<ref name=Кукса/>. === Боевая и физическая === В роте почётного караула Минской военной комендатуры солдаты проходят не только строевую, но и боевую и физическую подготовку. Боевая подготовка включает стрельбу из карабинов на полигоне и метание боевых гранат<ref name=Зелёнко/>, но в роте почётного караула внутренних войск МВД РБ на это делается особый упор, поскольку её бойцы выполняют боевые задания наравне с другими военнослужащими МВД<ref name=Зелёнко/><ref name=Ружечка_Титов/>. По оценке командира 2-й роты почетного караула {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}} капитана Максима Дашкевича, прозвучавшей в 2024 году, солдаты почётного караула способны выполнить любую боевую задачу наравне с военнослужащими любого другого воинского формирования<ref name=Держанович/>. Физической подготовке также уделяется огромное внимание<ref name=belarmy/>: на тренировках личный состав всегда занимается со специальными утяжелителями для ног, укрепляя таким образом мышцы<ref name=Зелёнко/> — масса утяжелителей составляет от 2,5 до 5 кг<ref name=Кукса/>. Бойцы отрабатывают строевые приёмы с утяжелёнными карабинами, не забывая при этом работать над растяжкой и координацией<ref name=Зелёнко/>. Для отработки движений строевым шагом используются также утяжелители для рук<ref name=Держанович/>. Бойцы должны уметь поднимать ногу, образуя угол на 90 градусов: в частности, это требуется от тех, кто возлагает венки<ref>{{cw|url=https://minsknews.by/gorzhus-chto-sluzhu-v-voinskoj-elite-rasskazyvaem-o-rote-pochetnogo-karaula/|title=«Горжусь, что служу в воинской элите». Рассказываем о роте почетного караула|publisher=Минск-Новости|date=2022-03-06|accessdate=2026-05-15}}</ref>. При этом почти каждый солдат роты почётного караула с лёгкостью может сесть на шпагат<ref name=milby/>. Бойцы знамённой группы на тренировках несут не только шашки, но и 20-килограммовый гриф штанги. Представители групп венковых на тренировках вместо обычных венков массой 15—20 кг несут железный каркас в два раза тяжелее: известно, что однажды бойцы во время шествия от Октябрьской площади несли венок массой 30 кг на протяжении дистанции в полкилометра<ref name=Зелёнко/>. Все бойцы роты почётного караула должны обладать высоким уровнем выносливости, поскольку им приходится пребывать в неподвижном состоянии часами (с учётом того, что некоторые мероприятия могут начинаться с огромным опозданием — вплоть до 8 часов). В то же время солдаты обучены незаметно подавать сигнал о плохом самочувствии командиру или сослуживцам, чтобы те сменили какого-либо бойца, а офицеры держат зрительный контакт с подчинёнными, чтобы быть в курсе ситуации<ref name=Зелёнко/>. === Участие в мероприятиях === [[Файл:Парад в Минске 2019 11.jpg|thumb|Отработка приёмов с оружием на репетиции парада ко Дню Независимости, 2019 год]] Для каждого последующего мероприятия рота почётного караула всегда готовит новую программу<ref name=МИР/>. Высшей честью для солдата любого почётного караула является участие в плац-параде по случаю Дня Независимости: в нём участвуют до 160 военнослужащих из вооружённых сил, пограничных войск и внутренних войск (от последних обычно делегируются 45 человек)<ref name=Ружечка_Титов/>. Процесс подготовки к празднику начинается за 4 месяца, в феврале — вначале солдаты ежедневно занимаются по 4-5 часов строевой подготовкой, оттачивая построение в «коробку» и отрабатывая стандартные приёмы «на караул» и «на плечо». Далее они занимаются отработкой слаженности и проводят совместные репетиции с другими ротами почётного караула. В канун парада рацион солдата возрастает, поскольку каждый из солдат должен быть подготовлен к стрессу и большим перегрузкам, испытываемым во время мероприятий<ref name=":1"/>. Некоторые новации согласуются представителями всех трёх существующих рот почётного караула<ref name=Ружечка_Титов/>. Аналогичную подготовку солдаты ведут и к мероприятиям по случаю Дня Победы<ref name=Беларусь1/>. == Командиры роты == Известны имена следующих командиров: * старший лейтенант {{comment|Константин Чернецкий|Константин Витальевич Чернецкий}}<ref name=milby/> (май 1995 — февраль 1999)<ref name=":1">{{cw|url=https://news.tut.by/society/215489.html|title=Рота почётного караула: непарадная сторона|author=Дмитрий Лобашов|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2011-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110219232759/http://news.tut.by/society/215489.html|url-status=dead|archive-date=2011-02-19}}</ref> * {{comment|Александр Погуляйло|Александр Анатольевич Погуляйло}} (февраль 1999 — февраль 2002)<ref name=":1"/> * {{comment|Николай Кураш|Николай Александрович Кураш}} (февраль 2002 — февраль 2004)<ref name=":1"/> * {{comment|Дмитрий Карпович|Дмитрий Викторович Карпович}} (февраль 2004 — май 2009)<ref name=":1"/> * капитан {{comment|Павел Гурьянов|Павел Васильевич Гурьянов}}<ref name=Данилов>{{статья|ссылка=https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|заглавие=Рота почётного караула: непарадная сторона|автор=Андрей Данилов|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2011|месяц=12|число=27|выпуск=247|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120408023806/https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|archivedate=2012-04-08}}</ref> (с мая 2009<ref name=":1"/>) * старший лейтенант Константин Прудников (командир сводной роты, 2016)<ref name=Кукса/> * {{comment|Владислав Шепелевич|Владислав Валерьевич Шепелевич}} (командир сводной роты, 2017<ref>{{cw|url=https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|title=Рота почетного караула и оркестр Вооруженных сил Беларуси на фестивале «Спасская Башня»|author=Михаил Брацило|publisher=Москультура|date=2017-08-16|accessdate=2206-05-16|archive-date=2025-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20251108010744/https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|url-status=live}}</ref> и 2020)<ref name=Беларусь1>{{cw|url=https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|title=25 лет роте почетного караула|publisher=[[Беларусь 1]]|lang=ru|date=2020-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218144441/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|archivedate=2020-02-18}}</ref> * капитан {{comment|Кирилл Корчинский|Кирилл Игоревич Корчинский}}<ref name=башня/> (командир 1-й роты почётного караула, 2025)<ref>{{cw|url=https://mir24.tv/articles/16634372/bezuprechnaya-sinhronnost-i-sotni-chasov-postroenij:-sekret-uspeshnoj-podgotovki-bojcov-k-paradu|title=Безупречная синхронность и сотни часов построений: секрет успешной подготовки белорусских бойцов к параду|author=Александра Кулакова, Алина Трус|publisher=[[Мир 24]]|lang=ru|date=2025-05-22|accessdate=2026-05-16}}</ref> == Галерея == <gallery heights="200" widths="200"> Файл:Putin in Belarus 2012 02.jpg|Президент России [[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]] на минской [[Площадь Победы (Минск)|Площади Победы]] в 2012 году Файл:Putin in Belarus 2012 05.jpg|Владимир Путин и [[Лукашенко, Александр Григорьевич|Александр Лукашенко]] проводят смотр почётного караула в [[Минск (аэропорт)|аэропорту Минска]] в 2012 году Файл:Official welcoming ceremony for Ilham Aliyev was held in Belarus 05.jpg|Президент Азербайджана [[Алиев, Ильхам Гейдар оглы|Ильхам Алиев]] проводит смотр почётного караула на пути во [[Дворец Независимости (Минск)|Дворец Независимости]] Файл:В Минске состоялась встреча Министра обороны России с Президентом Белоруссии 03.jpg|Почётный караул встречает министра обороны России [[Шойгу, Сергей Кужугетович|Сергея Шойгу]] в штабе Министерства обороны, 2013 год Файл:The Minister of State of Defence, Shri M.M. Pallam Raju inspecting the Guard of Honour, in Minsk, Belarus on October 25, 2009.jpg|[[Министерство обороны Индии|Министр обороны Индии]] {{iw|Паллам Раджу, Маллипуди Мангапати|М. М. Паллам Раджу|en|M. M. Pallam Raju}} проводит смотр почётного караула в октябре 2009 года </gallery> h9vk0lzryam31ngbrlcrosjbemox1yr 5146626 5146623 2026-05-25T18:29:42Z DBatura 73587 /* Гуманітарная сітуацыя */ 5146626 wikitext text/x-wiki '''Кардафанская кампанія (з 2023)''' — эпізод канфлікту паміж прыхільнікамі суданскіх генералаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля аль-Бурхана]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]], звязаны з барацьбой за рэгіён {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}}. == Ход баявых дзеянняў == === 2023 === 15 красавіка Сілы аператыўнай падтрымкі бяруць пад свой кантроль аэрапорт Эль-Абейд<ref name="aj">{{Cite news |script-title=ar:السودان.. اشتباكات عنيفة بين الجيش وقوات الدعم السريع (لحظة بلحظة) |title= |trans-title= |url=https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad%d8%a9-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415142945/https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4 |archive-date=15 April 2023 |access-date=2023-04-16 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=ar}}</ref>. З 21 красавіка сутыкненні вакол горада працягнуліся<ref>{{Cite news |date=2023-04-21 |title=Our staff was hit in crossfire in EL Obeid: IOM |language=en-GB |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-21 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085011/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |url-status=live }}</ref>. У чэрвені ўрадавая армія нанесла авіяўдары па Эль-Абейду<ref>{{Cite news|date=2023-06-15|title=Sudan slips into crisis with critical shortages as conflict enters third month|language=en|work=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months//|access-date=2023-06-15|archive-date=2023-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615082209/https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months/|url-status=live}}</ref>. На працягу ўсяго лета ў раёне горада фіксаваліся сутыкненні<ref>{{Cite news|date=9 July 2023|title=UN warns of 'full-scale civil war' in Sudan, Egypt to host summit|language=en|work=[[Al Jazeera English|Aljazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|access-date=10 July 2023|archive-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709203939/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2023-08-13 |title=Grim toll rises in ongoing Sudan conflict |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |access-date=2023-08-15 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=14 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814110440/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |url-status=live }}</ref>.<ref>{{Cite web |date=2023-09-01 |title=Battles continue in Sudan, at least 4,8 million people fled their homes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |access-date=2023-09-01 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911160725/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |url-status=live }}</ref>, горад трапіў у аблогу<ref>{{Cite news|date=2023-06-11|title='Most fearless' fighting in Sudan after 24-hour ceasefire ends|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|access-date=2023-06-13|archive-date=2023-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230613020330/https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|url-status=live}}</ref>. 17 верасня Узброеныя сілы і мяцежнікі сілы зноў уступілі ў бой у Эль-Абейдзе: урадавая армія нанесла паражэнне праціўніку за межамі горада. У адказ САП абстралялі населены пункт, што прывяло да ахвяр сярод мірнага насельніцтва.<ref name="fires">{{Cite web |date=2023-09-17 |title=Escalating Conflict: Sudanese army, RSF clash in Khartoum, El-Obeid, Zalingei |url=https://sudantribune.com/article277360/ |access-date=2023-09-17 |website=Sudan Tribune |language=en-GB |archive-date=20 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020174341/https://sudantribune.com/article277360/ |url-status=live }}</ref> На працягу года САП і саюзнікі захапілі Вад-Банду<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|title= Sporadic gunfire in Sudan despite new truce|date= 25 April 2023|work= BBC|access-date= 25 April 2023|archive-date= 2023-04-24|archive-url= https://web.archive.org/web/20230424192104/https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|url-status= live}}</ref><ref name="pickup">{{cite news|url= https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|title= Sudan's Darfur fighting: 'I saw pick-up trucks full of dead people'|date= 27 April 2023|work= BBC|access-date= 28 April 2023|archive-date= 2023-06-30|archive-url= https://web.archive.org/web/20230630183038/https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|url-status= live}}</ref>, Вад-Ашана<ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Sudan war: 'RSF advance to White Nile state' sparks new clashes in North Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |access-date=3 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003170552/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |url-status=live }}</ref>, вайсковую базу Тэйба<ref name=":2">{{Cite news|date=2023-06-22|title=Battles persist over key areas in Sudan's South Kordofan|language=en|work=[[Radio Dabanga]]|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|access-date=2023-07-16|archive-date=22 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250622000148/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|url-status=live}}</ref>, нафтавае радовішча Баліла<ref>{{Cite web |date=30 October 2023 |title=RSF 'liberates' vital Sudan oilfield |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |access-date=31 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=30 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030173744/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=1 November 2023 |title=RSF withdraws from Balila oilfield, claim airport 'set ablaze' by Sudan army |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |access-date=2 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=1 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101185104/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125131204/https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |title=RSF seize “Balila” airport, which is used by Army fighter jets |language=en |publisher=darfur24 |date=30 October 2023 |archive-date=25 January 2026}}</ref>. Паралельна з байцамі арміі Дагала (Сіламі аператыўнай падтрымкі), да баявых дзеянняў падключыліся баевікі адной з фракцый групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]» — прыхільнікі [[Абдэлазіз аль-Хілу|Абдэлазіза аль-Хілу]]. 8 чэрвеня яны актывізаваліся ў раёне Кадуглі, узяўшы пад кантроль вайсковыя базы, нягледзячы на дзеючае пагадненне аб спыненні агню з Узброенымі сіламі Судана.<ref>{{Cite news |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |title=Rebel mobilization in Sudan raises fears of conflict spreading |work=al-Arabiya |date=9 June 2023 |access-date=15 July 2023 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609070046/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |url-status=live }}</ref> Пазней атрады паўстанцаў разам з САП правялі напад на Даланг.<ref>{{Cite news|date=2023-06-23|title=South Kordofan residents flee as Sudan war escalates|language=en|work=[[al-Arabiya]]|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|access-date=2023-06-23|archive-date=2023-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630183037/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|url-status=live}}</ref> === 2024 === 2 студзеня 2024 года баевікі САП атакавалі горад Барах<ref>{{cite web |title=Reports about 'intense airstrikes' on RSF sites in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=3 January 2024 |access-date=7 September 2025 |archive-date=22 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240422232746/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 22 студзеня мяцежнікі пачалі наступленне на горад Бабануса. Іх мэтай быў штаб 22-й пяхотнай дывізіі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-at-risk-of-another-disaster|title=Sudan army at risk of another disaster in Babanusa|author=Monitor|first=Sudan War|website=sudanwarmonitor.com|access-date=2024-01-28}}</ref>. 11 лютага генерал Махамед Дагала заявіў пра поўны захоп Бабанусы<ref>{{Cite web|url=https://sudantribune.com/article282208/|title=Sudanese army denies RSF leader claims of fresh victories|website=Sudan Tribune|date=12 February 2024}}</ref>. 20 чэрвеня паўстанцы атакавалі і захапілі Аль-Фулах, а разбітыя ўрадавыя войскі адступілі да Бабанусы. Хутка, 5 ліпеня, баевікі пры падтрымцы эфіопскіх наёмнікаў<ref>{{cite web|url=https://3ayin.com/en/pows/|title=Torture and murder – the horrors endured by military prisoners in Sudan's war|date=1 August 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Ayin Network|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307014051/https://3ayin.com/en/pows/|url-status=live}}</ref><ref name=":6">{{cite web|url=https://sudantribune.com/article287249/|title=Sudanese authorities arrest Ethiopian female snipers|date=20 June 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Sudan Tribune|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307002404/https://sudantribune.com/article287249/|url-status=live}}</ref> бяруць Аль-Мейрам<ref>{{Cite news |title=RSF claims capture of Al Meiram, West Kordofan |url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |access-date=5 July 2024 |website=Radio Tamazuj |archive-date=4 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240704220912/https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |url-status=live }}</ref>. Гарнізон горада збег у суседні [[Паўднёвы Судан]]<ref>{{Cite news |title=South Sudan hosts Sudan Armed Forces units after fall of Meram |url=https://sudantribune.com/article287902/ |access-date=7 July 2024 |website=Sudan Tribune}}</ref>. === 2025 === 13 студзеня 2025 года [[Узброеныя сілы Судана]] адваявалі Каркараю і Хаджар аль-Джавад на дарозе паміж Далангам і Кадуглі<ref>{{Cite news |date=2025-01-13 |title=Sudan army, SPLM-N clash in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article295926/ |work=Sudan Tribune |archive-date=4 February 2025 |access-date=14 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250204004002/https://sudantribune.com/article295926/ |url-status=live }}</ref>, 30 студзеня — Ум-Рувабу<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296695/|title=Sudanese army retakes key city in North Kordofan state|date=30 January 2025|publisher=Sudan Tribune|access-date=31 January 2025|archive-date=9 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250209122721/https://sudantribune.com/article296695/|url-status=live}}</ref>, а 17 лютага ўзялі Эр-Рахад, праз два дні — Сідру<ref>{{cite web | url=https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 | title=Sudanese army reports advancements in fight against paramilitary forces | publisher=punjabnewsexpress.com | access-date=17 September 2025 | archive-date=21 May 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250521022038/https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 | url-status=dead }}</ref><ref name="khazan">{{cite web |title=Airstrikes in Darfur, RSF shells El Fasher, army advances in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=21 February 2025 |access-date=21 February 2025 |archive-date=21 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221102046/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 23 сакавіка САП бяруць Лагаву<ref name="radwan">{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-army-bombs-rsf-positions-deadly-mosque-drone-attack-kills-11 |title=Sudan army bombs RSF positions, deadly mosque drone attack kills 11 |date=25 March 2025 |access-date=26 March 2025 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. 31-га чысла мяцежнікі заявілі аб кантролі над Хор-эль-Далайбай<ref name="antonov">{{cite web |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-to-down-sudan-air-force-plane-in-north-darfur |title=RSF claims to down Sudan Air Force plane in North Darfur |date=4 April 2025 |access-date=4 April 2025 |publisher=Radio Dabanga |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404135524/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-to-down-sudan-air-force-plane-in-north-darfur |url-status=live }}</ref>. 1 мая прыхільнікі Дагала захапілі Эн-Нахуд<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/2/sudanese-paramilitaries-kill-19-after-taking-city-of-al-nahud-sources |title=Sudanese paramilitary RSF kills 19 after taking city of al-Nahud: Sources |date=2 May 2025 |work=Al Jazeera |access-date=1 October 2025 |archive-date=15 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115222523/https://www.aljazeera.com/news/2025/5/2/sudanese-paramilitaries-kill-19-after-taking-city-of-al-nahud-sources |url-status=live }}</ref>. 11 і 13 мая ўрадавыя войскі адбілі Аль-Хуваі і Аль-Хамадзі<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300773/ |title=Sudan army says it recaptured West Kordofan town from RSF |date=11 May 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Sudan army captures key South Kordofan town, gains in Omdurman |url=https://sudantribune.com/article300845/ |access-date=2025-05-14 |website=Sudan Tribune |archive-date=4 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904220741/https://sudantribune.com/article300845/ |url-status=live }}</ref>, 19-га — раён Ум-Лібана<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article301092/|title=Sudanese army reclaims Al-Salha, advances towards Al-Nuhud|date=19 May 2025|access-date=19 May 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 23 мая САП і іх саюзнікі абвясцілі аб захопе Эд-Дубейбата<ref>{{Cite web |date=2025-05-23 |title=Sudanese army, allied forces seize strategic city in South Kordofan state |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |access-date=2025-05-21 |website=[[Anadolu Agency]] |archive-date=29 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250929180014/https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |url-status=live }}</ref>. 7 чэрвеня паўстанцы захапілі горад Ум-Дэхіліб<ref>{{Cite web |date=7 June 2025 |title=RSF and allied rebels seize town from army in Sudan's South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article301691/ |access-date=8 June 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |archive-date=23 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723060459/https://sudantribune.com/article301691/ |url-status=live }}</ref>. Роўна праз месяц байцы прыхільнікі Бурхана бяруць гарады Аль-Рыаш і Казгалі<ref>{{Cite news|title=Sudanese army says it seized two areas in North Kordofan from RSF|url=https://sudantribune.com/article302620/|access-date=2025-07-07|website=[[Sudan Tribune]]|archive-date=19 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250819100532/https://sudantribune.com/article302620/|url-status=live}}</ref>. 7 верасня ўрадавыя войскі заявілі пра вызваленне гарадоў Казгейль і Фартангул<ref>{{Cite news |date=2025-09-07 |title=Fighting flares in Sudan's Kordofan as army claims gains |url=https://sudantribune.com/article304732/ |access-date=2025-09-08 |work=Sudan Tribune}}</ref>. Праз тры дні SAF адбілі Барах<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=RSF lose stronghold city Bara to Sudanese army and allies |url=https://www.africanews.com/2025/09/12/rsf-lose-stronghold-city-bara-to-sudanese-army-and-allies/ |access-date=12 September 2025 |website=Africanews}}</ref>. 13 верасня САП захапілі вёску аль-Аяра ў Паўночным Кардафане, адціснуўшы праціўніка на ўскраіну Эль-Абейда,<ref>{{Cite web |date=2025-09-14 |title=Sudanese army, RSF battle for key routes in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article305002/ |access-date=2025-09-14 |website=Sudan Tribune }}</ref> а праз два дні заявілі пра тое, што адбілі Казгейль і Аль-Рыаш.<ref>{{Cite web |date=2025-09-15 |title=Heavy fighting rocks Sudan's Kordofan as army advances, RSF reinforces |url=https://sudantribune.com/article305054/ |access-date=2025-09-16 |website=Sudan Tribune}}</ref> 16 лістапада ўрадавая армія абвясціла, што адваявала ў раёны Казкіль і Ум Дам Хадж Ахмед<ref>{{cite news|title=Sudan's army captures two areas in North Kordofan as RSF burns more bodies|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/15/sudans-army-captures-two-areas-in-north-kordofan-as-rsf-burns-more-bodies|work=Al Jazeera|date=2025-11-17|last=Motamedi|first=Maziar|access-date=2025-11-18|archive-date=17 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251117182740/https://www.aljazeera.com/news/2025/11/15/sudans-army-captures-two-areas-in-north-kordofan-as-rsf-burns-more-bodies|url-status=live}}</ref>. На наступны дзень войска Бурхана адваявала Барах<ref>{{Cite web |date=2025-11-17 |title=قوات موالية للجيش السوداني تعلن دخول بارا في شمال كردفان |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2025/11/17/%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%AA%D8%AF%D8%AE%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%81%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84-%D9%83%D8%B1%D8%AF%D9%81%D8%A7%D9%86 |access-date=2025-11-17 |website=Al Arabiya |language=ar}}</ref>. У канцы лістапада мяцежнікі разгарнулі наступленне на Бабанусу<ref>{{Cite web |date=2025-11-25 |title=Sudanese army repels fresh RSF attack in West Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/307507 |access-date=2025-11-26 |website=Sudan Tribune}}</ref>. 1 снежня баевікі ўсталявалі кантроль над горадам<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307673 |title=RSF says it seized Sudan army division HQ after breaching truce |website=[[Sudan Tribune]] |date=1 December 2025 |access-date=1 December 2025}}</ref>. Затым 8 снежня CFG захапілі кантроль над нафтавым радовішчам Хегліг<ref>{{Cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/8/rsf-claims-seizure-of-key-heglig-oil-field-in-sudan |title=RSF seizes key Heglig oilfield as it pushes to expand control in Sudan |website=[[Al Jazeera]] |date=8 December 2025 |access-date=8 December 2025}}</ref>. Пазней бакі заключылі пагадненне і вывелі свае сілы з Хегліга, перадаўшы кантроль над радовішчам [[Сілы абароны Паўднёвага Судана|Сілам абароны Паўднёвага Судана]]<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308012 |title=South Sudan army deploys to secure Heglig oilfield after deal with Sudan, RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=10 December 2025 |access-date=12 December 2025}}</ref>. === 2026 === У пачатку года назіралася павелічэнне колькасці нападаў беспілотнікаў у рэгіёне<ref>{{cite web |title=RSF drones attack vital sites in North Kordofan and White Nile states |website=Sudan Tribune |date=4 January 2026 |access-date=4 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308964}}</ref>. Апроч таго, САП і саюзнікі таксама заявілі аб захопе Эль-Бардаба, на поўнач ад Кадуглі<ref>{{cite web |title=South Kordofan: RSF claim control of El Bardab area north of Kadugli |website=Radio Dabanga |date=4 January 2026 |access-date=7 January 2026 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/south-kordofan-rsf-claim-control-of-el-bardab-area-north-of-kadugli}}</ref>. 27 студзеня УСС вызваляюць Дылінг. 3 лютага прыхільнікі Бурхана выбіваюць аблогу з Кадуглі, але праз месяц мяцежнікі зноў акружаюць горад<ref>https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/fierce-clashes-in-south-kordofan-as-rsf-seizes-key-town</ref>. 5 сакавіка, пасля разлютаваных баёў, ўрадавыя войскі аднавілі кантроль над горадам Бара<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2026-03-05 |title=Sudanese army retakes strategic town in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311381 |access-date=2026-03-07 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. == Гуманітарная сітуацыя == 1 чэрвеня 2023 года прадстаўнікі [[Сусветная харчовая праграма|Сусветнай харчовай праграмы]] заявілі, што са складоў у горадзе было выкрадзена дастаткова харчавання, каб накарміць 4,4 мільёна чалавек.<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=WFP chief: Sudan looting is 'stealing from the hungry – food for 4.4 million people at stake'|language=en|work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|access-date=2023-07-26|archive-date=26 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230726142028/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|url-status=live}}</ref> 13 жніўня мясцовыя ўлады на падкантрольнай войскам аль-Хілу тэрыторыях заявілі пра голад у некаторых раёнах Паўднёвага Кардафана , уключаючы Нубійскія горы , і штаце Блакітны Ніл, які закрануў каля трох мільёнаў чалавек<ref>{{Cite web |date=13 August 2024 |title=SPLM-N declares famine in Sudan's South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article289491/ |access-date=14 August 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 August 2024 |title=Famine devastates Sudan's Nuba Mountains, Blue Nile |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-devastates-sudans-nuba-mountains-blue-nile |access-date=16 August 2024 |website=Radio Dabanga |language=en-US |archive-date=15 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815190956/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-devastates-sudans-nuba-mountains-blue-nile |url-status=live }}</ref>. Да 17 кастрычніка ў нубійскіх гарах ад недаядання памерла па меншай меры 646 чалавек.<ref name="1000dead">{{Cite web |date=2024-10-17 |title=Famine tightens grip on Sudan's Nuba Mountains, hundreds dead |url=https://sudantribune.com/article292196/ |access-date=2024-10-18 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-date=5 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250805045034/https://sudantribune.com/article292196/ |url-status=live }}</ref>. ----- '''Гарадоцкае гета''' (жнівень — 12 кастрычніка 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] горада [[Гарадок, Віцебская вобласць|Гарадок]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] у перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Утварэнне гета == Даваенны гарадок быў невялікім местачковым мястэчкам з большасцю яўрэйскага насельніцтва ([[штэтл]]ам). Да пачатку вайны ў мястэчку жыло 2400—2500 яўрэяў<ref name=autogenerated7>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/shmuilovich.html Последний свидетель] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/shmuilovich.html |date=20140815205020 }}</ref><ref name=autogenerated5 />. Апроч таго, у 1939 годзе ў мястэчку з’явіліся габрэі-ўцекачы з акупаванай Польшчы. Іх расказас пра стаўленне немцаў да габрэяў далёка не ўсе верылі і не сталі сыходзіць перад акупацыяй. Паспелі эвакуявацца, у асноўным, толькі тыя, у каго быў конь, і яны змаглі дабрацца да чыгункі. Але большай часткай мясцовыя жыхары засталіся на месцы. Да таго ж многім з тых, хто ўсё ж спрабаваў бегчы на ўсход, немцы перарэзалі шлях і вярнулі назад у Гарадок<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated3>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/gorodok_praved.html Городокские праведницы] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/gorodok_praved.html |date=20140815005635 }}</ref><ref>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/karataeva.html Моя родина — Городок] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/karataeva.html |date=20140815204825 }}</ref>. [[Вермахт|Нямецкія войскі]] занялі Гарадок 9 ліпеня 1941 года. Акупацыя доўжылася да 24 снежня 1943 года<ref name=autogenerated5>''А. Шульман.'' [http://mishpoha.org/library/04/0408.shtml Еврейский Городок] {{Wayback|url=http://mishpoha.org/library/04/0408.shtml |date=20140312213654 }}</ref>{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=291, 373, 394, 396, 397}}. Практычна адразу пасля заняцця горада ўсіх яўрэяў пад пагрозай смерці абавязалі прышыць да адзення [[жоўтая зорка|жоўтую лату]]<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Затым немцы зладзілі рабаванне заможных габрэяў. Немцы з [[беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцаямі]] ўрываліся ў яўрэйскія дамы і выцягвалі на вуліцу рэчы, прапаноўваючы мясцовым жыхарам-негабрэям забраць яго сабе (але папярэдне забраўшы самае лепшае)<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Габрэяў выкарыстоўвалі на прымусовых, часта бессэнсоўных, працах — напрыклад, вырываць рукамі траву на вуліцах<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Першыя масавыя забойствы адбыліся праз некалькі тыдняў пасля акупацыі — у пачатку жніўня. Немцы вельмі сур’ёзна ставіліся да магчымасці габрэйскага супраціву, і таму ў першую чаргу забівалі ў гета ці яшчэ да яго стварэння мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў, нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць, бо гэта былі самыя працаздольныя вязні<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Wayback|url=http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=20160826000241 }}</ref>. Таму яшчэ да таго, як сагнаць габрэяў у гета, немцы і паліцаі сабралі 150 маладых габрэяў-мужчын і частку маладых жанчын, адвялі іх на падставе таго, што адпраўляюць на працы, і расстралялі каля вёскі [[Бярозаўка (Гарадоцкі раён)|Бярозаўка]] — пазбавіўшы такім чынам габрэйскую суполку тых, хто мог узначаліць супраціў<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated6 /><ref name=autogenerated2 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=153}}. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], у Гарадку ў жніўні 1941 года акупанты сагналі пакінутых у жывых габрэяў у гета на ўскраіне горада<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=21}}{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299, 301, 321}}<ref name=autogenerated4>''Абельская Е.'' «Кровавые следы палача», газета «Народнае слова», Витебск, № 47 (2372) от 26 апреля 2007 года, стр. 13</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Калі зганялі яўрэяў, нацысты і калабаранты беспакарана адкрыта рабавалі яўрэйскія дамы і забівалі яўрэяў. Старажылы мястэчка яшчэ дзесяцігоддзі пасля вайны ўспаміналі, як вуліцы мястэчка былі белымі ад пёраў з распоротых габрэйскіх падушак і пярын. Некаторыя хлапчукі бегалі па вуліцы і выкрыквалі прынесены немцамі лозунг: «Берите, хлопцы, хворостину, жида гоните в Палестину»<ref name=autogenerated3 />. == Умовы == Усяго ў Гарадоцкім гета ўтрымлівалася каля 2000 чалавек<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=21}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Пад гета акупанты адвялі месца паміж вуліцамі Чырвонаармейскай і імя Галіцкага. Вязняў размясцілі ў будынку старой лазні, некалькіх будынках побач з ёй і ў недабудаванай новай лазні<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}. Гета было абгароджана калючым дротам і, з аднаго боку, — рэчкай. Драцяная агароджа ішла да самай рэчкі. Ахоўвалі гета паліцаі<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Усе вязні пакутавалі ад голаду, жанчыны ўвесь час плакалі, старыя маліліся. Ніякай ежы людзям не давалі-елі толькі тое, што змаглі паспець захапіць з сабой і тое нямногае, што ўпотай перадавалі некаторыя мясцовыя жыхары<ref name=autogenerated7 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}. Аж да канчатковага знішчэння асуджаных людзей ганялі на прымусовыя працы, пад выглядам якіх часта групу габрэяў адводзілі на расстрэл{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}. ----- {{Вайсковае фарміраванне | название = Рота ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры | эмблема = Belarus Internal Troops--Honor Guard Company MU 3214 patch (parade).png | выява = Wreath Laying Ceremony at the Victory Monument.jpg | подпіс = Салдаты Роты ганаровай варты ўскладаюць вянок да Мінскага [[Манумент Перамогі (Мінск)|манумента Перамогі]], ліпень 2014 года | гады = з [[17 лютага]] [[1995]]<ref name=milby>{{cw|url=https://www.mil.by/ru/announces/4652/|title=День образования роты почетного караула|publisher=Военный информационный портал Министерства обороны Республики Беларусь|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127064641/https://www.mil.by/ru/announces/4652/|url-status=live}}</ref> | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | падначаленне = [[Файл:Flag of the Armed Forces of Belarus.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]] | у складзе = [[Мінская ваенная камендатура]] | тып = [[пяхота]] | роля = [[ганаровая варта]] | размяшчэнне = [[Мінск]] | мянушка = ''РГВ''<ref name=milby/>, ''Белыя пальчаткі''<ref name=МИР>{{Youtube|EpCVJnl0z9o|Фрагмент программы «Союзники» телеканала МИР. Сюжет о роте почётного караула спецназа ВВ (РПК СН в\ч 3214), репортаж Полины Срибненко|logo=1}}</ref> }} '''Рота почётного караула комендантского батальона {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}}''' ({{lang-be|Рота ганаровай варты каменданцкага батальёна Мінскай ваеннай камендатуры}}) — церемониальная [[воинская часть]] [[Вооружённые силы Республики Беларусь|Вооружённых сил Республики Беларусь]]. Рота фактически образована 17 февраля 1995 года и с момента своего образования участвует во встречах иностранных делегаций на высшем уровне, протокольных мероприятиях с участием первых лиц и иных торжественных мероприятиях (в том числе мероприятиях ко Дню Победы и ко Дню Независимости). Данная рота является одной из трёх рот почётного караула в Беларуси (наряду с ротами почётного караула внутренних войск и Государственного пограничного комитета). С 26 августа 2004 года в Республике Беларусь существует и сводная рота почётного караула, в которую входят представители вооружённых сил, Государственного пограничного комитета и внутренних войск. == Образование == Ранее соответствующие обязанности при приёме высоких гостей, выставлении караула и возложении венков исполняла нештатная рота из числа курсантов Минского высшего инженерного зенитного ракетного училища ПВО (МВИЗРУ)<ref name=milby/>. Иногда эти обязанности выполняли и курсанты Минского высшего военного командного училища (позже на основе этих двух училищ была образована [[Военная академия Республики Беларусь]])<ref name=":1"/>. В составе Вооружённых сил Республики Беларусь рота почётного караула была образована 17 февраля 1995 года, первым командиром роты стал выпускник [[Московское высшее общевойсковое командное училище|МВОКУ]] старший лейтенант {{comment|К. В. Чернецкий|Константин Витальевич Чернецкий}}, отслуживший в 339-м гвардейском мотострелковом полку 120-й гвардейской мотострелковой дивизии. Он занялся разработкой программы обучения военнослужащих роты (в том числе методикой строевой подготовки)<ref name=milby/>. Полное официальное название подразделения — '''Рота почётного караула комендантского батальона {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}}''' ({{lang-be|Рота ганаровай варты каменданцкага батальёна Мінскай ваеннай камендатуры}})<ref>{{cw|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|title=Лукашенко поздравил личный состав роты почетного караула с 30-летием ее образования|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2025-02-17|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413205053/https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|url-status=live}}</ref>. Указом Президента Республики Беларусь № 407 от 26 августа 2004 года была образована '''сводная рота почётного караула'''<ref name=указ>* {{cw|url=https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26 августа 2004 г. № 407 «О создании сводной роты почетного караула»|publisher=Эталон Online|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20251013180158/https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|url-status=live}} * ''Альтернативная ссылка'': {{cw|url=https://news-newsby-org.narod.ru/doc-ukazp/pos01/ukaz01502.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26.08.2004 N 407 "О создании сводной роты почетного караула"|work=Новости Беларуси|publisher=[[narod.ru]]|lang=ru|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16}}</ref>, которая фактически может считаться одним из подразделений-наследников роты почётного караула Вооружённых сил РБ<ref name=Кукса>{{статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|заглавие=Это и почетно, и трудно. Как служится в роте почетного караула|автор=Виталий Кукса|издание=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Белоруссия]]|тип=газета|год=2016|месяц=3|число=12|номер=46|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305180637/https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|url-status=live}}</ref>. Она комплектуется из представителей Вооружённых сил, [[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь|Государственного пограничного комитета]] и внутренних войск МВД<ref name=Зелёнко/>. Её первоначальный состав насчитывал 119 военнослужащих из ВС РБ, 40 военнослужащих из Государственного пограничного комитета и 40 военнослужащих из внутренних войск МВД<ref name=указ/>. Благодаря этому указу существовавшая при МВД рота почётного караула обрела официальный статус и начала совместные тренировки с военнослужащими из почётного караула Вооружённых сил<ref name=Ружечка_Титов>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/tverzhe-shag-3.html|title=Твёрже шаг!|author=Александр Ружечка, Алексей Титов|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Беларусь]]|date=2008-05-15|accessdate=2026-05-16}}</ref>. Помимо сводной роты почётного караула, в настоящее время в Республике Беларусь существуют три роты почётного караула<ref name=belarmy>{{cw|url=http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|title=«Мы привыкли что мы слоны тупые и всегда виноваты». Вся правда о службе в Роте почётного караула|publisher=Belarmy.by|date=2012-11-16|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121212075646/http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|archivedate=2012-12-12}}</ref>: * Рота почётного караула [[Министерство обороны Республики Беларусь|Министерства обороны]] при военной комендатуре ВС РБ * Рота почётного караула [[Внутренние войска МВД Республики Беларусь|Внутренних войск МВД РБ]] (в/ч 3214, Уручье<ref name=belarmy/> — {{iw|3-я отдельная Краснознамённая бригада специального назначения||en|3rd Separate Special-Purpose Brigade}})<ref name=Ружечка_Титов/> * Рота почётного караула [[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь|Государственного пограничного комитета РБ]] (Сосны<ref name=belarmy/>, образована в декабре 2003 года)<ref>{{cw|url=https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|title=Рота почетного караула органов пограничной службы отмечает 20-летний юбилей|publisher=[[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь]]|lang=ru|date=2024-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250917035621/https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|url-status=live}}</ref> == Обязанности и мероприятия == [[Файл:XII Международного военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 02.jpg|thumb|Участник военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 2019 года]] [[Файл:Belarusian contingent 01.png|thumb|Рота почётного караула на [[Военные парады на Красной площади в 2020 году|Параде Победы]] 24 июня 2020 года в Москве]] Солдаты роты почётного караула всегда исполняют следующие обязанности<ref name=milby/>: * встреча и проводы глав иностранных государств и иностранных делегаций, прибывающих с официальным визитом в Республику Беларусь<ref name=башня/>; * протокольные мероприятия с участием первых лиц государства; * воинские ритуалы при обеспечении торжественных мероприятий (в том числе выставление караулов<ref name=milby/>, возложение венков к памятникам и мемориалам, отдание воинских почестей на похоронах<ref name=башня/>); * участие в военных парадах (выставление линейных на параде) и плац-концертах (строевые приёмы с оружием). Ежегодно роте приходится принимать участие в более чем 50 мероприятиях высочайшего уровня — мероприятиях с участием президента, встречах глав иностранных государств и главных государственных праздниках<ref name=":1"/>. Иногда бойцы могут участвовать в трёх мероприятиях за день, проходящих в разных точках<ref name=belarmy/>. Важнейшие для солдат роты мероприятия проводятся 23 февраля в [[День защитников Отечества]]<ref>{{cw|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|title=Лукашенко в День защитников Отечества возложил венок к монументу Победы в Минске|publisher=belarus.by|lang=ru|date=2015-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203120117/https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|url-status=live}}</ref>, 3 июля в [[День независимости Республики Беларусь]] и 9 мая в [[День Победы]]. Также бойцы роты участвовали в памятных мероприятиях в Бресте по случаю начала Великой Отечественной войны: одно такое мероприятие прошло в 2010 году, во время премьеры фильма «[[Брестская крепость (фильм)|Брестская крепость]]»<ref name=belarmy/>. Рота почётного караула отмечена рядом наград. В частности, в 2011 году она была награждена [[Венесуэла|венесуэльским]] орденом «19 апреля» после показательного выступления<ref name=":1"/>, приуроченного к 200-летию {{iw|День независимости Венесуэлы|независимости этой республики|en|Independence Day (Venezuela)}} и состоявшегося в [[Каракас]]е. Тогда бойцы прошли торжественным маршем перед трибуной и показали плац-концерт, за что были награждены именными наручными часами с гравировкой «От президента РБ»<ref name=belarmy/>. 19 июля 2014 года она приняла участие в параде на [[Елисейские Поля|Елисейских Полях]], приуроченному к 100-летию с начала Первой мировой войны: парад открылся шествием знамённых групп ряда приглашённых военных делегаций, среди которых была и белорусская<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/belorusskij-flag-po-elisejskim-poljam-pronesli-voennosluzhaschie-roty-pochetnogo-karaula-minoborony-49578-2014|title=Белорусский флаг по Елисейским полям пронесли военнослужащие роты почетного караула Минобороны|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2014-07-15|accessdate=2026-05-16}}</ref><ref>{{cw|url=https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|title=Le défilé du 14-Juillet marqué par le centenaire de la Grande Guerre|publisher=[[France 24]]|lang=fr|date=2014-07-14|accessdate=2026-05-16|archive-date=2022-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012122802/https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|url-status=live}}</ref>. В 2015 году во время [[Второе минское соглашение|переговоров]] «[[Нормандская четвёрка|Нормандской четвёрки]]» в Минске, посвящённых урегулированию конфликта на Донбассе, бойцы несли службу во Дворце Независимости на протяжении более чем 16 часов, периодически сменяя друг друга на постах, и только после завершения выполнения задачи почётный караул вернулся к обеду следующего дня в казарму<ref name=Зелёнко/>. В том же году рота приняла участие в {{iw|Парад в Пекине 3 сентября 2015 года|параде в Пекине|en|2015 China Victory Day Parade}} на площади [[Тяньаньмэнь]], посвящённом 70-летию Победы во Второй мировой войне<ref>{{cw|url=https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762/|title=Белорусские военнослужащие готовятся к параду в Пекине в честь 70-летия Победы во Второй мировой войне|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2015-08-27|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908122957/https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762|url-status=live}}</ref>. Рота почётного караула участвует в мероприятиях не только в Республике Беларусь, но и в России и других странах мира. В частности, рота неоднократно принимала участие в ежегодном [[Спасская башня (фестиваль)|международном военно-музыкальном фестивале «Спасская башня»]] в Москве<ref name=башня/>. Знамённая группа роты почётного караула участвовала в [[Военные парады на Красной площади в 2020 году|параде 24 июня 2020 года]] на Красной площади, приуроченном к 75-летию Победы в Великой Отечественной войне<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|title=Государственный флаг Беларуси пронесли белорусские военные на параде Победы в Москве|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2020-06-24|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829105333/https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|url-status=live}}</ref>. == Структура == [[Файл:Belarusian Honor Guards.jpg|thumb|Солдаты возлагают венок]] Рота почётного караула Минской военной комендатуры состоит из 180 военнослужащих, которые на торжественных мероприятиях демонстрируют под музыку синхронные строевые приемы с оружием<ref name=башня>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|title=Оркестр и рота Почётного караула Вооруженных Сил Беларуси|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209075117/https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|url-status=live}}</ref>. Оружие, с которым выполняются все строевые приёмы — это карабины [[Самозарядный карабин Симонова|СКС]]<ref name=Данилов/> и офицерские сабли. Хотя данные карабины не используются в современной белорусской армии, они остались на вооружении роты почётного караула с декоративной функцией в качестве дани традиции<ref name=":1"/>. По словам заместителя командира роты специального назначения (почетного караула) по идеологической работе капитана {{comment|Дмитрия Смирнова|Дмитрий Вадимович Смирнов}}, в подразделении есть тренировочные и парадные карабины<ref name=Зелёнко/>. Рота почётного караула также делится на специальные расчёты<ref name=Данилов/>: * ''знамённая группа'' — выносит знамя на парадах<ref name=Зелёнко/>; * ''расчёты «венковых»'' — возлагают венки (один из расчётов всегда подбирается из близнецов или людей с похожими лицами)<ref name=Данилов/>; * ''расчёты «костровых»'' — стоят в карауле у Вечного огня: * ''«коробка»'' — сомкнутый строй для прохождения торжественным маршем; * ''«эскорт»'' — группа солдат, участвующих в похоронных процессиях. Роту почётного караула на всех значимых выступлениях сопровождает '''оркестр почётного караула {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}}'''<ref>{{статья|ссылка=http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|заглавие=Один день из жизни военного дирижёра|автор=Наталья Пахомович|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2017|месяц=12|число=2|выпуск=227|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212214741/http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|archivedate=2018-12-12}}</ref>, обладающий богатым репертуаром и исполняющий не только церемониальную музыку и гимны стран, но и произведения военно-патриотической тематики и лучшие образцы мировой музыки<ref name=Держанович/>. Оркестр неоднократно участвовал в военно-музыкальном фестивале «Спасская башня»<ref>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/the-band-of-the-honor-guard-of-the-minsk-military-commandant-s-unit/|title=Оркестр почётного караула Минской военной комендатуры|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-16}}</ref>. 1-я и 2-я роты и оркестр почётного караула удостоены специальной премии Президента деятелям культуры и искусства с формулировкой «''за значительные достижения в патриотическом воспитании молодежи, активное участие в общественно-политических и культурных мероприятиях''»<ref name=Держанович/>. == Личный состав == [[Файл:U S Air Force Band Marches in Belarus Victory Day Parade (9146999).jpg|thumb|Линейный во время Парада Победы 2015 года при прохождении музыкантов оркестра ВВС США]] Кандидаты на место в роте почётного караула Минской военной комендатуры должны иметь рост не менее 185 см, обладать приятной внешностью и хорошим телосложением, высочайшим уровнем здоровья, высоким уровнем образования и высокими морально-деловыми качествами<ref name=milby/> (в том числе не иметь вредных привычек)<ref name=МИР/>. Первичным требованием является именно рост<ref name=belarmy/> от 185 до 195 см<ref name=minsknews/>, хотя в одном из взводов служили лица ростом от 183 до 185 см. По состоянию на 2012 год в роту почётного караула допускались лица с лёгким сколиозом и слабым зрением (без очков), но большую часть военнослужащих составляли лица с первой группой здоровья<ref name=belarmy/>. Предпочтение отдаётся лицам со славянской внешностью и правильными чертами лица<ref name=Данилов/>. У кандидатов не должно быть шрамов<ref name=МИР/><ref name=Кукса/>, татуировок на лицах и открытых участках шеи, но допустимо наличие рисунков на ладонях или пальцах (татуировки там скрывают белые перчатки, которые военнослужащие надевают во время торжественных мероприятий)<ref name=minsknews>{{cw|url=https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|title=Их растяжку оценила бы сама Волочкова. Репортаж об элитном подразделении белорусской армии|publisher=Минск-Новости|date=2020-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903034650/https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|url-status=live}}</ref>. По словам полковника Минской военной комендатуры Анатолия Грицева, требования к кандидатам в роту почётного караула даже жёстче, чем к кандидатам в [[Силы специальных операций Республики Беларусь|Силы специальных операций]]<ref>{{cw|url=https://news.tut.by/society/95562.html|title=Минский военный комендант объяснил, почему минчанам проблематично попасть служить в роту почетного караула|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2007-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200704175011/https://news.tut.by/society/95562.html|archivedate=2020-07-04}}</ref>: всё это связано с тем, что каждый солдат почётного караула должен выдерживать интенсивные занятия на плацу<ref name=":1"/>. Требования к солдатам РПК внутренних войск МВД РБ являются такими же жёсткими, как и в РПК Минской военной комендатуры: из 300 кандидатов командование отбирает в лучшем случае 20—30 человек, иногда закрывая глаза на недостаток роста при наличии искреннего желания у кандидата служить<ref name=Ружечка_Титов/>. Все кандидаты проходят сначала медицинский осмотр в медучреждениях по месту жительства, а затем более глубокий медо­смотр в 432‑м главном военном клиническом медицинском центре Вооруженных сил РБ<ref name=Данилов/>. Офицеры роты почётного караула с целью подробного ознакомления с кандидатами выезжают в регионы, где общаются с местными властями и сотрудниками милиции, а также родителями кандидатов, школьными учителями и коллегами по работе<ref name=milby/>. Беседа проводится вне зависимости от номинальных данных призывника<ref name=":1"/>: биография каждого кандидата должна быть абсолютно идеальной<ref name=Кукса/>. Все отобранные кандидаты направляются на службу в батальон Минской военной комендатуры<ref name=milby/> (так называемый «карантин»)<ref name=belarmy/><ref name=Данилов/>, а уже оттуда лучших отбирают в почётный караул<ref name=milby/>. Лица, которые не прошли отбор в почётный караул, обычно отправляются в роту караульной службы (на гауптвахте) или патрульную роту (патрулирование по городу, осуществление салютов на городских праздниках) при Минской военной комендатуре<ref name=belarmy/>. Личный состав роты комплектуется выходцами из всех регионов республики. В ней проходили службу в разное время лица со средним специальным и высшим образованием, среди них было немало спортсменов-разрядников и мастеров спорта<ref name=Данилов/>. Солдаты, увольняющиеся из роты почётного караула, могут в дальнейшем продолжить службу в любых силовых структурах<ref name=Кукса/> — в том числе республиканском МВД, МЧС или управлении охраны посольств<ref name=":1"/>. Некоторым солдатам даются специальные рекомендации командира воинской части и командира роты почетного караула, позволяющие поступить в среднее или высшее специальное учебное заведение вне конкурса (при наличии минимального балла на выпускном экзамене и балла в аттестате не ниже 7)<ref name=Беларусь1/>. В день, когда солдат провожают в запас, по традиции весь личный состав роты проходит торжественным маршем перед демобилизованными, что вызывает у них сильные эмоции. Ежегодно в день праздника роты почётного караула к КПП приходят бывшие солдаты роты<ref name=Данилов/>. == Форма == [[Файл:Солдат Почетный караул Беларуси.jpg|thumb|Солдат роты почётного караула во [[Дворец Независимости (Минск)|Дворце Независимости]]]] Парадная форма роты почётного караула была разработана так, чтобы максимально близко соответствовать по оформлению парадной форме ВС Республики Беларусь<ref name=milby/>. В настоящее время у каждого бойца есть свой парадный мундир, пошитый в Доме военной одежды, и изготовленные вручную сапоги с укороченным голенищем, деревянными колышками вместо гвоздей и металлическими набойками для чеканности шага на каблук. Парадный костюм солдата после его увольнения в запас не может повторно использоваться, поэтому утилизируется, а для призывника-сменщика шьют новый<ref name=":1"/>. Бойцы ежедневно самостоятельно стирают и выглаживают форму<ref name=Зелёнко>{{cw|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/6033|title=Изнанка парадной жизни|author=Кристина Зелёнко|work=Газета «На страже»|publisher=[[Министерство внутренних дел Республики Беларусь]]|lang=ru|date=2019-10-04|accessdate=2026-05-15}}</ref>; также в обязательном порядке они гладят все флаги и знамёна перед каждым мероприятием<ref name=Данилов/>. Парадная шинель на порядок тяжелее, чем тренировочная форма, поэтому эту шинель надевают только на генеральных репетициях и на самих выступлениях<ref name=МИР/>. == Подготовка солдата == === Строевая === Около 90% занятий в программе подготовки солдат роты почётного караула составляет строевая подготовка. Солдаты роты регулярно подвергаются серьёзным нагрузкам и проводят интенсивные тренировки в любое время года и любую погоду, систематически повторяя движения и заучивая их до автоматизма<ref name=Зелёнко/>. Стандартные элементы каждого плац-парада, которые отрабатываются РПК при подготовке к торжественным мероприятиям и входят в каждую программу выступлений — так называемые «домино», «расчёска» и «цветок»<ref name=Ружечка_Титов/>. По воспоминаниям одного из военнослужащих, датируемых 2012 годом, тренировки в обычные дни длились 4 часа, а при подготовке к параду — до 6-7 часов<ref name=belarmy/>. По данным на 2020 год, в обычные дни тренировки по строевой подготовке длились по 6 часов в день, в канун праздников — по 8 часов в день вне зависимости от погодных условий<ref>{{cw|url=https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|title=20 лет исполняется Роте Почетного караула военной комендатуры Вооруженных сил Республики Беларусь|publisher=[[СТВ (телеканал, Беларусь)|СТВ]]|lang=ru|date=2015-01-22|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125183253/https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|url-status=live}}</ref>. Поскольку солдаты переносят большие физические нагрузки, им полагается более богатый ежедневный рацион, чем обычным армейским бойцам<ref name=Кукса/>. Каждый из новобранцев начинает службу с оттачивания строевого шага, отсчитывая вслух ритм и вытягивая носок, а офицеры и сержанты внимательно следят за каждым шагом молодых солдат. Обычно призывнику требуется не менее месяца ежедневных занятий, чтобы стать полноценным солдатом роты почётного караула<ref name=":1"/>. Для корректировки осанки солдаты используют поначалу деревянные Т-образные приспособления<ref name=Держанович>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|title=Еще как почетно!|author=Виктория Держанович|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|lang=ru|date=2024-01-18|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305232902/https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|url-status=live}}</ref>, а в дальнейшем и карабины, которые несут на некоторых тренировках за своими спинами параллельно земле<ref name=Данилов/>. По свидетельствам одного из служивших в РПК Минской военной комендатуры за 2012 год, сержанты поддерживали жёсткую дисциплину, наказывая военнослужащих за мелкие провинности, если те стояли без дела: фактически по казарме можно было передвигаться только бегом. За неправильные и несогласованные действия на занятиях следовало моментальное наказание (например, отжимание, приседание или бег по кругам), которое распространялось на всех солдат<ref name=belarmy/>. Фактически из-за малейшего недочёта, допущенного при отработке элемента, занятия на плацу могут растягиваться даже на несколько часов<ref name=Ружечка_Титов/>. Каждый из карабинов, используемых бойцами для выполнения строевых приёмов, весит по 4 кг, но иногда его утяжеляют за счёт нацепленных на него дисков для штанги, чтобы развить выносливость. При подготовке к плац-концерту приходится менять или отдавать в ремонт от 30 до 50 карабинов, у которых может сломаться штык-нож или треснет деревянное ложе. При неправильной отработке приёма существует риск серьёзно пораниться штык-ножом (даже сточенным), поэтому опытные военнослужащие тренируются изо дня в день наравне с новобранцами. По отдельной программе занимается знамённая группа, выносящая знамя и флаг на торжественных мероприятиях. Самыми подготовленными бойцами, владеющими в совершенстве строевыми приёмами, являются представители групп «линейных» и «венковых»<ref name=Зелёнко/>. Опытные бойцы могут выполнять упражнение сразу с двумя карабинами<ref name=Данилов/> или совершить 150 оборотов подряд одного карабина<ref name=Кукса/>. === Боевая и физическая === В роте почётного караула Минской военной комендатуры солдаты проходят не только строевую, но и боевую и физическую подготовку. Боевая подготовка включает стрельбу из карабинов на полигоне и метание боевых гранат<ref name=Зелёнко/>, но в роте почётного караула внутренних войск МВД РБ на это делается особый упор, поскольку её бойцы выполняют боевые задания наравне с другими военнослужащими МВД<ref name=Зелёнко/><ref name=Ружечка_Титов/>. По оценке командира 2-й роты почетного караула {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}} капитана Максима Дашкевича, прозвучавшей в 2024 году, солдаты почётного караула способны выполнить любую боевую задачу наравне с военнослужащими любого другого воинского формирования<ref name=Держанович/>. Физической подготовке также уделяется огромное внимание<ref name=belarmy/>: на тренировках личный состав всегда занимается со специальными утяжелителями для ног, укрепляя таким образом мышцы<ref name=Зелёнко/> — масса утяжелителей составляет от 2,5 до 5 кг<ref name=Кукса/>. Бойцы отрабатывают строевые приёмы с утяжелёнными карабинами, не забывая при этом работать над растяжкой и координацией<ref name=Зелёнко/>. Для отработки движений строевым шагом используются также утяжелители для рук<ref name=Держанович/>. Бойцы должны уметь поднимать ногу, образуя угол на 90 градусов: в частности, это требуется от тех, кто возлагает венки<ref>{{cw|url=https://minsknews.by/gorzhus-chto-sluzhu-v-voinskoj-elite-rasskazyvaem-o-rote-pochetnogo-karaula/|title=«Горжусь, что служу в воинской элите». Рассказываем о роте почетного караула|publisher=Минск-Новости|date=2022-03-06|accessdate=2026-05-15}}</ref>. При этом почти каждый солдат роты почётного караула с лёгкостью может сесть на шпагат<ref name=milby/>. Бойцы знамённой группы на тренировках несут не только шашки, но и 20-килограммовый гриф штанги. Представители групп венковых на тренировках вместо обычных венков массой 15—20 кг несут железный каркас в два раза тяжелее: известно, что однажды бойцы во время шествия от Октябрьской площади несли венок массой 30 кг на протяжении дистанции в полкилометра<ref name=Зелёнко/>. Все бойцы роты почётного караула должны обладать высоким уровнем выносливости, поскольку им приходится пребывать в неподвижном состоянии часами (с учётом того, что некоторые мероприятия могут начинаться с огромным опозданием — вплоть до 8 часов). В то же время солдаты обучены незаметно подавать сигнал о плохом самочувствии командиру или сослуживцам, чтобы те сменили какого-либо бойца, а офицеры держат зрительный контакт с подчинёнными, чтобы быть в курсе ситуации<ref name=Зелёнко/>. === Участие в мероприятиях === [[Файл:Парад в Минске 2019 11.jpg|thumb|Отработка приёмов с оружием на репетиции парада ко Дню Независимости, 2019 год]] Для каждого последующего мероприятия рота почётного караула всегда готовит новую программу<ref name=МИР/>. Высшей честью для солдата любого почётного караула является участие в плац-параде по случаю Дня Независимости: в нём участвуют до 160 военнослужащих из вооружённых сил, пограничных войск и внутренних войск (от последних обычно делегируются 45 человек)<ref name=Ружечка_Титов/>. Процесс подготовки к празднику начинается за 4 месяца, в феврале — вначале солдаты ежедневно занимаются по 4-5 часов строевой подготовкой, оттачивая построение в «коробку» и отрабатывая стандартные приёмы «на караул» и «на плечо». Далее они занимаются отработкой слаженности и проводят совместные репетиции с другими ротами почётного караула. В канун парада рацион солдата возрастает, поскольку каждый из солдат должен быть подготовлен к стрессу и большим перегрузкам, испытываемым во время мероприятий<ref name=":1"/>. Некоторые новации согласуются представителями всех трёх существующих рот почётного караула<ref name=Ружечка_Титов/>. Аналогичную подготовку солдаты ведут и к мероприятиям по случаю Дня Победы<ref name=Беларусь1/>. == Командиры роты == Известны имена следующих командиров: * старший лейтенант {{comment|Константин Чернецкий|Константин Витальевич Чернецкий}}<ref name=milby/> (май 1995 — февраль 1999)<ref name=":1">{{cw|url=https://news.tut.by/society/215489.html|title=Рота почётного караула: непарадная сторона|author=Дмитрий Лобашов|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2011-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110219232759/http://news.tut.by/society/215489.html|url-status=dead|archive-date=2011-02-19}}</ref> * {{comment|Александр Погуляйло|Александр Анатольевич Погуляйло}} (февраль 1999 — февраль 2002)<ref name=":1"/> * {{comment|Николай Кураш|Николай Александрович Кураш}} (февраль 2002 — февраль 2004)<ref name=":1"/> * {{comment|Дмитрий Карпович|Дмитрий Викторович Карпович}} (февраль 2004 — май 2009)<ref name=":1"/> * капитан {{comment|Павел Гурьянов|Павел Васильевич Гурьянов}}<ref name=Данилов>{{статья|ссылка=https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|заглавие=Рота почётного караула: непарадная сторона|автор=Андрей Данилов|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2011|месяц=12|число=27|выпуск=247|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120408023806/https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|archivedate=2012-04-08}}</ref> (с мая 2009<ref name=":1"/>) * старший лейтенант Константин Прудников (командир сводной роты, 2016)<ref name=Кукса/> * {{comment|Владислав Шепелевич|Владислав Валерьевич Шепелевич}} (командир сводной роты, 2017<ref>{{cw|url=https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|title=Рота почетного караула и оркестр Вооруженных сил Беларуси на фестивале «Спасская Башня»|author=Михаил Брацило|publisher=Москультура|date=2017-08-16|accessdate=2206-05-16|archive-date=2025-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20251108010744/https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|url-status=live}}</ref> и 2020)<ref name=Беларусь1>{{cw|url=https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|title=25 лет роте почетного караула|publisher=[[Беларусь 1]]|lang=ru|date=2020-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218144441/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|archivedate=2020-02-18}}</ref> * капитан {{comment|Кирилл Корчинский|Кирилл Игоревич Корчинский}}<ref name=башня/> (командир 1-й роты почётного караула, 2025)<ref>{{cw|url=https://mir24.tv/articles/16634372/bezuprechnaya-sinhronnost-i-sotni-chasov-postroenij:-sekret-uspeshnoj-podgotovki-bojcov-k-paradu|title=Безупречная синхронность и сотни часов построений: секрет успешной подготовки белорусских бойцов к параду|author=Александра Кулакова, Алина Трус|publisher=[[Мир 24]]|lang=ru|date=2025-05-22|accessdate=2026-05-16}}</ref> == Галерея == <gallery heights="200" widths="200"> Файл:Putin in Belarus 2012 02.jpg|Президент России [[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]] на минской [[Площадь Победы (Минск)|Площади Победы]] в 2012 году Файл:Putin in Belarus 2012 05.jpg|Владимир Путин и [[Лукашенко, Александр Григорьевич|Александр Лукашенко]] проводят смотр почётного караула в [[Минск (аэропорт)|аэропорту Минска]] в 2012 году Файл:Official welcoming ceremony for Ilham Aliyev was held in Belarus 05.jpg|Президент Азербайджана [[Алиев, Ильхам Гейдар оглы|Ильхам Алиев]] проводит смотр почётного караула на пути во [[Дворец Независимости (Минск)|Дворец Независимости]] Файл:В Минске состоялась встреча Министра обороны России с Президентом Белоруссии 03.jpg|Почётный караул встречает министра обороны России [[Шойгу, Сергей Кужугетович|Сергея Шойгу]] в штабе Министерства обороны, 2013 год Файл:The Minister of State of Defence, Shri M.M. Pallam Raju inspecting the Guard of Honour, in Minsk, Belarus on October 25, 2009.jpg|[[Министерство обороны Индии|Министр обороны Индии]] {{iw|Паллам Раджу, Маллипуди Мангапати|М. М. Паллам Раджу|en|M. M. Pallam Raju}} проводит смотр почётного караула в октябре 2009 года </gallery> asnricn4g9mgnlz9kkc5mvszd7nx707 100 658977 5146572 5146130 2026-05-25T15:51:29Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5146572 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Фіёрд (фільм)|2026-05-25T13:37:42Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Калыханка (фільм)|2026-05-25T03:54:25Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Майскія зоркі|2026-05-24T09:32:59Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Ваенны фільм|2026-05-22T16:15:10Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Вясна надзеі|2026-05-22T14:17:31Z|Archway Islands}} {{Новы артыкул|Уільям Ханна|2026-05-22T14:09:35Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Ідыёт у Парыжы|2026-05-22T09:48:45Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пётр Паўлавіч Філіпаў|2026-05-22T08:19:49Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Кларк Грэг|2026-05-21T10:03:46Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Майкл Уінслау|2026-05-20T13:57:12Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Уладзімір Кірылавіч Малчанаў|2026-05-20T12:25:14Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пётр Сяргеевіч Вельямінаў|2026-05-20T05:20:23Z|StarDeg}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> db87b0ewe24lcptdejdqcepm6diq548 0 664762 5146598 5146138 2026-05-25T17:15:49Z DenisBorum 139498 /* Біяграфія */ 5146598 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Нго Дзінь З’ем''' ({{Lang-vi|Ngô Đình Diệm}}, {{ДН|3|1|1901}}, [[:ru:Хюэ (город провинциального подчинения)|Хюэ]] — {{ДС|2|11|1963}}, [[Хашымін|Сайгон]]) — в’етнамскі дзяржаўны дзеяч. Першы прэзідэнт [[Паўднёвы В’етнам|Рэспублікі В’етнам]] (1955–1963 гг.)<ref name="БРЭ">[https://old.bigenc.ru/world_history/text/2650591 Нго Динь Зьем]{{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Паходзіць з арыстакратычнай сям’і, якая прыняла [[каталіцтва]] – вучыўся ў французскай каталіцкай школе. У 1921 годзе скончыў школу дзяржаўнага кіравання ў [[Ханой|Ханоі]]. Знаходзіўся на дзяржаўнай службе, у тым ліку – паслядоўна кіраваў некалькімі раёнамі, з 1930 года – губернатар адной з правінцый. У 1933 годзе быў прызначаны міністрам па справах грамадзянскіх чыноўнікаў пры імператары [[Бао Дай|Дао Бае]], але праз тры месяцы падаў у адстаўку. У пачатку 1950-х гадоў неаднаразова рабіў паездкі за мяжу, у тым ліку і ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], дзе наладзіў кантакты з палітычнай элітай Злучаных Штатаў. 16 чэрвеня 1954 года, пад націскам ЗША, Бао Дай прызначыў Нго Дзінь З’ема прэм’ер-міністрам [[Дзяржава В’етнам|Дзяржавы В’етнам]] і даручыў яму сфарміраваць урад. У кастрычніку 1955 года Бао Дай быў адхілены ад улады – Паўднёвы В’етнам быў абвешчаны рэспублікай, а Нго Дзінь З’ем заняў пасаду прэзідэнта краіны<ref name="БРЭ" /><ref>[https://topwar.ru/84943-yuzhnyy-vetnam-kak-poyavilsya-razvivalsya-i-ruhnul-saygonskiy-rezhim.html Южный Вьетнам. Как появился, развивался и рухнул сайгонский режим]{{ref-ru}}</ref>. === Прэзідэнцтва === У перыяд яго прэзідэнцтва з Паўднёвага В’етнама былі поўнасцю выведзены французкія войскі, разгромлена злачынная групоўка Бінь Сюен, праведзена антыопіумная кампанія. Аднак, няўдалая аграрная рэформа, рэарганізацыя арміі і іншыя мерапрыемствы не былі прыняты насельніцтвам і не атрымалі падтрымкі з боку ЗША. Яго палітыка, накіраваная на ўмацаванне пазіцый [[Рымска-Каталіцкая царква|Рымска-каталіцкай царквы]], што супярэчыла інтарэсам іншых рэлігій, прывяла ў 1963 годзе да т.з. «будыйскага крызісу». 1 лістапада 1963 года Нго Дзінь З’ем быў адхілены ад улады праз ваенны пераварот і на наступны дзень застрэлены мяцежнікамі<ref name="БРЭ" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Ngo Dinh Diem}} * [https://web.archive.org/web/20070402224644/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/VNngo.htm Биография Нго Динь Зьема на сайте Spartacus Educational]{{Ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю прэзідэнты]] [[Катэгорыя:Постаці В’етнамскай вайны]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вышэйшага ордэна Хрызантэмы]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Кароны Малайзіі]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна Паўднёвага Крыжа]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Легіён пашаны» (камандоры)]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна Нідэрландскага льва]] [[Катэгорыя:Кавалер Вялікага крыжа ордэна Святога Олафа]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна Грамадзянскіх заслуг (Іспанія)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Серафімаў]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа Нацыянальнага ордэна (Паўднёвы В’етнам)]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Рэспублікі В’етнам]] owis5rpjroebtu6np7zziraxgsaaw60 5146600 5146598 2026-05-25T17:17:42Z DenisBorum 139498 /* Біяграфія */ арфаграфія 5146600 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Нго Дзінь З’ем''' ({{Lang-vi|Ngô Đình Diệm}}, {{ДН|3|1|1901}}, [[:ru:Хюэ (город провинциального подчинения)|Хюэ]] — {{ДС|2|11|1963}}, [[Хашымін|Сайгон]]) — в’етнамскі дзяржаўны дзеяч. Першы прэзідэнт [[Паўднёвы В’етнам|Рэспублікі В’етнам]] (1955–1963 гг.)<ref name="БРЭ">[https://old.bigenc.ru/world_history/text/2650591 Нго Динь Зьем]{{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Паходзіць з арыстакратычнай сям’і, якая прыняла [[каталіцтва]] – вучыўся ў французскай каталіцкай школе. У 1921 годзе скончыў школу дзяржаўнага кіравання ў [[Ханой|Ханоі]]. Знаходзіўся на дзяржаўнай службе, у тым ліку – паслядоўна кіраваў некалькімі раёнамі, з 1930 года – губернатар адной з правінцый. У 1933 годзе быў прызначаны міністрам па справах грамадзянскіх чыноўнікаў пры імператары [[Бао Дай|Бао Даі]], але праз тры месяцы падаў у адстаўку. У пачатку 1950-х гадоў неаднаразова рабіў паездкі за мяжу, у тым ліку і ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], дзе наладзіў кантакты з палітычнай элітай Злучаных Штатаў. 16 чэрвеня 1954 года, пад націскам ЗША, Бао Дай прызначыў Нго Дзінь З’ема прэм’ер-міністрам [[Дзяржава В’етнам|Дзяржавы В’етнам]] і даручыў яму сфарміраваць урад. У кастрычніку 1955 года Бао Дай быў адхілены ад улады – Паўднёвы В’етнам быў абвешчаны рэспублікай, а Нго Дзінь З’ем заняў пасаду прэзідэнта краіны<ref name="БРЭ" /><ref>[https://topwar.ru/84943-yuzhnyy-vetnam-kak-poyavilsya-razvivalsya-i-ruhnul-saygonskiy-rezhim.html Южный Вьетнам. Как появился, развивался и рухнул сайгонский режим]{{ref-ru}}</ref>. === Прэзідэнцтва === У перыяд яго прэзідэнцтва з Паўднёвага В’етнама былі поўнасцю выведзены французкія войскі, разгромлена злачынная групоўка Бінь Сюен, праведзена антыопіумная кампанія. Аднак, няўдалая аграрная рэформа, рэарганізацыя арміі і іншыя мерапрыемствы не былі прыняты насельніцтвам і не атрымалі падтрымкі з боку ЗША. Яго палітыка, накіраваная на ўмацаванне пазіцый [[Рымска-Каталіцкая царква|Рымска-каталіцкай царквы]], што супярэчыла інтарэсам іншых рэлігій, прывяла ў 1963 годзе да т.з. «будыйскага крызісу». 1 лістапада 1963 года Нго Дзінь З’ем быў адхілены ад улады праз ваенны пераварот і на наступны дзень застрэлены мяцежнікамі<ref name="БРЭ" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Ngo Dinh Diem}} * [https://web.archive.org/web/20070402224644/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/VNngo.htm Биография Нго Динь Зьема на сайте Spartacus Educational]{{Ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю прэзідэнты]] [[Катэгорыя:Постаці В’етнамскай вайны]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вышэйшага ордэна Хрызантэмы]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Кароны Малайзіі]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна Паўднёвага Крыжа]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Легіён пашаны» (камандоры)]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна Нідэрландскага льва]] [[Катэгорыя:Кавалер Вялікага крыжа ордэна Святога Олафа]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна Грамадзянскіх заслуг (Іспанія)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Серафімаў]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа Нацыянальнага ордэна (Паўднёвы В’етнам)]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Рэспублікі В’етнам]] 0ycr42f0d93chcw7h5b48cbe9ber6rd 0 665217 5146848 4347291 2026-05-26T09:51:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146848 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |імя = Анатоль Плескачэўскі |арыгінал імя = |партрэт = Анатоль_Плескачэўскі.jpg |апісанне = |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = }} {{цёзкі2|Плескачэўскі}} '''Анатоль Плескачэўскі''' ([[28 лютага]] [[1911]] — [[31 сакавіка]] [[1980]]) — беларускі [[грамадскі дзеяч|грамадскі]] і [[ваенны дзеяч]]. [[Ад’ютант]] прэзідэнта [[Беларуская цэнтральная рада|БЦР]] [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]]. Брат [[Барыс Плескачэўскі|Барыса Плескачэўскага]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[28 лютага]] [[1911]] года ў [[Глыбокае|Глыбокім]] [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Брат беларускага дзеяча Барыса Плескачэўскага. Скончыў глыбоцкую гімназію. У [[1932]] годзе скончыў сельскагаспадарчую школу ў [[Грудзёндз]]ы з дыпломам жывёлавода-агранома. У 1932—1939 гадах працаваў жывёлаводам-аграномам Віленска-Троцкага павета. У 1940—1942 гадах жыў на тэрыторыі [[Літва|Літвы]]. Стаў працаўніком [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]]. З [[1944]] года афіцэр [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны]], займаў розныя пасады ў [[Штаб БКА|штабе БКА]], [[ад’ютант]] прэзідэнта [[Беларуская цэнтральная рада|БЦР]] [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]]. Сябра [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]]. Ад штаба БКА знаходзіўся ў [[30-я грэнадзёрская дывізія СС|1-й беларускай дывізіі]]. З лета [[1944]] г. на эміграцыі. Працаваў у сакрэтарыяце [[Беларуская цэнтральная рада|БЦР]] у [[Берлін]]е. Узімку 1944 года знаходзіўся ў [[Вена|Вене]]. Дапамог знайсці грошы [[Алесь Змагар|Алесю Змагару]] і іншым беларускім дзеячам, у якіх бракавала сродкаў на дарогу, каб выехаць з горада перад наступам савецкіх войскаў. [[9 мая]] [[1948]] г. удзельнічаў у XII Пленуме БЦР у Эльвангене, на якім Беларуская цэнтральная рада была абвешчана «выканаўчым і прадстаўнічым на эміграцыі органам незалежнай Беларускай Народнай Рэспублікі». Вучыўся ва ўніверсітэце [[Арганізацыя дапамогі і аднаўлення Аб’яднаных Нацый|UNRRA]] у [[Мюнхен]]е, а потым — ва Украінскім тэхнічна-сельскагаспадарчым інстытуце па спецыяльнасці «[[ветэрынарыя]]». У [[1949]] годзе выехаў у [[ЗША]]. Паводле ўспамінаў [[Леанід Галяк|Леаніда Галяка]], плыў туды разам з ім тым жа караблём з нямецкага [[Брэмергафен]]а. Жыў у штаце [[Нью-Джэрсі]], працаваў на хіміка-фармацэўтычных фабрыках, а потым — у аддзеле антыбіётыкаў фірмы Pinick (Ньюарк, Нью-Джэрсі). Стаў віцэ-прэзідэнтам [[Беларускі кангрэсавы камітэт Амерыкі|Беларускага кангрэсавага камітэту Амерыкі]]. [[29 кастрычніка]] [[1955]] г. у [[Нью-Ёрк]]у разам з іншымі заснаваў Камітэт незалежнай Беларусі, які стаў адной са спробаў аб’яднаць беларускую эміграцыю ў ЗША.<ref>[http://www.bielarus.org/open.php?n=573&a=10 Каляндар «БЕЛАРУСА»]</ref> Стаў сябрам [[Антыбальшавіцкі блок народаў|Антыбальшавіцкага блоку народаў]] — быў віцэ-прэзідэнтам групы Беларускія сябры АБН. Далучыўся да [[Беларускі вызвольны фронт|Беларускага вызвольнага фронту]]. Быў прыхаджанінам [[Царква Святой Ефрасінні Полацкай (Саўт-Рывер)|царквы Святой Ефрасінні Полацкай]] у [[Саўт-Рывер]]ы Памёр [[31 сакавіка]] [[1980]] года ў Ленсінгтане, [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]]. Пахаваны на могілках у Баўнд-Брук, [[Нью-Джэрсі]], [[ЗША]]. У [[Саўт-Рывер]]ы захаваўся архіў Анатоля Плескачэўскага. == Званні == * 15 сакавіка 1944 — лейтэнант [[Беларуская краёвая абарона|БКА]]. * 4 ліпеня 1944 — старшы лейтэнант БКА. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=34727|выдавецтва=[[БІНіМ]]|мова=be|загаловак=Плескачэўскі Анатоль|месца=[[Нью-Ёрк]] - [[Менск]]|год=2014|старонкі=171|нумар=37|выданне=[[Запісы БІНіМ|Запісы]]|archive-date=9 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709181208/http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=34727}} * [[Алесь Змагар]]. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/051d/%D0%9C%D0%BE%D0%B9_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%8C%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81.html Мой жыцьцяпіс // Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі. Нью-Ёрк, 1999. С. 201—213.] * [[Алег Гардзіенка]]. [https://belcollegium.by/aleg-gardzienka-belaruskaya-dyyaspara-nyamechchyna-i-zsha/ Беларуская дыяспара: Нямеччына і ЗША] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201110120752/https://belcollegium.by/aleg-gardzienka-belaruskaya-dyyaspara-nyamechchyna-i-zsha/ |date=10 лістапада 2020 }} * Архіў Анатоля Плескачэўскага ([[Саўт-Рывер]], [[ЗША]]) == Спасылкі == * [https://bka-by.livejournal.com/24242.html Анатоль Плескачэўскі. Людзі БКА ] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плескачэўскі Анатоль}} [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай краёвай абароны]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай народнай самапомачы]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]] [[Катэгорыя:Члены 30-й грэнадзёрскай дывізіі войскаў пры СС]] fwifq7e83b7ogisv4uq1h23qqc3e5vf 0 665711 5146765 5112502 2026-05-26T04:47:03Z Surajr7 165596 5146765 wikitext text/x-wiki [[Файл:Baptisterium_Florence_Eastern_Gate.JPG|міні|{{нп3|Райскія вароты||bg|Врати на Рая}}. [[Фларэнційскі баптыстэрый]], {{нп3|Ларэнца Гіберці||ru|Гиберти, Лоренцо}}.]] '''Ранняе Адраджэнне''' альбо '''Ранні Рэнесанс''' — тэрміны, якія шырока выкарыстоўваюцца ў [[Мастацтвазнаўства|гістарыяграфіі мастацтва]] і іншых галінах гісторыі культуры<ref>Ejemplos de uso bibliográfico de [http://www.google.es/search?hl=es&rls=com.microsoft:es:{referrer:source%3F}&rlz=1I7ACPW_esES383&tbs=bks:1&q=%22Primer+Renacimiento%22&aq=f&aqi=&aql=&oq= Primer Renacimiento], [http://www.google.es/search?hl=es&rls=com.microsoft:es:{referrer:source%3F}&rlz=1I7ACPW_esES383&tbs=bks:1&q=%22Renacimiento+primitivo%22&aq=f&aqi=&aql=&oq= Renacimiento primitivo], [http://www.google.es/search?hl=es&rls=com.microsoft:es:{referrer:source%3F}&rlz=1I7ACPW_esES383&tbs=bks:1&q=%22Proto-Renacimiento%22&aq=f&aqi=&aql=&oq= Proto-Renacimiento], [http://www.google.es/search?hl=es&rls=com.microsoft:es:{referrer:source%3F}&rlz=1I7ACPW_esES383&tbs=bks:1&&sa=X&ei=wqpaTeLINJOr8AOu-anVDw&ved=0CCwQBSgA&q=%22Protorrenacimiento%22&spell=1 Protorrenacimiento], [http://www.google.es/search?q=%22renacimiento%20temprano%22&rls=com.microsoft:es:{referrer:source%3F}&oe=UTF-8&rlz=1I7ACPW_esES383&um=1&ie=UTF-8&tbo=u&tbs=bks:1&source=og&sa=N&hl=es&tab=wp Renacimiento temprano] y [http://www.google.es/search?hl=es&rls=com.microsoft:es:{referrer:source%3F}&rlz=1I7ACPW_esES383&tbs=bks:1&q=%22Renacimiento+inicial%22&aq=f&aqi=&aql=&oq= Renacimiento inicial] en Google books.</ref>. Тэрмін мае шырокія межы прымянення і можа абазначаць як першы перыяд [[Адраджэнне|Рэнесансу]] альбо [[Кватрачэнта]] ([[XV стагоддзе]]), так і іншыя перыяды, якія можна ахарактарызаваць як [[Протарэнесанс|папярэднія эпохі Рэнесансу]] ці [[Протарэнесанс]], як у [[Італія|Італіі]], так і ў у іншых месцах, прычым як у бліжэйшыя стагоддзі ([[XIII стагоддзе]] — [[Дучэнта]] і [[XIV стагоддзе]] — [[Трэчэнта]]), так і ў больш аддаленыя моманты, асабліва [[Каралінгскае Адраджэнне]] ([[VIII стагоддзе|VIII]] — [[IX стагоддзе]]) альбо так званае {{нп3|Адраджэнне XII стагоддзя||ru|Возрождение XII века}}. [[Файл:Ghent Altarpiece Google Art Project.jpg|міні|[[Генцкі алтар|Пакланенне містычнаму Ягняці]], [[Ян ван Эйк|браты Ван Эйк]].]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Эпоха Адраджэння]] 4k7a5binaxqkqcy96jnpqq4a7k7zaz6 0 671333 5146769 4793499 2026-05-26T05:47:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146769 wikitext text/x-wiki {{фільм}} '''«Ампір V»''' — будучы расійскі фільм-[[фэнтэзі]] Віктара Гінзбурга<ref>[https://iz.ru/702652/anastasiia-rogova/samye-ozhidaemye-rossiiskie-filmy-2018 Самые ожидаемые российские фильмы — 2018]</ref><ref>[http://www.profile.ru/culture/item/123859-god-sikvelov-i-trikvelov Год сиквелов и триквелов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180628153028/http://www.profile.ru/culture/item/123859-god-sikvelov-i-trikvelov |date=28 чэрвеня 2018 }}</ref>, экранізацыя рамана сучаснага рускага пісьменніка [[Віктар Алегавіч Пялевін|Віктара Пялевіна]] «[[Empire V]]». У галоўных ролях: Павел Табакоў<ref>{{Cite web |url=https://www.kinoafisha.info/movies/8322035/ |title=Ампир V, 2018 |access-date=27 лютага 2021 |archive-date=18 сакавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180318054601/https://www.kinoafisha.info/movies/8322035/ |url-status=dead }}</ref> і рэпер [[Oxxxymiron|Мірон Фёдараў (Oxxxymiron)]]<ref>{{cite news|title=Оксимирон сыграет главного злодея в экранизации «Empire V»|url=https://daily.afisha.ru/news/11398-oksimiron-sygraet-glavnuyu-rol-v-ekranizacii-empire-v/|accessdate=2018-06-28|work=[[Афиша Daily]]|date=2017-09-27}}</ref>. Выхад у шырокі пракат у [[Расія|Расіі]] запланаваны на пачатак 2021 года. == Сюжэт == Згодна з апублікаваным сінопсісам, малады чалавек Раман Шторкін, звернуты ў вампіра Раму, раскрывае змову эліты: [[вампір]]ы кіруюць чалавецтвам, высмоктваючы з яго радасць, мары і грошы. Стаўшы часткай вышэйшай касты вампіраў, герой ніяк не можа разарваць сувязь з людзьмі — бо нават у Імперыі V можна страціць галаву з-за кахання<ref>{{Cite web|url=https://bablos.com/ru/index.html|title=Bablos.com - ICO-КАМПАНИЯ ЭКРАНИЗАЦИИ РОМАНА В. ПЕЛЕВИНА «EMPIRE V»|publisher=bablos.com|lang=en|accessdate=2018-11-13}}</ref>. Па словах прадзюсара фільма Івана Засурскага, «Ампір V» — гэта рэвалюцыйны погляд на [[грамадства спажывання]], прыгажосць за грошы і грошы замест жыцця<ref>{{Cite news|title=Реальное кино за виртуальный Bablos|url=http://www.chaskor.ru/news/realnoe_kino_za_virtualnyj_bablos_43993|work=Частный Корреспондент|accessdate=2018-11-13|archive-date=12 лістапада 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181112193617/http://www.chaskor.ru/news/realnoe_kino_za_virtualnyj_bablos_43993|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.chaskor.ru/news/realnoe_kino_za_virtualnyj_bablos_43993 |accessdate=27 лютага 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181112193617/http://www.chaskor.ru/news/realnoe_kino_za_virtualnyj_bablos_43993 |archivedate=12 лістапада 2018 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.chaskor.ru/news/realnoe_kino_za_virtualnyj_bablos_43993 |accessdate=27 лютага 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181112193617/http://www.chaskor.ru/news/realnoe_kino_za_virtualnyj_bablos_43993 |archivedate=12 лістапада 2018 |url-status=dead }}</ref>. Як адзначыў рэжысёр фільма Віктар Гінзбург, «гэта вельмі [[Масква|маскоўская]] гісторыя. Горад у гэтым фільме — адзін з персанажаў, праз яго раскрываецца свет вампіраў — эліты, якая хаваецца сярод нас». У прыватнасці, здымкі фільма праходзілі ў асабняку Марозавых ў Падсосенскім завулку, на Малай Броннай, Новым Арбаце, на Гогалеўскім бульвары, у Траццякоўскім праездзе, у ЦУМе, ГУМе, у звычайных маскоўскіх дварах і на Рублёўцы<ref name="moskvichmag">[https://moskvichmag.ru/lyudi/eto-moj-gorod-rezhisser-viktor-ginzburg/ Это мой город: режиссер Виктор Гинзбург]</ref>. == У ролях == * Павел Табакоў — ''Рама'' * [[Oxxxymiron|Мірон Фёдараў]] — ''Мітра'' * Вера Алентава — ''Іштар'' * Марына Зудзіна — ''Маці Рамы'' * Уладзімір Далінскі — ''Энліль'' * Браніслаў Вінагродскі — ''Локі'' * Андрэй Смірноў — ''Азірыс'' * Ігар Жыжыкін — ''Бальдр'' * Максім Дрозд — ''Іегова'' * Ігар Гордзін — ''Рыгор'' * Віктар Вяржбіцкі — ''Ваал'' * Уладзімір Епіфанцаў — ''камеа'' == Вытворчасць == Здымкі фільма пачаліся ў верасні 2017 года<ref>{{cite news|last=Усков|first=Олег|title=Начались съемки фильма Empire V по роману Виктора Пелевина|url=https://rg.ru/2017/09/18/nachalis-semki-filma-empire-v-po-romanu-viktora-pelevina.html|accessdate=2018-06-28|work=Российская газета|date=2017-09-18}}</ref>. Выхад фільма быў запланаваны на 2019 год, але так і не адбыўся. === Bablos === У чэрвені 2018 года стала вядома, што стваральнікі фільма плануюць правесці ICO [[Крыптавалюта|крыптавалюты]] пад назвай «Bablos» для прыцягнення сродкаў, якіх было недастаткова для заканчэння здымак. 30 лістапада 2018 года было абвешчана аб паспяховым завяршэнні ICO-кампаніі. У выніку было сабрана 32175 ETH, што на момант завяршэння ICO раўнялася 3 506 801 [[еўра]]. Токены Bablos прайшлі [[Лістынг (эканоміка)|лістынг]] на біржы INDX і лістынг на біржы EXMO<ref name="chaskor-2018-11-30">[http://www.chaskor.ru/news/ico-kampaniya_filma_ampir_v_uspeshno_zavershena_44184 ICO-кампания фильма «Ампир V» успешно завершена. Hard Cap достигнут за несколько дней до окончания сроков проведения ICO] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181204005907/http://www.chaskor.ru/news/ico-kampaniya_filma_ampir_v_uspeshno_zavershena_44184 |date=4 снежня 2018 }} // «Частный корреспондент».</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.wmtransfer.com/blog/novyi-instrument-bablosser-na-indxru|title=Новый инструмент BABLOS.SER на INDX.ru|author=|website=news.wmtransfer.com|date=11 декабря 2018|publisher=}}</ref>. {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Экранізацыі раманаў]] 49m8f3n3dar7z3raue45f4wuombmk6k 0 671918 5146679 4261076 2026-05-25T20:53:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146679 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Чудакоў}} {{Пісьменнік}} '''Аляксандр Паўлавіч Чудакоў''' ({{lang-ru|Алекса́ндр Па́влович Чудако́в}}; {{ДН|2|2|1938}}, с. [[Шчучынск|Шчуч’я]], [[Казахская ССР]] — {{ДС|3|10|2005}}, [[Масква]]) — рускі філолаг, літаратуразнаўца і пісьменнік, педагог, спецыяліст па творчасці [[А. П. Чэхаў|А. П. Чэхава]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 2 лютага 1938 года ў сяле [[Шчучынск|Шчуч’я]] [[Казахская ССР|Казахскай ССР]] ў сям’і настаўнікаў<ref>[https://autogear.ru/article/288/453/chudakov-aleksandr-pavlovich-biografiya-tvorchestvo-i-interesnyie-faktyi/ Чудаков Александр Павлович: краткая биография, творчество и интересные факты]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 1960 годзе скончыў філалагічны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава]] (МДУ). З 1964 года працаваў у Інстытуце сусветнай літаратуры, выкладаў у МДУ, Літаратурным інстытуце. Доктар філалагічных навук (1983). Пасля 1987 года чытаў курс рускай літаратуры ў еўрапейскіх і амерыканскіх універсітэтах. Быў сябрам Міжнароднага чэхаўскага таварыства. Памёр 3 кастрычніка 2005 года з-за цяжкай чэрапна-мазгавой траўмы. Няшчасны выпадак здарыўся ў пад’ездзе дома, дзе жыў пісьменнік. На лесвічнай пляцоўцы перагарэла лямпачка. Чудакоў, паднімаючыся па прыступках, паслізнуўся і ўпаў. З-за сур’ёзнага падзення пацярпела галава, што і паслужыла прычынай смерці. Пахаваны ў [[Масква|Маскве]] на [[Вастракоўскія могілкі|Вастракоўскіх могілках]]<ref>[http://www.moscow-tombs.ru/2005/chudakov_ap.htm Магіла Аляександра Чудакова]</ref>. Жонка — літаратуразнаўца і грамадскі дзеяч [[Марыэта Амараўна Чудакова|Марыэта Чудакова]] (1937—2021). == Творчасць == Чудакову належаць літаратуразнаўчыя працы: «Паэтыка Чэхава» (1971, англійскі пераклад — 1983), «Свет Чэхава: Узнікненне і зацвярджэнне» (1986), «Слова — рэч — свет: ад Пушкіна да Талстога» (1992). Ён апублікаваў больш за дзвесце артыкулаў па гісторыі рускай літаратуры, рыхтаваў і каментаваў зборнікі твораў [[Віктар Шклоўскі|Віктара Шклоўскага]], [[Юрый Тынянаў|Юрыя Тынянава]]. У 2000 годзе ў часопісе «Знамя» быў надрукаваны раман Чудакова «Кладзецца імгла на старыя прыступкі», які ў 2000 годзе атрымаў прэмію фонда «Знамя» 2000 і быў вылучаны на [[Букераўская прэмія|Букераўскую прэмію]] ў 2001 годзе. За гэты раман у 2011 годзе пісьменнік атрымаў пасмяротна прэмію «Рускі Букер дзесяцігоддзя». == Бібліяграфія == * Поэтика Чехова. — {{М.}}, 1971; * Мир Чехова: возникновение и утверждение. М., 1986; * Антон Павлович Чехов: книга для учащихся; [рец.: В. И. Коровин, Л. И. Соболев; ред. Л. А. Белова; худ. Б. Л. Рытман]. — {{М.}}: Просвещение, 1987. — 172 с. — (Биография писателя). — Доп. тираж 200 000 экз. * Слово — вещь — мир: от Пушкина до Толстого. — {{М.}}, 1992; * Ложится мгла на старые ступени: роман-идиллия. — {{М.}}, Время, 2012. — 638 с. — 13 000 экз. — ISBN 978-5-9691-0801-1. == Узнагароды == * прэмія «[[Рускі Букер]]» (2011) за раман «Кладзецца імгла на старыя прыступкі» {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чудакоў Аляксандр Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Вастракоўскіх могілках]] 2pzqgvmjk3b874m0gistl5xzzdwxq3m 0 672004 5146764 5016855 2026-05-26T04:35:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146764 wikitext text/x-wiki {{Спартсмен |імя = Аліна Гарнасько |пол = жаночы |грамадзянства = {{сцягафікацыя|Беларусь}} |спецыялізацыя = [[мастацкая гімнастыка]] |гады кар’еры = 2015 — цяперашні час |клуб = [[Беларускае фізкультурна-спартыўнае таварыства «Дынама»|БФСТ «Дынама»]] |трэнеры = [[Марына Вікенцьеўна Лобач|Марына Лобач]] |рост = 175 см |вага = 51 кг |медалі = {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Бронза|Токіа 2020|асабістае першынство}} {{турнір|[[Чэмпіянат свету па мастацкай гімнастыцы|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Бронза|{{нп3|Чэмпіянат свету па мастацкай гімнастыцы 2019|Баку 2019|ru|Чемпионат мира по художественной гимнастике 2019}}|каманднае першынство}} {{медаль|Бронза|Кітакюсю 2021|каманднае першынство}} {{медаль|Срэбра|Кітакюсю 2021|абруч}} {{медаль|Бронза|Кітакюсю 2021|мяч}} {{медаль|Золата|Кітакюсю 2021|стужка}} {{медаль|Срэбра|Кітакюсю 2021|асабістае першынство}} {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па мастацкай гімнастыцы|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Срэбра|{{нп3|Чэмпіянат Еўропы па мастацкай гімнастыцы 2020|Кіеў 2020|uk|Чемпіонат Європи з художньої гімнастики 2020}}|асабістае першынство}} {{медаль|Срэбра|{{нп3|Чэмпіянат Еўропы па мастацкай гімнастыцы 2019|Баку 2019|uk|Чемпіонат Європи з художньої гімнастики 2019}}|каманднае першынство}} {{медаль|Срэбра|{{нп3|Чэмпіянат Еўропы па мастацкай гімнастыцы 2017|Будапешт 2017|ru|Чемпионат Европы по художественной гимнастике 2017}}|каманднае першынство}} {{медаль|Бронза|{{нп3|Чэмпіянат Еўропы па мастацкай гімнастыцы 2017|Будапешт 2017|ru|Чемпионат Европы по художественной гимнастике 2017}}|мяч}} {{турнір|Дзяржаўныя і ведамасныя ўзнагароды}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (з 2020)}} {{!}}} }} '''Аліна Аляксандраўна Гарнасько''' (нар. {{ДН|9|8|2001}}, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — беларуская [[Мастацкая гімнастыка|гімнастка]]. Бронзавая прызёрка летніх [[Летнія Алімпійскія гульні 2020|Алімпійскіх гульняў 2020]] года ў мастацкай гімнастыцы. Чэмпіёнка свету 2021 года ў практыкаванні са стужкай. [[Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь]] (2022)<ref>[https://president.gov.by/be/events/pradstauniki-sfery-sportu-uznagarodzhany-ordenami-i-medalyami-za-dasyagnenne-vysokih-spartyunyh-vynikau-na-letnih-alimpiyskih-i-paralimpiyskih-gulnyah-u-tokia Прадстаўнікі сферы спорту ўзнагароджаны ордэнамі і медалямі за дасягненне высокіх спартыўных вынікаў на летніх Алімпійскіх і Паралімпійскіх гульнях у Токіа] // Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, 14 студзеня 2022.</ref>. == Асабістае жыццё == Навучаецца ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Беларускім дзяржаўным універсітэце фізічнай культуры]]. == Кар’ера == Пачала займацца [[Мастацкая гімнастыка|мастацкай гімнастыкай]] ва ўзросце трох гадоў у [[Мінск]]у па ініцыятыве бацькоў. Першым трэнерам стала Ірына Аляксандраўна Нехарошкава (Старасвецкая) у секцыі мастацкай гімнастыкі цэнтра «Працоўныя рэзервы». З 10 гадоў трэніруецца пад кіраўніцтвам [[Марына Вікенцьеўна Лобач|Марыны Лобач]]<ref name=":0">{{Cite web|title=Гимнастка Алина Горносько: «Свободное время трачу на сон и восстановление»|url=https://minsknews.by/gimnastka-alina-gornosko-svobodnoe-vremya-trachu-na-son-i-vosstanovlenie/|website=«Минск-Новости»|date=2020-12-13|access-date=2021-08-05|language=ru-RU|first=Владимир|last=Писарев|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805123501/https://minsknews.by/gimnastka-alina-gornosko-svobodnoe-vremya-trachu-na-son-i-vosstanovlenie/|archive-date=5 жніўня 2021|url-status=dead}}</ref>. === Юніёры === ==== 2015 ==== Аліна Гарнасько заваявала мноства медалёў у серыях {{нп3|Кубак свету па мастацкай гімнастыцы|Кубка свету сярод юніёраў|ru|Кубок мира по художественной гимнастике}} і {{нп3|Гран-пры па мастацкай гімнастыцы|Гран-пры сярод юніёраў|ru|Гран-при по художественной гимнастике}}. Яна ненадоўга ўдзельнічала ў складзе беларускай групы, якая ўдзельнічала ў {{нп3|Чэмпіянат Еўропы па мастацкай гімнастыцы 2015|Чэмпіянаце Еўропы 2015 года|ru|Чемпионат Европы по художественной гимнастике 2015}}, дзе Беларусь выйграла срэбра групы ў мнагабор’і і золата ў 5 мячах. Адразу пасля гэтага яна зноў пачала спаборнічаць як індывідуальная гімнастка. 16-18 кастрычніка яна выступала на Міжнародным турнірным кубку ў Тарце, дзе ўзяла бронзавы медаль у шматбор’і сярод юніёраў (59 500), саступіўшы Ганне Сакаловай і {{нп3|Марыя Юр’еўна Сяргеева|Марыі Сяргеевай|en|Maria Sergeeva (gymnast)}}. Гэта быў яе першы індывідуальны конкурс у гэтым годзе. ==== 2016 ==== У 2016 годзе яна пачала сезон спаборніцтваў у [[Венгрыя|Венгрыі]] на Міжнародным турніры ''Gracia Fair Cup'', дзе выйграла залатое мнагабор’е ў юніёрскай катэгорыі. На міжнародным турніры {{нп3|Гран-пры па мастацкай гімнастыцы|Кубак Аліны|ru|Гран-при по художественной гимнастике}} у [[Масква|Маскве]] яна выйграла золата ў булавах і скакалцы, бронзу ў абручы і срэбра ў камандным заліку<ref name=Mos16>{{cite web | url = http://www.ueg.org/en/Exciting-competition-in-Moscow-marks-beginning-of-Rhythmic-Gymnastics-season-2016-02-24-1400 | title = Exciting competition in Moscow marks beginning of Rhythmic Gymnastics season | publisher = European Union of Gymnastics | date = 24 February 2016 | access-date = 15 April 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170114120433/http://www.ueg.org/en/Exciting-competition-in-Moscow-marks-beginning-of-Rhythmic-Gymnastics-season-2016-02-24-1400 | archive-date = 14 January 2017 | url-status = dead }}</ref>. Яна таксама ўдзельнічала ў міжнародным турніры «Балтыйскі абруч» у [[Рыга|Рызе]], [[Латвія]], выйграўшы сярэбраны медаль у мнагаборстве сярод юніёраў. На {{нп3|Чэмпіянат Еўропы па мастацкай гімнастыцы 2016|Чэмпіянат Еўропы 2016 года сярод юніёраў|ru|Чемпионат Европы по художественной гимнастике 2016}} у {{нп3|Халон (горад)|Халоне|ru|Холон (город)}} Аліна Гарнасько выйграла 2 сярэбраныя медалі ў камандзе (разам з [[Юлія Ісачанка|Юліяй Ісачанка]], {{нп3|Юлія Яўгенаўна Еўчык|Юліяй Еўчык||Julia Evchik}}) і ў фінале ў абручы (нічыя з ізраільцянкай {{нп3|Ніколь Зелікман|||Nicol Zelikman}}<ref name=Euro2016>{{cite web|title=Russian Rhythmic group rules in Holon|url=http://www.ueg.org/en/32nd-European-Rhythmic-Gymnastics-Championships--Holon/ISR-2016-2016-06-17|publisher=European Union of Gymnastics|date=17 June 2016|access-date=15 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614230036/http://www.ueg.org/en/32nd-European-Rhythmic-Gymnastics-Championships--Holon/ISR-2016-2016-06-17|archive-date=14 June 2016|url-status=dead}}</ref>. 9-11 верасня Гарнасько разам са старэйшымі партнёркамі па камандзе [[Кацярына Аляксандраўна Галкіна|Кацярынай Галкінай]] і {{нп3|Ганна Бажко|Ганнай Бажко||Hanna Bazhko}} прадстаўлялі каманду «Дынама» на штогадовым Кубку Aeon 2016 у [[Токіа]], дзе яны выйгралі каманднае срэбра і ўзялі срэбра ў юніёрскім мнагабор’і. === Сеньёры === ==== 2017 ==== У сезоне 2017 года, Аліна зрабіла сеньёрскі міжнародны дэбют падчас спаборніцтваў L.A. Lights. Затым яна выступала на Міжнародным турніры сеньёрак у Маскве, на кубку Аліны, дзе заняла 4-е месца ў мнагабор’і. На {{нп3|Гран-пры па мастацкай гімнастыцы|Гран-пры ў Кіеве ў 2017 годзе|ru|Гран-при по художественной гимнастике}} яна заняла 10-е месца ў мнагабор’і. Яна заняла 5-е месца ў мнагабор’і на {{нп3|Гран-пры па мастацкай гімнастыцы|Гран-пры 2017 года|ru|Гран-при по художественной гимнастике}}, яна прайшла ў фіналы трох прадметаў і атрымала бронзу з булавамі. З 31 сакавіка па 2 красавіка Аліна Гарнасько ўдзельнічала ў {{нп3|Гран-пры па мастацкай гімнастыцы|Гран-пры ў Марбельі|ru|Гран-при по художественной гимнастике}}, заняўшы 9-е месца ў мнагабор’і і кваліфікавалася ў 2 фіналы спаборніцтваў, дзе заваявала бронзу са стужкай. Яна ўдзельнічала ў сваёй першай сустрэчы на этапе Кубка свету на {{нп3|Серыя Кубка свету па мастацкай гімнастыцы 2017|этапе Кубка свету ў Пезара||2017 FIG Rhythmic Gymnastics World Cup series}}, дзе яна заняла 8-е месца ў мнагабор’і і прайшла ў фіналы 2 прадметаў<ref>{{Cite AV media| people = Alina Harnasko | title = 2017 Rhythmic Worlds, Pesaro (ITA) - Qualifications Clubs| access-date = 2018-08-18| url = https://www.youtube.com/watch?v=rUngpPFhQ_Y}}</ref><ref>{{Cite AV media| people = Alina Harnasko | title = 2017 Rhythmic Worlds, Pesaro (ITA) - Qualifications Hoop| access-date = 2018-08-18| url = https://www.youtube.com/watch?v=0ihoRyTnODE}}</ref>, фінішуючы 5-й з булавамі і 7-й з абручом<ref name=Pesaro17>{{cite web| url= http://www.gymresult.it/live/3b301c11-1ad3-11e7-8f5f-c81f66e5f16c/specialita/S/CV| title= 2017 Pesaro World Cup Results| publisher= gymresult.it| access-date= 10 мая 2021| archive-url= https://web.archive.org/web/20170416044712/http://www.gymresult.it/live/3b301c11-1ad3-11e7-8f5f-c81f66e5f16c/specialita/S/CV| archive-date= 16 красавіка 2017| url-status= dead}}</ref>. На {{нп3|Серыя Кубка свету па мастацкай гімнастыцы 2017|этапе Кубка свету ў Баку||2017 FIG Rhythmic Gymnastics World Cup series}} яна заняла 4-е месца ў фінале мнагабор’я, а таксама заваявала бронзу ў фінале са стужкай і абручом<ref>{{Cite web|url=http://www.agf.az/articles.php?sec_id=3&item_id=20170328041117478&section=results|title=Baku World Cup 2017 results}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. 5-7 мая Гарнасько ўдзельнічала ў {{нп3|Серыя Кубка свету па мастацкай гімнастыцы 2017|этапе Кубка свету ў Сафіі||2017 FIG Rhythmic Gymnastics World Cup series}}, зноў заняўшы 4-е месца ў мнагабор’і, яна прайшла у фіналы 3 прадметаў і выйграла золата з булавамі, бронзу з мячом і 7-е месца са стужкай. 19-21 мая Гарнасько разам з партнёркай па камандзе [[Кацярына Аляксандраўна Галкіна|Кацярынай Галкінай]] прадстаўляла сеньёрак Беларусі на {{нп3|Чэмпіянат Еўропы па мастацкай гімнастыцы 2017|Чэмпіянаце Еўропы 2017 года|ru|Чемпионат Европы по художественной гимнастике 2017}}, яна прайшла кваліфікацыю ва ўсіх фіналах прадметаў, узяўшы бронзу з мячом, 4-е месца з булавамі, 5-е са стужкай і 7-е з абручом. Наступнае мерапрыемства Аліны Гарнасько адбылося на {{нп3|Серыя Кубка свету па мастацкай гімнастыцы 2017|этапе Кубка свету ў Гвадалахары||2017 FIG Rhythmic Gymnastics World Cup series}}, дзе яна заваявала бронзу ў мнагабор’і, яна прайшла ў фіналы трох прадметаў: узяла срэбра з абручом, бронзу з мячом і 7-е месца з булавамі. 7-9 ліпеня Гарнасько заняла 16-е месца ў мнагабор’і на {{нп3|Серыя Кубка свету па мастацкай гімнастыцы 2017|этапе Кубка свету ў Берліне||2017 FIG Rhythmic Gymnastics World Cup series}}, яна прайшла кваліфікацыю ў фінале стужкі. Гарнасько выступала з чатырма прадметамі на {{нп3|Сусветныя гульні 2017|Сусветных гульнях|ru|Всемирные игры 2017}} у [[Уроцлаў|Уроцлаве]], Польшча, з 20 па 30 ліпеня, яна прайшла кваліфікацыю ў двух фіналах з прадметами, заняўшы 4-я месцы ў абручы і мячы. 4-6 жніўня Гарнасько ўдзельнічала ў {{нп3|Серыя Кубка свету па мастацкай гімнастыцы 2017|этапе Кубка свету ў Мінску||2017 FIG Rhythmic Gymnastics World Cup series}}, заваяваўшы срэбра ў мнагабор’і, саступіўшы {{нп3|Аляксандра Сяргееўна Салдатава|Аляксандры Салдатавай|ru|Солдатова, Александра Сергеевна}}, яна прайшла кваліфікацыю ва ўсіх 4 фіналах прадметаў, заваяваўшы 2 сярэбраныя медалі з мячом і стужкай, бронзу з булавамі і 7-е месца з абручом. 11-13 жніўня Гарнасько ўдзельнічала ў {{нп3|Серыя Кубка свету па мастацкай гімнастыцы 2017|этапе Кубка свету ў Казані||2017 FIG Rhythmic Gymnastics World Cup series}}, заняўшы 9-е месца ў мнагабор’і. Яна прайшла кваліфікацыю ў фінале абруча, дзе заняла 5-е месца. 30 жніўня — 3 верасня Гарнасько і [[Кацярына Аляксандраўна Галкіна|Кацярына Галкіна]] выступалі ў індывідуальных спаборніцтвах за Беларусь на {{нп3|Чэмпіянат свету па мастацкай гімнастыцы 2017|чэмпіянаце свету 2017|ru|2017 Rhythmic Gymnastics World Championships}} у [[Пезара]], Італія; яна прайшла ў фінал з булавамі і заняла 7-е месца. У фінале мнагабор’я Гарнасько стала 13-й<ref>{{cite web|title=35th WORLDS of RHYTHMIC GYMNASTICS 2017|url=http://www.gymmedia.com/Rhythmic-Gymnastics/35th-WORLDS-RHYTHMIC-GYMNASTICS-2017 |publisher=gymmedia |date=3 September 2017}}</ref>. 29 верасня — 1 кастрычніка Гарнасько павінна была ўдзельнічаць у штогадовым клубным Кубку свету «Кубак Эона» ў [[Токіа]], [[Японія]]; аднак яна знялася перад пачаткам спаборніцтваў з-за траўмы. Ёй зрабілі аперацыю на калене 8 лістапада ў клініцы Геліяс імя Эміля фон Берынга ў [[Берлін]]е, [[Германія]]. ==== 2018 ==== Сезон 2018 года пачала з турніру Baltic Hoop, дзе заняла 9-е месца ў мнагабор’і і заваявала сярэбраны медаль у фінале ў практыкаваннях з мячом<ref>{{Cite news|title=Results. Baltic Hoop 2018|url=http://www.baltijasaplis.lv/index.php/en/results-2018-en.html|date=2018-03-04|access-date=2021-08-07|archive-date=7 жніўня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210807181002/http://www.baltijasaplis.lv/index.php/en/results-2018-en.html|url-status=dead}} {{Cite web |url=http://www.baltijasaplis.lv/index.php/en/results-2018-en.html |title=Архіўная копія |access-date=3 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807181002/http://www.baltijasaplis.lv/index.php/en/results-2018-en.html |archive-date=7 жніўня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Затым заваявала сярэбраны медаль у мнагабор’і на міжнародным турніры Deriguina Cup у [[Кіеў|Кіеве]]. Пазней стала вядома аб тым, што Аліна не прыме ўдзел у спаборніцтвах да канца сезона з-за раней перанесенай аперацыі на шчыкалатцы. Акрамя таго, гімнастку турбавала траўма спіны. З-за апошняй траўмы была вымушана цалкам прапусціць сезон<ref>https://www.gymnastics.sport/site/athletes/bio_detail.php?id=40622</ref>. ==== 2019 ==== У 2019 годзе пачала сезон на турніры L.A. Lights, дзе выйграла золата ў мнагабор’і і ў практыкаваннях з булавамі, заняла 3-е месца ў практыкаваннях з абручом і мячом. У маі прыняла ўдзел на [[Чэмпіянат Еўропы па мастацкай гімнастыцы 2019|Чэмпіянаце Еўропы]] ў Баку<ref>{{Cite news|title=Алина Гарнаско: ЧЕ по художественное гимнастике в Баку оставляет очень теплые впечатления|url=https://vestikavkaza.ru/news/Alina-Garnasko-CHE-po-khudozhestvennoe-gimnastike-v-Baku-ostavlyaet-ochen-teplye-vpechatleniya.html|date=2019-05-18|access-date=2021-08-07}}</ref>. Аліна заваявала сярэбраны медаль у камандных спаборніцтвах<ref>{{Cite news|title=Team Results|url=https://backend.europeangymnastics.com/sites/default/files/paragraph/age-group-competition-info/competition-results/JUNIORS%20-%20Group%20-%20Qualification%20TeamRankingRg.pdf|date=2019-05-18|access-date=2021-08-07}}</ref>. У верасні прадставіла Беларусь у індывідуальных спаборніцтвах на [[Чэмпіянат свету па мастацкай гімнастыцы 2019|Чэмпіянаце свету]] ў Баку і заваявала бронзавы медаль у камандных спаборніцтвах<ref>{{Cite news|title=Белорусские "художницы" в командном турнире на ЧМ в Баку стали третьими|url=https://sputnik.by/20190919/Belorusskie-khudozhnitsu-v-komandnom-turnire-na-ChM-v-Baku-1042776722.html|date=2019-09-19|access-date=2021-08-07}}</ref>. У кастрычніку Аліна ўдзельнічала ў Aeon Cup разам з [[Кацярына Аляксандраўна Галкіна|Кацярынай Галкінай]] і [[Дар’я Ткачова|Дар’яй Ткачовай]]. Гімнасткі заваявалі бронзавы медаль у камандных спаборніцтвах, уступіўшы Расіі і Украіне. ==== 2020 ==== У 2020 годзе прыняла ўдзел у Гран-пры ў [[Брно]], дзе заваявала залаты медаль у мнагабор'і, апярэдзіўшы ўкраінку {{нп3|Крысціна Аляксандраўна Пагранічная|Крысціну Пагранічную|ru|Пограничная, Кристина Александровна}} і балгарку {{нп3|Барана Калейн|Барану Калейн|ru|Калейн, Боряна}} з агульнай сумай 89,950. Яна таксама ўдзельнічала ў Міжнародным турніры Марыны Лобач і заваявала залаты медаль у мнагабор'і (105,850). Выйграла яшчэ два золата ў практыкаваннях з мячом і булавамі і два сярэбраныя медалі ў практыкаваннях з абручом і стужкай<ref>{{Cite news|title=Подведены итоги Кубка Марины Лобач 2020|url=https://gimnastika.pro/press/news/podvedeny_itogi_kubka_mariny_lobach_2020.html|date=2020-11-08|access-date=2021-08-07}}</ref>. У лістападзе выступіла на Чэмпіянаце Еўропы ў Кіеве, дзе заваявала сярэбраны медаль у мнагабор'і, набраўшы аднолькавую суму балаў з {{нп3|Ліной Ашрам||ru|Ашрам, Линой}} (100,900), якая ўзяла золата<ref>{{Cite news|title=Студентки БГУФК Алина Горносько и Анастасия Салос завоевали медали на Чемпионате Европы по художественной гимнастике в Киеве|url=http://www.sportbass.by/studentki-bgufk-alina-gornosko-i-anastasiya-salos-zavoevali-medali-na-chempionate-evropy-po-hudozhestvennoj-gimnastike-v-kieve/|date=2020-11-30|access-date=2021-08-07}}</ref>. ==== 2021 ==== [[File:Olympic medalists 2021 stamp of Belarus.jpg|thumb|250px|справа|На беларускай паштовай марцы 2021 года Аліна Гарнасько — у цэнтры]] У 2021 годзе ў рамках [[Летнія Алімпійскія гульні 2020|Алімпійскіх гульняў у Токіа]] прынесла [[Беларусь на летніх Алімпійскіх гульнях 2020|Беларусі]] бронзавы медаль у асабістым мнагабор'і<ref>{{Cite news|title=Алина Горносько стала бронзовым призером олимпийского турнира по художественной гимнастике|url=https://www.belta.by/sport/view/alina-gornosko-stala-bronzovym-prizerom-olimpijskogo-turnira-po-hudozhestvennoj-gimnastike-454310-2021/|date=2021-08-07|access-date=2021-08-07}}</ref>. У кастрычніку 2021 года заваявала камплект узнагарод на чэмпіянаце свету ў японскім [[Кітакюсю]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sportnaviny.com/alina-gornosko-vyigrala-zolotuyu-medal-chm-po-xudozhestvennoj-gimnastike/|title=Алина Горносько выиграла золотую медаль ЧМ по художественной гимнастике|website=СпортНавины}}</ref>. Заняла трэцяе месца ў рэйтынгу найлепшых спартсменаў Беларусі 2021 года па версіі Parimatch<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.pm.by/top-10-sportsmenov-belarusi-2021-goda/|title=Топ-10 спортсменов Беларуси 2021 года|website=Parimatch News. новости, тексты, результаты|date=2021-12-30|access-date=2022-01-29}}</ref>. ==== 2022 ==== У 2022 годзе Аліна пачала сезон на {{нп3|Гран-пры па мастацкай гімнастыцы|Гран-пры||Rhythmic Gymnastics Grand Prix}} [[Тарту]] ў [[Эстонія|Эстоніі]]. Яна заваявала залаты медаль у мнагабор'і з абручом, мячом і стужкай і сярэбраны медаль у фінале з булавамі. 7 сакавіка [[Міжнародная федэрацыя гімнастыкі]] адхіліла ўсіх расійскіх і беларускіх спартсменаў ад спаборніцтваў да далейшага паведамлення з-за эскалацыі [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|расійскага ваеннага ўварвання]] ва [[Украіна|Украіну]]. == Палітычныя погляды == Падпісала адкрыты ліст спартыўных дзеячаў краіны, якія выступаюць за дзеючую ўладу Беларусі пасля жорсткіх падаўленняў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|народных пратэстаў у 2020 годзе]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sport.tut.by/news/aboutsport/709010.html|title=Стало известно, кто подписал открытое письмо спортсменов, выступающих за власть|date=2020-11-24|access-date=2020-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20201124131447/https://sport.tut.by/news/aboutsport/709010.html|archive-date=24 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://athletes.by/podpisi/|title=Подписи|access-date=2020-12-08}}</ref>. {{зноскі|2}} == Спасылкі == * {{Instagram|harnosik1}} * [http://Alina%20Harnasko%20on%20e-champs https://e-champs.com/profile/162]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарнасько Аліна}} [[Катэгорыя:Гімнасткі (мастацкая гімнастыка) Беларусі]] [[Катэгорыя:Гімнасты на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 года]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2020 года]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] ng8giuduiy6wqh79b8x2085gs42ygve 10 672388 5146604 5141948 2026-05-25T17:32:21Z StachLysy 62453 5146604 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Канскі кінафестываль |загаловак = [[Канскі кінафестываль]] |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |выява = |загаловак1 = Кінафестывалі |спіс1 = * [[Канскі кінафестываль 1946|1946]] * [[Канскі кінафестываль 1947|1947]] * {{Шэры|1948}} * [[Канскі кінафестываль 1949|1949]] * {{Шэры|1950}} * [[Канскі кінафестываль 1951|1951]] * [[Канскі кінафестываль 1952|1952]] * [[Канскі кінафестываль 1953|1953]] * [[Канскі кінафестываль 1954|1954]] * [[Канскі кінафестываль 1955|1955]] * [[Канскі кінафестываль 1956|1956]] * [[Канскі кінафестываль 1957|1957]] * [[Канскі кінафестываль 1958|1958]] * [[Канскі кінафестываль 1959|1959]] * [[Канскі кінафестываль 1960|1960]] * [[Канскі кінафестываль 1961|1961]] * [[Канскі кінафестываль 1962|1962]] * [[Канскі кінафестываль 1963|1963]] * [[Канскі кінафестываль 1964|1964]] * [[Канскі кінафестываль 1965|1965]] * [[Канскі кінафестываль 1966|1966]] * [[Канскі кінафестываль 1967|1967]] * [[Канскі кінафестываль 1968|1968]] * [[Канскі кінафестываль 1969|1969]] * [[Канскі кінафестываль 1970|1970]] * [[Канскі кінафестываль 1971|1971]] * [[Канскі кінафестываль 1972|1972]] * [[Канскі кінафестываль 1973|1973]] * [[Канскі кінафестываль 1974|1974]] * [[Канскі кінафестываль 1975|1975]] * [[Канскі кінафестываль 1976|1976]] * [[Канскі кінафестываль 1977|1977]] * [[Канскі кінафестываль 1978|1978]] * [[Канскі кінафестываль 1979|1979]] * [[Канскі кінафестываль 1980|1980]] * [[Канскі кінафестываль 1981|1981]] * [[Канскі кінафестываль 1982|1982]] * [[Канскі кінафестываль 1983|1983]] * [[Канскі кінафестываль 1984|1984]] * [[Канскі кінафестываль 1985|1985]] * [[Канскі кінафестываль 1986|1986]] * [[Канскі кінафестываль 1987|1987]] * [[Канскі кінафестываль 1988|1988]] * [[Канскі кінафестываль 1989|1989]] * [[Канскі кінафестываль 1990|1990]] * [[Канскі кінафестываль 1991|1991]] * [[Канскі кінафестываль 1992|1992]] * [[Канскі кінафестываль 1993|1993]] * {{Гэта ДА}}{{Гэта АГ}} [[Канскі кінафестываль 1994|1994]] * [[Канскі кінафестываль 1995|1995]] * [[Канскі кінафестываль 1996|1996]] * [[Канскі кінафестываль 1997|1997]] * [[Канскі кінафестываль 1998|1998]] * [[Канскі кінафестываль 1999|1999]] * [[Канскі кінафестываль 2000|2000]] * [[Канскі кінафестываль 2001|2001]] * [[Канскі кінафестываль 2002|2002]] * [[Канскі кінафестываль 2003|2003]] * [[Канскі кінафестываль 2004|2004]] * [[Канскі кінафестываль 2005|2005]] * [[Канскі кінафестываль 2006|2006]] * [[Канскі кінафестываль 2007|2007]] * [[Канскі кінафестываль 2008|2008]] * [[Канскі кінафестываль 2009|2009]] * [[Канскі кінафестываль 2010|2010]] * [[Канскі кінафестываль 2011|2011]] * [[Канскі кінафестываль 2012|2012]] * [[Канскі кінафестываль 2013|2013]] * [[Канскі кінафестываль 2014|2014]] * [[Канскі кінафестываль 2015|2015]] * [[Канскі кінафестываль 2016|2016]] * [[Канскі кінафестываль 2017|2017]] * [[Канскі кінафестываль 2018|2018]] * [[Канскі кінафестываль 2019|2019]] * [[Канскі кінафестываль 2020|2020]] * [[Канскі кінафестываль 2021|2021]] * [[Канскі кінафестываль 2022|2022]] * [[Канскі кінафестываль 2023|2023]] * [[Канскі кінафестываль 2024|2024]] * [[Канскі кінафестываль 2025|2025]] * [[Канскі кінафестываль 2026|2026]] |загаловак2 = Узнагароды |спіс2 = * [[Залатая пальмавая галіна]] * [[Залатая пальмавая галіна за кароткаметражны фільм]] * [[Залатая камера]] * [[Гран-пры (Канскі кінафестываль)|Гран-пры]] * [[Прыз журы (Канскі кінафестываль)|Прыз журы]] * [[Прыз за найлепшую рэжысуру (Канскі кінафестываль)|Прыз за найлепшую рэжысуру]] * [[Прыз за найлепшую мужчынскую ролю (Канскі кінафестываль)|Прыз за найлепшую мужчынскую ролю]] * [[Прыз за найлепшую жаночую ролю (Канскі кінафестываль)|Прыз за найлепшую жаночую ролю]] * [[Прыз за найлепшы сцэнарый (Канскі кінафестываль)|Прыз за найлепшы сцэнарый]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Канскі кінафестываль]] </noinclude> ely1kqdrlfe5i75i5xv4qv7n1p0il9c 10 673238 5146539 5000420 2026-05-25T14:13:33Z StachLysy 62453 абнаўленне звестак 5146539 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Гран-пры Канскага кінафестывалю |загаловак = [[Гран-пры (Канскі кінафестываль)|Гран-пры Канскага кінафестывалю]] |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |стыль = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |выява = |загаловак1 = 1967—1988 |спіс1 = * [[Няшчасны выпадак (фільм, 1967)|Няшчасны выпадак]] / [[Скупшчыкі пер’я]] <small>(1967)</small> * Фестываль не праводзіўся <small>(1968)</small> * [[Одален 31]] <small>(1969)</small> * [[Следства па справе грамадзяніна па-за падазрэннямі]] <small>(1970)</small> * [[Джоні ўзяў ружжо (фільм)|Джоні ўзяў ружжо]] / [[Адрыў (фільм)|Адрыў]] <small>(1971)</small> * [[Салярыс (фільм, 1972)|Салярыс]] <small>(1972)</small> * [[Мамачка і шлюха]] <small>(1973)</small> * [[Арабскія ночы (фільм, 1974)|Арабскія ночы]] <small>(1974)</small> * [[Кожны за сябе, а Бог супраць усіх]] <small>(1975)</small> * [[Выкармі крумкача]] / [[Маркіза фон О (фільм)|Маркіза фон О]] <small>(1976)</small> * Не прысуджалася <small>(1977)</small> * [[Крык (фільм, 1978)|Крык]] / [[Бывай, самец]] <small>(1978)</small> * [[Сібірыяда]] <small>(1979)</small> * [[Мой амерыканскі дзядзька]] <small>(1980)</small> * [[На адлегласці светлавых гадоў]] <small>(1981)</small> * [[Ноч святога Ларэнца]] <small>(1982)</small> * [[Сэнс жыцця па Монці Пайтану]] <small>(1983)</small> * [[Дзённік для маіх дзяцей]] <small>(1984)</small> * [[Птаха (фільм)|Птаха]] <small>(1985)</small> * [[Ахвярапрынашэнне (фільм)|Ахвярапрынашэнне]] <small>(1986)</small> * [[Пакаянне (фільм, 1987)|Пакаянне]] <small>(1987)</small> * [[Падзелены свет (фільм)|Падзелены свет]] <small>(1988)</small> |загаловак2 = 1989—1994 |спіс2 = * [[Новы кінатэатр «Парадыза»]] / [[Занадта прыгожая для цябе]] <small>(1989)</small> * [[Пытанне гонару]] / [[Смяротнае джала]] <small>(1990)</small> * [[Чароўная гарэзніца]] <small>(1991)</small> * [[Выкрадальнік дзяцей]] <small>(1992)</small> * [[Так далёка, так блізка!]] <small>(1993)</small> * [[Жыць (фільм, 1994)|Жыць]] / [[Стомленыя сонцам]] <small>(1994)</small> |загаловак3 = з 1995 |спіс3 = * [[Позірк Адысея]] <small>(1995)</small> * [[Рассякаючы хвалі]] <small>(1996)</small> * [[Славутая будучыня (фільм)|Славутая будучыня]] <small>(1997)</small> * [[Жыццё цудоўнае (фільм, 1997)|Жыццё цудоўнае]] <small>(1998)</small> * [[Чалавечнасць (фільм)|Чалавечнасць]] <small>(1999)</small> * [[Д’ябал ля парога]] <small>(2000)</small> * [[Піяністка (фільм)|Піяністка]] <small>(2001)</small> * [[Чалавек без мінулага]] <small>(2002)</small> * [[Аддаленасць (фільм)|Аддаленасць]] <small>(2003)</small> * [[Олдбой (фільм, 2003)|Олдбой]] <small>(2004)</small> * [[Зламаныя кветкі]] <small>(2005)</small> * [[Фландрыя (фільм)|Фландрыя]] <small>(2006)</small> * [[Жалобны лес]] <small>(2007)</small> * [[Гамора (фільм)|Гамора]] <small>(2008)</small> * [[Прарок (фільм, 2009)|Прарок]] <small>(2009)</small> * [[Людзі і багі]] <small>(2010)</small> * [[Аднойчы ў Анатоліі]] / [[Хлопчык з роварам]] <small>(2011)</small> * [[Рэальнасць (фільм, 2012)|Рэальнасць]] <small>(2012)</small> * [[Унутры Льюіна Дэвіса]] <small>(2013)</small> * [[Цуды (фільм)|Цуды]] <small>(2014)</small> * [[Сын Саула]] <small>(2015)</small> * [[Гэта ўсяго толькі канец свету]] <small>(2016)</small> * [[120 удараў у хвіліну]] <small>(2017)</small> * [[Чорны кланавец]] <small>(2018)</small> * [[Атлантыка (фільм)|Атлантыка]] <small>(2019)</small> * Фестываль не праводзіўся <small>(2020)</small> * [[Герой (фільм, 2021)|Герой]] / [[Купэ нумар шэсць]] <small>(2021)</small> * [[Зоркі апоўдні (фільм, 2022)|Зоркі апоўдні]] / [[Блізка (фільм, 2022)|Блізка]] <small>(2022)</small> * [[Зона інтарэсаў (фільм)|Зона інтарэсаў]] <small>(2023)</small> * [[Усё, што мы ўяўляем святлом]] <small>(2024)</small> * [[Сентыментальная каштоўнасць]] <small>(2025)</small> * [[Мінатаўр (фільм, 2026)|Мінатаўр]] <small>(2026)</small> |унізе = <div>У 1967—1988 гадах узнагарода насіла назву «Спецыяльны гран-пры журы», у 1989—1994 гадах — «Гран-пры журы», з 1995 года — «Гран-пры». }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Канскі кінафестываль]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Кінапрэміі]] </noinclude> d962myefgw064j7gvdkumvau63qu543 0 676460 5146832 4560890 2026-05-26T09:15:28Z Pabojnia 135280 афармленне, вкфктр 5146832 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tenryuji_Kyoto29s5s4200.jpg|міні|300x300пкс|Таканама са скрутам і [[ікебана]]й]] '''Токанама'''<ref>[http://orfo.ruslang.ru/abc/part/te?start=156037&end=156037 Токонома] // Орфографический академический ресурс «АКАДЕМОС». — Институт русского языка им. В. В. Виноградова Российской академии наук.</ref><ref>''Захаренко, Е. Н.'' Новый словарь иностранных слов : свыше 25 000 слов и словосочетаний / Е. Н. Захаренко, Л. Н. Комарова, И. В. Нечаева. — 3-е изд., испр. и доп. — {{М.}} : Азбуковник, 2008. — 1040 с.</ref> ({{Lang-ja|床の間}}) або '''Тока''' ({{Lang-ja|床}}), — [[алькоў]] або [[ніша]] ў сцяне традыцыйнага [[Японія|японскага]] жылля, з’яўляецца адным з 4 асноўных складнікаў элементаў галоўнага памяшкання японскага [[Арыстакратыя|арыстакратычнага]] дома. == Гісторыя == ''Токанама'' ўпершыню з’явілася ў японскіх дамах у канцы [[Перыяд Мурамаці|перыяду Мурамаці]] (XIV—XVI стагоддзя). У архітэктуры стылю {{нп3|Сёін-дзукуры|сёін|ru|Сёин-дзукури}} гэтага перыяду ён называўся ''осііта'' ({{Lang-ja2|押板}}) і ў асноўным прадстаўляў сабой спецыяльна адведзеную прастору на сцяне, дзе можна было павесіць скруткі, а таксама з узвышэннем, на якім маглі быць устаноўлены такія прадметы, як курыльніца, ваза для кветак і падсвечнік. == Характарыстыкі == Традыцыйна ''токанама'' ўяўляе сабой невялікую неглыбокую нішу ў сцяне памяшкання, у якім размяшчаецца {{нп3|какэмона||ru|Какэмоно}} — [[скрутак]] з жывапісам або [[Каліграфія|каліграфічна]] напісаным выслоўем, [[дэвіз]]ам ці [[верш]]ам. Акрамя таго, звычайным атрыбутам ''токанама'' з’яўляецца невялікая кветкавая кампазіцыя ([[ікебана]]), часам — курыльніца для пахошчаў. Сёння не ўсе японцы праяўляюць такую павагу да статусу ''токанама'', у некаторых гасцініцах і прыватных дамах туды ставяць тэлефон або тэлевізар. == Этыкет == Пры размяшчэнні гасцей у пакоі ў японскім стылі па этыкету з’яўляецца правільным пасадзіць самага важнага госця спіной да токанамы<ref name="Intro to J. Tea Ritual">{{Кніга |аўтар=Jennifer Lea Anderson |загаловак=An Introduction to Japanese Tea Ritual |выдавецтва=SUNY Press |год=1991 |старонкі=158 |старонак=348 |isbn=9780791494844}}</ref>. Уваходзіць у токанама катэгарычна забараняецца, за выключэннем выпадкаў перамяшчэння прадметаў унутры яе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Игнатович А. Н. «Чайное действо». Москва. Стилсервис. 2011 г. * * {{Кніга |аўтар=David C. Lewis |загаловак=Religion in Japanese Daily Life. |спасылка=https://www.worldcat.org/oclc/1004970039 |месца=Milton, UNKNOWN |выдавецтва=Routledge |год=2017 |старонак=1 online resource (355)}} * "Theorizing about the Origins of the Tokonoma, " in ''Chanoyu Quarterly'' no. 86 (1997). * Mira Locher. Japanese architecture : an exploration of elements & forms. — Tokyo. — 223 pages с. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Архітэктура Японіі]] [[Катэгорыя:Культура Японіі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 1gh64f34gvme4hzyb16zx7p8vvdgfz3 0 677553 5146654 3843295 2026-05-25T19:32:26Z Pabojnia 135280 афармленне 5146654 wikitext text/x-wiki Стыль '''каралевы Ганны''' — стыль у [[Архітэктура|архітэктуры]], {{нп3|Стыль каралевы Ганны (мэбля)|мэблі||Queen Anne style furniture}} і ювелірнай справе, папулярны ў часы брытанскай каралевы [[Ганна Сцюарт|Ганны Сцюарт]] (1702—1707). Характарызуецца [[Класіцызм|класіцыстычнай]] формай [[Адраджэнне|позняга Адраджэння]] ў спалучэнні з {{нп3|Кампазіцыя (мастацтва)|прасторавай кампазіцыяй|uk|Композиція (мистецтво)}}, тыповай для [[барока]]. У архітэктуры стыль каралевы Ганны знайшоў праяву ў манументальных палацава-садовых комплексах. Прыкладамі такіх будынкаў з’яўляюцца [[Касл-Ховард|замак Говард]] (1702—1714) і [[Бленхеймскі палац|палац Бленхейм]] (1705—1724) па праекце {{нп3|Джон Ванбру|Джона Ванбру|uk|Джон Ванбру}}. == Мэбля == {{main|Стыль каралевы Ганны (мэбля)}} У мэбельнай справе ў стылі каралевы Ганны часцей за ўсё выкарыстоўвалі [[Арэх|арэхавае дрэва]]. Прастаце і элегантнасці аддавалі перавагу перад рэпрэзентатыўнасцю, перавагай мэблі гэтага стылю з’яўляецца яе штодзённасць. У аздабленні вялікай папулярнасцю карысталіся [[Шынуазры|кітайскія матывы]] як дэкаратыўны элемент. Гэты стыль паўплываў на творчасць вытворцаў мэблі [[XVIII стагоддзе|васемнаццатага стагоддзя]], такіх як {{нп3|Томас Чыпендэйл||uk|Томас Чіппендейл}}, {{нп3|Джордж Геплвайт||uk|Джордж Геплвайт}}, {{нп3|Томас Шэратон||uk|Томас Шератон}} і {{нп3|Роберт Адам|Роберт|uk|Роберт Адам}} і {{нп3|Джэймс Адам||ru|Джеймс Адам}}. == Ювелірная справа == У ювелірных вырабах стыль каралевы Ганны азначае адмову ад [[Рэльеф (скульптура)|рэльефных]] упрыгажэнняў на карысць больш простых формаў. Стыль каралевы Ганны, распрацаваны ў 1715—1725 гадах з выкарыстаннем складаных [[Арнамент|арнаментаў]], называюць ''дэкараванай каралевай Ганнай'' {{Lang-en|decorated Queen Anne}}). == Наследаванне == У XIX стагоддзі некаторыя рысы арыгінальнага архітэктурнага стылю каралевы Ганны выкарыстоўваліся ў шматлікіх перайманнях у агульных рамках {{нп3|Гістарызм (архітэктура)|гістарызму|uk|Історизм (архітектура)}} як {{Lang-en|Queen Anne Revival}} як у самой Вялікабрытаніі, так і ў ЗША, Канадзе, Аўстраліі і іншых краінах. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == red. Sławomir Żurawski: Barok. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 12, seria: Epoki Literackie. ISBN 9788301155049. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Мастацтва Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Англіі]] [[Катэгорыя:Архітэктура XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастацтва XVIII стагоддзя]] kulycfj8h9odqlkrgp2a5ks456sk4iu 0 680423 5146653 4792018 2026-05-25T19:30:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146653 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Аляксандр Мікалаевіч Івулін'''<ref>{{Cite web|date=2020-11-15|title=В Минске задержан корреспондент Tribuna.com и автор Youtube-канала "ЧестнОК" Александр Ивулин|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|url=https://www.pressball.by/news/football/371936|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201115154524/https://www.pressball.by/news/football/371936|archivedate=2020-11-15|accessdate=2021-08-07|language=ru|publisher=[[Прессбол]]}}</ref> (нар. {{ДН|10|8|1992}}, г. [[Орша]], [[Беларусь]]) — беларускі спартыўны [[журналіст]], блогер, [[футбаліст]] і былы [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]]. == Біяграфія == Маці працавала выхавацелькай у дзіцячым садку, бацька ў маладосці быў мараком, ёсць старэйшы брат. [[Файл:Быдгашч. Акцыя салідарнасці з Беларуссю (2021-06-12) 1.jpg|міні|злева|Акцыя падтрымкі журналіста Аляксандра Івуліна ([[Быдгашч]], 6 чэрвеня 2021)]] Выпускнік аршанскай ДЮСШАР-2. Выступаў за каманду «[[ФК Орша|Орша-2]]» у чэмпіянаце [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Скончыў [[Аршанскі каледж ВДУ імя П. М. Машэрава|Аршанскі каледж]] на тэхніка-праграміста. Пасля каледжа паступіў у [[Інстытут журналістыкі БДУ]], дзе выступаў за каманду ВНУ з 2012 па 2017 год, быў капітанам. У Мінску займаўся ў школе [[МТЗ-РІПА (Мінск)|МТЗ-РІПА]], але траўма перашкодзіла стаць прафесійным футбалістам. Гуляў за аматарскую каманду «Лібертас» у чэмпіянаце АЛФ. Рабіў рэпартажы на Goals.by і інтэрнэт-партале «[[Трыбуна (вэб-партал)|Трыбуна]]» (блог «Аршанскі вакзал»). Таксама аўтар відэаблога «ЧаснОк». У 2021 годзе падпісаў прафесійны кантракт з [[мінск]]імі «[[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачамі]]»<ref>[https://www.pressball.by/news/football/381926 Блогер Александр Ивулин подписал профессиональный контракт игрока с «Крумкачамі»]</ref>. Заробак Івуліна ў «Крумкачах» складаў 230 беларускіх рублёў. Упершыню дэбютаваў 3 красавіка ў таварыскім матчы супраць магілёўскага «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпра]]»: на 88 хвіліне замяніў [[Вадзім Фаставец|Вадзіма Фастаўца]]<ref>{{Cite web |url=https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/pinta/2906735.html |title=Архіўная копія |access-date=6 кастрычніка 2021 |archive-date=9 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709185536/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/pinta/2906735.html |url-status=dead }}</ref>. == Палітычны пераслед == Быў арыштаваны 15 лістапада 2020 года ў Мінску, калі праходзіў марш памяці [[Раман Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]]<ref>{{Cite web|date=2020-12-30|title=Журналиста «Трибуны» Александра Ивулина оштрафовали за участие в акции|url=https://mediazona.by/news/2020/12/30/ivulin|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210807200952/https://mediazona.by/news/2020/12/30/ivulin|archive-date=2021-08-07|access-date=2021-08-07|website=|publisher=[[Медиазона]]|language=ru}}</ref>. Пасля сутачнага ўтрымання ў [[Ізалятар часовага ўтрымання|ізалятары]], дзе ён захварэў на [[COVID-19]], быў выпушчаны<ref name="ўдзел" />. Суд быў прызначаны на 20 лістапада, але праз хваробу працэс перанеслі на 18 снежня<ref name="ўдзел" />. 18 снежня быў абвешчаны перапынак да 30 снежня для выкліку сведкі з боку абароны<ref name="ўдзел" />. 30 снежня [[Суд Маскоўскага раёна (Мінск)|суд Маскоўскага раёна Мінска]] прысудзіў Івуліну штраф у памеры 30 [[Базавая велічыня|базавых велічынь]] паводле арт. 23.34 КаАП<ref name="ўдзел">{{Cite web|date=2021-12-30|title=Журналіста Аляксандра Івуліна аштрафавалі за ўдзел у несанкцыянаванай акцыі|url=https://euroradio.fm/zhurnalista-alyaksandra-ivulina-ashtrafavali-za-udzel-u-nesankcyyanavanay-akcyi|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210807195941/https://euroradio.fm/zhurnalista-alyaksandra-ivulina-ashtrafavali-za-udzel-u-nesankcyyanavanay-akcyi|archivedate=2021-08-07|accessdate=2021-08-07|website=|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be}}</ref>. 3 чэрвеня 2021 года быў затрыманы разам з аператарам «ЧаснАка» Яраславам Пісарэнкам у кватэры<ref>{{Cite web |url=https://baj.by/be/content/zatrymanyya-zhurnalisty-alyaksandr-ivulin-i-yaraslau-pisarenka-na-akrescina |title=Затрыманыя журналісты Аляксандр Івулін і Яраслаў Пісарэнка — на Акрэсціна |access-date=12 чэрвеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210807201327/https://baj.by/be/content/zatrymanyya-zhurnalisty-alyaksandr-ivulin-i-yaraslau-pisarenka-na-akrescina |archivedate=7 жніўня 2021 |url-status=dead }}</ref>. 4 чэрвеня быў асуджаны да 30 сутак арышту нібыта за [[бела-чырвона-белы сцяг]] на акне кватэры (Пісарэнка атрымаў 15 сутак) паводле ч. 3 арт. 24.23 КаАП [[Суд Фрунзенскага раёна (Мінск)|судом Фрунзенскага раёна Мінска]] (суддзя — Юлія Блізнюк), нягледзячы на тое, што, паводле Івуліна, ніякага сцяга вывешана не было<ref>{{Cite web|last=ЗП|date=2021-06-05|title=«У гэтым увесь Іва». Сябры — пра самага вядомага спартовага журналіста Беларусі Івуліна, якому далі 30 сутак|url=https://budzma.by/news/u-getym-uves-iva.html|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20210808132712/https://budzma.by/news/u-getym-uves-iva.html|archive-date=2021-08-08|access-date=2021-08-08|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|publisher=[[Будзьма беларусамі!]]|language=be}}</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/31290008.html Арышты і ператрусы 4 чэрвеня: 30 сутак журналісту і футбалісту «Крумкачоў» Івуліну, 8 — Барысу Хамайду]</ref>. Пасля 30 сутак арышту ён на волю не выйшаў, і стала вядома, што Івуліна перавялі ў [[Пішчалаўскі замак|СІЗА № 1]], а сам журналіст абвінавачваецца ў здзяйсненні крымінальнага злачынства паводле арт. 342 КК (Групавыя дзеянні, якія груба парушаюць грамадскі парадак)<ref name="Спортивный">{{Cite web|date=2021-07-03|title=Спортивный журналист Александр Ивулин стал подозреваемым по уголовному делу|url=https://mogilev.online/2021/07/03/209977.html|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210807195257/https://mogilev.online/2021/07/03/209977.html|archivedate=2021-08-07|accessdate=2021-08-07|website=|publisher=[[Могилев.Онлайн]]|language=ru}}</ref>. 5 ліпеня 2021 года сумеснай заявай васьмі арганізацый, сярод якіх [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]], [[Прававая ініцыятыва (Беларусь)|Прававая ініцыятыва]], Івулін быў прызнаны [[Палітычныя зняволеныя|палітычным зняволеным]]<ref>{{Cite web|date=2021-07-05|title=Заява праваабарончых арганізацый Беларусі аб прызнанні пяці новых палітвязняў|url=http://spring96.org/be/news/104148|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210807194624/https://spring96.org/be/news/104148|archive-date=2021-08-07|access-date=2021-08-07|website=|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language=be}}</ref>. У студзені 2022 года Івуліна асудзілі на два гады калоніі<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/aljaksandra-ivulina-asudzili-na-dva-hady-kalonii|title=Аляксандра Івуліна асудзілі на два гады калоніі|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=19-01-2022|accessdate=2023-04-02}}</ref>. У лютым 2023 года ён выйшаў на волю і з’ехаў з Беларусі<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/zurnalist-i-futbalist-aljaksandr-ivulin-vyjszau-na|title=Журналіст і футбаліст Аляксандр Івулін выйшаў на волю і з’ехаў з Беларусі|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=23-02-2023|accessdate=2023-04-02}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://prisoners.spring96.org/be/person/aljaksandr-ivulin Старонка Аляксандра Івуліна на сайце Праваабарончага цэнтра «Вясна»] * [https://www.youtube.com/channel/UCVRNqts33Jcmi0ArbXBO2pg Канал «ЧаснОк» на YouTube] {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Івулін Аляксандр Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Блогеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Крумкачы Мінск]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] iod5d9kr0wj9895y64vhm7ug7xo6fgo 10 681925 5146516 5000419 2026-05-25T13:39:08Z StachLysy 62453 абнаўленне звестак 5146516 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Прэмія «Залатая пальмавая галіна» |загаловак = Прэмія «'''[[Залатая пальмавая галіна]]'''» [[Канскі кінафестываль|Канскага кінафестывалю]] |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |стыль = |клас_спісаў = hlist |выява = |загаловак1 = 1939—1954¹ |спіс1 = * [[Юніян Пасіфік (фільм)|Юніян Пасіфік]] <small>(1939)</small> * Фестываль не праводзіўся <small>(1940—1945)</small> * [[Вялікі пералом (фільм)|Вялікі пералом]] / [[Людзі без крылаў (фільм, 1946)|Людзі без крылаў]] / [[Апошні шанс (фільм, 1945)|Апошні шанс]] / [[Цкаванне (фільм, 1944)|Цкаванне]] / [[Марыя Кандзеларыя]] / [[Рым — адкрыты горад]] / [[Горад у даліне (фільм, 1946)|Горад у даліне]] / [[Кароткая сустрэча (фільм, 1945)|Кароткая сустрэча]] / [[Пастаральная сімфонія (фільм)|Пастаральная сімфонія]] / [[Згублены ўікэнд (фільм)|Згублены ўікэнд]] / [[Чырвоныя лугі]] <small>(1946)</small> * [[Вар’яцтвы Зігфілда (фільм)|Вар’яцтвы Зігфілда]] / [[Антуан і Антуанета]] / [[Дамба (мультфільм)|Дамба]] / [[Перакрыжаваны агонь (фільм, 1947)|Перакрыжаваны агонь]] / [[Праклятыя (фільм, 1947)|Праклятыя]] <small>(1947)</small> * Фестываль не праводзіўся <small>(1948)</small> * [[Трэці чалавек]] <small>(1949)</small> * Фестываль не праводзіўся <small>(1950)</small> * [[Фрэкен Юлія (фільм, 1951)|Фрэкен Юлія]] / [[Цуда ў Мілане]] <small>(1951)</small> * [[Атэла (фільм, 1951)|Атэла]] / [[Два грошы надзеі]] <small>(1952)</small> * [[Плата за страх]] <small>(1953)</small> * [[Брамы пекла (фільм)|Брамы пекла]] <small>(1954)</small> |загаловак2 = 1955—1963 |спіс2 = * [[Марці (фільм)|Марці]] <small>(1955)</small> * [[Свет маўчання]] <small>(1956)</small> * [[Сяброўскае ўгаворванне (фільм, 1956)|Сяброўскае ўгаворванне]] <small>(1957)</small> * [[Ляцяць жураўлі]] <small>(1958)</small> * [[Чорны Арфей]] <small>(1959)</small> * [[Салодкае жыццё]] <small>(1960)</small> * [[Такая доўгая адсутнасць]] / [[Вірыдыяна]] <small>(1961)</small> * [[Выканаўца зароку]] <small>(1962)</small> * [[Леапард (фільм)|Леапард]] <small>(1963)</small> |загаловак3 = 1964—1974¹ |спіс3 = * [[Шэрбурскія парасоны]] <small>(1964)</small> * [[Спрыт… і як яго набыць]] <small>(1965)</small> * [[Мужчына і жанчына]] / [[Дамы і спадары]] <small>(1966)</small> * [[Фотапавелічэнне]] <small>(1967)</small> * Фестываль быў перарваны <small>(1968)</small> * [[Калі....]] <small>(1969)</small> * [[МЭШ (фільм)|Ваенна-палявы шпіталь]] <small>(1970)</small> * [[Пасрэднік (фільм, 1971)|Пасрэднік]] <small>(1971)</small> * [[Працоўны клас ідзе ў рай]] / [[Справа Матэі]] <small>(1972)</small> * [[Наёмны працаўнік]] / [[Пудзіла (фільм, 1973)|Пудзіла]] <small>(1973)</small> * [[Размова (фільм, 1974)|Размова]] <small>(1974)</small> |загаловак4 = 1975—цяпер |спіс4 = * [[Хроніка вогненных гадоў]] <small>(1975)</small> * [[Таксіст (фільм, 1976)|Таксіст]] <small>(1976)</small> * [[Бацька-гаспадар]] <small>(1977)</small> * [[Дрэва для чаравікаў]] <small>(1978)</small> * [[Апакаліпсіс сёння]] / [[Бляшаны барабан (фільм)|Бляшаны барабан]] <small>(1979)</small> * [[Увесь гэты джаз (фільм)|Увесь гэты джаз]] / [[Цень воіна]] <small>(1980)</small> * [[Чалавек з жалеза]] <small>(1981)</small> * [[Зніклы без вестак (фільм, 1982)|Зніклы без вестак]] / [[Дарога (фільм, 1982)|Дарога]] <small>(1982)</small> * [[Легенда пра Нараяму (фільм, 1983)|Легенда пра Нараяму]] <small>(1983)</small> * [[Парыж, Тэхас]] <small>(1984)</small> * [[Тата ў камандзіроўцы]] <small>(1985)</small> * [[Місія (фільм, 1986)|Місія]] <small>(1986)</small> * [[Пад сонцам Сатаны]] <small>(1987)</small> * [[Пеле Заваёўнік]] <small>(1988)</small> * [[Секс, хлусня і відэа]] <small>(1989)</small> * [[Дзікія сэрцам (фільм)|Дзікія сэрцам]] <small>(1990)</small> * [[Бартан Фінк]] <small>(1991)</small> * [[Добрыя намеры (фільм, 1992)|Добрыя намеры]] <small>(1992)</small> * [[Бывай, мая наложніца]] / [[Піяніна (фільм)|Піяніна]] <small>(1993)</small> * [[Крымінальнае чытво]] <small>(1994)</small> * [[Андэграўнд (фільм, 1995)|Андэграўнд]] <small>(1995)</small> * [[Таямніцы і хлусня]] <small>(1996)</small> * [[Смак вішні]] / [[Вугор (фільм)|Вугор]] <small>(1997)</small> * [[Вечнасць і адзін дзень (фільм, 1998)|Вечнасць і адзін дзень]] <small>(1998)</small> * [[Разета (фільм)|Разета]] <small>(1999)</small> * [[Танцорка ў цемры]] <small>(2000)</small> * [[Пакой сына]] <small>(2001)</small> * [[Піяніст (фільм, 2002)|Піяніст]] <small>(2002)</small> * [[Слон (фільм, 2003)|Слон]] <small>(2003)</small> * [[Фарэнгейт 9/11]] <small>(2004)</small> * [[Дзіця (фільм, 2005)|Дзіця]] <small>(2005)</small> * [[Вецер, што калыша ячмень]] <small>(2006)</small> * [[4 месяцы, 3 тыдні і 2 дні]] <small>(2007)</small> * [[Між сцен]] <small>(2008)</small> * [[Белая стужка (фільм)|Белая стужка]] <small>(2009)</small> * [[Дзядзька Бунмі, які памятае свае мінулыя жыцці]] <small>(2010)</small> * [[Дрэва жыцця (фільм, 2011)|Дрэва жыцця]] <small>(2011)</small> * [[Каханне (фільм, 2012)|Каханне]] <small>(2012)</small> * [[Жыццё Адэль]] <small>(2013)</small> * [[Зімняя спячка (фільм)|Зімняя спячка]] <small>(2014)</small> * [[Дыпан]] <small>(2015)</small> * [[Я, Дэніэл Блэйк]] <small>(2016)</small> * [[Квадрат (фільм, 2017)|Квадрат]] <small>(2017)</small> * [[Крамныя зладзеі]] <small>(2018)</small> * [[Паразіты (фільм, 2019)|Паразіты]] <small>(2019)</small> * Фестываль не праводзіўся <small>(2020)</small> * [[Тытан (фільм, 2021)|Тытан]] <small>(2021)</small> * [[Трыкутнік смутку]] <small>(2022)</small> * [[Анатомія падзення]] <small>(2023)</small> * [[Анора]] <small>(2024)</small> * [[Чыстая выпадковасць]] <small>(2025)</small> * [[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]] <small>(2026)</small> |унізе = <div>¹&nbsp;У 1939—1954 і 1964—1974 гадах узнагарода насіла назву «Гран-пры міжнароднага кінафестывалю». }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Канскі кінафестываль|Залатая пальмавая галіна]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Кінапрэміі|Залатая пальмавая галіна]] </noinclude> qyrm0db85ha4uoyj35k7nrmog6ikfsh 0 683402 5146883 5017867 2026-05-26T11:07:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146883 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж}} [[Файл:Lokis_Gezücht.jpg|міні|Ангрбода (на заднім плане) і яе дзеці: Ёрмунганд, Фэнрыр і Хэль. Эміль Доплер, 1905]] '''Ангрбода''' або '''Ангербода''' ({{Lang-non|Angrboða}} -- літаральна: ''тая, што прыносіць гора'') — у [[Германа-скандынаўская міфалогія|германа-скандынаўскай міфалогіі]] волатка, якая нарадзіла з [[Локі]] трох дзяцей. Паводле адных паданняў, Ангрбода жыла ў Жалезным лесе, згодна з іншымі (Мроі [[Гюльві]]) яна была з [[Ётунхэйм]]а. З Локі ў яе нарадзіўся воўк [[Фэнрыр]], змей [[Ёрмунганд]] і дзяўчынка [[Хэль (міфалогія)|Хэль]]. Таксама лічыцца маці чатырохвокага сабакі Гарма<ref>Энциклопедия сверхъестественных существ / Кирилл Королев. — М.: Эксмо; СПб.: Мидгард, 2005. — 717 с. — ISBN 5-699-10432-1</ref>. Калі [[Одзін]] даведаўся пра дзяцей Локі, ён адправіў [[Тор (міфалогія)|Тора]] забраць іх у [[Асгард]], каб асабіста вызначыць іхны лёс. У далейшых апавяданнях Ангрбода не згадваецца. У [[Старэйшая Эда|Старэйшай Эдзе]] адносна яе ёсць такія радкі: <blockquote><poem> Сядзела старая ў жалезным лесе і спарадзіла там Фэнрыра род. </poem></blockquote> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/eda-pesni-pra-bago/ Эда. Песні пра багоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221022211040/https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/eda-pesni-pra-bago/ |date=22 кастрычніка 2022 }} / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Галіяфы, 2021. * [https://tn.by/product/eda-piesni-pra-hierojau/ Эда. Песні пра герояў]{{Недаступная спасылка}} / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Тэхналогія, 2022. * [https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/eda-snory-sturlusana/ Эда Сноры Стурлусана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211003140845/http://halijafy.by/krama/eda-snory-sturlusana/ |date=3 кастрычніка 2021 }} / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Галіяфы, 2021. * [https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/shchelkunchik_i_myshinyy_korol-0-42210300_1703822640/ Эда. Забытыя песні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250324190203/https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/shchelkunchik_i_myshinyy_korol-0-42210300_1703822640/ |date=24 сакавіка 2025 }} / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Тэхналогія, 2023. {{ВС}} [[Катэгорыя:Ётуны]] [[Катэгорыя:Германа-скандынаўская міфалогія]] 3bz96p7fucckiynu4whgj53z15i0mw9 0 687764 5146757 4695002 2026-05-26T02:56:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146757 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Арыгінал імя = {{lang-ru|Алексей Николаевич Северцов}} }} {{цёзкі2|Северцаў}} '''Аляксей Мікалаевіч Се́верцаў'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Алексей Николаевич Северцов}}; {{ДН|23|9|1866}} — {{ДС|19|12|1936}}) — рускі і савецкі [[біёлаг]], заснавальнік эвалюцыйнай марфалогіі жывёл. Акадэмік [[АН СССР|Акадэміі навук СССР]] (1920), Акадэміі навук [[АН УССР|Украінскай ССР]] (1925). Сын [[Мікалай Аляксеевіч Северцаў|М. А. Северцава]], бацька [[Сяргей Аляксеевіч Северцаў|С. А. Северцава]]. == Біяграфія == М. А. Северцаў нарадзіўся ў [[Масква|Маскве]]. У 1890 годзе скончыў фізіка-матэматычны факультэт [[МДУ|Маскоўскага ўніверсітэта]]. Вучань [[Міхаіл Аляксеевіч Мензбір|М. А. Мензбіра]]. Застаўся ва ўніверсітэце і ў 1895 годзе атрымаў званне [[магістр]]а заалогіі, у 1898 годзе — [[Доктар навук|доктара заалогіі]]<ref name="ЛМДУ">{{cite web|url=http://letopis.msu.ru/peoples/1025|title=Северцов Алексей Николаевич|website=Летопись Московского университета|language=ru|access-date=24 верасня 2021|archive-date=1 снежня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201051811/http://letopis.msu.ru/peoples/1025|url-status=dead}} // Летопись Московского университета</ref>. Працаваў за мяжой у [[Францыя|Францыі]], [[Іспанія|Іспаніі]], [[Італія|Італіі]]. З 1899 года прафесар [[Тартускі ўніверсітэт|Юр’еўскага ўніверсітэта]], з 1902 года — прафесар [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскага ўніверсітэта]]. У 1911—1930 гадах А. М. Северцаў у Маскоўскім універсітэце — [[ардынарны прафесар]] кафедры заалогіі, параўнальнай анатоміі і фізіялогіі фізіка-матэматычнага факультэта, правадзейны член Навукова-даследчага інстытута заалогіі пры ім у 1922—1930 гадах і член універсітэцкай камісіі дапамогі галадаючым (1922)<ref name="ЛМДУ" />. З 1930 года дырэктар [[Інстытут праблем экалогіі і эвалюцыі імя А. М. Северцава РАН|Лабараторыі эвалюцыйнай марфалогіі]] [[АН СССР|Акадэміі навук СССР]]<ref name="ЛМДУ" />. Памёр А. М. Северцаў 19 снежня 1936 года. Пахаваны на [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілках]] у Маскве. == Навуковая дзейнасць == Аўтар навуковых прац па параўнальнай анатоміі і [[Эмбрыялогія|эмбрыялогіі]] [[Пазваночныя|пазваночных]] жывёл, заканамернасцях эвалюцыйнага працэсу. Аднавіў [[Філагенетыка|філагенетычнае]] дрэва ніжэйшых пазваночных, распрацаваў вучэнне пра біялагічны прагрэс, тыпы філагенетычных змен органаў і функцый. Высунуў тэорыю паходжання пяціпальцавай канечнасці з 7—10-прамянёвай канечнасці продкаў, якая адбылася, у сваю чаргу, ад шматпрпрамянёвага плаўніка старажытных рыбападобных форм. Распрацаваў тэорыю філэмбрыягенезу. Займаўся праблемамі ўзаемаадносін індывідуальнага і гістарычнага развіцця і інш. Адкрыў [[Закон Северцава|закон змены фаз (напрамкаў) эвалюцыі, правіла чаргавання галоўных напрамкаў эвалюцыі (Северцава закон)]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Северцаў Аляксей Мікалаевіч||290}} * {{ВСЭ3|Се́верцов Алексей Николаевич|том=23|аўтар=Матвеев Б. С.|старонкі=157}} == Спасылкі == * {{Супрацоўнік РАН|52079|Аляксея Мікалаевіча Северцава}} {{ref-ru}} * {{cite web|url=http://letopis.msu.ru/peoples/1025|title=Северцов Алексей Николаевич|website=Летопись Московского университета|language=ru|accessdate=2021-9-24|archive-date=1 снежня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201051811/http://letopis.msu.ru/peoples/1025|url-status=dead}} // Летопись Московского университета {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Северцаў Аляксей Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Прафесары МДУ]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены АН СССР]] [[Катэгорыя:Акадэмікі АН УССР]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Заолагі Расіі]] [[Катэгорыя:Заолагі СССР]] [[Катэгорыя:Эвалюцыяністы]] gu84omo9ls2w2n3oa9argqogx73mwsr 0 690434 5146602 4965893 2026-05-25T17:30:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146602 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Герман}} {{Асоба}} '''Аляксандр Віктаравіч Герман''' ({{ДН|24|5|1915}}, {{МН|Петраград||}} — {{ДС|6|9|1943}}, вёска Жытніца, Ленінградская вобласць) — камандзір 3-й Ленінградскай партызанскай брыгады. [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). == Біяграфія == Аляксандр Герман нарадзіўся 24 мая 1915 года ў Петраградзе ў сям’і служачага. Скончыўшы сямігодку, Герман працаваў слесарам і вучыўся ў аўтабудаўнічым тэхнікуме. У лістападзе 1933 гады Аляксандр Герман уступіў у шэрагі Чырвонай Арміі. У 1937 годзе скончыў Арлоўскае Бранятанкавае вучылішча і служыў у механізаванай брыгадзе. Пачатак Вялікай Айчыннай вайны заспеў яго слухачом 2-га курса Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ. З ліпеня 1941 года Герман служыў у разведвальным аддзеле штаба Паўночна-Заходняга фронту, а затым быў намеснікам камандзіра 2-й асобай партызанскай брыгады па разведцы. З лета 1942 года маёр Аляксандр Герман — камандзір 3-й Ленінградскай партызанскай брыгады. Пад яго камандаваннем брыгада знішчыла некалькі тысяч варожых салдат і афіцэраў, пусціла пад адхон звыш трохсот чыгуначных эшалонаў, падарвала сотні аўтамашын і выратавала ад згону ў рабства трыццаць пяць тысяч савецкіх грамадзян. Маёр Герман загінуў 6 верасня 1943 года падчас выхаду з акружэння каля вёскі Жытніца Наваржэўскага раёна Пскоўскай вобласці. Пахаваны на плошчы горада Валдай Наўгародскай вобласці. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 2 красавіка 1944 г. узорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецка-фашысцкім захопнікамі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм маёру Герману Аляксандру Віктаравічу пасмяротна прысвоена званне Героя Савецкага Саюза. == Памяць == * Школа № 18 Пскоў з 1966 да 25 лютага 2009 года называлася імем Героя Савецкага Саюза А. В. Германа. Перайменаванне ў імя В. Ф. Маргелава выклікала незадаволенасць гараджан<ref>«''Средней школе № 18 города Пскова присвоили имя знатного земляка — отца отечественных воздушно-десантных войск генерала Василия Маргелова. Присвоение почётного имени приурочили к юбилею школы и 100-летию со дня рождения Василия Филипповича… Кажется, можно радоваться, но есть одна загвоздка. До нынешнего переименования 18-я средняя школа носила имя Героя Советского Союза, командира Третьей партизанской бригады Александра Германа''»<br />Единоросы против партизана Германа // газета «Омское время» 6 (203) (651) от 18 февраля 2009 стр.8</ref> і было праведзена з парушэннямі (напрыклад, помнік Маргелаву паставілі ў школе № 18 ужо 19 лютага 2009 года — яшчэ да галасавання дэпутатаў пра яе перайменаванне 25 лютага 2009 года<ref>[https://special.informpskov.ru/news/49208.html Псковская школа № 18 теперь официально носит имя легендарного генерала Василия Маргелова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250330092104/https://special.informpskov.ru/news/49208.html |date=30 сакавіка 2025 }} // «Псковское агентство информации» от 25 февраля 2009</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н., Булдаков Г. Н., Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. — ISBN 5-85270-037-1 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Герман Аляксандр Віктаравіч}} dzpuxswu0zxsnq9293c21ycf3vzx3e6 0 690464 5146646 4693091 2026-05-25T19:04:46Z KarlDaBuddies 164196 5146646 wikitext text/x-wiki {{мультфільм |Назва=Карпарацыя монстраў |Выява= Monsters bel.png |Прэм'ера=2001 }} '''«Карпарацыя монстраў»''' ({{lang-en|Monsters, Inc.}}) — амерыканскі анімацыйны фільм студый «Disney Enterprises Inc» і «[[Pixar]]» [[2001]] года. Пераможца прэміі «[[Оскар]]» (2002) у намінацыі «Найлепшая музыка» за песню «If I Did not Have You». == Сюжэт == Дзесьці ў паралельным свеце існуе горад Монстрапаліс, які засяляюць монстры. Электраэнергію для свайго горада монстры здабываюць з крыкаў чалавечых дзяцей. Таму галоўным прадпрыемствам Монстрапаліса з’яўляецца электрастанцыя і па сумяшчальніцтве фабрыка страху — «Карпарацыя монстраў». На ёй з дапамогай спецыяльных апаратаў монстры, якія працуюць пудзіламі, пранікаюць у чалавечы свет праз дзверы сцянных шаф, што вядуць у пакоі дзяцей. == Беларуская агучка == Афіцыйны беларускі пераклад падрыхтаваны студыяй «[[Кінаконг]]» і выйшаў у 2022 годзе на відэасэрвісе [[VOKA]]<ref>{{Cite news|title=VOKA выпусціў "Карпарацыю монстраў" ў беларускім дубляжы|url=https://tvnews.by/kino/18414-voka-vypusci-karparacyju-monstra-belaruskim-dubljazhy.html|lang=ru|date=2022-11-03|accessdate=2022-11-03}}</ref>. Ролі агучвалі: * Майк Вазоўскі — Зміцер Давідовіч * Джэймс Пі Саліван — Максім Карасцялёў * Бу — Аліса Немчанінава * Селія — Аксана Чывялёва * Рэндал Богс — Аляксандр Аўчыннікаў * Вадашчуп — Ігар Сідорчык * Роза — [[Ірына Іванаўна Кабанава|Ірына Кабанава]] А таксама: Сяргей Жбанкоў, Уладзіслаў Вінаградаў, Святлана Цімохіна, Эдуард Вайніловіч, Сяргей Кілеса, Раман Падаляка, Кірыл Акуленец ды іншыя.{{зноскі}} == Спасылкі == * {{Imdb title|0198781}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Pixar}} [[Катэгорыя:Мультфільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Мультфільмы 2001 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Рэндзі Ньюман]] [[Катэгорыя:Фільмы, агучаныя па-беларуску праектам Кінаконг]] nduf28ihl7vm0da89y9f34a1idp4mo9 0 691629 5146758 4706684 2026-05-26T02:57:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146758 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} {{цёзкі2|Сычоў}} '''Аляксей Мікалаевіч Сычоў''' (нар. {{ДН|20|7|1966}}, г. [[Віцебск]], [[Беларусь]]) — беларускі бізнесовец. == Биаграфія == У 1989 годзе з чырвоным дыпломам скончыў [[Віцебскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|віцебскі медыцынскі]] (дзіцячы хірург). У 1993 годзе стварыў кампанію «ВітВар», якая занялася даставамі ў Беларусь лекаў, з 2003 года стала рэгулярна перамагаць у дзяржтэндарах па жыццёва важных і сацыяльна значных леках. Мае даўнія сувязі з [[Васіль Іванавіч Жарко|Васілём Жарко]], які займаў пасаду міністра аховы здароўя Беларусі<ref name=tribuna>{{cite web|url=https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/editors/2866975.html|title=Руливший пляжным футболом бизнесмен зашибал миллионы, втридорога продавая Минздраву очень важные лекарства|date=2020-12-15|work=[[Трыбуна (вэб-партал)|Трыбуна]]|language=ru|access-date=31 кастрычніка 2021|archive-date=16 снежня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201216040824/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/editors/2866975.html|url-status=dead}}</ref>. З 2011<ref name=tribuna/> па 2020 гады ўзначальваў [[Беларуская федэрацыя пляжнага футбола|Федэрацыю пляжнага футбола]]<ref>{{cite web|url=http://www.beachsoccer.by/913-byl-izbran-predsedatel-afpf|title=Был избран председатель АФПФ|date=2020-12-04|work=[[Беларуская федэрацыя пляжнага футбола]]|language=ru}}</ref>. У 2013 годзе стаў ганаровым консулам [[Славакія|Славакіі]], а ў 2020 годзе з’ехаў туды на сталае жыхарства<ref name=tribuna/>. == Узнагароды == Чалавек года Віцебшчыны −2016 {{зноскі}} == Літаратура == * [[Віцебскія весці]]. — 2017. — 2 февр. — С. 13. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сычоў Аляксей Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Уладальнікі ганаровага звання «Чалавек года Віцебшчыны»]] [[Катэгорыя:Старшыні нацыянальных спартыўных федэрацый Беларусі]] [[Катэгорыя:Пляжны футбол у Беларусі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя консулы]] 3gs4mc98k93vde2x60p70xv0zpy03c2 0 692155 5146810 4681017 2026-05-26T08:11:50Z Паўлюк Шапецька 37440 5146810 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Пршэ́раў''' ({{lang-cs|Přerov}} {{IPA|['pr̝̊ɛrof]}}, был. {{lang-de|Prerau}}) — статутны горад на ўсходзе [[Чэхія|Чэшскай Рэспублікі]], у гістарычнай вобласці [[Маравія]], у раёне Пршэраў [[Оламаўцкі край|Оламаўцкага края]]. Размешчаны на рацэ [[Бечва]], у вобласці Гана. Насельніцтва — 46 897 чалавек (2009). Плошча горада — 5848 гектараў. == Вядомыя асобы == * [[Станіслаў Кашпарэк]] (нар. 1996) — чэшскі [[гандбаліст]]. == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}}{{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Оламаўцкага края]] rtc9s9g942m21eeqio23a4jc88x1mej 0 692655 5146508 4639846 2026-05-25T12:42:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146508 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Альшанскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Альшанскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Чашніцкі раён]] |Уключае = 31 населены пункт |Сталіца = [[Альшанка (Чашніцкі раён)|Альшанка]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1737 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = http://chashniki.vitebsk-region.gov.by/ru/olshanski/ |Заўвагі = }} '''Альша́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Чашніцкі раён|Чашніцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) [[Альшанка (Чашніцкі раён)|Альшанка]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Альшанскі (Вялікаальшанскі) сельсавет''' у складзе Чашніцкага раёна [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Вялікая Альшанка (Чашніцкі раён)|Вялікая Альшанка]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Чашніцкім раёне БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — [[Лепельская акруга|Лепельскай акругі]], з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета перанесены ў пасёлак [[Чырвоная Зорка (Чашніцкі раён)|Чырвоная Зорка]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 25 снежня 1962 года сельсавет у складзе [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкага раёна]]. 13 студзеня 1964 года ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Чашніцкага пассавета перададзены пасёлкі папяровай фабрыкі «Чырвоная Зорка» і Чашніцкага спіртзавода<ref>Рашэнне выканкомаў Віцебскіх абласных (прамысловага і сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 13 студзеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 6 (1046).</ref>. З 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Чашніцкага раёна. У 1965 годзе ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Чашніцкага пассавета перададзены пасёлак Механізатараў<ref>Рашэнні выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9, 23 студзеня, 10 і 12 лютага 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).</ref>. 16 жніўня 1965 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Вяжоўскі сельсавет|Вяжоўскага сельсавета]], цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Вялікая Альшанка<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 жніўня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>. У 1968 годзе ў адміністрацыйнае падпарадкаванне [[Акцябрскі пассавет|Акцябрскага пассавета]] перададзены 5 населеных пунктаў ([[Баяры (Іванскі сельсавет)|Баяры]], [[Вялікая Вядрэнь]], [[Малая Вядрэнь]], [[Міцькаўцы]] і [[Харакова (Чашніцкі раён)|Харакова]])<ref>Рашэнні выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 5 і 25 красавіка, 7 чэрвеня 1968 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 20 (1214).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Альшанскага сельсавета 24 населеныя пункты<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|64}}</ref>. 16 кастрычніка 1989 года ў склад сельсавета з [[Іванскі сельсавет|Іванскага сельсавета]] перададзены 2 населеныя пункты (вёскі [[Казаноўка]] і [[Трылесіна (Чашніцкі раён)|Трылесіна]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 кастрычніка 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1989, № 35 (1985).</ref>. 8 красавіка 2004 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Пачаевіцкі сельсавет|Пачаевіцкага сельсавета]] (12 населеных пунктаў: вёскі [[Дуброва (Чашніцкі раён)|Дуброва]], [[Дубровіцы]], [[Дуброўкі (Чашніцкі раён)|Дуброўкі]], [[Закур’е]], [[Калмакі]], [[Лыскі (Чашніцкі раён)|Лыскі]], [[Навасёлкі (Чашніцкі раён)|Навасёлкі]], [[Неўгадава]], [[Пачаевічы]], [[Прыдвор’е]], [[Слідцы]] і пасёлак [[Чырвоная Раніца]]) і частка скасаванага [[Акцябрскі пассавет (Чашніцкі раён)|Акцябрскага пассавета]] (2 населеныя пункты: пасёлак [[Акцябрскі (Чашніцкі раён)|Акцябрскі]] і вёска [[Міцькаўцы]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1|date=5 кастрычніка 2021}}</ref>. 20 сакавіка 2009 года вёска Вялікая Альшанка атрымала статус аграгарадка і была перайменавана ў Альшанку. 27 кастрычніка 2015 года ў склад [[Іванскі сельсавет|Іванскага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты ([[Арэшанка]], [[Асташова (Чашніцкі раён)|Асташова]], [[Вяжоўка]] і [[Тарантова]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D915v0073358&p1=1&p5=0 Решение Витебского областного Совета депутатов от 27 октября 2015 г. № 89 Об изменении административно-территориального устройства Чашникского района Витебской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (35 населеных пунктаў) — 2446 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 93,0 % — [[беларусы]], 4,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,4 % — [[армяне ў Беларусі|армяне]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (31 населены пункт) — 1737 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Альшанскі сельсавет (Чашніцкі раён)}} {{Чашніцкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Альшанскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Чашніцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Альшанскі сельсавет у [[Чашніцкі раён|Чашніцкім раёне]] (1924—1962)}} |спіс2 = {{Бешанковіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Альшанскі сельсавет у [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкім раёне]] (1962—1965)}} |спіс3 = {{Чашніцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Альшанскі сельсавет у [[Чашніцкі раён|Чашніцкім раёне]] (з 1965)}} }} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Бешанковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Альшанскі сельсавет (Чашніцкі раён)| ]] a30y98fntkx483ybv4yk59sgrir41tv 0 697135 5146543 5030331 2026-05-25T14:19:42Z DBatura 73587 5146543 wikitext text/x-wiki {{Main|Ваеннае будаўніцтва Беларусі}} [[Файл:РВСН Беларусь.jpg|thumb|300px|Карта размяшчэння падраздзяленняў і фарміраванняў РВСП на тэрыторыі Беларусі (1960—1996).]] '''Ядзерная зброя на тэрыторыі Беларусі''' размяшчалася двойчы: у 1960—1996 гадах і з 2023 года. У 1992—1996 гадах на тэрыторыі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] праводзілася [[Скарачэнні Узброеных сіл Беларусі (1992—1996)|маштабная дэмілітарызацыя]]. Беларусь разам з [[ПАР]] ([[1989]]—пачатак 1990-х), [[Казахстан]]ам (?—красавік [[1995]]<ref name="http://www.nm2000.kz/news/2008-07-10-7230">[http://www.nm2000.kz/news/2008-07-10-7230 Міф аб ядзерным раззбраенні — 10 Ліпеня 2008 — Наш Свет — Казахстанская Рэспубліканская Газета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110319111228/http://nm2000.kz/news/2008-07-10-7230 |date=19 сакавіка 2011 }}</ref>) і [[Украіна]]й (сакавік [[1994]]—чэрвень [[1996]]<ref>[https://tass.ru/info/13985001 ТАСС]</ref>) сталі першымі дзяржавамі, якія добраахвотна адмовіліся ад магчымасці валодання [[ядзерная зброя|ядзернай зброяй]] і правялі ліквідацыю яго запасаў. У сакавіку 2023 года на фоне [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскага ўварвання ва Украіну]] [[прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] дамовіўся з [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Пуціным]] аб размяшчэнні расійскай ядзернай зброі на тэрыторыі Беларусі. == Ядзерная зброя ў савецкі перыяд == У [[1960]] годзе ў [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акрузе]] размясціліся часці 50-й ракетнай Чырванасцяжнай арміі, якая ўваходзіла ў склад [[Ракетныя войскі стратэгічнага прызначэння СССР|Ракетных войск стратэгічнага прызначэння]]. У [[БССР]] знаходзіліся чатыры дывізіі: 31-я гвардзейская ракетная Бранска-Берлінская Чырванасцяжная, ордэна Суворава ([[Пружаны]]), 32-я ракетная Херсонская Чырванасцяжная імя Маршала Савецкага Саюза Д. Ф. Усцінава ([[Паставы]]), 33-я гвардзейская ракетная Свірская Чырванасцяжная, ордэнаў Суворава, Кутузава і Аляксандра Неўскага ([[Мазыр]]) і 49-я гвардзейская ракетная Станіслаўска-Будапешцкая Чырванасцяжная ([[Ліда]]). Першапачаткова падраздзяленні абсталявалі ракетнымі комплексамі [[Р-12]] і [[Р-14]] мабільнага і шахтавага базавання, а ў канцы 80-х — мабільнымі пускавымі ўстаноўкамі 15П645К (РСД-10 «Піянер») і ракетным комплексам 15П653 (РСД-10 «Піянер-УТТХ»)<ref>[http://belarmy.by/istoria-belarusi/istoricheskaya-spravka-o-vooruzhennyx-silax-belarusi-2 Историческая справка о вооружённых силах Беларуси — 2 | Армия Беларуси<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170917193246/http://belarmy.by/istoria-belarusi/istoricheskaya-spravka-o-vooruzhennyx-silax-belarusi-2 |date=17 верасня 2017 }}</ref>. Некаторыя сілы з гэтых дывізій былі размешчаны ў [[Смаргонскі раён|Смаргонскім]], [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім]], [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім]] і [[Слонімскі раён|Слонімскім]] раёнах<ref name="чипапи муняня"/>. Сховішчы ядзерных зарадаў размяшчаліся і пры аэрадромах далёкай авіяцыі<ref name="1990-я"/>. У [[1987]] годзе [[СССР]] і [[ЗША]] падпісалі [[Дагавор аб ліквідацыі ракет сярэдняй і меншай далёкасці]]. Пасля гэтага ў Беларусі былі знішчаны ўсе ракеты з далёкасцю палёту ад 500 да 5500 км. Апошняя з іх, Р-12 з Пружанаў, дэмантавана [[23 мая]] [[1990]] года. Раней, [[27 кастрычніка]] [[1989]] года, у [[Станькава|Станькаве]] знішчана пускавая ўстаноўка [[Ака (АТРК)|АТР-23 «Ака»]]<ref name="чипапи муняня"/>. На момант [[Распад СССР|распаду СССР]] Беларусь была восьмай краінай па запасах ядзернай зброі. Агульная колькасць боезарадаў складала 1120<ref name="чипапи муняня">[https://freesmi.by/byloe/323715 Каким был ядерный потенциал Беларуси и история «ядерного разоружения»]</ref>. Да групоўкі стратэгічных ядзерных сіл адносіліся парадку 180 злучэнняў, часцей і ўстаноў колькасцю каля 40 тыс. чалавек<ref name="БЕЛТА">[https://www.belta.by/society/view/dose-k-100-letiju-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus-291008-2018/ ДОСЬЕ: К 100-летию Вооруженных Сил Республики Беларусь]</ref>. Акрамя Рэспублікі Беларусь, ядзерная зброя заставалася на тэрыторыі [[Украіна|Украіны]], [[Казахстан]]а і [[Расія|Расіі]]. == Ядзернае разбраенне ў 1990-х == ===Перадумовы і падрыхтоўка === [[27 ліпеня]] [[1990]] года прынята [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце БССР]]. У адным з пунктаў дакумента абмаўлялася, што краіна ставіць мэтай зрабіць сваю тэрыторыю бяз’ядзернай зонай і стаць [[нейтралітэт|нейтральнай дзяржавай]]. Падобнае рашэнне прадыктавана шмат у чым настроямі ў грамадстве, якое пасля [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] негатыўна ўспрымала любыя [[ядзерныя тэхналогіі|атамныя тэхналогіі]]<ref name="1990-я">[http://90s.by/years/1996/nuclear.html Из Беларуси выводится ядерное оружие] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211226211426/http://90s.by/years/1996/nuclear.html |date=26 снежня 2021 }}</ref>. Імкненне да раззбраення станоўча ўспрынялі ў ЗША, якія былі зацікаўлены ў тым, каб колькасць краін у «[[ядзерны клуб|ядзерным клубе]]» заставалася нязменнай. [[Белы дом]] падтрымліваў ідэю перадачы ўсіх запасаў правапераемніцы Савецкага Саюза — Расійскай Федэрацыі<ref name="РС">[https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan_nuclear_weapon_russia_ukraine_belarus/24529885.html Как Казахстан, Украина и Беларусь отдавали ядерные арсеналы]</ref>. Ужо ў верасні [[1991]] года [[Міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь|міністр замежных спраў Беларусі]] [[Пётр Кузьміч Краўчанка|Пётр Краўчанка]] і [[дзяржаўны сакратар ЗША]] [[Джэймс Бейкер]] правялі гутарку аб бяз’ядзерным статусе рэспублікі<ref name="1990-я"/>. Да гэтага імкнуліся і іншыя [[Постсавецкая прастора|былыя савецкія рэспублікі]]. [[8 снежня]] ў пагадненні аб стварэнні [[СНД]] было прапісана, што члены садружнасці абавязваюцца забяспечваць адзіны кантроль за ядзернай зброяй і яго нераспаўсюджваннем. Наступныя пагадненні, прынятыя на мяжы 1991—1992 гадоў, вызначылі часовы статус ядзернай зброі на тэрыторыях Беларусі, Расіі, Украіны і Казахстана. Для кантролю над узбраеннем стваралася аб’яднанае камандаванне стратэгічнымі сіламі. У той жа час Кіеў і Мінск павінны былі далучыцца да [[Дагавор аб нераспаўсюджванні ядзернай зброі|дагавора аб нераспаўсюджванні ядзернай зброі]], а затым вывезці свае запасы ў Расію. Да гэтага моманту рашэнне аб прымяненні ядзернай зброі мог прымаць толькі [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнт Расійскай Федэрацыі]], але па ўзгадненні з кіраўнікамі Украіны, Беларусі, Казахстана і іншых краін СНД<ref name="1990-я"/>. У красавіку [[1992]] года Беларусь падпісала [[Лісабонскі пратакол]], аформіўшы членства ў Дагаворы аб скарачэнні стратэгічных наступальных узбраенняў (ДСНУ). Адначасова яна стала паўнапраўным членам Дагавора аб ліквідацыі ракет сярэдняй і меншай далёкасці. У ліпені [[1993]]-га краіна афіцыйна далучылася да Дагавора аб нераспаўсюджванні ядзернай зброі. У сваю чаргу [[Вялікабрытанія]], ЗША і Расія далі рэспубліцы свае гарантыі бяспекі<ref name="МИДРБ">{{Cite web |url=https://mfa.gov.by/mulateral/global_issues/global_security/nuclear_disarmament/ |title=Ядерное разоружение, нераспространение оружия массового уничтожения и экспортный контроль |access-date=26 снежня 2021 |archive-date=20 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211220154048/https://mfa.gov.by/mulateral/global_issues/global_security/nuclear_disarmament/ |url-status=dead }}</ref>. === Рэалізацыя раззбраення === Для выканання ўзятых беларускім бокам абавязацельстваў пры [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве абароны]] створана Нацыянальнае агенцтва па кантролі і інспекцыях. У функцыі органа ўвайшла рэалізацыя ядзернай дэмілітарызацыі. На ўзроўні СНД дзейнічаў Камітэт па ядзернай палітыцы, прызначаны для ўзгодненай работы ў галіне ядзернага ўзбраення<ref name="49 старонка">Кузьмич, 2019, с. 49.</ref>. Па [[Праграма Нана — Лугара|праграме Нана—Лугара]] Вашынгтон вылучыў краіне 250 мільёнаў долараў на мэты, звязаныя з забеспячэннем ядзернай бяспекі падчас дэмантажу, перадыслакацыі і знішчэння ядзерных боегаловак<ref name="1990-я"/>. Расія таксама аказала дапамогу<ref name="РС"/>. [[20 ліпеня]] [[1994]] года, за два з паловай гады да завяршэння ядзернай дэмілітарызацыі, краіну ўзначаліў [[Прэзідэнт Беларусі|прэзідэнт]] [[Аляксандр Лукашэнка]]. Новы кіраўнік дзяржавы баяўся пашырэння блока [[НАТА]]. Тады Лукашэнка меў намер спыніць вываз стратэгічнай зброі, якую ён прапаноўваў Расіі пакінуць у рэспубліцы. На той перыяд на яе тэрыторыі яшчэ знаходзіліся 72 ядзерныя боегалоўкі. Аднак ні Маскве, ні Вашынгтону не падабаліся падобныя планы, таму вываз зарадаў працягнуўся<ref>Игорь Плугатарев. [https://2009-2020.oborona.ru/includes/periodics/maintheme/2011/0410/20045928/detail.shtml Главком Лукашенко и его армия] // Электронное периодическое издание Оборона. Ру, 4 июня 2011</ref>. [[27 лістапада]] [[1996]] года з пад’язных шляхоў [[Яцукі (прыпыначны пункт)|чыгуначнай станцыі]] каля вёскі [[Яцукі (Дзятлаўскі раён)|Яцукі]] (Дзятлаўскі раён [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]) адпраўлены ў Расію апошні эшалон з міжкантынентальнымі балістычнымі ракетамі [[Топаль (ракетны комплекс)|РС-12М «Топаль»]]. Была праведзена ўрачыстая цырымонія з удзелам прадстаўнікоў уладных структур Беларусі і Расіі, а таксама высокапастаўленых вайскоўцаў<ref>{{Cite web |url=https://thinktanks.by/publication/2016/11/27/dvadtsat-let-nazad-belarus-stala-bezyadernym-gosudarstvom.html |title=Двадцать лет назад Беларусь стала безъядерным государством |access-date=26 снежня 2021 |archive-date=26 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211226211415/https://thinktanks.by/publication/2016/11/27/dvadtsat-let-nazad-belarus-stala-bezyadernym-gosudarstvom.html |url-status=dead }}</ref>. З 1120 боезарадаў 584 ракеты падлягалі ліквідацыі па дагавору 1987 года. Астатнія забралі [[Стратэгічныя ядзерныя сілы Расійскай Федэрацыі]]<ref name="МИДРБ"/>. === Наступствы і ўплыў === Дзейнасць Беларусі па пытанні ядзернай зброі ў поўным аб’ёме адпавядала інтарэсам як Захаду, так і Масквы, што спрыяла ўмацаванню адносін з абодвума гульцамі. Найбольшую павагу і прызнанне за палітыку 1992—1996 выказаў Вашынгтон. Так, напрыклад, [[прэзідэнт ЗША]] [[Біл Клінтан]] у другой палове 1990-х падчас перамоваў паміж [[Індыя]]й і [[Пакістан]]ам спаслаўся на пазітыўны прыклад Беларусі, якая ўнесла значны ўклад у працэс ядзернай дэмілітарызацыі у свеце. Аднак у той жа час краіна атрымала значна меншыя дывідэнды за раззбраенне, чым Украіна і Казахстан<ref>Кузьмич, 2020, с. 57.</ref>. У наступныя гады Рэспубліка Беларусь працягвала прытрымлівацца антыядзернага курсу<ref name="МИДРБ"/>. Дадзеная палітыка знайшла сваё адлюстраванне ў 18 артыкуле [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыі]]<ref name="49 старонка"/>. === Крытыка === Палітыка ядзернага раззбраення 1992—1996 гадоў у Беларусі ацэньваецца неадназначна. У першую чаргу крытыкуюцца крокі, прынятыя старшынёй [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]] [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіславам Шушкевічам]], якія ў 1991—1994 гадах з’яўляўся кіраўніком дзяржавы. Ім было прынята рашэнне пазбавіцца ад ракет як мага хутчэй, прычым адмовіўшыся ад грашовай кампенсацыі Расіі. Адзін з лідараў [[Партыя БНФ|БНФ]] і дэпутат Вярхоўнага Савета [[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Сяргей Навумчык]] заявіў, што ядзерная дэмілітарызацыя была неабходная, але на больш выгадных для Беларусі ўмовах. Першы міністр замежных спраў краіны Пётр Краўчанка ў сваіх мемуарах «Беларусь на раздарожжы. Запіскі палітыка і дыпламата» і зусім абвінаваціў Шушкевіча ў здрадзе нацыянальных інтарэсаў. Нібыта ён пазбавіў рэспубліку галоўнага «козыра» ў перамовах з Расіяй<ref name="1990-я"/>. Агульным момантам, які выклікаў абурэнне ў Краўчанкі і Навумчыка, стала аднаасобнае рашэнне кіраўніка Вярхоўнага Савета прызнаць ядзерныя запасы Беларусі за Масквой, паколькі Шушкевіч па гэтым пытанні не параіўся ні з кім іншым<ref name="1990-я"/>. У сваё апраўданне палітык заявіў наступнае<ref>[https://m.delfi.lt/ru/news/article.php?id=64492286 Станислав Шушкевич: в Беловежской пуще не было ни одного пьяного]</ref>:{{Цытата|Беларусь фактычна была закладніцай Расіі. На яе паверхні было столькі ядзернай зброі, што можна было знішчыць усю [[Еўропа|Еўропу]]. Я лічыў гэта вельмі небяспечнай справай, і, як толькі мы падпісалі [[Белавежскія пагадненні]], я сказаў: мы выведзем ядзерную зброю без папярэдніх умоў, кампенсацый, і мы будзем рабіць гэта неадкладна, таму што гэта пагражае гібеллю беларускай нацыі, Беларусі.}} У красавіку [[2010]]-га Аляксандр Лукашэнка назваў гэтыя падзеі вельмі жорсткай памылкай. Ён таксама лічыў, што неабходна было дамагчыся больш выгадных умоў вываду. Прыйшоўшы да ўлады, як заявіў кіраўнік дзяржавы, ён ужо нічога не мог зрабіць з-за ціску расіян і амерыканцаў. Як адзначыў Лукашэнка, калі б ядзерная зброя ў Беларусі засталася, то стаўленне да яе было б іншым<ref>[https://www.belta.by/president/view/vyvod-iz-belarusi-jadernogo-oruzhija-byl-zhestochajshej-oshibkoj-lukashenko-142462-2010 Вывод из Беларуси ядерного оружия был жесточайшей ошибкой — Лукашенко]</ref>. == Размяшчэнне ТЯЗ у 2023 годзе == У лютым 2022 года ўказанне на бяз’ядзерны статус Беларусі было выключана з Канстытуцыі па выніках [[Рэферэндум у Беларусі (2022)|рэферэндуму]]. Кіраўнік дыпламатыі [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] [[Жазэп Барэль]] заявіў: ''«Мы ведаем, што азначае для Беларусі стаць ядзернай [краінай]. Гэта значыць, што Расія размесціць ядзерную зброю ў Беларусі, і гэта вельмі небяспечны шлях»''<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rfi.fr/ru/европа/20220228-реакция-ес-беларусь-референдум-конституция-отказ-от-безъядерного-статуса|title=Отказ от безъядерного статуса: ЕС выступил с предупреждением Лукашенко после «референдума» по Конституции|website=RFI|date=2022-02-28|access-date=2023-03-25|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325180602/https://www.rfi.fr/ru/европа/20220228-реакция-ес-беларусь-референдум-конституция-отказ-от-безъядерного-статуса|url-status=live}}</ref>. У сакавіку 2023 года на фоне [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскага ўварвання ва Украіну]] [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнт РФ]] [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]] заявіў, што дамовіўся з прэзідэнтам Беларусі Лукашэнкам аб размяшчэнні на тэрыторыі Беларусі [[Тактычная ядзерная зброя|тактычнай ядзернай зброі]] (ТЯЗ)<ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/pervaya-sverhyadernaya-derzhava-belarusj-i-rossiyskoe-yadernoe-oruzhie/32336217.html|title=Первая "сверхъядерная" держава. Беларусь и российское ядерное оружие|website=[[Радыё Свабода|Радио «Свобода»]]|date=2023-03-27|access-date=2023-03-29|archive-date=2023-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329020820/https://www.svoboda.org/a/pervaya-sverhyadernaya-derzhava-belarusj-i-rossiyskoe-yadernoe-oruzhie/32336217.html|url-status=live}}</ref>. Падставай для гэтага, паводле слоў расійскага лідара, стала заява намесніка міністра абароны [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] аб намеры [[Замежная ваенная дапамога Украіне ў расійска-ўкраінскай вайне|паставіць ва Украіну]] снарады са [[Збеднены ўран|збедненым уранам]]. Пуцін заявіў, што размяшчэнне будзе ажыццёўлена без парушэння [[Дагавор аб нераспаўсюджванні ядзернай зброі|рэжыму нераспаўсюджвання ЯЗ]], бо яно не будзе перададзена ў непасрэднае карыстанне Беларусі<ref>{{Cite news|accessdate=2023-03-25|website=BBC News Русская служба|title=Россия разместит в Беларуси тактическое ядерное оружие, заявил Путин|url=https://www.bbc.com/russian/news-65077823|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325173037/https://www.bbc.com/russian/news-65077823|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2023/03/25/putin-rossiya-razmestit-takticheskoe-yadernoe-oruzhie-na-territorii-belarusi|title=Путин: Россия разместит тактическое ядерное оружие на территории Беларуси|website=Meduza|access-date=2023-03-26|archive-date=2023-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326021526/https://meduza.io/news/2023/03/25/putin-rossiya-razmestit-takticheskoe-yadernoe-oruzhie-na-territorii-belarusi|url-status=live}}</ref>. 2 чэрвеня 2024 года намеснік камандуючага ВПС і войскамі СПА Беларусі, начальнік авіяцыі Леанід Давідовіч паведаміў, што беларускія вайскоўцы «досыць даўно» прайшлі поўны цыкл падрыхтоўкі па прымяненні нестратэгічнай ядзернай зброі. Для яе выкарыстання гатовыя самалёты, экіпажы і інжынерна-тэхнічны персанал<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/02/06/2024/665cc1fe9a794749d34c2e08|title=Белорусские военные прошли цикл подготовки к применению ядерного оружия|lang=ru|website=РБК|date=2024-06-02|access-date=2024-06-16|archive-date=2024-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20240616152230/https://www.rbc.ru/politics/02/06/2024/665cc1fe9a794749d34c2e08|url-status=live}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.interfax.ru/world/964576|загаловак=Белорусские военные прошли курс подготовки по применению тактического ядерного оружия|год=2024|выданне=Интерфакс|месяц=6|чысло=2|archivedate=2024-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240616152228/https://www.interfax.ru/world/964576}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Ваенная палітыка Беларусі]] * [[Ядзерная зброя Казахстана]] * [[Ядзерная зброя Украіны]] {{Зноскі|2}} == Літаратура == * Кузьмич, С. В. [https://elib.bsu.by/handle/123456789/239553 Значимость безъядерного статуса Беларуси для международного сообщества в начале 1990-х годов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211227031234/https://elib.bsu.by/handle/123456789/239553 |date=27 снежня 2021 }} // Беларусь в современном мире = Беларусь у сучасным свеце : материалы XVIII Междунар. науч. конф., посвящ. 98-летию образования Белорус. гос. ун-та, Минск, 30 окт. 2019 г. / Белорус. гос. ун-т; редкол.: В. Г. Шадурский (пред.) [и др.]. — Минск : БГУ, 2019. — С. 46-50. * Кузьмич, С. В. [https://elib.bsu.by/handle/123456789/247663 Обретение Беларусью безъядерного статуса и его влияние на взаимоотношения со странами Запада в 1991—1994 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211227031243/https://elib.bsu.by/handle/123456789/247663 |date=27 снежня 2021 }} // Журнал международного права и международных отношений = Journal of International Law and International Relations. — 2020. — № 1-2. [[Катэгорыя:Ваенная палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Ядзерная зброя]] [[Катэгорыя:1990-я ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Прэзідэнцтва Аляксандра Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:2023 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Ракетна-ядзерная зброя паводле краін]] eguteppeyqr8bfp7e7oenrbp01h8mer 0 701293 5146659 4066841 2026-05-25T20:01:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146659 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Скіба}} '''Аляксандр Мікалаевіч Скі́ба'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Александр Николаевич Скиба}}; нар. {{ДН|18|7|1949}}) — [[матэматык]], [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (1993), [[прафесар]] (1994). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сяле [[Гардзееўка (Бранская вобласць)|Гардзееўка]] [[Клінцоўскі раён|Клінцоўскага раёна]] ([[Бранская вобласць]] [[Расія|Расіі]]). У 1972 годзе скончыў [[Навазыбкаўскі педагагічны інстытут]]. У 1972—1973 гадах праходзіў службу ў [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]]<ref name="ГДУ">[http://math.gsu.by/by/faculty/alexander-n-skiba/ Скиба Александр Николаевич]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} // Факультэт матэматыкі і тэхналогій праграмавання ГДУ</ref>. У 1973—1974 гадах працаваў настаўнікам матэматыкі ў школе сяла [[Дзяніскавічы (Бранская вобласць)|Дзяніскавічы]] [[Навазыбкаўскі раён|Навазыбкаўскага раёна]], у 1974—1975 гадах ў сяле Кацічы<ref name="ГДУ" />. З 1975 па 1976 год працаваў інжынерам-праграмістам на [[Бранскі аўтамабільны завод|Бранскім аўтамабільным заводзе]]<ref name="ГДУ" />. У 1976—1986 гадах — [[малодшы навуковы супрацоўнік]] Гомельскага аддзялення [[Інстытут матэматыкі НАНБ|Інстытута матэматыкі]] [[АН БССР|Акадэміі навук БССР]], у якім скончыў [[Аспірантура|аспірантуру]] ў 1981 годзе<ref name="ГДУ" />. З 1986 года А. М. Скіба на кафедры алгебры і геаметрыі факультэта матэматыкі і тэхналогій праграмавання [[ГДУ|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны]]. У 1986—1994 гадах дацэнт, з 1994 года — прафесар. У 1996—2002 гадах займаў пасаду загадчыка кафедры. == Навуковая і грамадская дзейнасць == Аўтар больш за 350 навуковых прац, у тым ліку 3 [[Манаграфія|манаграфій]]. Працы па [[Тэорыя груп|тэорыі груп]], універсальных алгебраў, тэорыі упарадкаваных мностваў і рашотак, тэорыі мультыкольцаў і інш. Распрацаваў рашотчатыя метады даследавання класаў алгебраў, метадычныя забеспячэнні шэрагу матэматычных дысцыплін. Пад кіраўніцтвам А. М. Скібы падрыхтаваны 27 кандыдацкіх і 3 доктарскія [[Дысертацыя|дысертацыі]]<ref name="ГДУ" />. Уваходзіць у склад рэдакцыйных калегій шэрагу айчынных і замежных часопісаў, у тым ліку «Advances of Group Theory and its Applications» ([[Італія]]), «Southeast Asian Bulletin of Mathematics» ([[Ганконг]]), «Mathematics and Mathematical Sciences» ([[Індыя]]), «Проблемы физики, математики техники» ([[Гомель]])<ref name="ГДУ" />. Уваходзіць у склад экспертнага савета па матэматыцы [[ВАК РБ|Вышэйшай атэстацыйнай камісіі Рэспублікі Беларусіь]], экспертнага савета па матэматыцы Рэспубліканскага Фонда Фундаментальных даследаванняў Рэспублікі Беларусь. З’яўляецца старшынёй савета па абароне кандыдацкіх і доктарскіх дысертацый па матэматыцы пры Гомельскім дзяржаўным універсітэце<ref name="ГДУ" />. Неаднаразова чытаў лекцыі ў замежных навуковых і навучальных установах. Сярод апублікаваных прац: * Формации алгебраических систем / [[Леанід Аляксандравіч Шамяткоў|Л. А. Шеметков]], А. Н. Скиба. — Москва, 1989. * Алгебра формаций. — Мн.: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]], 1997. * A characterization of the hypercyclically embedded subgroups of finite groups / Alexander N. Skiba // Journal of Pure and Applied Algebra. — 2011. — Vol. 215, iss. 3. — P. 257—261. * Some characterizations of finite σ-soluble PσT-groups / Alexander N. Skiba // Journal of Algebra. — 2018. — Vol. 495. — P. 114—129. == Узнагароды і званні == * [[Медаль «За працоўныя заслугі»]] (2009) * [[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь]] (2020<ref name="Н">[http://www.gsu.by/ru/node/3533 Награда нашла достойных] {{ref-ru}} // Сайт ГДУ</ref>) * Ганаровы прафесар Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны<ref name="ГДУ" /> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Скіба Аляксандр Мікалаевіч||453}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|138008|Скіба Аляксандр Мікалаевіч}} * {{bis.nlb.by|172176|Скіба Аляксандр Мікалаевіч, доктар фізіка-матэматычных навук, матэматыка}} * [http://math.gsu.by/by/faculty/alexander-n-skiba/ Скиба Александр Николаевич]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} // Факультэт матэматыкі і тэхналогій праграмавання [[ГДУ|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны]] * [https://nagrady.by/persona/70939/ Скіба Аляксандр Мікалаевіч // Узнагароды Беларусі] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Скіба Аляксандр Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Матэматыкі СССР]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі]] q0t7beyd4qk5akql6vrkf8icgcodh5t 10 702172 5146768 4842584 2026-05-26T05:31:16Z Surajr7 165596 5146768 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная паласа |імя = Ян ван Эйк |колер = #FBF5DF |загаловак = [[Спіс карцін Яна ван Эйка|Працы]] [[Ян ван Эйк|Яна ван Эйка]] |выява2 = [[File:Jan van Eyck - Portrait of a Man (Self Portrait?) 1433.jpg|80px|right]] |утрыманне= * {{нп5|Партрэт мужчыны ў блакітным шапероне|||Portrait of a Man with a Blue Chaperon}} (каля 1430) * {{нп5|Святы Францыск атрымлівае стыгматы (карціна Яна ван Эйка)|Святы Францыск атрымлівае стыгматы||Saint Francis Receiving the Stigmata (van Eyck)}} (каля 1430—1432) * [[Цімафей (карціна Яна ван Эйка)|Цімафей]] (1432) * [[Партрэт мужчыны ў чырвоным цюрбане]] (1433) * [[Генцкі алтар]] (каля 1432) * [[Партрэт пары Арнальфіні]] (1434) * [[Дабравешчанне (карціна Яна ван Эйка)|Дабравешчанне]] (1434) * [[Мадонна канцлера Ралена]] (каля 1435) * [[Партрэт кардынала Нікало Альбергаці]] (каля 1435) * [[Мадонна каноніка ван дэр Пале]] (каля 1434—1436) * [[Дрэздэнскі трыпціх]] (1437) * [[Лукская мадонна]] (каля 1437) * [[Распяцце і Страшны суд (дыптых)|Распяцце і Страшны суд]] (каля 1430—1440) * [[Мадонна ў царкве]] (каля 1438—1440) }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Жывапісцы|Эйк, Ян ван]] </noinclude> 5jnjtbimys9vg5epn8wkxrz3487vp5l 0 704138 5146790 4762774 2026-05-26T07:11:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146790 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} {{цёзкі2|Міронцава}} '''Анастасія Віктараўна Міронцава''' (нар. {{ДН|15|01|1996}}) — мастачка, студэнтка Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў, [[Палітычныя зняволеныя|палітычная зняволеная]], абвінавачаная падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе]]. Праходзіла па адной крымінальнай справе з дзвюма сваімі сёстрамі, Вікторыяй і Аляксандрай. == Біяграфія == Анастасія Міронцава — выпускніца-выдатніца [[Гімназія-каледж мастацтваў імя І. В. Ахрэмчыка|гімназіі-каледжу мастацтваў імя. І. В. Ахрэмчыка]]. Пасля студэнтка-мастачка, да свайго затрымання навучалася на шостым курсе [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]] у Мінску. Мае пяць сясцёр, з дзвюма сваімі сёстрамі, Вікторыяй і Аляксандрай, праходзіла па адной справе<ref>{{Cite web |url=https://euroradio.fm/rezhym-chakannya-lukerya-mironcava-pra-dachok-anastasiyu-i-viktoryyu-mironcavyh |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2022 |archive-date=18 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118204915/https://euroradio.fm/rezhym-chakannya-lukerya-mironcava-pra-dachok-anastasiyu-i-viktoryyu-mironcavyh |url-status=dead }}</ref><ref>https://gazetaby.com/post/aleksandra-mironceva-nastya-i-vika-pishut-rady-cht/181907/</ref>. == Палітычны пераслед == Першы раз сёстры Міронцавы былі затрыманы 10 жніўня 2020 у Мінску, адкуль яны былі дастаўлены ў Ленінскі РАУС, дзе доўгі час іх трымалі каленямі на асфальце, суткі не кармілі. Па ўспамінах Аляксандры Міронцавай, найбольш жорстка супрацоўнікі сілавых структур паводзілі сябе пры перавозках людзей у аўтазаках, дзе білі і прыніжалі затрыманых хлопцаў. У выніку ўвечары 12 жніўня сёстры былі адпушчаны з ізалятара ў Жодзіна<ref>[https://nashaniva.com/266760 Гісторыя адной сям’і: дзве сястры сядзяць у СІЗА за «палітыку», трэцяя з’ехала з краіны] {{ref-be}}</ref><ref>[https://gazetaby.com/post/aleksandra-mironceva-nastya-i-vika-pishut-rady-cht/181907/ Александра Миронцева: «Настя и Вика пишут — рады, что я смогла избежать всего этого»] {{ref-ru}}</ref>. 16 кастрычніка 2020 Анастасія Міронцава была затрымана пасля допыту ў РАУСе Мінска, куды яе запрасілі нібыта ў статусе сведкі, раней была затрымана яе сястра Вікторыя. Сёстрам прад’явілі абвінавачванні па артыкуле 342 Крымінальнага кодэкса (Актыўны ўдзел у групавых дзеяннях, якія груба парушаюць грамадскі парадак) за падзеі 10 жніўня 2020 (дзяўчыны трапіла на відэа з пратэставых акцый, дзе былі затрамыны). Утрымліваліся сёстры Міронцавы ў СІЗА-1 у Менску<ref name=":0">https://prisoners.spring96.org/be/person/anastasija-mironcava</ref>. 11 студзеня 2021 шэрагам беларускіх праваабарончых арганізацый, сярод якіх [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]], [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускі Хельсінскі камітэт]], [[Беларускі ПЭН-цэнтр]], была прызнана палітычнай зняволеннай<ref>http://belhelcom.org/be/news/zayava-pravaabaronchyh-arganizacyy-belarusi-ab-pryznanni-9-novyh-palitvyaznyau</ref><ref>https://spring96.org/be/news/101237</ref>. На судзе, які пачаўся ў сакавіку, высветлілася, што сёстрам ставяць у віну таксама артыкул 364 КК (гвалт у дачыненні да супрацоўніка міліцыі)<ref name=":0" />. У справе Анастасіі быў пазначаны «гвалт або пагроза ўжывання гвалту ў дачыненні да 5 супрацоўнікаў АМАП з помсты да іх». У судзе чатыры з пяці АМАПаўцаў засведчылі, што дзяўчына не ўжывала гвалт у іх дачыненні. Пяты сведка, Васільеў (звесткі пра сведак з уліку АМАПу зменены на час паседжання), засведчыў, што Міронцава хапала яго за руку толькі адзін раз, а па якой менавіта прычыне ён упаў — растлумачыць не можа. Частка сведак у судзе папрасілі не пазбаўляць сясцёр волі<ref name=":1">https://spring96.org/be/news/102597</ref><ref name=":2">https://spring96.org/be/news/102711</ref>. Вытрымка з характарыстыкі Анастасіі з месца навучання, БДАМ, агучаная на судзе: «''Анастасія Міронцава — дысцыплінаваная, творчая, актыўная студэнтка, сярэдні бал — 9,7. Удзельнічала ў шматлікіх выставах, мае ўрадавую ўзнагароду Рэспублікі Эквадор''»<ref name=":1" />. 1 красавіка 2021 ў судзе Савецкага раёна Мінска суддзя Воўк Аляксандр Аляксандравіч агучыў прысуд па крымінальнай справе Вікторыі і Анастасіі Міронцавых. Анастасія Міронцава атрымала 2 гады пазбаўлення волі, яе сястра Вікторыя — 2,5 гады<ref name=":2" />. 4 сакавіка 2021 сімвалічным «хроснай» Анастасіі Міронцавай стала дэпутатка Нацыянальнай рады Швейцарыі і сустаршыня Сацыял-дэмакратычнай партыі Швейцарыі Матэя Маер. Па справе Анастасіі Матэя Маер заявіла наступнае: «''Якое яе „злачынства“? Яна ўдзельнічала ў мірных дэманстрацыях супраць рэжыму Лукашэнкі і выступала за дэмакратыю і вяршэнства закона. Разам з кампаніяй салідарнасці Libereco #WeStandBYyou мы патрабуем яе неадкладнага вызвалення, а таксама вызвалення ўсіх палітычных зняволеных у Беларусі!''»<ref>https://spring96.org/be/news/102268</ref><ref>https://www.lphr.org/en/valerie-piller-carrard-national-council-sp-mattea-meyer-national-council-sp-and-cedric-wermuth-national-council-sp-have-taken-over-a-godparenthood-for-political-prisoners-in-belarus/</ref>. Вырак адбывае ў папраўчай калоніі № 4 у [[Гомель|Гомелі]]. Адміністрацыя калоніі паставіла Анастасію (таксама як і яе сястру Вікторыю) на ўлік як «схільную да захопу закладнікаў, нападу на адміністрацыю» і «схільную да экстрэмісцкай дзейнасці», што прадугледжвае нашэнне жоўтай біркі на вопратцы і больш жорсткі ўзровень кантролю за зняволенымі<ref>https://spring96.org/be/news/105087</ref>. 16 чэрвеня 2022 Анастасія Міронцава выйшла на волю, бо цалкам адбыла прызначаны ёй тэрмін зняволення. == Выставы і праекты == Удзельніца плэнера «Пачаткі-II» у [[Друя|Друі]], працы Анастасіі захоўваюцца ў галерэі кляштара<ref>{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://krynica.info/be/2016/07/25/u-drui-na-zakanchehnne-plenehra-biskup-butkevich-i-pit-paulau-praspyavali-try-charapakhi/ |accessdate=23 сакавіка 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211112180618/https://krynica.info/be/2016/07/25/u-drui-na-zakanchehnne-plenehra-biskup-butkevich-i-pit-paulau-praspyavali-try-charapakhi/ |archivedate=12 лістапада 2021 |url-status=dead }}</ref>. З-за кратаў Анастасія дасылала сябрам свае малюнкі, частка з іх выстаўлялася ў [[Гамбург]]у ў мастацкім цэнтры Kunstverein Harburger Bahnhof ў верасні-кастрычніку 2021. Выстава ладзілася ў межах праекта, прысвечанага беларускай пратэснай творчасці<ref>https://budzma.org/news/raboty-palitznyavolenay-mastachki.html{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>https://hamburgarts.de/antikoerper-junge-kunst-aus-belarus-im-westwerk/</ref>. Малюнкі і паштоўкі з-за кратаў Анастасіі Міронцавай выстаўляюцца у межах праекта «Штучная кома», стваральнікі Студэнцкае Аб’яднанне Мастацтва (СОІ)<ref>http://wystawa.tilda.ws/</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://prisoners.spring96.org/be/person/anastasija-mironcava Старонка Анастасіі Міронцавай на сайце Праваабарончага цэнтра «Вясна»] * [https://chrysalismag.by/project/anastasiya-mirontseva-risunki-iz-zaklyucheniya Старонка Анастасіі Міронцавай на сайце праекта Chrysalis mag] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220325223350/https://chrysalismag.by/project/anastasiya-mirontseva-risunki-iz-zaklyucheniya |date=25 сакавіка 2022 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Міронцава Анастасія Віктараўна}} [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] qwc4qxax8mu8g9k5pxe9iilg9eob7py 0 707405 5146776 4113620 2026-05-26T06:30:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146776 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Ана Рош''' ({{lang-sl|Ana Roš}}; нар. [[1972]], Шэмпетэр-пры-Горыцы<ref>{{Cite news|url=https://dnevnik.si/1042761830/kulinarika/kulinaricne/lestvica-najboljse-kuharice-na-svetu|title=Najboljše kuharice na svetu|date=2017-02-04|last=Štamcar|first=Miha|accessdate=2017-03-14|work=[[Dnevnik (Slovenia)|Dnevnik]]|language=sl|archive-date=29 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429143932/https://www.dnevnik.si/1042761830/kulinarika/kulinaricne/lestvica-najboljse-kuharice-na-svetu|url-status=dead}}</ref>) — шэф-повар са [[Славенія|Славеніі]]. Кухар-самавучка, яна кіруе кухняй рэстарана Hiša Franko у Кабарыдзе, Славенія<ref name="cnn">{{Cite news|last=Springer|first=Kate|title=Ana Roš: The female chef putting Slovenia on the map|url=http://edition.cnn.com/2017/06/22/europe/her-ana-ros-slovenia-worlds-best-female-chef-2/index.html|date=2017-03-07|work=CNN|accessdate=2017-11-08}}</ref><ref name="quot">{{Cite web|url=http://www.quotidiano.net/magazine/chef-donne-1.2845223|title=Chi è Ana Roš, la migliore chef donna al mondo|work=Quotidiano.net|language=it|date=2017-01-25|accessdate=2017-03-14|archive-date=1 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501070913/https://www.quotidiano.net/magazine/chef-donne-1.2845223|url-status=dead}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і амбіцыйных бацькоў, ў дзяцінстве яна займалася [[Гарналыжны спорт|гарналыжным спортам]], займала месца ў маладзёжнай зборнай Югаславіі, але пазней вырашыла, што не хоча прафесійнай кар’еры. Пасля гэтага яна вучылася [[Дыпламатыя|дыпламатыі]] ў [[Гарыцыя|Гарыцыі]], калі пазнаёмілася са сваім партнёрам Вальтэрам Крамарам<ref name="cnn"/><ref name="quot"/><ref name="siol">{{Cite news|date=2013-09-24|title=Ana Roš: Brez Michelinovih zvezdic je več svobode|url=http://siol.net/trendi/kulinarika/brez-michelinovih-zvezdic-je-vec-svobode-384628|work=SiOL.net|accessdate=2017-03-14|language=sl}}</ref>. Бацькі Крамара валодалі ўжо створанай рэстарацыяй Hiša Franko. Між іншым, яны вырашылі выйсці на пенсію, як толькі яна скончыла вучобу, таму яны з Крамарам вырашылі застацца і заняць сямейны рэстаран (супраць жадання бацькоў). Спачатку яна працавала афіцыянткай (Крамар стаў самелье) і спрабавала пераканаць тагачаснага шэф-повара паспрабаваць эксперыментаваць з традыцыйнымі рэцэптамі, але безвынікова. Пасля яго сыходу яна заняла кухню<ref name="cnn"/>. З дапамогай свякрухі і сяброўкі сям’і яна ў хуткім часе навучылася гатаваць дастаткова добра, каб прыцягнуць увагу ў шырокім рэгіёне сваімі кулінарнымі творамі<ref name="siol"/>. У 2010 годзе яна была прадстаўлена ў італьянскім кулінарным часопісе ''Identità Golose'', што прыцягнула да яе яшчэ больш увагі. Яна пачала атрымліваць запрашэнні на першакласныя кулінарныя мерапрыемствы, напрыклад, была запрошанна шэф-поварам рэстарана Ikarus у Hangar-7 у [[Зальцбург]]у, Аўстрыя, і Gelinaz Grand Shuffle у [[Нью-Ёрк]]у. У 2016 годзе Рош была паказаная ў дакументальным фільме [[Netflix]] ''Chef’s Table,'' а ў пачатку 2017 года Акадэмія 50 лепшых рэстаранаў свету прызнала яе лепшай жанчынай-поварам у свеце<ref name="cnn"/>. Яе стыль прыгатавання ўключае інавацыйныя пераробкі традыцыйных рэцэптаў з рэгіёна даліны [[Соча]], прыгатаваных з мясцовых інгрэдыентаў<ref name="cnn"/>. Уласны падыход Рош характарызуецца як «тэхнічны, амаль навуковы». Яна аддае перавагу падаваць сырую ежу, асабліва гародніну<ref>{{Cite web|last=Morton|first=Elise|title=Ana Roš: The chef who put Slovenia on the map|url=https://www.bbc.com/travel/story/20210211-ana-ros-the-chef-who-put-slovenia-on-the-map|website=www.bbc.com|language=en}}</ref>. == Прызнанне == У 2016 годзе Рош была паказана ў дакументальным фільме Netflix ''«Chef’s Table»''<ref name="cnn"/>. У 2017 годзе Акадэмія 50 лепшых рэстаранаў свету прызнала яе лепшай жанчынай-поварам у свеце<ref name="cnn"/>. У 2019 годзе Travel + Leisure назваў Hiša Franko адным з 30 лепшых рэстаранаў свету<ref>{{Cite web|url=https://www.travelandleisure.com/food-drink/restaurants/worlds-best-restaurants|title=These Are the World's Best Restaurants: Asia, Australia, and Europe|last=Rodell|first=Besha|date=August 20, 2019|work=Travel + Leisure|accessdate=August 20, 2019}}</ref>. Hiša Franko быў узнагароджаны дзвюма зоркамі Мішлен, калі Michelin Guide прадставіў свой першы рэйтынг Славеніі ў 2020 годзе<ref>{{Cite news|title=Chef Ana Roš awarded two Michelin stars, five restaurants get one each|url=https://english.sta.si/2775855/chef-ana-ros-awarded-two-michelin-stars-five-restaurants-get-one-each|date=2020-06-16|accessdate=2020-06-16}}</ref>. == Асабістае жыццё == У Рош і Крамара двое дзяцей<ref name="cnn"/>. {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-05-05}} {{DEFAULTSORT:Рош Ана}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] leumo74c290b2l7mo073ip5hgqfdnfm 0 709371 5146741 5040330 2026-05-26T00:08:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146741 wikitext text/x-wiki {{ДД | беларускае імя = Аляксандр Янавіч Любанскі | поўнае імя = Аляксандр-Ян-Яўстах Янавіч Любанскі | арыгінальнае імя = | партрэт = Aleksander Lubanski (1863-1932) - Belarus - before 1919 AD.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = | герб= POL COA Grzymała.svg | шырыня герба = | подпіс герба= Герб «[[Грымала (герб)|Грымала]]» | дата нараджэння = 1863 | месца нараджэння = маёнтак [[Любань (Вілейскі раён)|Любань]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]], [[Віленская губерня]], [[Расійская імперыя|Расійская Імперыя]] | дата смерці = 09.06.1932 | месца смерці = маёнтак [[Варонча]], [[Навагрудскі павет (1921—1940)|Навагрудскі павет]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]] | пахаваны = | пахаваная = | род = [[Род Любанскіх|Любанскія]] | бацька = [[Ян Канты Любанскі|Ян Янавіч Любанскі]] (1820—1884) | маці = Аляксандра Юзафаўна [[Род Сулістроўскіх|Сулістроўская]] | муж = | жонка = Ізабэла (Ізабэла-Ганна) Янаўна [[Род Мержаеўскіх|Мержаеўская]] (1876—1943) | дзеці = 1) Антаніна-Аляксандра Аляксандраўна Любанская (10.08.1899—21.02.1980). 2) Аляксандра-Вольга Аляксандраўна Любанская (1894—30.04.1943). 3) Сафія Аляксандраўна Любанская. 4) Ян Аляксандравіч Любанскі (04.11.1894—28.01.1922) | рэлігія = каталік | узнагароды = | аўтограф = Aleksander Lubanski (1857-1932)-s autograph 2 - 1914 AD.jpg | Commons = | Rodovid= }} '''Аляксандр Янавіч Любанскі''' ({{lang-ru|Александр Иванович Любанский}}; {{lang-pl|Aleksander Lubański}}) ({{ДН|||1863}}, маёнтак [[Любань (Вілейскі раён)|Любань]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]], [[Віленская губерня]], [[Расійская імперыя|Расійская Імперыя]] — {{ДС|9|6|1932}}, маёнтак [[Варонча]], [[Навагрудскі павет (1921—1940)|Навагрудскі павет]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]]) — грамадскі дзеяч [[Расійская Імперыя|Расійскай імперыі]] і [[Беларусь|Беларусі]], член [[краёўцы|палітычнага руху «краёўцаў»-кансерватараў]], буйны землеўласнік і арганізатар сельскагаспадарчай і прамысловай вытворчасці ў Беларусі, інвестар, мецэнат, філантроп. [[Надворны саветнік]] (1915). Апошні прыватны ўласнік [[Лошыцкі сядзібна-паркавы комплекс|Лошыцкай сядзібы і маёнтка (пад Мінскам)]]. == Паходжанне і сям’я == Належаў да сярэднезаможнага маянтковага [[каталіцызм|каталіцкага]] [[Шляхта|шляхецкага]] роду [[Род Любанскіх|Любанскіх]] [[Герб «Грымала»|гербу «Грымала»]], прадстаўнікі якога займалі розныя пасады ў [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Віленская губерня|Віленскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губернях]] [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]]. Нарадзіўся ў [[1863]] г. у родавым маёнтку [[Любань (Вілейскі раён)|Любань]] ([[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]], [[Віленская губерня]], [[Расійская імперыя|Расійская Імперыя]]) у дваранскай каталіцкай сям’і [[Ян Канты Любанскі|Яна Янавіча Любанскага]] (1820—1884) і яго жонкі Аляксандры Юзафаўны [[Род Сулістроўскіх|Сулістроўскай]]. Быў хрышчаны ў [[каталіцызм|каталіцтва]] пад імем «Аляксандр-Раман-Юзаф»<ref name="metryki.genealodzy.pl">[https://metryki.genealodzy.pl/metryka.php?ar=8&zs=9214d&sy=330&kt=1&skan=176.jpg#zoom=0.993491124260355&x=167&y=584 metryki.genealodzy.pl]</ref><ref>{{Cite web |url=http://infobelarus.nlb.by/7n_4439dvd/data/6/116.pdf |title=Памятная книжка Виленской губернии на 1915 год. — Вильна : Вилен. губ. стат. ком., 1914. — С. 16 (раздел в Адрес-календаре: Дворянское депутатское собрание и канцелярия дворянства) |access-date=5 чэрвеня 2022 |archive-date=26 жніўня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826133416/http://infobelarus.nlb.by/7n_4439dvd/data/6/116.pdf |url-status=dead }}</ref>. У лютым [[1892]] г. у [[Вільнюс|Вільні]] зрабіў [[заручыны]]<ref>Słowo. — 1892. — nr 41. — 22 lutego.</ref>, а пазней ажаніўся з дваранкай-каталічкай Ізабэлай-Ганнай Янаўнай [[Род Мержаеўскіх|Мержаеўскай]] (1876—1943), якая была дачкой Яна Антонавіча Мержаеўскага і Марыі Яўстахаўны Рдултоўскай — дачкі [[Яўстах Рдултоўскі|Яўстаха Казіміравіча Рдултоўскага]] (1824—1902) і Мальвіны [[Кунцэвічы (род)|Кунцэвіч]]. Ад сваёй жонкі Аляксандр Янавіч Любанскі меў трох дачок-каталічак і сына: * Антаніна-Аляксандра Аляксандраўна Любанская (10.08.1899—21.02.1980). Муж: Генрык Дунін-Шастакоўскі (12.01.1890—31.05.1955). * Сафія Аляксандраўна Любанская. Мужы: 1) Раман Гарадыскі. 2) Тадэвуш-Антоні Фалевіч (1892—1971). * Ян Аляксандравіч Любанскі (04.11.1894—28.01.1922). Пахаваны на парафіяльных могілках у [[Варонча|Варончы]]<ref name="WORONCZA CMENTARZ - CZ 1 16 04 2011">[https://www.youtube.com/watch?v=3Zv7zSe8pzU WORONCZA CMENTARZ — CZ 1 16 04 2011]</ref>. * Аляксандра-Вольга Аляксандраўна Любанская (1894—30.04.1943). Муж: Адам Юзафавіч Чарноўскі (1879—1939/1941), дваранін-католік, уласнік маёнтка [[Шалпахоўка]] [[Уманьскі павет|Уманьскага павета]] [[Кіеўская губерня|Кіеўскай губерні]]. Шлюб адбыўся ў [[Варшава|Варшаве]] 28 красавіка [[1914]] г. пры прысутнасці бацькоў маладых, а сведкамі шлюбу сталі Юзаф-Алаіз Чарноўскі, уласнік маёнтка Камароўка [[Падольская губерня|Падольскай губерні]], і [[Раман Аляксандравіч Скірмунт]] (1868—1939), [[краёўцы|«краёвец»]], дэпутат I Дзяржаўнай Думы Расійскай імперыі (1906) ад Мінскай губерні, уласнік [[Парэчча (Пінскі раён)|маёнтка Парэчча]] ў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскім павеце]] Мінскай губерні<ref name="metryki.genealodzy.pl"/>. Матка Рамана Скірмунта Тэафілія [[Зянон Янавіч Любанскі|Зянонаўна Любанская]] была стрыечнай сястрой Аляксандра Янавіча Любанскага. У Аляксандра Любанскага меўся родны брат [[Яўстах Янавіч Любанскі]] (1859—пасля 1915), уладальнік [[Лошыцкі сядзібна-паркавы комплекс|Лошыцкага маёнтка]] (цяпер ускраіна [[Мінск]]а), [[краёўцы|«краёвец»]], дэпутат I Дзяржаўнай Думы Расійскай імперыі (1906) ад Мінскай губерні, адносіны з якім у Аляксандра былі вельмі прыязныя і ў якога ў Лошыцы не раз гасцяваў. <gallery perrow="5"> File:Woroncza manor - Izabela z Mierzejewskich Lubanska - before 1912 AD.jpg|thumb|Ізабэла Любанская (з [[род Мержаеўскіх|роду Мержаеўскіх]]) сярод клёнаў і руж у парку [[Сядзібна-паркавы комплекс Любанскіх (Варонча)|палаца ў Варончы]], фота ў часопісе «[[Wieś Ilustrowana]]» (1911, nr.09) File:Woroncza manor (Belarus) - Izabela z Mierzejewskich Lubanska - crop - before 1915.jpg|thumb|Ізабэла Любанская (1876—1943) перад [[Сядзібна-паркавы комплекс Любанскіх (Варонча)|палацам у Варончы]]. Фота раней 1915 г. File:Varonča, Niesiałoŭski. Варонча, Несялоўскі (1901-14) (6) - crop.jpg|thumb|Аляксандр Любанскі са сваёй жонкай Ізабэлай у палацы ў Варончы. Фота раней 1915 г. File:Aleksander Lubanski (1863-1932) - engagement - 1892 AD.jpg|thumb|Аб'яўленне аб заручынах Аляксандра Любанскага з Ізабэлай Мержаеўскай у [[Вільнюс|Вільні]]. (газета «Słowo», №41, 22 лютага 1892 г.) </gallery> == Адукацыя == Скончыў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт]]<ref name="ReferenceA">Памятная книжка Виленской губернии на 1903 год. — Вильна : Вилен. губ. тип., 1902. — С. 62.</ref>. == Грамадская дзейнасць == Паступіў на службу (па дзіцячым прытулкам) 11 сакавіка (ст.ст.) 1893 г.<ref name="ReferenceA"/>: у 1893—1915 гг. з’яўляўся ганаровым членам Імператарскага Віленскага губернскага папячыцельства дзіцячых прытулкаў<ref>Памятная книжка Виленской губернии на 1913 год. — Вильна : Вилен. губ. стат. ком., 1894. — С. 138; Памятная книжка Виленской губернии на 1915 год. — Вильна : Вилен. губ. стат. ком., 1914. — С. 50.</ref>, дзе шмат год быў ганаровым членам у тым ліку і яго брат [[Яўстах Янавіч Любанскі]]<ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.117.</ref>. Атрымаў залачоны знак службы па дзіцячым прытулкам<ref>Памятная книжка Виленской губернии на 1896 год. — С. 57.</ref><ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.117.</ref>. [[File:Vilnius.Gedimino prospektas.jpg|thumb|Будынак былога [[гатэль St. Georges (Вільнюс)|віленскага гатэля «St. Georges»]] (зараз «Grand Duke Palace», [[Вільнюс]], [[Літва]]). Фота 2006 г.]] У [[1893]] г. стаў адным з трох інвестараў (разам з архітэктарам [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвушам Раствароўскім]] і інжынерам [[Ігнат Парчэўскі|Ігнатам Парчэўскім]]) будаўніцтва ў 1893—1895 гг. самага шыкоўнага ў [[Вільнюс|Вільні]] [[Гатэль St. Georges (Вільнюс)|гатэля «St. Georges»]] (у цяпераўні час «Grand Duke Palace»)<ref name="wilnoteka.lt">[http://www.wilnoteka.lt/artykul/restauracje-miedzywojennego-wilna-ludzie-miejsca-historie-2 Restauracje międzywojennego Wilna. Ludzie, miejsca, historie (2)]</ref>. Для гэтых мэт інвестары ў тым ліку ўзялі значны крэдыт, які быў прадастаўлены [[Санкт-Пецярбургска-Тульскі пазямельны банк|Санкт-Пецярбургска-Тульскім пазямельным банкам]]<ref name="wilnoteka.lt"/>. Праз некалькі гадоў пасля адкрыцця гатэля Тадэвуш Раствароўскі і Аляксандр Любанскі прадалі свае долі, але пакінулі для сабе ў будынку апартаменты, якія мелі яшчэ з самага пачатку<ref name="wilnoteka.lt"/><ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.117.</ref>. Упамінаецца, што ў 1894—1896 гг. быў у [[Вілейка|Вілейцы]] адным са старшынь Вілейскага грамадскага сходу<ref>Памятная книжка Виленской губернии на 1891 год. — С. 332; Памятная книжка Виленской губернии на 1896 год. — С. 299.</ref>. [[Яўстах Любанскі]] з 1898 г. сваёй дзейнасцю быў больш звязаны з Мінскай губерняй, а яго брат Аляксандр Любанскі, хоць меў маёнтак і рабіў кар’еру ў Віленскай губерні, ніколі не парываў сувязі з Мінскай губерняй, з 1889 г. быў членам [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]]<ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.117.</ref> і меў прыязныя адносіны з братам Яўстахам, у якога ў Лошыцы не раз гасцяваў<ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.117.</ref>. Шмат год працаваў у Віленскім аддзяленні [[Дзяржаўны банк Расійскай Імперыі|Дзяржаўнага банку Расійскай Імперыі]]: спачатку са снежня 1897 па 1912 г. членам камітэту па ўліку сола-вэксаляў землеўласнікаў, а пасля ў 1913—1915 гг. — членам улікова-пазыковага камітэту (секцыі па сельскагаспадарчым крэдытам) у Інспекцыі па справам дробнага крэдыту<ref>Памятная книжка Виленской губернии на 1901 год. — С. 62; Памятная книжка Виленской губернии на 1912 год. — С. 33; Памятная книжка Виленской губернии на 1913 год. — С. 33; Памятная книжка Виленской губернии на 1915 год. — С. 38.</ref><ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.118.</ref>. Як і бацька [[Ян Канты Любанскі|Ян Янавіч Любанскі (1820—1884)]], Аляксандр Любанскі быў з 1899 г. членам [[Віленскае таварыства сельскай гаспадаркі|Віленскага таварыства сельскай гаспадаркі]] (і адначасова членам Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі)<ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.118.</ref>. Створанае ў 1884 г., Віленскае таварыства сельскай гаспадаркі ў 1890-ыя гг. па сутнасці прыпыніла сваё існаванне. Паводле мемуараў графа [[Іпаліт Корвін-Мілеўскі|Іпаліта Корвін-Мілеўскага]] (1848—1932), адным з ініцыятараў аднаўлення з 20 лістапада (2 снежня) 1899 г. актыўнай дзейнасці таварыства быў Аляксандр Любанскі<ref>''Korwin-Milewski, H.'' Siedemdziesiąt lat wspomnień (1855—1925) / H. Korwin-Milewski. — Poznań : 1930, Jan Jachowski. — S. 160.</ref><ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.118.</ref>, які таксама быў у 1900—1906 гг. членам Рады гэтага таварыства<ref>Памятная книжка Виленской губернии на 1901 год. — Вильна : Вилен. губ. стат. ком., 1900. — С. 214; Памятная книжка Виленской губернии на 1906 год. — Вильна : Вилен. губ. стат. ком., 1905. — С. 94.</ref><ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.118.</ref>. 10 снежня 1899 г. у Мінску [[Яўстах Любанскі]] на пасяджэнні [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] быў выбраны членам у арганізацыйны камітэт па ўладкаванні [[Юбілейная сельскагаспадарчая выстаўка ў Мінску (1901)|Юбілейнай сельскагаспадарчай і саматужна-прамысловай выстаўкі таварыства, якая адбылася ў Мінску ў 1901 г.]]<ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.118.</ref> Знаходзіўшы карысным мець у сваім асяроддзі прадстаўнікоў ад усіх беларуска-літоўскіх губерняў, арганізацыйны камітэт пастанавіў павялічыць свой склад: у прыватнасці ад [[Віленскае таварыства сельскай гаспадаркі|Віленскага таварыства сельскай гаспадаркі]] быў кааптаваны ў якасці члена Аляксандр Любанскі<ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.118.</ref>. Аляксандру Любанскаму ў 1901 г. на выстаўцы ў Мінску за прадстаўленыя экспанаты быў уручаны вялікі срэбраны медаль за галандскі сыр з Яхімоўшчыны, а яго жонцы Ізабэле — малы срэбраны медаль за вяндліну літоўскага гатунку і пахвальныя лісты за варэнне, а таксама за парэй і сельдэрэй<ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.118.</ref>. Яўстах Любанскі за свае экспанаты з маёнтка Лошыца атрымаў два бронзавыя медалі (першы — за калекцыю бульбы для вінакурэння, другі — за цялушку галандскай пароды і жарабца ардэнскай пароды) і два пахвальныя лісты (за жарабіцу і за разнавіднасці ранета), а яго жонка Ядвіга — вялікі срэбраны медаль за пальмы і іншыя цяплічныя расліны з аранжарэі<ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.118.</ref>. Акрамя таго, сам Аляксандр Любанскі ў час выстаўкі выступіў экспертам у камісіі па ацэнцы фабрычнай і тэхнічнай вытворчасці ў галіне сельскай гаспадаркі<ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.118.</ref>. 4 (16) чэрвеня 1900 г. разам з [[Урбан Баніфацевіч Крупскі|Урбанам Баніфацевічам Крупскім]], [[Эмануэль Людвікавіч Абрампальскі|Эмануэлем Людвікавічам Абрампальскім]], [[Марыян Геркуланавіч Хелхоўскі|Марыянам Геркуланавічам Хелхоўскім]] і [[Эдмунд Янавіч Барткевіч|Эдмундам Янавічам Барткевічам]] стаў членам рэвізійнай камісіі новастворанага Мінскага таварыства ўзаемнага сельскагаспадарчага страхавання (ад агню)<ref>''Раюк, А.Р.'' Урбан Крупскі (1863—1915): ад беларускага народніка да краёўца-кансерватара. — Минск, 2023. — С. 342.</ref><ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.119.</ref>. У 1904 г. быў адным са старшынь Віленскага дваранскага клубу<ref>Памятная книжка Виленской губернии на 1904 год. — С. 172.</ref><ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.119.</ref>. 10 (23) верасня 1904 г. у [[Вільнюс|Вільні]] ў шэрагах іншых дваран-каталікоў [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губерняў]] прысутнічаў на адкрыцці [[Помнік Кацярыне II (Вільня)|помніка расійскай імператрыцы Кацярыне II]]<ref>''Żołtowska, J.'' Inne czasy i inni ludzie. — Londyn : Polska Fundacja Kulturalna, 1998. — S. 120—121.</ref>. [[File:Aleksander Lubanski (1857-1932) - in a center - in Vileyka town - Belarus - 1907 AD.jpg|thumb|Аляксандр Янавіч Любанскі (у цэнтры паміж святарамі) падчас закладкі [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Вілейка)|каталіцкага касцёла Узвіжання Святога Крыжа ў Вілейцы]]. Фота 1907 г.]] У часы [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў у Расійскай Імперыі]] сяляне вёскі [[Каралеўцы]] [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] падгаварылі наёмных работнікаў маёнтку [[Любань (Вілейскі раён)|Любань]] на арганізацыю [[забастоўка|забастоўкі]], з-за чаго Любанскія і ўласнікі суседніх маёнткаў вымушаны былі часова з’ехаць з Вілейскага павета на жыхарства ў [[Вільнюс|Вільню]]<ref name="peramoga.by">{{Cite web |url=https://peramoga.by/selo/u-2018-godze-vyoska-lyuban-budze-adznachats-210-goddze-z-chasu-svaygo-zasnavannya/ |title=У 2018 ГОДЗЕ ВЁСКА ЛЮБАНЬ БУДЗЕ АДЗНАЧАЦЬ 210-ГОДДЗЕ З ЧАСУ СВАЙГО ЗАСНАВАННЯ |access-date=30 мая 2022 |archive-date=25 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925191519/https://peramoga.by/selo/u-2018-godze-vyoska-lyuban-budze-adznachats-210-goddze-z-chasu-svaygo-zasnavannya/ |url-status=dead }}</ref> — у дом № 3 на [[вуліца Вялікая Пагулянка|вуліцы Вялікая Пагулянка]]<ref>Памятная книжка Виленской губернии на 1905 год. — С. 256; Памятная книжка Виленской губернии на 1907 год. — С. 47 (алфавитный указатель).</ref><ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.119.</ref>. У маёнтку Аляксандра Любанскага — [[Яхімоўшчына (Маладзечанскі раён)|Яхімоўшчыне]] — з [[восень|восені]] 1906 да [[вясна|вясны]] 1907 г. на [[бровар]]ы працаваў памочнікам вінакура Сасноўскага малады паэт [[Янка Купала]], дзе стварыў шмат сваіх славутых вершаў («[[А хто там ідзе?]]», «[[Гэта крык, што жыве Беларусь]]», «З песень нядолі», «[[Ворагам Беларушчыны]]» і інш.)<ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.119.</ref>. Заснаваў першую ў [[Вілейка|Вілейцы]] прамысловую вытворчасць — лесапільны завод (сёння гэта — мясцовае ААТ «Буддэталі»), дзе была таксама малатокавая электрычная ўстаноўка па асвятленні будынкаў прадпрыемства<ref name="peramoga.by"/><ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.119.</ref>. У [[1906]] г. стаў фундатарам участку ўласнай зямлі ў цэнтры Вілейкі і значнай сумы грошай для ўзвядзення [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Вілейка)|каталіцкага касцёла Узвіжання Святога Крыжа ў Вілейцы]], а таксама старшынёй будаўнічага камітэта і закладальнікам першага каменю 8 ліпеня (ст.ст.) [[1907]] г. пры пачатку будаўніцтва касцёла разам з вілейскім дэканам Віктарам Белазорам з благаславення [[Біскупы віленскія|віленскага каталіцкага біскупа]]<ref>{{Cite web |url=https://vk.com/@tap_vialejka-pershy-kamen-u-padmurak-vleiskaga-kascela-110-gado-nazad-zak |title=ПЕРШЫ КАМЕНЬ У ПАДМУРАК ВІЛЕЙСКАГА КАСЦЁЛА 110 ГАДОЎ НАЗАД ЗАКЛАЎ ПАН АЛЯКСАНДР ЛЮБАНСКІ |access-date=30 мая 2022 |archive-date=5 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241205035038/https://vk.com/@tap_vialejka-pershy-kamen-u-padmurak-vleiskaga-kascela-110-gado-nazad-zak |url-status=dead }}</ref><ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.119.</ref>. У 1913—1915 гг. — член (ад лесаўласнікаў Віленскай губерні) Віленскага губернскага лесаахоўнага камітэта<ref>Памятная книжка Виленской губернии на 1913 год. — Вильна : Вилен. губ. стат. ком., 1912. — С. 44; Памятная книжка Виленской губернии на 1915 год. — Вильна : Вилен. губ. стат. ком., 1914. — С. 49.</ref><ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.119.</ref>. У 1912—1915 гг. (па прызначэнні расійскага ўрада) быў дэпутатам дваранства (вывадовым дэпутатам) ад Вілейскага павета ў Віленскім дваранскім дэпутацкім сходзе<ref>Памятная книжка Виленской губернии на 1912 год. — Вильна : Вилен. губ. стат. ком., 1911. — С. 16; Памятная книжка Виленской губернии на 1915 год. — Вильна : Вилен. губ. стат. ком., 1914. — С. 16.</ref><ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.119.</ref>. Па прычыне пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і прыходу ў Віленскую губерню нямецкіх войск не змог далей выконваць абавязкі дэпутата дваранства Вілейскага павета і пераехаў у [[Мінск]], які быў на расійскім баку лініі фронту. Упамінаецца, што ў [[1915]] г. меў чын [[надворны саветнік|надворнага саветніка]]<ref>Памятная книжка Виленской губернии на 1915 год. — Вильна : Вилен. губ. стат. ком., 1914. — С. 38.</ref><ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.119.</ref>. Падчас Усерасійскага сельскагаспадарчага перапісу мая 1917 года Аляксандр Янавіч Любанскі ўласна запісаўся як [[беларусы|беларус]] па нацыянальнасці<ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.120.</ref>. [[File:Aleksander Lubanski 1857-1932 - belarus - 1917 AD.jpg|thumb|300px|Картка Усерасійскага сельскагаспадарчага перапісу 1917 года, дзе Аляксандр Янавіч Любанскі ўласна пазначыў сваю нацыянальнасць як «[[беларусы|беларус]]».]] Разам з іншымі членамі Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі шчыра падтрымліваў ідэю палітычнай суб’ектнасці Беларусі<ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.120.</ref>. 16 чэрвеня 1918 г. у [[Мінск]]у т.зв. «група Эдварда Вайніловіча» звярнулася з Дэкларацыяй да камандзіра 10-й нямецкай арміі нямецкага генерала [[Эрых фон Фалькенгайн|Эрыха фон Фалькенгайна]], у якой прасіла паспрыяць прызнанню незалежнасці Беларускай дзяржавы: ''«Агульны сход [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]], які складаецца з верных сыноў і грамадзян гэтай краіны, выказвае гарачае пажаданне, што багатая гістарычнымі, дзяржаўнымі традыцыямі і этнаграфічнай адметнасцю [[Беларусь]], краіна з уласнай культурай з дапамогай магутнага [[Германская імперыя|Германскага Рэйха]] будзе прызнана незалежнай дзяржавай па прыкладу Літвы і Украіны і расквітнее ў саюзе з Цэнтральна-еўрапейскімі дзяржавамі»''. Гэтая Дэкларацыя была падпісана прадстаўнікамі [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]] ([[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]], [[Мечыслаў Пароўскі]], Вітальд Лопат, Зыгмунт Рэвенскі, [[Ігнат Ігнатавіч Віткевіч|Ігнат Віткевіч]]), Саюза землеўласнікаў Мінскай губерні (граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскі]], Аляксандр Янавіч Любанскі, [[Леў Львовіч Ваньковіч]], Міхал Генрыкавіч Валовіч) і Саюза Мінскага дваранства (Людвік Уняхоўскі, [[Геранім Кеневіч (1867—1925)|Геранім Кеневіч]], Юзаф Свянціцкі)<ref>''Смалянчук, А. Ф.'' Раман Скірмунт (1868—1939): Жыццяпіс грамадзяніна Краю / А. Ф. Смалянчук. — Мн.: Выдавец Зміцер Колас, 2018. — С.451—452.</ref>. У ліпені 1918 г. кіраўнік Прадстаўніцтва [[Рэгенцкая рада Польскага Каралеўства|Рэгенцыйнай Рады]] [[Каралеўства Польскае (1916—1918)|Каралеўства Польскага]] ў Берліне граф [[Адам Ронікер]] атрымаў распараджэнне з дапамогай друку пазнаёміць грамадства [[Германская імперыя|Германскай Імперыі]] і [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгерскай Імперыі]] з гэтым дакументам. У суправаджальным лісце да распараджэння ўказвалася, што мінскія землеўласнікі падтрымліваюць незалежнасць Беларусі, абвешчаную [[Рада БНР|Радай БНР]], і іх пазіцыя не звязана з польскім нацыянальным рухам<ref>''Смалянчук, А. Ф.'' Раман Скірмунт (1868—1939): Жыццяпіс грамадзяніна Краю / А. Ф. Смалянчук. — Мн.: Выдавец Зміцер Колас, 2018. — С.452.</ref>. Як вынікае з мемуараў [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]], пасля таго, як у канцы кастрычніка/пачатку лістапада 1918 г.<ref>Дакладная дата звароту невядома.</ref> нямецкія войскі пакідалі тэрыторыю [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] паводле рашэнняў [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] з бальшавікамі ад 3 сакавіка 1918 г., у [[Мінск|Мінску]] лідары карэннага дваранства Мінскай губерні (галоўным чынам, члены [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]]) выказаліся супраць падзелу Беларусі на часткі, выступілі з ініцыятывай стварэння пад нямецкім куратарствам [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае|«Вялікага Княства Літоўска-Беларускага»]] (з [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губерняў]])<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 208—209.</ref><ref>[https://belcollegium.com/zaxar-shybeka-chamu-vilnya-ne-stala-stalicaj-bnr/ ''Захар Шыбека''. Чаму Вільня не стала сталіцай БНР?]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У [[Берлін]] (сталіцу [[Германская імперыя|Германскай Імперыі]]) з місіяй ад мінскіх дваран-кансерватараў на чале дэлегацыі мясцовых дваран (князь [[Антоні Альбрэхт Радзівіл]], [[Станіслаў Хржанстоўскі]], граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскі]], Аляксандр Янавіч Любанскі) і прадстаўніка купецтва і прадпрымальнікаў (Грэгар Каплан) 24 кастрычніка 1918 г. паехаў [[Раман Аляксандравіч Скірмунт]] (1868—1939), але атрымаць аудыенцыю ў [[Германскі імператар|германскага імператара]] [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельма II]] ім не ўдалося<ref>''Smaliańczuk, A.'' [https://www.pogon.lt/bialorus/266-aleksander-smalianczuk-bialorusini-w-gronie-krajowcow.html Białorusini w gronie krajowców].</ref><ref>''Смалянчук, А. Ф.'' Раман Скірмунт (1868—1939): Жыццяпіс грамадзяніна Краю / А. Ф. Смалянчук. — Мн.: Выдавец Зміцер Колас, 2018. — С.485.</ref>. У Берліне пачалася [[Лістападаўская рэвалюцыя]] (1918), якая ліківідавала нямецкую манархію і ўстанавіла рэспубліку. З прыходам у 1920 г. на Міншчыну бальшавіцкіх войск Аляксандр Любанскі разам з жонкай выехаў на жыхарства ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польскую дзяржаву]], бо на польскім баку ў яго заставалася частка яго маёнткаў (Любань і [[Варонча]])<ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.120.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Vialejka-kaścioł.jpg|thumb|left|[[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Вілейка)|Каталіцкі касцёл Узвіжання Святога Крыжа (у Вілейцы)]], фундаваны Аляксандрам Любанскім. Фота 1918 г. File:Касьцёл Узьвіжаньня Сьвятога Крыжа..jpg|thumb|[[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Вілейка)|Каталіцкі касцёл Узвіжання Святога Крыжа (у Вілейцы)]], фундаваны Аляксандрам Любанскім. Фота 2012 г. </gallery> == Маёнткі == [[Выява:Усадьба Любанских.jpg|thumb|350px|[[Лошыцкі сядзібна-паркавы комплекс|Сядзібны дом Любанскіх у Лошыцы]], фота 2017 г.]] Пасля смерці ў 1884 г. свайго бацькі [[Ян Канты Любанскі|Яна Канты Любанскага]] Аляксандр Любанскі спачатку валодаў супольна з маці (якая мела пажыццёвыя правы на ўсе маёнткі свайго мужа паводле тэстаменту), братам Янам Янавічам Любанскім (заўчасна памерлым) і [[Яўстах Янавіч Любанскі|Яўстахам Янавічам Любанскім]] значнымі зямельнымі валоданнямі — маёнткі [[Любань (Вілейскі раён)|Любань]], [[Тураўшчына (Вілейскі раён)|Тураўшчына]] ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]], [[Яхімоўшчына (Маладзечанскі раён)|Яхімоўшчына]] і [[Палачаны]] ў [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], [[Лошыца (сядзіба)|маёнтак Лошыца]] ў [[Мінскі павет|Мінскім павеце]]<ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.116.</ref>. У 1901 г. браты падзялілі спадчынную зямельную ўласнасць: Яўстах стаў валодаць [[Лошыца (сядзіба)|маёнткам Лошыца]] пад Мінскам (з Дубровамі) у Мінскай губерні, Аляксандр Любанскі — Яхімоўшчынай і Любанню ў Віленскай<ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.116.</ref>. Паводле афіцыйных губернскіх даведнікаў, галоўным месцам жыхарства Аляксандра Любанскага ў 1890-ыя гг. была сядзіба ў [[Яхімоўшчына (Маладзечанскі раён)|Яхімоўшчыне]]<ref>Памятная книжка Виленской губернии на 1894 год. — С. 409; Памятная книжка Виленской губернии на 1895 год. — С. 424.</ref>, а ў 1893—1894 г., напрыклад, пазначана, што ў Любані мае сваё галоўнае месца жыхарства яго брат — [[Яўстах Янавіч Любанскі]]<ref>Памятная книжка Виленской губернии на 1893 год. — С. 393; Памятная книжка Виленской губернии на 1895 год. — С. 424.</ref>. У 1898—1900 гг. Аляксандр Любанскі пазначыў месцам свайго жыхарства [[Мінск]]<ref>Памятная книжка Виленской губернии на 1898 год. — С. 290; Памятная книжка Виленской губернии на 1900 год. — С. 46 (алфавитный указатель).</ref>. У 1901 г., паводле афіцыйных даведнікаў, месцам жыхарства Аляксандра Любанскага была сядзіба ў Яхімоўшчыне, а ў 1902 г. — сядзіба ў Любані<ref>Памятная книжка Виленской губернии на 1901 год. — С. 48 (алфавитный указатель); Памятная книжка Виленской губернии на 1902 год. — С. 46 (алфавитный указатель).</ref>. У [[Любань (Вілейскі раён)|Любані]] ў 1886 г. меліся [[палац]], [[бровар]], [[саладоўня]], [[карчма]], [[сад]], а таксама цудоўны [[парк]] — з [[сажалка]]мі і масткамі, якія часткова захаваліся і сёння<ref name="peramoga.by"/>. У 1909 г. у маёнтку Любань таксама налічваліся [[сыраварня]], [[гараж]], [[аранжарэя]], [[лядоўня]] і новы палац Любанскіх. Асобна ад новага палаца стаялі [[флігель]] і дом для рабочых. А стары палац Любанскіх (які згарэў за некалькі год да таго) быў пераабсталяваны ў якасці сыраварні, лядоўні і розных складскіх памяшканняў<ref name="peramoga.by"/>. Недалёка ад маёнтка Любань — каля вёскі Гарадзішча (цяпер гэта — пагорак паміж [[Царква Свяціцеля Ціхана (Вілейка)|вілейскай царквой Свяціцеля Ціхана]] і новымі ляснымі могілкамі) — на каталіцкіх могілках размяшчаўся сямейны [[склеп]] з пахаваннямі прадстаўнікоў [[род Любанскіх|роду Любанскіх]] (які існуе ў паўразбураным стане і цяпер)<ref name="peramoga.by"/><ref name="budzma.org">[https://budzma.org/news/vileyka-mohilki.html Вы ведалі, што ў кіламетры ад Вілейкі ёсць старыя могілкі з рэшткамі касцёла і сямейным склепам шляхецкага роду?]</ref>. [[File:Varonča, Niesiałoŭski. Варонча, Несялоўскі (1901-14) (6).jpg|thumb|350px|Аляксандр Любанскі з жонкай Ізабэлай у [[Сядзібна-паркавы комплекс Любанскіх (Варонча)|«вялікім» салоне палаца ў Варончы]], фота раней [[1914]] г.]] У 1908<ref name="mm.pl">[http://www.mm.pl/~wms/programy/Przewodnik_po_Litwie_i_Bialejrusi.pdf Rouba,N. Przewodnik po Litwie i Bialejrusi]</ref> ці 1910 г. прадаў палачанска-яхімоўшчынскі ключ Вацлаву Свентаржэцкаму (1876—1934), які быў уласнікам суседняга маёнтка Маліноўшчына. Прычынай продажу маёнткаў Палачаны і Яхімоўшчына, верагодна, былі стратныя і не вельмі паспяховыя камерцыйныя праекты, у якія часам уцягваўся Любанскі з [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскімі]] камерсантамі. Мемуарыстка [[Яніна Жалтоўская]] адзначыла: ''«Такі гулец і гуляка як пан Аляксандр Любанскі ўсё жыццё гуляў з імі ([[Яўрэі ў Беларусі|яўрэямі]]. — заўв.) і часам дазваляў сабе ўцягваць на непраўдападобныя пачынанні, але доўга трываў гэта, таму што атрымаў у спадчыну вялікі маёнтак. Пан [[Адам Альфрэд Плятэр|Адам Плятэр]]<ref>Граф Адам Альфрэд Плятэр (1836—1909), віленскі губернскі маршалак (1878—1908).</ref> казаў пра яго: „Які б гэты Любанскі быў багаты, калі б не займаўся [[Прадпрымальніцкая дзейнасць|бізнэсам]]“»''<ref>''Żołtowska, J.'' Inne czasy i inni ludzie. — Londyn : Polska Fundacja Kulturalna, 1998. — S. 18—19.</ref>. Пасля знікнення ў [[1913]] г. брата [[Яўстах Янавіч Любанскі|Яўстаха Янавіча Любанскага]] (1859—пасля 1915), Аляксандр Янавіч Любанскі, уласнік маёнтка [[Любань (Вілейскі раён)|Любані]], і яго сястра Елізвета сталі супольнымі ўласнікамі братавага маёнтка [[Лошыцкі сядзібна-паркавы комплекс|Лошыца і лошыцкага палаца (пад Мінскам)]]<ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.120.</ref>. Граф [[Іпаліт Корвін-Мілеўскі]] ў сваіх мемуарах адзначае, што па прычыне ваенных дзеянняў у Віленскай губерні статак яго вельмі дарагіх коней (у тым ліку чатырохгадовы жарабец «Туніс» коштам 10 тысяч рублёў) з [[Сядзібна-паркавы ансамбль Корвін-Мілеўскіх (Лаздуны)|маёнтка Лаздуны]] пэўны час перабываў для захавання ў канцы 1919 г. у маёнтку Аляксандра Любанскага Лошыца, дзе дарослыя коні Мілеўскага былі выкарыстаны для палявых работ на пашы маёнтка Лошыца<ref>''Korwin-Milewski, H.'' Siedemdziesiąt lat wspomnień (1855—1925) / H. Korwin-Milewski. — Poznań : 1930, Jan Jachowski. — S. 528.</ref>. Бацька графа Іпаліта, [[Оскар Іпалітавіч Корвін-Мілеўскі]], быў з дзіцячых гадоў блізкім прыяцелем [[Ян Янавіч Любанскі|Яна Янавіча Любанскага]] (1820—1884) <ref>''Korwin-Milewski, H.'' Siedemdziesiąt lat wspomnień (1855—1925) / H. Korwin-Milewski. — Poznań : 1930, Jan Jachowski. — S. 59.</ref>, бацькі Аляксандра. У 1920 г. маёнтак і палац (сядзіба) у Лошыцы былі [[Нацыяналізацыя|нацыяналізаваны]] [[савецкая ўлада|савецкай уладай]] без кампенсацыі Любанскім. І Аляксандр Любанскі пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора (1921)]], паводле якога заходнія беларускія землі ўвайшлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы]], стаў валодаць толькі маёнткамі [[Любань (Вілейскі раён)|Любань]] і [[Варонча]], якія апынуліся на польскім баку. У [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы]] [[5 лютага]] [[1922]] г. Аляксандр Любанскі прадаў за 42 мільёны 214 тысяч польскіх злотых Леаніду Кракаву свой маёнтак [[Любань (Вілейскі раён)|Любань]] (які на той час складаўся з 11 750 гектараў зямельных угоддзяў, з іх — 500 га ворыва, 650 га лугоў, 4300 га лесу)<ref name="peramoga.by"/>. [[File:Varonča, Niesiałoŭski. Варонча, Несялоўскі (1907) (2).jpg|thumb|350px|[[Сядзібна-паркавы комплекс Любанскіх (Варонча)|Сядзібны палац у Варончы]], фота каля [[1907]] г.]] Жонка Ізабэла (з роду Мержаеўскіх) атрымала ў спадчыну маёнтак [[Варонча]] ў [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскім павеце]], дзе Аляксандр Янавіч Любанскі правёў свае апошнія гады ў [[Сядзібна-паркавы комплекс Любанскіх (Варонча)|варончаўскім палацы]]. У расійскія часы маёнтак меў бровар і рэктыфікацыю спірту<ref name="mm.pl"/>. У міжваенны перыяд частка будынка палаца ў Варончы была арандавана польскай паліцыяй і служыла паліцэйскім участкам<ref name="WOROŃCZA">{{Cite web |url=http://pamiecdlapokolen.pl/woroncza-2/ |title=WOROŃCZA |access-date=4 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220518090745/http://pamiecdlapokolen.pl/woroncza-2/ |archivedate=18 мая 2022 |url-status=dead }}</ref>. З Ізабэлай Любанскай у маёнтку Варонча жыла толькі адна яе дачка — Аляксандра Чарноўская са сваім мужам Адамам (1879—1939) і іх чатырма сынамі: Аляксандрам (1916—1940), Юзафам (1918—1943), Лукашам (1915—1943) і Антоніем Чарноўскімі (1919—1985). Адносіны з мясцовымі сялянамі былі добрыя і таварыскія. Сялян нават дапушчалі ў сядзібны дом — галоўнае, каб яны былі ахайнымі. А дачка Антаніна са сваім мужам Генрыкам Дунін-Шастакоўскім жыла ў [[Вільнюс|Вільні]]. [[File:Aleksander Lubanski (1857-1932) with his wife Isabela - before 1932 AD.jpg|thumb|350px|Аляксандр Любанскі з жонкай Ізабэлай у маёнтку Варонча. Фота каля 1930-х гг.]] Маёнтак Варонча ўпамінаецца ў творы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]» і звязаны з жыццём паэта, таму праз Варончу ў міжваеннай Польшчы афіцыйна праходзіў турыстычна-мемарыяльны маршрут «шляхам Адама Міцкевіча» ([[Навагрудак]]-Рута-[[Варонча]]-[[Цырын]]-[[Карчова|Туганавічы]]-[[Сядзіба Міцкевічаў (Завоссе)|Завоссе]]-[[Плужыны]]-[[Чомбраў]]-[[Навагрудак]]). У 1931 годзе Ізабэла Любанская дала кароткае інтэрв’ю газеце «Kurjer Polski» (nr. 174, 1931 г.), дзе на пытанне журналіста, ці сапраўды пад вядомым шматгадовым дубам у маёнтку Варончы стаяў Адам Міцкевіч і казаў тую ці іншую фразу, яна адказала: ''«Гэта ж, па сутнасці, няважна. Найважней, каб гэты культ Міцкевіча падтрымліваўся»''<ref name="crispa.uw.edu.pl">[https://crispa.uw.edu.pl/api/object/34134/data/download?s3Key=81d5f359-5e9c-4ba1-96a8-4d42ea6bd3dc/4074dbf2-9995-4e2b-be17-377d3e666a79.pdf&suggestedFilename=Kurjer%20Polski.%20R.%2034%2C%201931%2C%20nr%20174%20Wyd.%20C.pdf Kurjer Polski — 1931- nr. 174 — S.3.]</ref>. Журналіст ахарактарызаваў Любанскую як вельмі дастойную, удзячную і простую ў зносінах пані<ref name="crispa.uw.edu.pl"/>. [[File:Аляксандр Янавіч Любанскі з жонкай Ізабэлай і сваякамі - у Варончы (Беларусь) - раней 1932 г.jpg|thumb|350px|Аляксандр Любанскі з жонкай Ізабэлай і сваякамі Чарноцкімі ў маёнтку Варонча. Фота каля 1930-х гг.]] У [[1939]] г., калі [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|Заходняя Беларусь увайшла ў склад БССР]], маёнтак Варонча быў [[Нацыяналізацыя|нацыяналізаваны]] [[савецкая ўлада|савецкай уладай]] без кампенсацыі Любанскім. У час [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі Беларусі нямецкімі войскамі]] з 1941 г. удаве Ізабэле Любанскай і яе нашчадкам (Чарноўскім), як адміністратарам іх былой маёмасці, нямецкай уладай было дазволена жыхарстваваць у маёнтку Варонча. Паводле інфармацыі з польскага [[сайт]]а, яны ўключыліся ў падпольную дзейнасць [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] і падтрымлівалі ўсіх, каму была патрэбна дапамога, у тым ліку яўрэяў, якія хаваліся ад немцаў у ваколіцы, і збеглых савецкіх ваеннапалонных<ref name="WOROŃCZA"/>. Маёнтак быў у заняпалым стане па прычыне ваенных прадуктовых рэквізіцый, адсутнасці коней і поўнага разрабавання. Аляксандра Чарноўская і яе сваякі з дапамогай работнікаў засявалі збожжа і садзілі некалькі гектараў бульбы, але працавалі ўласнымі рукамі і ўнукі Любанскай — сляпы Антоній і Юзаф Адамавічы Чарноўскія. У ноч з [[30 красавіка]] на 1 мая [[1943]] г. трымальнікі [[Сядзібна-паркавы комплекс Любанскіх (Варонча)|сядзібы Варонча]] (8 чалавек — Ізабэла Любанская (з роду Мержаеўскіх) (1876—1943), Аляксандра Аляксандраўна Чарноўская (з роду Любанскіх) (1894—1943), яе сын Юзаф Адамавіч Чарноўскі разам з жонкай Ядвігай і іх малалетнімі дзецьмі, Лукаш Адамавіч Чарноўскі) былі («як нямецкія агенты») забіты ў сядзібным доме [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|савецкімі партызанамі]] пад кіраўніцтвам партызанскага камандзіра І. В. Золатава<ref>[http://literackiekresy.blogspot.com/2016/10/joanna-puchalska-kresowi-sarmaci.html Za cara, bolszewika, sowieta]</ref>, а сам сядзібны дом з целамі забітых быў партызанамі спалены<ref name="WOROŃCZA"/><ref>''Aftanazy, R.'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — 1991. — Cz. 1. — T. 2. — S. 401—402.</ref><ref>{{Cite web |url=https://szczecin.ipn.gov.pl/download/1/180190/umorzenieS57.pdf |title=Sygn. akt S 57.2009.Zk — Instytut Pamięci Narodowej — Szczecin |access-date=30 мая 2022 |archive-date=9 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009130215/https://szczecin.ipn.gov.pl/download/1/180190/umorzenieS57.pdf |url-status=dead }}</ref>. [[Сядзібна-паркавы комплекс Любанскіх (Варонча)|Сядзіба ў Варончы]] была спалена разам з [[Касцёл Святой Ганны (Варонча)|мясцовым каталіцкім касцёлам Св. Ганны]]. Пад пагрозай рэпрэсій з боку партызан, мясцовыя жыхары пазней пахавалі абапаленыя рэшткі Любанскай і Чарноўскіх на ўскрайку парафіяльных каталіцкіх могілак у Варончы ў безыменнай магіле<ref name="WOROŃCZA"/><ref>[http://radzima.org/be/object/6481.html Сядзіба Любанскіх у в. Варонча]</ref>. З усёй сям’і Чарноўскіх ацалеў толькі сын Аляксандры Аляксандраўны Чарноўскай — сляпы з маленства юнак Антоній Адамавіч Чарноўскі (1919—1985), які быў тады ў хаце сваёй няні<ref name="WOROŃCZA"/>. <gallery perrow="5"> File:Jachimoŭščyna, Śvientažecki. Яхімоўшчына, Сьвентажэцкі (1897).jpg|thumb|Сядзіба Аляксандра Любанскага ў [[Яхімоўшчына (Маладзечанскі раён)|Яхімоўшчыне]]: на пярэднім плане аранжарэя і крыло, якое змяшчае бальную залу. Фота 1897 г. File:Jachimoŭščyna village 3.jpg|thumb|Будынак былой афіцыны ў маёнтку Аляксандра Любанскага ў [[Яхімоўшчына (Маладзечанскі раён)|Яхімоўшчыне]]. Фота 2013 г. File:Lubań, Lubanski. Любань, Любанскі (1917).jpg|thumb|Сядзіба Аляксандра Любанскага ў [[Любань (Вілейскі раён)|Любані]]. Фота каля 1917 г. File:Varonča, Niesiałoŭski. Варонча, Несялоўскі (1901-14) (5).jpg|thumb|Ізабэла Любанская (з роду Мержаеўскіх) у [[Сядзібна-паркавы комплекс Любанскіх (Варонча)|абедзеннай зале палаца ў Варончы]], фота раней [[1914]] г. File:Woroncza manor (Belarus) - Izabela z Mierzejewskich Lubanska - before 1915.jpg|thumb|Ізабэла Любанская (з роду Мержаеўскіх) перад [[Сядзібна-паркавы комплекс Любанскіх (Варонча)|палацам у Варончы]], фота раней [[1914]] г. </gallery> == Смерць і пахаванне == [[File:Aleksander Lubanski (1857-1932) - nekrolog - Slowo - nr 135 - 1932 AD.jpg|thumb|350px|Некралог ад сваякоў на Аляксандра Любанскага ў [[Słowo (газета, Вільня)|віленскай газеце «Słowo»]] (№ 135, 1932 г.)]] Аляксандр Янавіч Любанскі пасля цяжкай хваробы памёр [[9 чэрвеня]] [[1932]] г. у маёнтку [[Варонча]] ([[Навагрудскі павет (1921—1940)|Навагрудскі павет]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]]) і быў пахаваны сваёй жонкай Ізабэлай у Варончы на парафіяльных каталіцкіх могілках<ref>''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. — Мінск, 2023. — С.120.</ref>. Трэснутыя шыльды з разбураных надмагільных помнікаў Аляксандра Любанскага і Марыі (з роду Рдултоўскіх) Мержаеўскай былі перанесены ў пачатку 2000-х гг. Марыяй Альшынскай (1926—2019) да надмагільнага помніка Ізабэлы (з роду Радавіцкіх) Мержаеўскай (1815—1890) на парафіяльных каталіцкіх могілках у [[Варонча|Варончы]] побач з [[магіла]]мі іншых прадстаўнікоў роду Любанскіх і Мержаеўскіх, якія валодалі Варончай<ref name="WORONCZA CMENTARZ - CZ 1 16 04 2011"/><ref name="budzma.org"/>. Аднак пазней гэтыя трэснутыя шыльды адтуль зніклі<ref name="Кладбище в деревне Воронча">[https://by-mohilki.livejournal.com/58689.html Кладбище в деревне Воронча]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Варонча. Могілкі. Ізабела (Радавіцкая) Мержаеўская.jpg|thumb|Надмагільны помнік Ізабэлы (з роду Радавіцкіх) Мержаеўскай (1815—1890) на парафіяльных каталіцкіх могілках у [[Варонча|Варончы]]. Фота 2018 г. File:Варонча. Могілкі. Ян (Іван) Любаньскі.jpg|thumb|Магіла Яна Любанскага (1894—1922), сына Аляксандра Любанскага (1863—1932), на парафіяльных каталіцкіх могілках у [[Варонча|Варончы]]. Фота 2018 г. </gallery> == Нашчадкі Аляксандра Любанскага == Сляпы Антоній Адамавіч Чарноўскі (1919—08.08.1985)<ref name="WORONCZA CMENTARZ - CZ 1 16 04 2011"/><ref>[https://dsh.waw.pl/2263-ojczyzna-mysli-mojej,dfapl Ojczyzna myśli mojej]</ref> пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] застаўся жыць у Варончы ([[БССР]]), пражыў цяжкае жыццё, быў добры музыкант<ref>[https://niezlomni.com/niewidomy-muzyk-z-woronczy-opowiesc-z-barwnych-kresow-rzeczypospolitej/ Niewidomy muzyk z Worończy]</ref>, зарабляў на жыццё музыкай на вяселлях і іншых падзеях, ажаніўся з мясцовай дзяўчынай Вацлавай (якая добра спявала і памагала мужу зарабляць музыкай) і быў пахаваны жонкай у Варончы на парафіяльных могілках каля магіл сваякоў<ref name="WORONCZA CMENTARZ - CZ 1 16 04 2011"/><ref name="Кладбище в деревне Воронча"/>. Злева ад магілы Антонія Чарноўскага ў Варончы пахавана і яго жонка Вацлава Сяргееўна Чарноўская (03.03.1924—11.11.2006)<ref name="Кладбище в деревне Воронча"/>. У цяперашні час у [[Польшча|Польшчы]] жывуць нашчадкі Аляксандра Янавіча Любанскага ад яго дачок Сафіі і Антаніны. У Варончу часта прыязджала з [[Варонча|Варшавы]] ўнучка Аляксандра Любанскага Марыя Альшынская (1926—17.03.2019)<ref>[http://nekrologi.wyborcza.pl/0,11,,445112,Maria-Olszyńska-nekrolog.html Maria Olszyńska] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190326032004/http://nekrologi.wyborcza.pl/0%2C11%2C%2C445112%2CMaria-Olszy%C5%84ska-nekrolog.html |date=26 сакавіка 2019 }}</ref> — дачка Антаніны Любанскай, каб папрыбіраць магілы сваякоў. Альшынская зрабіла на магіле Антонія Чарноўскага (1919—1985) новую надмагільную шыльду, на якую таксама нанесла імёны Адама Чарноўскага (1879—1939), Аляксандра Чарноўскага (1916—1940) і Лукаша Чарноўскага (1915—1943), каб тым зрабіць сімвалічную калектыўную магілу ([[кенатаф]]). На крыжы датай смерці Антонія Чарноўскага пазначана «08.08.1985 г.», а на новай надмагільнай шыльдзе «1989 год». Побач Альшынская стварыла яшчэ адзін [[кенатаф]] з імёнамі Ізабэлы-Ганны (з роду Мержаеўскіх) Любанскай (1874—1943), Аляксандры Аляксандраўны з роду Любанскіх Чарноўскай (1894—1943), Юзафа Адамавіча Чарноўскага (1918—1943), Ядвігі з роду Сцібор-Мархоцкіх Чарноўскай (1924—1943) — жонкі Юзафа Чарноўскага, забітых у Варончы ў 1943 г.<ref name="WORONCZA CMENTARZ - CZ 1 16 04 2011"/><ref>{{Cite web |url=https://rme.cbr.net.pl/index.php/konferencje-seminaria-w-cbr/1111-tekst-p-jozefa-porzeckiego |title=WOROŃCZA. Obwód Grodzieński |access-date=6 чэрвеня 2022 |archive-date=28 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528175752/https://rme.cbr.net.pl/index.php/konferencje-seminaria-w-cbr/1111-tekst-p-jozefa-porzeckiego |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.flickr.com/photos/polandmfa/7309369046 Zbiorowa mogiła ostatnich właścicieli dworu w Worończy]</ref> <gallery perrow="5"> File:Варонча. Могілкі. Антоній Чарноцкі (01).jpg|thumb|Крыж на магіле Антонія Адамавіча Чарноўскага (1919—1985) з новай надмагільнай шыльдай і дадатковымі імёнамі на парафіяльных каталіцкіх могілках у [[Варонча|Варончы]]. Фота 2018 г. File:Варонча. Могілкі. Антоній Чарноцкі (02).jpg|thumb|Надмагільны помнік Антонія Адамавіча Чарноўскага (1919—1985) з новай надмагільнай шыльдай і дадатковымі імёнамі на парафіяльных каталіцкіх могілках у [[Варонча|Варончы]]. Злева знаходзіцца магіла жонкі — Вацлавы Сяргееўны Чарноўскай (1924—2006). Фота 2018 г. File:Варонча. Могілкі. Брацкая магіла ўладальнікаў Варончы (01).jpg|Крыж [[кенатаф|сімвалічнай калектыўнай магілы (кенатафа)]] з імёнамі Ізабэлы-Ганны Любанскай (1874—1943), Аляксандры Аляксандраўны Чарноўскай (1894—1943), Юзафа Адамавіча Чарноўскага (1918—1943), Ядвігі Чарноўскай (1924—1943) на могілках у [[Варонча|Варончы]]. Фота 2018 г. File:Варонча. Могілкі. Брацкая магіла ўладальнікаў Варончы (02).jpg|thumb|[[кенатаф|Сімвалічная калектыўная магіла (кенатаф)]] з імёнамі Ізабэлы-Ганны Любанскай (1874—1943), Аляксандры Аляксандраўны Чарноўскай (1894—1943), Юзафа Адамавіча Чарноўскага (1918—1943), Ядвігі Чарноўскай (1924—1943) на могілках у [[Варонча|Варончы]]. Фота 2018 г. </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * Памятная книжка Виленской губернии (на 1893—1915 гг.) * ''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. / А.Р. Раюк // Беларуская этнаграфія, этналогія і антрапалогія : зб. навук. арт. / уклад. і навук. рэд. А. У. Гурко ; рэдкал.: А. У. Гурко (гал. рэд.) [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ. — Мінск : Беларус. навука, 2023. — Вып. 2. — С. 113—123. * ''Раюк, А.Р.'' Урбан Крупскі (1863—1915): ад беларускага народніка да краёўца-кансерватара / А.Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 3 ч. / РИВШ ; редкол. : В.А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2023. — Вып. 23. — Ч. 1. — С. 339—346. * [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|''Смалянчук, А. Ф.'']] Раман Скірмунт (1868—1939): Жыццяпіс грамадзяніна Краю / А. Ф. Смалянчук. — Мн.: Выдавец Зміцер Колас, 2018. — 700 с. * {{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Минского края}} * [[Раман Афтаназы|''Aftanazy, R.'']] Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław—Warszawa—Kraków : Zaklad im. Ossolinskich Wyd-wo, 1991. — Cz. 1. — T. 1. — 352 s. * [[Раман Афтаназы|''Aftanazy, R.'']] Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 2. Województwa brzesko-litewskie, nowogródzkie. — 474 s. * Jan Kanty Lubański (Wspomnienie pośmiertne) // [[Tygodnik Ilustrowany]]. — 1884. — nr 97. — S. 289—290. * [[Іпаліт Корвін-Мілеўскі|''Korwin-Milewski, H.'']] Siedemdziesiąt lat wspomnień (1855—1925) / H. Korwin-Milewski. — Poznań : 1930, Jan Jachowski. — 600 s. * [[Дарыуш Шпопер|''Szpoper, D.'']] Sukcesorzy Wielkiego Księstwa. Myśl polityczna i działalność konserwatystów polskich na ziemiach litewsko-białoruskich w latach 1904—1939 / D. Szpoper. — Gdańsk : Arche, 1999. — 357 s. * [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|''Woyniłłowicz, E.'']] Wspomnienia. 1847—1928 / E. Woyniłłowicz. — Wilno : Józef Zawadzki, 1931. — cz. 1. — 368 s. * [[Яніна Жалтоўская|''Żołtowska, J.'']] Inne czasy i inni ludzie / J. Żołtowska. — Londyn : Polska Fundacja Kulturalna, 1998. — 291 s. == Спасылкі == {{Commons|Category:Aleksander Lubanski (1863-1932)}} * [https://budzma.org/news/vileyka-mohilki.html Вы ведалі, што ў кіламетры ад Вілейкі ёсць старыя могілкі з рэшткамі касцёла і сямейным склепам шляхецкага роду?] // budzma.org * [https://belcollegium.com/zaxar-shybeka-chamu-vilnya-ne-stala-stalicaj-bnr/ ''Захар Шыбека''. Чаму Вільня не стала сталіцай БНР?]{{Недаступная спасылка}} // belcollegium.com * [https://peramoga.by/selo/u-2018-godze-vyoska-lyuban-budze-adznachats-210-goddze-z-chasu-svaygo-zasnavannya/ У 2018 ГОДЗЕ ВЁСКА ЛЮБАНЬ БУДЗЕ АДЗНАЧАЦЬ 210-ГОДДЗЕ З ЧАСУ СВАЙГО ЗАСНАВАННЯ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210925191519/https://peramoga.by/selo/u-2018-godze-vyoska-lyuban-budze-adznachats-210-goddze-z-chasu-svaygo-zasnavannya/ |date=25 верасня 2021 }} // peramoga.by * [https://vk.com/@tap_vialejka-pershy-kamen-u-padmurak-vleiskaga-kascela-110-gado-nazad-zak ПЕРШЫ КАМЕНЬ У ПАДМУРАК ВІЛЕЙСКАГА КАСЦЁЛА 110 ГАДОЎ НАЗАД ЗАКЛАЎ ПАН АЛЯКСАНДР ЛЮБАНСКІ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241205035038/https://vk.com/@tap_vialejka-pershy-kamen-u-padmurak-vleiskaga-kascela-110-gado-nazad-zak |date=5 снежня 2024 }} * [https://szczecin.ipn.gov.pl/download/1/180190/umorzenieS57.pdf Sygn. akt S 57.2009.Zk — Instytut Pamięci Narodowej — Szczecin] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191009130215/https://szczecin.ipn.gov.pl/download/1/180190/umorzenieS57.pdf |date=9 кастрычніка 2019 }} // szczecin.ipn.gov.pl * [http://radzima.org/be/object/6481.html Сядзіба Любанскіх у в. Варонча] // radzima.org * [https://sejm-wielki.pl/b/15.39.164 Aleksander Jan Eustachy Lubański z Lubani h. Grzymała] * [https://niezlomni.com/niewidomy-muzyk-z-woronczy-opowiesc-z-barwnych-kresow-rzeczypospolitej/ Niewidomy muzyk z Worończy] * [https://cbr.gov.pl/rme-archiwum/2010/rme37/dane/9_4.html WIEŚ ILUSTROWANA — U KOLEBKI WIESZCZA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230528175756/https://cbr.gov.pl/rme-archiwum/2010/rme37/dane/9_4.html |date=28 мая 2023 }} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Любанскі Аляксандр Янавіч}} [[Катэгорыя:Любанскія|Аляксандр Янавіч]] [[Катэгорыя:Краёўцы]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Члены Віленскага таварыства сельскай гаспадаркі]] [[Катэгорыя:Члены Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] [[Катэгорыя:Постаці Вілейкі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ]] [[Катэгорыя:Любань (Вілейскі раён)]] cuitdndyccq67kchzszq21ci3896zu6 0 710065 5146544 4565915 2026-05-25T14:22:52Z DBatura 73587 5146544 wikitext text/x-wiki [[File:SS-4 Sandalwood in Havana.JPG|thumb|Р-12 на [[Куба|Кубе]].]] '''Р-12''' (індэкс ГРАУ — '''8K63''', па класіфікацыі [[НАТА]] — '''SS-4 Sandal''') — [[СССР|савецкая]] [[балістычная ракета сярэдняй далёкасці]]. Складаецца з галаўной часткі, пераходнага адсека, бака акісляльніка, прыборнага адсека, бака гаручага і хваставога адсека. Распрацавана ў 1958-м, але ўпершыню адкрыта прадэманстравана на ваенным парадзе ў [[Масква|Маскве]] ў 1961 годзе. Пасля прыняцця на ўзбраенне ракетнага комплексу з ракетай Р-12 пачалося масавае будаўніцтва [[ваенны гарадок|ваенных гарадкоў]] і стартавых пазіцый. Да 1965 года было разгорнута 608 пускавых установак для ракет Р-12 і Р-12У. Са з’яўленнем гэтых ракет СССР атрымаў магчымасць наносіць ядзерныя ўдары аператыўнага характару незалежна ад стратэгічных сіл далёкага дзеяння<ref>[https://missilery.info/missile/r12 Баллистическая ракета средней дальности Р-12/Р-12У (8К63/8К63У)]</ref>. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Балістычныя ракеты]] [[Катэгорыя:Зброя СССР]] 32hdniys14bllvyxbfr5k7sizm9k4d9 0 710066 5146546 4375011 2026-05-25T14:24:55Z DBatura 73587 /* Кіраванне */ 5146546 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = Ваенна-паветраныя сілы Ізраіля |арыгінал = |выява = Coat of arms of the Israeli Air Force.png |подпіс = |гады =з [[1948]] |краіна = {{Сцягафікацыя|Ізраіль}} |краіны = |падпарадкаванне = Генштаб Арміі абароны Ізраіля |у складзе = [[File:Badge of the Israel Defense Forces.svg|22px]] [[Армія абароны Ізраіля]] |тып = [[від узброеных сіл]] |уключае_ў_сябе = |роля = 34 000 (2020 г.) |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушка = |мянушкі = |заступнік = |заступнікі = |дэвіз = |дэвізы = |колеры = |марш = |маршы = |талісман = |талісманы = |рыштунак = |войны = |бітвы = [[Араба-ізраільскі канфлікт]], [[Грамадзянская вайна ў Ліване]], [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = }} '''Ваенна-паветраныя сілы Ізраіля''' ({{lang-he|זרוע האוויר והחלל}}) — самастойны [[від узброеных сіл]] [[Армія абароны Ізраіля|Арміі абароны Ізраіля]]. Прызначаны для абароны адміністрацыйных і прамыслова-эканамічных раёнаў і цэнтраў краіны, груповак войск (сіл) і важных аб’ектаў ад удараў праціўніка з [[паветра]] і з [[космас]]у, паразы аб’ектаў войскаў і тылу праціўніка, забеспячэння баявых дзеянняў [[сухапутныя войскі|сухапутных]] і [[ваенна-марскія сілы|ваенна-марскіх сіл]], выканання спецыяльных задач. У склад [[Ваенна-паветраныя сілы|ВПС]], акрамя [[авіяцыя|авіяцыі]], уваходзяць войскі [[Супрацьпаветраная абарона|супрацьпаветранай]] і [[Супрацьракетная абарона|супрацьракетнай абароны]] (СПА і СРА). == Задачы == Ваенна-паветраныя сілы вырашаюць наступныя задачы: * ускрыццё пачатку паветранага нападу праціўніка і апавяшчэнне [[Генеральный штаб Армія абароны Ізраіля|Генеральнага штаба УС Ізраіля]], штабоў ваенных акругаў, СВ, ВМС, органаў грамадзянскай абароны; * заваёва і ўтрыманне панавання ў паветры, прыкрыццё войскаў і аб’ектаў тылу ад паветранай разведкі, удараў з паветра і з космасу; * авіяцыйная падтрымка СВ і сіл флоту; * парушэнне сістэмы ваеннага і дзяржаўнага кіравання, паражэнне аб’ектаў ваенна-эканамічнага патэнцыялу, стратэгічных, аператыўных і тактычных рэзерваў ворага; * знішчэнне карабельных груповак, паветраных і марскіх дэсантаў моры ў моры, ваенна-марскіх базах, партах, пунктах базавання; * перавозка па паветры, выкідка (высадка) войск і баявой тэхнікі; * вядзенне стратэгічнай, аператыўнай, тактычнай паветранай разведкі, кантроль за выкарыстаннем паветранай прасторы ў прыгранічнай паласе, выкананне спецыяльных задач. == Кіраванне == Кіраўніцтва ваенна-паветранымі сіламі і войскамі СПА/СРА ажыццяўляе камандуючы ВПС, які падпарадкоўваецца начальніку Генеральнага штаба. Ён нясе адказнасць за стан баявой гатоўнасці, баявую падрыхтоўку, матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне і развіццё авіяцыі. Органамі аператыўнага кіравання авіяцыяй і супрацьпаветранай абаронай з’яўляюцца камандаванне, штаб ВПС (г. [[Тэль-Авіў]]). У склад камандавання, падначаленага камандуючаму ВПС, уваходзяць розныя ўпраўленні штаба па мэтаваму прызначэнню, авіяцыйныя базы і авіяцыйныя крылы. == Склад == Аснову арганізацыйнай структуры ВПС складаюць авіяцыйныя базы (АвБ) і авіяцыйныя крылы (АКр), на якіх дыслакуюцца авіяцыйныя эскадрыллі з адпаведнымі падраздзяленнямі забеспячэння. Камандзіры АвБ і АКр адказваюць за баявую падрыхтоўку і прымяненне ўсіх часцей і падраздзяленняў, якія размяшчаюцца там. Агульная колькасць асабістага складу ВПС — 34 тыс. чалавек; пасля мабілізацыйнага разгортвання яна можа быць павялічана да 89 тыс. У ВПС уваходзяць чатыры АвБ і чатыры АКр, ракетная база [[Балістычная ракета сярэдняй далёкасці|БРСД]]. У баявым складзе ВПС маюцца эскадрыллі: баявой авіяцыі (знішчальна-бамбардзіровачная, знішчальная, разведвальная, РТР і [[Радыёэлектронная барацьба|РЭБ]]), дапаможнай авіяцыі (транспартная, навучальная, выпрабавальная), верталётныя, [[беспілотны лятальны апарат|беспілотных лятальных апаратаў (БПЛА)]], а таксама батарэі супрацьракетных і зенітных ракетных комплексаў. У адпаведнасці з планамі ізраільскага камандавання, перспектыўная эшаланаваная сістэма СПА/СРА складаецца з некалькіх паясоў наземных перахопнікаў для абароны ад [[балістычная ракета|балістычных ракет]], некіравальных рэактыўных снарадаў і лятальных апаратаў рознага тыпу і прадстаўлена трыма эшалонамі сіл і сродкаў, якія дазваляюць кантраляваць паветраную прастору на далёкасць да 1250 км і па вышыні да 100 км. Паветраная прастора над Ізраілем падзелена на тры зоны: паўночную, цэнтральную і паўднёвую. У паўночнай зоне элементы сістэмы СПА/СРА прадстаўлены: цэнтрам кіравання і абвесткі; цэнтрам кіравання і абвесткі радыёлакацыйнымі пастамі СПА на мяжы з [[Сірыя]]й; двума радыёлакацыйнымі пастамі СПА на лівана-ізраільскай мяжы. У паўднёвай зоне СПА элементы сістэмы СПА/СРА прадстаўлены цэнтрам кіравання і абвесткі, а таксама радыёлакацыйнай станцыяй РЛС Х-дыяпазону AN/TPY-2, якая дазваляе кантраляваць прастору на далёкасці да 2000 км ва ўсходнім кірунку. == Літаратура == * ''Полковник Н. Турчин, кандидат военных наук, доцент.'' [http://factmil.com/publ/strana/izrail/voenno_vozdushnye_sily_izrailja_2020/36-1-0-1796 Военно-воздушные силы Израиля (2020)] // Зарубежное военное обозрение. - 2020. - №9. - С. 53-61. {{Азія паводле тэм|Ваенна-паветраныя сілы}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Ізраіля]] [[Катэгорыя:Ваенна-паветраныя сілы паводле краін|Ізраіль]] 9eyeamc3cdz0v56fhcn3ayjjl1wu5h3 0 712699 5146649 5026077 2026-05-25T19:16:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146649 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Вярсоцкі}} '''Аляксандр Людвігавіч Вярсоцкі''' ({{lang-ru|Александр Людвигович Версоцкий}}; нар. [[4 чэрвеня]] [[1977]], в. [[Куцавічы (Ашмянскі раён)|Куцавічы]], [[Ашмянскі раён]], [[Гродзенская вобласць]]) — беларускі дзяржаўны службовец, дзеяч [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/372590|title=Кіраўнік Ліды заклікаў сілавікоў не спыняць палітычных рэпрэсій|website=Наша Ніва|date=2025-07-16|access-date=2025-07-24}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 4 чэрвеня 1977 года ў вёсцы [[Куцавічы (Ашмянскі раён)|Куцавічы]] [[Ашмянскі раён|Ашмянскага раёна]]. [[Беларус]]. У 1999 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка]] па спецыяльнасці «геаграфія і біялогія», у 2004 годзе [[Акадэмія паслядыпломнай адукацыі (Мінск)|Акадэмію паслядыпломнай адукацыі]] па спецыяльнасці «менеджмент у сферы адукацыі», у 2008 годзе — [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «дзяржаўнае і мясцовае кіраванне». Працоўную дзейнасць пачынаў настаўнікам біялогіі сярэдняй школы № 6 г. [[Смаргонь|Смаргоні]]. Пасля праходжання службы ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сілах Рэспублікі Беларусь]] працаваў метадыстам інфармацыйна-метадычнага цэнтра ўпраўлення адукацыі [[Смаргонскі раённы выканаўчы камітэт|Смаргонскага раённага выканаўчага камітэта]], дырэктарам агульнаадукацыйнай сярэдняй школы № 1 г. Смаргоні, намеснікам старшыні Смаргонскага раённага выканаўчага камітэта. З 2011 года ў [[Гродзенскі абласны выканаўчы камітэт|Гродзенскім абласным выканаўчым камітэце]]: узначальваў упраўленне культуры, працаваў першым намеснікам, у далейшым, начальнікам галоўнага ўпраўлення ідэалагічнай працы, культуры і па справах моладзі, з 2018 года — начальнікам галоўнага ўпраўлення ідэалагічнай працы і па справах моладзі. Прыклаў руку да адраджэння [[Залеская сядзіба|сядзібы Міхала Клеафаса Агінскага ў Залессі]], а таксама да завяршэння рэстаўрацыі [[Шчучынскі палац|палаца Друцкіх-Любецкіх у Шчучыне]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/374682|title=Шоўмэн, футбаліст, быў супраць беларусізацыі — расказваем пра кіраўніка Ліды, які закаханы ў Расію|website=Наша Ніва|date=2025-08-18|access-date=2025-08-18}}</ref>. 20 сакавіка 2020 года прызначаны старшынёй [[Свіслацкі раённы выканаўчы камітэт|Свіслацкага раённага выканаўчага камітэта]]. З 26 верасня 2024 года — старшыня [[Лідскі раённы выканаўчы камітэт|Лідскага раённага выканаўчага камітэта]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://lida.gov.by/ru/lida-news-ru/view/v-lidskom-rajone-novyj-predsedatel-rajispolkoma-aleksandr-versotskij-25234-2024|title=В Лидском районе новый председатель райисполкома - Александр Версоцкий|website=lida.gov.by|date=2024-09-26|access-date=2025-08-16|url-status=dead}}</ref>. == Погляды == Да 2020 года, калі адбыліся [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкія выбары]] і [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя пратэсты]], успрымаўся сапраўдным патрыётам і размаўляў на [[Беларуская мова|беларускай мове]], імкнуўся весці на беларускай мове і сацсеткі. Пры гэтым яшчэ ў 2012 годзе выступаў супраць планаў міністра культуры [[Павел Паўлавіч Латушка|Паўла Латушкі]] па беларусізацыі зверху, рассылаючы ў раённыя аддзелы культуры лісты папераджальнага характару пра недапушчэнне прымусовай [[Беларусізацыя|беларусізацыі]]<ref name=":0" />. Меў насцярожанае стаўленне да [[Захад (геапалітыка)|Захаду]] і асабліва [[Польшча|Польшчы]], чакаючы, што яна хоча [[Паланізацыя|паланізаваць]] Беларусь. Цяпер прасоўвае [[Паланафобія|антыпольскія]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/298342|title=Свіслацкі вертыкальшчык расказаў пра здзекі з беларусаў у «панскай Польшчы». За тое самае сёння даюць пасады і ўзнагароды|website=Наша Ніва|date=2022-08-30|access-date=2025-08-16}}</ref> і [[Рускі свет|прарасійскія наратывы]], у тым ліку наконт [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|вайны Расіі супраць Украіны]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/286524|title=Як беларускія чыноўнікі прасоўваюць расійскі прапагандысцкі наратыў|website=Наша Ніва|date=2022-03-17|access-date=2025-08-16}}</ref>. Пры ім Свіслацкая гімназія імя [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] была перайменавана ў гонар савецкай падпольшчыцы [[Праскоўя Васіленка|Праскоўі Васіленка]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/331651|title=«Каліноўскі не герой Вялікай Айчыннай вайны». Чыноўнікі тлумачаць, чаму пераназвалі гімназію ў Свіслачы|website=Наша Ніва|date=2023-12-06|access-date=2025-08-16}}</ref>. У ліпені 2025 года заклікаў супрацоўнікаў міліцыі працягваць [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычныя рэпрэсіі]] супраць нязгодных з палітыкай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lidanews.by/news/vlast/42633news.html|title=В лидской милиции подвели итоги: снижение преступности и новые задачи|website=lidanews.by|access-date=2025-07-24|quote=Хочу поблагодарить вас за слаженную работу, в том числе в 2020 году. Есть такой девиз: «не забудем, не простим». Мы не можем простить тем людям, которые хотели тогда нашу страну перевернуть. Работа правоохранительных органов в этом направлении идет планомерно по сей день — не останавливайтесь!}}</ref>. У жніўні таго ж года адкрыта заявіў пра сваю прыхільнасць да [[Расія|Расіі]] і падтрымку ў [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|вайне супраць Украіны]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/374566|title=Мэр Ліды: Маё сэрца заўсёды належала Расіі. Усебакова падтрымліваю тую місію, якую яна выконвае|website=Наша Ніва|date=2025-08-13|access-date=2025-08-16}}</ref>: {{цытата|Я заўсёды адчуваў і працягваю адчуваць асаблівае пачуццё да расіян. Гэта не фармальнасць, не спроба падстроіцца пад сітуацыю — гэта шчырая павага, якая фарміравалася з дзяцінства. Маё сэрца заўсёды належала Расіі. …Сёння, як старшыня райвыканкама, я цалкам падтрымліваю [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|тую місію, якую выконвае Расійская Федэрацыя]]. Мы разам дапамагалі — адпраўлялі гуманітарныя канвоі, збіралі рэчы для хлопцаў на лініі баявога судакранення. Гэта наш агульны клопат, наша агульная адказнасць.}} == Узнагароды == У 2023 годзе ўзнагароджаны [[Спецыяльная прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь дзеячам культуры і мастацтва|спецыяльнай прэміяй Прэзідэнта Беларусі дзеячам культуры і мастацтва]] за арганізацыю каравай-фэсту «[[Бацькава булка]]» ў Свіслачы<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/332554|title=Лукашэнка выпісаў прэмію ўласнай нявестцы|website=Наша Ніва|date=2023-12-19|access-date=2025-08-16}}</ref>. == Сям’я == Жанаты, мае дзвюх дачок — Лізавету, якая вучылася ў медыцынскі ўніверсітэце, і Валерыю, якая вучылася ў Гродзенскай гарадской гімназіі. Жонка ў мінулым была настаўніцай у сярэдняй школе №1 [[Смаргонь|Смаргоні]], цяпер працуе ў [[Адміністрацыя Ленінскага раёна г. Гродна|адміністрацыі Ленінскага раёна г. Гродна]]<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{reflist}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вярсоцкі Аляксандр Людвігавіч}} [[Катэгорыя:Старшыні Свіслацкага раённага выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Старшыні Лідскага раённага выканаўчага камітэта]] 2n7vgm2sp22qj195c2wgypljx55w2qf 0 713500 5146664 4731547 2026-05-25T20:19:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146664 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Арлоў}} {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Аляксандр Міхайлавіч Арлоў''', па нараджэнні '''Лейба-Ісаак Лейзеравіч Фельдбін''' (7(19) жніўня 1895{{sfn|Баринов|2022|}}, [[Бабруйск]], [[Мінская губерня]] — 25 сакавіка 1973, [[Кліўленд]], [[Агая]], ЗША) — савецкі разведчык, маёр дзяржаўнай бяспекі (1935). Нелегальны рэзідэнт савецкай разведкі ва [[Францыя|Францыі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Італія|Італіі]] (1933—1937), рэзідэнт [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] і саветнік рэспубліканскага ўрада [[Іспанія|Іспаніі]] па бяспецы (1937—1938). Бацькоўскае прозвішча '''Фельдбейн''' у запісе пра нараджэнні Лейбы-Ісаака скажона на '''Фельдбін{{sfn|Баринов|2022|}}'''. У аддзеле кадраў НКУС улічаны як '''Леў Лазаравіч Нікольскі'''. У ЗША жыў па «дакументах прыкрыцця» на імя '''Аляксандра Міхайлавіча Арлова{{sfn|Баринов|2022|}}''', '''Ігара Канстанцінавіча Берга'''. Імаверна, найвядомейшы перабежчык сярод высокапастаўленых супрацоўнікаў НКУС. У ліпені 1938 года, падчас Вялікага тэрору, з сям’ёй з Францыі праз Канаду ўцёк у ЗША, дзе жыў да смерці. У ЗША Арлоў быў кансультантам ЦРУ. У ЗША падрыхтаваў шэраг публікацый, якія пазней склалі яго мемуарную кнігу «Гісторыя сталінскіх злачынстваў». Цяпер спецыялісты скептычна ацэньваюць мемуары Арлова, лічаць, што значная іх частка з’яўляецца яго вымыслам{{sfn|Баринов|2022|}}. У СССР першая публічная згадка пра Арлова з’явілася толькі 20-21.12.1990 года, калі ў газеце «Труд» пра яго апублікаваны артыкул. Фельдбін да эміграцыі і ўжо ў ЗША містыфікоўваў сваё жыццё. Шмат у біяграфіі Арлова вядома толькі з яго словаў. У зман быў уведзены нават біёграф Арлова, брытанскі гісторык {{нп5|Барыс Барысавіч Валадарскі|Барыс Валадарскі||Boris Volodarsky}}. Асабліва гэта тычыцца ранняга жыцця, Валадарскі ў манаграфіі на амаль 800 старонак прысвяціў гэтым гадам літаральна адзін абзац, менавіта гэтыя звесткі распаўсюджаны ў Інтэрнэце. Барыс Валадарскі карыстаўся маскоўскімі архівамі, але па-за яго аглядам засталося 4 асабістыя справы Арлова-Фельдбіна, якія дазваляюць высветліць некаторыя моманты яго дарэвалюцыйнай біяграфіі{{sfn|Баринов|2022|}}. == Біяграфія == Бацька, мешчанін Эліэзер Сролевіч Фельдбейн, перабраўся ў Бабруйск з мястэчка Пагост Ігуменскага павета. Маці, Геля-Хана Ізраілеўна Зарэцкая, імаверна, ураджэнка Бабруйска{{sfn|Баринов|2022|}}. Барыс Валадарскі называе сям’ю Лейбы «вельмі рэлігійнай». На праўдзе пра жыццё Лейбы нічога не вядома да пачатку Першай сусветнай вайны. Фактычна біяграфія пачынаецца ў верасні 1915 года, калі Фельдбін паступіў у дадатковы клас Чанстахоўскай мужчынскай гімназіі, эвакуіраванай у падмаскоўнае сяло Чаркізава. Там Фельдбін 17 мая 1916 года атрымаў атэстат{{sfn|Баринов|2022|}}. Пасля школы Лейба меў цвёрды намер паступаць ва ўніверсітэт на юрыдычны факультэт. Аднак вакансій на факультэце не было, ён запісваецца на медыцынскі, каб ужо быць у «ведамстве ўніверсітэта», калі месца на патрэбным факультэце з’явіцца. Адначасова, для падстрахоўкі, у канцы ліпеня 1916 года Лейба паступіў у Лазараўскі інстытут усходніх моў. У жніўні 1916 года ён просіць дазволу вольнаслухачом наведваць заняткі ў Акадэміі жывапісу, скульптуры і дойлідства. Каб зэканоміць на транспарце, Лейба пасяліўся ў самым цэнтры Масквы, на Малой Броннай (37, пазней 20), ва ўлюбёным месцы студэнтаў{{sfn|Баринов|2022|}}. Паводле біяграфіі ў кнізе Валадарскага, Фельдбін правучыўся ў Інстытуце два семестры, але на праўдзе ён сышоў адтуль ужо 28 верасня 1916 года, нават не прыступіў да заняткаў, як толькі з’явілася вакансія на юрыдычным факультэце. Лейба аказаўся на адным курсе са сваім будучым супрацоўнікам па НКУС, выхадцам з Гродна [[Сяргей Шпігельглас|Сяргеем Шпігельгласам]]; пазней Фельдбін сцвярджаў, што менавіта Шпігельгласа прыслалі ў Антверпен для яго ліквідацыі, але ён ухіліўся ад сустрэчы{{sfn|Баринов|2022|}}. Пасля года вучобы Фельдбін і Шпігельглас прызваны ў дзеючую армію. Фельдбін 2 чэрвеня 1917 года залічаны ў 2-ю Маскоўскую школу прапаршчыкаў. 5 кастрычніка 1917 года паспяхова скончыў курс і быў залічаны малодшым афіцэрам у 85-ы пяхотны запасны полк, раскватараваны ў Лефортава. Служба Фельдбіна, аднак, працягвалася толькі паўтара месяцы. Ужо пры бальшавіках салдаты не абралі яго на камандзірскую пасаду. Засмучаны Фельдбін 20 лістапада 1917 года падаў прашэнне пра перавод у рэзерв, а 9 сакавіка 1918 года звольнены з арміі па хваробе{{sfn|Баринов|2022|}}. Ужо ў снежні 1917 года Фельдбін вярнуўся да вучобы і да мая 1918 года даздаў патрэбныя дысцыпліны за 1 курс. Далей пра яго біяграфію ёсць толькі фрагментарныя звесткі{{sfn|Баринов|2022|}}. У анкеце Фёльдбін паказваў, што служыў у асобым аддзеле 12-й арміі, якая ў гэты час знаходзілася на Паўночным Каўказе. Пры гэтым у кароткі перыяд савецкай улады ў Крыме (красавік-чэрвень 1919) Фельдбін быў у Феадосіі. Затым, без указання даты, ідуць Архангельская губНК і асобы аддзел па ахове паўночнай мяжы Рэспублікі. У лютым 1920 года Фельдбін усё яшчэ лічыўся студэнтам і быў адлічаны па фармальнай прычыне — не падаў ва ўніверсітэт дакументы пра вайсковую службу{{sfn|Баринов|2022|}}. Паводле афіцыйнай біяграфіі, у 1921—1924 гадах Фельдбін, тым часам следчы Вярхоўнага трыбунала УЦВК, вучыўся на юрыдычным аддзяленні факультэта грамадскіх навук МДУ, але на праўдзе ўжо ў ліпені 1922 года, пасля спробы аднавіцца на 2-гі курс, Фельдбін забраў дакументы з МДУ. У студэнцкай справе захавалася пяць розначасовых здымкаў Фельдбіна, напэўна, у маладосці ён любіў фатаграфавацца{{sfn|Баринов|2022|}}. З 1924 года дзейнасць Фельдбіна звязана выключна з АДПУ/НКУС{{sfn|Баринов|2022|}}. == Творчасць == * Alexander Orlov: ''The Secret History of Stalin’s Crimes''. Random House, 1953. ** Нямецкае выданне: ''Kreml-Geheimnisse''. Marienburg-Verlag, Würzburg, 1956. ** Рускае выданне: {{кніга |аўтар = Орлов А. |частка = |загаловак = Тайная история сталинских преступлений |арыгінал = |спасылка = http://krotov.info/lib_sec/15_o/rl/ov.htm |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Всемирное слово |год = 1991 |том = |старонкі = |старонак = 352 |серыя = |isbn = 5-86442-001-8 |тыраж = }} ISBN 978-5-86442-001-0 * Alexander Orlov: ''The Handbook of Intelligence and Guerrilla Warfare''. Ann Arbor, University of Michigan Press, 1963. * Alexander Orlov: ''The March of Time''. St Ermin’s Press, 2004, ISBN 1-903608-05-8. == У літаратуры і мемуарах == * Згадваецца ў рамане [[Эрнэст Хемінгуэй|Эрнэста]] [[Эрнэст Хемінгуэй|Хэмінгуэя]] «[[Па кім звоніць звон]]» пад прозвішчам Варлоў<ref>''Зубов Олег''. [http://magazines.russ.ru/novyi_mi/1996/12/knobos06.html Такой вот странный шпион] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130829040646/http://magazines.russ.ru/novyi_mi/1996/12/knobos06.html |date=29 жніўня 2013 }} // Новый мир. — 1996. — № 12.</ref>. * Згадваецца [[Оруэл]]ам у Homage to Catalonia. * Сустрэчу з Арловым у Іспаніі апісвае Кірыл Хенкін у сваёй кнізе «Паляўнічы ўверх нагамі». * Дзейнасць Арлова ў часы Кастрычніцкай рэвалюцыі апісана па архіўных звестках і сведчаннях у кнізе Мікалая Стаўрова «„Вялікія“ ідэі XX стагоддзя». * Дзейнасць Арлова ў Іспаніі з’яўляецца адной з сюжэтных ліній у рамане Максіма Кантара «Падручнік малявання». {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Абрамов В.|частка=|загаловак=Евреи в КГБ|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца={{М.}}|выдавецтва=Издатель Быстров|год=2006|том=|старонкі=252—255|старонак=|серыя=|isbn=5-9764-0015-9|тыраж=4000}} * ''Иванян Э. А.'' Орлов Александр // Энциклопедия российско-американских отношений. XVIII—XX века. — {{М.}}: Международные отношения, 2001. — 696 с. — ISBN 5-7133-1045-0. * {{артыкул|аўтар=Зубов О.|загаловак=Такой вот странный шпион|арыгінал=|спасылка=http://magazines.russ.ru/novyi_mi/1996/12/knobos06.html|выданне=Новый мир|тып=журнал|месца={{М.}}|год=1996|выпуск=|том=|нумар=12|старонкі=|isbn=|issn=|doi=}} * {{кніга|аўтар=Петров Н. В., Скоркин К. В.|спасылка=http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/index.htm|месца=М.|загаловак=Кто руководил НКВД, 1934—1941: справочник|адказны=под ред. Н. Г Охотина, А. Б. Рогинского|выданне=Звенья|год=1999|старонкі=112|isbn=5-7870-0032-3|тыраж=3000|archive-date=1 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170201112327/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/index.htm}} * {{кніга|аўтар=Рейфилд Д.|частка=|загаловак=Сталин и его подручные|арыгінал=Stalin and his hangmen|спасылка=|адказны=|месца=М.|выданне=Новое литературное обозрение |год=2008|том=|старонкі=|старонак=500|isbn=978-5-86793-651-8|тыраж=1500|ref=Рейфильд}} * ''Судоплатов П. А.'' [http://www.lib.ru/POLITOLOG/SUDOPLATOW/specoperacii.txt Спецоперации. Лубянка и Кремль. 1930—1950 годы.] — {{М.}}: ОЛМА-ПРЕСС, 1997. * {{кніга|аўтар=Царёв О. И., Костелло Дж.|частка=|загаловак=Роковые иллюзии|арыгінал=|спасылка=|адказны=|месца={{М.}}|выданне=Международные отношения|год=1995|том=|старонкі=|старонак=572}} * ''Boris Volodarsky''. [https://books.google.ru/books/about/Stalin_s_Agent.html?id=tM6SBQAAQBAJ&printsec=frontcover&source=kp_read_button&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Stalin’s Agent: The Life and Death of Alexander Orlov]. — {{N. Y.}}: [[Oxford University Press]], 2015. 832 pages. ISBN 978-0-19-965658-5. * ''Брук-Шеферд Гордон''. Судьба советских перебежчиков. — Нью-Йорк—Иерусалим—Париж: Издательство «Время и мы». — 1983. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|''Баринов И.'' [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/761305858351527/ Александр Орлов: чекист из Бобруйска] // Запісы беларусаведа, 22.07.2022.}} * [http://www.echo.msk.ru/programs/all/520097-echo/ Аляксандр Арлоў, рускі разведчык: дасье] на сайце радыёстанцыі «[[Эхо Москвы|Рэха Масквы]]» * [http://www.hrono.info/biograf/bio_o/orlov_am.html Арлоў Аляксандр Міхайлавіч: Біяграфія] на сайце інтэрнэт-праекта «Хронас» {{DEFAULTSORT:Арлоў Аляксандр Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Разведчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Леніна]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] lrca3x18j4wb0ajnojvn15y6qf61f26 0 718841 5146615 4487441 2026-05-25T18:02:51Z Nederlandse Leeuw 21195 5146615 wikitext text/x-wiki [[File:Great Ukrainian Encyclopedia Volume 1 title page.png|260px|thumb|Загаловак на тытульным аркушы тома 1]] '''«Вялікая ўкраінская энцыклапедыя»''' (ВУЭ) — сучасная універсальная ўкраінская энцыклапедыя. Энцыклапедыя падрыхтавана і выдадзена Дзяржаўнай навуковай установай «Энцыклапедычнае выдавецтва» (г. [[Кіеў]]). == Гістарычная даведка == Ідэя ВУЭ выспявала сярод украінскай акадэмічнай інтэлігенцыі з 1990-х гадоў. На ўзроўні [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны|Нацыянальнай акадэміі навук Украіны]] гэтая ідэя ўпершыню была агучана 6 красавіка 2001 г. у дакладзе І. Дзюбы. Рашэнне аб падрыхтоўцы універсальнай энцыклапедыі было прынята на пасяджэнні Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук [[Украіна|Украіны]] 29 лістапада 2012 года. Указам [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнта Украіны]] № 1 ад 2 студзеня 2013 г. прынята рашэнне аб падрыхтоўцы шматтомнай «Вялікай украінскай энцыклапедыі» ў папяровай (друкаванай) і электроннай версіях. Праца над стварэннем «Вялікай украінскай энцыклапедыі» пачалася ў 2013 годзе з падрыхтоўкі Слоўніка (спіс лозунгаў — будучых артыкулаў). 13 снежня 2018 г. адбылася прэзентацыя партала е-ВУЭ (https://vue.gov.ua/). == Характарыстыка энцыклапедыі == Канцэпцыя «Вялікай украінскай энцыклапедыі» заключаецца ў адлюстраванні сучаснай навуковай карціны свету, гісторыі чалавечай цывілізацыі і ўкладу ў яе ўкраінскага народа. Прыкладная колькасць лозунгаў (артыкулаў) — каля 100 тысяч. Большасць артыкулаў ВУЭ з'яўляюцца аўтарскімі, напісанымі вядучымі спецыялістамі [[Украіна|Украіны]] - супрацоўнікамі інстытутаў [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны|Нацыянальнай акадэміі навук Украіны]], выкладчыкамі [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]], спецыялістамі ў галінах народнай гаспадаркі. Аб'ём тэксту артыкулаў VUE складае 2000–8000 знакаў. У энцыклапедычным артыкуле e-VUE тэкставы матэрыял класіфікаваны і складаецца ў асноўным з падрабязных мультымедыйных гісторый, у якіх тэкст, фатаграфіі, інфаграфіка, малюнкі, малюнкі, схемы, карты, аўдыя- і відэаролікі з'яўляюцца ўзаемадапаўняльнымі сродкамі апавядання. Па стане на 2022 год: выдадзены першы том Вялікай украінскай энцыклапедыі (А-Акц), другі том (Акц–Аор), трэці том (Апа–Аят). «Вялікая ўкраінская энцыклапедыя» — першая ў часы незалежнай Украіны універсальная энцыклапедыя, інтэлектуальная візітоўка дзяржавы. == Спасылка: == * Портал е-ВУЕ: https://vue.gov.ua/ * Державна наукова установа "Енциклопедичне видавництво" (офіційний сайт). URL: https://ev.vue.gov.ua/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221007051612/https://ev.vue.gov.ua/ |date=7 кастрычніка 2022 }} == Літаратуры == • Дзюба І. Про концептуальні засади підготовки української універсальної енциклопедії. – [Електронний ресурс]. – Режим доступу: http://www.encyclopedia.kiev.ua/vydaniya/files/dopovid.pdf • Киридон А. Велика українська енциклопедія як національний проект: поступ ініціації // Наукові засади та теоретико-методологічні принципи створення сучасних енциклопедій: колективна монографія / За ред. д.і.н., проф. Киридон А. М. – К.: Державна наукова установа «Енциклопедичне видавництво», 2015. – С. 7–14. [[Катэгорыя:Энцыклапедыі]] [[Катэгорыя:Украінскія энцыклапедыі]] 2gn6h7ezqkvrf5bisdglqm3zqhnbsv4 0 722717 5146806 5040876 2026-05-26T07:49:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146806 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Яроцкі}} {{Вучоны}} '''Анатоль Іванавіч Яроцкі''' ({{ДН|10|7|1915}}, в. Вакарына Табольскай губерні<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.grsu.by/glavnaya/intactivity/mezhdunarodnye-programmy-i-proekty/sodejstvie-sotsialno-ekonomicheskomu-razvitiyu-i-podderzhka-predprinimatelstva-putem-sozdaniya-transgranichnoj-innovatsionnoj-nauchno-issledovatelskoj-seti-v-sfere-oblachnykh-vychislenij-llb-2-142/item/34596-velikaya-otechestvennaya-vojna-v-sud-bakh-sotrudnikov-kupalovskogo-universiteta-anatolij-yarotskij.html|title=Гродненский государственный университет имени Янки Купалы - «Великая Отечественная война в судьбах сотрудников Купаловского университета»: Анатолий Яроцкий|website=www.grsu.by|access-date=2024-07-29|archive-date=29 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240729095639/https://www.grsu.by/glavnaya/intactivity/mezhdunarodnye-programmy-i-proekty/sodejstvie-sotsialno-ekonomicheskomu-razvitiyu-i-podderzhka-predprinimatelstva-putem-sozdaniya-transgranichnoj-innovatsionnoj-nauchno-issledovatelskoj-seti-v-sfere-oblachnykh-vychislenij-llb-2-142/item/34596-velikaya-otechestvennaya-vojna-v-sud-bakh-sotrudnikov-kupalovskogo-universiteta-anatolij-yarotskij.html|url-status=dead}}</ref>, цяпер у Казанскім раёне [[Цюменская вобласць|Цюменскай вобласці]] [[Расія|Расіі]] — {{ДС|1|9|2008}}<ref>{{Cite web|url=https://scientby.nlb.by/by/documents/172404|title=Яроцкі Анатоль Іванавіч, доктар медыцынскіх навук, кандыдат біялагічных навук - Вучоныя Беларусі|website=scientby.nlb.by|access-date=2024-01-10|archive-date=10 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110085548/https://scientby.nlb.by/by/documents/172404|url-status=dead}}</ref>, паводле іншых не пацверджаных звестак 31 жніўня 2007) — беларускі ўрач-фізіёлаг. [[Доктар медыцынскіх навук]] (1952), [[кандыдат біялагічных навук]] (1949), [[прафесар]] (1956). Удзельнік [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|савецка-фінскай]] і [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай]] войн. == Біяграфія == У 1929 годзе скончыў сярэднюю школу ў [[Ішым]]е<ref name=":0" />. Скончыў [[Нацыянальны дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры, спорту і здароўя імя П. Ф. Лесгафта|Дзяржаўны інстытут фізічнай культуры імя П. Ф. Лесгафта]] (1937), з 1937 года вучыўся ў [[Першы Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт імя акадэміка І. П. Паўлава|Першым Ленінградскім медыцынскім інстытуце імя І. П. Паўлава]], скончыў яго ў 1942 годзе. Падчас вучобы, у 1937—1938 гадах вёў профільную навуковую працу ў пагранічных войсках, а ў 1939 годзе мабілізаваны ў Чырвоную Армію, удзельнічаў у савецка-фінскай вайне як камандзір кулямётнага ўзвода, быў паранены пры прарыве [[Лінія Манергейма|лініі Манергейма]]<ref name=":0" />. З 1942 года — ваенурач Ленінградскага фронту. Са студзеня 1943 да мая 1945 года ваяваў на Паўднёва-заходнім, 3-м Украінскім франтах. Потым да 1948 года служыў у Паўднёвай групе войск.<ref name=":0" /> Працаваў у [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Я. Купалы|Гродзенскім дзяржаўным універсітэце імя Я. Купалы]] (1981—2005, [[Факультэт фізічнай культуры ГрДУ|факультэт фізічнай культуры]], кафедра фізічнага выхавання і спорту, прафесар, у 1983—1994 — загадчык кафедры). Навуковыя інтарэсы: праблема вестыбула-прапрыацэптыўнай аферэнтацыі; жыццезахаванне. == Бібліяграфія == * О регуляции вестибулярной реакции : диссертация … доктора медицинских наук / Анатолий Иванович Яроцкий. — Ленинград, 1951. * О физиологических принципах тренировки вестибулярного аппарата : автореферат диссертации … кандидата биологических наук / Яроцкий А. И. — Ленинград, 1949. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Яроцкий Анатолий Иванович // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск, 2015. — Т. 4 : Гродненская область : в 2 кн., кн. 2. — С. 491. * Яроцкі Анатоль Іванавіч // Выкладчыкі Гродзенскага дзяржаўнага універсітэта імя Янкі Купалы : біябібліяграфічны даведнік. — Гродна, 1999. — С. 582. * Феноменальные победы профессора Анатолия Яроцкого / Владимир Саласюк // Постаці ў гісторыі Гродзенскага дзяржаўнага універсітэта імя Янкі Купалы : гістарычны нарыс. — Гродна, 2005. — С. 29—31. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Яроцкі Анатоль Іванавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Цюменскай вобласці]] [[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Фізіёлагі СССР]] [[Катэгорыя:Фізіёлагі Беларусі]] h1zabxmmgdn3tssuoc7gzs1wpnurszk 2 723515 5146831 5079961 2026-05-26T09:14:23Z M.L.Bot 261 5146831 wikitext text/x-wiki https://digitaltmuseum.se/011024445425/ https://digitaltmuseum.se/011024445276/ ---- l15bfel1wrin7q2yh5eb3zp5rh3zc1d 0 726440 5146577 4285315 2026-05-25T15:57:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146577 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзяруга}} {{Навуковец}} '''Аляксандр Анісімавіч Дзяру́га''' ({{ДН|23|8|1901}}, [[Мінск]] — {{ДС|9|5|1979}}) — беларускі дзеяч [[самадзейнае мастацтва|самадзейнага мастацтва]]. [[Заслужаны дзеяч культуры Беларусі]] (1961) == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Ракаў|Ракаве]] (па іншых звестках, у [[Мінск]]у) у шматдзетнай сям"і. У гады вайны жыў у [[Смаргонь|Смаргоні]], удзельнічаў у партызанскім руху. Аўтар шэрагу апрацовак для цымбальнага аркестра, у тым ліку беларускай народнай песні «[[Лянок (песня)|Лянок]]» і польскай «Трамблянка». Напісаў «Марш піянераў Смаргоні», вальс «Нарач», «Святочную» і іншыя. Зрабіў шмат запісаў беларускага песеннага і інструментальнага фальклору («У Марцінавым саду», «Залескія прыпеўкі», «Смаргонская полька»). Памёр Аляксандр Анісімавіч 25 мая 1979 года на 78-м годзе жыцця. Пахаваны на [[Старыя могілкі (Смаргонь)|старых могілках]] у [[Смаргонь|Смаргоні]]. [[Ганаровы грамадзянін Смаргоні]] (1993 г.). Яго імем названа вуліца ў Смаргоні<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/news/kultura/pasluhats-muziku-alyaksandra-dzyarugi-i-paznayomitstsa-z-yago-tvorchastsyu-115-goddze-kampazitara-adznachats-u-smargonsk |title=ПАСЛУХАЦЬ МУЗЫКУ АЛЯКСАНДРА ДЗЯРУГІ І ПАЗНАЁМІЦЦА З ЯГО ТВОРЧАСЦЮ. 115-ГОДДЗЕ КАМПАЗІТАРА АДЗНАЧАЦЬ У СМАРГОНСКІМ РАЁНЕ |access-date=26 лістапада 2022 |archive-date=26 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126192523/https://kraj.by/news/kultura/pasluhats-muziku-alyaksandra-dzyarugi-i-paznayomitstsa-z-yago-tvorchastsyu-115-goddze-kampazitara-adznachats-u-smargonsk |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 1998. — Т. 6. — С. 163. * Культура Беларусі : энцыклапедыя : [у 6 т.]. — Мінск, 2012. — Т. 3. — С. 439. * Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. — Мінск, 1985. — Т. 2. — С. 332. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзяруга Аляксандр Анісімавіч}} [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Смаргоні]] 09um6er4istf594vzimh4wp6ahmpu1z 0 730870 5146909 5041591 2026-05-26T11:53:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146909 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Андрэй Іванавіч Дэньер''' (Андрэй (Генрых) Деньер; Генрых-Ёган Дэньер; [[1820]], [[Магілёў]], [[Расійская імперыя]]&nbsp;— [[3 сакавіка]] [[1892]], [[Санкт-Пецярбург]], [[Расійская імперыя]])&nbsp;— [[Расія|расійскі]] [[мастак]], піянер [[Фатаграфія|фатаграфіі]] ў [[Расія|Расіі]]. Фатограф [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Рыгоравіча Шаўчэнкі]] == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і [[Швейцарыя|швейцарскага]] [[Грамадзянін|грамадзяніна]] Іагана Дэнье, пры нараджэнні атрымаў імя&nbsp;— Генрых Дэнье. Пазней змяніў імя на Андрэй Іванавіч Дэньер. Часам выкарыстаў і Андрэй (Генрых) Дэньер. У Магілёве скончыў [[Магілёўская мужчынская гімназія|гімназію]] ([[1842]]), пасля чаго рушыў у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбург]] і стаў {{нп3|Вольны слухач|вольным слухачом|uk|Вільний слухач}} у [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Пецярбургскай Акадэміі мастацтваў]] у класе [[Гістарычны жывапіс|гістарычнага жывапісу]] [[Карл Паўлавіч Брулоў|Карла Брулова]]. Вучыўся і адначасова даваў ўрокі [[Малюнак|малявання]] ў розных прыватных навучальных установах. У [[1851]] годзе скончыў навучанне ў Акадэміі, атрымаўшы званне [[Некласны мастак|некласнага мастака]] гістарычнага і [[Партрэт|партрэтнага жывапісу]]. Яшчэ падчас навучання ў Акадэміі, Дэньер захапіўся фатаграфіяй і ў [[1849]] годзе<ref>Аб гэтым ён неаднаразова нагадваў на адваротным баку фармуляра.</ref> на [[Неўскі праспект|Неўскім праспекце]] [[Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]] адкрыў [[Мастацкая фатаграфія|фотаатэлье]] [[Дагератыпія|«Дагератыпная]] ўстанова мастака Дэньера». Працаваў спачатку нядоўга ў тэхніцы дагератыпіі, затым у тэхніцы вітрапіі (фатаграфіі на шкле), а пазней адным з першых асвоіў [[Калоідныя сістэмы|калоідны]] (мокракалоідны) працэс. [[Файл:Паспарту_Деньера_2.jpg|злева|міні|250пкс|Паспарту Дэньера]] А.&nbsp;І.&nbsp;Дэньер вынайшаў спосаб атрымання мяккасці [[контур]]аў пры друку («эфект Дэньера»). Для гэтага рабіў два [[Негатыў (фатаграфія)|негатывы]] на пласцінках рознай таўшчыні, а затым друкаваў з абодвух. У атэлье Дэньера здымаліся ўсе пласты насельніцтва, у тым ліку і [[Двор сюзерэна|Царскі двор]]. Папулярнасці Дэньера спрыяла «Мастацкая накіраванасць» створаных ім партрэтаў, выкарыстанне сваіх навыкаў прафесійнага жывапісца. У лепшыя часы ў майстэрні Дэньера працавала да 18 чалавек, у тым ліку [[рэтуш]]орамі былі будучыя вядомыя мастакі [[Іван Мікалаевіч Крамской|І. М. Крамской]], {{нп3|Пётр Фёдаравіч Сакалоў|П. Ф. Сакалоў|ru|Соколов, Пётр Фёдорович}}, {{нп3|Іван Пятровіч Раулаў|І. П. Раулаў|ru|Раулов, Иван Петрович}}, {{нп3|Міхаіл Барысавіч Тулінаў|М. Б. Тулінаў|ru|Тулинов, Михаил Борисович}} і іншыя. [[Файл:Album_of_Photographic_Portraits_of_Their_Majesties_and_The_Russia's_Famous,_1865_vol.2._Title_page.jpg|справа|міні|250пкс|Вокладка альбома]] Дзейнасць Дэньера запомнілася не толькі высакакласным выкананнем бягучых прыватных заказаў, але і выданнем па падпісцы на працягу года (1865) штомесячнага альбома з 12 фотаздымкаў, знятых з натуры вядомых у той час у [[Расія|Расіі]] людзей («Альбома фатаграфічных партрэтаў Найсвятлейшых асоб і асоб, вядомых у Расіі»)<ref>«Выяў членаў імператарскай сям’і, міністраў, членаў Дзяржаўнага савета, чыноў імператарскага двара, асоб, вядомых сваімі дзяржаўнымі і грамадскімі подзвігамі, духавенства, ваенных, грамадзянскіх асоб, вучоных, артыстаў, вядомых артыстаў імператарскіх тэатраў і ў цэлым. людзей, выдатных ў Расіі сваёй грамадскай дзейнасцю». ([https://runivers.ru/doc/d2.php?CENTER_ELEMENT_ID=148093 Бархатова Е. В. «Русская фотография середины XIX&nbsp;— начала XX века, Персоналии».&nbsp;— С. 363—364.]{{Недаступная спасылка}})</ref>. У [[1860]] годзе, адным з першых, Дэньер экспанаваў свае працы на выстаўцы ў [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай Акадэміі мастацтваў]]. У тым жа годзе&nbsp;І.&nbsp;Дэньер удастоены звання «фатографа іх імператарскіх Вялікасцей» і права адлюстроўваць дзяржаўны герб на сваёй прадукцыі, увайшоў у склад фатаграфічнага аддзела Імператарскага Расійскага тэхнічнага таварыства становіцца членам Французскага фатаграфічнага таварыства, выступае [[эксперт]] на расійскіх і міжнародных фотавыстаўках. З пачатку [[1880]]-х гг. працаваў у майстэрні разам з сынам Адольфам. Да 1890 г. А.&nbsp;І.&nbsp;Дэньер захоўваў швейцарскае грамадзянства і толькі за два гады да смерці прыняў расійскае [[падданства]]. Памёр Андрэй Іванавіч Дэньер [[5 сакавіка]] [[1892]] года ў Санкт-Пецярбургу, пахаваны на {{нп3|Волкаўскія могілкі|Волкаўскіх лютэранскіх могілках|ru|Волковское кладбище}}. У [[1890]] годзе ўладальнікам фотаатэлье «Г.&nbsp;Дэньер» на Неўскім праспекце стаў Роберт Пель, сын аптэкара {{нп3|Васіль Васілевіч Пель|Васіля Пеля|ru|Пель, Василий Васильевич}}. Асноўныя працы А.&nbsp;І.&nbsp;Дэньера захоўваюцца ў [[Расійская нацыянальная бібліятэка|Расійскай Нацыянальнай бібліятэцы]] (РНБ, [[Пецярбург]]) і [[Дзяржаўны гістарычны музей (Масква)|Дзяржаўным гістарычным музеі]] (ДГМ, [[Масква]]). == Выставачная дзейнасць, узнагароды == [[Файл:Denier,_Andrej_I._-_Gruppe_russischer_Maler._St._Petersburg_(Zeno_Fotografie).jpg|справа|міні|495x495пкс|Група рускіх мастакоў (фота Дэньера)]] А.&nbsp;І.&nbsp;Деньер быў актыўным удзельнікам міжнародных і расійскіх выставак: * у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] ([[1860]]), [[Імператарская Акадэмія мастацтваў]]; * у [[Берлін]]е (1865, было выстаўлена шэсцьдзесят работ); * у [[Лондан]]е ([[1862]], [[1871]], сярэбраны медаль; [[1873]], сярэбраны медаль); * Усерасійская [[Мануфактура|мануфактурная]] выстаўка ў Пецярбургу ([[1870]], сярэбраны медаль<ref>«… за фотаработы, якія дэманструюць, акрамя выдатнага тэхнічнага выканання, мастацкі кірунак і тэхніку дасведчанага мастака».</ref>); * Політэхнічная выстаўка ў [[Масква|Маскве]] ([[1872]], ганаровая ўзнагарода); * Міжнародная выстаўка ў [[Вена|Вене]] ([[1873]]); * Першая у Расіі фатаграфічнай выстаўка ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] ([[1888]], медаль<ref>«…за мастацкае выкананне і тэхнічную дасканаласць фотапартрэтаў».</ref> ІРТА<ref>Інтэрнацыянальнае турыстычнае абслугоўванне</ref>); * II выставы V аддзела ІРТА ў Пецярбургу ([[1889]]); * Усерасійская выстаўка ТРТВ<ref>ТРТВ — Таварыства распаўсюджвання тэхнічных ведаў, Масква</ref> у Маскве ([[1889]]). == Узаемаадносіны А.&nbsp;І.&nbsp;Дэньера з Тарасам Рыгоравічам Шаўчэнкам == Андрэй Дэньер і Тарас Шаўчэнка былі добра знаёмыя з маладых гадоў: вучыліся ў адзін час у [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Пецярбургскай Акадэміі мастацтваў]] у аднаго выкладчыка&nbsp;— [[Карл Паўлавіч Брулоў|Карла Брулова]]. Часта сустракаліся пасля вяртання Шаўчэнкі з ссылкі. Па ўспамінах Благавешчанскага<ref>[http://litopys.org.ua/shevchenko/vosp62.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190315210258/http://litopys.org.ua/shevchenko/vosp62.htm|date=15 березня 2019}}]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190315210258/http://litopys.org.ua/shevchenko/vosp62.htm|date=15 березня 2019}}<span> А.</span>&nbsp;<span>А.</span>&nbsp;<span>Благовещенский. Шевченко в Петербурге (1858—1861)</span>]</ref>"у яго майстэрню, акрамя [[Міхаіл Іосіфавіч Мікешын|Мікешына]] часцей за ўсё хадзілі [[Скульптура|скульптар]] {{нп3|Фёдар Фёдаравіч Каменскі|Ф. Ф. Каменскі|ru|Каменский, Фёдор Фёдорович}}, жывапісец Г.&nbsp;Дэньер і інш…. Дэньер напісаў з Тараса Рыгоравіча [[партрэт]], які … падаваў на выстаўку". У фотаатэлье Дэньера былі зробленыя {{нп3|Фотаздымкі Тараса Шаўчэнкі|4 фатаграфіі Шаўчэнкі|uk|Світлини Тараса Шевченка}}.<gallery perrow="4"> Файл:Taras Shevchenko 1858.jpg| Файл:Taras Shevchenko 1859 (zoom).jpg| Файл:Shevchenko with friends (1859).jpg| Файл:1858. Шевченко Тарас Григорьевич.jpg| </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * ''Бархатова Е.&nbsp;В.'' Русская светопись. Первый век фотоискусства 1839—1914.&nbsp;— Санкт-Петербург : Альянс : Лики России, 2009 * ''Яцюк В.'' Таїна Шевченкових світлин.&nbsp;— К., 1998.&nbsp;— С. 29-32 * ''А.&nbsp;А.&nbsp;Благовещенский''. Шевченко в Петербурге (1858—1861) (Воспоминания о Тарасе Шевченко.&nbsp;— К.: Дніпро, 1988.&nbsp;— С. 337—346; 545—549.) * [http://museumshevchenko.org.ua/element.php?id=249 Музей Тараса Шевченка]{{Недаступная спасылка}} * [https://artchive.ru/artists/18637~Andrej_Ivanovich_Dener Биография и информация]{{Недаступная спасылка}} * [https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/892627 Словари и и энциклопедии на Академике] * [https://www.photographer.ru/resources/names/photographers/176.htm Фотограф Андрей Иванович Деньер] [Архівовано 20 березня 2018 у Wayback Machine.] * [https://runivers.ru/doc/d2.php?CENTER_ELEMENT_ID=148093&PORTAL_ID=7957&SECTION_ID=6786 Руниверс] * [https://runivers.ru/doc/d2.php?CENTER_ELEMENT_ID=148093 Фотограф Андрей (Генрих) Иванович Деньер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230130122253/https://runivers.ru/doc/d2.php?CENTER_ELEMENT_ID=148093 |date=30 студзеня 2023 }} * [http://fototikon.blogspot.com/2016/09/spravochnik-popova.html Fototikon] [Архівовано 1 квітня 2019 у Wayback Machine.] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дэньер Андрэй Іванавіч}} [[Катэгорыя:Фатографы XIX стагоддзя]] d6w58ebfvrze5rcvu2r1t50x5swmsmv 0 735014 5146887 5099345 2026-05-26T11:12:22Z ~2026-31395-44 168794 5146887 wikitext text/x-wiki [[Файл:Instagram app on smartphone (grass background) (cropped).jpg|міні|Праграма для абмену фотаздымкамі [[Instagram]] на [[смартфон]]е]] '''Мабі́льная прагра́ма'''<ref>{{cite web|url = https://www.microsoft.com/en-us/language/Search?&searchTerm=mobile%20application&langID=76&Source=true&productid=0|title = The Microsoft Terminology Collection|author = |authorlink = |date = |publisher = microsoft.com|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref>, таксама '''мабі́льная апліка́цыя'''<ref>{{cite web|url = https://nashaniva.com/?c=ar&i=183726|title = Беларуская аплікацыя для сэлфі Fabby атрымала інвестыцый на суму $2 млн|author = |authorlink = |date = 15-1-2017|publisher = nashaniva.com|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref><ref>{{cite web|url = https://www.racyja.com/apps/|title = Рацыя. Мабільныя аплікацыі|publisher = racyja.com|archiveurl = https://web.archive.org/web/20230314184724/https://www.racyja.com/apps/|archivedate = 14 сакавіка 2023|url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web|url = https://novychas.online/hramadstva/belarusy-stvarajuc-mabilnuju-aplikacyju-mova-moz|title = Беларусы ствараюць мабільную аплікацыю MOVA — можна дапамагчы|author = |authorlink = |date = 18-1-2020|publisher = novychas.online|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref> ({{lang-en|mobile application, mobile app}}) — [[камп’ютарная праграма]] або [[праграмнае забеспячэнне]], прызначанае для працы на [[Мабільная прылада|мабільнай прыладзе]], такой як [[Смартфон|тэлефон]], [[Планшэтны камп’ютар|планшэт]] ці [[Разумны гадзіннік|гадзіннік]]. Мабільныя праграмы часта адрозніваюцца ад [[Прыкладное праграмнае забеспячэнне|праграм для стацыянарных камп’ютараў]] і [[Вэб-праграма|вэб-праграм]], якія працуюць у [[Мабільны браўзер|мабільных вэб-браўзерах]], а не непасрэдна на мабільнай прыладзе. Спачатку мабільныя праграмы прызначаліся для праверкі [[Электронная пошта|электроннай пошты]], работы з календаром і базай даных кантактаў, але высокі попыт на мабільныя праграмы прывёў да іх хуткага распаўсюджвання ў іншых галінах, такіх як [[мабільныя гульні]], праца з [[GPS]]-навігацыяй, сувязь праз [[Месэнджар|месэнджары]], прагляд відэа і інш. Мабільныя праграмы звычайна спампоўваюць з крам мабільных праграм, якія з'яўляюцца разнавіднасцю платформ [[Лічбавае распаўсюджванне|лічбавага распаўсюджвання]]. Мабільныя праграмы дзеляцца на тры тыпы: родныя, вэб- і гібрыдныя. Родныя праграмы распрацоўваюцца спецыяльна для пэўнай мабільнай аперацыйнай сістэмы, як правіла [[iOS]] або [[Android]], кампілююцца ў натыўны код і маюць прамы доступ да сістэмных API. Вэб-праграмы ствараюцца з выкарыстаннем [[HTML|HTML5]], [[CSS]] і [[JavaScript]], выконваюцца ў [[браўзер]]ы і не патрабуюць усталявання праз краму праграм. Гібрыдныя праграмы — гэта вэб-праграмы, змешчаныя ў натыўны кантэйнер (звычайна на аснове WebView), якія распаўсюджваюцца праз крамы праграм і атрымліваюць доступ да функцый прылады праз прамежкавы праграмны слой<ref>{{Cite web|url=https://aws.amazon.com/mobile/mobile-application-development/|title=Mobile Application Development|publisher=[[Amazon Web Services]], Inc.}}</ref>. == Беларускае паняцце == У [[Беларуская мова|беларускай мове]] варыянт «мабільная праграма» (або проста «праграма») прыняты ў акадэмічнай і прафесійнай перакладчыцкай супольнасці. Але, нягледзячы на гэта, пад уплывам суседніх моў (напрыклад [[Руская мова|рускай]], дзе ўжываецца [[тэрмін]] «''приложение''», узятае з бухгалтарскай тэрміналогіі) ва ўжытку ў беларускай мове з’явіліся і іншыя кароткія формы, як «''дадатак''», «''прыкладанне''», «''аплікацыя''», «''дастасаванне''» і іншыя<ref>У некаторых беларускіх перакладах праграм і сайтаў таксама сустракаецца варыянты '''дадатак''', '''аплікацыя''' і '''дастасаванне'''. [http://csl.bas-net.by/press-nan/2013/07/19_paslugach_ne_znojdzeny.pdf Паслугач не знойдзены, або Складанасці беларускамоўнай камп’ютарнай тэрміналогіі]</ref>. Такія формы не зафіксаваны слоўнікамі ў значэннях блізкіх да арыгінальнага англійскага, і не адлюстроўваюць поўны сэнс тэрміна ''application software'' — праграмнага забеспячэння, створанага менавіта для карыстальніка, а не для фонавых сэрвісаў і функцыянавання камп’ютара. Тым часам, з пункту гледжання акадэмічнага [[Тэрміналогія|тэрміназнаўства]] і беларускай літаратурнай мовы паняцце «''application software''» трэба перакладаць як «''прыкладное праграмнае забеспячэнне'' ''(ПЗ)''» або як «''прыкладная праграма''». Кароткую форму паняцця «''application''» можна перакладаць як «''прыкладная праграма''» або проста «''праграма''».<ref name="svab1995">[https://devby.io/news/peraklad Як айцішнік перакладае Psiphon, Ubuntu і гульні (вам захочацца перайсцi на беларускiя інтэрфейсы!)] dev.by{{Праверана|12|10|2022}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/194857/1/%d0%a1%d0%b2%d1%96%d1%81%d1%82%d1%83%d0%bd%d0%be%d0%b2%d0%b0_%d1%81.167-175.pdf|аўтар=Свістунова, М. І.|год=2018|загаловак=Некаторыя праблемы сучаснай беларускамоўнай ІТ-тэрміналогіі|мова=be|выдавецтва=БДУ|месца=Мінск|выданне=2018. Беларускае слова: тэрмін і вобраз|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221013130122/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/194857/1/%D0%A1%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%81.167-175.pdf|archivedate=13 кастрычніка 2022}}</ref><ref>{{Кніга|год=1999|мова=be|загаловак=Тэорыя і практыка беларускай тэрміналогіі|аўтар=Г. Арашонкава, А. Булыка, У. Люшцік, А. Падлужны|спасылка=https://knihi.com/Hanna_Arasonkava/Teoryja_i_praktyka_bielaruskaj_terminalohii.html#|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская навука|isbn=985-08-0317-7}}</ref>{{зноскі}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне мабільных тэлефонаў]] ssegfw65hc2rlnxew4jere4ld6ajw5i 0 735499 5146763 5040544 2026-05-26T04:32:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146763 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Паш}} {{Музыкант}} '''Аліна Іванаўна Паш''' ({{lang-uk|Алі́на Іва́нівна Па́ш}}, таксама вядома як '''Alina Pash'''; {{Н|ж}} {{Датанараджэння|6|5|1993}}, [[Буштына]], [[Закарпацкая вобласць]], [[Украіна]]) — украінская спявачка, рэпер, фіналістка шостага сезона шоу «X-Фактар». Пераможца Нацыянальнага адбору на «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2022|Еўрабачанне-2022»]] з песняй «Shadows of Forgotten Ancestors»<ref>{{Cite web|title=Аліна Паш стала переможницею Нацвідбору на Євробачення-2022|url=https://corp.suspilne.media/newsdetails/4756|website=corp.suspilne.media|access-date=2022-02-13}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ukraine: Alina Pash wins ‘Vidbir’ national final 🇺🇦|url=https://eurovision.tv/story/alina-pash-wins-vidbir-in-ukraine|website=eurovision.tv|access-date=2022-02-13}}</ref>, у дачыненні да якой 16 лютага 2022 года аргкамітэт Нацадбору прыняў рашэнне аб адмове ва ўдзеле ў адборы [[Конкурс песні Еўрабачанне 2022|Еўрабачанне-2022]]. == Жыццё і творчасць == === Раннія гады === Нарадзілася 6 мая 1993 года ў вёсцы Буштына Закарпацкай вобласці. Вучылася ў Буштынскай сярэдняй школе і ў школе мастацтваў, мела прыватныя ўрокі вакалу ў [[Ужгарад]]зе<ref name=":1">{{Cite web|title=Співачка Аліна Паш у програмі "Z-Muse". (18.11.2017)|url=http://tysa1.tv/?p=35629|website=Телеканал «Тиса-1»|access-date=2019-03-29|language=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329154550/http://tysa1.tv/?p=35629%2F|archive-date=29.03.2019|url-status=dead}}</ref>. З 13 гадоў удзельнічала ў вакальных фестывалях:"Молода Галичина", «Різдвяна зірочка», «Буковинська зірочка», «Children’s Eurostar», «Веселка над Тисою», «Кришталеві Грона», «Кримські Хвилі» і інш. У 11 класе школы прыняла ўдзел у перадачы «Караоке на Майдане»<ref>{{Cite web|title=От спасателя до финалистки "Х-фактор" : Алина Паш рассказала о своем жизненном пути|url=https://zak-kor.net/13933-ot-spasatelya-do-finalistki-h-faktor-alina-pash-rasskazala-o-svoem-zhiznennom-puti.html|website=Новини Закарпаття та Ужгорода {{!}}{{!}} Закарпатський кореспондент {{!}}{{!}} ZAK-KOR.NET|access-date=2019-03-29}}</ref>. === 2012—2017: «Х-Фактар» === 2012 праходзіла кастынг у дзявочы гурт «Real O», пазней працавала з гуртом «Гарачы шакалад», на бэк-вакале гурта «[[СКАЙ|СКАЙ»]] і спявачкі [[Ірына Мікалаеўна Білык|Ірыны Білык]]. Была ў складзе гурта «Delicious Ladies». 2013 працавала з кавер-гуртом «Чылаўт», пазней з DJ Natalie Lorient і «Elton Clapto»<ref name=":2">{{Cite web|title=Аліна Паш: "Х-фактор" – це можливість зробити ковток свіжого повітря/Люди/«VAROSH» - у ритмі твого міста|url=http://www.varosh.com.ua/all/post/ludyshow/alina-pash-hfaktor--ce-mozhlivist-kovtnuti-svizhogo-povitrya|website=www.varosh.com.ua|access-date=2019-03-29|archive-date=29 сакавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329172613/http://www.varosh.com.ua/all/post/ludyshow/alina-pash-hfaktor--ce-mozhlivist-kovtnuti-svizhogo-povitrya|url-status=dead}}</ref>. Першай аўтарскай песняй, якую напісалі для спявачкі, стала «Колискова», кліп на якую зняў Уладзімір Цвердахлеб<ref>{{Cite web|title=Аліна Паш: У музиці має бути душа – механіки замало /Люди/«VAROSH» - у ритмі твого міста|url=http://www.varosh.com.ua/all/post/ludyshow/alina-pash-u-muzici-ma-buti-dusha--mehaniki-zamalo-#.VkXE_GThC2w|website=www.varosh.com.ua|access-date=2019-03-29|archive-date=30 сакавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330131904/http://www.varosh.com.ua/all/post/ludyshow/alina-pash-u-muzici-ma-buti-dusha--mehaniki-zamalo-#.VkXE_GThC2w|url-status=dead}}</ref>. 2015 заняла № 3 у музычным шоў «Х-Фактар»<ref>{{Cite web|url=http://ivona.bigmir.net/showbiz/424491-X-faktor-6-sezon-online-Kto-proshel-v-final|title=Х-фактор 6 сезон онлайн: Кто покинул финал|website=ivona.bigmir.net|access-date=2019-11-16}}</ref>. У жніўні 2015 года Аліна наведвала часова акупаваны РФ Крым праз тэрыторыю РФ. 11 жніўня 2015 года яна пакінула Украіну авіярэйсам «Кіеў-Масква», а вярнулася рэйсам «Дамадзедава (Масква)-Кіеў» 14 жніўня<ref>{{Cite web|title=Суспільне просить ДПСУ сказати, чи підробила Аліна Паш довідку про поїздку до Криму|url=https://imi.org.ua/news/suspilne-prosyt-dpsu-skazaty-chy-pidrobyla-alina-pash-dovidku-pro-poyizdku-v-krym-i43813|website=imi.org.ua|access-date=2022-02-21|language=uk-UA}}</ref><ref>{{Cite web|title="Звертатимусь до правоохоронців": Стерненко заявив, що Alina Pash могла підробити довідку від ДПСУ про відвідини окупованого Криму|url=https://espreso.tv/zvertatimus-do-pravookhorontsiv-sternenko-zayaviv-shcho-alina-pash-mogla-pidrobiti-dovidku-vid-dpsu-pro-vidvidini-okupovanogo-krimu|website=espreso.tv|access-date=2022-02-21|language=uk}}</ref>. Скарыстаўшыся расійскімі авіялініямі, спявачка трапіла ў акупаваны Крым, парушыўшы правілы перасячэння дзяржаўнай мяжы Украіны<ref>{{Cite web|title=Аліна Паш відмовилась від участі в «Євробаченні»|url=https://zaxid.net/alina_pash_vidmovilas_vid_uchasti_v_yevrobachenni_n1536104|website=ZAXID.NET|access-date=2022-02-21|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=«Візит до окупованого Криму через Москву». Сергій Стерненко опублікував інформацію про закордонні поїздки Alina Pash у 2015−2016 роках|url=https://life.nv.ua/ukr/evrovision/alina-pash-litala-do-okupovanogo-krimu-cherez-moskvu-sternenko-opublikuvav-dati-novini-ukrajini-50217587.html|website=life.nv.ua|access-date=2022-02-21|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=Активіст Стерненко показав, як Alina Pash летіла з Москви до Криму 2015 року|url=https://tsn.ua/glamur/aktivist-sternenko-pokazav-yak-alina-pash-letila-z-moskvi-do-krimu-2015-roku-1979548.html|website=ТСН.ua|access-date=2022-02-21|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=Аліну Паш звинуватили у підробці довідки про поїздку в Крим: "Суспільне" вже відреагувало|url=https://www.unian.ua/society/alinu-pash-zvinuvatili-u-pidrobci-dovidki-pro-pojizdku-v-krim-suspilne-vzhe-vidreaguvalo-novini-ukrajini-11703664.html|website=www.unian.ua|access-date=2022-02-21|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=Хронологія подій навколо Аліни Паш на Нацвідборі "Євробачення": що відбувалося|url=https://suspilne.media/207742-hronologia-podij-navkolo-alini-pas-na-nacvidbori-evrobacenna-so-same-i-ak-vidbuvalosa/?|website=Суспільне {{!}} Новини|access-date=2022-02-21|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=Аліну Паш підозрюють у підробленні документів щодо в'їзду в Крим – "Суспільне" надіслало запит у ДПСУ|url=https://www.5.ua/suspilstvo/alinu-pash-pidozriuiut-u-pidroblenni-dokumentiv-shchodo-vizdu-v-krym-suspilne-nadislalo-zapyt-v-dpsu-268167.html|website=5 канал|access-date=2022-02-21|language=uk}}</ref>. 2017 скончыла [[Кіеўская муніцыпальная акадэмія эстраднага і цыркавога мастацтва|Кіеўскую акадэмію эстраднага і цыркавога мастацтваў,]] атрымала ступень [[магістр]]а<ref name=":1"/>. === 2018—2021: «Pintea» === [[Файл:Alina_Pash_at_Atlas_Weekend_2019.jpg|міні|198x198пкс|Выступ на Atlas Weekend, 2019 год.]] 15 красавіка 2018 года прэзентавала дэбютны сінгл «Bitanga» і [[відэакліп]] да яго<ref name=":0">{{Cite web|url=https://espreso.tv/news/2018/04/17/nova_ukrayinska_spivachka_alina_pash_debyutuvala_iz_pisneyu_bitanga_iz_zakarpatskoyu_govirkoyu|title=Нова українська співачка. Alina Pash дебютувала із піснею BITANGA із закарпатською говіркою|website=espreso.tv|access-date=2018-04-22}}</ref>. У песні спалучаюцца хіп-хоп, элементы [[Поп-музыка|папмузыкі]] і этнаматывы<ref>{{Cite web|title=Закарпатка Аліна Паш презентувала свою першу пісню BITANGA і кліп до неї (ВІДЕО) @ Закарпаття онлайн|url=https://zakarpattya.net.ua/News/180699-Zakarpatka-Alina-Pash-prezentuvala-svoiu-pershu-pisniu-BITANGA|website=Закарпаття онлайн|access-date=2019-03-29}}</ref>; кліп запісаны з удзелам французскага рэпера Jaw з гурта «DOP», голас якога гучыць у канцы<ref>{{Cite web|title=Альтернативное Закарпатье в клипе Alina Pash "Bitanga"|url=https://karabas.live/alina-pash-bitanga/|website=Karabas Live|access-date=2019-03-29|language=ru-RU|archive-url=https://web.archive.org/web/20210903095410/https://karabas.live/alina-pash-bitanga/|archive-date=3 верасня 2021|url-status=dead}}</ref>. У жніўні Паш стала тварам калекцыі адзення дызайнера [[Лілія Валер’еўна Літкоўская|Ліліі Літкоўскай]]<ref>{{Cite web|title=Аліна Паш стала обличчям нової колекції LL by LITKOVSKAYA/Мода/«VAROSH» - у ритмі твого міста|url=http://varosh.com.ua/all/post/modashow/alina-pash-stala-oblichchyam-novoi-kolekcii-ll-by-litkovskaya|website=varosh.com.ua|access-date=2019-03-29}}</ref><ref>{{Cite web|title=Певица Алина Паш стала лицом LL by Litkovskaya|url=http://sostav.ua/publication/pevitsa-alina-pash-stala-litsom-ll-by-litkovskaya-79407.html|website=Информационно-аналитический портал Sostav.ua|access-date=2019-03-29|url-status=dead|archive-date=20 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230320084012/https://sostav.ua/publication/pevitsa-alina-pash-stala-litsom-ll-by-litkovskaya-79407.html}}</ref>, супрацоўнічала з буцікам-Атэлье казацкага адзення «Отаман» і дызайнерам Лілей Братусь<ref name=":2"/>. 18 верасня выпусціла свой другі сінгл пад назвай «Oinagori» і кліп да яго. Відэа на трэк знялі ў [[Марсель|Марселі]] (Францыя) з мясцовай камандай — рэжысёр Лу Эскабар і Натан Дайс)<ref>{{Cite web|title=Прем'єра: співачка Alina Pash про новий кліп Oinagori {{!}} Vogue Ukraine|url=https://vogue.ua/ua/article/culture/muzyka/premera-pevica-alina-pash-o-novom-klipe-oinagori.html|website=Vogue UA|access-date=2019-03-29}}</ref>. У лістападзе спявачка далучылася да працы над песняй «Робот» гурта «ТНМК», якая ўвайшла ў альбом «7»<ref>{{Cite web|title=7 фактів про новий альбом «ТНМК» «7»|url=http://open.ua/music/article/7-faktiv-pro-noviy-albom-TNMK-7/|website=web.archive.org|date=2018-12-08|access-date=2019-03-29|archive-date=2018-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20181208172800/http://open.ua/music/article/7-faktiv-pro-noviy-albom-TNMK-7/}}</ref>, у тым жа месяцы выйшаў альбом «Повний абзац» Джоні Дзіўнага, дзе Паш таксама прыняла ўдзел у запісе трэка «Гра в слова»<ref>{{Cite web|title=rap.ua {{!}} Джонні Дивний з Ціни Ритму випустив сольний альбом|url=https://rap.ua/albums/dzhonni-divniy-z-cini-ritmu-vipustiv-solniy-albom|website=web.archive.org|date=2018-12-08|access-date=2019-03-29|archive-date=2018-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20181208173037/https://rap.ua/albums/dzhonni-divniy-z-cini-ritmu-vipustiv-solniy-albom}}</ref>. 13 студзеня 2019 — выйшла хіп-хоп калядка «Добрий вечір» з удзелам Аліны. Аўтарам ідэі быў рэпер [[Yarmak|Ярмак]], на здымку былі запрошаны [[Джамала]], Laud, Mr. Makoundi і ўдзельнікі гурта «кАчевники» Den Da Funk і Fame<ref>{{cite web|url=http://slukh.media/new-music/zirkova-kolyadka/|title=Зіркова солянка: Джамала, Ярмак, Alina Pash та інші заспівали реп-колядку|ref=slukh.media|date=2019-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119014749/http://slukh.media/new-music/zirkova-kolyadka/|archive-date=2019-01-19|access-date=2019-11-16}}</ref>. У тым жа месяцы Паш выступіла на [[Сусветны эканамічны форум|Сусветным эканамічным форуме]] ў [[Давос]]е, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|title=Закарпатка Аліна Паш "запалила" на бізнес-форумі в Давосі (ФОТО, ВІДЕО). Новини Закарпаття на Depo.ua|url=https://zak.depo.ua/ukr/zak/zakarpatka-alina-pash-zapalila-na-biznes-forumi-v-davosi-foto-video-20190126906024|website=www.depo.ua|access-date=2019-03-29|language=uk}}</ref>. [[Файл:Pianoboy_and_Alina_Pash_music_video_default_image.jpg|міні|[[Дзмітрый Ігаравіч Шураў|Дзмітрый Шураў]] і Аліна Паш.]] 24 мая 2019 года выйшаў новы альбом «Pintea: Gory», запісаны ў этнастылі<ref>{{Cite web|title=Аліна Паш нарешті випустила дебютний альбом. Але тільки частину|url=http://slukh.media/new-music/alina-pash-pintea-album/|website=СЛУХ {{!}} Онлайн-журнал про музику|access-date=2019-08-04}}</ref>. 14 чэрвеня свет убачыў другую частку альбома пад назвай «Pintea: Misto»'','' запісана ў электронным стылі і стылі хіп-хоп<ref>{{Cite web|title=Музика. Слухайте другу частину дебютного альбому Alina Pash – Pintea:Misto|url=https://www.the-village.com.ua/village/culture/culture-news/286145-sluhayte-drugu-chastinu-debyutnogo-albomu-alina-pash-pintea-misto|website=The Village Україна|access-date=2019-08-04}}</ref>. Як адзначала сама спявачка, першую частку альбома яна прысвяціла сваёй роднай карпацкай вёсцы, а другую — Кіеву<ref>{{Cite web|title=Alina Pash «Pintea: Misto»: історії сьогоднішнього дня та власний всесвіт|url=http://open.ua/music/digest/Alina-Pash-Pintea-Misto-istorii-sogodnishnogo-dnya-ta-vlasniy-vsesvit/|website=open.ua|access-date=2019-08-04|language=en}}</ref>. У ліпені выступіла на фестывалі Atlas Weekend<ref>{{Cite web|title=Що українські артисти покажуть на Atlas Weekend|url=https://vogue.ua/ua/article/culture/muzyka/chto-ukrainskie-artisty-pokazhut-na-atlas-weekend.html|website=Vogue UA|access-date=2019-08-05}}</ref>. 24 жніўня таго ж года выступіла на парадзе ў гонар Дня Незалежнасці Украіны, спяваючы рэп падчас выканання гімна<ref>{{Cite web|title=День Незалежності на Майдані: гімн України під реп підірвав соцмережі|url=https://www.rbc.ua/ukr/styler/den-nezavisimosti-maydane-gimn-ukrainy-rep-1566653715.html|website=РБК-Украина|access-date=2019-08-25|language=ru}}</ref>. На [[Дзень незалежнасці Украіны|Дзень Незалежнасці]] 24 жніўня 2019 года на «Шэсці годнасці» на [[Плошча Незалежнасці (Кіеў)|Майдане Незалежнасці]] у Кіеве, Аліна Паш выканала гімн Украіны ў стылі рэп. Музыка сыграў на раялі музыку да «Ще не вмерла Україна». Падобнае выкананне выклікала абурэнне сярод украінцаў, пасля чаго Аліна заявіла, што куплет у яе выкананні не быў часткай гімна<ref>{{Cite web|title=Alina Pash отримала безліч погроз на свою адресу після виступу на "Ходу Гідності" на Майдані|url=https://tsn.ua/glamur/alina-pash-otrimala-bezlich-pogroz-na-svoyu-adresu-pislya-vistupu-na-hodu-gidnosti-na-maydani-1401777.html|website=ТСН.ua|date=2019-08-28|access-date=2022-06-10|language=uk}}</ref>. 10 верасня 2019 адбылася прэм’ера музычнага відэа на песню «Перша леді», запісаную разам з [[Pianoбой]]<ref>{{cite web|date=10 вересня 2019 |url=https://radiotrek.rv.ua/video/pianoboy_z_alinoyu_pash_zaspivaly_pro_pershu_ledi_240095.html |title=Pianoбой з Аліною Паш заспівали про Першу леді|ref=radiotrek.rv.ua |access-date=12 вересня 2019 |archive-url=https://archive.today/20190912203718/https://radiotrek.rv.ua/video/pianoboy_z_alinoyu_pash_zaspivaly_pro_pershu_ledi_240095.html|archive-date=12 вересня 2019}}</ref>. Вясной 2021 года выходзіць альбом, які ствараўся падчас фальклорных экспедыцый Гуцульшчынай, у якія Аліна Паш разам з камандай ездзілі ў 2020 годзе<ref>{{Cite web|title=Прем’єра: «розМова» — новий альбом Аліни Паш, створений у фольклорних експедиціях|url=https://slukh.media/new-music/alina-pash-rozmova/|website=СЛУХ — онлайн-медіа про музику та все, що навколо неї|date=2021-04-02|access-date=2021-12-13}}</ref>. У снежні 2021 выйшаў мініальбом «Норов», дзе этніка ўплятаецца ў біты і атмасферу R&B. Мініальбом запісаны з дыджэем і саўндпрадзюсарам Pahatam (Яўген Яраменка). Ён працаваў над першымі двума альбомамі [[Іван Аляксандравіч Дорн|Івана Дорна]] і стварыў музыку да галоўных хітоў гурта «Грибы» («Тает лёд», «Интро», «Велик»)<ref>{{Cite web|title=«Норов»: слухайте новий спільний альбом Аліни Паш та Pahatam|url=https://slukh.media/new-music/alina-pash-pahatam-norov/|website=СЛУХ — онлайн-медіа про музику та все, що навколо неї|date=2021-12-10|access-date=2021-12-13}}</ref>. «Норов» стаў першым рэлізам лэйбла РИТМ, заснаванага Pahatam. === 2022: «Еўрабачанне» === 12 лютага 2022 года стала пераможцай Украінскага нацыянальнага адбору на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2022|«Еўрабачанне-2022»]], апярэдзіўшы гурт [[Kalush|«Kalush Orchestra»]] і спевака Wellboy<ref>[https://novynarnia.com/2022/02/12/na-yevrobachennya-2022-vid-ukrayiny-poyide-alina-pash-rezultaty-naczvidboru/ На Євробачення-2022 від України поїде Аліна Паш, яка виступала в Криму: результати нацвідбору]</ref>. 14 лютага 2022 года [[Сяргей Вячаслававіч Старненка|Сяргей Старненка]] апублікаваў дадзеныя аб падробцы прадстаўленай тэлекампаніі інфармацыі ад імя Паш пра ўезд у Крым. Па дадзеных Старненкі, Паш трапіла ў Крым рэйсам з Масквы, парушыўшы правілы нацыянальнага адбору «Еўрабачання-2022»<ref>{{Cite web|title=Аліна Паш підробила довідку про поїздку в Крим – Стерненко|url=https://suspilne.media/206826-alina-pas-pidrobila-dovidku-pro-poizdku-v-krim-sternenko/|website=suspilne.media|date=2022-02-14|access-date=2022-02-16}}</ref>. 15 лютага прэс-сакратар [[Дзяржаўная памежная служба Украіны|ДПСУ]] Андрэй Дземчанка пацвердзіў, што даведка Паш не выдавалася ДПСУ<ref>{{Cite web|title=ДПСУ не створювала документ про перетин Аліною Паш адмінмежі з Кримом, оприлюдений Суспільним — ДПСУ|url=https://suspilne.media/207284-dpsu-ne-stvoruvala-dokument-pro-peretin-alinou-pas-adminmezi-z-krimom-opriludenij-suspilnim-dpsu/|website=suspilne.media|date=2022-02-15|access-date=2022-02-16}}</ref>. Па словах самой Паш, даведку атрымліваў член яе каманды. На заяву, пададзеную спявачкай, атрымалі адказ, што Дзяржпамежслужба не можа даць даведку аб уездзе Паш у Крым 2015 года, паколькі такую інфармацыю захоўваюць на працягу пяці гадоў<ref>{{Cite web|title=Держприкордонслужба не може надати Аліні Паш довідку про її вʼїзд до Криму|url=https://suspilne.media/207621-alina-pas-zaavila-so-peredala-dovidku-pro-peretin-kordonu-suspilnomu/|website=suspilne.media|date=2022-02-16|access-date=2022-02-16}}</ref>. [[Нацыянальная грамадская тэлекампанія Украіны|НГТУ]] абвясціла пра правядзенне пазачарговага пасяджэння назіральнага савета 18 лютага 2022 года<ref>{{Cite web|title=Наглядова рада Суспільного проведе засідання|url=https://corp.suspilne.media/newsdetails/4771|website=corp.suspilne.media|date=2022-02-16|access-date=2022-02-16}}</ref>. 16 лютага 2022 года на пазачарговым пасяджэнні Арганізацыйны Камітэт нацыянальнага адбору на ўдзел у Еўрабачанні-2022 прыняў рашэнне аб спыненні ўдзелу ў адборы Аліны Паш. Спявачка не будзе прадстаўляць Украіну на Еўрабачанні-2022. Пункт 3.4. Правілаў нацыянальнага адбору на ўдзел у песенным конкурсе Еўрабачанне-2022 прадугледжвае, што ў выпадку ўстанаўлення «Суспільним» факту прадстаўлення удзельнікам недакладнай інфармацыі або ўтойвання інфармацыі або іншых істотных абставінаў адносна ўдзельніка, НГТУ мае права спыніць удзел у адборы ўдзельніка ў любы час. Падставай для прыняцця такога рашэння аргкамітэтам стаў афіцыйны адказ Дзяржаўнай памежнай службы ад 16 лютага 2022 года адносна недакладнасці інфармацыі, якую падалі грамадскаму вяшчальніку. Пасля гэтага Аліна Паш абвясціла пра зняццё сваёй кандыдатуры з удзелу ў Еўрабачанні-2022<ref>{{Cite web|title=Аліна Паш відмовилась від участі в Євробаченні|url=https://suspilne.media/207651-alina-pas-vidmovilas-vid-ucasti-v-evrobacenni/|website=suspilne.media|date=2022-02-16|access-date=2022-02-16}}</ref>. Яшчэ да заявы Аліны Паш аб адмове ўдзельнічаць у конкурсе, Арганізацыйны Камітэт нацыянальнага адбору дыскваліфікаваў яе<ref>{{Cite web|title=Україна на Євробаченні: комітет дискваліфікував Аліну Паш ще до її відмови|url=https://www.slovoidilo.ua/2022/02/16/novyna/kultura/ukrayina-yevrobachenni-komitet-dyskvalifikuvav-alinu-pash-shhe-yiyi-vidmovy|website=Слово і Діло|access-date=2022-02-16}}</ref>. == Дыскаграфія == === Альбомы === * ''Pintea: Gory'' (2019) * ''Pintea: Misto'' (2019) * ''розМова'' (2021) === EP === * ''Amerikraine Dream'' (2020) * ''НОРОВ'' (2021) === Сінглы === * ''«Bitanga»'' (2018) * ''«Oinagori»'' (2018) * «''Oboloka»'' (2019) * ''«Не впасти»'' (2020 * ''«N.U.M.»'' (2020) * ''«Молитва»'' (2021) * ''«Мотанка»'' (2021) * ''«Чекаю ночі»'' ''— з к/ф «Я, „Перамога“ і Берлін»'' (2022) * ''«Shadows of Forgotten Ancestors»'' (2022) == Кліпы == [[Файл:PIANOБОЙ_feat._ALINA_PASH_-_Перша_Леді.webm|міні|Кліп «Перша леді».]] * «Bitanga» (2018) * «Oinagori» (2018) * «Падло» feat. [[Alyona Alyona|alyona alyona]] (2019) * «Good Evening x Ego Gra» (2019) * «Slukhay» (2019) * «Перша Леді» feat. [[Pianoбой]] (2019) * «Не пили» feat. Freel (2019) * «Bosorkanya» (2019) * «Pintea» (2019) * «N.U.M. (Nobody Understands Me)» (2020) * «Vysokomirni» feat. XXV кадр (2020) * «Corruption» feat. Otoy, Den Da Funk, DJ Pone (2020) * «Dengi» (2020) * «Среди лесов, унылых и заброшенных…» (2021) * «Питання» (ft. Krechet) (2021) * «Ocean» (2021) == Узнагароды і намінацыі == {| class="wikitable" !Год !Прэмія !Намінацыя !Вынік !Заўвага !Дж. |- | rowspan="2" |2018 | rowspan="2" |Jäger Music Awards |Сінгл года |{{Намінацыя}} | rowspan="3" |'''«'''Bitanga'''»''' |<ref>{{Cite web|title=Аліна Паш, Зе Джозерс, Іван Дорн та інші стали переможцями премії Jäger Music Awards {{!}} LiRoom|url=https://liroom.com.ua/news/jma2018_win/|website=web.archive.org|date=2019-03-29|access-date=2020-08-15}}</ref> |- |Відэа года |{{Намінацыя}} | |- | rowspan="3" |2019 |YUNA |Лепшы хіп-хоп хіт |{{Перамога}} | |- |«Elle Style Award» |Спявачка года |{{Намінацыя}} | |<ref>{{Cite web|title=Церемонія ELLE Style Awards 2019 - JetSetter|url=https://jetsetter.ua/event/tseremoniya-elle-style-awards-2019/|website=web.archive.org|date=2019-11-16|access-date=2020-08-15}}</ref> |- |Jäger Music Awards |Хіп-хоп артыст года |{{Намінацыя}} | |<ref>{{Cite web|title=Хто переміг на премії Jager Music Awards 2019: список переможців|url=http://slukh.media/news/jager-music-awards-2019-winners/|website=web.archive.org|date=2019-11-15|access-date=2020-08-15|archive-date=15 лістапада 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115211608/http://slukh.media/news/jager-music-awards-2019-winners/|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="2" |2020 | rowspan="2" |YUNA |Лепшы дуэт |{{Перамога}} | rowspan="2" |alyona alyona і Alina Pash ('''«'''Падло'''»''') | |- |Лепшы хіп-хоп хіт |{{Перамога}} | |} == Грамадзянская пазіцыя == У жніўні 2015 года выступіла ў [[Ялта|Ялце]] ў [[Расійская акупацыя Аўтаномнай Рэспублікі Крым і Севастопаля|акупаваным]] Расіяй Крыме, пасля чаго трапіла ў базу звестак [[Міратворца (вэб-сайт)|цэнтра «Міратворац»]] за «ўдзел у спробах легалізацыі акупацыі АР Крым расійскімі захопнікамі»<ref>{{Cite web|url=https://myrotvorets.center/criminal/pash-alina-ivanovna/|title=Паш Алина Ивановна / Паш Аліна Іванівна / Pash Alina Ivanovna|website=myrotvorets.center|access-date=2022-02-13}}</ref>. Па словах Паш, у Крым яна трапіла аўтобусам з боку Украіны<ref name="detector media">{{Cite web|url=https://stv.detector.media/spilnota/read/7134/2022-02-05-krym-tse-ukraina-ya-izdyla-v-ukrainu-alina-pash-rozpovila-pro-svoyu-poizdku-v-okupovanyy-krym/|title=«Крим – це Україна, я їздила в Україну» Аліна Паш розповіла про свою поїздку в окупований Крим|website=stv.detector.media|access-date=2022-02-06}}</ref>. Нягледзячы на расійска-ўкраінскую вайну, на 11 чэрвеня 2018 года анансавалі выступ выканаўцы на фестывалі «Bosco Fresh Fest», які павінен быў адбыцца ў [[Масква|Маскве]] ў цэнтры «Сколкава»<ref>{{Cite web|url=http://prozak.info/Kul-tura/Muzika/Vid-zahoplennya-do-nenavisti-Zakarpats-ka-spivachka-Alina-Pash-vistupit-u-centri-rosijs-koyi-IT-propagandi|title=Від захоплення до ненависті: Закарпатська співачка Аліна Паш виступить у центрі російської IT-пропаганди / Музика / Культура - Прозак|website=Prozak.info|access-date=2018-05-27}}</ref>. У звароце Аліна апавядала, што спявае [[Украінская мова|ўкраінскай]], [[Русінская мова|русінскай]], [[Руская мова|рускай]] і [[Англійская мова|англійскай]] мовамі, і што лічыць сябе касмапаліткай<ref>{{Cite web|url=https://espreso.tv/news/2019/08/25/quotya_kosmopolitquot_reperka_alina_pash_yaka_spivala_na_urochystostyakh_zelenskogo_do_dnya_nezalezhnosti_pid_chas_viyny_vystupala_v_rosiyi|website=espreso.tv|title="Я - космополіт". Реперка Аліна Паш, яка співала на урочистостях Зеленського до Дня Незалежності, під час війни публікувала свої фото з Москви та Ялти}}</ref>. Арганізоўвала фестываль расійская кампанія «Bosco di Ciliegi», якая належыць Міхаілу Кусніровічу, даверанай асобе [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Пуціна]] на [[Прэзідэнцкія выбары ў Расіі (2018)|выбарах прэзідэнта РФ]] 2018 года<ref>{{Cite web|url=http://ua.telekritika.ua/dusia/ne-prihodya-v-soznanie-soshla-s-uma-ukraintsi-massovo-razocharovalis-v-molodoi-artistke-iz-zakarpatya-688341|title=«Збожеволіла, не приходячи до тями»: українці масово розчарувалися в молодій артистці із Закарпаття|website=ua.telekritika.ua|access-date=2018-05-27}}</ref>. Пасля агалоскі, Паш адмяніла выступленні на фестывалях «Bosco Fresh Fest» і «Дикая мята». Паш заявіла, што «музыцы і любові няма месца там, дзе пачынаецца шум, нянавісць і неразуменне»<ref>{{Cite web|url=https://zakarpattya.net.ua/News/181970-Zakarpatka-Alina-Pash-skasuvala-vystup-na-kontserti-v-Moskvi|title=Закарпатка Аліна Паш скасувала виступ на концерті в Москві @ Закарпаття онлайн|website=zakarpattya.net.ua|access-date=2018-05-27}}</ref>. 5 лютага 2022 года, падчас праграмы «Грымёрка Еўрабачання» на [[Перший|Першым]], у адказ на пытанні аб яе грамадзянскай пазіцыі і наведванні [[Анексія Крыма Расіяй|часова акупаванага Расіяй]] Крыма, заявіла: «у нас 8 гадоў ідзе вайна, Расія — агрэсар. Крым — гэта Украіна. І я ездзіла ва Украіну»<ref name="detector media"/><ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/suspilne.eurovision/posts/2154611454714726|title=«Моя позиція чітка – у нас 8 років йде війна, Росія – агресор. Крим – це Україна. Незмінно. І я їздила в Україну», – Аліна Паш про поїздку в Крим в інтерв'ю Тімуру Мірошниченку в програмі «Гримерка Євробачення».|website=facebook.com|access-date=2022-02-06}}</ref>. {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Паш Аліна Іванаўна}} [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 7g489kukq1ip2r3hvr2s3yaz8b4mr0x 0 738825 5146587 5039924 2026-05-25T16:41:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146587 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ластачкін}} {{футбаліст}} '''Аляксандр Васілевіч Ластачкін''' — беларускі [[футбол]]ьны трэнер. Жанаты на беларускай футбалістке [[Наталля Леанідаўна Ластачкіна|Наталли Ластачкінай]]. == Трэнерская кар’ера == У перыяд з 1991 па 2015 год ён быў галоўным трэнерам магілёўскай «[[ЖФК Дняпро Магілёў|Надзеі]]». У 2005 годзе аыйграў першы [[Жаночы Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубак Беларусі сярод жаночых камандаў]]. У 2016 годзе стаў гендырэктарам ФК «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]»<ref>[https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:es4ktQ-vH1IJ:https://mspring.media/mahilyow-mozha-zastacca-bez-vialikaha-futbola/&cd=16&hl=be&ct=clnk&gl=pl Абласны цэнтр у гэтым годзе можа застацца без вялікага футбола?]</ref>. == Узнагароды == Лаўрэатам спецыяльнай прэміі Магілёўскага гарвыканкама «Дасягненне» у намінацыі «Фізічная культура і спорт». {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://mogilev.gov.by/sport/24788-ego-zhizn-zhenshchiny-i-futbol-aleksandr-lastochkin-o-svojom-dostizhenii.html Его жизнь — женщины и футбол. Александр Ласточкин о своём «Достижении»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230509102719/http://mogilev.gov.by/sport/24788-ego-zhizn-zhenshchiny-i-futbol-aleksandr-lastochkin-o-svojom-dostizhenii.html |date=9 мая 2023 }} * [https://mogilevnews.by/news/news23141.html ТРЕНЕРСКИЙ ШТАБ]{{Недаступная спасылка}} * [https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/allfootballnews/2238450/ Топ-5 тренеров, которые не были профессиональными футболистами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230509092708/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/allfootballnews/2238450/ |date=9 мая 2023 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ластачкін Аляксандр Васілевіч}} [[Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Трэнеры ЖФК Дняпро Магілёў]] chajltpzl7kvmqiheg07el9rk6aahxm 0 739286 5146585 5144185 2026-05-25T16:33:39Z DBatura 73587 /* Май */ 5146585 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** [[16 сакавіка]]: На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: у кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. === Жнівень === * [[12 жніўня]]: [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|Поўнае сонечнае зацьменне]], якое часткова можна будзе назіраць на тэрыторыі Беларусі. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] iooznza7em8s5ke0c7ijchnwvw51kqv 0 748765 5146680 4586041 2026-05-25T20:54:55Z DobryBrat 5701 пунктуацыя, дапаўненне 5146680 wikitext text/x-wiki '''Лісаў''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксандр Генадзевіч Лісаў]] — беларускі масатцвазнавец. * [[Іван Іванавіч Лісаў]] (1912—1997) — савецкі ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант (1965). * [[Мікалай Дзмітрыевіч Лісаў]] (нар. 1952) — беларускі біёлаг. {{спіс цёзак2}} plljzq57a5zmvnlfcuq8d6pzkdtkedf 100 753022 5146573 5146131 2026-05-25T15:51:39Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5146573 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Людвік Калянкоўскі|2026-05-25T14:07:00Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Фёдар Сяргеевіч Фешчанка|2026-05-24T20:34:52Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Хорст Ябланоўскі|2026-05-24T14:24:10Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Уладзіслаў Пятровіч Гулевіч|2026-05-23T18:29:13Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Юрый Васілевіч Грыбоўскі|2026-05-23T18:14:48Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Штаб-кватэра UNESCO|2026-05-23T17:46:22Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Бату Сяргеевіч Хасікаў|2026-05-23T15:01:30Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Станіслаў Уладзіміравіч Думін|2026-05-23T14:22:19Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Алена Карп|2026-05-23T11:02:55Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Махмут Ахметавіч Гарэеў|2026-05-22T18:47:29Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Тамара Амвросьеўна Будкевіч|2026-05-22T08:10:36Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Васіль Фёдаравіч Гарбузаў|2026-05-22T05:45:45Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Урыэль Вайнрайх|2026-05-22T00:50:43Z|Aurel Iepureanu}} {{Новы артыкул|Ян Балзункевіч|2026-05-19T17:06:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Конрад Цузэ|2026-05-19T12:44:26Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Яўсевій Кесарыйскі|2026-05-18T07:10:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> f9bx55zd7wrjaq1yowd6ydyps1cov3x 100 753274 5146571 5145534 2026-05-25T15:51:19Z NirvanaBot 40832 +7 новых 5146571 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Японскі сад (Афіны)|2026-05-25T11:58:10Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Парк Інакасіра|2026-05-25T10:16:36Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Сад Окума|2026-05-25T09:58:49Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Сады Хамарыкю|2026-05-25T09:45:36Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Мікава (заліў)|2026-05-25T07:08:51Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Гамагоры|2026-05-25T06:49:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Андзё|2026-05-25T05:49:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Японскі сад (Бад-Лангэнзальца)|2026-05-23T11:54:37Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Алея Найсвяцейшей Панны Марыі|2026-05-22T22:37:10Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Ама (Сіманэ)|2026-05-22T12:55:01Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ама (Айты)|2026-05-22T12:48:48Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Белен-дэ-Эскабар|2026-05-22T12:19:42Z|Γλωσσολαλιά}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 9f2lgndduxfd0vprk0bsoq9hupaa2b8 100 753287 5146568 5146128 2026-05-25T15:50:44Z NirvanaBot 40832 +6 новых 5146568 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Людвік Калянкоўскі|2026-05-25T14:07:00Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Рыгор Ігнатавіч Казячы|2026-05-25T12:00:43Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Генуэзская канферэнцыя (1922)|2026-05-25T07:38:26Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Ігар Аўчыннікаў|2026-05-25T04:02:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі|2026-05-25T03:42:24Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Фёдар Сяргеевіч Фешчанка|2026-05-24T20:34:52Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Хорст Ябланоўскі|2026-05-24T14:24:10Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Беларусафілія ў Расіі|2026-05-24T08:40:39Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Кракаўскія шопкі|2026-05-23T19:41:10Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Гета ў Калышках|2026-05-23T18:24:51Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Юрый Васілевіч Грыбоўскі|2026-05-23T18:14:48Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сезон 2023/2024 ГК Кронан Гродна|2026-05-23T15:35:03Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2023/2024 ГК БДУФК-СКА Мінск|2026-05-23T15:22:20Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Станіслаў Уладзіміравіч Думін|2026-05-23T14:22:19Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Сезон 2023/2024 ГК Гомель|2026-05-23T12:46:24Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Хопіць баяцца|2026-05-23T12:35:36Z|MocnyDuham}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 15xouf8cvya0h5q7wi21ud7bbsxf45f 0 754157 5146593 5061701 2026-05-25T16:51:06Z Pabojnia 135280 /* Згвалтаванні */ афармленне 5146593 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Нанкінская разня''' ({{Кітайская|南京大屠殺|南京大屠杀|nánjīng dàtúshā}}) — эпізод [[Другая япона-кітайская вайна (1937—1945)|Другой япона-кітайскай вайны]], падчас якога ў [[Нанкін]]е, [[Сталіца|сталіцы]] [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітайскай Рэспублікі]], [[Японія|японскія]] вайскоўцы здзейснілі масавыя [[Забойства|забойствы]] і [[Згвалтаванне|згвалтаванні]] грамадзянскага насельніцтва. Гвалт працягваўся на працягу шасці тыдняў, пачаўшыся 13 снежня 1937 года, у дзень, калі японцы {{нп3|Бітва за Нанкін|авалодалі горадам|ru|Битва за Нанкин}}. За гэты перыяд салдаты {{нп3|Імператарская армія Японіі|Японскай імператарскай арміі|ru|Императорская армия Японии}} забілі, па розных ацэнках, ад 40 000 да больш за 500 000 кітайскіх грамадзянскіх асоб і раззброеных салдат<ref>Levene, Mark and Roberts, Penny. ''The Massacre in History''. 1999, page 223—224</ref><ref name="tot">Totten, Samuel. ''Dictionary of Genocide''. 2008, 298—299.</ref>, а таксама здзейснілі мноства згвалтаванняў і актаў [[марадзёрства]]<ref>Iris Chang, ''The Rape of Nanking'', p. 6.</ref><ref>{{cite news|url=http://www.salon.com/2010/03/31/as_film_japan_massacre_documentary/|author=Lee, Min|title=New film has Japan vets confessing to Nanjing rape|publisher=Salon/Associated Press|date=2010-03-31|access-date=2016-02-05|archive-date=2017-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170401212422/http://www.salon.com/2010/03/31/as_film_japan_massacre_documentary/}}</ref>. Некалькі галоўных вінаватых гэтых злачынстваў былі асуджаныя [[Такійскі працэс|Міжнародным ваенным трыбуналам для Далёкага Усходу]] і {{нп3|Нанкінскі трыбунал па ваенных злачынствах|Нанкінскім трыбуналам па ваенных злачынствах|ru|Нанкинский трибунал по военным преступлениям}} і пакараныя. Аднак меркаваны ключавы віноўнік, {{нп3|Прынц Ясухіка|прынц Асака|ru|Принц Ясухико}}, які з’яўляўся членам японскай імператарскай сям’і, пазбег суда, бо раней атрымаў ад [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзнікаў]] па антыгітлераўскай кааліцыі імунітэт ад пераследу. Так як большасць японскіх ваенных запісаў, прысвечаных падзеям Нанкінскай разні, была засакрэчана і знішчана неўзабаве пасля {{нп3|Капітуляцыя Японіі|капітуляцыі Японіі|ru|Капитуляция Японии}} ў 1945 годзе, гісторыкам невядома дакладная колькасць ахвяр гвалту. [[Такійскі працэс|Міжнародны ваенны трыбунал для Далёкага Усходу]] ў 1948 годзе выказаў ацэнку, згодна з якой больш за 200 000 кітайцаў былі забітыя<ref name="IMTFE">{{Cite web|url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html|title=Judgement: International Military Tribunal for the Far East|website=Chapter VIII: Conventional War Crimes (Atrocities)|date=1948-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804062413/http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html|archive-date=2018-08-04|access-date=2016-02-05|url-status=live}}</ref>. Афіцыйная пазіцыя КНР кажа пра больш чым 300 000 і грунтуецца на ацэнцы Нанкінскага трыбунала па ваенных злачынствах 1947 года. З 1980-х гадоў агульная колькасць ахвяр з’яўляецца прадметам пастаянных навуковых дыскусій<ref name="Berghahn Books">{{кніга |загаловак=The Nanking Atrocity, 1937–38: Complicating the Picture |выдавецтва={{Нп3|Berghahn Books}} |старонкі=362 |isbn=1845451805 |мова=en |адказны=Bob Tadashi Wakabayashi |год=2008}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Forgetting and Denying: Iris Chang, the Holocaust and the Challenge of Nanking |спасылка=http://www.palgrave-journals.com/ip/journal/v42/n4/full/8800111a.html |выданне=International Politics |выдавецтва=Palgrave Macmillan |том=42 |старонкі=403—427 |doi=10.1057/palgrave.ip.8800111 |access-date=2014-02-23 |мова=en |тып=journal |аўтар=MacDonald, David B. |месяц=12 |год=2005 |archive-date=2014-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302182559/http://www.palgrave-journals.com/ip/journal/v42/n4/full/8800111a.html }}</ref>. У снежні 2007 года былі прадстаўлены раней засакрэчаныя амерыканскія дакументы, уключаючы тэлеграму пасла [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ў [[Трэці рэйх|Германіі]], пасланую праз дзень пасля ўзяцця горада японцамі, у якой ён піша, што чуў, як пасол [[Японская імперыя|Японіі]] ў Берліне казаў пра 500 000 кітайцаў, знішчаных на маршы ад [[Шанхай|Шанхая]] да Нанкіна. Паводле архіўнага даследавання, тэлеграма, пасланая амерыканскім дыпламатам, кажа пра паўмільёна кітайцаў у Шанхаі і яшчэ шасці правінцыях<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/FRUS/FRUS-idx?type=turn&id=FRUS.FRUS1937v03&entity=FRUS.FRUS1937v03.p0813|title=FRUS: Foreign relations of the United States diplomatic papers, 1937. The Far East: Undeclared war between Japan and China|publisher=digicoll.library.wisc.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304042245/http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/FRUS/FRUS-idx?type=turn&id=FRUS.FRUS1937v03&entity=FRUS.FRUS1937v03.p0813|archive-date=2016-03-04|access-date=2018-03-01|url-status=live}}</ref>. Нанкінская разня застаецца і пытаннем палітычнага парадку дня, бо дыскусіі вакол яе рэгулярна закранаюць адчувальныя тэмы [[Гістарычны рэвізіянізм|гістарычнага рэвізіянізму]] і {{нп3|Японскі нацыяналізм|японскага нацыяналізму|ru|Японский национализм}}<ref name="tot"/>, прыхільнікі якіх заяўляюць, што трагедыя была перабольшаная або цалкам сфабрыкаваная ў мэтах прапаганды<ref>Fogel, Joshua A. ''The Nanjing Massacre in History and Historiography''. 2000, page 46-48.</ref><ref name="dillon">Dillon, Dana R. ''The China Challenge''. 2007, page 9-10</ref><ref>Tokushi Kasahara, «数字いじりの不毛な論争は虐殺の実態解明を遠ざける,» in 南京大虐殺否定論１３のウソ, ed. Research Committee on the Nanking Incident (Tokyo: Kashiwa Shobo, 1999), 74-96.</ref>. Так ці інакш, яна застаецца каменем перапоны ў адносінах Японіі як з [[Кітай|Кітаем]], так і з іншымі краінамі Азіяцка-Ціхаакіянскага рэгіёну, такімі, як [[Паўднёвая Карэя]] і [[Філіпіны]]<ref name="gall">Gallicchio, Marc S. ''The Unpredictability of the Past''. 2007, page 158.</ref>. Хаця {{нп3|Кабінет міністраў Японіі|ўрад Японіі|ru|Кабинет министров Японии}} прызнаў забойства вялікай колькасці {{нп3|Некамбатанты|некамбатантаў|ru|Некомбатанты}}, [[марадзёрства]] і іншыя праявы гвалту ў захопленым японскай арміяй Нанкіне<ref name="mofa_jp">{{Cite web|url=http://www.mofa.go.jp/policy/q_a/faq16.html#q8|title=Q8: What is the view of the Government of Japan on the incident known as the "Nanjing Massacre"?|website=Foreign Policy Q&A (page content changed to "Under construction following the Statement by Prime Minister Shinzo Abe on August 14, 2015"|publisher=Ministry of Foreign Affairs of Japan|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213205234/http://www.mofa.go.jp/policy/q_a/faq16.html#q8|archive-date=2014-12-13|access-date=2012-12-18|url-status=live}}</ref><ref name="I'm Sorry2">{{cite episode|title=I'm Sorry?|series=NewsHour with Jim Lehrer|airdate=1998-12-01|url=https://www.pbs.org/newshour/bb/asia/july-dec98/china_12-1.html|access-date=8 снежня 2023|archive-date=22 лютага 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080222005155/http://www.pbs.org/newshour/bb/asia/july-dec98/china_12-1.html|url-status=dead}} {{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/bb/asia/july-dec98/china_12-1.html |title=Архіўная копія |access-date=8 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080222005155/https://www.pbs.org/newshour/bb/asia/july-dec98/china_12-1.html |archive-date=22 лютага 2008 |url-status=dead }}</ref>, а японскія ветэраны, якія служылі там, пацвердзілі, што жорсткасці мелі месца, невялікая, але гучная меншасць у японскім істэблішменце і грамадстве працягвала заяўляць, што нанесены ўрон быў чыста ваенным, а злачынствы не здзяйсняліся. Адмаўленне масавага забойства і рэвізіянісцкі падыход да гэтай гістарычнай падзеі сталі складовай часткай японскага [[нацыяналізм]]у<ref name="yoshida">Yoshida, Takashi. ''The Making of the «Rape of Nanking»''. 2006, page 157—158.</ref>. У самой Японіі існуе рознае стаўленне да Нанкінскай разні, але толькі нешматлікія асобы адмаўляюць сам факт таго, што яна адбылася<ref name="yoshida" />. == Ваенныя абставіны == У жніўні 1937 японская армія {{нп3|Другая Шанхайская бітва|ўступіла ў Шанхай|ru|Второе Шанхайское сражение}}, дзе сустрэла жорсткае супраціўленне і панесла вялікія страты. Бітва была крывавай, бо абодва бакі ўпарта змагаліся ў {{нп3|Вулічны бой|блізкім баі ва ўмовах гарадской забудовы|ru|Уличный бой}}. Да сярэдзіны лістапада японцы захапілі Шанхай пры дапамозе бамбардзіроўкі з мора. З-за вялікіх страт і нізкага ўзроўню баявога духу войскаў {{нп3|Генеральны штаб Імператарскай арміі Японіі|Генеральны штаб у Токіа|ru|Генеральный штаб Императорской армии Японии}} вырашыў не пашыраць ваенныя дзеянні. 1 снежня ён загадаў {{нп3|Цэнтральна-Кітайскі фронт (Японія)|Цэнтральна-кітайскаму фронту|ru|Центрально-Китайский фронт (Япония)}} які складаўся з дзвюх армій — {{нп3|Шанхайская экспедыцыйная армія (Японія)|Шанхайскай экспедыцыйнай арміі|ru|Шанхайская экспедиционная армия (Япония)}} і {{нп3|10-я армія (Японія)|10-й|ru|10-я армия (Япония)}} — захапіць [[Нанкін]], які быў у той момант сталіцай [[Тайвань|Кітайскай Рэспублікі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=38|title=Battle of Nanjing and the Rape of Nanjing|author=C. Peter Chen|website=World War II Database|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812114224/https://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=38|archive-date=2022-08-12|access-date=2022-08-25|url-status=live|quote=1 Dec 1937 The Imperial General Headquarters in Tokyo, Japan ordered the Japanese Central China Area Army to advance toward Nanjing, China.}}</ref>. === Перанос сталіцы === Пасля паражэння ў бітве за Шанхай [[Чан Кайшы]] разумеў, што падзенне Нанкіна з'яўляецца пытаннем часу. Ён і яго паплечнікі палічылі, што не могуць дазволіць сабе рызыкаваць лепшымі войскамі ў палітычна важнай, але безнадзейнай абарончай бітве за сталіцу. Каб захаваць войска для будучых бітваў, вялікая яго частка была выведзена з горада. Стратэгіяй Чан Кайшы стала прытрымліванне рэкамендацый яго нямецкіх дарадцаў па прыцягненні японскай арміі ўглыб Кітая і выкарыстанні затым яго шырокай тэрыторыі ў якасці асноўнага абароннага актыву. Чан планаваў весці зацяжную [[Вайна на знясіленне|вайну на знясіленне]] і выматаць японцаў у глыбіні Кітая<ref name="Higashinakano Shudo, Kobayashi Susumu & Fukunaga Shainjiro 2005 author=Higashinakano Shudo, Kobayashi Susumu & Fukunaga Shainjiro">{{Cite web|url=http://www.sdh-fact.com/CL02_1/26_S4.pdf|title=Analyzing the "Photographic Evidence" of the Nanking Massacre (originally published as Nankin Jiken: "Shokoshashin" wo Kenshosuru)|author=Higashinakano Shudo, Kobayashi Susumu & Fukunaga Shainjiro|format=PDF|location=Tokyo, Japan|publisher=Soshisha|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028040727/http://www.sdh-fact.com/CL02_1/26_S4.pdf|archive-date=2017-10-28|access-date=2010-11-04|url-status=live|year=2005}}</ref>. Пакінуўшы генерала {{нп3|Тан Шэнчжы||ru|Тан Шэнчжи}} адказным за горад з прычыны {{нп3|Бітва за Нанкін|бітвы|ru|Битва за Нанкин}}, якая набліжалася, сам Чан і большасць яго дарадцаў накіраваліся ва [[Ухань]], дзе заставаліся аж да {{нп3|Бітва пры Ухані|нападзення на яе ў 1938|ru|Сражение при Ухане}}. === План абароны Нанкіна === У прэс-рэлізе для замежных рэпарцёраў генерал {{нп3|Тан Шэнчжы|Тан|ru|Тан Шэнчжи}} заявіў, што горад не капітулюе і будзе змагацца да смерці. У распараджэнні генерала было каля 100 000 салдат, у асноўным неавучаных, частка з іх прымала ўдзел у нядаўняй бітве за Шанхай. Каб спыніць уцёкі насельніцтва з горада, ён, у адпаведнасці з інструкцыяй, атрыманай ад Чан Кайшы, загадаў салдатам ахоўваць порт. Армія блакавала дарогі, знішчала лодкі і спальвала навакольныя вёскі, процідзейнічаючы маштабнай эвакуацыі. Кітайскі ўрад пакінуў Нанкін 1 снежня, прэзідэнт з'ехаў 7-га. Лёс горада быў пакінуты на апеку {{нп3|Міжнародны камітэт Нанкінскай зоны бяспекі|Міжнароднага камітэта||International Committee for the Nanking Safety Zone}} {{нп3|Нанкінская зона бяспекі|Нанкінскай зоны бяспекі||Nanking Safety Zone}}, які ўзначальваў [[Ён Рабэ|Ёнам Рабэ]]. План абароны даволі хутка быў дыскрэдытаваны ўцёкамі са сваіх пазіцый кітайскіх частак, якія раней пацярпелі паражэнне ад японцаў у Шанхаі. Гэта не лепшым чынам адбілася на баявым духу абаронцаў горада, многія з якіх затым загінулі ў бітве за яго і падчас японскай акупацыі Нанкін. == Набліжэнне японскай арміі == === Японскія ваенныя злачынствы, учыненыя на подступах да горада === [[Файл:Contest To Cut Down 100 People.jpg|thumb|Артыкул «{{нп3|Змаганне ў забойстве ста чалавек мячом||ru|Состязание в убийстве ста человек мечом}}», апублікаваная ў {{нп3|Tokyo Nichi Nichi Shimbun|||Tokyo Nichi Nichi Shimbun}}. Заголавак прамаўляе: «'Неімаверны рэкорд' (у змаганні па сечцы ста чалавек) — Мукаі 106—105 Нода — абодвум другім лейтэнантам патрабуюцца дадатковыя [[Бейсбол#Терміны|інінгі]]»<ref>{{cite web | url = http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/fl20080810x1.html | title = War and reconciliation: a tale of two countries | publisher = The Japan Times Online - Search.japantimes.co.jp | access-date = 2011-03-06 | archive-date = 2012-06-04 | archive-url = https://archive.today/20120604200643/http://www.japantimes.co.jp/text/fl20080810x1.html | url-status = live }}</ref>.]] Хоць часовыя рамкі разні звычайна ўсталёўваюцца ў шэсць тыдняў пасля падзення Нанкіна, японская армія здзяйсняла злачынствы і за межамі гэтага перыяду. Многія злачынствы, як паведамлялася, былі здзейснены японскім войскам на маршы з [[Шанхай|Шанхая]] ў Нанкін. Паводле японскага журналіста, прыкамандзіраванага да імперскай арміі ў гэты час, «прычына таго, што [10-я армія] прасоўваецца ў бок Нанкіна даволі хутка, у маўклівым разуменні салдатамі і афіцэрамі таго, што яны па шляху могуць рабаваць і гвалтаваць, як і каго хочуць»<ref>Cummins, Joseph. ''The World’s Bloodiest History''. 2009, p. 149.</ref>. Раманіст {{нп3|Тацудза Ісікава||ru|Исикава, Тацудзо}} у сваёй кнізе «{{Нп3|Жывыя салдаты||ja|生きてゐる兵隊}}» ярка апісвае жорсткасці, якія здзяйсняліся салдатамі 16-й дывізіі {{нп3|Шанхайская экспедыцыйная армія (Японія)|Шанхайскай экспедыцыйнай арміі|ru|Шанхайская экспедиционная армия (Япония)}} на маршы з Шанхая ў Нанкін. Яго апісанні грунтуюцца на серыі інтэрв’ю з вайскоўцамі, якія пісьменнік запісаў у студзені 1938 ў Нанкін<ref>Katsuichi Honda, Frank Gibney, The Nanjing massacre: a Japanese journalist confronts Japan’s national shame, pp. 39-41</ref>. Магчыма, найбольш вядомым са зверстваў стала {{нп3|Змаганне ў забойстве ста чалавек мячом|спаборніцтва ў забойстве людзей паміж двума японскімі афіцэрамі|ru|Состязание в убийстве ста человек мечом}}, артыкулы аб якім з’явіліся ў такійскай «{{нп3|Tokyo Nichi Nichi Shimbun|||Tokyo Nichi Nichi Shimbun}}» і англамоўным «Japan Advertiser». Спаборніцтва складалася ў тым, што два афіцэры імкнуліся як мага хутчэй забіць сто чалавек, выкарыстоўваючы толькі мячы, і змагаліся адзін з адным у дасягненні выніку на хуткасць. Асвятлялася яно японскай прэсай як спартыўная падзея са штодзённымі справаздачамі аб набраных балах<ref>Tokyo Nichi Nichi, 13 December 1937 article on the killing contest.</ref><ref>Japan Advertiser, 7 December 1937 (an American owned and edited English-language daily paper in Tokyo)</ref>. Ад 1967 года ў Японіі не цішэюць спрэчкі аб праўдзівасці газетных паведамленняў аб гэтым конкурсе<ref>{{Cite news|title=War and reconciliation: a tale of two countries|first=Jeff|last=Kingston|url=http://www.japantimes.co.jp/life/2008/08/10/to-be-sorted/war-and-reconciliation-a-tale-of-two-countries|work=The Japan Times Online|date=2008-08-10|access-date=2017-05-31|language=en|archive-date=2016-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005152123/http://www.japantimes.co.jp/life/2008/08/10/to-be-sorted/war-and-reconciliation-a-tale-of-two-countries/}}</ref>. У 2000-х гісторык Вакабаясі кінуў выклік тым японскім даследчыкам, якія заяўляюць аб выдуманым характары дадзенай падзеі, якая, нібыта, у рэальнасці была прадстаўлена як сапраўдная, дзякуючы змове з салдатамі для павышэння баявога духу нацыі ({{нп3|Дух Ямата|ямата|ru|Дух Ямато}})<ref name="Wakabayashi Summer 2000 307">{{артыкул|аўтар=Wakabayashi, Bob Tadashi|загаловак=The Nanking 100-Man Killing Contest Debate: War Guilt Amid Fabricated Illusions, 1971–75|мова=en|выданне={{Нп3|Journal of Japanese Studies|The Journal of Japanese Studies||Journal of Japanese Studies}}|тып=journal|том=26|нумар=2|старонкі=307|jstor=133271}}</ref>. У 2005 акруговы суд у [[Токіа]] адхіліў пазоў ад сем’яў афіцэраў, якія зладзілі «спаборніцтва», заключыўшы, што «лейтэнанты прызнавалі свой намер забіць 100 чалавек» і што гісторыя не можа быць прызнана безумоўна выдуманай<ref>{{Cite web|url=http://jurist.law.pitt.edu/paperchase/2005/08/japanese-court-rules-newspaper-didnt.php|title=Jurist - Paper Chase: Japanese court rules newspaper didn't fabricate 1937 Chinese killing game|date=2005-08-23|publisher=Jurist.law.pitt.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20110225011506/http://jurist.law.pitt.edu/paperchase/2005/08/japanese-court-rules-newspaper-didnt.php|archive-date=2011-02-25|access-date=2011-03-06|url-status=live}}</ref>. Суддзя таксама засноўваўся на тым, што арыгінальныя публікацыі былі ўжо больш, чым шасцідзесяцігадовай даўнасці<ref>{{Cite web|url=http://andesfolklore.hp.infoseek.co.jp/intisol/hyakunin/hanketu4.htm|title=楽天が運営するポータルサイト ： 【インフォシーク】Infoseek|website=infoseek.co.jp|archive-url=https://web.archive.org/web/20060512091852/http://andesfolklore.hp.infoseek.co.jp/intisol/hyakunin/hanketu4.htm|archive-date=2006-05-12|access-date=2016-02-05|url-status=dead}}</ref> Гістарычнасць гэтай падзеі ў Японіі застаецца дыскусійнай<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/the-scars-of-nanking-memories-of-a-japanese-outrage-764827.html|location=London|work=The Independent|title=The scars of Nanking: Memories of a Japanese outrage|date=2007-12-13|access-date=2017-09-30|archive-date=2012-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20120128210201/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/the-scars-of-nanking-memories-of-a-japanese-outrage-764827.html}}</ref>. === Уцёкі цывільнага насельніцтва === З набліжэннем японскай арміі да Нанкіна кітайскае насельніцтва ў паніцы пакідала горад, асцерагаючыся не толькі небяспек маючай адбыцца бітвы, але таксама і наступстваў прымянення [[Тактыка выпаленай зямлі|тактыкі выпаленай зямлі]], якую выкарыстоўвалі кітайскія войскі. Кітайцы падпальвалі будынкі ў паўночнай частцы горада, а таксама каля некалькіх гарадскіх варот. Спальваліся аб’екты ўнутры і па-за гарадскімі сценамі, будынак аднаго з міністэрстваў, вайсковыя баракі, лясы і іншая маёмасць, кошт якой склаў ад 20 да 30 мільёнаў [[Долар ЗША|долараў ЗША]] у цэнах 1937 года<ref name="doomed">{{Cite web|url=http://www.geocities.com/nankingatrocities/Fall/fall_01.htm|title=Five Western Journalists in the Doomed City|archive-url=https://web.archive.org/web/20050325115933/http://www.geocities.com/nankingatrocities/Fall/fall_01.htm|archive-date=2005-03-25|access-date=2006-04-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ne.jp/asahi/unko/tamezou/nankin/1937-12-08-NewYorkTimesTillmanDurdin.html|title=Chinese Fight Foe Outside Nanking; See Seeks's Stand|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703035524/http://www.ne.jp/asahi/unko/tamezou/nankin/1937-12-08-NewYorkTimesTillmanDurdin.html|archive-date=2017-07-03|access-date=2006-04-19|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ne.jp/asahi/unko/tamezou/nankin/1937-12-09-NewYorkTimesHallettAbend.html|title=Japan Lays Gain to Massing of Foe|archive-url=https://web.archive.org/web/20050913064732/http://www.ne.jp/asahi/unko/tamezou/nankin/1937-12-09-NewYorkTimesHallettAbend.html|archive-date=2005-09-13|access-date=2006-04-19|url-status=live}}</ref>. === Стварэнне Нанкінскай зоны бяспекі === {{Main|Нанкінская зона бяспекі}} У Нанкіне таго часу пражывала шмат еўрапейцаў, якія займаліся гандлем і місіянерскай дзейнасцю. Пры набліжэнні японскай арміі большасць з іх пакінулі горад. Засталіся толькі 27 замежнікаў. Пяцёра з іх былі журналістамі, якія затрымаліся ў горадзе на некалькі дзён пасля яго падзення і пакінулі Нанкін 16 снежня. Пятнаццаць з астатніх дваццаці двух сфармавалі ў заходнім квартале камітэт, названы {{Не перакладзена 5|Міжнародны камітэт Нанкінскай зоны бяспекі|Міжнародным камітэтам Нанкінскай зоны бяспекі||International Committee for the Nanking Safety Zone}}<ref>{{артыкул|аўтар=Askew, David|загаловак=The International Committee for the Nanking Safety Zone: An Introduction|мова=en|тып=journal}}</ref>. Кіраўніком Камітэта стаў нямецкі бізнесмен [[Ён Рабэ]], абраны, сярод іншага, таму, што ён быў членам [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]], а паміж Германіяй і Японіяй быў заключаны і дзейнічаў [[Антыкамінтэрнаўскі пакт]]. Японскі ўрад загадзя пагадзіўся не атакаваць тыя часткі горада, у якіх не будуць знаходзіцца кітайскія вайскоўцы, а члены Камітэта змаглі пераканаць кітайскія ўлады прыбраць войскі з гэтай зоны. 1 снежня 1937 мэр Нанкіна {{Нп3|Ма Чаацзюнь||zh|马超俊}} загадаў усім пакінутым у горадзе кітайцам сабрацца ў «зоне бяспекі». 7 снежня многія, уключаючы прадстаўнікоў улады, пакінулі горад, і Міжнародны камітэт стаў [[дэ-факта]] кіруючым органам у Нанкіне. === Прызначэнне прынца Асакі камандуючым === [[Файл:Asakanomiya_yasuhiko.jpg|міні|{{нп3|Прынц Ясухіка|Прынц Ясухіка Асака|ru|Принц Ясухико}} ў 1940]] Пасля путча маладых афіцэраў імператар [[Хірахіта]] сваім мемарандумам аддаліў прынца Асаку ад двара, негатыўна адгукнуўшыся аб яго паводзінах. Ён прызначыў апальнага прынца ў Нанкін для таго, каб той мог «зрабіць высновы»<ref>{{кніга |загаловак=Japan's Imperial Conspiracy |старонкі=23 |ref=Bergamini |аўтар=Bergamini, David }}</ref>. Лічыцца, што Хірахіта не ведаў пра ролю прынца ў Нанкінскай разні ці не пажадаў прызнаць такую<ref>{{артыкул|загаловак=Emperor Hirohito on Localized Aggression in China |выданне=Sino-Japanese Studies |том=4 |нумар=1 |старонкі=6 |спасылка=http://chinajapan.org/articles/04.1/04.1wakabayashi4-27.pdf |access-date=2016-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721021647/http://chinajapan.org/articles/04.1/04.1wakabayashi4-27.pdf |archive-date=2011-07-21 |url-status=dead |аўтар=Wakabayashi, Bob Tadashi |год=1991 }}</ref>. 5 снежня Асака вылецеў на самалёце з Токіа і трыма днямі пазней прыбыў на фронт. Ён сустрэўся з камандзірамі дывізій генерал-лейтэнантамі {{нп3|Кэсаго Накадзіма|Кэсаго Накадзімай|ru|Накадзима, Кэсаго}} і {{нп3|Хэйсукэ Янагава|Хэйсукэ Янагавай|ru|Янагава, Хэйсукэ}}, якія праінфармавалі яго, што японцы практычна акружылі 300 000 кітайскіх салдат у ваколіцах Нанкіна, а папярэднія перамовы дазваляюць выказаць здагадку, што кітайцы здадуцца<ref>{{кніга |загаловак=Japan's Imperial Conspiracy |старонкі=24 |ref=Bergamini |аўтар=Bergamini, David }}</ref>. Прынца Асаку абвінавачваюць у тым, што ён выдаў загад «забівайце ўсіх палонных», тым самым, падаўшы фармальную падставу для злачынстваў, учыненых падчас бітвы і пасля яе<ref name="Chen, World War II Database">Chen, World War II Database</ref>. Некаторыя аўтары згодныя з тым, што прынц падпісаў для японскіх салдат у Нанкіне загад «забіць усіх палонных»<ref>David Bergamini, ''Japan’s imperial Conspiracy'', 1971, p. 24</ref>. Іншыя ж лічаць, што генерал-лейтэнант {{нп3|Ісаму Цё||ru|Тё, Исаму}} разаслаў такі загад за подпісам прынца, але без ведама апошняга<ref>Iris Chang, ''The Rape of Nanking'', 1997, p. 40</ref>. Аднак нават калі гэта было ініцыятывай знізу, прынц заставаўся камандуючым, то ёсць адказным за дзеянні даручаных яму войскаў, і не зрабіў нічога, каб спыніць бойню. Калі ж генерал {{нп3|Іванэ Мацуі||ru|Мацуи, Иванэ}} прыбыў праз чатыры дні пасля яе пачатку, аднаго строгага загаду аказалася дастаткова, каб спыніць разню. Хоць доля адказнасці прынца Асакі ў разні застаецца прадметам спрэчак, галоўная санкцыя, якая зрабіла гэта масавае забойства і іншыя ваенныя злачынствы Японіі ў Кітаі магчымым, была дадзена імператарам [[Хірахіта]], які 5 жніўня 1937 года ўхваліў прапанову прадстаўнікоў японскай арміі не ўжываць пры абыходжанні з кітайскімі палоннымі абмежаванняў, {{нп3|Жэнеўская канвенцыя аб абыходжанні з ваеннапалоннымі (1929)|што накладаюцца міжнародным правам|ru|Женевская конвенция об обращении с военнопленными (1929)}}<ref>Akira Fujiwara, ''Nitchû Sensô ni Okeru Horyo Gyakusatsu'', Kikan Sensô Sekinin Kenkyû 9, 1995, p. 22</ref>. == Бітва за Нанкін == {{main|Бітва за Нанкін}} === Аблога горада === Японскія войскі працягвалі прасоўвацца наперад, прарваўшы апошнія рубяжы абароны кітайцаў. 9 снежня яны апынуліся пад сценамі Нанкіна. === Ультыматум аб капітуляцыі === Апоўдні 9 снежня японскія вайскоўцы раскідалі над горадам улёткі, патрабуючы яго здачы на працягу 24 гадзін і пагражаючы знішчэннем у выпадку адмовы<ref name="shanghai">{{Cite web|url=http://www.geocities.com/nankingatrocities/Introduction/introduction.htm|title=Battle of Shanghai|first=Masato|last=Kajimoto|archive-url=https://web.archive.org/web/20060205002859/http://www.geocities.com/nankingatrocities/Introduction/introduction.htm|archive-date=2006-02-05|access-date=2006-04-19}}</ref>. Тым часам сябры Камітэта звязаліся з генералам Танам і прапанавалі яму план трохдзённага спынення агню, падчас якога кітайскія сілы маглі б адысці, не ўступаючы ў бой, а японскія заставаліся б на сваіх ранейшых пазіцыях. Генерал Тан пагадзіўся, пры ўмове, што Камітэт змог бы атрымаць згоду на гэта Чан Кайшы, які ўжо адбыў у [[Ухань|Ханькоу]] і перанёс туды сваю штаб-кватэру. [[Ён Рабэ]] 9 снежня падняўся на борт амерыканскага ваеннага судна {{нп3|USS Panay (PR-5)|USS Panay|ru|USS Panay (PR-5)}} і адправіў тэлеграмы Чан Кайшы і амерыканскаму пасланніку ў Ханькоу, а таксама японскім ваенным уладам у Шанхаі. На наступны дзень яго праінфармавалі, што Чан, які раней заяўляў, што Нанкін трэба абараняць «да апошняга чалавека», адхіліў прапанову. === Штурм горада і авалоданне Нанкінам === [[Файл:Iwane Matsui rides into Nanjing.jpg|thumb|250px|{{нп3|Іванэ Мацуі||ru|Мацуи, Иванэ}} заязджае ў Нанкін]] Японцы чакалі адказу на свой ультыматум, але адказу ад кітайскага боку да апошняга тэрміну, гэта значыць да 10 снежня, не было. Генерал {{нп3|Іванэ Мацуі||ru|Мацуи, Иванэ}} чакаў яшчэ гадзіну, а затым загадаў узяць горад штурмам. Японская армія атакавала з некалькіх напрамкаў адначасова. 16-я дывізія {{нп3|Шанхайская экспедыцыйная армія (Японія)|Шанхайскай экспедыцыйнай арміі|ru|Шанхайская экспедиционная армия (Япония)}} накіравалася да трох усходніх варот, 6-я дывізія 10-й арміі напала на заходнюю сцяну, а 9-я дывізія ШЭА пачала наступаць на ўчастку паміж імі<ref name="Higashinakano Shudo, Kobayashi Susumu & Fukunaga Shainjiro 2005 author=Higashinakano Shudo, Kobayashi Susumu & Fukunaga Shainjiro"/>. 12 снежня, падвяргаючыся цяжкаму артабстрэлу і бамбардзіроўцы з паветра, генерал Тан загадаў сваім падначаленым адступаць. Аднак замест арганізаванага адыходу пачаўся хаос. Некаторыя кітайскія салдаты пераапраналіся ў цывільнае адзенне, а многія іншыя былі застрэленыя кітайскімі ж сіламі аховы парадку пры спробах пакінуць горад<ref name="doomed"/>. 13 снежня 6-я і 116-я дывізіі японскай арміі першымі ўвайшлі ў Нанкін, сустракаючы толькі нязначны супраціў яго абаронцаў. 9-я і 16-я дывізіі ў той жа самы час праніклі ў горад праз розныя вароты. Каля поўдня таго ж дня {{нп3|Імператарскі флот Японіі|два невялікія атрады японскіх караблёў|ru|Императорский флот Японии}} прысталі да абодвух берагоў ракі [[Янцзы]]. === Пераслед і аперацыі па зачыстцы горада === == У культуры і мастацтве == Японскія войскі пераследвалі адыходныя кітайскія часткі, асабліва на поўнач і на ўсход ад гарадскіх сцен. Хоць большасць крыніц кажа пра тое, што апошняя фаза бітвы была аднабаковым збіццём дэмаралізаванага і беглага праціўніка, некаторыя японскія гісторыкі лічаць, што пакінутыя кітайскія часткі ўсё яшчэ прадстаўлялі небяспеку для японцаў. Прынц Асака, даючы інтэрв’ю ваеннаму карэспандэнту, заявіў пазней, што трапіў у вельмі небяспечнае становішча, калі яго [[штаб]] трапіў у засаду, уладкаваную адступаючымі на ўсход ад горада кітайцамі. А з іншага боку ад горада японцы ў гэты час сустрэлі каля 20 000 кітайскіх салдат, якія спрабавалі выбрацца з раёна {{Не перакладзена 5|Сягуань (район Нанкина)|Сягуань|zh|下关区}}<ref name="Higashinakano Shudo, Kobayashi Susumu & Fukunaga Shainjiro 2005 author=Higashinakano Shudo, Kobayashi Susumu & Fukunaga Shainjiro"/>. Японская армі яправодзіла зачысткі ўнутры і па-за [[Нанкінская зона бяспекі|Нанкінскай зоны бяспекі]]. Так як частка горада па-за гэтай зонай была практычна цалкам эвакуіравана, японцы засяродзілі свае намаганні на ёй. Нанкінская зона бяспекі плошчай 3,85 км² была перапоўненая, увабраўшы ў сябе амаль усё пакінутае ў горадзе насельніцтва. Японскае камандаванне падзяліла гэтую зону на сектары адказнасці розных частак, каб выявіць унутры яе кітайскіх салдат, якія змянілі форму на цывільнае адзенне<ref name="Higashinakano Shudo, Kobayashi Susumu & Fukunaga Shainjiro 2005 author=Higashinakano Shudo, Kobayashi Susumu & Fukunaga Shainjiro" />. == Масавыя забойствы == Сведкі, еўрапейцы і кітайцы, якія апынуліся ў Нанкін пасля яго падзення, паведамлялі аб тым, што на працягу наступных шасці тыдняў японцы здзяйснялі згвалтаванні, забойствы, акты марадзёрства, падпалы і іншыя злачынствы. Некаторыя з гэтых сведчанняў, такія, як дзённікі [[Ён Рабэ|Ёна Рабэ]] і амерыканкі {{нп3|Міні Вотрын||ru|Вотрин, Минни}}, зыходзяць ад замежнікаў, якія імкнуліся выратаваць кітайскае грамадзянскае насельніцтва. Іншыя прадстаўляюць сабой паказанні кітайцаў, журналістаў (заходніх і японскіх), якія выжылі ў разні, а таксама палявыя запісы ваенных. Амерыканскі місіянер {{нп3|Джон Магіі|||John Magee (priest)}} зняў {{нп3|16-мм кінаплёнка|16-міліметровы|ru|16-мм киноплёнка}} фільм і зрабіў фатаграфіі Нанкінскай разні. 22 лістапада група з 15 замежнікаў на чале з Рабэ сфармавала Міжнародны камітэт і ўстанавіла Нанкінскую зону бяспекі, каб абараніць пакінутае грамадзянскае насельніцтва горада, якое налічвала ад 200 000 да 250 000 чалавек. Рабэ і амерыканскі місіянер [[Льюіс Смайт]], сакратар Камітэта і прафесар сацыялогіі ў Нанкінскім універсітэце, запісалі дзеянні японскіх войскаў і накіравалі скаргі ў пасольства Японіі. === Змаганне ў забойстве === {{Main|Змаганне ў забойстве ста чалавек мячом}} У 1937 афіляваныя японскія газеты ''Osaka Mainichi Shimbun'' і ''Tokyo Nichi Nichi Shimbun'', асвятлялі «конкурс» паміж двума японскімі афіцэрамі, Тасіякі Мукаі і Цуесі Надой з 16-й дывізіі. Гэта адбывалася ў перыяд да ўзяцця Нанкіна і афіцэры апісваліся як асобы, што жадалі высветліць, хто з іх першым засек 100 чалавек мячом. Па шляху з {{Нп3|Цзюйжун (Цзянсу)|Цзюйжуна|zh|句容市}} у Таншань (абодва горада размешчаны ў [[Цзянсу]]), Мукаі забіў 89 чалавек, а Нода — 78. Паколькі ніхто не забіў сотні, спаборніцтва працягвалася. Калі яны прыбылі да гары {{нп3|Цзыцзінь||ru|Цзыцзинь}}, Мукаі ўжо забіў 106, а Нода — 105 чалавек. Абодва афіцэры забілі сваіх сотых ахвяр у разгар бітвы, што не дазваляла ўсталяваць, хто з іх справіўся першым. Аднак журналісты Асамі Кадзуа і Судзукі Дзіра 13 снежня паведамілі ў ''Tokyo Nichi-Nichi Shimbun'' пра тое, што афіцэры вырашылі пачаць новае спаборніцтва, прысвечанае забойству ўжо 150 чалавек<ref name="Wakabayashi Summer 2000 307"/>. Пасля {{нп3|Капітуляцыя Японіі|капітуляцыі|ru|Капитуляция Японии}} абодва афіцэры былі арыштаваныя, асуджаныя, названыя «ворагамі цывілізаваных людзей» і [[Расстрэл|расстраляныя]] ў Нанкіне<ref>国防部审判战犯军事法庭对战犯向井敏明等人的判决书. 民国史档案资料丛书——侵华日军南京大屠杀档案. 1947年12月18日: 616—621.</ref>. === Згвалтаванні === [[Файл:Killednanjing.jpg|міні|250px|Фатаграфія, зробленая ў {{нп3|Сюйчжоу||ru|Сюйчжоу}}, цела жанчыны, з якой паступілі гэтак жа, як з дзяўчынай-падлеткам з выпадку № 5 у дакументальным фільме, знятым місіянерам Джонам Магіі]] [[Файл:Horrible_death,_Nanking_Massacre.jpg|міні|250px|Выпадак № 5 з фільма місіянера: 13 снежня 1937 каля 30 японскіх салдат забілі 9 з 11 кітайцаў у доме нумар 5 у Сіньлункоу. Жанчына і яе дзве дачкі-падлеткі былі згвалтаваныя, прычым японцы засунулі ёй у похву бутэльку і кій. Васьмігадовая дзяўчынка атрымала колатае раненне, але яны з сястрой выжылі. Праз два тыдні пасля забойстваў іх выявіла пажылая жанчына (бачная на фота). Таксама на фатаграфіі бачныя целы загінулых<ref>{{кніга|спасылка=https://books.google.com/books?ei=rvZpTKKsM8TflgeO16SfBQ|загаловак=John Rabe, Erwin Wickert. ''The good man of Nanking: the diaries of John Rabe''. A.A. Knopf, 1998. page 281-282|год=2008|мова=en|выдавецтва=Books.google.com|дзень=8|месяц=9|archive-date=2023-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923141944/https://books.google.com/?ei=rvZpTKKsM8TflgeO16SfBQ&hl=en}}</ref>]] [[Такійскі працэс|Міжнародны ваенны трыбунал для Далёкага Усходу]] ацаніў колькасць згвалтаваных у 20 000, не лічачы дзяцей і старых жанчын<ref>[http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html Paragraph 2, p. 1012, Judgment International Military Tribunal for the Far East] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180804062413/http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html |date=4 жніўня 2018 }}.</ref>. Перад здзяйсненнем значнай часткі з іх салдаты шукалі жанчын у дамах мясцовага насельніцтва. Жанчын часта выкрадалі і затым падвяргалі групавым згвалтаванням.<ref>{{cite web | url = http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/ | title = Japanese Imperialism and the Massacre in Nanjing: Chapter X: Widespread Incidents of Rape | publisher = Museums.cnd.org | access-date = 2011-03-06 | archive-date = 2014-08-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140807040825/http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/ | url-status = live }}</ref>. Часта адразу пасля згвалтавання жанчын забівалі, нярэдка шляхам выдасканаленых здзекаў<ref>"A Debt of Blood: An Eyewitness Account of the Barbarous Acts of the Japanese Invaders in Nanjing, " 7 February 1938, Dagong Daily, Wuhan edition [http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/njm-ch10.htm Museums.cnd.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120324084900/http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/njm-ch10.htm |date=24 сакавіка 2012 }}</ref> або праз засоўванне ў палавыя органы штыкоў, бутэлек, бамбукавых палак і іншых прадметаў. Для дзяцей выключэння не рабілася, злачынцы ўспорвалі іх, каб здзейсніць гвалт<ref>{{кніга |спасылка=http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/njm-ch10.htm |загаловак=Japanese Imperialism and the Massacre in Nanjing |серыя=Chapter X: Widespread Incidents of Rape |выдавецтва=Museums.cnd.org |мова=en |аўтар=Gao Xingzu, Wu Shimin, Hu Yungong, Cha Ruizhen |archive-date=2012-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324084900/http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/njm-ch10.htm }}</ref>. 19 снежня 1937 святар Джэймс Макалум запісаў у сваім дзённіку: <blockquote>Я не ведаю, дзе спыніцца. Ніколі я не чуў і не чытаў пра такую жорсткасці. Згвалтаванне! Згвалтаванне! Згвалтаванне! Мы налічылі як мінімум 1000 выпадкаў за ноч і шмат днём. У выпадку супраціву і нават намёку на незадавальненне яны наносяць штыкавое раненне або пасылаюць кулю. … Людзі ў істэрыцы … жанчын выносяць кожную раніцу, дзень і вечар. Здаецца, усёй японскай арміі дазволена тварыць усё, што заўгодна, чаго б яны ні захацелі<ref>Hua-ling Hu, ''[[American Goddess at the Rape of Nanking: The Courage of Minnie Vautrin]]'', 2000, p.97</ref></blockquote> 7 сакавіка 1938 Роберт Уілсан, хірург у кіраваным амерыканцамі Універсітэцкім шпіталі ў зоне бяспекі, напісаў у лісце сваёй сям’і: «Паводле кансерватыўных ацэнак, халаднакроўна забіта 100 000 чалавек, у тым ліку тысячы салдат, якія склалі зброю»<ref>Documents on the Rape of Nanking, 254.</ref>. Ніжэй прыведзены дзве вытрымкі з яго лістоў сям’і ад 15 і 18 снежня 1937: <blockquote>Разня грамадзянскіх жахае. Я б мог запоўніць цэлыя старонкі апісаннямі згвалтаванняў і жорсткасці, у якія амаль немагчыма паверыць. Ад сямі вулічных прыбіральшчыкаў, якія сядзелі ў сваёй канторы, калі на іх без прычыны напалі японскія салдаты, засталіся толькі два сколатыя штыкамі, якім удалося дабрацца да шпіталя, а пяцёра іх таварышаў былі забітыя на месцы</blockquote> <blockquote>Дазвольце мне аднавіць у памяці некалькі выпадкаў, якія адбыліся за апошнія два дні. Мінулай ноччу ў дом кітайскага супрацоўніка шпіталя ўварваліся, і дзве жанчыны, яго сваячкі, былі згвалтаваныя. Дзве шаснаццацігадовыя дзяўчыны былі да смерці згвалтаваныя ў адным з лагераў бежанцаў. У сярэднюю школу пры ўніверсітэце, дзе знаходзіцца 8000 чалавек, япошкі прыходзілі 10 разоў за апошнюю ноч, перабіраючыся праз сцяну, крадучы ежу, вопратку і гвалтуючы, пакуль не адчулі задавальнення. Яны калолі штыкамі хлопчыка васьмі гадоў, нанёсшы яму пяць раненняў, у тым ліку адно, якое закранае страўнік, частка сальніка знаходзілася па-за брушнай паражніны. Думаю, ён будзе жыць<ref>Zhang, Kaiyuan. ''Eyewitness to Massacre: American Missionaries Bear Witness to Japanese Atrocities in Nanjing''. M. E. Sharpe, 2001.</ref>.</blockquote> У дзённіку [[Ён Рабэ|Ёна Рабэ]], які ён вёў падчас бітвы за горад і яго акупацыі {{нп3|Імператарская армія Японіі|японскай арміяй|ru|Императорская армия Японии}}, апісаны шматлікія выпадкі жорсткасці японцаў. Запіс ад 17 снежня:<blockquote>Двое японскіх салдат перабраліся праз сцяну і збіраліся ўламіцца ў мой дом. Калі я паказаўся, яны сказалі, што, нібыта, бачылі, як сцяну пералазяць двое кітайскіх салдат. Калі я паказаў ім партыйны значок, яны схаваліся тым жа спосабам. У адным з дамоў на вузкай вуліцы за сцяной майго саду жанчына была згвалтаваная, а затым параненая ў шыю штыком. Мне ўдалося выклікаць хуткую дапамогу, і мы адправілі яе ў шпіталь … кажуць, што мінулай ноччу каля 1000 жанчын і дзяўчат былі згвалтаваныя, каля ста дзяўчынак у адным толькі каледжы Цзіньлін… не чуваць нічога, акрамя згвалтаванняў. Калі мужы або браты ўступаюцца, іх прыстрэльваюць. Усё, што ты бачыш і чуеш — гэта жорсткасць і зверствы японскіх салдат<ref>{{кніга|ref=Woods|аўтар=Woods, John E.|загаловак=The Good man of Nanking, the Diaries of John Rabe|год=1998|мова=en|старонкі=77}}</ref>.</blockquote>Існуюць таксама сведчанні таго, што японцы прымушалі сем’і здзяйсняць [[інцэст]]<ref name="RapeOfNankingP95">P. 95, The Rape of Nanking, Iris Chang, Penguin Books, 1997.</ref>. Сыноў прымушалі гвалтаваць маці, а бацькоў — дачок. Адна з цяжарных жанчын была згвалтаваная групай японскіх салдат і нарадзіла ўсяго праз некалькі гадзін пасля гэтага; дзіця выглядала фізічна цэлым (Robert B. Edgerton, ''Warriors of the Rising Sun''). Манахаў, якія прынялі [[цэлібат]], таксама прымушалі гвалтаваць жанчын. === Забойствы цывільных асоб === [[Файл:Boy_killed_in_Nanking_massacre.jpg|міні|Хлопчык, забіты японскім салдатам ударам прыклада за тое, што не зняў перад японцам капялюш]] Пасля заняцця Нанкіна японскай арміяй учыненыя яе салдатамі масавыя забойствы каштавалі жыцця 60 000 жыхароў горада, аднак дакладную колькасць ахвяр прывесці цяжка, паколькі многія целы былі спалены, выкінутыя ў раку [[Янцзы]] або закапаныя ў брацкіх магілах<ref name="ChristianScienceMonitor">Marquand, Robert (August 20, 2001) [http://www.csmonitor.com/2001/0820/p1s3-woap.html «Why the Past Still Separates China and Japan»] {{Wayback}}, ''[[Christian Science Monitor]]'' настойвае на лічбе ў 300 000 забітых.</ref><ref name="IMTftFE">{{Cite web|url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html|title=HyperWar: International Military Tribunal for the Far East (Chapter 8) (Paragraph 2, p. 1015, Judgment International Military Tribunal for the Far East)|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804062413/http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html|archive-date=2018-08-04|access-date=2007-12|url-status=live}}</ref><ref name="Hata">Больш падрабязна пункты гледжання розных даследчыкаў можна даведацца з «умеранага» паводле яго ўласнай заявы артыкула гісторыка {{Нп3|Ікухіка Хата|Ікухіка Хаты||Ikuhiko Hata}} [http://www.wellesley.edu/Polisci/wj/China/Nanjing/nanjing2.html ''The Nanking Atrocities: Fact and Fable''] {{Wayback}}</ref>. Японскія ультра-нацыяналісты аспрэчваюць такія лічбы страт, некаторыя з іх нават сцвярджаюць, што ўсяго было забіта некалькі сотняў грамадзянскіх<ref name="Tanaka">Masaaki Tanaka заяўляе аб вельмі малой колькасці забітых грамадзянскіх і фактычнай фальсіфікацыі разні ў сваёй кнізе ''[http://www.ne.jp/asahi/unko/tamezou/nankin/whatreally/ «Nankin gyakusatsu» no kyokÙ] {{Wayback}} (The «Nanking Massacre» as Fabrication)''.</ref>. Б. Кэмпбэл ({{Lang-en|B. Campbell}}) у артыкуле ў часопісе {{Нп3|Sociological Theory|||Sociological Theory (journal)}} апісаў Нанкінскую разню як [[генацыд]], паказваючы, што знішчэнне насельніцтва працягвалася на працягу доўгага часу пасля відавочнай і упэўненай перамогі японцаў у бітве за горад<ref>{{артыкул|загаловак=Genocide as social control |спасылка=https://archive.org/details/sim_sociological-theory_2009-06_27_2/page/154 |выданне=Sociological Theory |том=27 |нумар=2 |старонкі=154 |jstor=40376129 |doi=10.1111/j.1467-9558.2009.01341.x |аўтар=Campbell, Bradley |месяц=6 |год=2009 }}. — «Also, genocide may occur in the aftermath of warfare when mass killings continue after the outcome of a battle or a war has been decided. For instance, after the Japanese occupied Nanking in December 1937, Japanese soldiers massacred over 250,000 residents of the city.».</ref>. 13 снежня 1937 года Ён Рабэ запісаў у сваім дзённіку: <blockquote>Толькі праехаўшы па горадзе, мы змаглі ацаніць маштаб шкоды. Кожныя 100—200 метраў ляжала мёртвае цела. Трупы цывільных, якія я агледзеў, мелі агнястрэльныя раненні ў спіну. Гэтыя людзі былі застрэленыя ззаду, калі спрабавалі ўцячы. Японцы хадзілі па горадзе групамі па 10-20 чалавек і рабавалі крамы… я на ўласныя вочы бачыў, як яны рабуюць кафэ нашага нямецкага пекара Гер Кіслінга. Гасцініца Хемпеля таксама была ўзламаная, як і амаль усе крамы па вуліцах Чуншан і Тайпін<ref>{{кніга |загаловак=The Good man of Nanking, the Diaries of John Rabe |год=1998 |старонкі=67 |ref=Woods |мова=en |аўтар=Woods, John E.}}</ref>.</blockquote> 10 лютага 1938 года сакратар Пасольства Германіі Разэн напісаў у Міністэрства замежных спраў пра фільм, зняты вялебным Джонам Магіі, рэкамендуючы набыць яго. Вытрымкі з яго ліста, які захоўваўся ў палітычным архіве ў [[Берлін]]е: <blockquote>Падчас тэрору на аснове японскага валадарства ў Нанкіне — які ў значнай ступені працягваецца і цяпер — вялебны Джон Магіі, місіянер [[Епіскапальная царква|Амерыканскай Епіскапальнай Царквы]], які знаходзіцца тут ужо амаль чвэрць стагоддзя, зняў фільм, што змяшчае красамоўныя сведчанні зверстваў японцаў… варта праглядзець яго і вызначыць, ці спрабавалі вышэйшыя чыны прадухіліць акты гвалту, якія працягваюцца і сёння<ref>{{кніга |загаловак=The Good man of Nanking, the Diaries of John Rabe |год=1998 |старонкі=187 |ref=Woods |мова=en |аўтар=Woods, John E.}}</ref>.</blockquote> <blockquote>13 снежня каля 30 японскіх салдат прыйшлі да кітайскага домаўладання па адрасе Сінлюгу #5 у паўднёва-ўсходняй частцы Нанкіна і запатрабавалі ўпусціць іх. Дзверы адчыніў домаўладальнік, {{нп3|Іслам у Кітаі|магаметанін|ru|Ислам в Китае}} па імені Ha. Яны застрэлілі яго з рэвальвера, а затым і сп-ню Ha, якая пасля забойства Ha на каленях прасіла іх больш нікога не забіваць. С-ня Ha спытала іх, за што яны забілі яе мужа, і была таксама забітая. Сп-ня Ся была выцягнутая з-пад стала ў пакоі для гасцей, дзе яна спрабавала схавацца разам са сваім гадавалым дзіцем. Яна была распранутая і згвалтаваная адным ці больш з мужчын, а затым заколатая штыком у грудзі, а ў яе похву засунулі бутэльку. Дзіця было забіта штыком. Некаторыя салдаты затым перайшлі ў наступны пакой, дзе [знаходзіліся] бацькі сп-ні Ся, іх узрост — 76 і 74 гады, і дзве яе дачкі 16 і 14 гадоў. Яны збіраліся згвалтаваць дзяўчынак, калі бабуля паспрабавала абараніць іх. Салдаты застрэлілі яе з рэвальвера. Дзядуля абхапіў яе цела і быў забіты. Дзяўчынкі былі згвалтаваныя, старэйшая — 2-3, а малодшая — 3 мужчынамі. Старэйшая дзяўчынка затым была зарэзана, а ў яе похву засунулі кій. Малодшая таксама была заколатая, але пазбегла жудаснай долі сваёй сястры і маці. Затым салдаты закалолі штыком іншую сястру ва ўзросце 7-8 гадоў, якая таксама знаходзілася ў пакоі. Апошнімі ў доме забілі двух дзяцей Ha, 4 і 2 гадоў ад роду. Старэйшы быў заколаты, а галава малодшага рассечана мячом<ref>John E. Woods,''The Good man of Nanking, the Diaries of John Rabe'', p. 281. 5 лютага 2009 года Вярхоўны суд Японіі пастанавіў {{нп3|Шуда Хігасінакана|||Shūdō Higashinakano}} і выдаўца ''Tendensha'' выплаціць чатыры мільёны ен кампенсацыі шкоды Сп-ні Ся Шуцынь, якая сцвярджала, што яна 7- ці 8-гадовая дзяўчынка, якая з’яўляецца ў фільме Магіі. Хігасінакана не змог даказаць, што яна і дзяўчына розныя людзі і што яна не была сведкай разні ў Нанкіне, насуперак таму, што ён сцвярджаў у сваёй кнізе, ''Chinese hail Nanjing massacre witness' libel suite victory'', [http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90883/6587967.html english.peopledaily.com.cn] {{Wayback}}, ''Author on Nanjing loses libel appeal'', [http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20090207b2.html search.japantimes.co.jp] {{Wayback}}</ref>.</blockquote> [[Файл:Bodies_of_Chinese_massacred_by_Japanese_troops_along_a_river_in_Nanjing_(Murase_Moriyasa's_photo)_01.jpg|міні|Целы кітайцаў, забітых японскімі войскамі каля ракі ў Нанкіне]] На цяжарных жанчын палявалі спецыяльна, іх жываты праколвалі штыкамі, часта пасля згвалтавання. Тан Цзюньшань — сведка масавых забойстваў, якія здзяйсняліся адной з японскіх армій, што застаўся ў жывых, сведчыць: <blockquote>Сёмай і апошняй у першым шэрагу была цяжарная жанчына. Салдат вырашыў, што можа згвалціць яе перад забойствам і, аддзяліўшы ад групы, адцягнуў прыкладна на дзесяць метраў у бок. Калі ён паспрабаваў здзейсніць згвалтаванне, жанчына аказала адчайны супраціў … салдат рэзка ўдарыў яе ў жывот штыком. Яна выдала апошні стогн, калі яе кішачнік вываліўся вонкі. Затым салдат зарэзаў плод, было выразна відаць яго пупавіну, і адкінуў яго ў бок<ref>{{Cite web|url=http://bootheprize.stanford.edu/0506/PWR-Yang.pdf|title=The Memorial Hall for the Victims of the Nanjing Massacre: Rhetoric in the Face of Tragedy|first=Celia|last=Yang|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20070612003745/http://bootheprize.stanford.edu/0506/PWR-Yang.pdf|archive-date=2007-06-12|access-date=2016-02-05|url-status=dead|page=310&nbsp;KB|year=2006}}</ref>.</blockquote> Па словах ветэрана флоту Сё Мітані, «Армія выкарыстала сігнал трубы, які азначаў „Забівайце ўсіх кітайцаў, што ўцякаюць“»<ref>[https://news.yahoo.com/s/afp/20100516/wl_asia_afp/japanchinahistoryfilmnanking Japan’s Last Vets of Nanking Massacre Open Up], Yahoo News! </ref>. Тысячы людзей былі адведзеныя да ямы і забітыя ў месцы, якое стала вядома як «Роў дзесяці тысяч трупаў», траншэі даўжынёй каля 300 і шырынёй 5 метраў. Паколькі запісы не вяліся, колькасць закапаных там ацэньваецца ў 4000 — 20 000. Аднак большасць гісторыкаў лічыць, што іх было больш за 12 000<ref>{{Cite web|url=http://bootheprize.stanford.edu/0506/PWR-Yang.pdf|title=The Memorial Hall for the Victims of the Nanking Massacre: Rhetoric in the Face of Tragedy|first=Celia|last=Yang|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20070612003745/http://bootheprize.stanford.edu/0506/PWR-Yang.pdf|archive-date=2007-06-12|access-date=2016-02-05|url-status=dead|page=310&nbsp;KB|year=2006}} Author refers to source as Yin, James. (1996) ''The Rape of Nanking: An Undeniable History in Photographs''. Chicago: Innovative Publishing Group. p. 103.</ref>. [[Хуэй|Народ хуэй]], кітайская пераважна мусульманская меншасць, таксама пацярпеў у разні, пасля якой адна мячэць была разбурана, а іншыя «запоўненыя трупамі». Валанцёры і імамы пахавалі па мусульманскім абрадзе больш за 100 сваіх супляменнікаў<ref>{{артыкул|загаловак=The Chinese Islamic "Goodwill Mission to the Middle East" During the Anti-Japanese War |спасылка=http://www.academia.edu/4427135/The_Chinese_Islamic_Goodwill_Mission_to_the_Middle_East_-_Japonyaya_Karsi_Savasta_Cinli_Muslumanlarin_Orta_Dogu_iyi_Niyet_Heyeti_-_Wan_LEI |выданне=DÎVÂN DİSİPLİNLERARASI ÇALIŞMALAR DERGİSİ |том=cilt 15 |нумар=sayı 29 |старонкі=139—141 |access-date=2014-06-19 |мова=en |тып=journal |аўтар=LEI, Wan |год=February 2010 |archive-date=2015-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018024342/http://www.academia.edu/4427135/The_Chinese_Islamic_Goodwill_Mission_to_the_Middle_East_-_Japonyaya_Karsi_Savasta_Cinli_Muslumanlarin_Orta_Dogu_iyi_Niyet_Heyeti_-_Wan_LEI }}</ref>. === Бяссудныя пакаранні кітайскіх ваеннапалонных === 6 жніўня 1937 імператар Хірахіта асабіста ўхваліў прапанову арміі ліквідаваць перашкоды, што абмяжоўваюць свабоду дзеянняў у дачыненні да кітайскіх ваеннапалонных рамкамі міжнароднага права. Дырэктыва таксама рэкамендавала штабным афіцэрам спыніць выкарыстанне самога тэрміна «{{нп3|Палонлен|ваеннапалонны|ru|Плен}}»<ref>{{артыкул|аўтар=Fujiwara, Akira|загаловак=Nitchû Sensô ni Okeru Horyotoshido Gyakusatsu|год=1995|выданне=Kikan Sensô Sekinin Kenkyû|том=9|старонкі=22}}</ref>. [[Файл:Chinese_to_be_beheaded_in_Nanking_Massacre.jpg|злева|міні|Кітайскі ваеннапалонны перад абезгалоўліваннем, якое рыхтуецца вырабіць японскі афіцэр падчас Нанкінскай разні]] Большая частка дэбатаў прыйшлася на 1970-я гады. У гэты час японцы абрыналіся на кітайскія заявы з нагоды Нанкіна з крытыкай, тлумачачы, што Пекін занадта верыць у асабістыя сведчанні і апісанні. Выказваліся сумневы ў карэктнасці запісаў аб пахаваннях і фатаграфій, прадстаўленых на Такійскім працэсе, якія аб’яўляліся сфабрыкаванымі урадам Кітая, штучна вырабленымі або няправільна адносяцца да падзей у Нанкіне<ref name="ne.jp">{{Cite web|url=http://www.ne.jp/asahi/unko/tamezou/nankin/fiction/index.html|title=The Nanking Massacre: Fact Versus Fiction|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420162000/http://www.ne.jp/asahi/unko/tamezou/nankin/fiction/index.html|archive-date=2008-04-20|access-date=2008-05-06|url-status=live}}</ref>. Японцы сагналі 1 300 кітайцаў — салдат і цывільных — да Тайпінскай брамы і забілі іх там. Ахвяр спачатку падарвалі пры дапамозе мін, а затым аблілі гаручым і спалілі. Тых, хто пасля гэтага выжыў, закалолі штыкамі. Амерыканскія карэспандэнты {{нп3|Фрэнк Цілман Дурдзін|||F. Tillman Durdin}} і {{нп3|Арчыбальд Сціл|||Archibald Steele}} паведамілі, што бачылі гару трупаў вышынёй у шэсць футаў ля гарадскіх варот Yijiang. Дурдзін, які працаваў на «[[The New York Times]]», праехаў па Нанкіне перад тым, як пакінуць горад. Ён чуў пастаянную кулямётную стральбу і стаў сведкам расстрэлу японцамі 200 кітайцаў на працягу дзесяці хвілін. Праз два дні ў сваім рэпартажы для ''The New York Times'' журналіст паведаміў, што вуліцы былі заваленыя трупамі, уключаючы жаночыя і дзіцячыя<ref> Hua-ling Hu, [[American Goddess at the Rape of Nanking: The Courage of Minnie Vautrin]], 2000, p.77.</ref>. Паводле сведчання місіянера Ральфа Л. Філіпса, прадстаўленага амерыканскаму камітэту, што праводзіў расследаванне (U. S. State Assembly Investigating Committee), яго «прымусілі глядзець, як джапы вытрыбушылі кітайскага салдата», а таксама «засмажылі і з’елі яго сэрца і печань»<ref>''CBI Roundup'', 16 December 1943, ''Rape of Nanking described by Missionary'', [http://cbi-theater-1.home.comcast.net/~cbi-theater-1/roundup/roundup121643.html cbi-theater-1.home.comcast.net] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110723045856/http://cbi-theater-1.home.comcast.net/~cbi-theater-1/roundup/roundup121643.html |date=23 ліпеня 2011 }}</ref>. === Рабаванні і падпалы === Траціна горада была знішчана ў выніку пажараў, выкліканых падпаламі. Паведамлялася, што японскія войскі закідвалі паходнямі як свежавыбудаваныя ўрадавыя будынкі, так і жылыя дамы. Сур’ёзна разбураныя былі і тэрыторыі за межамі гарадскіх сцен. Салдаты рабавалі і багатых і бедных. Адсутнасць супраціву кітайцаў азначала, што яны маглі браць усё, што хочуць, што вылілася ў шырокамаштабнае марадзёрства і рабаванні<ref name="RapeOfNankingP162">P. 162, The Rape of Nanking, Iris Chang, Penguin Books, 1997.</ref>. 17 снежня старшыня Ён Рабэ накіраваў у адрас Кіёшы Фукуі, другога сакратара японскага пасольства, скаргу. Вось вытрымка з яе: <blockquote>Іншымі словамі, 13-га чысла, калі вашы сілы ўвайшлі ў горад, мы сабралі амаль усё насельніцтва ў Зоне, вельмі мала пашкоджанай агнём артылерыі і без усякай шкоды ад марадзёрства кітайскіх салдат нават пры падзенні горада … усе 27 ураджэнцаў Захаду і наша кітайскае насельніцтва на той момант былі ўражаны маштабам рабаванняў, згвалтаванняў і забойстваў, ініцыяваных вашымі салдатамі 14-га. Усё, пра што мы просім у нашым пратэсце, гэта аднаўленне парадку ў вашых частках і вяртанне горада да нармальнага жыцця як мага хутчэй. У гэтай справе мы гатовыя супрацоўнічаць з вамі і дапамагаць усім, чым толькі зможам. Але нават мінулым вечарам паміж 8 і 9 гадзінамі, калі восем еўрапейцаў з нашага камітэта прайшлі па Зоне, мы не выявілі ні аднаго японскага патруля ні ў яе межах, ні на ўваходах у яе!<ref name="GoodMan(271-274)2">{{кніга|ref=Woods|загаловак=The Good man of Nanking, the Diaries of John Rabe|год=1998|мова=en|старонкі=271|аўтар=Woods, John E.}}</ref>. </blockquote> === Нанкінская зона бяспекі і роля замежнікаў === Нешматлікія еўрапейцы, якія засталіся ў Нанкіне, імкнуліся выратаваць кітайскае насельніцтва. Быў арганізаваны Міжнародны камітэт, на чале якога стаў [[Ён Рабэ]]. Камітэт арганізаваў {{нп3|Нанкінская зона бяспекі|Нанкінскую зону бяспекі||Nanking Safety Zone}}, у якой схавалася каля 200 тысяч чалавек. Японскія часткі да некаторай ступені паважалі статут зоны; да пачатку акупацыі ў ёй разарваліся ўсяго некалькі выпадковых снарадаў. У хаосе штурму горада ў зоне бяспекі таксама адбываліся забойствы, але маштаб гвалту ў іншых частках Нанкіна быў не ў прыклад значнейшым. Японскія салдаты здзяйснялі ў межах зоны акцыі, якія былі часткай больш буйных масавых забойстваў. Міжнародны камітэт апеляваў да японскай арміі, прычым Рабэ выкарыстаў для гэтага свой статус члена [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацысцкай партыі]], але безвынікова. Рабэ пісаў, што час ад часу японцы пранікалі ў зону па сваім жаданні, вывелі адтуль некалькі сотняў мужчын і жанчын і ці забівалі іх усіх разам, або гвалтавалі і забівалі потым<ref>{{кніга|ref=Woods|загаловак=The Good man of Nanking, the Diaries of John Rabe|год=1998|мова=en|старонкі=274|аўтар=Woods, John E.}}</ref>. Да 5 лютага 1938 камітэт прадставіў японскаму пасольству ўсе 450 выпадкаў забойстваў, згвалтаванняў і іншых парушэнняў парадку японскімі салдатамі, пра якія было паведамлена, калі амерыканскія, брытанскія і нямецкія дыпламаты вярнуліся ў свае пасольствы<ref name="Woods275-278">{{кніга|ref=Woods|аўтар=Woods, John E.|загаловак=The Good man of Nanking, the Diaries of John Rabe|год=1998|мова=en|старонкі=275—278}}</ref>. : «Выпадак 5 — ноччу 14 снежня было шмат выпадкаў, калі японскія салдаты ўваходзілі ў дамы і гвалтавалі жанчын, альбо адводзілі іх з сабой. Гэта выклікала паніку сярод насельніцтва і сотні жанчын схаваліся ўчора ў кампусе {{нп3|Цзіньлінскі каледж|Цзіньлінскага каледжа|no|Ginling College}}» : «Выпадак 10 — ноччу 15 снежня група японскіх салдат ўварвалася ў будынкі [[Нанкінскі ўніверсітэт|Універсітэта Нанкіна]] у ''Tao Yuen'' і згвалтавала там 30 жанчын, некаторых з іх гвалтавалі па шэсць мужчын.» : «Выпадак 13 — 18 снежня, 4 гадзіны дня, у доме No. 18 у I Ho Lu, японскія салдаты хацелі адабраць у мужчыны {{нп3|партабак||ru|Портсигар}}, а калі ён завагаўся, адзін з іх ударыў яго штыком у галаву. Мужчына цяпер ва Універсітэцкім шпіталі і мы не чакаем, што ён выжыве.» : «Выпадак 14 — 16 снежня, сем дзяўчат (узрост ад 16 да 21) былі забраныя з Ваеннага каледжа. Вярнуліся пяць. Кожную з іх штодня гвалтавалі па 6-7 разоў — паведамлена 18 снежня.» : «Выпадак 15 — каля 540 бежанцаў сабраліся па адрасе #83 і 85 па Кантонскай дарозе … больш за 30 жанчын і дзяўчынак згвалтаваныя. Жанчыны і дзеці плачуць усю ноч. Становішча ў кампаундзе горшае, чым мы можам апісаць. Калі ласка, акажыце нам дапамогу.» : «Выпадак 16 — кітайская дзяўчынка па імені Loh, якая жыла разам з маці і братам у адным з цэнтраў для бежанцаў ўнутры Зоны бяспекі застрэленая японскім салдатам у галаву. Ёй было 14. Інцыдэнт адбыўся каля Kulin Ssu, вядомага храма на мяжы зоны для бежанцаў …» : «Выпадак 19-30 студзеня, каля 5 гадзін вечара. {{нп3|Хъюберт Лафает Сонэ|Мистэр Сонэ||Hubert Lafayette Sone}} (з Нанкінскай тэалагічнай семінарыі) быў акружаны некалькімі сотнямі жанчын, якія прасілі яго не прымушаць іх вяртацца ў свае дамы 4 лютага. Яны казалі, што могуць быць згвалтаваны або забітыя ў гэтым выпадку … адна 62-гадовая жанчына пайшла да сябе дадому ў раёне Hansimen і японскія салдаты з’явіліся ноччу, каб згвалціць яе. Яна сказала, што занадта старая. Тады салдаты засунулі ў яе палку. Але яна выжыла і вярнулася.»<ref name=Woods275-278 /> Лічыцца, што Рабэ выратаваў ад 200 000 да 250 000 кітайцаў<ref>[http://www.moreorless.au.com/heroes/rabe.html John Rabe] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130722090333/http://www.moreorless.au.com/heroes/rabe.html |date=22 ліпеня 2013 }}, moreorless</ref> <ref>[http://www.jiyuu-shikan.org/nanjing/tpopu.html «John Rabe’s letter to Hitler, from Rabe’s diary»], Population of Nanking, Jiyuu-shikan.org {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101229013854/http://www.jiyuu-shikan.org/nanjing/tpopu.html |date=29 снежня 2010 }}</ref>. === Прычыны === {{нп3|Джонатан Спенс||ru|Спенс, Джонатан}} піша, што "адназначнага тлумачэння гэтай трагічнай падзеі знайсці не атрымліваецца. Японскія салдаты, якія чакалі лёгкай перамогі, замест гэтага месяцамі ваявалі і панеслі куды больш сур’ёзныя страты, чым меркавалі. Яны былі стомлены, азлоблены, адчувалі фрустрацыю і стомленасць. Кітайскіх жанчын не было каму абараніць, мужчыны ці адсутнічалі, ці былі бяссільныя. У вайны, да гэтага часу не абвешчанай, не было ясных і вымерна мэтаў. Магчыма, яны лічылі ўсіх кітайцаў незалежна ад полу і ўзросту прыдатнымі на ролю ахвяры<ref>Spence, Jonathan D. (1999) ''The Search for Modern China'', W.W. Norton and Company. p. 424. ISBN 0-393-97351-4.</ref>. <gallery class="center" caption="" widths="150px" heights="150px" perrow="4"> File:Photo 02 in Nanjing Massacre (Itou Kaneo's Album).jpg|Фатаграфія з нанкінскага альбома Itou Kaneo з ваенна-паветранага падраздзялення японскага флота File:Child killed in Nanking massacre.jpg|Мёртвае дзіця. Фатаграфія, верагодна, была зроблена {{нп3|Бернхард Арп Сіндберг|Бернардам Сіндбергам||Bernhard Arp Sindberg}} File:Chinese_civilians_to_be_buried_alive.jpg|Захопленых у палон кітайцаў закопваюць у зямлю жыўцом.<ref>{{cite web |url=http://www.history.ucsb.edu/faculty/marcuse/classes/133p/133p04papers/JChapelNanjing046.htm |first=Joseph |last=Chapel |title=Denial of the Holocaust and the Rape of Nanking |year=2004 |access-date=2016-02-05 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175232/http://www.history.ucsb.edu/faculty/marcuse/classes/133p/133p04papers/JChapelNanjing046.htm |url-status=live }}</ref> File:Victims in Nanjing massacre.jpg|[[Шкілет]]ы ахвяр Нанкінскай разні. </gallery> == Рэакцыя Мацуі на масавыя забойствы == 18 снежня 1937 генерал {{нп3|Іванэ Мацуі||ru|Мацуи, Иванэ}} пачаў разумець маштабы згвалтаванняў, забойстваў і марадзёрства ў горадзе. Ён станавіўся ўсё больш устрывожаным з-за таго, што адбывалася. Паведамлялася, што генерал сказаў аднаму са сваіх грамадзянскіх памагатых: "Цяпер я ўсведамляю, што мы, самі таго не жадаючы, прывялі да самага сумнага эфекту. Калі я думаю пра пачуцці многіх маіх кітайскіх сяброў, якія пакінулі Нанкін і пра будучыню дзвюх краін, я магу адчуваць толькі дэпрэсію. Я вельмі самотны і не магу нават радавацца гэтай перамозе. Ён дазволіў адценню шкадавання пратачыцца ў сваю прамову для прэсы: «Асабіста я адчуваю шкадаванне з-за пакут людзей, але войска павінна працягваць, пакуль Кітай не раскаецца. Цяпер зіма і пара года дае нам час для рэфлексіі. Я выказваю сваё шчырае і глыбокае спачуванне мільёнам нявінных людзей.» У дзень Новага Года Мацуі ўсё яшчэ быў прыгнечаны з-за паводзінаў японскіх салдат у Нанкіне. Вось вытрымка з тоста, які ён прапанаваў японскаму дыпламату: «Мае людзі зрабілі нешта вельмі няправільнае і вартае шкадавання.»<ref>{{кніга|ref=Chang|аўтар=Chang, Iris|загаловак=The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust|мова=en|старонкі=51—52}}</ref>. == Спыненне гвалту == У канцы студзеня 1938 японская армія прымусіла ўсіх бежанцаў з [[Нанкінская зона бяспекі|Нанкінскай зоны бяспекі]] вярнуцца ў свае дамы, тут жа заявіўшы, што «парадак адноўлены». Пасля пачатку працы ''weixin zhengfu'' (калабарацыянісцкага ўрада) у 1938 годзе, парадак сапраўды вярнуўся ў Нанкін і колькасць зверстваў з боку японскіх салдат сур’ёзна зменшылася. 18 лютага 1938 года Міжнародны камітэт быў прымусова перайменаваны ў «Нанкінскі міжнародны камітэт выратавання» ({{Lang-en|Nanking International Rescue Committee}}) і Зона бяспекі фактычна спыніла функцыянаваць. Апошні лагер бежанцаў зачыніўся ў маі таго ж года. == Водгук Мацуі і прынца Асака == У лютым 1938 прынц Асака і генерал Мацуі былі адкліканы ў Японію. Мацуі выйшаў у адстаўку, але Асака заставаўся членам Вышэйшага ваеннага савета да заканчэння вайны ў жніўні 1945. У жніўні 1939 ён атрымаў званне генерала, хоць больш ніколі не камандаваў войскамі<ref name="Chen, World War II Database"/>. == Колькасць загіблых == {{Main|Ацэнкі колькасці загінуўшых у Нанкінскай разні}} {{нп3|Ацэнкі колькасці ахвяр Нанкінскай разні||ru|Оценки количества погибших в Нанкинской резне}} адрозніваюцца ў залежнасці ад таго, якой тэрыторыяй і якім прамежкам часу прапануецца абмяжоўваць геаграфічныя і часовыя рамкі дадзенай падзеі. Ступень гвалту з'яўляецца прадметам дыскусіі, з лічбамі, якія вар'іруюцца ад некалькіх сотняў чалавек у некаторых японскіх даследчыкаў<ref name="Tanaka"/> да 300 000 загінулых. Гісторык Такусі Касахара лічыць, што ахвяр было "больш за 100 000 і бліжэй да 200 000, або, магчыма больш", спасылаючыся на сваю ўласную кнігу<ref>Iwanami Shinsho, Fujiwara Akira (editor). ''Nankin jiken O Dou Miruka'', 1998, Aoki shoten, ISBN 4-250-98016-2, p. 18.</ref>. Гэтая ацэнка ўключае тэрыторыю за межамі Нанкіна, вызначаную самім аўтарам<ref>Там жа, с. 146.</ref>. Хіросі Ёсіда ў сваёй кнізе піша пра "больш чым 200 000»<ref>Yoshida, Hiroshi. ''Nankin jiken o dou miruka'' p. 123, ''Tennou no guntai to Nankin jiken'' 1998, Aoki shoten, p. 160, ISBN 4-250-98019-7.</ref>. Таміё Хора - пра 50 000 - 100 000 загінулых. Гісторыкі, якія прытрымліваюцца мэйнстрымных пазіцый, кажуць пра колькасць забітых ад 40 000 да больш чым 300 000. Паводле высноў [[Такійскі працэс|Міжнароднага ваеннага трыбунала для Далёкага Усходу]], ацэнка колькасці забітых у Нанкіне і яго ваколіцах складае каля 200 тысяч чалавек. Гэтая ацэнка грунтуецца на дадзеных пахавальных і іншых арганізацый, якія далі паказанні аб 155 тысячах пахаваных цел. Яна не ўключае патопленых, спаленых і тых, хто быў закапаны ў агульныя магілы<ref name="IMTftFE"/>. Згодна з вердыктам {{нп3|Нанкінскі трыбунал па ваенных злачынствах|Нанкінскага трыбунала па ваенных злачынствах|ru|Нанкинский трибунал по военным преступлениям}} ад 10 сакавіка 1947 года, гаворка ідзе пра «больш чым 190 тысячах забітых грамадзянскіх і расстраляных з кулямётаў кітайскіх салдатах, чые целы былі спалены з мэтай знішчэння доказаў. Акрамя таго ўлічаны больш за 150 тысяч ахвяр варварскіх актаў, пахаваных дабрачыннымі арганізацыямі. Агулам выходзіць больш за 300 тысяч ахвяраў»<ref name="Kasahara">[[Tokushi Kasahara]]. {{Cite web|lang=fr|url=http://www.ihtp.cnrs.fr/IMG/pdf_interventionsnankin-francais.pdf|title=Le massacre de Nankin et les mécanismes de sa négation par la classe politique dirigeante|website=ihtp.cnrs.fr|format=PDF|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20111213221754/http://www.ihtp.cnrs.fr/IMG/pdf_interventionsnankin%2Dfrancais.pdf|archive-date=2011-12-13|access-date=2016-02-05|url-status=dead}}</ref>. Аднак, гэтая ацэнка ўлічвае абвінавачванне японскай арміі ў забойстве 57 418 кітайскіх ваеннапалонных у Муфушане, а апошнія даследаванні кажуць пра тое, што там знайшлі сваю смерць ад 4 000 да 20 000<ref>Masahiro Yamamoto, Nanking: Anatomy of an Atrocity (Westport, Connecticut: Praeger, 2000), 193.</ref><ref>Ono Kenji, "Massacre Near Mufushan, " in The Nanking Atrocity, 1937-38: Complicating the Picture, ed. Bob Tadashi Wakabayashi (New York: Berghahn Books, 2008), 85.</ref>, а таксама ўключае 112 266 целаў, пахаваных арганізацыяй ''Chongshantang'', чые дадзеныя сучасныя гісторыкі схільныя лічыць перабольшанымі, калі не зусім выдуманымі<ref>Masahiro Yamamoto, Nanking: Anatomy of an Atrocity (Westport, Connecticut: Praeger, 2000), 112.</ref><ref name="consensus1" /><ref>David Askew, "The Scale of Japanese Atrocities in Nanjing: An Examination of the Burial Records, " Ritsumeikan Journal of Asia Pacific Studies, June 2004, 7-10.</ref>. Боб Вакабаясі робіць з гэтага выснову, што ацэнка ў 200 000 няпэўная<ref name="consensus1">Bob Tadashi Wakabayashi, "Leftover Problems, " in The Nanking Atrocity, 1937-38: Complicating the Picture, ed. Bob Tadashi Wakabayashi (New York: Berghahn Books, 2008), 382—384.</ref>. {{Не перакладзена 5|Ікухіка Хата|||Ikuhiko Hata}} лічыць лічбу ў 300 000 "сімвалічнай" і закліканай апісаць пакуты кітайцаў у гады вайны, а не вынікам рэальных падлікаў<ref>Masahiro Yamamoto, Nanking: Anatomy of an Atrocity (Westport, Connecticut: Praeger, 2000), 252.</ref>. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што было забіта ад 40 000 да 60 000 чалавек, што супадае з дадзенымі з трох крыніц - афіцыйнага часопіса Чырвонай Арміі тых гадоў, запісаў членаў Міжнароднага камітэта і лістом Ёна Рабэ.<ref name="Wellesley.edu">{{cite web|url=http://www.wellesley.edu/Polisci/wj/China/Nanjing/nanjing2.html |title=''The Nanking Atrocities: Fact and Fable'' |publisher=Wellesley.edu |access-date=2011-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228031202/http://www.wellesley.edu/Polisci/wj/China/Nanjing/nanjing2.html |archive-date=2011-02-28 }}</ref>. Ён Рабэ, старшыня Міжнароднага камітэта Нанкінскай зоны бяспекі, сапраўды, пісаў пра 50-60 тысяч загінуўшых.<ref name="nankingatrocities.net">{{cite web|url=http://www.nankingatrocities.net/1990s/nineties_01.htm |title=Nanking Atrocities – In the 1990s |work=nankingatrocities.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20131026021444/http://www.nankingatrocities.net/1990s/nineties_01.htm |archive-date=2013-10-26 }}</ref>. Аднак {{нп3|Эрвін Вікерт|||Erwin Wickert}}, выдавец "Дзённікаў Ёна Рабэ", паказвае, што «верагодна, ацэнка Рабэ прыніжаная, бо ён не меў магчымасці ведаць абстаноўку ва ўсёй зоне муніцыпалітэта падчас найбольшага размаху забойстваў, больш за тое, многія кітайскія часткі адводзіліся японцамі да [[Янцзы]] і знішчаліся за горадам. Але ніхто пры гэтым не займаўся падлікамі колькасці забітых.» Лічба ў 300 000 была ўпершыню агучана ў 1938 годзе {{нп3|Гаральд Цімперслі|Гаральдам Цімперслі|ru|Тимперсли, Гарольд}}, журналістам, які засноўваў свае дадзеныя на прамых сведчаннях ахвяр разні<ref name="nankingatrocities.net"/>. Іншыя крыніцы, у тым ліку {{нп3|Айрыс Чан||ru|Чан, Айрис}}, аўтара кнігі "{{нп3|Згвалтаванне Нанкіна||ru|Изнасилование Нанкина}}", таксама заключаюць, што агульная колькасць ахвяр дасягала 300 000. У снежні 2007 былі прадстаўлены раней засакрэчаныя амерыканскія дакументы, уключаючы тэлеграму амбасадара ЗША ў Нямеччыне, дасланую праз дзень пасля ўзяцця горада японцамі, у якой ён піша, што чуў, як пасол Японіі ў Берліне казаў аб 500 000 кітайцаў, знішчаных на маршы ад Шанхая да Нанкіна. Паводле архіўнага даследавання, тэлеграма, дасланая амерыканскім дыпламатам, кажа пра паўмільёна кітайцаў у Шанхаі і яшчэ шасці правінцыях<ref name="December 2007">[http://news.xinhuanet.com/english/2007-12/12/content_7236237.htm U.S. Archives Reveal War Massacre of 500,000 Chinese by Japanese Army] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071213073944/http://news.xinhuanet.com/english/2007-12/12/content_7236237.htm |date=13 снежня 2007 }}.</ref><ref name="FRUS1937v03_p806">{{кніга |загаловак=Foreign relations of the United States diplomatic papers, 1937. The Far East |том=3 |выдавецтва=U.S. Government Printing Office |год=1954 |старонкі=806 |спасылка=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/FRUS/FRUS-idx?type=turn&id=FRUS.FRUS1937v03&entity=FRUS.FRUS1937v03.p0813 |мова=en |адказны=United States Department of State |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304042245/http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/FRUS/FRUS-idx?type=turn&id=FRUS.FRUS1937v03&entity=FRUS.FRUS1937v03.p0813 }}</ref>. У 2010 годзе Сумесны япона-кітайскі камітэт гістарычных даследаванняў ({{Lang-en|Japan-China Joint History Research Committee}}) арганізаваў сустрэчу, на якой японскія даследчыкі назвалі максімальную колькасць у 200 000 ахвяр з іншымі ацэнкамі ў 40 і 20 тысяч. Кітайскія ж прытрымліваліся лічбы ў 300 000<ref name="autogenerated2">{{Cite web|url=http://mainichi.jp/english/english/newsselect/news/20151106p2a00m0na006000c.html|title=Japanese statement protesting UNESCO registration of Nanjing Massacre docs backfires|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126035804/http://mainichi.jp/english/english/newsselect/news/20151106p2a00m0na006000c.html|archive-date=2015-11-26|access-date=2015-11-25|url-status=dead}}</ref>. === Геаграфія і працягласць Нанкінскай разні === Найбольш кансерватыўны пункт гледжання абмяжоўвае вобласць разні некалькімі км^² часткі горада, вядомай як Зона бяспекі, дзе грамадзянскае насельніцтва апынулася засяроджаным пасля ўварвання. Многія японскія гісторыкі паказваюць на той факт, што падчас японскай акупацыі ў Нанкіне знаходзіліся 200 000 - 250 000 чалавек, першакрыніцай з'яўляюцца запісы [[Ён Рабэ|Ёна Рабэ]]. Такім чынам, яны лічаць, што ацэнка страт у 300 000 змяшчае буйное перабольшанне. Аднак многія гісторыкі ўключаюць у свае разлікі найшмат больш шырокую тэрыторыю вакол горада. Гэта, напрыклад, раён Сягуань (паўночныя прадмесці Нанкін плошчай каля 31 км², а таксама іншыя зоны і ўскраіны. Насельніцтва гэтага "вялікага Нанкіна" складала ад 535 000 да 635 000 мірных жыхароў і салдат непасрэдна перад пачаткам японскай акупацыі<ref>{{Cite web|url=http://www.china.org.cn/english/2003/Dec/83437.htm|title=Data Challenges Japanese Theory on Nanjing Population Size|archive-url=https://web.archive.org/web/20050205082717/http://www.china.org.cn/english/2003/Dec/83437.htm|archive-date=2005-02-05|access-date=2006-04-19|url-status=live}}</ref>. Некаторыя гісторыкі ўключаюць сюды і шэсць акругаў вакол горада, вядомых як спецыяльны муніцыпалітэт Нанкін ({{Lang-en|Nanking Special Municipality}}). Прамежак часу, у які ўклаліся падзеі, звычайна таксама абумоўліваюць іх геаграфіяй: чым раней японскія войскі ўступалі на тую ці іншую тэрыторыю, тым ён для яе аказваецца больш працяглым. {{нп3|Бітва за Нанкін||ru|Битва за Нанкин}} скончылася 13 снежня, калі дывізіі японскай арміі аказаліся ўнутры гарадскіх сцен. Такійскі ваенны трыбунал зыходзіў з працягласці разні ў шэсць тыдняў. Больш кансерватыўныя адзнакі кажуць аб пачатку збіцця 14 снежня, калі японцы ўварваліся ў Зону бяспекі. Аднак некаторыя гісторыкі адлічваюць пачатак забойстваў з сярэдзіны лістапада - пачатку снежня, калі японцы праніклі ўнутр правінцыі [[Цзянсу]], а іх канчатак да канца сакавіка 1938 года. === Розныя ацэнкі === Японскія гісторыкі, у залежнасці ад прыманага імі ў кожным выпадку прамежку часу і геаграфічных абмежаванняў, даюць шырокі роскід ацэнак колькасці загінулых грамадзянскіх ад некалькіх тысяч да 200 000 чалавек<ref name="japanesestudies">{{Cite web|url=http://www.japanesestudies.org.uk/articles/Askew.html|title=Electronic journal of contemporary japanese studies (ejcjs): The Nanjing Incident: Recent Research and Trends|publisher=japanesestudies.org.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180405031715/http://www.japanesestudies.org.uk/articles/Askew.html|archive-date=2018-04-05|access-date=2011-03-06|url-status=dead}}</ref>. Ацэнка знізу, якая зыходзіць ад аднаго з іх, складае 40 000<ref>{{кніга|ref=White|спасылка=https://archive.org/details/greatbigbookofho0000whit|аўтар={{Нп3|Matthew White (atrocitologist)|White, Matthew|en|Matthew White (atrocitologist)}}|загаловак=The Great Big Book of Horrible Things|год=2012|выдавецтва=[[W. W. Norton & Company|W. W. Norton]]|старонкі=[https://archive.org/details/greatbigbookofho0000whit/page/377 377]|isbn=9780393081923}}</ref>. Крыніцы на кітайскай мове схіляюцца да таго, што ахвяр было больш за 200 000<ref name="japanesestudies"/>. Напрыклад, пасляваеннае расследаванне Нанкінскага гарадскога суда выдала вынік у 295 525 чалавек, 76 % з якіх былі мужчынамі, 22 % жанчынамі і 2 % дзецьмі. Тайваньская дакументальная праца з 42 частак, якая ўбачыла свет у 1995—1997 гадах пад назвай «[[Цаля]] крыві за цалю зямлі» (''An Inch of Blood For An Inch of Land'')<ref>{{Cite web|url=http://www.huanghuagang.org/library/heshan.htm|title=Архивированная копия|archive-url=https://web.archive.org/web/20070415104726/http://www.huanghuagang.org/library/heshan.htm|archive-date=2007-04-15|access-date=2016-02-05|url-status=dead}}</ref> (一寸河山一寸血), змяшчае выснову пра 340 000 кітайцаў, якія загінулі ў Нанкіне ў выніку японскага ўварвання: 150 000 ад бамбардзіровак і артылерыйскіх абстрэлаў за пяць дзён самой бітвы і 190 000 падчас масавых забойстваў. Гэтыя даследаванні грунтуюцца на матэрыялах [[Такійскі працэс|Такійскага працэсу]]. == Трыбуналы па ваенных злачынствах == Неўзабаве пасля капітуляцыі Японіі вышэйшыя афіцэры японскай арміі ў Нанкіне былі аддадзены пад суд. {{нп3|Іванэ Мацуі|Генерал Мацуі|ru|Мацуи, Иванэ}} паўстаў перад [[Такійскі працэс|Міжнародным ваенным трыбуналам для Далёкага Усходу]] па абвінавачванні ў «наўмысным і безразважным» ігнараванні свайго абавязку «распачаць адэкватныя крокі для належнага захавання і прадухілення парушэнняў» [[Гаагскія канвенцыі і дэкларацыі (1899 і 1907)|Гаагскіх канвенцый]]. {{нп3|Хісаа Тані||ru|Тани, Хисао}}, генерал-лейтэнант 6-й дывізіі японскай арміі ў Нанкіне, стаў падсудным {{нп3|Нанкінскі трыбунал па ваенных злачынствах|Нанкінскага трыбуналу па ваенных злачынствах|ru|Нанкинский трибунал по военным преступлениям}}. Іншых японскіх вайскоўцаў, адказных за Нанкінскую разню, не судзілі. {{нп3|Кан'ін-но-мія Катахита|Прынц Катахіта|ru|Канъин-но-мия Котохито}}, начальнік штаба імператарскай арміі Японіі падчас разні, памёр да завяршэння вайны ў маі 1945. Прынц Асака атрымаў імунітэт як член імператарскай сям’і<ref>[[Herbert Bix]], ''[[Hirohito and the Making of Modern Japan]]'', 2000, p.583, [[John W. Dower]], ''[[Embracing Defeat: Japan in the Wake of World War II]]'', 1999, p.326.</ref>. {{нп3|Ісаму Цё||ru|Тё, Исаму}}, яго памочнік, якога многія гісторыкі лічаць адказным за мемарандум, які заклікаў «забіваць захопленых», здзейсніў самагубства падчас абароны Акінавы<ref>Thomas M. Huber, ''Japan’s Battle of Okinawa, April-June 1945'', Leavenworth Papers Number 18, Combat Studies Institute, 1990, p.47</ref>. <gallery class="center" caption="" widths="150px" heights="150px" perrow="3"> File:International Military Tribunal Ichigaya Court.jpg|[[Такійскі працэс|Міжнародны ваенны трыбунал для Далёкага Усходу]], вядомы як Іцігайскі суд («Ichigaya Court»), паколькі праводзіўся ў былой штаб-кватэры японскай арміі ў {{нп3|Іцігая||uk|Ітігая}}, [[Токіа]] File:Iwane Matsui.jpg|Генерал {{нп3|Іванэ Мацуі|Генерал Мацуі|ru|Мацуи, Иванэ}}<ref>{{cite web|url=http://www.history.gr.jp/~koa_kan_non/16-4.html|title=「松井石根研究会」の必要性について|work=history.gr.jp|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721122627/http://www.history.gr.jp/~koa_kan_non/16-4.html|archive-date=2011-07-21|access-date=2016-02-05|url-status=dead}}</ref> File:Tani Hisao.jpg|Генерал {{нп3|Хісаа Тані||ru|Тани, Хисао}}<ref>{{Cite web|url=http://www.people.com.cn/media/200112/12/NewsMedia_147412.jpg|title=Архивированная копия|archive-url=https://web.archive.org/web/20100218182317/http://www.people.com.cn/media/200112/12/NewsMedia_147412.jpg|archive-date=2010-02-18|access-date=2016-02-05|url-status=dead}}</ref> </gallery> === Прадастаўленне імунітэту {{нп3|Прынц Ясухіка|прынцу Асака|ru|Принц Ясухико}} === 1 мая 1946 прадстаўнікі Вярхоўнага камандавання саюзнікаў дапыталі {{нп3|Прынц Ясухіка|Ясухіка Асака|ru|Принц Ясухико}}, былога камандуючага войскамі ў горадзе на грэбні гвалту, аб яго датычнасці да Нанкінскай разні. Справаздача аб гэтым была прадстаўлена Міжнароднай секцыі абвінаваўцаў Такійскага трыбунала. Асака адмаўляў здзяйсненне масавых забойстваў і заяўляў, што ніколі не атрымліваў скаргаў на дзеянні сваіх войскаў<ref>Awaya Kentarô, Yoshida Yutaka, ''Kokusai kensatsukyoku jinmonchôsho'', dai 8 kan, Nihon Tosho Centâ, 1993., Case 44, pp. 358-66.</ref>. Незалежна ад яго рэальнай вінаватасці, прынц так ніколі і не паўстаў перад [[Такійскі працэс|Міжнародным ваенным трыбуналам для Далёкага Усходу]], — як мінімум, часткова, з-за пакта, заключанага паміж [[Дуглас Мак-Артур|генералам Макартурам]] і [[Хірахіта]], паводле якога самому імператару і членам яго сям’і быў прадастаўлены імунітэт ад пераследу. === Доказы і паказанні === [[Файл:Nanking_telegram_Harold_John_Timperley.gif|міні|Тэлеграма {{нп3|Гаральд Джон Цімперслі|Гаральда Цімперлі||Harold John Timperley}} ад 17 студзеня 1938 года, якая апісвае зверствы.]] Нанкінская фаза працэсу пачалася ў ліпені 1946 года. Доктар {{нп3|Роберт Уілсан|||Robert O. Wilson}}, хірург і член {{нп3|Міжнародны камітэт Нанкінскай зоны бяспекі|Міжнароднага камітэта||International Committee for the Nanking Safety Zone}} {{нп3|Нанкінская зона бяспекі|Нанкінскай зоны бяспекі||Nanking Safety Zone}}, выступаў першым сведкам абвінавачвання. Выступалі і іншыя члены Камітэта, уключаючы выкладчыка {{нп3|Майнер Сирл Бэйтс|Бэйтса||Miner Searle Bates}} і місіянера {{нп3|Джон Магіі|Джона Магіі||John Magee (missionary)}}. {{нп3|Джордж Ашмар Фітч|||George Ashmore Fitch}}, Льюіс Сміт і Джэймс Макалум запісалі свае паказанні, прыклаўшы да іх дзённікі і лісты. Іншым доказам абвінавачвання стала тэлеграма, адпраўленая {{нп3|Гаральд Джон Цімперслі|Гаральдам Цімперлі||Harold John Timperley}}, перахопленая і расшыфраваная амерыканцамі 17 студзеня 1938. Адна з кніг аўтара па імені Hsü, «Дакументы Нанкінскай зоны бяспекі», таксама была прадстаўлена ўвазе суда. Паводле асабістага дзённіка Мацуі, праз дзень пасля таго, як ён 17 снежня 1937 года здзейсніў цырыманіяльны ўрачысты ўезд у Нанкін, ён праінструктаваў камандзіраў узмацніць вайсковую дысцыпліну і пастарацца выкараніць сярод салдат пагардлівае стаўленне да кітайцаў. 7 лютага 1938 Мацуі прамовіў прамову на памінальнай службе па японскіх афіцэрах і салдатах Шанхайскіх экспедыцыйных сіл, якія загінулі ў бітвах. [[Domei News Agency]] паведаміла, што ён у прысутнасці афіцэраў высокага рангу адстойваў неабходнасць «пакласці канец розным правінам, якія наносяць шкоду дысцыпліне японскай арміі.» Запіс у дзённіку Мацуі за гэты дзень абвяшчае: «Сёння я мог толькі адчуваць сум і адказнасць, якія перапаўняюць маё сэрца. Прычына гэтага ў няправільных паводзінах арміі пасля падзення Нанкіна і неплацежаздольнасці аўтаномнага ўрада і іншых палітычных планаў.» === Абарона Мацуі === Абарона Мацуі вар’іравалася ад адмаўлення масавых актаў гвалту да пазбягання ўласнай адказнасці за тое, што ўсё ж адбылося. У рэшце рэшт ён зрабіў мноства ўзаемавыключальных сцвярджэнняў. Падчас допытаў у турме Сугама на дасудовым этапе Мацуі паказаў, што даведаўся пра мноства злачынстваў сваіх падначаленых ад японскіх дыпламатаў, якія прыехалі ў Нанкін 17 снежня 1937. У судзе ён адмаўляў, што быў афіцыйна азнаёмлены з дзейнасцю консулаў, такіх, як Фукуа Кіёсі (Fukui Kiyoshi) і [[аташэ]] {{нп3|Фукуда Такуясу||de|Fukuda Tokuyasu}}, якія мелі справу з пратэстамі, што падаюцца Міжнародным камітэтам Нанкіна. У судзе ён адмаўляў, што быў афіцыйна азнаёмлены з дзейнасцю консулаў, такіх, як Фукуі Кіёсі (Fukui Kiyoshi) і аташэ Фукуда Токуясу (Fukuda Tokuyasu), якія мелі справу з пратэстамі, што падаюцца Міжнародным камітэтам Нанкіна. На дасудовым этапе Мацуі казаў, што адзін афіцэр і тры салдаты былі судзімыя за свае злачынствы палявым судом, прычым афіцэр прысуджаны да смяротнага пакарання. У сваіх пісьмовых паказаннях Мацуі ўказаў, што загадаў сваім афіцэрам расследаваць масавыя забойствы і распачаць неабходныя дзеянні. Аднак на судзе ён заявіў, што паводзіны салдат знаходзіліся па-за ягонай юрысдыкцыяй, бо ён не займаў пасады, да кампетэнцыі якой ставіліся б дысцыпліна і мараль у войсках. Мацуі сцвярджаў, што ніколі не загадваў пакараць смерцю кітайскіх [[Ваеннапалонныя|ваеннапалонных]]. Ён таксама паведаміў суду, што загадваў сваім камандзірам дывізій караць салдат за дысцыплінарныя парушэнні і не ведаў, што гэтыя дырэктывы не былі імі выкананы. На судзе, спрабуючы абараніць прынца Асака, Мацуі вінаваціў ва ўсім камандзіраў дывізій<ref name=Bix>{{артыкул|загаловак=Hirohito and the Making of Modern Japan |спасылка=https://archive.org/details/hirohitomakingmo00bixh |выданне=Perennial |старонкі=[https://archive.org/details/hirohitomakingmo00bixh/page/n754 734] |аўтар=Bix, Herbert |год=2001 }}</ref>. === Вердыкт === У рэшце рэшт Трыбунал асудзіў за Нанкінскую разню толькі дваіх падсудных. Мацуі быў асуджаны па п. 55, у якім абвінавачваўся, што, будучы адным з вышэйшых афіцэраў «наўмысна і безразважна занядбаў сваім прававым абавязкам [у дачыненні да падпарадкаваных яму афіцэраў] распачаць адэкватныя крокі для захавання [законаў і звычаяў вайны] і прадухіліць іх парушэнне. у выніку чаго яны былі парушаныя.» [[Кокі Хірота]], які быў міністрам замежных спраў, калі Японія захапіла Нанкін, быў асуджаны за ўдзел у «фармуляванні або выкананні агульнага плана або змовы» (п.1), вядзенні «агрэсіўнай вайны і вайны, якая парушае міжнародныя законы, дагаворы, пагадненні і гарантыі супраць Кітайскай Рэспублікі» (п. 27) і па пункце 55. Мацуі быў асуджаны рашэннем большасці суддзяў Трыбунала за «оргію злачынстваў» у Нанкіне, таму што «Ён не зрабіў нічога, ці нічога эфектыўнага, каб спыніць гэтыя жахі.» <blockquote> Арганізаванае і масавае забойства мужчын-некамбатантаў было здзейснена з відавочнай санкцыі камандзіраў на падставе таго, што кітайскія салдаты знялі форму і змяшаліся з насельніцтвам. Групы грамадзянскіх былі сабраны разам, выведзены за сцены горада і забіты кулямётным агнём і штыкамі. — з рашэння Міжнароднага ваеннага трыбунала </blockquote> {{нп3|Радхабінод Пал||ru|Пал, Радхабинод}}, член трыбунала ад Індыі, не пагадзіўся з абвінавачваннем, даказваючы, што камандуючы павінен спадзявацца на сваіх афіцэраў у справе зацвярджэння сярод салдат належнай дысцыпліны. «Імя правасуддзя», — напісаў упаў у сваім пярэчанні, — «не павінна быць дазволена выкарыстоўваць толькі для … помсты.» === Пакаранне === 12 лістапада 1948 года Мацуі і Хірота разам з пяццю іншымі ваеннымі злачынцамі «класа А» былі прысуджаныя да смяротнага пакарання праз [[павешанне]]. Васемнаццаць іншых падсудных атрымалі менш строгія пакаранні. Смяротны прысуд у дачыненні да Хіроты, прыняты шасцю галасамі супраць пяці, шакіраваў грамадства і выклікаў рэакцыю ў выглядзе петыцыі, падпісанай 300 000 чалавек, якая, аднак, не мела ніякага эфекту<ref>{{кніга |загаловак=Embracing defeat: Japan in the wake of World War II |год=2000 |выдавецтва=Norton |месца=New York |isbn=978-0-393-32027-5 |старонкі=459 |выданне=Paperback |ref=Dower |мова=en |аўтар={{Нп3|John W. Dower|Dower, John|en|John W. Dower}}}}</ref><ref>{{кніга |загаловак=The other Nuremberg: the untold story of the Tokyo war trials |год=1988 |выдавецтва=Quill |месца=New York |isbn=0-688-07957-1 |старонкі=395 |ref=Brackman |мова=en |аўтар=Brackman, Arnold C.}}</ref>. Генерал {{нп3|Хісаа Тані||ru|Тани, Хисао}} быў прысуджаны да смерці {{нп3|Нанкінскі трыбунал па ваенных злачынствах|трыбуналам па ваенных злачынствах|ru|Нанкинский трибунал по военным преступлениям}})<ref name=Bix />. == Памяць == У 1985 годзе ў памяць аб ахвярах разні і для павелічэння інфармаванасці пра яе муніцыпалітэтам Нанкіна была пабудавана {{нп3|Мемарыяльная зала ахвяр Нанкінскай разні японскіх захопнікаў||ru|Memorial Hall of the Victims in Nanjing Massacre by Japanese Invaders}}. Яна знаходзіцца каля месца, дзе былі пахаваныя тысячы целаў, вядомага як «Яма дзесяці тысяч трупаў» (''wàn rén kēng''). У 1995, Дэніэл Кван ({{Lang-en|Daniel Kwan}}) правёў у [[Лос-Анджэлес]]е фотавыстаўку пад назвай «Забыты Халакост». У 2005 былы дом Ёна Рабэ ў Нанкіне быў адрамантаваны і стаў «Мемарыяльнай залай Ёна Рабэ і Нанкінскай зоны бяспекі». Ён быў адкрыты ў 2006 годзе. 13 снежня 2014 Кітай правёў свой першы Дзень памяці аб Нанкінскай разні<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/11291820/China-holds-first-Nanjing-Massacre-memorial-day.html|title=China holds first Nanjing Massacre memorial day|author=AFP|website=Telegraph.co.uk|date=2014-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925182352/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/11291820/China-holds-first-Nanjing-Massacre-memorial-day.html|archive-date=2015-09-25|access-date=2016-02-05|url-status=live}}</ref>. 9 кастрычніка 2015 дакументы, якія тычацца разні, былі ўключаныя [[ЮНЕСКА]] у спіс аб’ектаў спадчыны {{нп3|Памяць свету (Азія і Ціхаакіянскі рэгіён)|Памяць свету|ru|Память мира (Азия и Тихоокеанский регион)}}<ref>{{Cite web|url=http://www.globalpost.com/article/6665980/2015/10/09/documents-nanjing-massacre-added-unescos-memory-world-register|title=Documents of Nanjing Massacre added to UNESCO's Memory of World Register|author=Xinhua|website=Global Post|date=2015-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20151010044621/http://www.globalpost.com/article/6665980/2015/10/09/documents-nanjing-massacre-added-unescos-memory-world-register|archive-date=2015-10-10|access-date=2016-02-05|url-status=live}}</ref>. <gallery class="center" widths="150" heights="150" perrow="4" classes="center"> Файл:Sekihi02.jpg|Yanziji Nanjing Massacre Memorial в 2004. Файл:NanjingMassacre Yanziji stone.jpg|Мемарыяльны камень у Yanziji у [[Нанкін]]е ў памяць пра ахвяр Нанкінскай разні. Файл:John Rabe House.JPG|Былы дом [[Ён Рабэ|Ёна Рабэ]] ў Нанкіне, зараз мемарыял, у ліпені 2008. </gallery> == Палеміка == {{Main|Адмаўленне Нанкінскай разні}} І [[Кітай]], і [[Японія]] прызнаюць гістарычнасць ваенных злачынстваў. Аднак спрэчкі з-за таго, як менавіта іх малююць і апісваюць розныя гісторыкі і палітыкі, усё яшчэ выклікаюць напружанне ў двухбаковых адносінах гэтых краін, а таксама ствараюць праблемы паміж Японіяй і іншымі краінамі рэгіёну, напрыклад, [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэяй]]. === Халодная вайна === Да 1970-х гадоў Кітай нячаста нагадваў свету пра Нанкінскую разню. У сваёй кнізе «Згвалтаванне Нанкіна» {{нп3|Айрыс Чан||ru|Чан, Айрис}} тлумачыць гэта тым, што ва ўмовах [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] гандлёвыя адносіны з Японіяй былі для [[Маа Цзэдун|Маа]] важны. Аднак бакі перыядычна выкарыстоўвалі расправу, каб дэманізаваць адзін аднаго. === Дэбаты ў Японіі === Меркаванне японцаў аб Нанкінскай разні змянялася з гадамі ад поўнага адмаўлення і ўтойвання ў гады вайны праз прызнанні і дакументы, выходныя ад японскіх удзельнікаў падзей, якія пачалі з’яўляцца ў 1950-я і 1960-я гады, да мінімізацыі і пераменшвання маштабаў разні ў 1970—1980. Затым прыйшоў час перапісвання і скажэння гісторыі, а некаторыя афіцыйныя асобы ў 90-я гады XX стагоддзя і зусім адмаўлялі гістарычнасць гвалту ў Нанкіне<ref>{{Cite web|url=http://www.cnd.org/mirror/nanjing/NMNJ.html|title=Basic facts on the Nanking Massacre and the Tokyo War Crimes Trial|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923205030/http://www.cnd.org/mirror/nanjing/NMNJ.html|archive-date=2015-09-23|access-date=2016-02-05|url-status=live|year=1990}}</ref>. Большая частка дэбатаў прыйшлася на 1970-я гады. У гэты час японцы абрыналіся на кітайскія заявы з нагоды Нанкіна з крытыкай, тлумачачы, што Пекін занадта належыць на асабістыя сведчанні і апісання. Выказваліся сумневы ў карэктнасці запісаў аб пахаваннях і фатаграфій, прадстаўленых на Такійскім працэсе, якія аб’яўляліся сфабрыкаванымі урадам Кітая, штучна вырабленымі або няправільна датыканымі да падзей у Нанкіне<ref name="ne.jp"/>. У 1970-я гады {{Нп3|Кацуіці Хонда|||Katsuichi Honda}} напісаў для газеты «{{нп3|Asahi Shimbun||ru|Асахи симбун}}» серыю артыкулаў пра ваенныя злачынствы, учыненыя японскімі салдатамі падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (у тым ліку аб Нанкінскай разні)<ref>{{артыкул|загаловак=Chūgoku no Tabi" (中国の旅), "Travels in China" |выданне={{нп3|Asahi Shimbun||ru|Asahi Shimbun}} |мова=ja |аўтар=Honda, Katsuich}}</ref>. Гэтыя публікацыі выклікалі крытыку з боку вельмі правых аўтараў. У адказ на іх {{Нп3|Сіціхэй Ямамота||ja|山本七平}}<ref>{{артыкул|загаловак=Reply to Katsuichi Honda |выданне=Every Gentlemen |аўтар=Yamamoto, Shichihei |месяц=3 |год=1972 }}</ref> і Акіра Судзукі<ref>{{артыкул|загаловак=The Phantom of The Nanjing Massacre |выданне=Every Gentlemen |аўтар=Suzuki, Akira |месяц=4 |год=1972 }}</ref> напісалі дзве супярэчлівыя і да гэтага часу часта цытаваныя працы, якія натхнілі рух адмоўнікаў Нанкінскай разні. У 1984, спрабуючы абвергнуць абвінавачванні ў ваенных злачынствах у Нанкіне, Асацыяцыя ветэранаў японскай арміі (Kaikosha) інтэрв’юявала японскіх салдат, якія праходзілі службу ў горадзе ў 1937—1938. Але замест абвяржэння абвінавачванняў, ветэраны пацвердзілі, што масавыя забойствы мелі месца і адкрыта апісалі іх, прызнаўшыся ў сваім удзеле. Вынікі апытанняў былі апублікаваныя ў часопісе асацыяцыі, ''Kaiko'', у 1985 разам з выбачэннямі: «Нягледзячы на нягоды вайны і асаблівасці ваеннай псіхалогіі, мы проста не знаходзім слоў, калі чуем пра гэтыя злачынныя масавыя забойствы. Усе мы, якія маюць дачыненне да даваеннай арміі, прыносім прабачэнні народу Кітая. Гэта быў сапраўды годны шкадавання акт варварства.»<ref>Kingston, Jeff, «[http://www.japantimes.co.jp/opinion/2014/03/01/commentary/japans-reactionaries-waging-culture-war/#.UxMH8o1WF9A Japan’s reactionaries waging culture war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210116034251/http://www.japantimes.co.jp/opinion/2014/03/01/commentary/japans-reactionaries-waging-culture-war/#.UxMH8o1WF9A |date=16 студзеня 2021 }}», ''[[Japan Times]]'', 1 March 2014</ref>. === Прабачэнні і спачуванні Прэм’ер-міністра і імператара Японіі === {{main|Спіс выбачэнняў Японіі за вайну}} 15 жніўня 1995 года, у дзень пяцідзесятай гадавіны {{нп3|Капітуляцыя Японіі|капітуляцыі Японіі|ru|Капитуляция Японии}}, прэм’ер-міністр краіны [[Тамііці Мураяма]] упершыню фармальна і ясна папрасіў прабачэння за дзеянні Японіі падчас вайны. Ён папрасіў прабачэння за японскую агрэсію і пакуты, якія яна прычыніла народам Азіі. Ён прапанаваў усім выжылым, а таксама сваякам і сябрам ахвяр прыняць свае сардэчныя спачуванні. У той дзень прэм’ер-міністр і імператар [[Акіхіта]] прамовілі жалобныя прамовы на Такійскай арэне «{{нп3|Ніпон Будакан||ru|Ниппон Будокан}}». Імператар выказаў свае спачуванні і надзею, што падобныя жорсткасці ніколі не паўторацца зноў. {{нп3|Айрыс Чан||ru|Чан, Айрис}}, аўтар кнігі «{{нп3|Згвалтаванне Нанкіна||ru|Изнасилование Нанкина}}», крытыкавала Мураяму за непрадастаўленне пісьмовых выбачэнняў, якіх ад яго чакалі. Яна сказала, што кітайцы «не вераць, што … адназначныя і шчырыя прабачэнні будуць калі-небудзь прынесены Кітаю Японіяй» і што пісьмовыя прабачэнні ад Японіі сталі б лепшым сігналам для міжнароднай супольнасці<ref name="I'm Sorry">{{Cite episode|title=I'm Sorry?|series=NewsHour with Jim Lehrer|airdate=1998-12-01|url=https://www.pbs.org/newshour/bb/asia/july-dec98/china_12-1.html|access-date=8 снежня 2023|archive-date=7 лістапада 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131107011256/http://www.pbs.org/newshour/bb/asia/july-dec98/china_12-1.html|url-status=dead}}</ref>. === Адмаўленне разні японскімі афіцыйнымі асобамі === У маі 1994 года міністр юстыцыі Японіі {{нп3|Сігэта Нагана||ja|永野茂門}} назваў Нанкінскую разню «фальсіфікацыяй»<ref>{{cite news|url=http://www.japantimes.co.jp/text/nn20120223a5.html|author=Jun Hongo|title=Nagoya mayor won't budge on Nanjing remark|publisher=Japan Times|date=2012-02-23|access-date=2016-02-05|archive-date=2012-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20120713031230/http://www.japantimes.co.jp/text/nn20120223a5.html}}</ref>. 19 чэрвеня 2007 група з прыкладна 100 дэпутатаў ад [[Ліберальна-дэмакратычная партыя (Японія)|Ліберальна-дэмакратычнай партыі Японіі]] абвясцілі Нанкінскую разню фальсіфікацыяй, заявіўшы аб адсутнасці доказаў датычнасці японскіх салдат. Яны абвінавацілі Пекін у выкарыстанні яе для «палітычнай рэкламы»<ref>{{Cite web|url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/T214128.htm|title=Japan ruling MPs call Nanjing massacre fabrication|date=2007-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090522051839/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/T214128.htm|archive-date=2009-05-22|access-date=2009-03-19|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=f8RRqyRlRV4|title=Subcommittee on Nanjing Issues Press Conference (YouTube)|date=2007-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140625104511/http://www.youtube.com/watch?v=f8RRqyRlRV4|archive-date=2014-06-25|access-date=2010-11-23|url-status=live}}</ref>. 24 лютага 2012 губернатар [[Токіа]] {{нп3|Сінтара Ісіхара||ru|Исихара, Синтаро}} заявіў, што ён таксама не верыць, што Нанкінская разня мела месца. Ён казаў, што забіць так шмат людзей за такі невялікі прамежак часу немагчыма<ref>{{cite news|url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gqqzO2hCm4p_W9kawUJsV85RS1RA?docId=CNG.55872017a52d4f3c1e40d17a3ebe2909.561|title=Tokyo governor backs Nanjing massacre denial|publisher=AFP|date=2012-02-24|access-date=2016-02-05|archive-date=2013-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502062304/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gqqzO2hCm4p_W9kawUJsV85RS1RA?docId=CNG.55872017a52d4f3c1e40d17a3ebe2909.561}}</ref>. На яго думку, у рэальнасці загінула 10 000 чалавек<ref>{{кніга|ref=Kasahara|аўтар=Kasahara, Tokushi|загаловак=The Nanking atrocity, 1937-38 : complicating the picture|год=2007|частка=The Nanking 100-man killing contest debate|мова=en|месца=Oxford|выдавецтва={{Нп3|Berghahn Books|Berghahn|en|Berghahn Books}}|старонкі=143|isbn=1845451805}}</ref>. 3 лютага 2014 {{нп3|Наокі Хякута|||Naoki Hyakuta}}, член Савета кіраўнікоў японскай тэлекамунікацыйнай кампаніі {{нп3|NHK||ru|NHK}}, быў працытаваны як чалавек, што сцвярджаў быццам разні не было. Ён казаў, што асобныя інцыдэнты мелі месца, але масавае забойства — не, і крытыкаваў лічбу 200 000, названую [[Такійскі працэс|Такійскім трыбуналам]]. == Спадчына == === Уплыў на міжнародныя адносіны === Памяць аб Нанкінскай разні заставалася каменем перапоны {{нп3|Кітайска-японскія адносіны|кітайска-японскіх адносін|ru|Китайско-японские отношения}} з пачатку 1970-х. Двухбаковае супрацоўніцтва ў галіне адукацыі і культуры, міжнародны гандаль значна выраслі з тых часоў, як гэтыя краіны нармалізавалі свае кантакты пасля вайны, Японія стала галоўным гандлёвым партнёрам КНР<ref>Yuan 2004</ref>. Аб’ём гандлю паміж дзвюма краінамі пераўзыходзіць $ 200 мільярдаў долараў ЗША штогод. Хоць многія [[кітайцы]] да гэтага часу адчуваюць пачуцці недаверу і непрыязнасці да японцаў, якія вынікаюць з ваенных злачынстваў, учыненых у гады Другой сусветнай вайны, у тым ліку Нанкінскай разні. Гэта пачуццё недаверу падсілкоўваецца меркаваннем, што [[японцы]] не жадаюць прызнаваць зверствы, якія адбыліся, і прасіць прабачэння за іх<ref>{{артыкул|спасылка=http://www.oycf.org/oycfold/httpdocs/Perspectives2/30_09302005/2c_Pu_NankingMassacre.pdf|аўтар=Pu, Xiaoyu|загаловак=The Nanking Massacre, Justice and Reconciliation: A Chinese Perspective|год=2005|мова=en|выданне=Perspectives|тып=journal|месяц=9|дзень=30|том=6|нумар=3|archive-url=https://www.webcitation.org/5pxfMlhJa?url=http://www.oycf.org/oycfold/httpdocs/Perspectives2/30_09302005/2c_Pu_NankingMassacre.pdf|archive-date=2010-05-24|access-date=2009-03-21|url-status=dead}}</ref>. Такасі Ёсіда (Takashi Yoshida) апісвае, як змены палітычнага ландшафту і ўяўленняў аб «нацыянальных інтарэсах» у Кітаі, Японіі і краінах Захаду змянілі калектыўную памяць аб Нанкінскай разні<ref>Nanking 1937: Memory and Healing, edited by Fei Fei Li, Robert Sabella and David Liu (M.E. Sharpe, 2002).</ref>. Многія прэм’ер-міністры Японіі наведвалі храм [[Ясукуні]], свяцілішча ў гонар воінаў-абаронцаў Японіі, у тым ліку ў гады Другой сусветнай вайны і, сярод іншых, удзельнікаў Нанкінскай разні. У музеі пры храме стэнды інфармуюць наведвальнікаў аб тым, што разні не было, але пераапранутыя ў грамадзянскую вопратку кітайскія салдаты сустракаліся з «суровым стаўленнем». У 2006 годзе былы прэм’ер-міністр Японіі [[Дзюн’іціра Каідзумі]] здзейсніў паломніцтва ў гэты храм, нягледзячы на папярэджанні не рабіць гэтага, якія паступілі ад Кітая і Паўднёвай Карэі. Яго рашэнне ўсё роўна здзейсніць гэты візіт было сустрэта міжнароднай супольнасцю без энтузіязму. Каідзумі, аднак, адмаўляў, што збіраўся сваім учынкам праславіць вайну ці {{нп3|Палітыка японскага мілітарызму (1920—1945)|японскі мілітарызм|ru|Политика японского милитаризма (1920—1945)}}. Аднак Міністэрства замежных спраў Кітая абвінаваціла яго ў «падрыве палітычнай асновы япона-кітайскіх адносін». А прадстаўнік Паўднёвай Карэі заявіў, што пасол Токіа ў краіне будзе выкліканы для ўручэння пратэсту<ref>{{cite news|url=http://www.theage.com.au/news/world/fury-as-koizumi-honours-war-dead/2006/08/15/1155407790276.html|location=Melbourne|work=The Age|title=Fury as Koizumi honours war dead|date=2006-08-15|access-date=2016-02-05|archive-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816100010/http://www.theage.com.au/news/world/fury-as-koizumi-honours-war-dead/2006/08/15/1155407790276.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://english1.people.com.cn/english/200106/01/eng20010601_71508.html|title=Japanese Leader's Decision to Visit Yasukuni Shrine Puzzling: FM Spokesman|date=2001-06-01|publisher=English1.people.com.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20110707021107/http://english1.people.com.cn/english/200106/01/eng20010601_71508.html|archive-date=2011-07-07|access-date=2011-03-06|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.csmonitor.com/2007/1214/p04s01-woap.html|title=In Japan, denial over Nanjing still holds sway after 70 years|publisher=The Christian Science Monitor - CSMonitor.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630214229/https://www.csmonitor.com/2007/1214/p04s01-woap.html|archive-date=2018-06-30|access-date=2011-03-06|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.china.org.cn/english/features/135371.htm|title=The 14 Class-A War Criminals Enshrined at Yasukuni|publisher=China.org.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20110124070512/http://china.org.cn/english/features/135371.htm|archive-date=2011-01-24|access-date=2011-03-06|url-status=live}}</ref>. === Нанкінская разня і нацыянальная ідэнтычнасць === Такасі Ёсіда сцвярджае, што «Нанкін высвяціў спробы ўсіх трох нацый [Кітая, Японіі і ЗША] захаваць і зноўку сфармаваць асновы для этнічнага гонару і ідэнтычнасці, мяркуючы розныя віды значнасці ў залежнасці ад зменлівага набору ўнутраных і знешніх ворагаў дзяржавы.»<ref name="Yoshida2">{{кніга|ref=Yoshida|спасылка=https://archive.org/details/makingrapenankin00yosh|аўтар=Yoshida, Takashi|загаловак=The Making of the "Rape of Nanking|год=2006|старонкі=[https://archive.org/details/makingrapenankin00yosh/page/5 5]}}</ref>. ==== У Японіі ==== {{Main|Спрэчкі аб падручніках японскай гісторыі}} В Японіі Нанкінская разня кранае важныя для нацыянальнай ідэнтычнасці пачуцці — «гордасць, гонар і сорам». Ёсіда піша, што «Нанкін выкрышталізоўвае значна буйнейшы канфлікт наконт таго, што павінна складаць ідэальную рэакцыю нацыі: Японія як нацыя прызнае свае мінулыя памылкі і шкадуе пра іх; … ці цвёрда сустракае ўсе абвінавачванні і міжнародны ціск, вучачы японскую моладзь таму, што ёй папярэднічала пакаленне ахвярных герояў, якія змагаліся ў справядлівай вайне за Азію без заходняга ўплыву.»<ref name=autogenerated1>{{кніга |загаловак=The Making of the "Rape of Nanking |год=2006 |ref=Yoshida |аўтар=Yoshida, Takashi }}</ref>. Прызнанне Нанкінскай разні можа быць палічана некаторымі коламі ў японскім грамадстве або «траўляй Японіі» (калі гаворка ідзе аб замежніках), або «самабічаваннем» (калі аб японцах). Большасць японцаў ведае, што армія краіны здзяйсняла жорсткасці падчас Нанкінскай разні. Некаторыя афіцыйныя асобы і пісьменнікі адкрыта адмаўлялі інцыдэнт, абвяшчаючы яго прапагандысцкай выдумкай, якая была патрэбна для развіцця антыяпонскага руху. Шмат у чым, стаўленне да разні стала лініяй падзелу японскіх левых і правых. Першыя лічылі «жорсткасці» ўласцівымі імператарскай арміі і годнымі асаблівай увагі. Другія ж аб’яўлялі «адкрыццё» Японіі {{нп3|Мэцью Колбрайт Перы|Перы|ru|Перри, Мэтью Колбрайт (военный деятель)}} і {{нп3|Атамныя бамбардзіроўкі Хірасімы і Нагасакі|атамныя бамбардзіроўкі|ru|Атомные бомбардировки Хиросимы и Нагасаки}}< значна больш важнымі падзеямі. Урад Японіі лічыць, што немагчыма адмаўляць, што забойствы вялікай колькасці мірных жыхароў, рабаванні і іншыя акты гвалту здзяйсняліся японскай арміяй. Аднак агульную колькасць ахвяр назваць, на яго думку, цяжка<ref>{{Cite web|url=http://www.mofa.go.jp/policy/q_a/faq16.html#q8|title=MINISTRY OF FOREIGN AFFAIRS OF JAPAN|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213205234/http://www.mofa.go.jp/policy/q_a/faq16.html#q8|archive-date=2014-12-13|access-date=2015-06-15|url-status=live}}</ref>. На сустрэчы Япона-кітайскага аб’яднанага клуба гістарычных даследаванняў (Japan-China Joint History Research Committee) у 2010 годзе японскі бок казаў пра максімальную колькасць загінулых цывільных каля 200 000 з ацэнкамі ў 40 000 і ў 20 000. Кітайскі ж бок казаў пра, як мінімум, 300 000 ахвяр разні<ref name="autogenerated2"/>. Згодна з кароткім згадваннем Нанкіна ў музеі [[Ясукуні]] ў Токіа, японскі генерал выдаў сваім людзям карты, на якіх былі адзначаны замежныя паселішчы і «бяспечная зона» для цывільных і загадаў выконваць строгую ваенную дысцыпліну. Наведвальнік павінен заключыць, што яны так і паступілі. Музей толькі адзначае, што «кітайскія салдаты, злоўленыя ў цывільным адзенні, сустракалі суровае стаўленне». Гэты нацыяналістычны погляд на рэчы, аднак, не адлюстроўвае шырока распаўсюджанага разумення таго, што адбылося ў Нанкіне, як гэта праілюстравана становішчам спраў з апісаннем Нанкінскай разні ў японскіх падручніках. У асноўных версіях яны падобныя на прадукты працы сумеснага з кітайцамі гістарычнага камітэта, але ў розных іх версіях аўтары па-рознаму трактуюць масавыя забойствы, хоць звычайна прызнаюць падпалы і іншыя злачынствы, аднак не артыкулююць сексуальную прыроду многіх з іх і акцэнтуюць увагу на тым, што вінаватыя былі пакараныя пасляваеннымі трыбуналамі. «У перыяд акупацыі Нанкіна японскай арміяй, яна забіла вялікую колькасць кітайцаў і здзяйсняла марадзёрства, рабаванні, падпалы і напады. Колькасць ахвяр Нанкінскай разні… Такійскі трыбунал па ваенных злачынствах затым вызначыў у 200 000 і строга пакараў датычных японцаў» напісана ў адным з японскіх падручнікаў<ref>{{Cite web|url=http://www.straitstimes.com/opinion/the-spin-in-history-textbooks|title=The spin in history textbooks|archive-url=https://web.archive.org/web/20150817021248/http://www.straitstimes.com/opinion/the-spin-in-history-textbooks|archive-date=2015-08-17|access-date=2015-09-15|url-status=live}}</ref>. ==== У Кітаі ==== Нанкінская разня стала краевугольным каменем у стварэнні сучаснай кітайскай нацыянальнай ідэнтычнасці<ref name="Askew">{{Cite web|url=http://www.japanesestudies.org.uk/articles/Askew.html#_edn2|title=The Nanjing Incident – Recent Research and Trends|first=David|last=Askew|date=2002-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180405031715/http://www.japanesestudies.org.uk/articles/Askew.html#_edn2|archive-date=2018-04-05|access-date=2009-03-21|url-status=dead}}</ref>. Сучасныя кітайцы (уключаючы грамадзян КНР, Тайваня і кітайцаў дыяспары) звяртаюцца да Нанкінскай разні, каб растлумачыць некаторыя пазіцыі або ідэі, якіх яны прытрымліваюцца. Гэты элемент, які аб’ядноўвае нацыю, адзіны для адукаваных сялян і буйных дзяржаўных функцыянераў. == У культуры і мастацтве == === Электронны архіў === * {{cite web|title=The Nanking Massacre Project: A Digital Archive of Documents & Photographs from American Missionaries Who Witnessed the Rape of Nanking|website=The Special Collections of the Yale Divinity School Library|url=http://divinity-adhoc.library.yale.edu/Nanking/Photographs.html}} === У кінематографе === * «Nanking» (1938), вайсковы прапагандысцкі фільм, зняты па замове японскага ўрада. Ізноў адкрыты ў 1995 годзе, ён закліканы паказаць мірнае жыццё ў акупаваным Нанкін, але кінаэксперт прафесар Jinshi Fujii сумняваецца ў тым, што ён зняты ў Нанкін і ў змесце фільма ў цэлым.<ref>藤井仁子「上海・南京・北京―東宝文化映画部〈大陸都市三部作〉の地政学」 岩本憲児・編『日本映画史叢書②　映画と「大東亜共栄圏」』森話社、2004年　所収、111ページ</ref> * «{{нп3|Бітва за Кітай|||The Battle of China}}» (1944) [[дакументальны фільм]] амерыканскага кінарэжысёра [[Фрэнк Капра|Фрэнка Капры]]<ref>Уключаны ў цыкл «Why We Fight», даступны на DVD</ref>. Некаторыя кадры, магчыма, узятыя з кітайскага дакументальнага фільма, які [[прынц Мікаса]] дэманстраваў [[Хірахіта]], але затым быў страчаны<ref>「闇に葬られた皇室の軍部批判」、『This is 読売』、一九九四年八月号57ページ</ref>. * «{{нп3|Чорнае сонца: Бойня ў Нанкіне|||Black Sun: The Nanking Massacre}}» (1995), карціна кітайскага рэжысёра {{нп3|Моу Тун-фэй|||Mou Tun-fei}}. * «{{нп3|Не плач, Нанкін|||Don't Cry, Nanking}}», ён жа ''Nanjing 1937'' (1995), зняты {{нп3|У Цзыню|||Wu Ziniu}} і апавядае аб змяшанай япона-кітайскай сям’і падчас разні. * «{{нп3|Жах на ўсходзе|||Horror in the East}}» (2000),<ref>IMDb: ''[[Horror in the East]]'' [http://www.imdb.com/title/tt0309685/?ref_=fn_al_tt_1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200126121133/http://www.imdb.com/title/tt0309685/?ref_=fn_al_tt_1 |date=26 студзеня 2020 }}</ref> дакументальны фільм, зняты для [[BBC]]. Сярод іншага ўключае здымкі Джона Магіі. * «{{нп3|Такійскі працэс (фільм)|||The Tokyo Trial (film)}}» (2006). Фільм пра [[Такійскі працэс|Міжнародны ваенны трыбунал для Далёкага Усхода]]. * «{{нп3|Дзеці Хуаншы||ru|Дети Хуанг Ши}}» (2008). Фільм, натхнёны гісторыяй брытанскага журналіста і шукальніка прыгод {{нп3|Джордж Хог|Джорджа Хога|ru|Хогг, Джордж}}. * {{нп3|Нанкін (фільм, 2007)|Нанкін|ru|Нанкин (фильм, 2007)}}" (2007), уключае архіўныя кадры, інтэрв’ю з выжылымі і лісты эпохі. * «{{нп3|Праўда пра Нанкін|||The Truth About Nanjing}}» (2007)<ref> {{cite web|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070125a3.html|title=Filmmaker to paint Nanjing slaughter as just myth|publisher=The Japan Times| author=Jun Hongo | date=2007-01-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071211234004/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070125a3.html | archive-date=2007-12-11}} </ref>, дакументальны фільм японскага нацыяналіста {{нп3|Сатору Мідзусіма|||Satoru Mizushima}}, у якім праводзіцца ідэя, што Нанкінскай разні {{нп3|Адмаўленне Нанкінскай разні|насамрэч не было|ru|Отрицание Нанкинской резни}}. * «{{нп3|Горад жыцця і смерці||ru|Город жизни и смерти}}» (2009), рэжысёр {{нп3|Лу Чуань||ru|Lu Chuan}}. * «{{нп3|Ён Рабэ (фільм)|Ён Рабэ|ru|Йон Рабе (фильм)}}» (2009), рэжысёр {{нп3|Фларыян Галенбергер||ru|Галленбергер, Флориан}}, дакументальны фільм нямецка-кітайскай вытворчасці<ref>{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2007-12/11/content_7231106.htm|title="John Rabe" cast meets with Media _English_Xinhua|work=xinhuanet.com|access-date=2016-02-05|archive-date=2007-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20071215051202/http://news.xinhuanet.com/english/2007-12/11/content_7231106.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ff20071206r1.html|title=The Japan Times - News on Japan, Business News, Opinion, Sports, Entertainment and More|work=The Japan Times|access-date=2016-02-05|archive-date=2012-06-29|archive-url=https://archive.today/20120629184230/search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ff20071206r1.html|url-status=live}}</ref> * «{{нп3|Разарваныя ўспаміны пра Нанкін|||Torn Memories of Nanjing}}» (2009), рэжысёр {{нп3|Тамакі Мацуока|||Tamaki Matsuoka}}. Фільм заснаваны на сведчаннях японскіх салдат, якія прызналіся ва ўдзеле ў згвалтаваннях і забойствах, і кітайцаў, якія выжылі ў разні. * «{{нп3|Кветкі вайны||ru|Цветы войны}}» (2011), рэжысёр {{нп3|Чжан Імоу||ru|Чжан Имоу}}, у фільме здымаліся [[Крысціян Бейл]] і {{нп3|Сігэа Кабаясі|||Shigeo Kobayashi}}. Фільм заснаваны на кнізе «The 13 Women of Nanjing» {{нп3|Янь Гэлін||ru|Янь Гэлин}}. === Літаратура === ==== Мастацкая літаратура ==== * {{кніга |загаловак=A Choice of Evils |месца=London |выдавецтва=The Orion Publishing Company |аўтар=Meira Chand |год=1996 }} * {{кніга |загаловак=The Devil of Nanking |выданне=First |месца=Britain |выдавецтва=Bantam Press/Transworld Publishers |аўтар=Mo Hayder |год=2005 }} * {{кніга |загаловак=Nanjing Requiem |спасылка=https://archive.org/details/nanjingrequiem00jinh |месца=New York |выдавецтва=Pantheon |аўтар=Ha Jin |год=2011 }} * {{кніга |загаловак=When the Purple Mountain Burns: A Novel |спасылка=https://archive.org/details/whenpurplemounta00qish |месца=San Francisco |выдавецтва=Long River Press |аўтар=Qi, Shouhua |год=2005 }} * {{кніга |загаловак=Purple Mountain: A Story of the Rape of Nanking |выданне=English Chinese Bilingual |мова=en |аўтар=Qi, Shouhua |год=2009}} * {{кніга |загаловак=Purple Mountain: A Story of the Rape of Nanking |выданне=Paperback |мова=en |аўтар=Qi, Shouhua |год=2010}} * {{кніга |загаловак=Shanghai Girls: A Novel |спасылка=https://archive.org/details/shanghaigirlsnov00seel_0 |выдавецтва=[[Random House|Random House Publishing Group]] |аўтар=See, Lisa |год=2010 }} * {{кніга |загаловак=The Tent of Orange Mist |спасылка=https://archive.org/details/tentoforangemist00west_1 |аўтар=West, Paul |год=1995 }} * {{кніга |загаловак=The Flowers of War |год=2013 |спасылка=https://archive.org/details/flowersofwar0000yang |аўтар=Geling Yan }} * ''Dave Davies.'' The Storm Flower: A World War II Thriller. — 2016. ==== Дакументальная літаратура ==== * {{кніга |загаловак={{нп3|Згвалтаванне Нанкіна|The Rape of Nanking|ru|Изнасилование Нанкина (книга)}} |мова=bg |аўтар={{нп3|Айрыс Чан|Айрис Чан|ru|Чан, Айрис}} |год=1997}} * {{кніга |загаловак=Nankin Jiken Gyakusatsu no kozo(南京事件―「虐殺」の構造) |isbn=4-12-100795-6 |аўтар={{нп3|Кацуіці Хонда|||Ikuhiko Hata}} }} * {{кніга |загаловак=The Nanjing Massacre. A Japanese Journalist Confronts Japan's National Shame |мова=en |аўтар=Katsuichi Honda |год=1998}} * {{кніга |загаловак=The Undaunted Women of Nanking: The Wartime Diaries of Minnie Vautrin and Tsen Shui-fang |isbn=0-8093-2963-8 |мова=en |аўтар=Hu, Hua-ling (Editor) & Zhang, Lian-hong |год=2010}} * {{кніга |загаловак=The Alleged "Nanking Massacre" – Japan's rebuttal to China's forged claims |мова=en |аўтар=Takemoto, Tadao & Ohara, Yasuo |год=2000}} * {{кніга |загаловак=The Good German of Nanking – The Diaries of John Rabe |isbn=0-349-11141-3 |мова=en |аўтар=Wickert, Erwin (Editor) |год=1998}} === Музыка === * Нарвежская [[трэш-метал]] група [[Blood Tsunami]] прысвяціла Нанкінскай разні песню «The Rape of Nanking» * Амерыканская [[трэш-метал]] група Exodus напісала пра інцыдэнт песню «Nanking», якая ўваходзіць у альбом ''[[Exhibit B: The Human Condition]]'' (2010). * Амерыкана-кітайскі кампазітар [[Брайт Шэнг]] напісаў п’есу ''Nanking! Nanking! (A Threnody for Orchestra and Pipa)'' (2000); ён паведаміў, што п’еса была «ў памяць пра ахвяр, а не пра варварства»<ref>{{cite web |url=http://brightsheng.com/programnotes/Nanking.html |title=Nanking! Nanking! |publisher=Bright Sheng |date=2000-01-02 |access-date=2013-06-17 |archive-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131101234019/http://www.brightsheng.com/programnotes/Nanking.html |url-status=live }}</ref>. * Кітайская [[блэк-метал]] група [[Black Kirin]] выпусціла альбом «Nanking Massacre» (2017), прысвечаны інцыдэнту. === Тэлебачанне === * «{{нп3|Вайна і лёс|||War and Destiny}}» (2007) — карціна пра жыццё ў Нанкіне да і пасля японскага ўварвання. == Публікацыя матэрыялаў == У снежні 2007 года ўрад КНР апублікаваў імёны 13,000 чалавек, забітых японцамі падчас Нанкінскай разні. Паводле даных агенцтва [[Сіньхуа]], гэта быў найболей поўны пералік імёнаў з існавалых на той момант<ref name="2007report">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7126455.stm|title=Nanjing massacre victims named|publisher=BBC News|date=2007-12-04|access-date=2007-12-04|archive-date=2007-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20071206012016/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7126455.stm}}</ref>. Васьмітомны даклад быў апублікаваны да 70-й гадавіны пачатку разні ў Нанкін. У ім таксама змяшчаецца спіс японскіх частак і злучэнняў, адказных за забойствы і прычыны смерці загінуўшых. Чжан Сяньвэнь ({{lang-en|Zhang Xianwen}}), галоўны рэдактар-складальнік дакладу, сцвярджае, што інфармацыя для яго была ўзятая з «кітайскіх, японскіх і заходніх першакрыніц, якія аб'ектыўныя, справядлівыя і вытрымаюць суд гісторыі.»<ref name="2007report" />. Гэты даклад з'яўляецца часткай 55-томнай «Калекцыі гістарычных матэрыялаў па тэме Нанкінскай разні» ({{lang-en|Collection of Historical Materials of Nanjing Massacre}} (гл. [[:zh:南京大屠殺史料集|南京大屠杀史料集]])), збору, прысвечанага гэтаму масаваму забойству. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|colwidth=30em}} * Askew, David. «The International Committee for the Nanking Safety Zone: An Introduction» ''Sino-Japanese Studies'' Vol. 14, April 2002 (Article outlining membership and their reports of the events that transpired during the massacre) * Askew, David, «The Nanjing Incident: An Examination of the Civilian Population» ''Sino-Japanese Studies'' Vol. 13, March 2001 (Article analyzes a wide variety of figures on the population of Nanking before, during, and after the massacre) * Bergamini, David, "Japan’s Imperial Conspiracy, " William Morrow, New York; 1971. * [[Timothy Brook (historian)|Brook, Timothy]], ed. ''Documents on the Rape of Nanjing'', Ann Arbor: The University of Michigan Press, 1999. ISBN 0-472-11134-5 (Does not include the Rabe diaries but does include reprints of «[[Hsu Shuhsi]], ''Documents of the [[Nanking Safety Zone]]'', [[Kelly & Walsh]], 1939».) * [[Hua-ling Hu]], ''[[American Goddess at the Rape of Nanking: The Courage of Minnie Vautrin]]'', Foreword by Paul Simon; March 2000, ISBN 0-8093-2303-6 * Fujiwara, Akira «[https://web.archive.org/web/20071213162138/http://japanfocus.org/products/details/2553 The Nanking Atrocity: An Interpretive Overview]» Japan Focus October 23, 2007. * Galbraith, Douglas, ''A Winter in China'', London, 2006. ISBN 0-09-946597-3. A novel focussing on the western residents of Nanking during the massacre. * Harmsen, Peter. ''Nanjing 1937: Battle for a Doomed City''. Philadelphia: Oxford: Casemate, 2015. ISBN 978-1-61200-284-2 * Higashinakano, Shudo, ''[https://web.archive.org/web/20070928193746/http://www.sdh-fact.com/CL02_1/result.php?word=ZW The Nanking Massacre: Fact Versus Fiction: A Historian’s Quest for the Truth]'', Tokyo: Sekai Shuppan, 2005. ISBN 4-916079-12-4 * Higashinakano, Kobayashi and Fukunaga, ''[https://web.archive.org/web/20070928193746/http://www.sdh-fact.com/CL02_1/result.php?word=ZW Analyzing The 'Photographic Evidence' of The Nanking Massacre]'', Tokyo: Soshisha, 2005. ISBN 4-7942-1381-6 * {{iw|Кацуіці Хонда|||Katsuichi Honda}}, Sandness, Karen trans. ''The Nanjing Massacre: A Japanese Journalist Confronts Japan’s National Shame'', London: M.E. Sharpe, 1999. ISBN 0-7656-0335-7 * Hsū Shuhsi, ed. (1939), Documents of the Nanking Safety Zone (reprinted in ''Documents on the Rape of Nanjing'' Brook ed. 1999) * Kajimoto, Masato «Mistranslations in Honda Katsuichi’s the Nanjing Massacre» ''Sino-Japanese Studies'', 13. 2 (March 2001) pp. 32–44 * Lu, Suping, ''They Were in Nanjing: The Nanjing Massacre Witnessed by American and British Nationals'', Hong Kong University Press, 2004. * Murase, Moriyasu,''Watashino Jyugun Cyugoku-sensen''(My China Front), Nippon Kikanshi Syuppan Center, 1987 (revised in 2005).(includes disturbing photos, 149 page photogravure) ISBN 4-88900-836-5 ({{lang|ja|村瀬守保,''私の従軍中国戦線''}}) * Qi, Shouhua. «When the Purple Mountain Burns: A Novel» San Francisco: Long River Press, 2005. ISBN 1-59265-041-4 * Qi, Shouhua. ''Purple Mountain: A Story of the Rape of Nanking'' (A Novel) English Chinese Bilingual Edition (Paperback, 2009) ISBN 1-4486-5965-5 * Rabe, John, ''[[The Good Man of Nanking (book)|The Good Man of Nanking: The Diaries of John Rabe]]'', Vintage (Paper), 2000. ISBN 0-375-70197-4 * Robert Sabella, Fei Fei Li and David Liu, eds. Nanking 1937: Memory and Healing (Armonk, NY: M.E. Sharpe, 2002). ISBN 0-7656-0817-0. * Takemoto, Tadao and Ohara, Yasuo ''The Alleged «Nanking Massacre»: Japan’s rebuttal to China’s forged claims'', Meisei-sha, Inc., 2000, (Tokyo Trial revisited) ISBN 4-944219-05-9 * Tanaka, Masaaki, ''[https://web.archive.org/web/20070928193746/http://www.sdh-fact.com/CL02_1/result.php?word=ZW What Really Happened in Nanking: The Refutation of a Common Myth]'', Tokyo: Sekai Shuppan, 2000. ISBN 4-916079-07-8 * Wakabayashi, Bob Tadashi «The Nanking 100-Man Killing Contest Debate: War Guilt Amid Fabricated Illusions, 1971-75»,''The Journal of Japanese Studies'', Vol.26 No.2 Summer 2000. * Wakabayashi, Bob Tadashi ''The Nanking Atrocity, 1937—1938: Complicating the Picture'', Berghahn Books, 2007, ISBN 1-84545-180-5 * Yamamoto, Masahiro ''Nanking: Anatomy of an Atrocity'', Praeger Publishers, 2000, ISBN 0-275-96904-5 * Yang, Daqing. «Convergence or Divergence? Recent Historical Writings on the Rape of Nanjing» ''American Historical Review'' 104, 3 (June 1999)., 842—865. * Young, Shi; Yin, James. «Rape of Nanking: Undeniable history in photographs» Chicago: Innovative Publishing Group, 1997. * Zhang, Kaiyuan, ed. ''Eyewitnesses to Massacre'', An East Gate Book, 2001 (includes documentation of American missionaries M.S. Bates, G.A. Fitch, E.H. Foster, J.G. Magee, J.H. MaCallum, W.P. Mills, L.S.C. Smyth, A.N. Steward, Minnie Vautrin and R.O. Wilson.) ISBN 0-7656-0684-4 {{refend}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [https://www.youtube.com/watch?v=NE6SGFboKYg Ночь японских солдат]. Фильм [[Леанід Млечын|Леонида Млечина]] о Нанкинской резне * [https://www.youtube.com/watch?v=Q-NjDZqGwws The Rape of Nanking — Nanjing Massacre — documentary] * [http://www.google.com/search?tbm=vid&hl=en&source=hp&q=rape+of+nanking Rape of Nanking videos] * [http://www.library.yale.edu/div/Nanking/index.html The Nanking Massacre Project: A Digital Archive of Documents & Photographs from American Missionaries Who Witnessed the Rape of Nanking From the Special Collections of the Yale Divinity School Library] * [http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/flagship-project-activities/memory-of-the-world/register/full-list-of-registered-heritage/registered-heritage-page-2/documents-of-nanjing-massacre/ Documents of Nanjing Massacre] — [[UNESCO]] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7140357.stm BBC News: Nanjing remembers massacre victims] * [https://web.archive.org/web/20190824225845/http://www.nankingatrocities.net/ Online Documentary: The Nanking Atrocities] * [http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/ English translation of a classified Chinese document on the Nanjing Massacre] * [http://www.cnd.org/njmassacre/njm-tran/ Japanese Imperialism and the Massacre in Nanjing] by Gao Xingzu, Wu Shimin, Hu Yungong, & Cha Ruizhen * [https://web.archive.org/web/20080106184114/http://japanfocus.org/products/details/2547 Kirk Denton, «Heroic Resistance and Victims of Atrocity: Negotiating the Memory of Japanese Imperialism in Chinese Museums»] * [https://web.archive.org/web/20180405031715/http://www.japanesestudies.org.uk/articles/Askew.html The Nanjing Incident: Recent Research and Trends] by David Askew in the Electronic Journal of Contemporary Japanese Studies, April 2002 * [https://web.archive.org/web/20110926075902/http://www.nanking-massacre.com/Home.html Nanjing Massacre history site: History, Photos and Articles ] * [http://www.iht.com/articles/2007/06/19/news/nanking.php 'No massacre in Nanking,' Japanese lawmakers say]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070621083354/http://www.iht.com/articles/2007/06/19/news/nanking.php |date=21 чэрвеня 2007 }} * [http://www.history.ucsb.edu/faculty/marcuse/classes/133p/133p04papers/JChapelNanjing046.htm "Denying Genocide: The Evolution of the Denial of the Holocaust and the Nanking Massacre, "] college research paper by Joseph Chapel, 2004 * [http://www.timesonline.co.uk/tol/system/topicRoot/The_Rape_of_Nanking/ Rape of Nanking] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110629141404/http://www.timesonline.co.uk/tol/system/topicRoot/The_Rape_of_Nanking/ |date=29 чэрвеня 2011 }} Оригиналы репортажей в [[The Times]] * [http://search.japantimes.co.jp/rss/fl20080810x1.html War and reconciliation: a tale of two countries] * [http://www.hartford-hwp.com/archives/55/481.html Review of Iris Chang, The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust of World War II] * [http://www.azalert.com/mogollonconnection/?p=1168 The Ghosts of Nanking: Mogollon Connection Special Series by Jesse Horn] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190415095956/http://www.azalert.com/mogollonconnection/?p=1168 |date=15 красавіка 2019 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аб’екты рэестра Памяць свету]] [[Катэгорыя:Гісторыя Азіі]] [[Катэгорыя:Япона-кітайскія адносіны]] [[Катэгорыя:Генацыд]] [[Катэгорыя:Япона-кітайская вайна (1937—1945)]] [[Катэгорыя:Кітай у Другой сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Нанкінская разня| ]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы Другой япона-кітайскай вайны]] [[Катэгорыя:Антыкітайскія настроі ў Японіі]] [[Катэгорыя:Антыкітайскі гвалт у Азіі]] [[Катэгорыя:1937]] [[Катэгорыя:1938]] [[Катэгорыя:Ваенныя злачынствы ў Кітаі]] [[Катэгорыя:Забойствы 1937 года]] [[Катэгорыя:Забойствы 1938 года]] [[Катэгорыя:Рэестр памяці свету ў Кітаі]] [[Катэгорыя:Месцы Другой сусветнай вайны ў Кітаі]] [[Катэгорыя:Генацыды ў Азіі]] [[Катэгорыя:Забойствы жанчын]] [[Катэгорыя:Генацыдныя згвалтаванні]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы, учыненыя Японіяй]] [[Катэгорыя:Генацыдныя масавыя забойствы]] jjwmi3lywtmfudpd62bi7txst5zm0sm 0 755127 5146558 5040504 2026-05-25T15:05:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146558 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст |трэнерскія клубы = {{спартыўная кар’ера |2012—2016|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож]]| |2016—2017|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]]| |2017—2019|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[РЦАП-СДзЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДзЮШАР]]| |2019—2020|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Цмокі-Мінск-2]]| |2024—2025|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]| }} }} '''Аляксандр Аляксандравіч Падзерачоў''' (нар. {{ДН|31|7|1975}} {{МН|Гомель}}, [[БССР]], [[СССР]]) — беларускі баскетбаліст, трэнер. Разыгрываючы абаронца. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]] па баскетболе. == Біяграфія == Выхаванец гомельскай СДЮШАР № 9. Першы тренер — Святлана Уладзіміраўна Валашчук. У далейшым навучаўся баскетболу пад кіраўніцтвам [[Леанід Мікалаевіч Макарэвіч|Леаніда Мікалаевіча Макарэвіча]], Валянціна Пятровіча Вароніна, Барыса Андрэевіча Царыкава<ref>[https://pressball.by/blog/pressball/80587/ В БАСКЕТБОЛЕ ПОДЕРАЧЕВА УДЕРЖАЛ МАКАРЕВИЧ]</ref><ref>[https://gorodvitebsk.by/news/25-09-2014/igrovoi_sezon Рубон открыл игровой сезон международным турниром в Гомеле]</ref>. Выступаў за клубы Гомеля, а таксама за [[Рубон (баскетбольны клуб)|«Лакаматыў-КіС» (Віцебск)]], «[[Гродна-93]]», [[Свіслач Асіповічы|АЗАА (Асіповічы)]]. Быў галоўным трэнерам клубаў [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|«Сож» (Гомель)]], [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР (Мінск)]], [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР (Мінск)]], «[[Цмокі-Мінск-2]]», [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкай (U-16)]] і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскай (U-18)]] зборнай Беларусі. У 2014 годзе быў асістэнтам [[Душан Гвоздзіч|Душана Гвоздзіча]] ў [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|мужчынскай зборнай Беларусі]]<ref>[https://vk.com/wall-75017243_7 Состав мужской сборной Беларуси по баскетболу 2014]</ref>. У ліпені 2024 года прызначаны галоўным трэнерам [[Мінск (баскетбольны клуб)|БК «Мінск»]]<ref>[https://minskbasket.by/ru/news/news-base/aleksandr-aleksandrovich-poderachev-naznachen-glavnym-trenerom-muzhskoj-komandy-minsk Александр Александрович Подерачев назначен главным тренером мужской команды «МИНСК»]</ref>. 28 верасня 2024 года адбыўся першы афіцыйны матч як галоўнага трэнера [[Мінск (баскетбольны клуб)|БК «Мінск»]], ў якім каманда перамагла каманду [[Рубон (баскетбольны клуб)|«Рубон» (Віцебск)]] з лікам 71 : 67<ref>{{Cite web|url=https://belarus.basketball/templates/bbf/widgets/2023-2024/man-stat-player/game/?gameId=840026&apiUrl=https://org.infobasket.su&lang=ru|title=Grunis Cup. 2020. Страница игры|website=belarus.basketball|access-date=2024-10-03}}</ref>. 24 лістапада 2024 года каманда «Мінск» прайграла «[[Гродна-93]]» у фінале Кубка Беларусі, стаўшы сярэбраным прызёрам<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://belarus.basketball/novosti/kubok/8208-grodno-93-obladatel-xxviii-betera-kubka-respubliki-belarus|title=Гродно-93 – обладатель XXVIII BETERA-Кубка Республики Беларусь|website=Белорусская федерация баскетбола|access-date=2024-11-26}}</ref>. Па выніках сезона [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/25]] баскетбольная каманда Мінска заняла другое месца ў [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянаце Беларусі]]<ref>[https://belarus.basketball/novosti/chempionat/8470-grodno-93-zavoevyvaet-zvanie-chempiona-belarusi-spustya-21-god «ГРОДНО-93» ЗАВОЕВЫВАЕТ ЗВАНИЕ ЧЕМПИОНА БЕЛАРУСИ СПУСТЯ 21 ГОД]</ref><ref>[https://minskbasket.by/ru/news/news-base/tak-soshlis-zvyozdy Так сошлись звёзды]</ref>. Па заканчэнні сезона пакінуў мінскі клуб<ref>[https://betnews.by/bk-minsk-poproshhalsya-s-glavnym-trenerom-za-nedelyu-do-ego-50-letnego-yubileya/ БК «МИНСК» ПОПРОЩАЛСЯ С ГЛАВНЫМ ТРЕНЕРОМ ЗА НЕДЕЛЮ ДО ЕГО 50-ЛЕТНЕГО ЮБИЛЕЯ]</ref>. У жніўні 2025 года ўвайшоў у трэнерскі штаб мужчынскай каманды «[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]]»<ref>[https://t.me/gomelclub_by/6253 Тренерский штаб мужской команды «Гомельские рыси» пополнил Александр Александрович Подерачев!]</ref>. == Кар’ера баскетбаліста == * 1992—1993 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомель]] * 1993—1994 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож-Пластык (Гомель)]] * 1994—1998 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож (Гомель)]] * 1998—1999 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] * 1999—2004 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Спартак-Кандытар (Гомель)]] * 2004—2006 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў-КіС (Віцебск)]] * 2006—2007 — [[Гродна-93]] * 2007—2008 — [[Свіслач Асіповічы|АЗАА (Асіповічы)]] * 2008—2011 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож (Гомель)]] == Кар’ера трэнера == * 2008—2009 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож (Гомель)]] (''гуляючы трэнер'') * 2010—2011 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож (Гомель)]] (''гуляючы трэнер'') * 2011—2012 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|ГАЦАР-Сож (Гомель)]] (''другі трэнер'') * 2012—2013 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож (Гомель)]] * 2013—2014 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож-ГДУ (Гомель)]] * 2014 — [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе]] (''другі трэнер'') * 2014—2015 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|ГАЦАР-Сож (Гомель)]] * 2015—2016 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|ГАЦАР-Зборная Гомельскай вобласці]] * 2015—2016 — [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18]] * 2016—2017 — [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР (Мінск)]] * 2016—2017 — [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16]] * 2017—2019 — [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР (Мінск)]] * 2017—2019 — [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18]] * 2019—2020 — [[Цмокі-Мінск-2|Цмокі-Мінск (маладзёжная каманда)]] * 2020—2022 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск (рэзервовая каманда)]] (''другі трэнер'') * 2021—2022 — [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20]] (''другі трэнер'')<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/6258-muzhskaya-sbornaya-belarusi-u-20-serebryanyj-prizjor-evropejskogo-kubka-vyzova МУЖСКАЯ СБОРНАЯ БЕЛАРУСИ U-20 - СЕРЕБРЯНЫЙ ПРИЗЁР ЕВРОПЕЙСКОГО КУБКА ВЫЗОВА!]</ref> * 2022—2024 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск (рэзервовая каманда)]] (''другі трэнер'') * 2022 — [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16]] (''другі трэнер'')<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/7236-turnir-pamyati-v-ryzhenkova-v-minske-startovali-uts-komand-u-16 ТУРНИР ПАМЯТИ В. РЫЖЕНКОВА. В МИНСКЕ СТАРТОВАЛИ УТС КОМАНД U-16]</ref> * 2024—2025 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] * з 2025 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] (''другі трэнер'') == Дасягненні == === У якасці баскетбаліста === * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (4): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|1999/2000]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2001/2002|2001/2002]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|2006/2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|2007/2008]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2004/2005]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (4): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2000|2000]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2001|2001]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2002|2002]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2004|2004]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (4): [[Кубак Беларусі па баскетболе 1999|1999]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2005|2005]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2006|2006]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2007|2007]]. === У якасці трэнера === * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|2012/2013]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2024|2024]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2013|2013]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://belarus.basketball/novosti/sbornye/4268-muzhskaya-sbornaya-belarusi-u-18-itogi-vystupleniya МУЖСКАЯ СБОРНАЯ БЕЛАРУСИ U-18. ИТОГИ ВЫСТУПЛЕНИЯ] * [https://minskbasket.by/ru/teams/osnovnoj-sostav/aleksandr-poderachev2 Александр Подерачев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241207002257/https://minskbasket.by/ru/teams/osnovnoj-sostav/aleksandr-poderachev2 |date=7 снежня 2024 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Падзерачоў Аляксандр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Трэнеры мужчынскай зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Цмокі-Мінск-2»]] [[Катэгорыя:Трэнеры РДВАР]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Гомельскіх рысей»]] [[Катэгорыя:Трэнеры РЦАП-СДЮШАР]] [[Катэгорыя:Трэнеры мужчынскай зборнай Беларусі па баскетболе U-18]] [[Катэгорыя:Трэнеры мужчынскай зборнай Беларусі па баскетболе U-16]] a0o89xrxy6occ951uuqfauxa48fzibu 0 755618 5146563 4886627 2026-05-25T15:15:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146563 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Харкевіч}} {{Баскетбаліст}} '''Аляксандр Аляксандравіч Харкевіч''' (нар. {{ДН|21|5|1986}}, {{МН|Магілёў}}, [[БССР]], [[СССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]], трэнер. Выступаў на пазіцыі разыгрываючага абаронца. == Біяграфія == Спачатку займаўся футболам. Калі быў у пятым класе ў 42-й школе г. Магілёва заслужаны трэнер Беларусі [[Аляксандр Міхайлавіч Гуляеў]] прыйшоў і набраў пяцьдзясят чалавек. З гэтых пяцідзесяці праз два гады застаўся толькі ён. У 10-м класе трапіў у каманду «[[Барысфен Магілёў|Тэмп]]», дзе правёў усю сваю гульнявую кар’еру. У 2022 годзе прыпыніў кар’еру гульца і засяродзіўся на трэнерскай працы. == Дасягненні == * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (5): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2016/2017|2016/2017]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (5): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2015|2015]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2020|2020]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Еўразійская баскетбольная ліга|Еўразійскай лігі]] (1): [[Еўразійская баскетбольная ліга 2019/2020|2019/2020]]. == Спасылкі == * [http://bcborisfen.by/?p=5775 УСПЕХОВ, ИМПЕРАТОР!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240103125308/http://bcborisfen.by/?p=5775 |date=3 студзеня 2024 }} * [https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/basketball/2773835/ Белорусский баскетболист — владелец «гаража мечты». В нем два этажа, душ, мини-тренажерка, а в планах — баня!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240103125309/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/basketball/2773835/ |date=3 студзеня 2024 }} * [https://mycity.by/sport/item/5686-aleksandr-kharkevich-kapitan-bronzovoj-komandy Александр Харкевич — капитан «бронзовой» команды] {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Харкевіч Аляксандр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Барысфена» Магілёў]] 6br5nl1zogwy1hy4h8dk238ado7lzq4 0 756327 5146663 5032702 2026-05-25T20:15:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146663 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Аляксандр Мікітавіч Сатыраў''' (нар. {{ДН|5|2|1962}}, {{МН|Гомель}}, [[БССР]], [[СССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Разыгрываючы абаронца. Майстар спорту СССР. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]<ref>[https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/team/p/sid/1287/tid/2186/_/1995_European_Championship_for_Men/index.html 1995 European Championship for Men. Belarus]</ref>. == Біяграфія == Выхаванец гомельскай баскетбольнай школы. Увесь час гуляў за зборную Гомеля і вобласці розных гадоў — ад 1959 да 1963. Калі скончыў сёмы клас, быў запрошаны [[Міхаіл Аляксеевіч Тайц|Міхаілам Аляксеевічам Тайцам]] на навучанне ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|вучылішча алімпійскага рэзерву]] ў Мінск. Пасля заканчэння вучылішча быў прыняты ў склад [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ]]. У 1979 годзе ў складзе юнацкай зборнай СССР (U-16) пад кіраўніцтвам алімпійскага чэмпіёна Мадэстаса Паўлаўскаса выступаў на першынстве Еўропы (5-е месца)<ref>[https://betnews.by/czap-czarapych-satyrov-mezhdu-molotom-i-nakovalnej/ ЦАП ЦАРАПЫЧ САТЫРОВ: МЕЖДУ МОЛОТОМ И НАКОВАЛЬНЕЙ]</ref>. == Кар’ера == * 1979—1989 — [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ (Мінск)]] * 1989—1990 — Славія (Сафія, Балгарыя) * 1991—1993 — [[Зялёна Гура (баскетбольны клуб)|Зялёна Гура (Польшча)]] * 1993—1994 — [[Аўтазаводзец Мінск|Аўтазаводзец (Мінск)]] * 1994—1996 — Шаўляй (Літва) * 1996—1997 — [[Барысаў-БДУ|Папірус-Акдзімал (Барысаў)]] * 1997—1998 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў (Віцебск)]] * 1998—1999 — Нявежыс (Кедайней, Літва) * 1999—2001 — [[Аўтазаводзец Мінск|Аўтазаводзец-Джэнці (Мінск)]] == Дасягненні == * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|1997/1998]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1993/1994|1993/1994]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 1997|1997]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.proballers.com/basketball/player/177447/aleksandr-satyrov Профіль на сайце proballers.com] * [https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/q/Alexandre%20SATYROV/pid//_//players.html Профіль на сайце fiba.com] * [https://web.archive.org/web/20220325094629/https://www.pressball.by/articles/basketball/interview/108731 Старая гвардия: Александр Сатыров. Гомельский звал меня Профессором] * [https://by.tribuna.com/be/blogs/wbaskettnews/1700208/ «На районе играть было жестко: нет крови – нет фола». Павел Сатыров – человек, который продвигает белорусский стритбол] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240112135136/https://by.tribuna.com/be/blogs/wbaskettnews/1700208/ |date=12 студзеня 2024 }} * [https://by.tribuna.com/be/blogs/belbasket/2786725/ 27 лет назад мужская сборная Беларуси не пустила Литву на Евробаскет. Вы знали об этом?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230810232034/https://by.tribuna.com/be/blogs/belbasket/2786725/ |date=10 жніўня 2023 }} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 1995}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Сатыраў Аляксандр Мікітавіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты СССР]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] fd38gq2jzonyd45fvrqui6tjor94das 0 758905 5146610 5006573 2026-05-25T17:46:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146610 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Галаўскі}} {{Баскетбаліст}} '''Аляксандр Галаўскі''' (нар. {{ДН|30|4|1987}}, [[Мінск]], [[БССР]], [[СССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Лёгкі форвард. Прымаў удзел на Паралімпійскіх гульнях па баскетболе на калясках. == Біяграфія == Выхаванец мінскай СДзЮШАР №10. Першыя трэнеры — Герман Генадзьевіч Радзюк і Вадзім Мікалаевіч Алексін<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/2762-basketbol-na-paralimpiade-belorusam-est-za-kogo-bolet БАСКЕТБОЛ НА ПАРАЛИМПИАДЕ: БЕЛОРУСАМ ЕСТЬ ЗА КОГО БОЛЕТЬ!]</ref>. Прыйшоў у «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск-2006]]» адным з першых, але правёўшы 10 гульняў, падраў крыжаватыя вязкі і фактычна скончыў сезон. Пазней гуляў за [[БНТУ (баскетбольны клуб)|БНТУ]] і «[[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў-КіС]]». У 2010 годзе атрымаў траўму — разрыў крыжападобных звязкаў калена. Летам 2010 года прыняў удзел у сваёй першай трэніроўцы па баскетболе на калясках за «[[Рэабілітацыйна-спартовы клуб інвалідаў|РСКІ]]»<ref>[https://www.sb.by/articles/bystree-vyshe-khrabree.html Что происходит на Паралимпиаде в Рио]</ref>. На адным з турніраў у Расіі запрыкмеціў трэнер Ёзэф Яглоўскі, які кіраваў нямецкім калектывам «RSB Bulls». У жніўні 2011 года прыняў удзел у сваёй першай трэніроўцы ў нямецкай камандзе «Быкоў» з Эрфурта. У 2015 годзе атрымлівае нямецкае грамадзянства і праводзіць першы матч за зборную Германіі. І вясной 2016 года дапамагае немцам заваяваць бронзавыя медалі чэмпіянату Еўропы. == Кар’ера == * 2005 — [[БНТУ (баскетбольны клуб)|Мінск-БНТУ]] * 2006—2008 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск-2006]] * 2007—2008 — [[Цмокі-Мінск-2|Минск-2006-2]] * 2008 — [[БНТУ (баскетбольны клуб)|БНТУ (Мінская вобласць)]] * 2008—2009 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск-2006]] * 2009 — [[БНТУ (баскетбольны клуб)|БНТУ (Мінская вобласць)]] * 2009—2010 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў-КіС (Віцебск)]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://vk.com/wall-53526900_1173 Былы гулец БК «Менск-2006» згуляе на Паралімпіядзе ў Рыа] * [https://by.tribuna.com/be/blogs/belbasket/1298388/ Чем занимаются «цмокі», впервые взявшие «золото» чемпионата Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240208084442/https://by.tribuna.com/be/blogs/belbasket/1298388/ |date=8 лютага 2024 }} * [https://telegraf.news/sport-news/15836/ Баскетбол: Список новобранцев столичного БНТУ пополнил 8 игроков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240215144314/https://telegraf.news/sport-news/15836/ |date=15 лютага 2024 }} * [https://by.tribuna.com/be/blogs/belbasket/1034582/ «Я люблю такие вызовы». Как белорусский баскетболист попал на Паралимпиаду] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240208094836/https://by.tribuna.com/be/blogs/belbasket/1034582/ |date=8 лютага 2024 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Галаўскі Аляксандр}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] mn888l55m3m878pk0yzcznal47vgbo8 0 759891 5146575 4685442 2026-05-25T15:56:59Z Фэтти 6416 /* Літаратура */ 5146575 wikitext text/x-wiki {{спартсмен}} {{цёзкі2|Александронак}} '''Анатоль Сямёнавіч Александронак''' (нар. {{ДН|25|7|1941}}, {{МН|Віцебск||}}) — беларускі спартсмен. == Біяграфія == Скончыў Беларускі інстытут фізічнай культуры (зараз — Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры). Майстар спорту СССР міжнароднага класа. Чэмпіён СССР у асабістым (1974) і камандным заліках (1969, 1973). Сярэбраны прызёр у асабістым заліку (1973, 1974). Выступаў за фізкультурна-спартыўнае таварыства «Дынама» (Віцебск). Аўтар вучэбнага дапаможніка «Учись метко стрелять» (Мінск, 1976). == Літаратура == * Александрёнок Анатолий Семенович // Спортивная энциклопедия Беларуси / редкол.: Г. П. Пашков [и др.]. — Минск : БелЭн им. П. Бровки, 2005. — С. 22. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Александронак}} [[Катэгорыя:Стралкі Беларусі]] 5bg2ed8o90gg8g4egnomcad538ihw5t 0 762890 5146791 5040734 2026-05-26T07:16:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146791 wikitext text/x-wiki {{Валейбаліст}} '''Анастасія Канановіч''' (нар. {{ДН|1|5|1993}}) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]]. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь|Майстар спорту Беларусь]]. Выступала за зборную Беларусі. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]. == Біяграфія == У 2014 годзе перайшла ў «[[Мінчанка (валейбольны клуб)|Мінчанку]]» з [[Гродна|гродзенскага]] «[[Камунальнік-ГрДУ|Нёмана]]»<ref>{{Cite web |url=https://by.tribuna.com/be/blogs/vsporteby/1609005/ |title=Красавицы-волейболистки, которые вывели «Минчанку» в финал Кубка ЕКВ |access-date=9 красавіка 2024 |archive-date=9 красавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409145845/https://by.tribuna.com/be/blogs/vsporteby/1609005/ |url-status=dead }}</ref>. Сезон 2018—2019 правяла ў арэндзе ў каманды «ПЗДУ-Атам» і была ўдзельніцай Вышэйшага дывізіёна А расійскага чэмпіянату. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://bvf.by/player/kononovich-anastasiya/ Кононович Анастасия] * [https://vcminsk.com/blog/2019/05/15/anastasiya-kononovich-priehav-v-sbornuyu-ya-nakonets-vzdohnula-zdes-ya-budu-igrat-v-privychnyj-volejbol/ АНАСТАСИЯ КОНОНОВИЧ: «ПРИЕХАВ В СБОРНУЮ, Я, НАКОНЕЦ, ВЗДОХНУЛА — ЗДЕСЬ Я БУДУ ИГРАТЬ В ПРИВЫЧНЫЙ ВОЛЕЙБОЛ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230608055056/https://vcminsk.com/blog/2019/05/15/anastasiya-kononovich-priehav-v-sbornuyu-ya-nakonets-vzdohnula-zdes-ya-budu-igrat-v-privychnyj-volejbol/ |date=8 чэрвеня 2023 }} * [https://ffc.grsu.by/index.php?option=com_content&view=article&id=379:komanda-lneman-grgur-oderzhala-pobedu-vo-ii-mezhdunarodnom-turnire-po-volejbolu-sredi-zhenskix-komand-pamyati-zasluzhennogo-trenera-respubliki-belarus-vm-karchevskogo&catid=3&Itemid=285 Команда «Неман ГрГУ» одержала победу во II Международном турнире по волейболу среди женских команд памяти заслуженного тренера Республики Беларусь В. М. Карчевского] * [https://women.volleybox.net/pl/anastasiya-kananovich-p6334/clubs Anastasiya Kananovich]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Жаночая валейбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2019}} {{Жаночая валейбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2021}} {{DEFAULTSORT:Канановіч Анастасія}} [[Катэгорыя:Валейбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Майстры спорту Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі «Атам-Курск»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Макабі» Ашдод (жаночы валейбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па валейболе]] qyek7tox1keeycygpjgnv0wccjk3wec 100 763680 5146574 5145537 2026-05-25T15:51:49Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5146574 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Фёдар Сяргеевіч Фешчанка|2026-05-24T20:34:52Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Сезон 2023/2024 ГК Кронан Гродна|2026-05-23T15:35:03Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2023/2024 ГК БДУФК-СКА Мінск|2026-05-23T15:22:20Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Бату Сяргеевіч Хасікаў|2026-05-23T15:01:30Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Сезон 2023/2024 ГК Гомель|2026-05-23T12:46:24Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2023/2024 ГК Машэка Магілёў|2026-05-23T12:31:59Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2022/2023 ГК Машэка Магілёў|2026-05-23T12:20:54Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2022/2023 ГК Гомель|2026-05-23T09:30:15Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 ГК Гомель|2026-05-23T06:46:21Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Кубак Беларусі па гандболе 2018|2026-05-23T06:07:24Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Кубак Беларусі па гандболе 2019|2026-05-22T18:34:51Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Жан-П’ер Ама|2026-05-22T13:11:20Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> j23vojusodf4hdbm5op6xhxa7tassry 0 764105 5146521 4719637 2026-05-25T13:47:38Z Аляксандр Белы 46814 Пушча - спасылка 5146521 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Рэвізія пушчаў і пераходаў звярыных у былым Вялікім Княстве Літоўскім... |Арыгінал назвы = {{lang-ru|«Ревизия пущ и переходов звериных в бывшем Великом Княжестве Литовском...»}} |Выява = |Аўтар = |Жанр = |Мова = [[Руская мова|руская]] |Арыгінал выпуску = |Перакладчык = |Афармленне = |Серыя = |Выдавецтва = |Выпуск = |Старонак = |Папярэдняя = |Наступная = |isbn = |Lib = }} '''«Ревизия пущ и переходов звериных в бывшем Великом Княжестве Литовском с присовокуплением грамот и привилегий на входы в пущи и на земли, составленная Старостою Мстибоговским Григорием Богдановичем Воловичем в 1559 году с прибавлением другой актовой книги, содержащей в себе привилегии, данные дворянам и священникам Пинскаго повета, составленной в 1554 году»''' — выданне гаспадарча-юрыдычнай дакументацыі дзяржаўных і прыватных уладанняў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] сярэдзіны XVI стагоддзя, ажыццёўленае [[Віленская археаграфічная камісія|Віленскай археаграфічнай камісіяй]]. Выдадзена ў 1867 годзе ў [[Вільня|Вільні]]. Выданне з’яўляецца каштоўнай крыніцай па сацыяльна-эканамічнай гісторыі Беларусі, змяшчае вялізны матэрыял па гісторыі, геаграфіі, [[Анамастыка|анамастыцы]], [[Генеалогія|генеалогіі]]. Паказальнікі асабістых імён, геаграфічных назваў і рэчаў былі выдадзены асобна ў Вільні ў 1873 годзе — «Алфавитный указатель к Актовой книге, изданной Виленскою Археографическою Коммиссиею в 1867 году: Ревизия пущ и переходов звериных в бывшем Великом Княжестве Литовском...» Змяшчае «Реистр списанья и выведанья пущ и переходов звериных», складзены ў 1559 годзе [[Рыгор Багданавіч Валовіч|Р. Б. Валовічам]] па даручэнні вялікага князя і караля польскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]]. Мэтай апісання было ўпарадкаванне дзяржаўнай лясной гаспадаркі і вяртанне ў дзяржаўны скарб незаконна захопленных шляхтай зямель. З аналагічнымі мэтамі ў 1554 годзе адміністрацыяй каралевы [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]] быў складзены «Реестр списованья привильев земян, шляхты повету Пинского и попов, наданья замку Пинского», дзе перапісаны граматы на землі [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I Старога]], Боны Сфорцы, [[Фёдар Іванавіч Яраславіч|Ф. І. Яраславіча]] і пінскай княгіні Марыі, выдадзеныя шляхце і праваслаўнаму духавенству [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскага павета]], а таксама шляхецкія акты на куплю-продаж зямель. Праверка правоў прыватных землеўладальнікаў на маёнткі была важным мерапрыемствам Боны Сфорцы, складанай часткай валочнай памеры на Палессі. == Змест == У дакуменце дадзена апісанне дзяржаўных [[Пушча|пушчаў]] у паўночнай Украіне, паўднёвай і заходняй Беларусі і Літве з пазначэннем іх межаў на карце (не збераглася). Адзначаны «оступы» — месцы палявання, сёлы ў пушчах, колькасць у іх «службаў» і людзей. Адначасова з правядзеннем апісання зроблена праверка правоў навакольнай шляхты на валоданне землямі і карыстанне пушчамі і складзены «Реистр списанья и оказыванья привилев и листов на именья», дзе перапісаны граматы вялікага князя [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]], [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]], каралевы [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]], пінскага князя [[Фёдар Іванавіч Яраславіч|Ф. І. Яраславіча]], пінскай княгіні Марыі, выдадзеныя на карысць пінскай, кобрынскай, камянецкай, давыд-гарадоцкай, слонімскай, мсцібогаўскай, ковенскай і трокскай шляхты. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Рэвізія пушчаў і пераходаў звярыных у былым Вялікім Княстве Літоўскім||545—546|}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рэвізія пушчаў і пераходаў звярыных у былым Вялікім Княстве Літоўскім||166}} [[Катэгорыя:Гістарычныя крыніцы]] ckmtn4m8wbjnm42cfq8f2c0frglev6h 0 765714 5146607 4933260 2026-05-25T17:40:15Z StachLysy 62453 афармленне 5146607 wikitext text/x-wiki {{Кінафестываль | назва = 77-ы [[Канскі кінафестываль]] | дата = [[14 мая|14]]—[[25 мая|25.05]].[[2024]] | месца = [[Каны]], [[Францыя]] | старшыня = [[Грэта Гервіг]] | папярэдні = [[Канскі кінафестываль 2023|76-ы]] | наступны = [[Канскі кінафестываль 2025|78-ы]] }} '''77-ы [[Канскі кінафестываль]]''' праходзіў з [[14 мая|14]] па [[25 мая]] [[2024]] года ў горадзе [[Каны]], [[Францыя]]. Журы ўзначальвала амерыканская актрыса, сцэнарыстка і рэжысёрка [[Грэта Гервіг]]. Галоўную ўзнагароду кінафестывалю — [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] — атрымаў камедыйна-драматычны амерыканскі фільм «[[Анора]]» рэжысёра [[Шон Бэйкер|Шона Бэйкера]]. == Лаўрэаты == Пераможцы ў асноўным конкурсе<ref name="Festival de Cannes, Winners" />: * [[Залатая пальмавая галіна]] — «[[Анора]]» (рэж. [[Шон Бэйкер]]) * [[Гран-пры (Канскі кінафестываль)|Гран-пры журы]] — «{{нп5|Усё, што мы ўяўляем святлом||en|All We Imagine as Light}}» (рэж. {{нп5|Паял Кападыа (кінематаграфіст)|Паял Кападыа|en|Payal Kapadia (filmmaker)}}) * [[Прыз журы (Канскі кінафестываль)|Прыз журы]] — «[[Эмілія Перэс]]» (рэж. [[Жак Адзіяр]]) * {{нп5|Прыз за найлепшую рэжысуру (Канскі кінафестываль)|Прыз за найлепшую рэжысуру|en|Cannes Film Festival Award for Best Director}} — {{нп5|Мігел Гомеш (рэжысёр)|Мігел Гомеш|en|Miguel Gomes (director)}} («{{нп5|Вялікае падарожжа (фільм, 2024)|Вялікае падарожжа|en|Grand Tour (film)}}») * {{нп5|Прыз за найлепшую мужчынскую ролю (Канскі кінафестываль)|Прыз за найлепшую мужчынскую ролю|en|Cannes Film Festival Award for Best Actor}} — [[Джэсі Племанс]] («{{нп5|Віды дабрыні||en|Kinds of Kindness}}») * {{нп5|Прыз за найлепшую жаночую ролю (Канскі кінафестываль)|Прыз за найлепшую жаночую ролю|en|Cannes Film Festival Award for Best Actress}} — {{нп5|Адрыяна Пас||en|Adriana Paz}}, {{нп5|Карла Сафія Гаскон||en|Karla Sofía Gascón}}, [[Селена Гомес]], [[Зоі Салдана]] («[[Эмілія Перэс]]») * {{нп5|Прыз за найлепшы сцэнарый (Канскі кінафестываль)|Прыз за найлепшы сцэнарый|en|Cannes Film Festival Award for Best Screenplay}} — [[Каралі Фаржа]] («[[Субстанцыя (фільм)|Субстанцыя]]») * Спецыяльны прыз — [[Махамад Расулоф]] («{{нп5|Семя святога інжыра||en|The Seed of the Sacred Fig}}») == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="Festival de Cannes, Winners">{{Cite web|url=https://www.festival-cannes.com/en/press/press-releases/the-77th-festival-de-cannes-winners-list/|title=The 77th Festival de Cannes winners' list|date=2024-05-25|website=Festival de Cannes|language=en|access-date=2024-05-26}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Канскі кінафестываль}} [[Катэгорыя:Канскі кінафестываль]] [[Катэгорыя:Кінафестывалі 2024 года]] [[Катэгорыя:Май 2024 года]] [[Катэгорыя:2024 год у Францыі]] [[Катэгорыя:Падзеі ў Канах]] ol4ndje0ohmwlzet62k2slsn31u0nxd 0 768691 5146872 5063717 2026-05-26T10:46:29Z DzBar 156353 /* Suicide Season */ 5146872 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Музычны калектыў}} '''Bring Me the Horizon''' ([[Міжнародны фанетычны алфавіт|МФА]]: [brɪŋ miː ðə həˈraɪzn̩]) — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] [[рок-гурт]] з [[Шэфілд]], [[Ёркшыр]], заснаваны ў 2004 годзе. У цяперашні час складаецца з вакаліста [[Олівер Сайкс|Олівера Сайкса]], гітарыста Лі Маліі, басіста Мэта Кіна і бубнача Мэта Нікалса. На працягу кар’еры ўдзельнікі імкнуліся эксперыментаваць з гучаннем: раннія рэлізы мелі больш цяжкі гук і былі класіфікаваны як [[дэзкор]] і [[металкор]]. Пазней у гучанне гурта дадаліся элементы [[Меладычны хардкор|меладычнага хардкора]], [[Альтэрнатыўны рок|альтэрнатыўныга]], [[Электронны рок|электроннага]] і [[пост-рок]]у. У 2013 годзе быў выпушчаны альбом «Sempiternal», які прынёс гурту новую хвалю папулярнасці і адкрыў ёй перспектывы выступу на арэнах у якасці хэдлайнера. У наступным альбоме That’s the Spirit, які выйшаў у 2015 годзе, гурт працягнуў творчыя эксперыменты, адмовіўшыся ад звыклага [[металкор]]у гучання на карысць [[Альтэрнатыўны рок|альтэрнатыўнага року]]. У 2019 годзе адбыўся рэліз альбома Amo, запісаны ў стылі [[Электронная музыка|электронны]], поп-рок, альтэрнатыўны рок, электрапоп і хард-рок. У 2020 годзе 31 кастрычніка выйшаў у свет [[Міні-альбом|EP]] пад назвай Post Human: Survival Horror, які з’яўляецца першым з чатырох альбомаў з [[Тэлесерыял|серыя]] Post Human<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://itunes.apple.com/ru/album/amo/1439239477|title=‎Альбом «amo» (Bring Me The Horizon)|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125020511/https://itunes.apple.com/ru/album/amo/1439239477|archive-date=2019-01-25|access-date=2019-01-24}}</ref>. == Гісторыя гурта == === Станаўленне, дэбютны EP === Гурт была створана ў 2004 годзе ўдзельнікамі распаліся груп з іх раёна: яны атрымалі сваю назву, узяўшы за аснову фразу з фільма [[Піраты Карыбскага мора: Праклён «Чорнай пярліны»|Піраты Карыбскага мора]], якую вымавіў капітан Джэк Верабей: «Now bring me that horizon»<ref>{{Cite web|url=http://saintvitus.com/Pirates/Songs/Pirates_of_the_Caribbean.script.html|title=Pirates of the Caribbean Script|archive-url=https://www.webcitation.org/6F0ioSnc6?url=http://saintvitus.com/Pirates/Songs/Pirates_of_the_Caribbean.script.html|archive-date=2013-03-10|access-date=2013-03-06}}</ref>. У верасні 2004 года выйшаў дэбютны рэліз гурта — [[міні-альбом]] «This Is What the Edge of Your Seat Was Made For». Прычым, для гэтага давялося стварыць уласны лэйбл — Thirty Days of Night Records, бо ні адзін з існуючых не захацеў працаваць з пачатковым гуртом<ref name="hist">{{Cite web|url=http://www.known.ru/section/muzykanty-pevtsy/bring-me-the-horizon-istoriya-sozdaniya-gruppy/|title=Bring Me The Horizon: история создания группы|archive-url=https://web.archive.org/web/20150331020131/http://www.known.ru/section/muzykanty-pevtsy/bring-me-the-horizon-istoriya-sozdaniya-gruppy/|archive-date=2015-03-31|access-date=2015-07-28}}</ref>. У англійскім чарце альбом заняў 41 месца<ref name="hist" />. Некалькі месяцаў каманда ўдала гастралявала, граючы ў іншых гуртоў на разагрэве. У гэты перыяд яны выступалі з такімі гуртамі, як Lostprophets, The Blackout, Killswitch Engage і The Haunted<ref>{{Cite web|url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=64899|title=Information on BMTH supporting KsE|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606175154/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=64899|archive-date=2011-06-06|access-date=2009-07-09}}</ref>. Але ў 2006 годзе Bring Me The Horizon атрымалі музычную прэмію Kerrang! Awards, як лепшыя пачаткоўцы Вялікабрытаніі<ref name="hist"/>. У гэтым жа годзе 30 кастрычніка гурт выпусціў першы паўнавартасны альбом пад назвай «Count Your Blessings». У сакавіку і красавіку 2007 года BMTH здзейснілі тур па Вялікабрытаніі з гуртом I Killed the Prom Queen, таксама яны гралі на Download Festival 2007 з [[Iron Maiden]], [[Slayer]] і іншымі<ref>{{Cite web|url=http://www.downloadfestival.co.uk/lineup/|title=Download Festival line-up from official site|archive-url=https://web.archive.org/web/20071220234343/http://www.downloadfestival.co.uk/lineup/|archive-date=2007-12-20|access-date=2009-07-09}}</ref>. У лістападзе 2007 года гурт быў у [[Аўстралія|Аўстраліі]] на Gigantour, сыграўшы тры разы. Яны вярнуліся ў Аўстралію ў маі-чэрвені 2008 года, з’явіўшыся на фінальным туры I Killed the Prom Queen. === Suicide Season === Другі студыйны альбом гурт запісаў на пачатку 2008 года. У красавіку і маі яны былі ў [[Швецыя|Швецыі]], запісваючы альбом з Фрэдрыкам Нордстрэмам, які працаваў з такімі гуртамі як At The Gates, [[Arch Enemy]], I Killed The Prom Queen і [[Dimmu Borgir]]. Альбом выйшаў 29 верасня 2008 года. Альбом Suicide Season адрозніваецца ад папярэдняга альбома Count Your Blessings сваім гучаннем, які больш набліжаецца да [[металкор]]у, але адначасова гурт яшчэ граў [[Дэзкор|дэткор]], як у дэбютным [[Міні-альбом|EP]] «This Is What the Edge of Your Seat Was Made For». Гурт здзейсніў свой першы тур па ЗША ў якасці хэдлайнера на «2008 Warped Tour». Bring Me The Horizon таксама выступалі з Mindless Self Indulgence, In Case Of Fire, Black Tide і Dir en grey на Kerrang! і Relentless у 2009 годзе ў туры па [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Падчас тура па [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] яны выступілі з Thursday, Cancer Bats, Four Year Strong і Pierce the Veil на Taste of Chaos 2009. === There Is a Hell, Believe Me I’ve Seen It. There Is a Heaven, Let’s Keep It a Secret === У сакавіку 2009 года гітарыст Кёрціс Уорд пакінуў гурт. Цэлы шэраг прычын яго сыходу агучыў басіст Мэт Кін, пракаментаваўшы гэта наступным чынам: «гэта станавілася відавочным — ён не атрымліваў задавальнення ад ігры, гэта было проста як абавязацельства»<ref name="hist"/>. Керціса замяніў Джона Вейнхофен, які граў да гэтага ў такіх гуртах як Bleeding Through і I Killed the Prom Queen. З новым гітарыстам гурт запісаў свой трэці студыйны альбом There Is a Hell, Believe Me I’ve Seen It. There Is a Heaven, Let’s Keep It a Secret. Альбом быў выдадзены 4 кастрычніка 2010 года. Узімку 2010 года Bring Me The Horizon далі пяць канцэртаў з гуртом [[Bullet for My Valentine]]. У 2011 годзе гурт быў намінаваны ў трох катэгорыях на Independent Music Awards. 15 студзеня 2013 Джона абвясціў аб сваім сыходзе з гурта. === Sempiternal === Новы альбом, які атрымаў назву Sempiternal (альбом), быў выпушчаны 29 красавіка 2013 года ў Еўропе на лэйбле RCA і на адзін дзень пазней у Паўночнай Амерыцы на Epitaph. Альбом запісваўся ўжо з новым удзельнікам гурта — Джорданам Фішам. Гурт палічыў больш лагічным змену другога гітарыста на клавішніка. Запіс альбома Sempiternal вялася на працягу трох месяцаў з прадзюсарам Тэры Дэйтам. Смікшыраваў матэрыял Дэйв Бэндэт<ref name="Sempiternal">{{Cite web|url=http://www.headbanger.ru/news/14028|title=Подробности о новом альбоме BRING ME THE HORIZON 'Sempiternal'|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302203903/http://headbanger.ru/news/14028|archive-date=2020-03-02|access-date=2013-01-19}}</ref>. Альбом азнаменаваў пачатак пераходу гучання гурта ад [[металкор]]а да [[Альтэрнатыўны рок|альтэрнатыўнага року]] з прымешкай электронікі. === That’s The Spirit === 21 кастрычніка 2014 года быў выпушчаны внеальбомный сінгл Drown. Гучанне песні працягнула аддаляцца ад [[металкор]]а і набліжаецца да [[Альтэрнатыўны рок|альтэрнатыўнаму року]]. Выхад сінгла быў прымеркаваны да будучага выступлення гурта на Арэне Уэмблі ў якасці хэдлайнера, якое адбылося 5 снежня 2014 года. Праз тыдзень, 29 кастрычніка 2014 года, быў выпушчаны сінгл Don’t Look Down, які мае пераважна электроннае гучанне і змяшчае рэчытатыў ад аднаго з удзельнікаў англіскага [[хіп-хоп]] гурта Foreign Beggars. Рэліз 5-га поўнафарматнага альбома That’s the Spirit адбыўся 11 верасня 2015 года. Гучанне працягнула тэндэнцыю папярэдняга альбома. У лютым 2017 года Олівер Сайкс апублікаваў пост, у якім нагадаў пра канцэрты ў гарадах ЗША, якія павінны адбыцца ў сакавіку і красавіку гэтага года. Музыка распавёў, што пасля турнэ гурт сыдзе ў доўгі адпачынак. Дакладныя даты творчага перапынку артыст не назваў. Музыка параіў фанатам паспяшацца з купляй квіткоў, бо вернецца гурт на сцэну няхутка. 27 кастрычніка 2017 года Олівер Сайкс выканаў песню гурта [[Linkin Park]] — Crawling на канцэрце «Linkin Park and Friends — Celebrate Life in Honor of Chester Bennington». === amo === 21 жніўня 2018 года выйшаў сінгл «Mantra», анансаваны новы альбом amo, рэліз якога быў прызначаны на 11 студзеня 2019 года. 21 кастрычніка 2018 года дата рэлізу альбома была перанесена на 25 студзеня 2019 года. 22 кастрычніка 2018 года выйшаў другі сінгл «Wonderful Life» з будучага альбома amo сумесна з Дэні Філтам, вакаліст [[блэк-метал]] гурта [[Cradle of Filth]]. 4 студзеня 2019 года быў выпушчаны трэці сінгл з альбома «Medicine», які мае больш лёгкае і электроннае гучанне, чым усе папярэднія працы гурта. 22 студзеня 2019 года, за тры дні да выхаду альбома amo, быў выпушчаны чацвёрты і апошні сінгл «Mother Tongue». 24 студзеня 2019 года, за дзень да афіцыйнага рэлізу, amo быў зліты ў сетку. 11 лістапада 2019 быў выпушчаны сінгл «Ludens». Песня з’яўляецца часткай саўндтрэку да відэагульні Death Stranding . === POST HUMAN: SURVIVAL HORROR (2020 — наш час) === Вясной 2020 года падчас каранціну, выкліканага пандэміяй [[COVID-19|Covid-19]], гурт пачынае актыўную працу над новым матэрыялам. 26 чэрвеня 2020 гурт выпусціў трэк «Parasite Eve» і кліп на яго. На YouTube перад прэм’ерай кліпа было паказана відэа стварэння кліпа. 2 верасня 2020 года гурт выклаў у сетку чарговы сінгл з будучага альбома пад назвай «Obey». Дадзены трэк быў запісаны з англійскім спеваком Yungblud. 30 кастрычніка 2020 года адбыўся выхад міні-альбома ''Post Human: Survival Horror'', у запісе запісу паўдзельнічалі [[Babymetal]], [[Yungblud]], [[Эмі Лі]] з [[Evanescence]] і Nova Twins. У кружэлку ўвайшло 9 песень, 4 з якіх (Ludens, Parasite Eve, Obey, Teardrops) раней былі выдадзеныя ў якасці сінглаў. Разам з гэтым гурт анансаваў хуткі выпуск яшчэ трох рэлізаў з серыі ''Post Human''. 18 сьнежня 2020 канцэрт у [[Альберт-хол|Royal Albert Hall]], запісаны яшчэ ў 2016-м годзе, быў выпушчаны ў якасці альбома на музычных стрымінгавых сэрвісах<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rocksound.tv/news/read/bring-me-the-horizons-live-at-the-royal-albert-hall-is-now-available-on-str|title=Bring Me The Horizon’s ‘Live At The Royal Albert Hall’ Is Now Available On Streaming Services - News|website=Rock Sound Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205231559/https://www.rocksound.tv/news/read/bring-me-the-horizons-live-at-the-royal-albert-hall-is-now-available-on-str|archive-date=2021-02-05|access-date=2021-02-01}}</ref>. 21 снежня 2023 года Джордан Фіш пакінуў гурт. == Здарэньне == === Інцыдэнт у Нотынгеме === У 2007 годзе падчас тура па [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] былі вылучаныя абвінавачванні супраць вакаліста Олівера Сайкса. У іх паведамлялася, што вакаліст гурта памачыўся, а затым напаў на фанатку пасля выступу ў Nottingham Rock City, калі яна нібыта адмовілася ад яго сексуальных авансаў. Сайкс пасля быў абвінавачаны толькі ў мачавыпусканні на прыхільніцу, але не ў фізічным нападзе<ref>[http://www.punktastic.com/news/14597 BMTH singer Oli Sykes charged by police] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120307073610/http://www.punktastic.com/news/14597}}, punktastic.com, retrieved April 10, 2007</ref>. Online Music Zine Drowned In Sound патрабавалі забараніць выступ Bring Me The Horizon у Nottingham Rock City<ref name="Bring Me The...">[http://www.drownedinsound.com/articles/1847050 Bring Me The… head of the person that did this] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080918031046/http://www.drownedinsound.com/articles/1847050 |date=18 верасня 2008 }} drownedinsound.com, retrieved April 11 2007</ref>, аднак лэйбл гурта Visible Noise Records адмаўляў гэтыя чуткі і гурт пасля адыграў у Nottingham Rock City 1 снежня 2007 года<ref>[http://www.rock-city.co.uk/gigguide/index.pl?month=12 rock-city.co.uk ::: gig guide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081219000832/http://www.rock-city.co.uk/gigguide/index.pl?month=12}}</ref>. 13 красавіка Сайкс з’явіўся ў Нотынгемскім міравым судзе па абвінавачванні ў меркаваным мачавыпусканні, у якім ён не прызнаў сябе вінаватым. Справа была адкладзеная да пачатку мая. 3 мая 2007 года Олівер Сайкс наведаў Нотынгемскі міравы суд у другі раз, зноў не прызнаўшы сябе вінаватым. Суд зноў быў адкладзены да 17 верасня. З-за адсутнасці доказаў усе абвінавачванні супраць Сайкса былі знятыя. У песні «No Need For Introductions, I’ve Read About Girls Like You On The Back Of Toilet Doors» з альбома «Suicide Season» Олівер выказаў сваё стаўленне да «прыхільніцы» радкамі: «And after everything you put me through, I should’ve fucking pissed on you!», што перакладаецца як «Пасля ўсяго, праз што я з-за цябе прайшоў, мне варта было б пассаць на цябе». Але потым аказалася, што дзяўчына хацела зарабіць грошай. === YouTube відэа з Architects === У 2009 годзе падчас сумеснага тура Bring Me The Horizon і [[Architects]] знялі відэа, на якім адбываецца барацьба паміж Оліверам Сайксам і вакалістам Architects Сэмам Картэрам. Відэа было знята ў [[Карлсруэ]], [[Германія]], і паказвала, як Сэм падвяргае Олівера фізічнаму гвалту. Відэа было загружана на вэб-сайт [[YouTube]], дзе прыцягнула ўвагу тысяч людзей. Гэты запіс абурыў многіх прыхільнікаў Bring Me The Horizon, некаторыя з іх адпраўлялі абразы ў адрас Картэра. Пазней праблема была вырашана і ўсё стала як раней, хоць да гэтага часу відэа на [[YouTube]] прыцягвае ўвагу. === Інцыдэнт з нападам на музыкаў падчас канцэрту === У 2011 годзе ў ЗША, на адным з канцэртаў гурта адбыўся выпадак, які выходзіць за рамкі звычайных гастрольных тураў. На музыкаў гурта быў здзейснены напад<ref name="napad">{{Cite web|url=http://alt-sector.net/2847-bring-me-he-horizon-obkidali-butylkami-na-koncerte-delo-manyaka-olivera-sajksa.html|title=Bring Me the Horizon обкидали бутылками на концерте + дело маньяка Оливера Сайкса|archive-url=https://web.archive.org/web/20150724114030/http://alt-sector.net/2847-bring-me-he-horizon-obkidali-butylkami-na-koncerte-delo-manyaka-olivera-sajksa.html|archive-date=2015-07-24|access-date=2015-07-24}}</ref>.{{Пачатак цытаты}}Проста, каб развеяць любыя чуткі … нічога не здарылася мінулай ноччу акрамя кучы мяккіх хлопцаў, якія скакалі на галаве дзіцяці пяць секунд у нашым сэце, таму мы перасталі граць, і яны злёгку «пасцябаліся» нада мной, калі я сказаў ім сыходзіць адсюль.{{Канец цытаты}} Група маладых людзей падчас выступу збіла з ног падлетка і стала скакаць на ім, у выніку чаго дзяўчынка атрымала пералом сківіцы (зыходзячы з выказванняў Олівера Сайкса). Олівер не вытрымаў такіх паводзін на канцэрце, спыніў выступ і папрасіў гэтых людзей пакінуць залу ў сваім звычайным стылі. Маладыя людзі адказалі агрэсіяй. Інцыдэнт фіксавала камера<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=bphrul4Kkko&feature=player_embedded Нападение на Оливера Сайкса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160417112934/https://www.youtube.com/watch?v=bphrul4Kkko&feature=player_embedded |date=17 красавіка 2016 }} — [[YouTube]]</ref>, якая здымала гэты выступ. Падышоўшы да стойкі з мікрафонам, Олівер Сайкс зноў запатрабаваў вінаватых выдаліцца, у грубай форме, а тых хто не згодны, папрасіў падняцца на сцэну, каб разабрацца «па-мужчынску». Тады на сцэну выйшлі каля 10-15 асоб, якія і напалі на музыкантаў. На шчасце, астатнія фанаты хутка іх разнялі. === Інцыдэнт з фальшывым акаўнтам Олівера Сайкса на Фэйсбуку === У 2011 годзе на [[Facebook]] быў заведзены фальшывы акаўнт на імя Олівера Сайкса. З дапамогай гэтага акаўнта ад імя Олівера які стварыў яго 20-гадовы брытанец запрашаў сустрэцца прыхільніц гурта, пасля чаго забіваў іх. На дадзены момант стваральнік акаўнта, імя якога не выдаецца, атрымаў пажыццёвы тэрмін. Колькасць яго ахвяр застаецца невядомай<ref name="napad"/>. == Удзельнікі гурта == {{col-begin}} {{col-2}} ;Асноўны склад * [[Олівер Сайкс]] — [[вакал]] <small>(2004—цяперашні час)</small>, музыкальнае праграмаванне, [[клавішныя]] <small>(2004—2012)</small> * Лі Маліа — [[сола-гітара]] <small>(2004—цяперашні час)</small>, [[рытм-гітара]] <small>(2012—цяперашні час)</small> * Мэт Кін — [[бас-гітара]] <small>(2004—нцяперашні час)</small> * Мэт Нікалс — [[ударныя]], перкусія <small>(2004—цяперашні час)</small> ;Канцэртныя удзельнікі * Дзін Робатам — рытм-гітара <small>(2009)</small> * Робін Урбіна — рытм-гітара <small>(2013)</small> * Цім Хілер-Брук — рытм-гітара <small>(2013)</small> * Брэндан Макдональд — рытм-гітара, бэк-вакал <small> (2013—2014)</small> * Джон Джонс — рытм-гітара, бэк-вакал <small> (2014—цяперашні час)</small> {{col-2}} ;Былыя удзельнікі * Кёрціс Уорд — рытм-гітара <small>(2004—2009)</small> * Джона Вайнхофен — рытм-гітара, клавішныя, праграмаванне, вакал <small>(2009—2013)</small> * Джордан Фіш — клавішныя, праграмаванне, перкусіяа, вакал, бэк-вакал <small>(2012—2023)</small> {{col-end}} === Часавая шкала === {{#tag:timeline|ImageSize=width:900 height:auto barincrement:20 PlotArea = left:115 bottom:90 top:0 right:20 Alignbars = justify DateFormat = mm/dd/yyyy Period = from:01/01/2004 till:{{#time:m/d/Y}} TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy Colors = id:Vocals value:red legend:Вакал id:Backing value:pink legend:Бэк-вакал id:LGuitar value:teal legend:Сола-гітара id:RGuitar value:brightgreen legend:Рытм-гітара id:Bass value:blue legend:Бас-гітара id:Drums value:orange legend:Ударныя id:Percussion value:claret legend:Перкусія id:Keys value:purple legend:Клавішныя,_праграмаванне id:Tour value:yellow legend:Канцэртныя_музыкі id:Studio value:black legend:Альбомы id:Other value:gray(0.5) legend:Іншыя_рэлізы id:bars value:gray(0.9) Legend = orientation:vertical columns:1 position:bottom BackgroundColors = bars:bars ScaleMajor = increment:1 start:2004 ScaleMinor = unit:year increment:1 start:2004 LineData = layer:back color:other at:09/25/2004 at:03/04/2013 at:10/13/2013 at:08/21/2018 at:10/21/2018 at:01/03/2019 at:01/22/2019 at:01/24/2019 at:12/27/2019 at:06/25/2020 at:09/02/2020 at:10/22/2020 at:09/16/2021 at:07/06/2022 at:05/04/2023 at:06/01/2023 at:10/13/2023 at:01/05/2024 color:Studio at:10/30/2006 at:09/29/2008 at:10/04/2010 at:04/01/2013 at:09/11/2015 at:01/25/2019 at:10/30/2020 at:05/24/2024 BarData = bar:Sykes text:"Олівер Сайкс" bar:Malia text:"Лі Маліа" bar:Ward text:"Кёрціс Уорд" bar:Rowbotham text:"Дзін Робатам" bar:Weinhofen text:"Джона Вайнхофен" bar:Urbino text:"Робін Урбіна" bar:Hiller-Brook text:"Цім Хілер-Брук" bar:MacDonald text:"Брэндан Макдональд" bar:Jones text:"Джон Джонс" bar:Kean text:"Мэт Кін" bar:Nicholls text:"Мэт Нікалс" bar:Fish text:"Джордан Фіш" PlotData= width:11 bar:Sykes from:01/01/2004 till:end color:Vocals bar:Sykes from:start till:11/01/2012 color:Keys width:3 bar:Sykes from:12/22/2023 till:end color:Keys width:3 bar:Kean from:01/01/2004 till:end color:Bass bar:Malia from:01/01/2004 till:end color:LGuitar bar:Malia from:01/12/2013 till:end color:RGuitar width:3 bar:Nicholls from:01/01/2004 till:end color:Drums bar:Nicholls from:01/01/2004 till:end color:Percussion width:3 bar:Ward from:01/01/2004 till:04/14/2009 color:RGuitar bar:Rowbotham from:04/14/2009 till:07/11/2009 color:Tour width:3 bar:Rowbotham from:04/14/2009 till:07/11/2009 color:RGuitar bar:Weinhofen from:07/11/2009 till:01/12/2013 color:RGuitar bar:Weinhofen from:07/11/2009 till:01/12/2013 color:Keys width:7 bar:Weinhofen from:07/11/2009 till:01/12/2013 color:Backing width:3 bar:Urbino from:01/12/2013 till:02/05/2013 color:Tour width:3 bar:Urbino from:01/12/2013 till:02/05/2013 color:RGuitar bar:Hiller-Brook from:02/05/2013 till:06/01/2013 color:Tour width:3 bar:Hiller-Brook from:02/05/2013 till:06/01/2013 color:RGuitar bar:MacDonald from:06/01/2013 till:07/01/2014 color:Tour width:3 bar:MacDonald from:06/01/2013 till:07/01/2014 color:Backing width:7 bar:MacDonald from:06/01/2013 till:07/01/2014 color:RGuitar bar:Jones from:07/01/2014 till:end color:Tour width:3 bar:Jones from:07/01/2014 till:end color:Backing width:7 bar:Jones from:07/01/2014 till:end color:RGuitar bar:Fish from:11/01/2012 till:12/22/2023 color:Keys bar:Fish from:01/12/2013 till:12/22/2023 color:Backing width:7 bar:Fish from:11/01/2012 till:12/22/2023 color:Percussion width:3 }} == Дыскаграфія == ; Студыйныя альбомы * ''Count Your Blessings'' (2006) * ''Suicide Season'' (2008) * ''There Is a Hell, Believe Me I’ve Seen It. There Is a Heaven, Let’s Keep It a Secret'' (2010) * ''Sempiternal'' (2013) * ''That’s the Spirit'' (2015) * ''amo'' (2019) * ''Post Human: Nex Gen'' (2024) ; Міні-альбомы * ''The Bedroom Sessions'' (2004) * ''This Is What the Edge of Your Seat Was Made For'' (2004) * ''Music to Listen To…'' (2019) ; Серыя «POST HUMAN» * ''POST HUMAN: SURVIVAL HORROR'' (2020) * ''POST HUMAN: NeX GEn'' (2024) ; Канцэртныя альбомы * ''Live at Wembley'' (2015) * ''Live at the Royal Albert Hall'' (2016) ; Альбомы рэміксаў * ''Suicide Season: Cut Up!'' (2009) * ''The Chill Out Sessions'' (2012) * ''Sempiternal (Remixes)'' (2013) ; Зборнікі * ''2004 — 2013'' (2017) == Узнагароды і вынікі апытання чытачоў == * Прэмія Kerrang! Лепшым пачаткоўцам Брытаніі 2006 '''(Перамога)'''<ref>{{Cite web|url=http://arts.guardian.co.uk/news/story/0,,1858016,00.html|title=BMTH win Best British Newcomer|archive-url=https://web.archive.org/web/20080108023258/http://arts.guardian.co.uk/news/story/0,,1858016,00.html|archive-date=2008-01-08|access-date=2009-07-09}}</ref> * Прэмія Kerrang! Найлепшаму гурту Брытаніі 2008 (Намінацыя)<ref>[http://www.buzznet.com/musicnews/all-time-low-avenged-sevenfold-j2741831/ Music community band photos fashion and celebrities — Buzznet] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090705234530/http://www.buzznet.com/musicnews/all-time-low-avenged-sevenfold-j2741831/}}</ref> * Лепшы гурт Брытаніі (апытанне сярод чытачоў Rock Sound) * Лепшы альбом і горшы альбом — ''Suicide Season'' (апытанне сярод чытачоў Rock Sound) * Горшы гурт 2008 (апытанне сярод чытачоў Kerrang!) * Лепшы альбом 2011 (There Is a Hell, Believe Me I’ve Seen It. There Is a Heaven, Let’s Keep It a Secret) * Альбом Chill Out Sessions, 2012 * Намінацыя на прэмію «Грэмі»-2020 за лепшы рок-альбом «amo»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.grammy.com/grammys/news/2020-grammy-awards-complete-nominees-list|title=2020 GRAMMY Awards: Complete Nominees List|date=2019-11-20|publisher=GRAMMY.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126102347/https://www.grammy.com/grammys/news/2020-grammy-awards-complete-nominees-list|archive-date=2020-01-26|access-date=2019-12-22}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://archive.wikiwix.com/cache/20110223131902/http://www.bringmethehorizon.co.uk/ Афіцыйны сайт]{{Ref-en}} * [http://www.peta2.com/outthere/o-horizon.asp?c=p2uk102 Відэаінтэрв’ю на peta2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090609101643/http://www.peta2.com/outthere/o-horizon.asp?c=p2uk102 |date=9 чэрвеня 2009 }}{{Ref-en}} {{бібліяінфармацыя}}  [[Катэгорыя:Выканаўцы RCA Records]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2004 годзе]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Рок-гурты Вялікабрытаніі]] mrk57619m1ujvgi8hjstreq4d8z6o80 0 773188 5146553 5001309 2026-05-25T15:00:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146553 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} {{Цёзкі2|Навуменка}} '''Аляксандр Аляксандравіч Навуменка''' (нар. [[5 ліпеня]] [[1947]], гар. пас. [[Арэхаўск]], [[Аршанскі раён]], [[Віцебская вобласць]]) — беларускі спецыяліст у галіне тэхналогіі вытворчасці тэкстыльных матэрыялаў. [[Кандыдат тэхнічных навук]] (1979), [[дацэнт]] (1982). == Біяграфія == Аляксандр Аляксандравіч Навуменка нарадзіўся 5 ліпеня 1947 года ў гарадскім пасёлку [[Арэхаўск]] [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]]. У 1971 годзе скончыў [[Віцебскі тэхналагічны інстытут лёгкай прамысловасці]] па спецыяльнасці «Трыкатажная вытворчасць» з кваліфікацыяй «Інжынер-тэхнолаг». У 1977 годзе скончыў аспірантуру ў [[Маскоўскі тэкстыльны інстытут|Маскоўскім тэкстыльным інстытуце]]. Навуковыя інтарэсы Аляксандра Навуменкі ўключаюць устойлівасць і аптымальнасць тэхналагічных сістэм у трыкатажнай вытворчасці. У 1979 годзе атрымаў ступень [[Кандыдат тэхнічных навук|кандыдата тэхнічных навук]]. З 1971 года выкладаў на кафедры «Тэхнічнае рэгуляванне і таваразнаўства» факультэта вытворчых тэхналогій [[Віцебскі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Віцебскага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта]]. У 1982 годзе атрымаў званне [[дацэнт]]а. У 1982—1989 гадах займаў пасаду загадчыка кафедры «Тэкстыльнае матэрыялазнаўства», у 1997—2000 гадах — кафедры «Таваразнаўства», у 2000—2002 гадах — кафедры «Сертыфікацыя». У 2003—2005 гадах выкладаў на кафедры менеджменту [[Міжнародны ўніверсітэт МІПСА (Віцебскі філіял)|Віцебскага філіяла]] [[Міжнародны інстытут працоўных і сацыяльных адносін]] Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі. З 2005 года выкладаў на факультэце вытворчых тэхналогій [[ВДТУ]]. == Узнагароды == * Званне «[[Ударнік камуністычнай працы]]» (1980) * Граматы Віцебскага абласнога савета НТТ (1983) * Грамата [[Міністэрства вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі БССР|Міністэрства вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі Беларускай ССР]] (1986) * Іншыя ўзнагароды. == Спасылкі == * [https://scientby.nlb.by/by/documents/169796 Профіль Аляксандра Аляксандравіча Навуменкі на Scientby] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240911153805/https://scientby.nlb.by/by/documents/169796 |date=11 верасня 2024 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Навуменка Аляксандр Аляксандравіч}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-09-12}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Аршанскім раёне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Тэкстыльшчыкі Беларусі]] agj7umhfvjbzukzfhdubj7b094w29uh 0 773535 5146723 5001311 2026-05-25T23:00:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146723 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Аляксандр Уладзіміравіч Чаркоўскі''' (нар. [[11 лістапада]] [[1947]]) — беларускі спецыяліст у галіне трыкатажнай вытворчасці. [[Кандыдат тэхнічных навук]] (1977), [[дацэнт]] (1982). == Біяграфія == З 1970 года працуе ў [[Віцебскі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Віцебскім тэхналагічным інстытуце лёгкай прамысловасці]]. У 1986—2014 гг. — загадчык кафедры тэхналогіі трыкатажнай вытворчасці, адзінай у Беларусі, якая рыхтавала тэхнолагаў трыкатажнай вытворчасці вышэйшай кваліфікацыі. Асноўны кірунак навуковай працы — стварэнне трыкатажных матэрыялаў медыцынскага прызначэння. У 2010 годзе было прысвоена ганаровае званне «[[Чалавек года Віцебшчыны]]» за высокія дасягненні ў навуковай і педагагічнай дзейнасці. == Спасылкі == * [http://people.vlib.by/index.php/personalii/obrazovanie-nauka/charkovskij-aleksandr-vladimirovich Чалавек года Віцебшчыны-2010] * [https://trt.vstu.by/department/staff/mainstaff/charkovskij-aleksandr-vladimirovich/ «Техническое регулирование и товароведение»]{{Недаступная спасылка}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-09-16}} {{DEFAULTSORT:Чаркоўскі Аляксандр Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віцебскага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Тэкстыльшчыкі Беларусі]] tr53btjqflzpc58guxi9f9i0ixsy488 0 773609 5146485 5026668 2026-05-25T12:09:03Z DobryBrat 5701 дапаўненне, пунктуацыя, вікіфікацыя, катэгорыя 5146485 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Саўэ (значэнні)}} {{Спартсмен}} '''Э́велі Саўэ''' ({{lang-et|Eveli Saue}}; {{ВД-Прэамбула}}) — эстонская біятланістка і арыентыроўшчыца. Лідар зборнай Эстоніі па біятлоне. Пачала займацца біятлонам у 2001 годзе, член нацыянальнай каманды з 2002 года. Удзельніца 3-х чэмпіянатаў свету і Алімпійскіх гульняў у Турыне. Найлепшы вынік у Кубку свету паказала ў сезоне 2006/07 у [[Індывідуальная гонка|індывідуальнай гонцы]] — 5 месца (паўтарэнне выніку Алены Паляковай, які з’яўляецца лепшым для біятланістак зборнай Эстоніі). Таксама яшчэ тры разы трапляла ў топ-10 і восем разоў у топ-20. Чэмпіёнка свету па [[біятлон-арыентаванне|біятлон-арыентаванні]]. Бронзавая прызёрка юніёрскага чэмпіянату свету па спартыўным арыентаванні 2003 года (кароткая дыстанцыя, Пылва). У снежні 2009 года, перад пачаткам першай гонкі сезона Кубка свету, атрымала траўму ў выніку няшчаснага выпадку, аднак параўнальна хутка ачуняла і ўжо ў студзені змагла прыняць удзел у этапе Кубка свету ў Рупольдынгу. Сустракалася з эстонскім біятланістам [[Прыйт Вікс|Прыйтам Віксам]]. На алімпійскіх гульнях у Турыне была сцяганосцам нацыянальнай зборнай Эстоніі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Саўэ}} [[Катэгорыя:Біятланісты Эстоніі]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі Эстоніі]] 4107yylxur9d65ir634cpcc4u6g1dcg 0 774477 5146527 5145653 2026-05-25T13:59:02Z DBatura 73587 /* Гістарыяграфія */ 5146527 wikitext text/x-wiki '''[[Знешняя палітыка]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]''' была цесна звязана з палітыкай унутранай і мела тры асноўныя кірункі — заходні, усходні і паўднёвы{{sfn|Николаева|2020|с=141}}. Прыярытэты палітыкі мяняліся. У XIV стагоддзі дзяржава вяла напружаную барацьбу з нямецкімі ордэнамі і татарскімі ханствамі. У канцы XIV—XVI стст. высвятляліся адносіны з Польшчай, вырашалася праблема вялікалітоўска-польскага саюза ([[Крэўская унія]] 1385 года). Іншым важным кірункам сталі адносіны з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]], галоўным канкурэнтам у аб’яднанні зямель былой [[Русь|Русі]]. У сярэдзіне XVI ст. дзяржава аслабла і ўжо не магла супрацьстаяць Маскве. Больш за тое, паўстала пагроза існаванню Вялікага Княства Літоўскага. Міжнародныя абставіны падштурхоўвалі Княства да цяснейшага аб’яднання з Польшчай і падпісання [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ў 1569 годзе. [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўства Польскае]] і Вялікае княства Літоўскае ўтварылі [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]] і далей праводзілі ў асноўным агульную знешнюю палітыку{{sfn|Новик|2011|с=92—93}}. Аднак літоўская шляхта неаднаразова здзяйсняла крокі на міжнароднай арэне без узгаднення з палякамі{{sfn|Тихомиров|1998|с=58-60}}. == Арганізацыя == Першапачаткова кантроль над знешняй і ўнутранай палітыкай меў выключна [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь]]. У далейшым дзяржава паступова набывала статус абмежаванай манархіі. Сярод прычын гэтаму — адмена абласных княжанняў і ўвядзенне сістэмы намесніцтва, што садзейнічала колькаснаму росту і палітычнаму ўзвышэнню [[шляхта|шляхты]], якая не хацела неабмежаванай улады васпана і дамагалася большых правоў для сябе. Іх зацікаўленасць ва ўдзеле ў знешняй палітыцы была звязана з магчымасцю бяспошліннага вывазу за мяжу лесу, збожжа, жывёлы і ўвозу імпартных тавараў{{sfn|Новик|2011|с=80—81}}. У XIV ст. пры вялікім князі літоўскім узнікае дарадчы орган — Дума. Яна паступова трансфармавалася ў вышэйшы орган выканаўчай улады краіны, стаўшы [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|радай паноў (паны-рады)]]. Адным з членаў органа быў [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]]. Да яго кампетэнцый, акрамя ўсяго іншага, адносілася адпраўка пасольстваў і забеспячэнне іх бяспекі, а таксама падрыхтоўка міжнародных дагавораў. Найбольш важныя пытанні знешняй палітыкі абмяркоўваліся на [[сойм Вялікага Княства Літоўскага|вальным сойме]]{{sfn|Новик|2011|с=81—82}}. Артыкул 10 акту Люблінскай уніі Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага прадугледжваў, што «ніякія саюзы, трактаты і мірныя ўмовы не павінны надалей здзяйсняцца і заключацца з іншымі народамі і ніякія амбасады не павінны быць пасыланыя па важных справах у чужыя краіны без агульнага ведама і савета абодвух народаў». Фармальна кіраўніцтва знешняй палітыкай знаходзілася ў руках [[кароль Рэчы Паспалітай|манарха]], які з’яўляўся кіраўніком дзвюх дзяржаў — каралём польскім і вялікім князем літоўскім. Цэнтральным органам, які ажыццяўляў агульнае кіраўніцтва дыпламатычнай дзейнасцю ў канцы XVI—XVII ст., была канцылярыя гасудара. Кіраўнік каралеўскай канцылярыі — канцлер — займаўся фарміраваннем пасольстваў і накіраваннем іх за мяжу, кіраваў складаннем дыпламатычных дакументаў і падпісваў іх, прымаў данясення паслоў. У некаторых выпадках ён мог прымаць замежныя пасольствы ад імя караля{{sfn|Тихомиров|1998|с=52}}. Часткова знешняя палітыка ўваходзіла і ў кампетэнцыі [[Сойм Рэчы Паспалітай|вальнага сойма]]. Дэпутаты маглі выслухоўваць паслоў замежных дзяржаў і абмяркоўваць важныя знешнепалітычныя праблемы. У XVII ст. сейм атрымаў выключнае права сцвярджаць мірныя дагаворы і саюзы, вырашаць пытанні, звязаныя з дыппрадстаўніцтвамі, удзельнічаць у складанні дыпламатычных дакументаў. Сейм сцвярджаў кандыдатуры паслоў і кантраляваў іх дзейнасць{{sfn|Тихомиров|1998|с=53}}. == Гісторыя == === Сяр. XIII — 1377 г. === Пры першых вялікіх князях, пачынаючы з [[Міндоўг]]а, знешнепалітычная палітыка характарызавалася канфліктамі з [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскім княствам]], якое было занепакоена ўзмацненнем новай дзяржавы, сабраўшы кааліцыю, куды ўвайшлі [[яцвягі]], [[жамойты]], [[Лівонскі ордэн|лівонцы]] і [[палачане]]. Каб разбурыць альянс, Міндоўг пачаў перамовы з лівонцамі, прыняўшы ў 1252 годзе [[каталіцтва]]. Аднак пазней, калі супраць рыцараў паўсталі [[прусы]] і прапанавалі літоўцам аб’яднацца ў барацьбе з немцамі, ён перайшоў у [[Язычніцтва|паганства]]. Таксама ўдалося заключыць мірнае пагадненне з Галіцкім князем [[Даніла Раманавіч|Данілам]] і дынастычны шлюб паміж яго сынам [[Шварн Данілавіч|Шварнам]] і дачкой Міндоўга. Няўдалы паход антылівонскай кааліцыі 1261 года вымусіў Міндоўга вярнуцца ў каталіцтва і ў саюзе са Шварнам ажыццявіць паспяховы ваенны паход супраць [[Мазовія|Мазовіі]]. Акрамя таго, літоўскі князь здзейсніў ваенныя набегі на ўладанні галіцка-валынскіх князёў і на саюзны ім [[Бранск]]{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Предпосылки зарождения Великого княжества Литовского. Дипломатия Миндовга}}. Наступны ўладар — [[Транята]], быў на стальцы вельмі кароткі час і пра яго дзейнасць нічога не вядома. Трэці уладар — [[Войшалк]], імкнуўся не абвастраць адносіны з крыжакамі і Галіцка-Валынскім княствам. Ён прызнаў сябе васалам брата Данілы Галіцкага, валынскага князя [[Васілька Раманавіч]]а, а Шварна запрасіў «дапамагаць» у кіраванні падуладнымі землямі. У 1266 годзе Войшалк падпарадкаваў Дзяволтаўскую і Нальшанскую землі. Пры [[Трайдзень|Трайдзене]] пачынаецца канфрантацыя з [[Валынскае княства|Валынскім княствам]], падтрыманым ардынцамі, а з Галіцкім усталяваліся сяброўскія адносіны. Акрамя таго, ён ажыццявіў паспяховы паход на польскі [[Люблін]]. Далей князь заключае дынастычны шлюб паміж сваёй дачкой Гаўдэмундай (пры хрышчэнні яна прыняла імя Соф’я) і князем [[Плоцк]]а Баляславам. На балтыйскім кірунку князь падтрымліваў сяброўскія адносіны з яцвягамі і арганізаваў паход на [[Латгалія|латгальскія землі]] крыжакоў. [[Віцень]] яшчэ больш сканцэнтраваўся на барацьбе з рыцарамі і правёў шэраг паходаў у Прусію і Лівонію{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Международные аспеукты существования Великого княжества Литовского во второй половине XIII — начале XIV в. Включение Полоцка в состав ВКЛ}}. У другой палове XIII ст. сумесная барацьба супраць крыжакоў спрыяла збліжэнню Вялікага Княства Літоўскага з [[Полацкае княства|Полацкай зямлёй]]{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Международные аспеукты существования Великого княжества Литовского во второй половине XIII — начале XIV в. Включение Полоцка в состав ВКЛ}}. Пры [[Гедзімін]]е большая частка сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] была ўжо ў складзе Вялікага Княства Літоўскага. Як звычайна для таго часу, Гедзімін для атрымання розных пераваг выкарыстаў дынастычныя шлюбы. Так, яго сын [[Альгерд]] узяў шлюб з дачкой віцебскага князя [[Марыя Віцебская|Марыяй]] і пасля смерці цесця і жонкі ўспадкаваў Віцесбкае княства. Прыкладна такая самая сітуацыя склалася з ішным сынам Гедзіміна — [[Любарт]]ам, і ўспадкаваннем прынамсі часткі Галіцка-Валынскага княства. Магчыма, нейкім чынам трапіла пад кантроль Гедзіміна і Кіеўская зямля, прынамсі некаторыя крыніцы называюць кіеўскага князя Фёдара братам Гедзіміна. Пры гэтым аднак перамога ў [[Бітва на рацэ Ірпень|бітве на рацэ Ірпень]] у 1324 годзе, вынікам якой быццам быў пераход паўднёвых зямель пад кантроль Гедзіміна, лічыцца толькі позняй легендай. Важнае месца ў знешняй палітыцы Гедзіміна займала барацьба за [[Пскоў]] з [[Наўгародская зямля|Наўгародскай зямлёй]]. На ўсходнім напрамку кіраўнік устанавіў дружалюбныя адносіны са [[Смаленск]]ам і [[Цвер]]у. Выдаў дачку Марыю замуж за цвярскога князя [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]]. Нармалізацыя адносін з Цверу ўскладніла адносіны з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]], якая супернічала з Цверу за права ажыццяўляць кантроль над [[Вялікае княства Уладзімірскае|Паўночна-Усходняй Руссю]]. Маскоўскія князі імкнуліся распаўсюдзіць сваю ўладу на Цвер, Смаленск і [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]]. У балтыйскім рэгіёне ў гэты час Гедзімін працягваў ваяваць з крыжакамі. На гэтым фоне дзяржава пачынае збліжацца з палякамі. У 1325 годзе была дасягнута дамоўленасць аб заключэнні дынастычнага шлюбу паміж дачкой вялікага князя літоўскага [[Альдона|Альдонай (Ганнай)]] і сынам польскага караля [[Уладзіслаў I Лакетак|Уладзіслава]] [[Казімір III Вялікі|Казімірам]]{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Внешняя политика Великого княжества литовского при князе Гедимине (1316—1341 гг.)}}. Пры сумесным праўленні [[Альгерд]]а і [[Кейстут]]а ў вялікалітоўска-польскіх адносінах адбыўся крызіс з-за канфлікту вакол [[Валынь|Валыні]]. Працягваецца барацьба з крыжакамі. На ўсходнім напрамку працягваецца курс па пашырэнні ўплыву на рускіх землях, умацоўваюцца кантакты са Смаленскам, а Альгерд бярэ ў жонкі цвярскую князёўну [[Ульяна Аляксандраўна|Ульяну]]. У гэты ж час літоўскі князь заяўляў, што «ўся Русь павінна належаць Літве». Яшчэ мацней абвастраецца канкурэнцыя з Масквой, што прыводзіць да ваеннага супрацьстаяння. Канфрантацыя назіралася і ў адносінах з наўгародцамі. На паўднёвым кірунку праводзіцца актыўнае наступленне на ардынскія ўладанні. Пасля [[Бітва на Сініх Водах|бітвы на Сініх Водах 1362 года]] значная частка сучасных украінскіх зямель пераходзіць пад кантроль Княства{{sfn|Тихомиров|2006|loc=Внешняя политика Великого княжества Литовского в 1341—1377 гг. Дипломатия Ольгерда}}. === 1377—1569 гг. === ==== Заходні кірунак ==== Першапачатковы прыярытэт заходняга напрамку быў абумоўлены той акалічнасцю, што тут у канцы XIV — сярэдзіне XV ст. знаходзіліся агрэсіўныя суседзі, знешнепалітычная актыўнасць якіх наўпрост пагражала суверэнітэту ВКЛ{{sfn|Николаева|2020|с=141}}. У XIV — пачатку XV ст. галоўным ворагам Вялікага Княства Літоўскага былі немцы [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага]] і Лівонскага ордэнаў{{sfn|Новик|2011|с=87}}. На фоне [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім (1389—1392)|грамадзянскай вайны паміж Ягайлам і Вітаўтам]] нямецкія рыцары падтрымалі фракцыю апошняга, у ходзе падпісанага [[Салінскі дагавор (1398)|Салінскага дагавора ў 1398 годзе]]. Адным з умоў была саступка Ордэну правоў на [[Жамойць]] у абмен на ваенную дапамогу з боку рыцараў. Кульмінацыяй канфрантацыі стала [[Вялікая вайна (1409—1411)|Вялікая вайна 1409—1411 гг.]], падчас якой крыжакі пацярпелі паражэнне і адмаўляліся ад Жамойці і яцвяжскіх зямель на карысць ВКЛ. Далейшыя падзеі паказалі, што Ордэн яшчэ быў здольны супраціўляцца. Новы канфлікт з крыжакамі ўспыхнуў ужо ў 1414 г., а ў 1422 г. пачалася [[Голубская вайна|чарговая вайна]], якая завяршылася падпісаннем [[Мельнскі мір|Мельнскага міру]]. Згодна з яго ўмовамі ордэн канчаткова саступіў ВКЛ Жамойць і [[Дайнава (рэгіён)|Судавію]]. Мельнскі дагавор паклаў пачатак нармалізацыі ўзаемаадносін з Тэўтонскім ордэнам. Пасля яго ВКЛ на афіцыйным узроўні ўстрымліваўся ад удзелу ў войнах [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшча]] супраць немцаў. Пасля секулярызацыі Тэўтонскага ордэна ў 1525 г., ВКЛ заключыла дагавор з [[Герцагства Прусія|Княствам Прусіяй]], якое пацвярджала ўмовы Мельнскага пагаднення. У 1545 г. адбылася асабістая сустрэча караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта ІІ Аўгуста]] з прускім князем [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхтам]] у [[Вільнюс|Вільні]], на якой былі ўрэгуляваны памежныя, мытныя і гандлёвыя пытанні. У тым жа годзе былі зроблены спробы па выпраўленні мяжы паміж ВКЛ і Прусіяй. У наступны перыяд вялікалітоўска-прускія адносіны развіваліся як добрасуседскія{{sfn|Николаева|2020|с=143—144}}. Канфлікты з немцамі шмат у чым прывялі да збліжэння з Польшчай і заключэння [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] ў 1385 годзе. Палякі выступалі натуральным саюзнікам на заходнім кірунку. Унія з каралеўствам умацавала міжнародныя пазіцыі ВКЛ, забяспечыла адносны спакой на яго заходніх межах, дазволіла аб’яднаць намаганні дзяржаў супраць агульных праціўнікаў. З іншага боку, у гэты ж час Польшча не спыняла намаганняў ператварыць польска-вялікалітоўскі дынастычны саюз у рэальнае міждзяржаўнае аб’яднанне, што ў канчатковым выніку выльецца ў стварэнне [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Эфектыўнасць двухбаковага супрацоўніцтва асабліва ўзрастала там, дзе супадалі дзяржаўныя інтарэсы краін. Самым яскравым прыкладам стала перамога ў [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] ў 1410 годзе над тэўтонскімі рыцарамі. Аднак у пастаянных кроках польскага боку аб уніі ў форме інкарпарацыі існавала рэальная небяспека для захавання дзяржаўнай самастойнасці ВКЛ{{sfn|Николаева|2020|с=141—142}}. З [[Чэшскае княства|Чэхіяй]] і [[Каралеўства Венгрыя|Венгрыяй]] дзяржава была звязана дынастычнымі уніямі (1471 г. і 1492 г. адпаведна). Аднак разлічваць на іх рэальную дапамогу было цяжка па прычыне адлегласці і амаль поўнай адсутнасці агульнасці інтарэсаў на міжнароднай арэне. У лепшым выпадку можна было разлічваць на іх дыпламатычную падтрымку. Але пасля спынення мясцовай лініі дынастыі [[Ягелоны|Ягелонаў]] (заснавальнік — вялікі князь літоўскі [[Ягайла]]) нават гэта стала праблематычным. Кантакты са [[Швецыя]]й актывізаваліся ў канцы XV — пачатку XVI ст. у сувязі з распрацоўкай праекта вялікалітоўска-польска-шведскай персанальнай уніі, якая мела антымаскоўскую накіраванасць. Аднак смерць караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] ў 1506 г. паклала канец гэтым планам. Актывізаваць сувязі са Швецыяй атрымалася толькі з пачаткам [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны 1558—1583 гг.]]{{sfn|Николаева|2020|с=142—143}} Назіраліся адзінкавыя кантакты з [[Каралеўства Францыя|Францыяй]], якая спрабавала перашкодзіць пашырэнню ўплыву ў [[Еўропа|Еўропе]] [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] і кіруючай там дынастыі [[Габсбургі|Габсбургаў]]. Кіруючая ў ВКЛ і Польшчы дынастыя Ягелонаў таксама вяла барацьбу з Габсбургамі за кантроль над Венгрыяй і Чэхіяй, таму разглядалася французскімі [[Валуа]] ў якасці патэнцыйнага саюзніка. Вынікам узаемадзеяння былі кантакты, якія ад імя ВКЛ ажыццяўлялі польскія дыпламаты. У 1500 г. у [[Буда (Будапешт)|Будзе]] быў заключаны польска-венгерска-французскі палітычны саюз, які на працягу года павінен быў быць распаўсюджаны і на ВКЛ. Аднак дадзены саюз не быў рэалізаваны. Аналагічны лёс быў і ў пагаднення 1524 года караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] і французскага караля [[Францыск I|Францыска І]]{{sfn|Николаева|2020|с=141—147}}. Свяшчэнная Рымская імперыя разглядалася ўладарнымі коламі Княства як палітычны праціўнік. Канфрантацыя была выкліканая супрацьстаяннем Ягелонаў і Габсбургаў. Свяшчэнная Рымская імперыя спрабавала разарваць польска-вялікалітоўскую унію праз рэалізацыю праекта каралеўскай каранацыі вялікага князя [[Вітаўт]]а, падтрымлівала антыпольскі настроенага вялікага князя [[Свідрыгайла]]. Пасля Прэсбургска-Венскага кангрэса 1515 года пачаўся перыяд нармалізацыі. Былі наладжаны і дынастычныя кантакты: першай і трэцяй жонкамі караля польскага і вялікага князя літоўскага Жыгімонта ІІ Аўгуста былі дочкі імператара [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанда І Габсбурга]] [[Елізавета Аўстрыйская (1526—1545)|Лізавета]] (1543) і [[Кацярына Аўстрыйская|Кацярына]] (1553). Аднак з пачаткам Лівонскай вайны адносіны зноў пагоршыліся{{sfn|Николаева|2020|с=148}}. ==== Усходні кірунак ==== З канца XV стагоддзя адбывалася паступовая пераарыентацыя знешняй палітыкі ВКЛ на ўсходні кірунак, які стаў найбольш прыярытэтным. Тут адбыліся вялікія змены, якія пацягнулі з’яўленне новай геапалітычнай сітуацыі ва [[Усходняя Еўропа|Усходнееўрапейскім рэгіёне]]. Калі на пачатку ВКЛ падтрымлівала кантакты з суверэннымі [[Пскоўская рэспубліка|Пскоўскай]] і Наўгародскай землямі, [[Цвярское княства|Цвярскім]], [[Смаленскае княства|Смаленскім]], [[Разанскае княства|Разанскім]], [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскім]] вялікімі княствамі і кангламератам т. зв. «[[Вярхоўскія княствы|вярхоўскіх княстваў]]», дзе кіравалі прадстаўнікі Чарнігаўскай галіны дынастыі [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]], то да канца XV ст. галоўным і адзіным самастойным суб’ектам тут засталося Маскоўскае Вялікае Княства, межы якога ўшчыльную падышлі да межаў Літвы{{sfn|Николаева|2020|с=148—149}}. Да канца кіравання вялікага князя літоўскага Вітаўта дзяржава ператварылася ў несумненнага лідара ва ўсходнееўрапейскім рэгіёне і праводзіла актыўную палітыку па «[[Аб’яднанне Русі|збіранню рускіх зямель]]». У 1404 г. было цалкам уключана ў склад ВКЛ Смаленскае Вялікае Княства. Да сярэдзіны 1520-х гг. уладу Вітаўта прызналі «вярхоўскія княствы» і Разанскае Вялікае Княства, яго ўплыў узмацніўся ў Пскове, [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]], Цверы і нават у [[Масква|Маскве]], асабліва пасля смерці зяця Вітаўта вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля І]] у 1425 годзе. Княства максімальна пашырыла свае межы, набыўшы значны міжнародны аўтарытэт. Аднак пераемнікі Вітаўта на троне [[Свідрыгайла|Свідрыгайла Альгердавіч]] і [[Жыгімонт Кейстутавіч]], уцягнутыя ў [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1430-х гадах|дынастычны канфлікт і барацьбу за ўладу]], не змаглі працягваць экспансіянісцкую палітыку на ўсходнім кірунку, а кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Казімір IV Ягелончык|Казімір]] наогул адмовіўся ад наступальнай агульнарускай праграмы, паставіўшы на першае месца сваю дынастычную палітыку ў Чэхіі і Венгрыі. Дадзеныя абставіны не прамінуў выкарыстаць асноўны супернік ВКЛ у барацьбе за «рускія землі» Маскоўскае Вялікае Княства{{sfn|Николаева|2020|с=147}}. З геапалітычнага пункту гледжання да канца XV ст. ваенна-палітычная ініцыятыва ў рэгіёне перайшла ад ВКЛ, якое ўжо не мела неабходнага патэнцыялу для ўтрымання сваёй велізарнай тэрыторыі, да Маскоўскага Вялікага Княства. Іх супрацьстаянне немінуча вяло да адкрытых ваенных дзеянняў. Прычым вялікі князь маскоўскі [[Іван III Васільевіч]] падрыхтаваўся да іх пачатку значна лепш, стварыўшы антыягелонскую кааліцыю, у якую разам з Маскоўскай дзяржавай увайшлі яшчэ [[Крымскае ханства]] і [[Малдаўскае княства]]. Акрамя таго, з канца XV ст. маскоўскі вялікі князь Іван ІІІ абвясціў сябе абаронцам інтарэсаў праваслаўнага насельніцтва ВКЛ, умяшаўшыся тым самым ва ўнутраныя справы заходняга суседа. Сапраўды, праваслаўе не было ў ВКЛ пануючым, а толькі цярпімым веравызнаннем, але цярпімасць гэтая была досыць шырокай і адкрытага гвалту над праваслаўнымі ў ВКЛ у дадзены перыяд не было{{sfn|Николаева|2020|с=149}}. Такім чынам, з канца XV ст. адносіны Літвы і Масковіі абвастрыліся{{sfn|Новик|2011|с=89}}. У 1487 г. у Маскву прыехаў служыць «са сваімі вотчынамі» князь [[Іван Міхайлавіч Варатынскі (старэйшы)|І. М. Перамышльскі]], у 1489 г. — князь [[Дзмітрый Фёдаравіч Варатынскі|Д. Ф. Варатынскі]] і тры князі з роду Бяляўскіх. Перайшлі на бок Масквы князі Мажайскія, Лукомскія і інш. Канфрантацыя паміж Маскоўскай дзяржавай і ВКЛ прывяла спачатку да [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1492—1494)|неабвешчанай прыгранічнай вайны 1487—1494 гг.]], у выніку якой была зламаная ўся літоўская памежная паласа з Маскоўскай дзяржавай. У 1492 годзе, пасля смерці вялікага князя літоўскага Казіміра, Іван III здзейсніў некалькі паспяховых паходаў на землі ВКЛ. Новы вялікі князь літоўскі Аляксандр Казіміравіч спяшаўся завяршыць вайну. Былі дасягнуты мірная і шлюбная дамоўленасці. Іван III выдаў сваю дачку [[Алена Іванаўна (вялікая княгіня літоўская)|Алену]] за Аляксандра Казіміравіча. Па мірнай дамоўленасці да Маскоўскага княства адышлі [[Вяземскае княства]] і частка вярхоўскіх княстваў. За Іванам III было прызнана права на Ноўгарад, Пскоў, Цвер, Разань. За маскоўскім васпанам замацаваўся тытул «вялікага князя ўсяе Русі». Аднак супярэчнасці паміж ВКЛ і Маскоўскай дзяржавай не былі ліквідаваныя. Іван III рыхтаваўся да вайны. Прычынай паслужыў пераход шэрагу буйных феадалаў ВКЛ у межы Маскоўскай дзяржавы. Іван III прыняў іх на службу і [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|у 1500 г. абвясціў вайну ВКЛ]], якая{{sfn|Новик|2011|с=90}}, як і наступныя канфлікты [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1507—1508)|1507—1508]] і [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1512—1522)|1512—1522]] гадоў, скончылася поспехам для Масквы{{sfn|Новик|2011|с=92}}. ==== Паўднёвы кірунак ==== {{Гл. таксама|Адносіны паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Дунайскімі княствамі}} На паўднёвым напрамку сваёй знешняй палітыкі ВКЛ кантактавала з татарскімі ордамі і Малдаўскім княствам. Панаванне [[Залатая Арда|Залатой Арды]] над землямі Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Русі перашкаджала планам [[Вялікія князі літоўскія|вялікіх князёў літоўскіх]] па збіранню рускіх зямель, што абумовіла канфлікты паміж Княствам і Ардой. Вітаўт актыўна ўмяшаваўся ў грамадзянскую вайну ў Ардзе і іграў на ўнутраных супярэчнасцях, каб тым самым падарваць магутнасць суседа. Шмат у чым менавіта дзеянні Вітаўта паспрыялі распаду Залатой Арды. Аднак гэта стварыла толькі новыя праблемы, бо цяпер на паўднёвым кірунку колькасць контрагентаў ВКЛ павялічылася, і цяпер замест адной дзяржавы даводзілася працаваць з трыма — [[Вялікая Арда|Вялікай Ардой]], Крымскім ханствам і, эпізадычна, [[Нагайская Арда|Нагайскай ардой]]{{sfn|Николаева|2020|с=150}}. З Вялікай Ардой атрымалася ўсталяваць саюзніцкія адносіны. Дзве дзяржавы разам супрацьстаялі Маскве. Адносіны з Крымскім ханствам эвалюцыянавалі ад добрасуседскіх да варожых, а затым няўстойлівых. Прычынай таму паслужыла пераарыентацыя пры [[Хаджы-Гірэй|Хаджы Гірэі]] і [[Менглі-Гірэй I|Менглі Гірэі]] ў палітыцы ханства з Літвы на Маскву. У 1480 годзе быў заключаны маскоўска-крымскі саюз, які меў антылітоўскую накіраванасць і паклаў пачатак рэгулярным набегам [[Крымска-нагайскія набегі на Вялікае Княства Літоўскае|крымскіх татараў на паўднёвыя землі ВКЛ]]. Пік нападаў прыйшоўся на канец XV — пачатак XVI стагоддзя. Улады ВКЛ актыўна выкарыстоўвалі як ваенныя, так і дыпламатычныя метады для абароны паўднёвых рубяжоў. Выкарыстоўвалі яны і прамы подкуп у грашовым альбо таварным эквіваленце{{sfn|Николаева|2020|с=150—153}}{{sfn|Новик|2011|с=88—89}}. З Малдовай, за выключэннем адзінкавых інцыдэнтаў, напрыклад, на мяжы 1393—1394 гг. і ў 1495 г., захоўваліся мірныя адносіны. Своеасаблівай кропкай адліку, якая паўплывала на характар вялікалітоўска-малдаўскіх адносін, можна лічыць 26 верасня 1387 г., калі малдаўскі гаспадар [[Пётр I Мушат]] прынёс васальную прысягу каралю польскаму і вялікаму князю літоўскаму Уладзіславу ІІ Ягайлу, яго жонцы полькай каралеве [[Ядвіга Анжуйская|Ядвізе]] і Кароне Каралеўства Польскага. Ва ўладарства гаспадара [[Штэфан I Мушат|Штэфана І]], жонкай якога была невядомая сваячка Ягайлы, Малдова падтрымлівала барацьбу Кароны і Княства з татарамі. Больш за тое, гаспадар удзельнічаў у [[Бітва на Ворскле (1399)|бітве на Ворскле]]. Гаспадар [[Аляксандр I Добры]] ажаніўся з сястрой Вітаўта Рымгайле. Аднак праз год з невядомых прычын яны развяліся, афіцыйнай прычынай была трэцяя ступень сваяцтва мужа і жонкі. Пазней гэты эпізод быў згладжаны шлюбам старэйшага сына гаспадара Аляксандра [[Ілля I|Іллі]] з [[Марыя Гальшанская|Марыяй Гальшанскай]], сястрой каралевы [[Соф’я Гальшанская|Соф’і]], чацвёртай жонкі Ягайлы{{sfn|Николаева|2020|с=156—157}}. У XVI стагоддзі вялікалітоўска-малдаўскія кантакты значна саслаблі, што было звязана з падзеннем міжнароднага прэстыжу Малдавіі, якая ўсё больш трапляла ў залежнасць ад [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. У 1540-я гады яны сталі наогул адзінкавымі і тычыліся ў асноўным дробных памежных канфліктаў{{sfn|Николаева|2020|с=160}}. === 1569—1795 гг. === ВКЛ неаднаразова адмаўлялася выконваць палажэнні Люблінскай уніі аб правядзенні сумеснай знешняй палітыкі. У 1573 г. прадстаўнікі Літвы без папярэдняй кансультацыі з палякамі прапанавалі маскоўскаму цару [[Фёдар Іванавіч|Фёдару Іванавічу]] сваю падтрымку ў заняцці прастола Рэчы Паспалітай пры ўмове вяртання [[Усвяты|Усвят]], Азярышча, Полацка і Смаленска і захавання свабод і прывілеяў шляхты. У тым жа годзе літоўская шляхта адмовіліся ад накіравання ў [[Парыж]] адзінай дэлегацыі для запрашэння на прастол [[Генрых III (кароль Францыі)|Генрыха Валуа]], паслаўшы ў Францыю самастойную дэлегацыю на чале з маршалкам надворным [[Мікалай Радзівіл Сіротка|Мікалаем Радзівілам Сіроткай]]. Дэлегацыя ВКЛ даставіла новаму манарху акт, які пацвярджаў яго правы на літоўскі вялікакняскі прастол. Таксама самастойна прадстаўнікі Літвы наведвалі Генрыха пасля яго ўцёкаў у 1574 г., высвятляючы пытанне аб магчымасці яго вяртання. У 1575 г. прадстаўнікі княства без кансультацый з палякамі правялі перамовы з імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі [[Максіміліян II Габсбург|Максіміліянам II]], які прэтэндаваў на прастол Паспалітай. У 1587 г. адпаведныя перамовы былі праведзены з маскоўскім царом Фёдарам Іванавічам{{sfn|Тихомиров|1998|с=58-59}}. У студзені 1627 г. са згоды [[Гетман вялікі літоўскі|вялікага гетмана літоўскага]] [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегі]] [[Аляксандр Гасеўскі]], які камандаваў літоўскім войскам, заключыў перамір’е з камандуючым шведскай арміяй [[Понтус Дэлагардзі|Понтусам Дэлагардзі]]. Дадзенае перамір’е было заключана без узгаднення з палякамі і разглядалася як заключанае толькі ад імя літоўцаў{{sfn|Тихомиров|1998|с=59}}. Найбуйнейшай акцыяй Літвы ў галіне міжнародных адносін стала спроба разрыву уніі з Польшчай, прадпрынятая ў 1655 г. 10 жніўня на сустрэчы ў [[Рыга|Рызе]] пасол Г. Любянецкі, накіраваны вялікім гетманам літоўскім [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Янушам Радзівілам]], і шведскі генерал [[Магнус Юліус Дэлагардзі|Магнус Дэлагардзі]] склалі праект дамовы аб пераходзе ВКЛ пад пратэкцыю Швецыі. Перамовы былі працягнутыя ў ваенным лагеры Радзівіла ў [[Кейданы|Кейданах]] і завяршыліся 18 жніўня падпісаннем дамовы ад імя [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|літоўскай рады]]. Дакумент прадугледжваў стварэнне шведска-літоўскага ваенна-палітычнага саюза пры захаванні адміністрацыі, законаў, казны і войска ВКЛ. Вялікім князем літоўскім станавіўся шведскі кароль [[Карл X Густаў]]. Аднак ініцыятыва Радзівіла не атрымала шырокай грамадскай падтрымкі{{sfn|Тихомиров|1998|с=59}}. Палякі былі вымушаныя лічыцца з імкненнем літоўскай эліты захаваць асаблівы статус у сферы знешняй палітыкі. Яе меркаванне прымалася пад увагу перш за ўсё ў адносінах Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай. Кантакты з Масквой уваходзілі ў кампетэнцыю літоўскай канцылярыі ў Вільні, дзе рыхтавалася адпаведная дыпламатычная дакументацыя. Так, напрыклад, у 1582 г. пры заключэнні [[Ям-Запольскі мір|Ям-Запольскага міру]] дэлегацыя Рэчы Паспалітай практычна цалкам складалася з ліцвінскай шляхты. З другой чвэрці XVII ст. значнасць прадстаўнікоў ВКЛ у складзе дэлегацый стала зніжацца і на першы план сталі выходзіць палякі. Гэта выклікала незадаволенасць у літоўскай шляхты, якая дамагалася строгага ўліку сваіх інтарэсаў на перамовах з маскавітамі{{sfn|Тихомиров|1998|с=59}}. Менш значнай была роля дыпламатыі ВКЛ у кантактах з дзяржавамі Еўропы, Асманскай імперыяй і Крымскім ханствам, паколькі гэтыя кірункі ўваходзілі ў сферу кампетэнцыі польскай дыпламатыі. Аднак такі парадак зусім не азначаў поўнага адхілення Вільна ад еўрапейскай палітычнага жыцця. У першай палове XVII ст. прадстаўнікі ВКЛ наведвалі з місіямі рознага роду [[Рым]], [[Нідэрланды]], Францыю. Падчас наведвання Францыі ў 1640 г. ваяводам смаленскім [[Крыштоф Гасеўскі|Крыштофам Гасеўскім]] адбыўся дыпламатычны скандал. Перавысіўшы паўнамоцтвы, дадзеныя яму каралём [[Уладзіслаў IV|Уладзіславам IV]], Гасеўскі ўступіў у перамовы з [[Арман Жан дзю Плесі Рышэльё|кардыналам Рышэлье]] і заключыў пагадненне, якое абавязвала Рэч Паспалітую разарваць адносіны са Свяшчэннай Рымскай імперыяй. Учынак пасла выклікаў незадаволенасць караля Уладзіслава IV, які адмовіўся зацвердзіць Парыжскае пагадненне{{sfn|Тихомиров|1998|с=60}}. У XVIII ст. значнасць ВКЛ у міжнародных зносінах працягвала зніжацца. Згадка пра тое, што Рэч Паспалітая з’яўляецца «дзяржавай двух народаў», стала знікаць з дыпламатычных дакументаў, у міжнароднай дыпламатычнай практыцы яе сталі разглядаць як польскую дзяржаву. Аднак у сілу свайго геапалітычнага становішча ВКЛ яшчэ працягвала аказваць уплыў. Менавіта ліцвіны звярнуліся ў 1715 г. да [[Пётр I|Пятра I]] з просьбай аб пасярэдніцтве ў справе ўрэгулявання ўзаемаадносін з [[Каралеўства Саксонія|Саксоніяй]]. У другой палове XVIII ст. асобныя прадстаўнікі магнацкіх родаў ВКЛ, якія выступалі з пазіцый абароны сваіх вузкасаслоўных інтарэсаў, звярталіся па падтрымку да [[Кацярына II|Кацярыны II]]{{sfn|Тихомиров|1998|с=60}}. == Гістарыяграфія == Найбольш вывучанымі аспектамі знешняй палітыкі ВКЛ з’яўляюцца ўзаемаадносіны з Маскоўскай дзяржавай, пераважна тэма барацьбы за валоданне памежнымі тэрыторыямі ў канцы XV – сярэдзіне XVI ст. Астатнія ж аспекты знешняй палітыкі закраналіся не вельмі глыбока, магчыма, акрамя адносін з Крымскім ханствам, Польшчай і Лівоніяй{{sfn|Мікалаева|2015|с=148}}. У канцы XX ст. па тэме выйшла праца [[Мацвей Кузьміч Любаўскі|М. К. Любаўскага]] «Литовско-русский сейм», прысвечаная даследаванню гісторыі ўзнікнення, станаўлення і развіцця гэтага дзяржаўна-палітычнага інстытута, высвятленню яго функцый і прэрагатыў, а таксама ўплыву рашэнняў сеймаў на ўнутры- і знешнепалітычнае жыццё дзяржавы. Адначасна выйшлі і дзве невялікія працы [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскага]] «Заметки о крымских делах в Метрике Литовской» і «Литовские упоминки татарским ордам. Скарбовая книга Метрики Литовской 1502–1509 гг.», прысвечаныя ўзаемаадносінамі з татарамі. У пачатку ХХ ст. праблемы знешняй палітыкі ВКЛ сталі прадметам вывучэння ў манаграфіях польскіх даследчыкаў [[Оскар Галецкі|О. Галецкага]], [[Людвік Фінкель|Л. Фінкеля]] і іншых{{sfn|Мікалаева|2015|с=148}}. У [[міжваенны перыяд|інтэрбелум]] у [[СССР]] даследванне гісторыі ВКЛ значна скарацілася. Але ў пасляваеннай гістарыяграфіі сітуацыя змянілася. У прыватнасці, аднавілася вывучэнне маскоўска-ліцвінскіх адносін XV–XVI стст. З пачатку 50-х гг. ХХ ст. у савецкай гістарыяграфіі надоўга зацвердзілася тэндэнцыйная канцэпцыя падзей, якія прывялі да пераходу часткі ўсходніх зямель ВКЛ пад кантроль Масковіі на мяжы XV–XVI стст. Сутнасць яе была ў наступным: славянскае насельніцтва ВКЛ ужо ў XV ст. «пакутавала» ад прыгнёту каталіцызму і «імкнулася» перайсці пад уладу Маскоўскай дзяржавы і на мяжы XV–XVI стст., дзякуючы паспяховай палітыцы маскоўскага кіраўніцтва, «аб’ядналася» нарэшце з адзінавернымі братамі. Гэта версія была прадстаўлена ў манаграфіі [[Канстанцін Васілевіч Базілевіч|К. В. Базілевіча]] «Внешняя политика Русского централизованного государства. Вторая половина XV в.»{{sfn|Мікалаева|2015|с=149}}. Пазней з’явіліся новыя даследаванні па гэтай тэме. Так, [[Ігар Барысавіч Грэкаў|І. Б. Грэкаў]] у працы «Очерки по истории международных отношений Восточной Европы XIV–XVI вв.» разглядаў пытанні ўзаемаадносін паміж краінамі Усходняй Еўропы, у тым ліку ўзаемаадносіны ВКЛ са сваімі суседзямі. Адбітак панаваўшых у савецкай гістарыяграфіі наратываў нясе на сабе праца Г. Л. Харашкевіч «Русское государство в системе международных отношений конца XV – начала XVI в.», прысвечаная ўсебаковаму агляду эканамічных, палітычных, культурных сувязяў Маскоўскай дзяржавы азначанага перыяду, закранаючы ў тым ліку і адносіны з ВКЛ. Прычыны і сутнасць маскоўска-ліцвінскіх супярэчнасцяў падрабязна разглядаюцца ў працы [[Аляксандр Аляксандравіч Зімін|А. А. Зіміна]] «Россия на рубеже XV–XVI столетий». У гэты ж час малдаўскія даследчыкі выпусцілі шэраг прац, якія былі прама ці ўскосна прысвечаны асвятленню ліцвінска-малдаўскіх адносін{{sfn|Мікалаева|2015|с=150}}. Пачатак 80-х гг. ХХ ст. быў адзначаны выхадам дысертацыйнага даследавання літоўскага гісторыка [[Эгідыюс Банёніс|Э. Банёніса]], прысвечанага вывучэнню праблемы пасольскай службы ВКЛ сярэдзіны XV ст. – 1569 г. Яго праца стала па сутнасці пачатковым крокам у даследаванні такіх важнейшых пытанняў, маючых непасрэднае дачыненне да знешняй палітыкі, як арганізацыя пасольскай службы і дыпламатыя ВКЛ. Высновы, да якіх прыйшоў аўтар, ішлі ў разрэз з панаваўшым у ой час пунктам гледжання, згодна з якім знешняя палітыка і дыпламатыя ВКЛ атаясамлівалася са знешняй палітыкай і дыпламатыяй Польшчы, звязанай з ім персанальнай уніяй. Літоўскі даследчык пераканаўча абверг такое меркаванне, даказаўшы існаванне самастойнага курса ВКЛ у міжнароднай палітыцы і асобнай ад польскай сферы дзейнасці яго дыпламатыі{{sfn|Мікалаева|2015|с=150}}. Тым часам у польскай гістарыяграфіі ў міжваенны час асаблівую цікавасць прадстаўляла праблема міжнародных адносін ва Усходняй і Цэнтральнай Еўропе ў XVI ст. Прычынай была праводзімая польскімі ўладамі палітыка адраджэння польскай дзяржавы на Усходзе, мэтай якой была рэалізацыя «[[ягелонская ідэя|ідэі ягелонскай]]» і «гістарычная місія» Польшчы ва Усходняй Еўропе. У 30–40-я гг. ХХ ст. у Польшчы выйшаў шэраг прац абагульняючага характару, сярод іх вылучаюцца дзве працы [[Людвік Калянкоўскі|Л. Калянкоўскага]], у якіх на вялікім фактычным матэрыяле разглядаліся пытанні ўнутранай і знешняй палітыкі ВКЛ канца XIV–XVI ст. Яго пяру належаў і спецыяльны артыкул, прысвечаны праблеме ўзаемаадносін Ягелонскай манархіі з Крымам{{sfn|Мікалаева|2015|с=149}}. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ўзаемаадносіны Ягелонаў з Маскоўскай дзяржавай апынуліся па-за рамкамі праблематыкі работ польскіх гісторыкаў; падвергнуўся крытыцы і тэзіс аб «гістарычнай місіі» на Усходзе. Аднак высокі ўзровень распрацаванасці праблем міжнародных адносін у польскай гістарыяграфіі дазволіў падрыхтаваць шэраг фундаментальных калектыўных прац па гісторыі знешняй палітыкі і дыпламатыі Польшчы. Так, у 1982 г. пад рэдакцыяй [[Марыян Біскуп|М. Біскупа]] выйшаў першы том «Гісторыі дыпламатыі Польшчы», дзе ўтрымлівалася інфармацыя па знешняй палітыкі ВКЛ. Для гэтага выдання, як і для даваенных польскіх даследчыкаў, было характэрна атаясамленне ўсходняй мяжы Кароны з усходняй мяжой ВКЛ{{sfn|Мікалаева|2015|с=151}}. Сярод іншых прац польскіх гісторыкаў можна адзначыць даследаванне [[Юліюш Бардах|Ю. Бардаха]], які зрабіў спробу разгледзець напружаны характар узаемаадносін Вільні з Маскоўскай дзяржавай скрозь прызму дзейнасці разведвальнай службы Княства. У 1976 г. выйшла і сінтэтычная праца [[Марцэлі Косман|М. Космана]] «Historia Białorusi», у якой былі закрануты пытанні знешняй палітыкі ВКЛ{{sfn|Мікалаева|2015|с=152}}. Адносна заходняй гістарыяграфіі пасляваеннага перыяду вызначыліся нямецкія спецыялісты. Класічнай стала праца [[Хорст Ябланоўскі|Х. Ябланоўскага]] «Westrussland zwischen Wilnaund Moskau», якая выйшла ў 1955 г. Вучоны паказаў, што ў тым канкрэтным часе на тэрыторыі так званай [[Заходняя Русь|Заходняй Русі]] прамаскоўскай арыентацыі насельніцтва не існавала, што ўзаемаадносіны паміж рознымі канфесіямі, а таксама паміж уладай і праваслаўнай царквой у ВКЛ характарызаваліся талерантнасцю. Такія высновы ішлі ў разрэз з меркаваннямі афіцыйнай савецкай гістарыяграфіяй таго час{{sfn|Мікалаева|2015|с=151}}. У канцы 80-х гг. ХХ ст. у сацыялістычных дзяржавах пачаўся перагляд старых поглядаў. Новы падход па ліцвінска-маскавіцкіх адносінах знайшоў адлюстраванне ў нарысе [[Станіслаў Уладзіміравіч Думін|С. В. Думіна]] «Другая Русь (Великое княжество Литовское и Русское)». У ім упершыню ў савецкай гістарыяграфіі былі выказаны думкі, якія аспрэчвалі многія стэрэатыпы, у тым ліку ставіўся пад сумненне тэзіс пра імкненне славянскага насельніцтва да Масквы{{sfn|Мікалаева|2015|с=150}}. У 1990 г. выйшла 3-е выданне працы Е. Ахманьскага «Historia Litwy», у якім адзначалася, што войны Княства з Масквой з канца XV ст. прымусілі ВКЛ шукаць збліжэнне з Польшчай{{sfn|Мікалаева|2015|с=152}}. З канца 80-х гг. ХХ ст. да даследавання праблемы знешняй палітыкі і міжнароднага становішча ВКЛ далучыліся і беларускія гісторыкі. Адным з першых быў [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А. П. Грыцкевіч]], у працах якога разглядаліся разнастайныя аспекты міжнароднай палітыкі ВКЛ, у тым ліку адносіны з Маскоўскай дзяржавай, Крымскім ханствам, Польшчай, Святой Рымскай імперыяй і іншыми. Пасля атрымання Рэспублікай Беларусь дзяржаўнага суверэнітэту пачалося больш глыбокае даследаванне пытанняў знешняй палітыкі, у тым ліку пытанняў узаемаадносін ВКЛ з суседнімі дзяржавамі ў канцы XV – сярэдзіне XVI ст. У 1997 г. [[Уладзімір Ільіч Канановіч|У. І. Канановічам]] была абаронена кандыдацкая дысертацыя па гісторыі дыпламатычных зносін ВКЛ па тэме «Дыпламатыя Вялікага Княства Літоўскага ў 1480 – першай чвэрці XVI ст.: (Адносіны з Вялікім княствам Маскоўскім і Крымскім ханствам)». Агульнае асвятленне знешнепалітычнай праблематыкі часоў ВКЛ можна знайсці ў першай частцы выдання «Нарысы гісторыі Беларусі», падрыхтаванага [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытутам гісторыі НАН Беларусі]]{{sfn|Мікалаева|2015|с=153}}. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{H|Николаева|2020|Николаева, Л. В. Внешняя политика Великого Княжества Литовского в конце XIV–середине XVI в.: основные направления в геополитической перспективе / Л. В. Николаева // Межкультурные исследования. – 2020. − № 5. – С. 140–174.}} * {{кніга|спасылка=https://vk.com/doc35528094_475001882?hash=10gNQDPMgZr2eevrQthzbEfXcoy3uHjIiWWLKyuJTWT|аўтар=Е.К. Новик, И.Л. Качалов, Н.Е. Новик|загаловак=История Беларуси с древнейших времён до 2010 г.|месца=Минск|выдавецтва=«Вышэйшая школа»|год=2011|старонак=526|ref=Новик|ISBN=978-985-06-1917-4}} * {{H|Тихомиров|2006|Тихомиров А.В., ВНЕШНЯЯ ПОЛИТИКА И ДИПЛОМАТИЯ ВЕЛИКОГО КНЯЖЕСТВА ЛИТОВСКОГО В XIII – XIV ВВ. [Электронный ресурс]: электрон. данные. - Москва: Научная цифровая библиотека PORTALUS.RU, 09 апреля 2006.}} * {{h|Тихомиров|1998|Тихомиров, А. В. Внешнеполитический механизм и организация дипломатической службы Речи Посполитой и Великого княжества Литовского в 1569 - 1795 гг // Белорусский журнал международного права и международных отношений. — 1998. — № 3}} * {{h|Мікалаева|2015|Адлюстраванне знешняй палітыкі Вялікага княства Літоўскага перыяду канца XV ― сярэдзіны XVI ст. у гістарычных даследаваннях XX ст. / Л. В. Мікалаева // Научные труды Республиканского института высшей школы. — Минск, 2007―. — 2015. ― Вып. 15, ч. 1. ― С. 147―155}} {{Вялікае Княства Літоўскае}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Вялікага Княства Літоўскага]] 5879cki07gck6tp87y3lx2ngz5yfbn4 5146650 5146527 2026-05-25T19:17:33Z DBatura 73587 5146650 wikitext text/x-wiki '''[[Знешняя палітыка]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]''' была цесна звязана з палітыкай унутранай і мела тры асноўныя кірункі — заходні, усходні і паўднёвы{{sfn|Николаева|2020|с=141}}. Прыярытэты палітыкі мяняліся. У XIV стагоддзі дзяржава вяла напружаную барацьбу з нямецкімі ордэнамі і татарскімі ханствамі. У канцы XIV—XVI стст. высвятляліся адносіны з Польшчай, вырашалася праблема вялікалітоўска-польскага саюза ([[Крэўская унія]] 1385 года). Іншым важным кірункам сталі адносіны з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]], галоўным канкурэнтам у аб’яднанні зямель былой [[Русь|Русі]]. У сярэдзіне XVI ст. дзяржава аслабла і ўжо не магла супрацьстаяць Маскве. Больш за тое, паўстала пагроза існаванню Вялікага Княства Літоўскага. Міжнародныя абставіны падштурхоўвалі Княства да цяснейшага аб’яднання з Польшчай і падпісання [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ў 1569 годзе. [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўства Польскае]] і Вялікае княства Літоўскае ўтварылі [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]] і далей праводзілі ў асноўным агульную знешнюю палітыку{{sfn|Новик|2011|с=92—93}}. Аднак літоўская шляхта неаднаразова здзяйсняла крокі на міжнароднай арэне без узгаднення з палякамі{{sfn|Тихомиров|1998|с=58-60}}. == Гісторыя == === Сяр. XIII — 1377 г. === Пры першых вялікіх князях, пачынаючы з [[Міндоўг]]а, знешнепалітычная палітыка характарызавалася канфліктамі з [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскім княствам]], якое было занепакоена ўзмацненнем новай дзяржавы, сабраўшы кааліцыю, куды ўвайшлі [[яцвягі]], [[жамойты]], [[Лівонскі ордэн|лівонцы]] і [[палачане]]. Каб разбурыць альянс, Міндоўг пачаў перамовы з лівонцамі, прыняўшы ў 1252 годзе [[каталіцтва]]. Аднак пазней, калі супраць рыцараў паўсталі [[прусы]] і прапанавалі літоўцам аб’яднацца ў барацьбе з немцамі, ён перайшоў у [[Язычніцтва|паганства]]. Таксама ўдалося заключыць мірнае пагадненне з Галіцкім князем [[Даніла Раманавіч|Данілам]] і дынастычны шлюб паміж яго сынам [[Шварн Данілавіч|Шварнам]] і дачкой Міндоўга. Няўдалы паход антылівонскай кааліцыі 1261 года вымусіў Міндоўга вярнуцца ў каталіцтва і ў саюзе са Шварнам ажыццявіць паспяховы ваенны паход супраць [[Мазовія|Мазовіі]]. Акрамя таго, літоўскі князь здзейсніў ваенныя набегі на ўладанні галіцка-валынскіх князёў і на саюзны ім [[Бранск]]{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Предпосылки зарождения Великого княжества Литовского. Дипломатия Миндовга}}. Наступны ўладар — [[Транята]], быў на стальцы вельмі кароткі час і пра яго дзейнасць нічога не вядома. Трэці уладар — [[Войшалк]], імкнуўся не абвастраць адносіны з крыжакамі і Галіцка-Валынскім княствам. Ён прызнаў сябе васалам брата Данілы Галіцкага, валынскага князя [[Васілька Раманавіч]]а, а Шварна запрасіў «дапамагаць» у кіраванні падуладнымі землямі. У 1266 годзе Войшалк падпарадкаваў Дзяволтаўскую і Нальшанскую землі. Пры [[Трайдзень|Трайдзене]] пачынаецца канфрантацыя з [[Валынскае княства|Валынскім княствам]], падтрыманым ардынцамі, а з Галіцкім усталяваліся сяброўскія адносіны. Акрамя таго, ён ажыццявіў паспяховы паход на польскі [[Люблін]]. Далей князь заключае дынастычны шлюб паміж сваёй дачкой Гаўдэмундай (пры хрышчэнні яна прыняла імя Соф’я) і князем [[Плоцк]]а Баляславам. На балтыйскім кірунку князь падтрымліваў сяброўскія адносіны з яцвягамі і арганізаваў паход на [[Латгалія|латгальскія землі]] крыжакоў. [[Віцень]] яшчэ больш сканцэнтраваўся на барацьбе з рыцарамі і правёў шэраг паходаў у Прусію і Лівонію{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Международные аспеукты существования Великого княжества Литовского во второй половине XIII — начале XIV в. Включение Полоцка в состав ВКЛ}}. У другой палове XIII ст. сумесная барацьба супраць крыжакоў спрыяла збліжэнню Вялікага Княства Літоўскага з [[Полацкае княства|Полацкай зямлёй]]{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Международные аспеукты существования Великого княжества Литовского во второй половине XIII — начале XIV в. Включение Полоцка в состав ВКЛ}}. Пры [[Гедзімін]]е большая частка сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] была ўжо ў складзе Вялікага Княства Літоўскага. Як звычайна для таго часу, Гедзімін для атрымання розных пераваг выкарыстаў дынастычныя шлюбы. Так, яго сын [[Альгерд]] узяў шлюб з дачкой віцебскага князя [[Марыя Віцебская|Марыяй]] і пасля смерці цесця і жонкі ўспадкаваў Віцесбкае княства. Прыкладна такая самая сітуацыя склалася з ішным сынам Гедзіміна — [[Любарт]]ам, і ўспадкаваннем прынамсі часткі Галіцка-Валынскага княства. Магчыма, нейкім чынам трапіла пад кантроль Гедзіміна і Кіеўская зямля, прынамсі некаторыя крыніцы называюць кіеўскага князя Фёдара братам Гедзіміна. Пры гэтым аднак перамога ў [[Бітва на рацэ Ірпень|бітве на рацэ Ірпень]] у 1324 годзе, вынікам якой быццам быў пераход паўднёвых зямель пад кантроль Гедзіміна, лічыцца толькі позняй легендай. Важнае месца ў знешняй палітыцы Гедзіміна займала барацьба за [[Пскоў]] з [[Наўгародская зямля|Наўгародскай зямлёй]]. На ўсходнім напрамку кіраўнік устанавіў дружалюбныя адносіны са [[Смаленск]]ам і [[Цвер]]у. Выдаў дачку Марыю замуж за цвярскога князя [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]]. Нармалізацыя адносін з Цверу ўскладніла адносіны з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]], якая супернічала з Цверу за права ажыццяўляць кантроль над [[Вялікае княства Уладзімірскае|Паўночна-Усходняй Руссю]]. Маскоўскія князі імкнуліся распаўсюдзіць сваю ўладу на Цвер, Смаленск і [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]]. У балтыйскім рэгіёне ў гэты час Гедзімін працягваў ваяваць з крыжакамі. На гэтым фоне дзяржава пачынае збліжацца з палякамі. У 1325 годзе была дасягнута дамоўленасць аб заключэнні дынастычнага шлюбу паміж дачкой вялікага князя літоўскага [[Альдона|Альдонай (Ганнай)]] і сынам польскага караля [[Уладзіслаў I Лакетак|Уладзіслава]] [[Казімір III Вялікі|Казімірам]]{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Внешняя политика Великого княжества литовского при князе Гедимине (1316—1341 гг.)}}. Пры сумесным праўленні [[Альгерд]]а і [[Кейстут]]а ў вялікалітоўска-польскіх адносінах адбыўся крызіс з-за канфлікту вакол [[Валынь|Валыні]]. Працягваецца барацьба з крыжакамі. На ўсходнім напрамку працягваецца курс па пашырэнні ўплыву на рускіх землях, умацоўваюцца кантакты са Смаленскам, а Альгерд бярэ ў жонкі цвярскую князёўну [[Ульяна Аляксандраўна|Ульяну]]. У гэты ж час літоўскі князь заяўляў, што «ўся Русь павінна належаць Літве». Яшчэ мацней абвастраецца канкурэнцыя з Масквой, што прыводзіць да ваеннага супрацьстаяння. Канфрантацыя назіралася і ў адносінах з наўгародцамі. На паўднёвым кірунку праводзіцца актыўнае наступленне на ардынскія ўладанні. Пасля [[Бітва на Сініх Водах|бітвы на Сініх Водах 1362 года]] значная частка сучасных украінскіх зямель пераходзіць пад кантроль Княства{{sfn|Тихомиров|2006|loc=Внешняя политика Великого княжества Литовского в 1341—1377 гг. Дипломатия Ольгерда}}. === 1377—1569 гг. === ==== Заходні кірунак ==== Першапачатковы прыярытэт заходняга напрамку быў абумоўлены той акалічнасцю, што тут у канцы XIV — сярэдзіне XV ст. знаходзіліся агрэсіўныя суседзі, знешнепалітычная актыўнасць якіх наўпрост пагражала суверэнітэту ВКЛ{{sfn|Николаева|2020|с=141}}. У XIV — пачатку XV ст. галоўным ворагам Вялікага Княства Літоўскага былі немцы [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага]] і Лівонскага ордэнаў{{sfn|Новик|2011|с=87}}. На фоне [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім (1389—1392)|грамадзянскай вайны паміж Ягайлам і Вітаўтам]] нямецкія рыцары падтрымалі фракцыю апошняга, у ходзе падпісанага [[Салінскі дагавор (1398)|Салінскага дагавора ў 1398 годзе]]. Адным з умоў была саступка Ордэну правоў на [[Жамойць]] у абмен на ваенную дапамогу з боку рыцараў. Кульмінацыяй канфрантацыі стала [[Вялікая вайна (1409—1411)|Вялікая вайна 1409—1411 гг.]], падчас якой крыжакі пацярпелі паражэнне і адмаўляліся ад Жамойці і яцвяжскіх зямель на карысць ВКЛ. Далейшыя падзеі паказалі, што Ордэн яшчэ быў здольны супраціўляцца. Новы канфлікт з крыжакамі ўспыхнуў ужо ў 1414 г., а ў 1422 г. пачалася [[Голубская вайна|чарговая вайна]], якая завяршылася падпісаннем [[Мельнскі мір|Мельнскага міру]]. Згодна з яго ўмовамі ордэн канчаткова саступіў ВКЛ Жамойць і [[Дайнава (рэгіён)|Судавію]]. Мельнскі дагавор паклаў пачатак нармалізацыі ўзаемаадносін з Тэўтонскім ордэнам. Пасля яго ВКЛ на афіцыйным узроўні ўстрымліваўся ад удзелу ў войнах [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшча]] супраць немцаў. Пасля секулярызацыі Тэўтонскага ордэна ў 1525 г., ВКЛ заключыла дагавор з [[Герцагства Прусія|Княствам Прусіяй]], якое пацвярджала ўмовы Мельнскага пагаднення. У 1545 г. адбылася асабістая сустрэча караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта ІІ Аўгуста]] з прускім князем [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхтам]] у [[Вільнюс|Вільні]], на якой былі ўрэгуляваны памежныя, мытныя і гандлёвыя пытанні. У тым жа годзе былі зроблены спробы па выпраўленні мяжы паміж ВКЛ і Прусіяй. У наступны перыяд вялікалітоўска-прускія адносіны развіваліся як добрасуседскія{{sfn|Николаева|2020|с=143—144}}. Канфлікты з немцамі шмат у чым прывялі да збліжэння з Польшчай і заключэння [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] ў 1385 годзе. Палякі выступалі натуральным саюзнікам на заходнім кірунку. Унія з каралеўствам умацавала міжнародныя пазіцыі ВКЛ, забяспечыла адносны спакой на яго заходніх межах, дазволіла аб’яднаць намаганні дзяржаў супраць агульных праціўнікаў. З іншага боку, у гэты ж час Польшча не спыняла намаганняў ператварыць польска-вялікалітоўскі дынастычны саюз у рэальнае міждзяржаўнае аб’яднанне, што ў канчатковым выніку выльецца ў стварэнне [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Эфектыўнасць двухбаковага супрацоўніцтва асабліва ўзрастала там, дзе супадалі дзяржаўныя інтарэсы краін. Самым яскравым прыкладам стала перамога ў [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] ў 1410 годзе над тэўтонскімі рыцарамі. Аднак у пастаянных кроках польскага боку аб уніі ў форме інкарпарацыі існавала рэальная небяспека для захавання дзяржаўнай самастойнасці ВКЛ{{sfn|Николаева|2020|с=141—142}}. З [[Чэшскае княства|Чэхіяй]] і [[Каралеўства Венгрыя|Венгрыяй]] дзяржава была звязана дынастычнымі уніямі (1471 г. і 1492 г. адпаведна). Аднак разлічваць на іх рэальную дапамогу было цяжка па прычыне адлегласці і амаль поўнай адсутнасці агульнасці інтарэсаў на міжнароднай арэне. У лепшым выпадку можна было разлічваць на іх дыпламатычную падтрымку. Але пасля спынення мясцовай лініі дынастыі [[Ягелоны|Ягелонаў]] (заснавальнік — вялікі князь літоўскі [[Ягайла]]) нават гэта стала праблематычным. Кантакты са [[Швецыя]]й актывізаваліся ў канцы XV — пачатку XVI ст. у сувязі з распрацоўкай праекта вялікалітоўска-польска-шведскай персанальнай уніі, якая мела антымаскоўскую накіраванасць. Аднак смерць караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] ў 1506 г. паклала канец гэтым планам. Актывізаваць сувязі са Швецыяй атрымалася толькі з пачаткам [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны 1558—1583 гг.]]{{sfn|Николаева|2020|с=142—143}} Назіраліся адзінкавыя кантакты з [[Каралеўства Францыя|Францыяй]], якая спрабавала перашкодзіць пашырэнню ўплыву ў [[Еўропа|Еўропе]] [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] і кіруючай там дынастыі [[Габсбургі|Габсбургаў]]. Кіруючая ў ВКЛ і Польшчы дынастыя Ягелонаў таксама вяла барацьбу з Габсбургамі за кантроль над Венгрыяй і Чэхіяй, таму разглядалася французскімі [[Валуа]] ў якасці патэнцыйнага саюзніка. Вынікам узаемадзеяння былі кантакты, якія ад імя ВКЛ ажыццяўлялі польскія дыпламаты. У 1500 г. у [[Буда (Будапешт)|Будзе]] быў заключаны польска-венгерска-французскі палітычны саюз, які на працягу года павінен быў быць распаўсюджаны і на ВКЛ. Аднак дадзены саюз не быў рэалізаваны. Аналагічны лёс быў і ў пагаднення 1524 года караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] і французскага караля [[Францыск I|Францыска І]]{{sfn|Николаева|2020|с=141—147}}. Свяшчэнная Рымская імперыя разглядалася ўладарнымі коламі Княства як палітычны праціўнік. Канфрантацыя была выкліканая супрацьстаяннем Ягелонаў і Габсбургаў. Свяшчэнная Рымская імперыя спрабавала разарваць польска-вялікалітоўскую унію праз рэалізацыю праекта каралеўскай каранацыі вялікага князя [[Вітаўт]]а, падтрымлівала антыпольскі настроенага вялікага князя [[Свідрыгайла]]. Пасля Прэсбургска-Венскага кангрэса 1515 года пачаўся перыяд нармалізацыі. Былі наладжаны і дынастычныя кантакты: першай і трэцяй жонкамі караля польскага і вялікага князя літоўскага Жыгімонта ІІ Аўгуста былі дочкі імператара [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанда І Габсбурга]] [[Елізавета Аўстрыйская (1526—1545)|Лізавета]] (1543) і [[Кацярына Аўстрыйская|Кацярына]] (1553). Аднак з пачаткам Лівонскай вайны адносіны зноў пагоршыліся{{sfn|Николаева|2020|с=148}}. ==== Усходні кірунак ==== З канца XV стагоддзя адбывалася паступовая пераарыентацыя знешняй палітыкі ВКЛ на ўсходні кірунак, які стаў найбольш прыярытэтным. Тут адбыліся вялікія змены, якія пацягнулі з’яўленне новай геапалітычнай сітуацыі ва [[Усходняя Еўропа|Усходнееўрапейскім рэгіёне]]. Калі на пачатку ВКЛ падтрымлівала кантакты з суверэннымі [[Пскоўская рэспубліка|Пскоўскай]] і Наўгародскай землямі, [[Цвярское княства|Цвярскім]], [[Смаленскае княства|Смаленскім]], [[Разанскае княства|Разанскім]], [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскім]] вялікімі княствамі і кангламератам т. зв. «[[Вярхоўскія княствы|вярхоўскіх княстваў]]», дзе кіравалі прадстаўнікі Чарнігаўскай галіны дынастыі [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]], то да канца XV ст. галоўным і адзіным самастойным суб’ектам тут засталося Маскоўскае Вялікае Княства, межы якога ўшчыльную падышлі да межаў Літвы{{sfn|Николаева|2020|с=148—149}}. Да канца кіравання вялікага князя літоўскага Вітаўта дзяржава ператварылася ў несумненнага лідара ва ўсходнееўрапейскім рэгіёне і праводзіла актыўную палітыку па «[[Аб’яднанне Русі|збіранню рускіх зямель]]». У 1404 г. было цалкам уключана ў склад ВКЛ Смаленскае Вялікае Княства. Да сярэдзіны 1520-х гг. уладу Вітаўта прызналі «вярхоўскія княствы» і Разанскае Вялікае Княства, яго ўплыў узмацніўся ў Пскове, [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]], Цверы і нават у [[Масква|Маскве]], асабліва пасля смерці зяця Вітаўта вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля І]] у 1425 годзе. Княства максімальна пашырыла свае межы, набыўшы значны міжнародны аўтарытэт. Аднак пераемнікі Вітаўта на троне [[Свідрыгайла|Свідрыгайла Альгердавіч]] і [[Жыгімонт Кейстутавіч]], уцягнутыя ў [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1430-х гадах|дынастычны канфлікт і барацьбу за ўладу]], не змаглі працягваць экспансіянісцкую палітыку на ўсходнім кірунку, а кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Казімір IV Ягелончык|Казімір]] наогул адмовіўся ад наступальнай агульнарускай праграмы, паставіўшы на першае месца сваю дынастычную палітыку ў Чэхіі і Венгрыі. Дадзеныя абставіны не прамінуў выкарыстаць асноўны супернік ВКЛ у барацьбе за «рускія землі» Маскоўскае Вялікае Княства{{sfn|Николаева|2020|с=147}}. З геапалітычнага пункту гледжання да канца XV ст. ваенна-палітычная ініцыятыва ў рэгіёне перайшла ад ВКЛ, якое ўжо не мела неабходнага патэнцыялу для ўтрымання сваёй велізарнай тэрыторыі, да Маскоўскага Вялікага Княства. Іх супрацьстаянне немінуча вяло да адкрытых ваенных дзеянняў. Прычым вялікі князь маскоўскі [[Іван III Васільевіч]] падрыхтаваўся да іх пачатку значна лепш, стварыўшы антыягелонскую кааліцыю, у якую разам з Маскоўскай дзяржавай увайшлі яшчэ [[Крымскае ханства]] і [[Малдаўскае княства]]. Акрамя таго, з канца XV ст. маскоўскі вялікі князь Іван ІІІ абвясціў сябе абаронцам інтарэсаў праваслаўнага насельніцтва ВКЛ, умяшаўшыся тым самым ва ўнутраныя справы заходняга суседа. Сапраўды, праваслаўе не было ў ВКЛ пануючым, а толькі цярпімым веравызнаннем, але цярпімасць гэтая была досыць шырокай і адкрытага гвалту над праваслаўнымі ў ВКЛ у дадзены перыяд не было{{sfn|Николаева|2020|с=149}}. Такім чынам, з канца XV ст. адносіны Літвы і Масковіі абвастрыліся{{sfn|Новик|2011|с=89}}. У 1487 г. у Маскву прыехаў служыць «са сваімі вотчынамі» князь [[Іван Міхайлавіч Варатынскі (старэйшы)|І. М. Перамышльскі]], у 1489 г. — князь [[Дзмітрый Фёдаравіч Варатынскі|Д. Ф. Варатынскі]] і тры князі з роду Бяляўскіх. Перайшлі на бок Масквы князі Мажайскія, Лукомскія і інш. Канфрантацыя паміж Маскоўскай дзяржавай і ВКЛ прывяла спачатку да [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1492—1494)|неабвешчанай прыгранічнай вайны 1487—1494 гг.]], у выніку якой была зламаная ўся літоўская памежная паласа з Маскоўскай дзяржавай. У 1492 годзе, пасля смерці вялікага князя літоўскага Казіміра, Іван III здзейсніў некалькі паспяховых паходаў на землі ВКЛ. Новы вялікі князь літоўскі Аляксандр Казіміравіч спяшаўся завяршыць вайну. Былі дасягнуты мірная і шлюбная дамоўленасці. Іван III выдаў сваю дачку [[Алена Іванаўна (вялікая княгіня літоўская)|Алену]] за Аляксандра Казіміравіча. Па мірнай дамоўленасці да Маскоўскага княства адышлі [[Вяземскае княства]] і частка вярхоўскіх княстваў. За Іванам III было прызнана права на Ноўгарад, Пскоў, Цвер, Разань. За маскоўскім васпанам замацаваўся тытул «вялікага князя ўсяе Русі». Аднак супярэчнасці паміж ВКЛ і Маскоўскай дзяржавай не былі ліквідаваныя. Іван III рыхтаваўся да вайны. Прычынай паслужыў пераход шэрагу буйных феадалаў ВКЛ у межы Маскоўскай дзяржавы. Іван III прыняў іх на службу і [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|у 1500 г. абвясціў вайну ВКЛ]], якая{{sfn|Новик|2011|с=90}}, як і наступныя канфлікты [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1507—1508)|1507—1508]] і [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1512—1522)|1512—1522]] гадоў, скончылася поспехам для Масквы{{sfn|Новик|2011|с=92}}. ==== Паўднёвы кірунак ==== {{Гл. таксама|Адносіны паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Дунайскімі княствамі}} На паўднёвым напрамку сваёй знешняй палітыкі ВКЛ кантактавала з татарскімі ордамі і Малдаўскім княствам. Панаванне [[Залатая Арда|Залатой Арды]] над землямі Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Русі перашкаджала планам [[Вялікія князі літоўскія|вялікіх князёў літоўскіх]] па збіранню рускіх зямель, што абумовіла канфлікты паміж Княствам і Ардой. Вітаўт актыўна ўмяшаваўся ў грамадзянскую вайну ў Ардзе і іграў на ўнутраных супярэчнасцях, каб тым самым падарваць магутнасць суседа. Шмат у чым менавіта дзеянні Вітаўта паспрыялі распаду Залатой Арды. Аднак гэта стварыла толькі новыя праблемы, бо цяпер на паўднёвым кірунку колькасць контрагентаў ВКЛ павялічылася, і цяпер замест адной дзяржавы даводзілася працаваць з трыма — [[Вялікая Арда|Вялікай Ардой]], Крымскім ханствам і, эпізадычна, [[Нагайская Арда|Нагайскай ардой]]{{sfn|Николаева|2020|с=150}}. З Вялікай Ардой атрымалася ўсталяваць саюзніцкія адносіны. Дзве дзяржавы разам супрацьстаялі Маскве. Адносіны з Крымскім ханствам эвалюцыянавалі ад добрасуседскіх да варожых, а затым няўстойлівых. Прычынай таму паслужыла пераарыентацыя пры [[Хаджы-Гірэй|Хаджы Гірэі]] і [[Менглі-Гірэй I|Менглі Гірэі]] ў палітыцы ханства з Літвы на Маскву. У 1480 годзе быў заключаны маскоўска-крымскі саюз, які меў антылітоўскую накіраванасць і паклаў пачатак рэгулярным набегам [[Крымска-нагайскія набегі на Вялікае Княства Літоўскае|крымскіх татараў на паўднёвыя землі ВКЛ]]. Пік нападаў прыйшоўся на канец XV — пачатак XVI стагоддзя. Улады ВКЛ актыўна выкарыстоўвалі як ваенныя, так і дыпламатычныя метады для абароны паўднёвых рубяжоў. Выкарыстоўвалі яны і прамы подкуп у грашовым альбо таварным эквіваленце{{sfn|Николаева|2020|с=150—153}}{{sfn|Новик|2011|с=88—89}}. З Малдовай, за выключэннем адзінкавых інцыдэнтаў, напрыклад, на мяжы 1393—1394 гг. і ў 1495 г., захоўваліся мірныя адносіны. Своеасаблівай кропкай адліку, якая паўплывала на характар вялікалітоўска-малдаўскіх адносін, можна лічыць 26 верасня 1387 г., калі малдаўскі гаспадар [[Пётр I Мушат]] прынёс васальную прысягу каралю польскаму і вялікаму князю літоўскаму Уладзіславу ІІ Ягайлу, яго жонцы полькай каралеве [[Ядвіга Анжуйская|Ядвізе]] і Кароне Каралеўства Польскага. Ва ўладарства гаспадара [[Штэфан I Мушат|Штэфана І]], жонкай якога была невядомая сваячка Ягайлы, Малдова падтрымлівала барацьбу Кароны і Княства з татарамі. Больш за тое, гаспадар удзельнічаў у [[Бітва на Ворскле (1399)|бітве на Ворскле]]. Гаспадар [[Аляксандр I Добры]] ажаніўся з сястрой Вітаўта Рымгайле. Аднак праз год з невядомых прычын яны развяліся, афіцыйнай прычынай была трэцяя ступень сваяцтва мужа і жонкі. Пазней гэты эпізод быў згладжаны шлюбам старэйшага сына гаспадара Аляксандра [[Ілля I|Іллі]] з [[Марыя Гальшанская|Марыяй Гальшанскай]], сястрой каралевы [[Соф’я Гальшанская|Соф’і]], чацвёртай жонкі Ягайлы{{sfn|Николаева|2020|с=156—157}}. У XVI стагоддзі вялікалітоўска-малдаўскія кантакты значна саслаблі, што было звязана з падзеннем міжнароднага прэстыжу Малдавіі, якая ўсё больш трапляла ў залежнасць ад [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. У 1540-я гады яны сталі наогул адзінкавымі і тычыліся ў асноўным дробных памежных канфліктаў{{sfn|Николаева|2020|с=160}}. === 1569—1795 гг. === ВКЛ неаднаразова адмаўлялася выконваць палажэнні Люблінскай уніі аб правядзенні сумеснай знешняй палітыкі. У 1573 г. прадстаўнікі Літвы без папярэдняй кансультацыі з палякамі прапанавалі маскоўскаму цару [[Фёдар Іванавіч|Фёдару Іванавічу]] сваю падтрымку ў заняцці прастола Рэчы Паспалітай пры ўмове вяртання [[Усвяты|Усвят]], Азярышча, Полацка і Смаленска і захавання свабод і прывілеяў шляхты. У тым жа годзе літоўская шляхта адмовіліся ад накіравання ў [[Парыж]] адзінай дэлегацыі для запрашэння на прастол [[Генрых III (кароль Францыі)|Генрыха Валуа]], паслаўшы ў Францыю самастойную дэлегацыю на чале з маршалкам надворным [[Мікалай Радзівіл Сіротка|Мікалаем Радзівілам Сіроткай]]. Дэлегацыя ВКЛ даставіла новаму манарху акт, які пацвярджаў яго правы на літоўскі вялікакняскі прастол. Таксама самастойна прадстаўнікі Літвы наведвалі Генрыха пасля яго ўцёкаў у 1574 г., высвятляючы пытанне аб магчымасці яго вяртання. У 1575 г. прадстаўнікі княства без кансультацый з палякамі правялі перамовы з імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі [[Максіміліян II Габсбург|Максіміліянам II]], які прэтэндаваў на прастол Паспалітай. У 1587 г. адпаведныя перамовы былі праведзены з маскоўскім царом Фёдарам Іванавічам{{sfn|Тихомиров|1998|с=58-59}}. У студзені 1627 г. са згоды [[Гетман вялікі літоўскі|вялікага гетмана літоўскага]] [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегі]] [[Аляксандр Гасеўскі]], які камандаваў літоўскім войскам, заключыў перамір’е з камандуючым шведскай арміяй [[Понтус Дэлагардзі|Понтусам Дэлагардзі]]. Дадзенае перамір’е было заключана без узгаднення з палякамі і разглядалася як заключанае толькі ад імя літоўцаў{{sfn|Тихомиров|1998|с=59}}. Найбуйнейшай акцыяй Літвы ў галіне міжнародных адносін стала спроба разрыву уніі з Польшчай, прадпрынятая ў 1655 г. 10 жніўня на сустрэчы ў [[Рыга|Рызе]] пасол Г. Любянецкі, накіраваны вялікім гетманам літоўскім [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Янушам Радзівілам]], і шведскі генерал [[Магнус Юліус Дэлагардзі|Магнус Дэлагардзі]] склалі праект дамовы аб пераходзе ВКЛ пад пратэкцыю Швецыі. Перамовы былі працягнутыя ў ваенным лагеры Радзівіла ў [[Кейданы|Кейданах]] і завяршыліся 18 жніўня падпісаннем дамовы ад імя [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|літоўскай рады]]. Дакумент прадугледжваў стварэнне шведска-літоўскага ваенна-палітычнага саюза пры захаванні адміністрацыі, законаў, казны і войска ВКЛ. Вялікім князем літоўскім станавіўся шведскі кароль [[Карл X Густаў]]. Аднак ініцыятыва Радзівіла не атрымала шырокай грамадскай падтрымкі{{sfn|Тихомиров|1998|с=59}}. Палякі былі вымушаныя лічыцца з імкненнем літоўскай эліты захаваць асаблівы статус у сферы знешняй палітыкі. Яе меркаванне прымалася пад увагу перш за ўсё ў адносінах Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай. Кантакты з Масквой уваходзілі ў кампетэнцыю літоўскай канцылярыі ў Вільні, дзе рыхтавалася адпаведная дыпламатычная дакументацыя. Так, напрыклад, у 1582 г. пры заключэнні [[Ям-Запольскі мір|Ям-Запольскага міру]] дэлегацыя Рэчы Паспалітай практычна цалкам складалася з ліцвінскай шляхты. З другой чвэрці XVII ст. значнасць прадстаўнікоў ВКЛ у складзе дэлегацый стала зніжацца і на першы план сталі выходзіць палякі. Гэта выклікала незадаволенасць у літоўскай шляхты, якая дамагалася строгага ўліку сваіх інтарэсаў на перамовах з маскавітамі{{sfn|Тихомиров|1998|с=59}}. Менш значнай была роля дыпламатыі ВКЛ у кантактах з дзяржавамі Еўропы, Асманскай імперыяй і Крымскім ханствам, паколькі гэтыя кірункі ўваходзілі ў сферу кампетэнцыі польскай дыпламатыі. Аднак такі парадак зусім не азначаў поўнага адхілення Вільна ад еўрапейскай палітычнага жыцця. У першай палове XVII ст. прадстаўнікі ВКЛ наведвалі з місіямі рознага роду [[Рым]], [[Нідэрланды]], Францыю. Падчас наведвання Францыі ў 1640 г. ваяводам смаленскім [[Крыштоф Гасеўскі|Крыштофам Гасеўскім]] адбыўся дыпламатычны скандал. Перавысіўшы паўнамоцтвы, дадзеныя яму каралём [[Уладзіслаў IV|Уладзіславам IV]], Гасеўскі ўступіў у перамовы з [[Арман Жан дзю Плесі Рышэльё|кардыналам Рышэлье]] і заключыў пагадненне, якое абавязвала Рэч Паспалітую разарваць адносіны са Свяшчэннай Рымскай імперыяй. Учынак пасла выклікаў незадаволенасць караля Уладзіслава IV, які адмовіўся зацвердзіць Парыжскае пагадненне{{sfn|Тихомиров|1998|с=60}}. У XVIII ст. значнасць ВКЛ у міжнародных зносінах працягвала зніжацца. Згадка пра тое, што Рэч Паспалітая з’яўляецца «дзяржавай двух народаў», стала знікаць з дыпламатычных дакументаў, у міжнароднай дыпламатычнай практыцы яе сталі разглядаць як польскую дзяржаву. Аднак у сілу свайго геапалітычнага становішча ВКЛ яшчэ працягвала аказваць уплыў. Менавіта ліцвіны звярнуліся ў 1715 г. да [[Пётр I|Пятра I]] з просьбай аб пасярэдніцтве ў справе ўрэгулявання ўзаемаадносін з [[Каралеўства Саксонія|Саксоніяй]]. У другой палове XVIII ст. асобныя прадстаўнікі магнацкіх родаў ВКЛ, якія выступалі з пазіцый абароны сваіх вузкасаслоўных інтарэсаў, звярталіся па падтрымку да [[Кацярына II|Кацярыны II]]{{sfn|Тихомиров|1998|с=60}}. == Арганізацыя == === Развіццё знешнепалітычнай працы=== Першапачаткова кантроль над знешняй і ўнутранай палітыкай меў выключна [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь]]. У далейшым дзяржава паступова набывала статус абмежаванай манархіі. Сярод прычын гэтаму — адмена абласных княжанняў і ўвядзенне сістэмы намесніцтва, што садзейнічала колькаснаму росту і палітычнаму ўзвышэнню [[шляхта|шляхты]], якая не хацела неабмежаванай улады васпана і дамагалася большых правоў для сябе. Іх зацікаўленасць ва ўдзеле ў знешняй палітыцы была звязана з магчымасцю бяспошліннага вывазу за мяжу лесу, збожжа, жывёлы і ўвозу імпартных тавараў{{sfn|Новик|2011|с=80—81}}. У XIV ст. пры вялікім князі літоўскім узнікае дарадчы орган — Дума. Яна паступова трансфармавалася ў вышэйшы орган выканаўчай улады краіны, стаўшы [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|радай паноў (паны-рады)]]. Адным з членаў органа быў [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]]. Да яго кампетэнцый, акрамя ўсяго іншага, адносілася адпраўка пасольстваў і забеспячэнне іх бяспекі, а таксама падрыхтоўка міжнародных дагавораў. Найбольш важныя пытанні знешняй палітыкі абмяркоўваліся на [[сойм Вялікага Княства Літоўскага|вальным сойме]]{{sfn|Новик|2011|с=81—82}}. Артыкул 10 акту Люблінскай уніі Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага прадугледжваў, што «ніякія саюзы, трактаты і мірныя ўмовы не павінны надалей здзяйсняцца і заключацца з іншымі народамі і ніякія амбасады не павінны быць пасыланыя па важных справах у чужыя краіны без агульнага ведама і савета абодвух народаў». Фармальна кіраўніцтва знешняй палітыкай знаходзілася ў руках [[кароль Рэчы Паспалітай|манарха]], які з’яўляўся кіраўніком дзвюх дзяржаў — каралём польскім і вялікім князем літоўскім. Цэнтральным органам, які ажыццяўляў агульнае кіраўніцтва дыпламатычнай дзейнасцю ў канцы XVI—XVII ст., была канцылярыя гасудара. Кіраўнік каралеўскай канцылярыі — канцлер — займаўся фарміраваннем пасольстваў і накіраваннем іх за мяжу, кіраваў складаннем дыпламатычных дакументаў і падпісваў іх, прымаў данясення паслоў. У некаторых выпадках ён мог прымаць замежныя пасольствы ад імя караля{{sfn|Тихомиров|1998|с=52}}. Часткова знешняя палітыка ўваходзіла і ў кампетэнцыі [[Сойм Рэчы Паспалітай|вальнага сойма]]. Дэпутаты маглі выслухоўваць паслоў замежных дзяржаў і абмяркоўваць важныя знешнепалітычныя праблемы. У XVII ст. сейм атрымаў выключнае права сцвярджаць мірныя дагаворы і саюзы, вырашаць пытанні, звязаныя з дыппрадстаўніцтвамі, удзельнічаць у складанні дыпламатычных дакументаў. Сейм сцвярджаў кандыдатуры паслоў і кантраляваў іх дзейнасць{{sfn|Тихомиров|1998|с=53}}. === Роля канцлера і канцылярыі === Вялікакняскай канцылярыяй ствараўся ўвесь комплекс дыпламатычных дакументаў. Іх можна падзяліць на дзве групы. Першая група — гэта ўласна дыпламатычныя дакументы, да якіх можна аднесці даверчыя граматы, міжнародныя дагаворы, перапіску з замежнымі апанентамі, адказы замежным паслам. Другая група — дакументы, неабходныя для забеспячэння працы пасольстваў, або дакументы паслоў — інструкцыі, «небяспечныя» граматы, справаздачы і дзённікі (дыярушы) паслоў{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}. Пасля падпісання Люблінскай уніі паміж канцылярыямі ВКЛ і Польшчы ўсталяваўся падзел сфер дзейнасці. У кампетэнцыі вялікакняскай канцылярыі знаходзіліся адносіны з Маскоўскай дзяржавай і Інфлянтамі. Канцлер і [[Падканцлер літоўскі|падканцлер ВКЛ]], раней — члены Рады ВКЛ, у якасці міністраў увайшлі ў склад Сената Рэчы Паспалітай. У іх падпарадкаванні знаходзіліся практычна ўсе дзяржаўныя справы, у тым ліку і пытанні знешняй палітыкі. Фактычна з’яўляючыся міністрамі замежных спраў, яны непасрэдна кіравалі дыпламатычнай службай. Круг паўнамоцтваў канцлераў у сферы дыпламатыі быў досыць шырокі. Яны як члены рады Сената прымалі непасрэдны ўдзел у распрацоўцы інструкцый паслам. Затым на падставе распрацаваных рэкамендацый супрацоўнікі канцылярыі рыхтавалі неабходную для пасольства дакументацыю. Падрыхтаваныя дакументы падпісваліся канцлерам, і ставілася друк адпаведнай канцылярыі. Пасля выканання місіі паслы прадстаўлялі канцлеру справаздачу аб перамовах і заключанае імі пагадненне. У выпадках працяглых перамоваў яны адпраўлялі канцлеру рапарты аб іх ходзе{{sfn|Лазоркина|2008|с=43—44}}. Часам канцлеры самі прымалі ўдзел у перамовах. У шэрагу выпадкаў яны асабіста ўзначальвалі дыпмісіі. Канцлеры ВКЛ падтрымлівалі актыўныя кантакты са службовымі асобамі іншых дзяржаў, прымалі замежных паслоў{{sfn|Лазоркина|2008|с=44}}. У дыпрабоце таксама былі задзейнічаны вялікія [[пісар|пісары]]. Іх маглі прызначаць у ролі вялікіх паслоў або ў якасці камісараў памежных камісій{{sfn|Лазоркина|2008|с=44}}. === Арганізацыя працы пасольств === [[Пасольства|Пасольствы]] адпраўляліся па рашэнні Сейма або ў перыяд паміж яго пасяджэннямі — па рашэнні манарха і сенатараў-рэзідэнтаў. Адпаведна пасольская дакументацыя рыхтавалася альбо спецыяльнай соймавай камісіяй, альбо сенатарамі-рэзідэнтамі. Асаблівае месца сярод пасольскіх дакументаў займалі інструкцыі. Звычайна ва ўступнай частцы інструкцыі вызначаўся ранг пасольства, а менавіта: ад чыйго імя яно адпраўлялася — толькі ад караля ці караля і Рэчы Паспалітай. Змяшчаліся звесткі аб рангу пасольства і асобах, прызначаных у якасці паслоў, пералік даручэнняў, якія павінны быць выкананы ў ходзе місіі. У выпадку адпраўлення вялікіх пасольстваў, асабліва ў Маскоўскую дзяржаву, інструкцыі былі дэталёвымі. У іх уключаліся вітальныя прамовы для ўсіх паслоў на ўрачыстай аўдыенцыі, дзе яны павінны былі выступаць па чарзе, а таксама правілы цырыманіялу на прыёме{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}. Асобна агаворвалася працэдура ўручэння падарункаў, калі такія былі прадугледжаныя. Далей у інструкцыях вынікалі пералікі пытанняў, якія павінны былі быць вырашаны ў ходзе перамоваў. У выпадках ратыфікацыі раней падпісаных дагавораў асобна разглядаўся кожны пункт дагавора. У дыпламатычных місіях у Маскоўскую дзяржаву паслы абавязаны былі строга сачыць за выкананнем цырыманіялу і, такім чынам, захаваннем прэстыжу дзяржавы{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}. Канчатковы тэкст інструкцый складаўся ў канцылярыях на падставе падрыхтаваных рэкамендацый. Як правіла, канцылярыі рыхтавалі асобна дакументы для паслоў Польшчы і ВКЛ. У асобных выпадках паслам дзяржавы выдавалася толькі адна інструкцыя з канцылярыі ВКЛ. Інструкцыі падпісваліся прадстаўнікамі Польшчы і ВКЛ{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}. Польскія даследчыкі адзначаюць, што ў адносінах з дзяржавамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], [[Асманская імперыя|Турцыі]], [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]] канцылярыя ВКЛ прымала менш актыўны ўдзел. Аднак дыпламатычныя кантакты з Маскоўскай дзяржавай і Швецыяй знаходзіліся пад пільнай увагай княства{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}. Акрамя інструкцый канцылярыямі рыхтаваліся дакументы, якія пацвярджаюць паўнамоцтвы паслоў на правядзенне перамоў і заключэнне адпаведных пагадненняў. Сярод іх адрозніваюцца два тыпу — даверчыя граматы (kredens) і лісты паўнамоцныя (plenipotencja). Часцей за ўсё дакументы выдаваліся каралём Рэчы Паспалітай. У іх заключаліся звесткі самага агульнага характару, такія як падстава для адпраўлення дадзенага пасольства, імёны прызначаных паслоў і просьба верыць ім ва ўсім, пра што яны будуць казаць ад імя караля і Рэчы Паспалітай. Ідэнтычная была форма складання лістоў паўнамоцных{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}. Пасля вяртання паслы прадстаўлялі справаздачу аб выкананні даручанай ім місіі. Як правіла, такія выніковыя дакументы складаліся ў форме справаздач або дзённікаў. Часам гэта былі вусныя справаздачы перад манархам або на Сойме. Спецыяльнай пастановы, якая абавязвае паслоў і камісараў даваць справаздачу, не існавала. Толькі ў асобных выпадках у інструкцыях згадваецца аб прадстаўленні справаздачы аб пасольстве. Пытанне аб тым, хто і калі прымаў рашэнне аб прадстаўленні справаздачы (і ў якой форме: вусна або пісьмова), усталяваць вельмі складана. У кожным асобным выпадку дзейнічалі асаблівыя прычыны{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}. Як правіла, справаздачы і дзённікі складаліся з некалькіх частак. Так, у пачатку дзённіка апісвалася падарожжа паслоў, аказаны ім прыём у дарозе, паказваліся суправаджаючыя асобы. У наступнай частцы дзённіка або справаздачы ўтрымліваліся звесткі аб урачыстым прыёме ў сталіцы, калі такі быў прадугледжаны. На ўрачыстым прыёме, як правіла, уручаліся дары. Складаліся спецыяльныя рэестры, якія зачытваліся дзякамі на аўдыенцыі. Далей падрабязна апісваўся ход перамоваў. Гэтая частка была самай шырокай. У завяршальнай частцы дзённіка апісвалася працэдура ратыфікацыі заключанага пагаднення. Як правіла, гэта была такая ж урачыстая цырымонія, як і пры прыёме паслоў{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}. === Мовы дыпламатычнай працы === Асноўнай канцылярскай мовай была [[старабеларуская мова|старабеларуская]] (яна ж стараўкраінская і заходнеруская). У новых палітычных умовах, якія склаліся пасля заключэння Люблінскай уніі, [[польская мова]] і [[Культура Польшчы|культура]] ў асяроддзі магнатаў і шляхты ВКЛ сталі прэстыжнымі. Паступова пачаўся працэс актыўнага выцяснення старабеларускай мовы з дзелавога пісьменства княства. У XVII стагоддзі польская мова стала пранікаць у тэксты дакументаў. З сярэдзіны стагоддзя акты, напісаныя на старабеларускай мове, становяцца рэдкімі. Гэты працэс завяршыўся ў 1697 годзе прыняццем пастановы соймам Рэчы Паспалітай аб замене яго польскім у дзяржаўным выкарыстанні{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}. У першай палове XVII стагоддзя ў дыпламатычнай практыцы ВКЛ досыць часта сустракаюцца дакументы для паслоў і камісараў Рэчы Паспалітай, напісаныя на старабеларускай мове. У другой палове XVII стагоддзя такія дакументы сустракаюцца радзей{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}} Аднак у дыпламатычных адносінах з Маскоўскай дзяржавай працягвала выкарыстоўвацца старабеларуская мова. У 1646 годзе маскоўскія паслы асабліва настойвалі на яго выкарыстанні ў перапісцы караля Рэчы Паспалітай і маскоўскага цара: «''Здаўна павялося, што граматы каралеўскія да вялікага ўладару пішуцца беларускім лістом, і цяпер, міма звычаяў, па-польску пісаць не падыходзіць, ды ў парубежных ваяводаў і перакладчыкаў няма''». Гэта было звязана з тым, што ў польскім варыянце царскі тытул пісаўся няправільна і выклікаў неаднаразовыя скаргі і прэтэнзіі з боку ўсходніх суседзяў{{sfn|Лазоркина|2008|с=46—47}}. У шэрагу выпадкаў назіралася, калі ў дакументах на польскай мове прысутнічалі [[беларусізмы|беларускія ўкрапванні]]{{sfn|Лазоркина|2008|с=47}}. У той жа час у дыпламатычнай практыцы ВКЛ актыўна выкарыстоўвалася і [[лацінская мова]], перш за ўсё ў адносінах з [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянтамі]] і Швецыяй{{sfn|Лазоркина|2008|с=47}}. == Гістарыяграфія == Найбольш вывучанымі аспектамі знешняй палітыкі ВКЛ з’яўляюцца ўзаемаадносіны з Маскоўскай дзяржавай, пераважна тэма барацьбы за валоданне памежнымі тэрыторыямі ў канцы XV – сярэдзіне XVI ст. Астатнія ж аспекты знешняй палітыкі закраналіся не вельмі глыбока, магчыма, акрамя адносін з Крымскім ханствам, Польшчай і Лівоніяй{{sfn|Мікалаева|2015|с=148}}. У канцы XX ст. па тэме выйшла праца [[Мацвей Кузьміч Любаўскі|М. К. Любаўскага]] «Литовско-русский сейм», прысвечаная даследаванню гісторыі ўзнікнення, станаўлення і развіцця гэтага дзяржаўна-палітычнага інстытута, высвятленню яго функцый і прэрагатыў, а таксама ўплыву рашэнняў сеймаў на ўнутры- і знешнепалітычнае жыццё дзяржавы. Адначасна выйшлі і дзве невялікія працы [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскага]] «Заметки о крымских делах в Метрике Литовской» і «Литовские упоминки татарским ордам. Скарбовая книга Метрики Литовской 1502–1509 гг.», прысвечаныя ўзаемаадносінамі з татарамі. У пачатку ХХ ст. праблемы знешняй палітыкі ВКЛ сталі прадметам вывучэння ў манаграфіях польскіх даследчыкаў [[Оскар Галецкі|О. Галецкага]], [[Людвік Фінкель|Л. Фінкеля]] і іншых{{sfn|Мікалаева|2015|с=148}}. У [[міжваенны перыяд|інтэрбелум]] у [[СССР]] даследванне гісторыі ВКЛ значна скарацілася. Але ў пасляваеннай гістарыяграфіі сітуацыя змянілася. У прыватнасці, аднавілася вывучэнне маскоўска-ліцвінскіх адносін XV–XVI стст. З пачатку 50-х гг. ХХ ст. у савецкай гістарыяграфіі надоўга зацвердзілася тэндэнцыйная канцэпцыя падзей, якія прывялі да пераходу часткі ўсходніх зямель ВКЛ пад кантроль Масковіі на мяжы XV–XVI стст. Сутнасць яе была ў наступным: славянскае насельніцтва ВКЛ ужо ў XV ст. «пакутавала» ад прыгнёту каталіцызму і «імкнулася» перайсці пад уладу Маскоўскай дзяржавы і на мяжы XV–XVI стст., дзякуючы паспяховай палітыцы маскоўскага кіраўніцтва, «аб’ядналася» нарэшце з адзінавернымі братамі. Гэта версія была прадстаўлена ў манаграфіі [[Канстанцін Васілевіч Базілевіч|К. В. Базілевіча]] «Внешняя политика Русского централизованного государства. Вторая половина XV в.»{{sfn|Мікалаева|2015|с=149}}. Пазней з’явіліся новыя даследаванні па гэтай тэме. Так, [[Ігар Барысавіч Грэкаў|І. Б. Грэкаў]] у працы «Очерки по истории международных отношений Восточной Европы XIV–XVI вв.» разглядаў пытанні ўзаемаадносін паміж краінамі Усходняй Еўропы, у тым ліку ўзаемаадносіны ВКЛ са сваімі суседзямі. Адбітак панаваўшых у савецкай гістарыяграфіі наратываў нясе на сабе праца Г. Л. Харашкевіч «Русское государство в системе международных отношений конца XV – начала XVI в.», прысвечаная ўсебаковаму агляду эканамічных, палітычных, культурных сувязяў Маскоўскай дзяржавы азначанага перыяду, закранаючы ў тым ліку і адносіны з ВКЛ. Прычыны і сутнасць маскоўска-ліцвінскіх супярэчнасцяў падрабязна разглядаюцца ў працы [[Аляксандр Аляксандравіч Зімін|А. А. Зіміна]] «Россия на рубеже XV–XVI столетий». У гэты ж час малдаўскія даследчыкі выпусцілі шэраг прац, якія былі прама ці ўскосна прысвечаны асвятленню ліцвінска-малдаўскіх адносін{{sfn|Мікалаева|2015|с=150}}. Пачатак 80-х гг. ХХ ст. быў адзначаны выхадам дысертацыйнага даследавання літоўскага гісторыка [[Эгідыюс Банёніс|Э. Банёніса]], прысвечанага вывучэнню праблемы пасольскай службы ВКЛ сярэдзіны XV ст. – 1569 г. Яго праца стала па сутнасці пачатковым крокам у даследаванні такіх важнейшых пытанняў, маючых непасрэднае дачыненне да знешняй палітыкі, як арганізацыя пасольскай службы і дыпламатыя ВКЛ. Высновы, да якіх прыйшоў аўтар, ішлі ў разрэз з панаваўшым у ой час пунктам гледжання, згодна з якім знешняя палітыка і дыпламатыя ВКЛ атаясамлівалася са знешняй палітыкай і дыпламатыяй Польшчы, звязанай з ім персанальнай уніяй. Літоўскі даследчык пераканаўча абверг такое меркаванне, даказаўшы існаванне самастойнага курса ВКЛ у міжнароднай палітыцы і асобнай ад польскай сферы дзейнасці яго дыпламатыі{{sfn|Мікалаева|2015|с=150}}. Тым часам у польскай гістарыяграфіі ў міжваенны час асаблівую цікавасць прадстаўляла праблема міжнародных адносін ва Усходняй і Цэнтральнай Еўропе ў XVI ст. Прычынай была праводзімая польскімі ўладамі палітыка адраджэння польскай дзяржавы на Усходзе, мэтай якой была рэалізацыя «[[ягелонская ідэя|ідэі ягелонскай]]» і «гістарычная місія» Польшчы ва Усходняй Еўропе. У 30–40-я гг. ХХ ст. у Польшчы выйшаў шэраг прац абагульняючага характару, сярод іх вылучаюцца дзве працы [[Людвік Калянкоўскі|Л. Калянкоўскага]], у якіх на вялікім фактычным матэрыяле разглядаліся пытанні ўнутранай і знешняй палітыкі ВКЛ канца XIV–XVI ст. Яго пяру належаў і спецыяльны артыкул, прысвечаны праблеме ўзаемаадносін Ягелонскай манархіі з Крымам{{sfn|Мікалаева|2015|с=149}}. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ўзаемаадносіны Ягелонаў з Маскоўскай дзяржавай апынуліся па-за рамкамі праблематыкі работ польскіх гісторыкаў; падвергнуўся крытыцы і тэзіс аб «гістарычнай місіі» на Усходзе. Аднак высокі ўзровень распрацаванасці праблем міжнародных адносін у польскай гістарыяграфіі дазволіў падрыхтаваць шэраг фундаментальных калектыўных прац па гісторыі знешняй палітыкі і дыпламатыі Польшчы. Так, у 1982 г. пад рэдакцыяй [[Марыян Біскуп|М. Біскупа]] выйшаў першы том «Гісторыі дыпламатыі Польшчы», дзе ўтрымлівалася інфармацыя па знешняй палітыкі ВКЛ. Для гэтага выдання, як і для даваенных польскіх даследчыкаў, было характэрна атаясамленне ўсходняй мяжы Кароны з усходняй мяжой ВКЛ{{sfn|Мікалаева|2015|с=151}}. Сярод іншых прац польскіх гісторыкаў можна адзначыць даследаванне [[Юліюш Бардах|Ю. Бардаха]], які зрабіў спробу разгледзець напружаны характар узаемаадносін Вільні з Маскоўскай дзяржавай скрозь прызму дзейнасці разведвальнай службы Княства. У 1976 г. выйшла і сінтэтычная праца [[Марцэлі Косман|М. Космана]] «Historia Białorusi», у якой былі закрануты пытанні знешняй палітыкі ВКЛ{{sfn|Мікалаева|2015|с=152}}. Адносна заходняй гістарыяграфіі пасляваеннага перыяду вызначыліся нямецкія спецыялісты. Класічнай стала праца [[Хорст Ябланоўскі|Х. Ябланоўскага]] «Westrussland zwischen Wilnaund Moskau», якая выйшла ў 1955 г. Вучоны паказаў, што ў тым канкрэтным часе на тэрыторыі так званай [[Заходняя Русь|Заходняй Русі]] прамаскоўскай арыентацыі насельніцтва не існавала, што ўзаемаадносіны паміж рознымі канфесіямі, а таксама паміж уладай і праваслаўнай царквой у ВКЛ характарызаваліся талерантнасцю. Такія высновы ішлі ў разрэз з меркаваннямі афіцыйнай савецкай гістарыяграфіяй таго час{{sfn|Мікалаева|2015|с=151}}. У канцы 80-х гг. ХХ ст. у сацыялістычных дзяржавах пачаўся перагляд старых поглядаў. Новы падход па ліцвінска-маскавіцкіх адносінах знайшоў адлюстраванне ў нарысе [[Станіслаў Уладзіміравіч Думін|С. В. Думіна]] «Другая Русь (Великое княжество Литовское и Русское)». У ім упершыню ў савецкай гістарыяграфіі былі выказаны думкі, якія аспрэчвалі многія стэрэатыпы, у тым ліку ставіўся пад сумненне тэзіс пра імкненне славянскага насельніцтва да Масквы{{sfn|Мікалаева|2015|с=150}}. У 1990 г. выйшла 3-е выданне працы Е. Ахманьскага «Historia Litwy», у якім адзначалася, што войны Княства з Масквой з канца XV ст. прымусілі ВКЛ шукаць збліжэнне з Польшчай{{sfn|Мікалаева|2015|с=152}}. З канца 80-х гг. ХХ ст. да даследавання праблемы знешняй палітыкі і міжнароднага становішча ВКЛ далучыліся і беларускія гісторыкі. Адным з першых быў [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А. П. Грыцкевіч]], у працах якога разглядаліся разнастайныя аспекты міжнароднай палітыкі ВКЛ, у тым ліку адносіны з Маскоўскай дзяржавай, Крымскім ханствам, Польшчай, Святой Рымскай імперыяй і іншыми. Пасля атрымання Рэспублікай Беларусь дзяржаўнага суверэнітэту пачалося больш глыбокае даследаванне пытанняў знешняй палітыкі, у тым ліку пытанняў узаемаадносін ВКЛ з суседнімі дзяржавамі ў канцы XV – сярэдзіне XVI ст. У 1997 г. [[Уладзімір Ільіч Канановіч|У. І. Канановічам]] была абаронена кандыдацкая дысертацыя па гісторыі дыпламатычных зносін ВКЛ па тэме «Дыпламатыя Вялікага Княства Літоўскага ў 1480 – першай чвэрці XVI ст.: (Адносіны з Вялікім княствам Маскоўскім і Крымскім ханствам)». Агульнае асвятленне знешнепалітычнай праблематыкі часоў ВКЛ можна знайсці ў першай частцы выдання «Нарысы гісторыі Беларусі», падрыхтаванага [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытутам гісторыі НАН Беларусі]]{{sfn|Мікалаева|2015|с=153}}. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{H|Николаева|2020|Николаева, Л. В. Внешняя политика Великого Княжества Литовского в конце XIV–середине XVI в.: основные направления в геополитической перспективе / Л. В. Николаева // Межкультурные исследования. – 2020. − № 5. – С. 140–174.}} * {{кніга|спасылка=https://vk.com/doc35528094_475001882?hash=10gNQDPMgZr2eevrQthzbEfXcoy3uHjIiWWLKyuJTWT|аўтар=Е.К. Новик, И.Л. Качалов, Н.Е. Новик|загаловак=История Беларуси с древнейших времён до 2010 г.|месца=Минск|выдавецтва=«Вышэйшая школа»|год=2011|старонак=526|ref=Новик|ISBN=978-985-06-1917-4}} * {{H|Тихомиров|2006|Тихомиров А.В., ВНЕШНЯЯ ПОЛИТИКА И ДИПЛОМАТИЯ ВЕЛИКОГО КНЯЖЕСТВА ЛИТОВСКОГО В XIII – XIV ВВ. [Электронный ресурс]: электрон. данные. - Москва: Научная цифровая библиотека PORTALUS.RU, 09 апреля 2006.}} * {{h|Тихомиров|1998|Тихомиров, А. В. Внешнеполитический механизм и организация дипломатической службы Речи Посполитой и Великого княжества Литовского в 1569 - 1795 гг // Белорусский журнал международного права и международных отношений. — 1998. — № 3}} * {{h|Мікалаева|2015|Адлюстраванне знешняй палітыкі Вялікага княства Літоўскага перыяду канца XV ― сярэдзіны XVI ст. у гістарычных даследаваннях XX ст. / Л. В. Мікалаева // Научные труды Республиканского института высшей школы. — Минск, 2007―. — 2015. ― Вып. 15, ч. 1. ― С. 147―155}} * {{h|Лазоркина|2008|Дипломатическая деятельность канцелярии Великого княжества Литовского в XVII в. / Ольга Лазоркина // Журнал международного права и международных отношений : научное издание / учредитель Международное общественное объединение по научно-исследовательским и информационно-образовательным программам "Развитие". — 2008. ― № 1. ― С. 43―48}} {{Вялікае Княства Літоўскае}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Вялікага Княства Літоўскага]] 2wphxqyztj3n9q79440x7d6dyeilenf 0 776221 5146789 4866095 2026-05-26T07:11:06Z ШаманСемен 52429 /* Кніжныя выданні */ афармленне 5146789 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Гжэгаж Блашчык''' ({{lang-pl|Grzegorz Błaszczyk}}; нар. [[19 верасня]] [[1953]]) — польскі гісторык, прафэсар [[Гуманітарныя навукі|гуманітарных навук]], даследчык [[Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага|гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Гісторыя Літвы|гісторыі Літвы]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Познань|Познані]]. У 1977 г. скончыў гістарычны факультэт [[Універсітэт імя Адама Міцкевіча ў Познані|універсітэта імя Адама Міцкевіча ў Познані]]. У 1979–2009 гадах быў навуковым і выкладчыцкім супрацоўнікам Інстытута гісторыі Універсітэта Адама Міцкевіча (Кафедра гісторыі Усходняй Еўропы) у Познані, прайшоўшы ўсе ўзроўні навуковай кар’еры, ад асістэнта да прафесара. У 1983 годзе абараніў доктарскую дысертацыю па тэме «''Насельніцтва, сацыяльная структура і адміністрацыйны падзел у Жамойці ў XII і XIII стагоддзях''». 1 верасня 2009 года стаў штатным прафесарам Універсітэта імя Адама Міцкевіча, і ў той жа дзень ён перавёў сваю кафедру з Інстытута гісторыі ва Усходні інстытут Універсітэта Адама Міцкевіча. == Узнагароды == * Сярэбраны Крыж Заслугі (2009) == Кніжныя выданні == * ''Żmudź w XVII i XVIII wieku: zaludnienie i struktura społeczna'' (Poznań 1985). * ''Diecezja żmudzka od XV do początku XVII w.: uposażenie'' (Poznań 1992). * ''Litwa współczesna'' (Warszawa 1992). * ''Diecezja Żmudzka od XV do początku XVII wieku: ustrój'' (Poznań 1993). * ''Litwa i jej sąsiedzi od XII do XX wieku: studia ofiarowane prof. dr. hab. Jerzemu Ochmańskiemu w sześćdziesiątą rocznicę urodzin''. Red. Grzegorz Błaszczyk i [[:pl:Artur_Kijas|Artur Kijas]] (Poznań 1994). * ''Burza koronacyjna: dramatyczny fragment stosunków polsko-litewskich w XV wieku'' (Poznań 1998). * ''Dzieje stosunków polsko-litewskich od czasów najdawniejszych do współczesności, T. I, Trudne początki'' (Poznań 1998). * ''History, culture and language of Lithuania: proceedings of the international Lithuanian conference'' (Poznań 2000). * ''Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności 1492-1569'' (Poznań 2002). * ''Chrzest Litwy'' (Poznań 2006). * ''Geografia historyczna Wielkiego Księstwa Litewskiego: stan i perspektywy badań'' (Poznań 2007). * ''Dzieje stosunków polsko-litewskich. T. 2, Od Krewa do Lublina. Cz. 1'' (Poznań 2007). * [http://dig.pl/index.php?s=karta&id=1144 Herbarz szlachty żmudzkiej] Tom I-VI, (Warszawa 2015-2016). == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://nauka-polska.pl/#/profile/scientist?id=31563 Prof. dr hab. Grzegorz Błaszczyk], [w:] baza „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI PIB) [dostęp 2008-05-20]. {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Вялікага Княства Літоўскага]] 5bwn9gqznlbw79y964n4rqu3j6gf3k2 0 776277 5146486 5139408 2026-05-25T12:10:11Z M.L.Bot 261 5146486 wikitext text/x-wiki {{Праверыць факты|кам=ужыты сумнеўныя крыніцы, тэкст часткова выпраўлены, бо быў вельмі блытаны і можа быў аўтаперакладам, практычна трэба перапісаць артыкул наноў}} {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Юрый Карыятавіч''' або '''Георгій''' ({{ВДП}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] арыстакрат з дынастыі [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]]. == Біяграфія == Лічыцца старэйшым сынам князя [[Карыят|Карыята Гедзімінавіча]]<ref>Spinei, Victor (1986). ''Moldavia in the 11th-14th Centuries''. Editura Academiei Republicii Socialiste Româna</ref>. Разам з братамі ўдзельнічаў у [[Бітва на Сініх Водах (1362)|бітве на Сініх Водах]] у 1362 годзе. Актыўна ўдзельнічаў [[Вайна за галіцка-валынскую спадчыну|падзеле Галіцка-Валынскага княства]]. Польскі кароль [[Казімір III Вялікі|Казімір III]] прызнаваў уладу літоўскіх князёў над некаторымі землямі Галіцка-Валынскага княства<ref>{{Артыкул|спасылка=http://dx.doi.org/10.1086/ahr/81.5.1094-a|загаловак=Paul W. Knoll. The Rise of the Polish Monarchy: Piast Poland in East Central Europe, 1320–1370. Chicago: University of Chicago Press. 1972. Pp. x, 276.|год=1976-12|выданне=The American Historical Review|issn=1937-5239|doi=10.1086/ahr/81.5.1094-a}}</ref>, у тым ліку Юрыя, якія яны занялі па дагаворы падпісаным у 1352 годзе. Юрый і яго брат Аляксандр Карыятавіч уступілі ў канфлікт са сваімі дзядзькамі [[Кейстут]]ам і [[Любарт]]ам у пачатку 1360-х гадоў. Юрый і Аляксандр былі выгнаны са сваіх зямель каля 1362 года. Яны ўцяклі ў [[Каралеўства Польскае (1025—1385)|Польшчу]], дзе жылі пры двары Казіміра ІІІ. У 1374 годзе Юрый запрошаны на княжанне ў [[Малдаўскае княства]] і пабудаваў сталіцу ў [[Сучава|Сучаве]]{{Няма АК}}. Вядома грамата малдаўскага гаспадара Юрыя Карыятавіча, выданая 3 чэрвеня 1374 года ў [[Бырлад]]зе пану [[Айкша|Якшы Літавору]], «вернаму слугу» (''servus'') і намесніку ў [[Білгарад-Дністроўскі|Белгарадзе]], на сяло Зуброўцы{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}. Румынскія даследчыкі лічаць гэты акт фальсіфікатам, як і ўладаранне Карыятавіча ў Малдове, яго не пацвярджаюць сінхронныя крыніцы{{sfn|Гулевич|2023|p=142}}{{sfn|Jorga|1903|p=597–601}}{{sfn|Panaitescu|1928|p=462–465}}{{sfn|Panaitescu|1966|p=51–57}}{{sfn|Sacerdoţeanu|1965|p=219–236}}{{sfn|Cihodaru|1979|p=139–157}}. Паводле некаторых крыніц, у яго ўладарства Малдова пашырыла свае межы да Чорнага мора<ref>Молдавия // Новый энциклопедический словарь</ref>. Пазней, Юры быў атручаны валашскімі баярамі. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{артыкул |ref=Гулевич |аўтар = Гулевич В. |загаловак = Литовсько-ординські відносини в першій половині XIV ст., або Ще раз про посольство князя Коріата Ґедиміновича до хана Джанібека 1348 р. |спасылка = https://www.academia.edu/105716047/ |мова = uk |выданне = Український історичний журнал |месца = Київ |выдавецтва = ВД «Академперіодика» НАН України |год = 2023 |нумар = 4 (571) |старонкі = 125—165 |issn = 0130-5247 |doi = 10.15407/uhj2023.04.125 }} * {{кніга |ref=Jorga|аўтар = Jorga N. |загаловак = Studii şi documente cu privire la Istoria romînilor |том = Vol. 5: cărţĭ domneştĭ, zapise şi răvaşe. Partea I |месца = Bucureşti |год = 1903 |мова = ro }} * {{артыкул |ref=Panaitescu|аўтар = Panaitescu P. P. |загаловак = Iourij (Iourg) Koriatovio prince lithuanien et la Moldavie |выданне = Ювілейний збірник на пошану академіка Михайла Сергійовича Грушевського з нагоди шістдесятої річниці життя та сорокових роковин наукової діяльності |месца = Київ |год = 1928 |том = 1 |старонкі = 462—465 |мова = fr }} * {{артыкул |ref=Sacerdoţeanu|аўтар = Sacerdoţeanu A. |загаловак = Succesiunea domnilor Moldovei pînă la Alexandru cel Bun |выданне = Romanoslavica |год = 1965 |нумар = XI |старонкі = 219—236 |мова = ro }} * {{артыкул |ref=Panaitescu|аўтар = Panaitescu P. P. |загаловак = Diploma Bârlădeană din 1134 și hrisovul lui Iurg Koriatovici din 1374 |выданне = Romanoslavica |год = 1966 |нумар = XIII |старонкі = 51—57 |мова = ro }} * {{артыкул |ref=Cihodaru|аўтар = Cihodaru C. |загаловак = Din nou despre Iurg Coriatovici şi Iuga vodă |выданне = Acta Moldaviae Meridionalis. Anuarul Muzeului judeţean Vaslui |год = 1979 |нумар = I |старонкі = 139—157 |мова = ro }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Беларуска-румынскія адносіны]] i5ed5jiutxuv8kat2uzp3ovt55jl1ok 0 781221 5146657 4921438 2026-05-25T19:47:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146657 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Казакоў}} {{Тэатральны дзеяч}} '''Аляксандр Мікалаевіч Казакоў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі акцёр тэатра лялек, [[Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь|заслужаны артыст Беларусі]] (1992). == Біяграфія == Скончыў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі тэатральны мастацкі інстытут]] (1979). Працуе ў [[Беларускі дзяржаўны тэатр лялек|Дзяржаўным тэатры лялек Беларусі]] з 1979 года<ref>{{cite web |url=https://puppet-minsk.by/o-teatre/kollektiv/item/103-aleksandr-kazakov |title=Александр Казаков |publisher=[[Беларускі дзяржаўны тэатр лялек]] |accessdate=2025-01-24 |archive-date=10 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210004010/http://puppet-minsk.by/o-teatre/kollektiv/item/103-aleksandr-kazakov |url-status=dead }}</ref>. Яму ўласціва абвостранае пачуццё камедыйнага — ад мяккага гумару да буфанады і гратэску. Многіх сваіх герояў надзяляе рысамі эксцэнтрыкі, выразным пластычным малюнкам. Сярод лепшых роляў: Воўк («Чырвоная шапачка» [[Яўген Львовіч Шварц|Я.Шварца]]), Бармалей («Доктар Айбаліт» В.Карастылёва), Купец («Граф Глінскі-Папялінскі» [[Артур Вольскі|А.Вольскага]]), Арлекін, тата Карла («Прыгоды Бураціна ў краіне дурняў» паводле [[Аляксей Мікалаевіч Талстой|А.Талстога]]), Гермес («Хачу быць богам» [[Анатоль Ільіч Вярцінскі|А.Вярцінскага]]), Бегемот («[[Майстар і Маргарыта]]» паводле [[Міхаіл Афанасьевіч Булгакаў|М.Булгакава]]), Сымон («[[Сымон-музыка]]» паводле [[Якуб Колас|Я.Коласа]]). Таксама працуе як тэатральны педагог. Выканаў некалькі роляў у кіно. == Узнагароды == * (1992) [[Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь]] * (2014) «[[Крыштальны анёлак]]» (прыз [[Саюз тэатральных дзеячаў Беларусі|Саюза тэатральных дзеячаў Беларусі]]). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Казакоў Аляксандр Мікалаевіч||412}} * Тэатральная Беларусь : энцыклапедыя : [у 2 т.]. – Мінск, 2002. – Т. 1. – С. 469. * Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў (1949–2004) / А. А. Каляда. – Мінск, 2005. – С. 67. * Культура Беларусі : энцыклапедыя : [у 6 т.]. – Мінск, 2013. – Т. 4. – С. 249. * Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. – Минск, 2012. – Т. 3, кн. 1. – С. 298. * Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. – Минск, 2006. – Т. 3. – С. 829. == Зноскі == {{reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Казакоў Аляксандр Мікалаевіч}} lmitkkebqycbf1z42a2k1gn0n6rxem9 0 781850 5146518 4935842 2026-05-25T13:42:21Z StachLysy 62453 дапаўненне, вікіфікацыя 5146518 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Стэн}} {{Кінематаграфіст}} '''Себасціян Стэн''' ({{lang-en|Sebastian Stan}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі {{акцёр|ЗША}} румынскага паходжання. Найбольш вядомы па ролі Бакі Барнса ў медыяфраншызе «[[Кінематаграфічны сусвет Marvel]]». Сыграў чалавека з нейрафібраматозам у фільме «[[Іншы чалавек]]» (2024), за якую атрымаў «Сярэбранага мядзведзя» за найлепшую галоўную ролю і «[[Залаты глобус]]» за найлепшую мужчынскую ролю. За ролю маладога [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] ў фільме «[[Вучань (фільм, 2024)|Вучань]]» (2024) Стэн быў намінаваны за «Найлепшую мужчынскую ролю» на «[[Залаты глобус]]», [[BAFTA]] і «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]». == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|2011|[[Першы мсцівец]]|Captain America: The First Avenger|Бакі Барнс}} {{УСерыяле|2012||[[Аднойчы ў казцы]]|Once Upon a Time|Капялюшнік/Джэферсан}} {{УФільме|2014|[[Капітан Амерыка: Зімовы салдат]]|Captain America: The Winter Soldier|Бакі Барнс}} {{УФільме|2015|[[Чалавек-мураш (фільм)|Чалавек-мураш]]|Ant-Man|Бакі Барнс}} {{УФільме|2015|[[Марсіянін (фільм)|Марсіянін]]|The Martian|Вучоны НАСА доктар Крыс Бэк}} {{УФільме|2016|[[Капітан Амерыка: Грамадзянская вайна]]|Captain America: Civil War|Бакі Барнс}} {{УФільме|2018|[[Чорная пантэра (фільм, 2018)|Чорная пантэра]]|Black Panther|Бакі Барнс}} {{УФільме|2018|[[Мсціўцы: Вайна бясконцасці]]|Avengers: Infinity War|Бакі Барнс}} {{УФільме|2019|[[Мсціўцы: Фінал]]|Avengers: Endgame|Бакі Барнс}} {{УСерыяле|2021||[[Сокал і Зімовы салдат]]|The Falcon and the Winter Soldier|Бакі Барнс}} {{УФільме|2024|[[Вучань (фільм, 2024)|Вучань]]| The Apprentice|[[Дональд Трамп]]}} {{УФільме|2025|[[Грамабоі*]]|Thunderbolts|Бакі Барнс}} {{УФільме|2026|[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]|Fjord|Міхай Георгіу}} {{УФільмеНіз}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * {{IMDb name|1659221}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{DEFAULTSORT:Стэн Себасціян}} 559sdrha1gzj6ec0b8hvtmgjyyjd6wz 0 782684 5146735 4936702 2026-05-25T23:37:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146735 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Аляксандр Чарнуха''' — беларускі журналіст, музычны крытык, пісьменнік і ютубер. Стваральнік і вядучы ютуб-канала «Міністэрства сепультуры»<ref>{{Cite web|url=https://by.tribuna.com/be/blogs/chestnok/3093924-pakul-my-razam-u-nashyx-silax-nablizicz-vyartanne-shto-belsele/|title=Што казалі беларускія селебрыціс (і не толькі) пра новы фільм Івуліна «Разорванная Беларусь» – атрымалася вельмі эмацыйная праца|first=Alex|last=Zagorski|website=by.tribuna.com|access-date=2025-02-14|archive-date=5 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240405122253/https://by.tribuna.com/be/blogs/chestnok/3093924-pakul-my-razam-u-nashyx-silax-nablizicz-vyartanne-shto-belsele/|url-status=dead}}</ref> і тэлеграм-канала «Беларуская музыка». Дэбютаваў як пісьменнік у 2022 годзе з кнігай «Свінні» — сатырай на беларускае правінцыйнае жыццё з алюзіямі на падзеі 2020 года. У 2024 годзе выйшаў яго зборнік апавяданняў «Гвалт», творы аб’яднаны ў эпічную гісторыю, у апавяданнях пераплецены фікшан і нон-фікшан<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/84344999/10-adtsennyau-chornaga-pismennik-alyaksandr-charnuha--pra-svayu-novuyu-knigu-gvalt|title=10 адценняў чорнага. Пісьменнік Аляксандр Чарнуха – пра сваю новую кнігу «Гвалт»|first=Telewizja Polska|last=S.A|website=belsat.eu|access-date=2025-02-14}}</ref>. == Прызнанне == * Шорт-ліст прэміі [[Гліняны Вялес]] за 2024 год са зборнікам апавяданняў «Гвалт»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/ctau-vjadomy-sort-list-litpremii-hlinjany-vjalesa-za-2024-hod/|title=Cтаў вядомы шорт-ліст літпрэміі «Гліняны Вялеса» за 2024 год|website=Рацыя|date=2025-02-14|access-date=2025-02-14}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * https://t.me/charnuxa — тэлеграм-канал «Беларуская музыка» * https://www.youtube.com/@minsepultury — YouTube-канал «Міністэрства сепультуры» * {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ttg_5tc0_Fs|title=PROSTYJA REČY — музычны журналіст Аляксандр Чарнуха пра беларускую музыку|last=Free Belarus Center|date=2023-11-06|access-date=2025-02-14}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чарнуха Аляксандр}} 2y79yc6o7obqwqftljzedsv8vj0mcv9 0 783054 5146677 4939678 2026-05-25T20:52:49Z Emilia Noah 155537 /* Літаратура */ 5146677 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bohdan Dobrzański.jpg|міні|справа|Мужчына ў традыцыйным рэктарскім строі: у мантыі, з ланцугам і [[жазло]]м]] '''Рэктар''' — галоўная пасадовая асоба [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшай навучальнай установы]], галоўным чынам [[Універсітэт|універсітэта]], [[Акадэмія|акадэміі]] або інстытута, якая адказвае за агульнае кіраванне ўстановай, яе адміністрацыйную, навуковую і фінансавую дзейнасць. == Гісторыя == Тэрмін «рэктар» паходзіць з лацінскай мовы ({{lang-la|rector}}), дзе азначае «кіраўнік». Пасада рэктара мае даўнюю гісторыю і ўзыходзіць да [[Сярэднявечча]], калі першыя ўніверсітэты Еўропы (напрыклад, [[Балонскі ўніверсітэт|Балонскі]] і [[Парыжскі ўніверсітэт|Парыжскі ўніверсітэты]]) засноўвалі гэтую пасаду для арганізацыі навучальнага працэсу і абароны інтарэсаў [[Студэнт|студэнтаў]] і выкладчыкаў. == Паўнамоцтвы і абавязкі == Паўнамоцтвы рэктара залежаць ад заканадаўства краіны і статута канкрэтнай навучальнай установы. Аднак у большасці выпадкаў рэктар: * вызначае стратэгію развіцця адукацыйнай установы; * кіруе навуковай і адукацыйнай дзейнасцю; * прадстаўляе ўніверсітэт у дзяржаўных і міжнародных арганізацыях; * кіруе фінансавымі і кадравымі пытаннямі; * падпісвае дакументы, звязаныя з адукацыйным працэсам і адміністрацыйнай дзейнасцю; * нясе адказнасць за выкананне акадэмічных стандартаў і законаў. == Абранне і прызначэнне == У розных краінах і ВНУ рэктар можа прызначацца дзяржаўнымі органамі, абірацца прафесарска-выкладчыцкім складам або зацвярджацца апякунскай радай. Тэрмін паўнамоцтваў адрозніваецца, звычайна складае ад 3 да 5 гадоў. Умовай прызначэння на пасаду рэктара з'яўляецца наяўнасць у прэтэндэнта [[Навуковая ступень|навуковай ступені]] як мінімум [[Кандыдат навук|кандыдата навук]] або эквівалентнай. Рэктар у розных краінах: * [[Беларусь]] — рэктары дзяржаўных ВНУ прызначаюцца [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнтам]], а прыватных — уласнікамі па ўзгадненні з [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|міністэрствам адукацыі]]. * [[Германія]] — рэктар абіраецца ўніверсітэцкім сенатам і зацвярджаецца ўладамі адпаведнай [[Землі Германіі|федэральнай зямлі]]. * [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] — ва ўніверсітэтах функцыі рэктара часта выконвае прэзідэнт ({{lang-en|President}}), а ў некаторых навучальных установах — канцлер ({{lang-en|Chancellor}}), якіх прызначае апякунская рада ({{lang-en|Board of Trustees}}) у прыватных ВНУ ці рада кіруючых ({{lang-en|Board of Regents / Board of Governors}}) у дзяржаўных ВНУ. * [[Польшча]] — рэктар дзяржаўнага ўніверсітэта абіраецца калегіяй выбаршчыкаў, якая складаецца з выкладчыкаў і працаўнікоў, дэлегатаў ад студэнтаў і аспірантаў, а рэктары прыватных ВНУ прызначаюцца ўласнікамі. * [[Расія]] — рэктар абіраецца вучонай радай універсітэта, затым зацвярджаецца Міністэрствам навукі і вышэйшай адукацыі Расійскай Федэрацыі. == Сімволіка і атрыбуты == У некаторых краінах і ўніверсітэтах рэктар мае адпаведны цырыманіяльны строй і традыцыйныя рэгаліі: мантыю, ланцуг і [[жазло]]. Гэтыя рэгаліі выкарыстоўваюцца ва ўрачыстых выпадках, напрыклад на цырымоніях уручэння дыпломаў і афіцыйных пасяджэннях. == Гл. таксама == * [[Дэкан]] * [[Прарэктар]] * [[Універсітэт]] == Літаратура == * Кваліфікацыйны даведнік «Пасады служачых устаноў адукацыі ўсіх тыпаў» // Дадатак да Пастановы Міністэрства працы Рэспублікі Беларусь № 53 ад 28.04.2001 г. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Адукацыя]] [[Катэгорыя:Пасады]] 4ckbnedevpaxxu57edc4pi3y4u5va3d 0 784793 5146709 5069631 2026-05-25T22:08:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146709 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лук’янаў}} {{асоба}} '''Аляксандр Сяргеевіч Лук’янаў''' ({{lang-ru|Александр Сергеевич Лукьянов}}; нар. [[10 чэрвеня]] [[1989]], [[Магілёў]]) — дзяржаўны служачы ў [[Беларусь|Беларусі]], старшыня Галоўнага ўпраўлення ідэалагічнай работы і па справах моладзі Мінгарвыканкама (з 22 верасня 2025). Член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання|8-га склікання]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://sovrep.gov.by/by/senators-by/view/lukjanau-aljaksandr-788/|title=Лукянаў {{!}} Члены Савета Рэспублікі|website=sovrep.gov.by|access-date=2025-03-16}}</ref>. Кіраўнік [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі|Беларускага рэспубліканскага саюза моладзі]] (13 жніўня 2021—24 верасня 2025)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/society/view/tsentralnyj-komitet-oo-brsm-vozglavil-vladimir-pavlovskij-739047-2025/|title=Центральный комитет ОО "БРСМ" возглавил Владимир Павловский|website=belta.by|date=2025-09-24|access-date=2025-10-20}}</ref>. Уключаны ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]] за незаконныя дэпартацыі і перавыхаванне ўкраінскіх дзяцей у часе [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]]{{Пераход|Удзел у дэпартацыі ўкраінскіх дзяцей}}. [[Кандыдат тэхнічных навук]], [[дацэнт]]<ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.sovrep.gov.by/ru/senators-ru/view/lukjjanov-aleksandr-748/|title=Лукьянов Александр Сергеевич — Члены Совета Республики — Официальный сайт Совета Республики|website=Совет Рэспублікі|access-date=2025-08-29}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 10 чэрвеня 1989 года ў горадзе [[Магілёў]]<ref name=":02" />. Маці была намесніцай дырэктара кампаніі «Пажспецсэрвіс», якая ажыццяўляе праектаванне сістэм пажарнай сігналізацыі. Бацька — дырэктар гэтай арганізацыі і пенсіянер [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|МНС]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/342413|title=Як спадчынны пажарнік стаў галоўным камсамольцам краіны. Гісторыя жыцця кіраўніка БРСМ Аляксандра Лук'янава|website=Наша Ніва|date=2024-05-18|access-date=2025-03-16}}</ref>. У 2007—2021 гадах служыў у органах і падраздзяленнях МНС, пайшоў у запас у званні маёра запасу<ref name=":0" />. У 2011 годзе скончыў [[Універсітэт грамадзянскай абароны МНС Рэспублікі Беларусь|Камандна-інжынерны інстытут МНС]] па спецыяльнасці «Прадухіленне і ліквідацыя надзвычайных сітуацый». Пазней атрымаў ступені магістра і кандыдата тэхнічных навук ва [[Універсітэт грамадзянскай абароны МНС Беларусі|Універсітэце грамадзянскай абароны МНС]]<ref name=":02" />. Скончыў [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]<ref name=":02" />. Працаваў выкладчыкам [[Камандна-інжынерны інстытут МНС Рэспублікі Беларусь|Камандна-інжынернага інстытута МНС]]; старшым інспектарам сектара міжнароднага супрацоўніцтва [[Універсітэт грамадзянскай абароны МНС Рэспублікі Беларусь|Універсітэта грамадзянскай абароны МНС]]; начальнікам аддзела даследаванняў у галіне ліквідацыі надзвычайных сітуацый цэнтра навукова-даследчай работы [[Навукова-даследчы інстытут пажарнай бяспекі і праблем надзвычайных сітуацый МНС|Навукова-даследчага інстытута пажарнай бяспекі і праблем надзвычайных сітуацый МНС]]<ref name=":02" />. Член [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі|БРСМ]]. З 2018 года прадстаўляў [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі|БРСМ]] у Моладзевай палаце пры Парламенцкім сходзе Беларусі і Расіі. 13 жніўня 2021 года абраны першым сакратаром Цэнтральнага камітэта БРСМ<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ucp.by/university/news/novosti-universiteta/vypusknik-ugz-aleksandr-lukyanov-izbran-pervym-sekretarem-tsentralnogo-komite|title=Выпускник УГЗ Александр Лукьянов избран первым секретарем Центрального комитета БРСМ|date=13.08.2021|url-status=dead}}</ref><ref name=":02" />. У 2022 годзе разам з прарасійскімі актывістамі ўдзельнічаў у закрыцці бара «Каліноўскі» ў Мінску, што было часткай кампаніі па змаганні з асобай [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/292897|title=«Бар «Каліноўскі» — усё». Лукашэнкаўцы прыйшлі з рэйдам на Зыбіцкую|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2022-06-05|access-date=2025-03-17}}</ref>. У 2023 годзе разам з прапагандыстам [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгорам Азаронкам]] наведваў акупаваныя [[Расія]]й украінскія тэрыторыі [[Расійская акупацыя Херсонскай вобласці|Херсонскай]] і [[Расійская акупацыя Запарожскай вобласці|Запарожскай]] абласцей. У жніўні 2024 года наведваў акупаваную Расіяй [[Аўдзііўка|Аўдзііўку]], куды прывёз ікону Казанскай Божай Маці з Свята-Георгіеўскага манастыра [[Бабруйск]]а<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/76606.html|title=Беларусский сенатор посетил захваченную россиянами Авдеевку|website=Зеркало|date=2024-08-24|access-date=2025-10-20}}</ref>. Дэлегат [[VII Усебеларускі народны сход|VII Усебеларускага народнага сходу]]<ref name=":02" />. У 2024 годзе стаў членам [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання|8-га склікання]] ад [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] (вылучаны ад [[Магілёўскі раён|Магілёўскага]] і [[Чавускі раён|Чавускага]] раёнаў)<ref name=":09">{{Cite web|url=https://www.sovrep.gov.by/ru/senators-ru/view/lukjjanov-aleksandr-748/|title=Лукьянов Александр Сергеевич — Члены Совета Республики — Официальный сайт Совета Республики|website=Совет Рэспублікі|access-date=2025-08-29}}</ref>. Член Пастаяннай камісіі Савета Рэспублікі па міжнародных справах і нацыянальнай бяспецы<ref name=":02" />. Член партыі «[[Белая Русь (партыя)|Белая Русь]]»<ref>{{Cite web|url=https://partiya.by/guidance|title=Высший политический совет партии|website=www.partiya.by|access-date=2025-03-17|archive-date=24 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250324091819/https://partiya.by/guidance|url-status=dead}}</ref>. Уваходзіць у склад саветаў [[Спецыяльны фонд Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па сацыяльнай падтрымцы адораных навучэнцаў і студэнтаў|спецыяльных фондаў Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па сацыяльнай падтрымцы адораных вучняў і студэнтаў]] і [[Спецыяльны фонд Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па падтрымцы таленавітай моладзі|па падтрымцы таленавітай моладзі]], савета па справах моладзі дзяржаў — удзельнікаў [[СНД]], назіральнага савета [[Нацыянальны дзіцячы тэхнапарк|Нацыянальнага дзіцячага тэхнапарка]], Міжведамаснага савета па адзіным дні бяспекі МНС<ref name=":02" />. 22 верасня 2025 года прызначаны старшынёй Галоўнага ўпраўлення ідэалагічнай працы і па справах моладзі [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Мінгарвыканкама]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://minsknews.by/glavnoe-upravlenie-ideologicheskoj-raboty-i-po-delam-molodezhi-mingorispolkoma-vozglavil-aleksandr-lukyanov/|title=Главное управление идеологической работы и по делам молодежи Мингорисполкома возглавил Александр Лукьянов - Минск-новости|date=2025-09-22|access-date=2025-10-20}}</ref>. == Удзел у дэпартацыі ўкраінскіх дзяцей == Разам з фондам Аляксея Талая ўдзельнічаў у незаконных дэпартацыях і перавыхаванні ўкраінскіх дзяцей у часе [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]]<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/dec/2024/1738/oj|title=Decision - CFSP - 2024/1738 - EN - EUR-Lex|website=eur-lex.europa.eu|access-date=2025-01-15|quote=Aleksandr Lukyanov is the First Secretary of the Central Committee of the Belarusian Republican Youth Union. In this capacity, Lukyanov is contributing to the illegal deportation and re-education of Ukrainian children. He is facilitating the unlawful re-education of Ukrainian children on the territory of Belarus. The activities pursued by Lukyanov are part of a broader strategy of the Russian Federation to illegally deport Ukrainian citizens, in which the Republic of Belarus is complicit. Since its war of aggression against Ukraine, Russia has transferred many Ukrainian civilians to Russian-occupied areas or to Russia itself, while often denying or impeding those civilians from having safe passage to government-held parts of Ukraine. Lukyanov’s actions violate the rights of Ukrainian children and infringe Ukrainian law and administrative order. Therefore, Aleksandr Lukyanov is implementing actions and policies which undermine and threaten the territorial integrity, sovereignty and independence of Ukraine.}}</ref>, за што ў чэрвені 2024 года ўнесены ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]<ref name=":2" />. У ліпені 2024 года да гэтых санкцый далучыліся таксама [[Швейцарыя]]<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.admin.ch/gov/en/start/documentation/media-releases.msg-id-101793.html|title=Ukraine: Switzerland adopts further sanctions against Russia|work=[[Федэральны савет Швейцарыі]]}}</ref>, [[Албанія]], [[Боснія і Герцагавіна]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Малдова]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Украіна]], [[Чарнагорыя]]<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/07/10/statement-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-countries-concerning-restrictive-measures-in-respect-of-actions-undermining-or-threatening-the-territorial-integrity-sovereignty-and-independence-of-ukraine/|title=Statement by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures in respect of actions undermining or threatening the territorial integrity, sovereignty and independence of Ukraine|work=[[Савет Еўрапейскага саюза]]}}</ref>. У лютым 2025 года [[Аўстралія]] далучылася да санкцый супраць Лук’янава<ref>{{cite web|url=https://belsat.eu/85255871/16-y-pakiet-sankcyjau|title=«Самыя маштабныя санкцыі». ЕЗ ухваліў 16-ы пакет абмежаванняў супраць Расеі|website=[[Белсат]]}}</ref>. == Палітычныя погляды == Развівае культ асобы Аляксандра Лукашэнкі, паводле яго «Лукашэнка — нацыянальны лідар і герой, асоба гістарычнага маштабу! Гарант міру не толькі ў нашай краіне, але і ва ўсім рэгіёне»<ref name=":0" />. Заклікае працягваць [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычныя рэпрэсіі]] супраць [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|апанентаў Лукашэнкі]]: «Тэрарыстаў, экстрэмістаў, [[Змагары (палітычнае клішэ)|змагарскае]] паскуддзе, здраднікаў і ворагаў народа будзем выпальваць жалезам»<ref name=":0" />. == Узнагароды == Узнагароджаны медалямі «[[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|За бездакорную службу]]» III ступені, «[[За адзнаку ў папярэджанні і ліквідацыі надзвычайных сітуацый]]», юбілейнай медалём «[[160 гадоў пажарнай службе Беларусі]]», нагрудным знакам МНС «[[Выдатнік (нагрудны знак МНС)|Выдатнік]]», а таксама ганаровымі граматамі [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчага камітэта]], [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства адукацыі]], [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў]], граматай [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|МНС]]<ref name=":02" />. == Асабістае жыццё == Жонка — Маргарыта Лук’янава, займаецца арганізацыяй дзіцячых свят ва ўласным клубе Danakids, ёсць дачка Мілана<ref name=":0" />. Сябруе з [[Дзмітрый Юр’евіч Баскаў|Дзмітрыем Баскавым]], хакейным функцыянерам і асобай, набліжанай да [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://www.sovrep.gov.by/ru/senators-ru/view/lukjjanov-aleksandr-748/ Профіль Аляксандра Лук’янава на сайце Савета Рэспублікі] {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лук’янаў Аляксандр Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання]] p9uubmk4raahzr89jvr956hray133su 0 791243 5146545 5032507 2026-05-25T14:23:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146545 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Клячын}} {{ДД}} '''Аляксандр Алегавіч Клячын''' — беларускі дзяржаўны службовец. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Сянно|Сянне]]<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://vitvesti.by/politics/fotofakt-aleksandr-subbotin-predstavil-aktivu-sennenskogo-raiona-novogo-predsedatelia-raiispolkoma-aleksandra-kliachina.html|title=ФОТОФАКТ: Александр Субботин представил активу Сенненского района нового председателя райисполкома Александра Клячина|website=Витебские Вести|date=2025-08-18|access-date=2025-08-20}}</ref>. У 2006 годзе скончыў [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію]], цяпер навучаецца ў [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://www.senno.by/18082025/aleksandr-subbotin-predstavil-novogo-predsedatelya-sennenskogo-rajispolkoma/|title=Александр Субботин представил нового председателя Сенненского райисполкома|website=Сенно. Новости Сенно. Голас Сенненшчыны|date=2025-08-18|access-date=2025-08-20|archive-date=20 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250820032628/https://www.senno.by/18082025/aleksandr-subbotin-predstavil-novogo-predsedatelya-sennenskogo-rajispolkoma/|url-status=dead}}</ref>. Працоўную дзейнасць пачаў у 1997 годзе ў Сенненскім {{абр|ДРБУ|дарожна-рамонтнае будаўнічае ўпраўленне|0}} № 146. Пасля службы ва [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сілах]]<ref name=":1" /> служыў у 1999—2001 гадах у органах унутраных спраў. У 2005—2012 гадах працаваў галоўным спецыялістам і начальнікам землеўпарадкавальных службаў у [[Сенненскі раённы выканаўчы камітэт|Сенненскім]] і [[Віцебскі раённы выканаўчы камітэт|Віцебскім райвыканкамах]]<ref name=":0" />. Пазней займаў розныя пасады ў сферы будаўніцтва, сельскай гаспадаркі і дзяржаўных органах. У 2023 годзе быў прызначаны начальнікам аддзела жыллёва-камунальнай гаспадаркі і добраўпарадкавання [[Адміністрацыя Чыгуначнага раёна г. Віцебска|адміністрацыі Чыгуначнага раёна Віцебска]]. У 2024 годзе стаў намеснікам кіраўніка адміністрацыі гэтага раёна<ref name=":0" />. 14 жніўня 2025 года прызначаны старшынёй [[Сенненскі райвыканкам|Сенненскага райвыканкама]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://president.gov.by/be/events/rassmotrenie-kadrovyh-voprosov-1755177655|title=Разгляд кадравых пытанняў|website=Афіцыйны сайт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-08-20}} {{DEFAULTSORT:Клячын Аляксандр Алегавіч}} chmdurbdpnfir0hq6qv51ly4pdtfvpp 0 791463 5146718 5028774 2026-05-25T22:44:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146718 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Майсеюк}} '''Аляксандр Уладзіміравіч Майсеюк''' (нар. {{ДН|9|3|1977}}, в. [[Яўсімавічы]], [[Кобрынскі раён]], [[Брэсцкая вобласць]]) — беларускі дзяржаўны службовец. == Біяграфія == Нарадзіўся 9 сакавіка 1977 года ў вёсцы [[Яўсімавічы]] [[Кобрынскі раён|Кобрынскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. У 1999 годзе скончыў [[Брэсцкі політэхнічны інстытут]] па спецыяльнасці «Прамысловае і грамадзянскае будаўніцтва»<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kobrin.brest-region.gov.by/ru/2010-11-05-10-18-32-10210--ru/|title=Председатель райисполкома|website=КОБРИНСКИЙ РАЙОННЫЙ ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ КОМИТЕТ|date=2022-11-29|access-date=2025-08-28|url-status=dead}}</ref>. Працоўную дзейнасць пачаў у жніўні 1999 года прарабам у калгасе імя Суворава Слонімскага раёна, затым майстрам перасоўнай механізаванай калоны № 164 у г. Слонім. У 2000 годзе праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сілах]]. У 2001—2002 гадах працаваў майстрам у таварыстве «Дом-Люкс» у Кобрыне, у 2002—2008 гадах — вядучым, а пазней спецыялістам першай катэгорыі Кобрынскага раённага ўпраўлення капітальнага будаўніцтва<ref name=":0" />. У 2008—2010 гадах быў галоўным спецыялістам Брэсцкага занальнага аддзела інспекцыі Дэпартамента кантролю і нагляду за будаўніцтвам па Брэсцкай вобласці. У 2010—2017 гадах працаваў намеснікам старшыні [[Кобрынскі райвыканкам|Кобрынскага райвыканкама]]. У 2017—2024 гадах узначальваў Упраўленне капітальнага будаўніцтва Кобрынскага раёна<ref name=":0" />. У 2018 годзе быў [[Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2018)|выбраны]] дэпутатам у [[Кобрынскі раённы Савет дэпутатаў]] 28-склікання па Кутузаўскай выбарчай акрузе № 18. На чарговы тэрмін быў [[Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2024)|пераабраны ў 2024 годзе]] дэпутатам па Аэрадромнай выбарчай акрузе № 18<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://zarya.by/news/community/vzaimodejstvie-deputatov-i-grazhdan-na-kobrinshhine-sposobstvuet-procvetaniju-kraja/|title=Как взаимодействие депутатов и граждан на Кобринщине способствует процветанию края - новости Бреста|last=Маргарита|website=Новости Бреста - газета Заря|date=2024-12-10|access-date=2025-08-28}}</ref>. Стаў старшынёй Кобрынскага раённага Савета дэпутатаў<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.pravo.by/novosti/obshchestvenno-politicheskie-i-v-oblasti-prava/2025/april/88430/|title=Президент Беларуси принял ряд кадровых решений|website=www.pravo.by|access-date=2025-08-28}}</ref>. 17 красавіка 2025 года прызначаны старшынёй [[Кобрынскі райвыканкам|Кобрынскага райвыканкама]]<ref name=":1" />. З’яўляецца сябрам Рэспубліканскага грамадскага аб’яднання «[[Белая Русь (грамадскае аб’яднанне)|Белая Русь]]»<ref name=":0" />. == Асабістае жыццё == Жанаты, мае траіх дзяцей. Жыве ў [[Кобрын]]е<ref>[https://kobrin.brest-region.gov.by/uploads/files/Mojsejuk-A.V..docx Кандидат в депутаты Кобринского районного Совета депутатов по Аэродромному избирательному округу № 18 МОЙСЕЮК АЛЕКСАНДР ВЛАДИМИРОВИЧ]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-08-28}} {{DEFAULTSORT:Майсеюк Аляксандр Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Старшыні Кобрынскага раённага выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Старшыні Кобрынскага раённага Савета дэпутатаў]] n86tgdo1h0p0p09xl1mum2dnto2l4ht 0 791498 5146555 5113648 2026-05-25T15:02:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146555 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Новікаў}} '''Аляксандр Аляксандравіч Новікаў''' (нар. {{ДН|26|12|1975}}, [[Гомель]]) — беларускі інжынер і дэпутат. З кастрычніка 2025 года старшыня [[Гомельскі раённы выканаўчы камітэт|Гомельскага райвыканкама]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://gomelisp.gov.by/novyj-predsedatel-gomelskogo-rajispolkoma-na-dolzhnost-utverzhden-aleksandr-novikov/|title=Новы старшыня Гомельскага райвыканкама: на пасаду зацверджаны Аляксандр Новікаў|url-status=dead}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 26 снежня 1975 года ў горадзе [[Гомель|Гомелі]]<ref name=":0" />. Скончыў [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога]], [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]<ref name=":0" />. Працаваў на розных пасадах на прадпрыемстве «[[Гомсельмаш]]» — ад вядучага інжынера да намесніка генеральнага дырэктара па тэхнічных пытаннях — галоўнага інжынера; дырэктарам па развіцці ТАА «МеталБуд СiК»<ref name=":0" />. Генеральны дырэктар ААТ «Гомсельмаш»<ref name=":0" />. Дэпутат [[Гомельскі гарадскі Савет дэпутатаў|Гомельскага гарадскога Савета дэпутатаў]] [[Спіс дэпутатаў Гомельскага гарадскога Савета дэпутатаў 27-га склікання|27-га]] і [[Спіс дэпутатаў Гомельскага гарадскога Савета дэпутатаў 28-га склікання|28-га скліканняў]]<ref name=":0" />. Дэпутат [[Гомельскі абласны Савет дэпутатаў|Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў]] [[Спіс дэпутатаў Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў 29-га склікання|29-га склікання]]<ref name=":0" />. Дэлегат [[VII Усебеларускі народны сход|VII Усебеларускага народнага сходу]]<ref name=":0" />. Выбраны ў 2024 годзе членам [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання|8-га склікання]] ад [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] (вылучаны ад [[Гомель|горада Гомеля]])<ref name=":0" />. Член Пастаяннай камісіі Савета Рэспублікі па эканоміцы, бюджэце і фінансах<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.sovrep.gov.by/ru/senators-ru/view/novikov-aleksandr-752/|title=Новиков Александр Александрович — Члены Совета Республики — Официальный сайт Совета Республики|website=Совет Рэспублікі|access-date=2025-08-29}}</ref>. З кастрычніка 2025 года старшыня [[Гомельскі раённы выканаўчы камітэт|Гомельскага райвыканкама]]<ref name=":1" />. == Узнагароды == Узнагароджаны медалём «[[За працоўныя заслугі]]», ганаровымі граматамі [[Міністэрства прамысловасці Рэспублікі Беларусь|Міністэрства прамысловасці]], [[Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь|Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання]], [[Дзяржаўны камітэт па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага камітэта па стандартызацыі]], [[Гомельскі гарадскі Савет дэпутатаў|Гомельскага гарадскога Савета дэпутатаў]], [[Еўразійская эканамічная камісія|Еўразійскай эканамічнай камісіі]]; мае падзякі Прэзідыума [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[Гомельскі гарадскі выканаўчы камітэт|Гомельскага гарвыканкама]]; узнагароджаны нагрудным знакам адрознення Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання «[[За заслугі ў сельскай гаспадарцы]]», памятным знакам «[[У гонар 90-годдзя Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]», юбілейным медалём «[[100 год органам дзяржаўнага кіравання сельскай гаспадаркай і харчаваннем Беларусі]]»<ref name=":0" />. Удастоены ганаровага звання «[[Чалавек года Гомельшчыны|Чалавек года]] — 2021» [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] ў намінацыі «Кіраўнік»<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.sovrep.gov.by/ru/senators-ru/view/novikov-aleksandr-752/ Профіль Аляксандра Новікава на сайце Савета Рэспублікі] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Новікаў Аляксандр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Гомельскага гарадскога Савета дэпутатаў 27-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Гомельскага гарадскога Савета дэпутатаў 28-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў 29-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэлегаты Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання]] p283rt0gc354q4nxxby2ifqppbz31ro 0 792510 5146843 5036111 2026-05-26T09:41:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146843 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ладыга}} {{ДД}} '''Анатоль Міхайлавіч Ладыга''' (нар. {{ДН|27|6|1977}}, [[Вялікія Круговічы]], [[Ганцавіцкі раён]], [[Брэсцкая вобласць]]) — беларускі дзяржаўны службовец. == Біяграфія == Нарадзіўся 27 чэрвеня 1977 года ў вёсцы [[Вялікія Круговічы]] [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. У 2011 годзе скончыў [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскую дзяржаўную акадэмію ветэрынарнай медыцыны]] па спецыяльнасці «ветэрынарная медыцына»<ref name=":0">{{Cite web|url=https://bel.soligorsk.gov.by/rajvykankam/kiraunicztva/|title=Кіраўніцтва|website=Салігорскі раённы выканаўчы камітэт|access-date=2025-09-19|archive-date=15 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815025114/https://bel.soligorsk.gov.by/rajvykankam/kiraunicztva/|url-status=dead}}</ref>. Працаваў у сельскагаспадарчых арганізацыях [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] на розных пасадах: галоўным ветэрынарным урачом калгаса «Кастрычнік», галоўным ветэрынарным урачом вытворчага ўчастка «Мацкевічы» ТАА «Харвіст», намеснікам старшыні СПК «Войкава» і намеснікам дырэктара ЗАТ «Жыліхава» па жывёлагадоўлі. Быў галоўным заатэхнікам і галоўным ветэрынарным урачом СПК «Ціміразеўскі», а таксама намеснікам дырэктара гэтага прадпрыемства па жывёлагадоўлі<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://esoligorsk.by/novosti/v-soligorske/257-eksklyuziv/64851-v-soligorske-smenilsya-predsedatel-rajispolkoma|title=В Солигорске сменился председатель райисполкома|website=esoligorsk.by|date=2023-05-30|access-date=2025-09-19}}</ref>. У 2011 годзе ўзначаліў Капыльскую раённую ветэрынарную станцыю, у 2013 годзе — філіял «Вялікая Раёўка» ААТ «Крыніца». У 2014—2017 гадах займаў пасаду першага намесніка старшыні — начальніка ўпраўлення сельскай гаспадаркі і харчавання [[Капыльскі райвыканкам|Капыльскага райвыканкама]]<ref name=":1" />. З 17 студзеня 2019 года — старшыня [[Клецкі райвыканкам|Клецкага райвыканкама]]<ref name=":1" />. З 1 чэрвеня 2023 года прызначаны старшынёй [[Салігорскі райвыканкам|Салігорскага райвыканкама]]<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ладыга Анатоль Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Старшыні Клецкага раённага выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Старшыні Салігорскага раённага выканаўчага камітэта]] ab2cqzwxrr8jvzdynj96f8qojz1vto3 0 795120 5146834 5130527 2026-05-26T09:19:46Z Pabojnia 135280 /* Мафіёза-рэп */ афармленне 5146834 wikitext text/x-wiki {{Музычны жанр|Назва=Гангста-рэп|напрамкі=[[хіп-хоп]]|Узнікненне={{hlist|1985|[[Філадэльфія]], [[Пенсільванія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]}}<ref>{{cite web|last=Balfour|first=Jay|url=https://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/6784905/schoolly-d-psk-first-gangsta-rap-song-anniversary|title=Schoolly D Reflects on Creating Gangsta Rap With 'P.S.K.' on Its 30th Anniversary|date=2015-12-03|access-date=2019-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923063727/https://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/6784905/schoolly-d-psk-first-gangsta-rap-song-anniversary|archive-date=2019-09-23}}</ref>|месца=|інструменты={{hlist|вакал ([[рэп]], [[бітбокс]])|[[драм-машына]]|[[семплер]]}}|Росквіт=канец [[1980-я гады ў музыцы|1980-х]] гадоў|Паджанры=[[Дрыл (музыка)]], [[Трэп]]|разнавіднасці=мафіёза-рэп|Роднасныя={{hlist|[[джы-фанк]]|[[Mobb music]]}}|Гл_таксама=[[Хіп-хоп Заходняга ўзбярэжжа]], [[Хіп-хоп ўсходняга ўзбярэжжа]], [[Паўднёвы рэп]], [[Midwest Rap|Мідвест-рэп]]|Вытокі={{hlist|[[хіп-хоп]]|[[хардкор-хіп-хоп]]|[[палітычны хіп-хоп]]}}}}'''Гангста-рэп''' ({{Lang-en|gangsta rap}} скажэнне ад ''gangster rap'' - "''гангстарскі рэп''") — стыль [[Хіп-хоп|хіп-хопа]], які характарызуецца тэмамі і тэкстамі, якія звычайна падкрэсліваюць стыль жыцця "[[Гангстар|гангстара]]", "OG" і "Thug-Life". Гэты жанр ператварыўся з хардкор-рэпу ў самастойны жанр, упершыню створаны ў сярэдзіне 1980-х гадоў такімі рэперамі, як {{Не перакладзена 3|Ice-T|Ice-T|ru|Ice-T}}, і папулярызаваны ў канцы 1980-х гадоў рэп-гуртамі, такімі як [[N.W.A]]<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=rap.about.com/od/genresstyles/p/GangstaRap.htm|title=Gangsta Rap – What Is Gangsta Rap|website=Rap.about.com|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514232338/rap.about.com/od/genresstyles/p/GangstaRap.htm|archive-date=2011-05-14|access-date=2015-03-03}}</ref> 1990-х гадоў, гангста-рэп, які першапачаткова з'яўляўся вельмі андэграўднай і альтэрнатыўнай формай хіп-хопа, неўзабаве стаў самым камерцыйна прыбытковым паджанрам хіп-хопа. Многія гангста-рэп-артысты адкрыта выхваляюцца сваімі асацыяцыямі з рознымі актыўнымі вулічнымі бандамі як часткай сваёй мастацкай выявы, прычым найбольш часта прадстаўленыя банды альянсаў {{Не перакладзена 3|Crips|Crips|ru|Crips}} і {{Не перакладзена 3|Bloods|Bloods|ru|Bloods}}<ref>[https://books.google.com/books?id=wLNZ10G5B4sC&pg=PA69&dq=bloods+crips+gangster+rap#v=onepage Gangs and Gang Crime] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220601190940/https://books.google.com/books?id=wLNZ10G5B4sC&pg=PA69&dq=bloods+crips+gangster+rap#v=onepage |date=1 чэрвеня 2022 }} (2008) Michael Newton</ref>. Тэма, уласцівая гангста-рэпу, выклікала шмат спрэчак. Крытыка зыходзіла як ад [[Левыя (палітыка)|левых]], так і ад [[Правыя (палітыка)|правых]] каментатараў, а таксама ад [[Духавенства|рэлігійных лідараў]], якія абвінавачвалі жанр у заахвочванні [[Злачынства|злачынстваў]] ([[забойства|забойствы]], стральба з аўтамабіля, серыйныя забойствы, [[гвалт]], парушэнне грамадскага парадку, непавага да паліцэйскіх, [[вандалізм]], [[Крадзеж|крадзяжы]], кіраванне ў стане алкагольнага ап'янення, наркагандаль), [[дыскрымінацыя]] ([[гамафобія]], жаноненавісць, [[расізм]]), [[Абсцэнная лексіка|ненарматыўная лексіка]], палавыя сувязі з многімі партнёрамі, сэксуальная залежнасць, вулічныя банды, злоўжыванне алкаголем, злоўленне псіхаактыўнымі рэчывамі, матэрыялізм і [[Нарцысізм|нарцысцызм]]. Адміністрацыі прэзідэнтаў ЗША [[Джордж Герберт Уокер Буш|Джорджа Буша]]-старэйшага і [[Біл Клінтан|Біла Клінтана]] раскрытыкавалі гэты жанр<ref name="rap, race, and censorship4">{{cite news|last=Philips|first=Chuck|title=COVER STORY : The Uncivil War : The battle between the Establishment and supporters of rap music reopens old wounds of race and class|url=http://articles.latimes.com/1992-07-19/entertainment/ca-4391_1_uncivil-war/2|date=1992-07-19|access-date=2014-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140104003238/http://articles.latimes.com/1992-07-19/entertainment/ca-4391_1_uncivil-war/2|archive-date=2014-01-04}}</ref>. «Многія чорныя рэперы, у тым ліку Ice-T і Sister Souljah, сцвярджаюць, што іх несправядліва вылучаюць, таму што іх музыка адлюстроўвае глыбокія змены ў грамадстве, пра якія нідзе не гаворыцца ў публічнай сферы.<ref name="rap, race, and censorship4" /> Белыя палітыкі, артысты скардзяцца, і не разумеюць ні музыкі, ні жадання чуць, што адбываецца ў спустошаных супольнасцях, якія спарадзілі форму мастацтва», — напісаў журналіст Чак Філіпс у аглядзе бітвы паміж "[[Істэблішмент|істэблішментам]]" і абаронцамі рэп-музыкі. «Прычына, па якой рэп падвяргаецца нападкам, заключаецца ў тым, што ён выстаўляе напаказ усе супярэчнасці амерыканскай культуры ... тое, што пачыналася як андэграўндная форма мастацтва, стала інструментам выкрыцця многіх крытычных пытанняў, якія звычайна не абмяркоўваюцца ў амерыканскай палітыцы. Праблема тут у тым, што Белы дом і яго пераймальнікі, такія як Біл Клінтан, прадстаўляюць палітычную сістэму, якая ніколі не мае намеру мець справу з хаосам ва ўнутранай частцы горада», — сказала рэперка Sister Souljah у інтэрв'ю Філіпсу<ref name="rap, race, and censorship4" />. З іншага боку, некаторыя каментатары (напрыклад, [[Спайк Лі]] ў сваім сатырычным фільме ''Bamboozled'') раскрытыкавалі гангста-рэп як аналаг чорных менестрэль-шоў і выступаў блэкфейсаў, у якіх выканаўцаў — як чорных, так і белых — прымушалі выглядаць афраамерыканцамі і не весці сябе афраамерыканцамі. манеры забавы. Гангста рэперы часта абараняюць сябе, сцвярджаючы, што яны апісваюць рэальнасць жыцця ў гета, і што яны выбіраюць толькі такога персанажа, дзеянні якога яны не ўхваляюць. Гангста рэперы таксама вядомыя (або сумна вядомыя) тым, што выглядаюць значна больш жорстка ў параўнанні з раннімі ідэямі і тэмамі хіп-хоп выканаўцаў, і вядомыя тым, што кажуць рэчы, якія часта лічацца [[табу]]; Напрыклад, гурт N.W.A выпусціў знакамітую песню пратэсту "{{Не перакладзена 3|Fuck tha Police|Fuck tha Police|ru|Fuck tha Police}}" аб жорсткасці паліцыі і расавым прафіляванні. У раёнах з высокім узроўнем злачыннасці прытворства гэтых выдуманых персанажаў небяспечнае для жыцця, але той факт, што гангсты рэперы расказваюць гісторыі іншых людзей, часта ўспрымаецца як заваёва імі павагі за павышэнне дасведчанасці аб сур'ёзнасці злачынстваў у гета. Многія гангсты рэперы сцвярджаюць, што ў свеце іх жанру існуюць эмоцыі і перспектывы людзей, чые пакуты занадта часта ігнаруюцца і прыніжаюцца грамадствам. Гангста-рэп, як сцвярджаюць некаторыя, быў следствам розных правапарушэнняў, учыненых у адносінах да афраамерыканцаў у няшчасных раёнах. Розныя беспарадкі, выкліканыя збіццём Родні Кінга, і апраўданне паліцыянтаў, адказных за збіццё, выклікалі гнеў і абурэнне ў той вобласці, якая ўжо была ў небяспецы. Гангста-рэп служыў рэперам у якасці выхаду, каб выказаць свой гнеў наконт сацыяльнай несправядлівасці ў грамадстве, пры гэтым не баючыся, што іх прымусяць замаўчаць за тое, што яны сказалі праўду. Яны часта выкарыстоўвалі гангста-рэп, каб расказаць гісторыі свайго жыцця, якія часам уключалі залішнюю жорсткасць, гіперсэксуальнасць і злоўжыванне наркотыкамі<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=CnhUYWbW3jQ|title=Cam'ron on The O'Reilly Factor|date=2006-01-27|publisher=[[YouTube]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151114142547/https://www.youtube.com/watch?v=CnhUYWbW3jQ|archive-date=2015-11-14|access-date=2015-03-03}}</ref>. == Паходжанне: 1985-1990 == === Пачатак: Ice-T і Schoolly D === Трэйсі «Ice-T» Морраў нарадзіўся ў [[Ньюарк (Нью-Джэрсі)|Ньюарку]], штат [[Нью-Джэрсі]], у 1958 годзе. Падлеткам ён пераехаў у [[Лос-Анджэлес]], дзе заняў вядомае месца на хіп-хоп сцэне Заходняга ўзбярэжжа. У 1986 годзе Ice-T выпусціў песню "6 in the Mornin'", якую часта разглядаюць як першую гангста рэп-песню. Ice-T займаўся рэпам з пачатку 80-х, але ўпершыню звярнуўся да тэм гангста-рэпу пасля таго, як на яго паўплываў Філадэльфійскі рэпер {{Не перакладзена 3|Schoolly D|Schoolly D|en|Schoolly D}} і яго альбом ''Schoolly D'' 1985 года. У інтэрв'ю часопісу ''PROPS'' Ice-T сказаў: : Вось дакладны храналагічны парадак таго, што насамрэч адбылося: першы запіс, які выйшаў у гэтым кірунку, была песня «PSK» ад Schoolly D. Затым сінкапіраванне гэтага рэпа выкарыстоўвалася мной, калі я зрабіў «6 in the Mornin'». Вакальная падача была аднолькавай: «…P.S.K. мы робім зялёным», «… шэсць раніцы, паліцыя ля маіх дзвярэй». Калі я пачуў гэты запіс, я сказаў: "О, чорт!" і называйце гэта капіраваннем стылю ці як хочаце, але я добра вывучыў гэты запіс. Мой запіс не гучаў як «P.S.K.», але мне спадабалася, як ён гучыць з ім. "PSK" казаў пра банду Park Side Killers, але гэта было вельмі расплывіста. Гэта было адзінае адрозненне, калі Schoolly зрабіў гэта, гэта было "… адзін за адным я накаўтую вас". Усё, што ён рабіў, гэта ўяўляў банду ў сваім запісе. Я ўзяў гэта і напісаў песню пра зброю, збіццё людзей, і ўсё гэта з "6 in the Mornin'". У той жа самы час, калі выйшаў мой сінгл, Boogie Down Productions з'явіліся з альбомам ''Criminal Minded'', які быў гангстарскім альбомам. Гаворка ішла не пра паведамленні ці песню "You Must Learn", а пра бандытызм<ref>{{Cite web|url=http://www.daveyd.com/iceprops.html|title=Ice T Interview|website=Daveyd.com|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20060718115817/http://www.daveyd.com/iceprops.html|archive-date=2006-07-18|access-date=2015-03-03}}</ref>. У 2011 годзе Ice-T паўтарыў у сваёй аўтабіяграфіі, што Schoolly D быў яго натхненнем для гангста-рэпу<ref>''Ice: A Memoir of Gangster Life and Redemption—from South Central to Hollywood'', Chapter 8: Six in the Mornin', One World, New York, 2011</ref>. Ice-T працягваў выпускаць гангсты альбомы да канца 1980-х гадоў: ''Rhyme Pays'' у 1987 годзе, ''Power'' у 1988 годзе і ''The Iceberg/Freedom of Speech…Just Watch What You Say у 1989 годзе'' Лірыка Ice-T таксама змяшчала моцныя палітычныя каментары і часта гуляла грань паміж услаўленнем гангстарскага ладу жыцця і яго крытыкай як бязвыхаднай сітуацыяй. Дэбютны альбом Schoolly D, ''Schoolly D'', і асабліва песня «P.S.K. What Does It Mean?», моцна паўплываў не толькі на Ice-T, але і на {{Не перакладзена 3|Eazy-E|Eazy-E|ru|Eazy-E}} з N.W.A (асабліва ў песні «Boyz-n-the-Hood»), а таксама на гурт [[Beastie Boys]] у іх альбоме ''Licensed to Ill'' (1986)<ref name="hess">{{Кніга|ref=Hess|год=2009|isbn=9780313343216}}</ref>. === Boogie Down Productions і NWA === Boogie Down Productions выпусціла свой першы сінгл "Say No Brother (Crack Attack Don't Do It)" у 1986 годзе. За ім рушылі ўслед "South-Bronx/P is Free" і "9mm Goes Bang" у тым жа годзе. Апошні трэк — самая гангста-тэматычная песня з трох; у ёй {{Не перакладзена 3|KRS-One|KRS-One|ru|KRS-One}} выхваляецца аб растрэле гандляра крэкам і яго смерці (у мэтах самаабароны)<ref>{{Cite web|url=http://www.ohhla.com/anonymous/boogiedp/cri_mind/9mm_goes.bdp.txt|title=The Original Hip-Hop (Rap) Lyrics Archive|website=Ohhla.com|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20060814055106/http://www.ohhla.com/anonymous/boogiedp/cri_mind/9mm_goes.bdp.txt|archive-date=2006-08-14|access-date=2015-03-03}}</ref>. Альбом {{Не перакладзена 3|Criminal Minded|Criminal Minded|ru|Criminal Minded}} які выйшаў у 1987 годзе, стаў першым рэп-альбомам з агнястрэльнай зброяй на вокладцы. Неўзабаве пасля выхаду гэтага альбома дыджэя BDP, Скота Ла Рока ({{Lang-en|Scott La Rock}}), застрэлілі. Пасля гэтага наступныя запісы BDP былі больш сфакусаваныя на ўхіленні неадэкватнага абгрунтавання. Першым блокбастарам у гангста-рэпе стаў альбом N.W.A {{Не перакладзена 3|Straight Outta Compton|Straight Outta Compton|ru|Straight Outta Compton}}, выпушчаны ў 1988 годзе. ''Straight Outta Compton'' заявіць аб хіп-хопе Заходняга ўзбярэжжа як аб асобным жывым стылі і зробіць [[Лос-Анджэлес]] канкурэнтам [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрка]], які быў сталіцай хіп-хопа. Альбом ''Straight Outta Compton'' справакаваў і першыя сур'ёзныя рознагалоссі ў дачыненні да тэкстаў у хіп-хопе. З-за песні "Fuck tha Police" удзельнікі N.W.A атрымалі ліст ад памочніка дырэктара [[Федэральнае бюро расследаванняў|ФБР]] Мілта Алерыха, у якім той рашуча выказваў непрыязнасць праваахоўных органаў да гэтай песні<ref>{{cite news|first=Ryan|last=Ritchie|title=Eazy to be hard|url=http://www.presstelegram.com/entertainment/ci_5315527|website=Presstelegram.com|date=2007-02-28|access-date=2008-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070304170024/http://www.presstelegram.com/entertainment/ci_5315527|archive-date=2007-03-04}}</ref><ref>Deflem, Mathieu. 2020. [https://deflem.blogspot.com/2019/07/music-censorship-labeling.html «Popular Culture and Social Control: The Moral Panic on Music Labeling.»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190803015238/https://deflem.blogspot.com/2019/07/music-censorship-labeling.html|date=2019-08-03}} ''American Journal of Criminal Justice'' 45(1):2-24 (First published online July 24, 2019).</ref>. З-за вялікага ўплыву Ice-T, N.W.A і {{Не перакладзена 3|Ice Cube|Ice Cube|ru|Ice Cube}} на гангста-рэп, яго часта памылкова лічаць феноменам Заходняга ўзбярэжжа, нягледзячы на уклад у фармаванне жанру групы Ўсходняга ўзбярэжжа Boogie Down Productions і рэпера з Філадэльфіі Schoolly D, які лічыцца першым гангста-рэперам. У пачатку 1990-х гадоў былы ўдзельнік групы N.W.A, Ice Cube, яшчэ больш паўплываў на гангста-рэп сваімі хардкорнымі сацыяльна-палітычнымі сольнымі альбомамі, у якіх меркаваўся патэнцыял гангста-рэпу ў якасці палітычнага сродку, які дазваляе даць права голасу моладзі з гета. Другі альбом N.W.A {{Не перакладзена 3|Niggaz4Life|Niggaz4Life|ru|Niggaz4Life}} (1991) (выпушчаны пасля сыходу Ice Cube з групы), стаў першым гангста рэп-альбомам, які дасягнуў 1 месца ў поп-чартах часопіса ''[[Billboard]]''. === Іншыя === Акрамя N.W.A і Ice T, {{Не перакладзена 3|Too Short|Too Short|ru|Too Short}} (з [[Окленд (Каліфорнія)|Окленда]], [[Каліфорнія]]), Kid Frost і лацінаамерыканскі гурт з [[Саўт-Гейт|Саўт-Гейта]] {{Не перакладзена 3|Cypress Hill|Cypress Hill|ru|Cypress Hill}} былі піянерамі на заходнім узбярэжжы з гангста рэп-песнямі і тэмамі. Гурт Above the Law таксама адыграў важную ролю ў гангста-рэп-руху, як і іх дэбютны альбом 1990 года ''Livin' Like Hustlers'', а таксама іх з'яўленне ў якасці госця ў альбоме NWA ''Niggaz4Life'' 1991 года, прадказваючы дамінаванне жанру з 1990 года Dre {{Не перакладзена 3|The Chronic|The Chronic|ru|The Chronic}}. [[Beastie Boys]] былі адной з першых папулярных груп, якія назвалі сябе «[[Гангстар|гангстарамі]]», і адной з першых папулярных рэп-груп, якія казалі пра гвалт, ужыванне наркотыкаў і алкаголю, хоць у асноўным у больш гумарыстычнай манеры. Яны пачыналі як [[Хардкор (панк-рок)|хардкор-панк]] -гурт, але пасля знаёмства з прадзюсарам Рыкам Рубінам і сыходам з гурта Кейт Шэленбах яны сталі рэп-групай<ref>[http://nymag.com/arts/popmusic/features/beastie-boys-2011-5/ Rude Boys] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170301015036/http://nymag.com/arts/popmusic/features/beastie-boys-2011-5/|date=2017-03-01}}, Amos Barshad, New York magazine 2011 5, retr 2012 Oct</ref>. Паводле часопіса ''[[Rolling Stone]]'', іх альбом Licensed to Ill (1986) «запоўнены дастатковай колькасцю згадкі пра зброю, наркотыкі і пусты сэкс (у тым ліку парнаграфічнае ўжыванне біты для лапты ў песні «Paul Revere»), каб кваліфікаваць яго як ключавы элемент гангста-рэпа.»<ref>''The New Rolling Stone Album Guide'', Fourth Edition</ref>. Альбом Beasties 1989 года ''{{Не перакладзена 3|Paul's Boutique|Paul's Boutique|ru|Paul's Boutique}}'' уключаў у сябе аналагічныя тэматычныя трэкі "Car Thief" ({{Tr-en|Аўтазгоншчык}}), "Looking Down the Barrel of the Gun" ({{Tr-en|Гледзячы ў дула пісталета}}) і "High-Plains Drifter" ( {{Tr-en|Валацуга з высокіх раўнін}}). У 1986 годзе гурт з Лос-Анджэлеса C.I.A. зачыталі рэп па-над трэкамі Beastie Boys для такіх песень, як "My Posse" і "Ill-Legal", і ўплыў Beastie Boys можна заўважыць у ранніх альбомах N.W.A.<ref>Chang, Jeff. ''Can’t Stop, Won’t Stop: The History of the Hip Hop Generation''</ref> Нью-ёркскай рэп-групе {{Не перакладзена 3|Run-D.M.C.|Run-D.M.C.|ru|Run-D.M.C.}} часта прыпісваюць папулярызацыю хардкорных і канфрантацыйных поглядаў і тэкстаў у хіп-хоп культуры, і яны былі адной з першых рэп-груп, апранутых у вулічную вопратку, падобную на банду. Іх зрэзаныя, натхнёныя рокам біты былі таксама важныя для стварэння ранняга стылю прадакшэна гангста-рэпу. Эпахальны гурт Public Enemy з Лонг-Айленда паказаў агрэсіўную, палітычна зараджаную лірыку, якая асабліва моцна паўплывала на такіх гангста рэпераў, як Ice Cube. Хардкорныя рэперы Ўсходняга ўзбярэжжа, такія як {{Не перакладзена 3|Rakim|Rakim|ru|Rakim}}, {{Не перакладзена 3|Kool G Rap|Kool G Rap|ru|Kool G Rap}}, {{Не перакладзена 3|Big Daddy Kane|Big Daddy Kane|ru|Big Daddy Kane}}, {{Не перакладзена 3|Slick Rick|Slick Rick|ru|Slick Rick}}, {{Не перакладзена 3|LL Cool J|LL Cool J|ru|LL Cool J}} і {{Не перакладзена 3|EPMD|EPMD|ru|EPMD}}, таксама адлюстроўваюць тэндэнцыю хіп-хоп музыкі канца 1980-х да цвёрдым, злым, агрэсіўным і палітычна свядомасці. беднасці, войны і перастрэлак. [[Х’юстан|Х'юстанскі]] гурт, вядомы як [[Geto Boys]], з'явіўся прыкладна ў канцы 1980-х і стварыў песні, якія змяшчаюць як гангстарскія тэмы аб злачыннасці і гвалце, так і сацыяльна-палітычныя каментарыі. У прыватнасці, гурт выпусціў прота-мафіёза-рэп музыку з песняй "Scarface", якая сканцэнтравана на продажы [[Какаін|какаіну]] і забойстве членаў канкуруючай банды. Geto Boys таксама вядомая як першая рэп-група, якая ўзяла сэмпл з фільма ''«''{{Не перакладзена 3|Лицо со шрамом|Лицо со шрамом|ru|Лицо со шрамом}}''»'', які стаў асновай для розных мафіёза-рэп сэмплаў у 1990-х гадах. Акрамя таго, Geto Boys, нараўне з групай Джэм Майстар Джэя і Эрыка Сэрмона, Flatlinerz, і гуртом Prince Paul і RZA, [[Gravediggaz]], часта згадваюцца як піянеры «хараркор» рэпа, трансгрэсіўнага і абразіўнага паджанра хардкор-рэпа ці гангста-рэпа, [[звышнатуральнае]] і [[акультызм]], часта з гатычнай ці жудаснай лірыкай, [[Сатанізм|сатанінскімі]] выявамі і гвалтам як у фільмах жанру слэшэр ці сплэтэр. == 1990-цяпершы час == === Ice-T === Ice-T выпусціў адзін з асноўных альбомаў жанру, ''OG: Original Gangster'', у 1991 годзе. У ім таксама змяшчалася песня яго новага [[трэш-метал]] гурта Body Count, які выдаў аднайменны альбом у 1992 годзе. Адмысловая палеміка атачыла адну з яго песень "Cop Killer" ( {{Tr-en|Забойца паліцэйскіх}} ). Рок-песня прызначалася для таго, каб гаварыць з пункту гледжання паліцэйскай мэты, якая прагне помсты расісцкім, жорсткім паліцыянтам. Рок-песня Ice-T раззлавала дзяржаўных службовых асоб, {{Не перакладзена 3|Нацыянальная Стралковая Асацыяцыя ЗША|Нацыянальную Стралковую Асацыяцыю|ru|Нацыянальная Стралковая Асацыяцыя ЗША}} і розныя паліцэйскія адвакацкія групы<ref name="Arnold Schwarzenegger blew away dozens of cops as the Terminator. But I don't hear anybody complaining2">{{cite news|last=Philips|first=Chuck|title=COVER STORY : 'Arnold Schwarzenegger blew away dozens of cops as the Terminator. But I don't hear anybody complaining.' : A Q & A with Ice-T about rock, race and the 'Cop Killer' furor|url=http://articles.latimes.com/1992-07-19/entertainment/ca-4406_1_cop-killer|date=1992-07-19|access-date=2014-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160112203705/http://articles.latimes.com/1992-07-19/entertainment/ca-4406_1_cop-killer|archive-date=2016-01-12}}</ref>. Такім чынам, кампанія Time Warner Music адмовілася выдаць новы альбом Ice-T ''Home Invasion'' і скасавала кантракт з Ice-T. Ice-T выказаў здагадку, што фурор з-за гэтай песні быў празмернай рэакцыяй, кажучы журналісту Чаку Філіпсу: «…яны здымалі фільмы пра забойцаў медсясцёр, забойцаў настаўнікаў і забойцаў студэнтаў. Арнольд Шварцэнэгер знішчыў дзясяткі паліцыянтаў як Тэрмінатар. Але я не чую, каб хто-небудзь скардзіўся на гэта». У тым жа інтэрв'ю Ice-T прапанаваў Філіпсу, што недастатковае разуменне "Cop Killer", няправільная класіфікацыя яе як рэп-песні (не рок-песні) і спробы падвергнуць яе цэнзуры мелі расавы падтэкст: «Вярхоўны суд кажа, што гэта нармальна для белага чалавека, каб спаліць крыж на публіцы. Але ніхто не хоча, каб чорны чалавек напісаў песню пра забойцу паліцыянтаў»<ref name="Arnold Schwarzenegger blew away dozens of cops as the Terminator. But I don't hear anybody complaining">{{Cite news}}</ref>. Наступны альбом Ice-T, ''Home Invasion'', быў адкладзены ў выніку спрэчкі і быў нарэшце выпушчаны ў 1993 годзе. Хоць ён утрымліваў элементы гангста, гэта быў ягоны самы палітычны альбом на сённяшні дзень. Пасля прапанаванай цэнзуры вокладкі альбома ''Home Invasion'' ён пакінуў лэйбл {{Не перакладзена 3|Warner Records|Warner Bros. Records|ru|Warner Bros. Records}}. Наступныя рэлізы Ice-T вярнуліся да прамога гангста-ізму, але ніколі не былі так папулярныя, як яго больш раннія рэлізы. Ён аддаліўся ад сваёй асноўнай аўдыторыі сваім удзелам у метале, яго акцэнтам на палітыку і сваімі бітамі ў хуткім тэмпе ў стылі Bomb-Squad падчас папулярнасці джы-фанка. Ён апублікаваў кнігу «The Ice Opinion: Who Gives a @#!*% ?» у 1994 годзе. === G-funk и Death Row Records === У 1992 годзе былы ўдзельнік гурта N.W.A, [[Dr. Dre|Dr.]] [[Dr. Dre|Dre]], выпусціў дэбютны альбом ''The Chronic'' (які стаў тройчы плацінавым), які паказаў, што нецэнзурны гангста-рэп можа ўтрымліваць масавую камерцыйную прывабнасць, як і больш поп-арыентаваныя рэперы, такія як MC Hammer, [[Уіл Сміт|The Fresh Prince]] і Tone Lōc. Альбом усталяваў дамінаванне гангста-рэпу на Заходнім узбярэжжы і новага лэйбла Dre, Death Row Records (які належыць Dr.Dre разам з {{Не перакладзена 3|Шуг Найт|Мэрыёнам «Шуг» Найтам|ru|Мэрыён «Шуг» Найт}}), паколькі альбом Dre дэманстраваў каманду шматабяцальных новых рэпераў Death Row. Альбом таксама ўвёў паджанр {{Не перакладзена 3|джы-фанк|джы-фанк|ru|джы-фанк}}, павольную, расцягнутую форму хіп-хопа, якая дамінавала ў рэп-чартах на працягу некаторага часу. Актыўна сэмплюючы гурты ў жанры {{Не перакладзена 3|Parliament-Funkadelic|P-Funk|ru|Parliament-Funkadelic}}, асабліва [[Parliament (гурт)|Parliament]] і {{Не перакладзена 3|Funkadelic|Funkadelic|ru|Funkadelic}}, джы-фанк быў шматузроўневым, але простым і лёгкім для танцаў. Простае паведамленне яго лірыкі аб тым, што жыццёвыя праблемы можна пераадолець з дапамогай зброі, алкаголю і марыхуаны, прыцягнула ўвагу падлеткавай аўдыторыі. Сінгл "Nuthin' But a "G" Thang" стаў красовер-хітом, з яго гумарыстычны відэа пад уплывам фільма {{Не перакладзена 3|Хатняя вечарынка|Хатняя вечарынка|ru|Хатняя вечарынка}}, які стаў асноўным прадуктам MTV, нягледзячы на гістарычную арыентацыю гэтай сеткі на рок-музыку. Іншым поспехам стаў альбом Ice Cube ''Predator'', выпушчаны прыкладна ў той жа час, што і ''The Chronic'' у 1992 году. Ён быў прададзены тыражом больш за 5 мільёнаў копій і заняў першае месца ў чартах, прасоўваючыся з хітом "It Was a Good Day", нягледзячы на тое, што гэты Ice Cube не быў артыстам Death Row. Адной з найбуйнейшых красовер зорак жанру быў пратэжэ Dre, [[Snoop Dogg|Snoop Doggy Dogg]] ({{Не перакладзена 3|Doggystyle|Doggystyle|ru|Doggystyle}}), чые багатыя, арыентаваныя на вечарынку тэмы зрабілі такія песні, як " Gin and Juice" клубнымі гімнамі і лепшымі хітамі па ўсёй краіне. У 1996 годзе [[Тупак Шакур|2Pac]] падпісаў кантракт з Death Row і выпусціў мультыплацінавы падвойны альбом {{Не перакладзена 3|All Eyez on Me|All Eyez on Me|ru|All Eyez on Me}}. Неўзабаве пасля гэтага яго шакавальнае забойства прывяло гангста-рэп у загалоўкі нацыянальных газет і прасунула да вяршыні чартаў яго пасмяротны альбом {{Не перакладзена 3|The Don Killuminati: The 7 Day Theory|The Don Killuminati: The 7 Day Theory|ru|The Don Killuminati: The 7 Day Theory}} (выпушчаны пад псеўданімам «Makaveli») (у якім Тупак намаляваны ўкрыжаваным на пярэдняй). Warren G быў яшчэ адным музыкам джы-фанка разам з цяпер нябожчыкам {{Не перакладзена 3|Natte Dogg|Nate Dogg|ru|Natte Dogg}}. Сярод іншых паспяховых артыстаў, якіх натхніў джы-фанк, былі [[Spice 1]], {{Не перакладзена 3|MC Eiht|MC Eiht|ru|MC Eiht}} і {{Не перакладзена 3|MC Ren|MC Ren|ru|MC Ren}}, усе яны дасягнулі годных пазіцый у чарце ''Billboard'' 100, нягледзячы на тое, што не былі злучаны з Death Row. Нараўне з рэперамі, якія звязаны з джы-фанкам, {{Не перакладзена 3|Вінс Стэйплс|Вінс Стэйплс|ru|Вінс Стэйплс}} з'яўляецца часткай новага пакалення рэпераў, на якіх уплывае джы-фанк<ref>{{Cite web|url=https://pitchfork.com/reviews/albums/vince-staples-fm/|title=Vince Staples: FM!|first=Alphonse|last=Pierre|website=Pitchfork|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417053231/https://pitchfork.com/reviews/albums/vince-staples-fm/|archive-date=2019-04-17|access-date=2018-11-02}}</ref>. Будучы з таго ж раёна, што і [[Snoop Dogg]], у Стэйплса ёсць лірычны гук у параўнанні з гангста рэпам. Яго альбом ''Summertime '06'' адлюстроўвае «праблемы расізму, несправядлівасці і гвалтоўных наступстваў у наваколлях яго дзяцінства»<ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/2017/04/02/522236735/vince-staples-we-live-in-a-space-where-your-name-isnt-enough|title=Vince Staples: 'We Live In A Space Where Your Name Isn't Enough'|website=Npr.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403152244/https://www.npr.org/2017/04/02/522236735/vince-staples-we-live-in-a-space-where-your-name-isnt-enough|archive-date=2019-04-03|access-date=2017-04-02|last1=Martin|first1=Michel|last2=Greenstone|first2=Scott}}</ref>. === Мафіёза-рэп === Мафіёзі-рэп — гэта паджанр хардкор-рэпу, заснаваны Kool G Rap у канцы 1980-х гадоў<ref>{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/album/only-built-4-cuban-linx-mw0000171262|title=Only Built 4 Cuban Linx - Raekwon|website=Allmusic.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20161013175854/http://www.allmusic.com/album/only-built-4-cuban-linx-mw0000171262|archive-date=2016-10-13|access-date=2016-11-02}}</ref>. Гэта псеўда-[[Мафія|мафіёзнае]] працяг хардкор-рэпу ўсходняга ўзбярэжжа і лічыцца аналагам джы-фанка на заходнім узбярэжжы. Мафіёзі-рэп характарызуецца спасылкамі на вядомых [[Гангстар|гангстэраў]] і мафіёзі, рэкет і [[Арганізаваная злачыннасць|арганізаваную злачыннасць]] у цэлым (але асабліва сіцылійскую мафію, італа-амерыканскую мафію, афраамерыканскую арганізаваную злачыннасць і лацінаамерыканскую арганізаваную злачыннасць або наркакартэлі). Хоць значная частка мафіёзнага рэпу была больш жорсткай і арыентаванай на вуліцу, арыентуючыся на арганізаваную злачыннасць на ўзроўні вуліц, іншыя мафіёзныя рэп-выканаўцы часта засяроджваліся на шчодрай, паблажлівай, матэрыялістычнай і раскошнай тэматыцы, звязанай з крымінальнымі органамі і высокапастаўленымі бандытамі, такімі як дарагія наркотыкі, машыны і дарагое шампанскае. Нягледзячы на тое, што жанр сціх на працягу некалькіх гадоў, ён зноў з'явіўся ў 1995 годзе, калі ўдзельнік {{Не перакладзена 3|Wu-Tang Clan|Wu-Tang Clan|ru|Wu-Tang Clan}} {{Не перакладзена 3|Raekwon|Raekwon|ru|Raekwon}} выпусціў свой прызнаны крытыкамі сольны альбом ''[[Only Built 4 Cuban Linx...]]''. У 1995 годзе таксама выйшаў рэліз ''[[Doe or Die]]'' ад пратэжэ Nas'а, {{Не перакладзена 3|AZ (рэпер)|AZ|ru|AZ (рэпер)}}, і альбом 4,5,6 ад стваральніка жанру {{Не перакладзена 3|Kool G Rap|Kool G Rap|ru|Kool G Rap}}. У гэтым альбоме ўдзельнічалі іншыя мафіёза-рэп-выканаўцы MF Grimm, {{Не перакладзена 3|Нас (рэпер)|Nas|ru|Нас (рэпер)}} і B-1. Гэтыя тры альбомы прынеслі жанр да агульнага прызнання і натхнілі іншых артыстаў Усходняга ўзбярэжжа, такіх як [[Jay-Z]], {{Не перакладзена 3|Notorious B.I.G.|Notorious B.I.G.|ru|Notorious B.I.G.}} і Nas, каб прыняць тыя ж тэмы з іх альбомамі ''{{Не перакладзена 3|Reasonable Doubt|Reasonable Doubt|ru|Reasonable Doubt}},'' ''{{Не перакладзена 3|Life After Death (альбом The Notorious B.I.G.)|Life After Death|ru|Life After Death (альбом The Notorious B.I.G.)}}'' '''і''' ''[[It Was Written]]'' (адпаведна). Хоць да канца 1990-х мафіёза-рэп паменшыўся ў мэйнстрыме, у сярэдзіне 2000-х ён перажыў некаторы ажыўленне з альбомамі {{Не перакладзена 3|Ghostface Killah|Ghostface Killah|ru|Ghostface Killah}} ''Fishscale'', Jay-Z ''American Gangster'' і Raekwon ''Only Built 4 Cuban Linx... Pt. II''. Сапраўды гэтак жа ў апошнія гады многія рэпэры, такія як Conejo, Mr Criminal, {{Не перакладзена 3|T.I.|T.I.|ru|T.I.}}, {{Не перакладзена 3|Рык Рос|Rick Ross|ru|Рик Росс}}, {{Не перакладзена 3|Fabolous|Fabolous|ru|Fabolous}}, {{Не перакладзена 3|Jadakiss|Jadakiss|ru|Jadakiss}}, Jim Jones и Cassidy, падтрымлівалі папулярнасць дзякуючы тэкстам пра эгацэнтрычны гарадскі крымінальны лад жыцця або "хастлінг". Мафіёзны альбом {{Не перакладзена 3|Lil' Kim|Lil' Kim|ru|Lil' Kim}} ''La Bella Mafia'', выпушчаны ў 2003 годзе, меў камерцыйны поспех і атрымаў плацінавую сертыфікацыю<ref>{{Cite web|url=http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?content_selector=gold-platinum-searchable-database|title=Gold & Platinum Searchable Database - March 03, 2015|website=Riaa.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830055854/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?content_selector=gold-platinum-searchable-database|archive-date=2014-08-30|access-date=2015-03-03}}</ref>. === Хардкор-рэп Усходняга ўзбярэжжа і суперніцтва паміж Усходнім і Заходнім узбярэжжамі === : Тым часам рэперы з Нью-Ёрка, такія як Wu-Tang Clan, {{Не перакладзена 3|Onyx (група)|Onyx|ru|Onyx (группа)}}, {{Не перакладзена 3|Big L|Big L|ru|Big L}}, {{Не перакладзена 3|Mobb Deep|Mobb Deep|ru|Mobb Deep}}, Nas, The Notorious BIG, {{Не перакладзена 3|Фоксі Браўн|Foxy Brown|ru|Фокси Браун}}, Lil' Kim і [[The L.O.X|The LOX]], сярод іншых, стварылі грубейшае гучанне, вядомае як хардкор-рэп Усходняга ўзбярэжжа. У 1994 годзе Nas і The Notorious BIG выпусцілі свае дэбютныя альбомы {{Не перакладзена 3|Illmatic|Illmatic|ru|Illmatic}} і ''{{Не перакладзена 3|Ready to Die|Ready to Die|ru|Ready to Die}}'' адпаведна, якія праклалі шлях для Нью-Ёрка, каб вярнуць яму панаванне з Заходняга ўзбярэжжа. У інтэрв'ю для брытанскай газеты ''[[The Independent]]'' у 1994 годзе GZA з Wu-Tang Clan пракаментаваў тэрмін "гангста-рэп" і яго сувязь з музыкай яго гурта і хіп-хопам у той час: {{Cquote|Наша музыка не "гангста-рэп". Няма такога паняцця. Гэты ярлык быў створаны СМІ, каб абмежаваць тое, што мы можам сказаць. Мы проста гаворым праўду ў жорсткай форме. Малады Чарнаскуры мужчына з'яўляецца мішэнню. Snoop (Doggy Dogg) стаў чатыры разы плацінавым і зарабляе больш грошай, чым прэзідэнт. Ім гэта не падабаецца, таму вы чуеце»забарані тое, забарані гэта". Мы б'ем па эмоцыях людзей. Гэта рэальная карціна жыцця, якая паказвае выварат чалавека. Як я ўжо сказаў, інтэнсіўна.<ref name="ALewis">Lewis, Angela. [https://www.independent.co.uk/life-style/pop-music--on-pop-1386521.html On Pop: Life & Style] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121224171843/http://www.independent.co.uk/life-style/pop-music--on-pop-1386521.html |date=2012-12-24 }}. ''[[The Independent]]''. Retrieved on 2009-08-03.</ref>|GZA}} Шырока распаўсюджана меркаванне аб тым, што бітва паміж «Усходнім узбярэжжам / Заходнім узбярэжжам» паміж Death Row Record і Bad Boy прывяла да гібелі [[Тупак Шакур|2Pac]] і The Notorious B.I.G. Яшчэ да забойстваў Death Row пачаў распадацца, паколькі сузаснавальнік лэйбла Dr. Dre пакінуў яго раней у 1996 годзе; Пасля смерці Тупака ўладальнік лэйбла Шуг Найт быў прыгавораны да турэмнага зняволення за парушэнне ўмоўна-датэрміновага вызвалення, і Death Row хутка патануў, паколькі большасць яго астатніх артыстаў, уключаючы [[Snoop Dogg]]'а, сышлі. Dr. Dre на цырымоніі MTV Video Music Awards заявіў, што "гангста-рэп быў мёртвы". Хоць лэйбл Bad Boy Entertainment, паказаў сябе лепш, чым яго супернік на Заходнім узбярэжжы, у канцы дзесяцігоддзя ён пачаў губляць папулярнасць і падтрымку з-за імкнення да больш мэйнстрымавым гучання, а таксама з-за праблем з боку лэйблаў Атланты і Новага Арлеана, асабліва, лэйбла Master P No Limit Records, які складаецца з папулярных рэпераў. === Паўднёвы і Сярэднезаходні гангста-рэп === Пасля смерці [[Тупак Шакур|Тупака Шакура]] і Біггі Смолза і ўвагі сродкаў масавай інфармацыі, выкліканага забойствамі<ref>[http://womenincrimeink.blogspot.com/2011/01/biggie-smalls-and-tupac-shakur-murder.html Biggie Smalls and Tupac Shakur Cold Cases Heat Up] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110708072554/http://womenincrimeink.blogspot.com/2011/01/biggie-smalls-and-tupac-shakur-murder.html|date=2011-07-08}} ''[[Women_in_Crime_Ink]]'' 2011-01-11</ref>, гангста-рэп стаў яшчэ большай камерцыйнай сілай. Тым не менш, большасць буйных лэйблаў індустрыі былі ў замяшанні, збанкрутавалі або творча застаяліся, і ўзніклі новыя лэйблы, якія прадстаўляюць рэп-сцэны ў новых месцах. Лэйбл Master P, No Limit Records, які базуецца ў Новым Арлеане, стаў даволі папулярным у канцы 1990-х гадоў, хоць поспеху ў крытыкаў было вельмі мала, за выключэннем некаторых пазнейшых дадаткаў, такіх як Mystikal (''Ghetto Fabulous'', 1998). No Limit пачаў сваю папулярнасць на нацыянальным узроўні з альбомам Майстры Пі ''The Ghetto Is Trying to Kill Me!'' (1994), і меў галоўныя хіты з альбомамі рэпераў Silkk the Shocker (''Charge It 2 Da Game'', 1998) і C-Murder (''Life or Death'', 1998). Лэйбл Cash Money Records, таксама які базуецца ў Новым Арлеане, меў велізарны камерцыйны поспех, пачынальна з канца 1990-х гадоў, з падобным музычным стылем, але ў адрозненне ад No Limit, выкарыстаў падыход, заснаваны на суадносінах колькасці і якасці. Томмі Райт III заклаў аснову ''мемфіс-рэпа'', и, пазней, фонка, выдаўшы пяць пласцінак з 1992 па 2001 год. Сэмплы яго трэкаў да гэтага часу выкарыстоўваюцца многімі фонк-выканаўцамі. [[Мемфіс (Тэхас)|Мэмфіскі]] калектыў Hypnotize Minds, які ўзначальвае Three 6 Mafia і Project Pat, перанёс гангста-рэп у некаторыя са сваіх больш цёмных крайнасцяў. На чале з уласнымі прадзюсарамі DJ Paul і Juicy J, лэйбл стаў вядомы сваімі пульсавалымі, грознымі бітамі і бескампрамісна бандыцкай лірыкай. Тым не менш, у сярэдзіне 2000-х гадоў гурт пачаў набываць усё большую папулярнасць, у канчатковым выніку кульмінацыяй якой стала перамога Three 6 Mafia на кінапрэміі [[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]] за песню "It's Hard Out Here for a Pimp" з альбома ''Hustle and Flow''. Гангста-рэп Сярэдняга Захаду ўзнік у сярэдзіне 1990-х гадоў і набыў шырокую вядомасць у 2000-х гадах. Тым не менш, у 2010-х гадах на Сярэднім Захадзе з'явілася новая форма гангста-рэпу, вядомая як ''дрыл'' (англ. Drill). Дрыл заваяваў папулярнасць у рэпераў, такіх як Lil Durk, Chief Keef, Lil Reese і Lil Herb. Сярэдне-заходні хіп-хоп першапачаткова адрозніваўся сваім хуткім флоў. Гэта відавочна ў стылях першых рэпераў Сярэдняга Захаду, якія выпусцілі альбомы, Twista з Чыкага и Bone Thugs-n-Harmony з Кліўленда. Bone Thugs, вядомыя сваім хуткім, гарманічным вакалам у спалучэнні са звышхуткім рэп-выкананнем, даб'юцца вялікіх поспехаў з іх прызнаным крытыкамі альбомам ''E 1999 Eternal'' 1995 года, які змяшчаў галоўны хіт "Tha Crossroads", які заваяваў Грэмі. [[Х’юстан|Х'юстан]] упершыню выйшаў на нацыянальную сцэну ў канцы 1980-х з жорсткімі і трывожнымі гісторыямі, расказанымі гуртом [[Geto Boys]], з удзельнікам Scarface, які дасягнуў вялікага поспеху ў сольнай кар'еры ў сярэдзіне 90-х. Жанр Chopped and Screwed развіваўся ў Х'юстане, штат Тэхас, які застаецца месцам, найболей звязаным са стылем. Нябожчыку [[DJ Screw]], дыджэю з Паўднёвага Х'юстана, прыпісваюць стварэнне і раннія эксперыменты з жанрам<ref>{{Cite web|url=http://pigeonsandplanes.com/2013/03/10-chopped-and-screwed-songs-that-never-get-old/|title=10 CHOPPED AND SCREWED SONGS THAT NEVER GET OLD|first=Briana|last=Cheng|publisher=Pigeons and Planes|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205122601/http://pigeonsandplanes.com/2013/03/10-chopped-and-screwed-songs-that-never-get-old/|archive-date=2016-02-05|access-date=2016-02-12}}</ref>. DJ Screw пачаў рабіць мікстэйпы з запаволенай музыкі ў пачатку 1990-х і стварыў калектыў Screwed Up Click. Гэта дало значны выхад для МС у раёне Паўднёвага Х'юстана і дапамагло мясцовым рэперам, такім як Big Moe, Lil' Flip, ESG, UGK, Lil' Keke, South Park Mexican, Spice 1 і Z-Ro, набыць рэгіянальную, а часам і нацыянальную вядомасць. === Нарка-рэп === Нарка-рэп - гэта музычная сцэна, падобная на раннюю андэграўндную гангста-рэп сцэну, якая ўзнікла ў паўночна-ўсходняй Мексіцы і на поўдні [[Тэхас|Тэхаса]]. Яго лірычны змест, папулярны сярод лацінаамерыканскай моладзі, носіць гвалтоўны характар і засяроджана на сіле наркакартэляў і жахлівай вайне з наркотыкамі ў памежным рэгіёне. Нарка-рэп узнік у гарадскім раёне Тамаўліпас, які цяпер знаходзіцца ў стане ўзброенай спрэчкі паміж Лос-Сетас і Картэлем Гольфа. Нарка-рэперы спяваюць пра жыццё бандытаў і рэальнасць гарадоў, якія знаходзяцца пад уладай картэля. Некаторыя з ключавых гульцоў жанру — Cano y Blunt, DemenT і Big Los<ref>{{Cite web|url=https://www.vice.com/es_mx/read/en-tamaulipas-los-narcos-disparan-a-ritmo-de-rap-0000156-v5n4|title=En Tamaulipas los narcos disparan a ritmo de rap - VICE - México|website=Vice.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304082048/http://www.vice.com/es_mx/read/en-tamaulipas-los-narcos-disparan-a-ritmo-de-rap-0000156-v5n4|archive-date=2016-03-04|access-date=2020-02-26|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mexico.cnn.com/nacional/2010/06/23/hfr-el-narco-rap-la-banda-sonora-del-horror-en-reynosa|title=El ''narco-rap'', la banda sonora del horror en Reynosa|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131031413/http://mexico.cnn.com/nacional/2010/06/23/hfr-el-narco-rap-la-banda-sonora-del-horror-en-reynosa|archive-date=2016-01-31}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://diario.mx/El_Paso/2013-06-16_0ee2cdd6/se-suman-los-raperos-norteamericanos-a-la-ola-narco/|title=Se suman los raperos norteamericanos a la 'ola narco'|first=Luis|last=Chaparro|website=Diario.mx|archive-url=https://web.archive.org/web/20190802063848/http://diario.mx/El_Paso/2013-06-16_0ee2cdd6/se-suman-los-raperos-norteamericanos-a-la-ola-narco/|archive-date=2019-08-02|access-date=2020-02-26|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.elnuevoheraldo.com/el_valle/noticias_locales/mcallen-reynosa-la-maldosa/article_b3e9d5da-e8e4-11e2-b83d-0019bb30f31a.html|title=McALLEN: 'Reynosa la Maldosa'|website=Elnuevoheraldo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170611183556/http://www.elnuevoheraldo.com/el_valle/noticias_locales/mcallen-reynosa-la-maldosa/article_b3e9d5da-e8e4-11e2-b83d-0019bb30f31a.html|archive-date=2017-06-11|access-date=2020-02-26|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.borderlandbeat.com/2013/06/us-rappers-dedicate-their-songs-to.html|title=Borderland Beat: US Rappers Dedicate Their Songs to Mexican Drug Lords|website=Borderlandbeat.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226203219/http://www.borderlandbeat.com/2013/06/us-rappers-dedicate-their-songs-to.html|archive-date=2020-02-26|access-date=2020-02-26|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vice.com/en_uk/read/mexicos-narco-rappers-are-here-to-stay-cano-blunt-interview-reynosa|title=Mexico's Narco Rappers Are Here to Stay - VICE - United Kingdom|website=Vice.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924160151/http://www.vice.com/en_uk/read/mexicos-narco-rappers-are-here-to-stay-cano-blunt-interview-reynosa|archive-date=2016-09-24|access-date=2020-02-26|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://nuestraaparenterendicion.com/index.php/biblioteca/cronicas-y-reportajes/item/962-voy-a-morir-porque-creen-que-soy-un-zeta|title=Voy a morir porque creen que soy un Zeta|website=Nuestraaparenterendicion.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160129092240/http://nuestraaparenterendicion.com/index.php/biblioteca/cronicas-y-reportajes/item/962-voy-a-morir-porque-creen-que-soy-un-zeta|archive-date=2016-01-29|access-date=2020-02-26|url-status=live}}</ref>. === Мэйнстрым рэп === Да канца 1990-х гадоў гангста-рэп, будучы жанрам велізарных продажаў, лічыўся таксама папулярным за межамі поп-мэйнстрыму, імкнучыся прадстаўляць досвед гета і не «прадавацца» поп-чартам. Тым не менш, рост Bad Boy Records, выкліканы велізарным поспехам альбома ''No Way Out'' (1997) кіраўніка лэйбла Bad Boy, Шона «Пафі» Комбса, стаў аб'ектам увагі прэсы, выкліканага забойствамі 2Pac'а і The Notorious B.I.G., сігналізаваў аб значным стылістычным змене. ўзбярэжжа, хардкор-рэпе), калі ён ператварыўся ў новы паджанр хіп-хопа, які стане яшчэ больш камерцыйна паспяховым і папулярным. Раней, некалькі спрэчны праходзілы поспех, якім карысталіся папулярныя гангста-рэп песні, такія як «Gin and Juice», саступіў месца гангста-рэпу, які стаў шырока распаўсюджаным прадуктам у поп-чартах у канцы 1990-х. Напрыклад, паміж выпускам дэбютнага альбома The Notorious BIG ''Ready to Die'' ў 1994 годзе і яго наступным, пасмяротным ''Life After Death'' у 1997 годзе, яго гучанне змянілася з больш цёмнага, напружанага прадакшэна, з лірыкай, якая адлюстроўвае роспач, і для яго. спажывання (хоць згадванні аб зброі, наркагандлі і жыцці бандыта на вуліцы засталіся). Прыпевы ў стылі [[Рытм-н-блюз|R&B]] і імгненна пазнавальныя сэмплы вядомых соўл і поп песень 1970-х і 1980-х гадоў сталі асновай гэтага гучання, якое дэманстравалася галоўным чынам у нядаўняй прадакшн-працы Шона "Пафі" Комбса для The Notorious B.I.G. ("Mo Money Mo Problems"), Mase ("Feels So Good"), а таксама артыстамі, якія не адносяцца да Bad Boy, такія як Jay-Z («Can I Get A…») і Nas («Street Dreams»). Таксама дасягнуў узроўню поспеху з падобным гукам у той жа час, што і Bad Boy, Master P і яго лэйбл No Limit у Новым Арлеане, а таксама новы лэйбл Cash Money з Новага Арлеана<ref>{{Cite web|url=http://www.hotnewhiphop.com/soulja-boy-rockstar-new-mixtape.116492.html?song-111643|title=Rockstar Souljah Boy mixtape|first=Rose|last=Lilah|website=Hotnewhiphop|date=2016-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816140032/http://www.hotnewhiphop.com/soulja-boy-rockstar-new-mixtape.116492.html?song-111643|archive-date=2016-08-16|access-date=2016-08-01}}</ref>. Піянеры гангста-рэпу дабіліся поспеху і ў іншых формах поп-культуры. У 2016 годзе гурт N.W.A. быў уведзены ў [[Зала славы рок-н-рола|Залу славы рок-н-ролу]]<ref>{{Cite web|url=https://www.rockhall.com/inductees/nwa|title=N.W.A|website=Rock & Roll Hall of Fame|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020084143/https://www.rockhall.com/inductees/nwa|archive-date=2017-10-20|access-date=2017-10-19|url-status=dead}}</ref>. За імі рушыў услед нябожчык [[Тупак Шакур]] у 2017 годзе, які быў уключаны як першы сольны хіп-хоп-выканаўца падчас яго першага года ўдзелу ў якасці намінанта<ref>{{Cite web|url=https://www.rockhall.com/inductees/tupac-shakur|title=Tupac Shakur|website=Rock & Roll Hall of Fame|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112204850/https://www.rockhall.com/inductees/tupac-shakur|archive-date=2017-11-12|access-date=2017-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.xxlmag.com/news/2016/12/tupac-inducted-rock-and-roll-hall-of-fame/|title=Tupac Shakur to Be Inducted Into 2017 Rock and Roll Hall of Fame - XXL|website=XXL Mag|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201033530/http://www.xxlmag.com/news/2016/12/tupac-inducted-rock-and-roll-hall-of-fame/|archive-date=2017-12-01|access-date=2017-11-28}}</ref>. Сярод іншых хіп-хоп-гуртоў у Зале славы рок-н-ролу ўведзеная ў 2007 годзе Grandmaster Flash and the Furious, якая лічыцца піянерам распаўсюджвання гучання хіп-хопа ад вечарынак у стылі дыска да вулічнай рэальнасці, якая натхніла сацыяльныя перамены<ref>{{cite web|url=https://www.rockhall.com/inductees/grandmaster-flash-and-furious-five|title=Grandmaster Flash and the Furious Five|website=Rock & Roll Hall of Fame|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903162435/https://www.rockhall.com/inductees/grandmaster-flash-and-furious-five|archive-date=2017-09-03|access-date=2017-11-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.culturecreature.com/grandmaster-flash-the-message-history/|title='The Message' is the Most 'New York' Song of All Time|website=Culturecreature.com|date=2016-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201043528/https://www.culturecreature.com/grandmaster-flash-the-message-history/|archive-date=2017-12-01|access-date=2017-11-29}}</ref>. Увядзенне ў 2009 годзе Run-D.M.C у Залу славы рок-н-ролу адчыніла дзверы для новых хіп-хоп увядзенняў, бо за імі рушыла ўслед увядзенне The Beastie Boys у 2012 годзе і ўвядзенне Public Enemy у 2013 годзе<ref>{{cite web|url=https://www.rockhall.com/inductees/run-dmc|title=Run-D.M.C.|website=Rock & Roll Hall of Fame|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040824/https://www.rockhall.com/inductees/run-dmc|archive-date=2017-12-01|access-date=2017-11-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rockhall.com/inductees/beastie-boys|title=Beastie Boys|website=Rock & Roll Hall of Fame|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201032717/https://www.rockhall.com/inductees/beastie-boys|archive-date=2017-12-01|access-date=2017-11-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rockhall.com/inductees/public-enemy|title=Public Enemy|website=Rock & Roll Hall of Fame|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201033101/https://www.rockhall.com/inductees/public-enemy|archive-date=2017-12-01|access-date=2017-11-28}}</ref>. == Крытыка і дэбаты == Нецэнзурная прырода лірыкі гангста-рэпу зрабіла яго вельмі супярэчлівым. Існуе таксама дыскусія аб прычынна-выніковай сувязі паміж гангста-рэпам і агрэсіўнымі паводзінамі. Даследаванне, праведзенае Даследчым цэнтрам па прафілактыцы Ціхаакіянскага інстытута даследаванняў і ацэнкі ў Берклі, штат Каліфорнія, прыходзіць да высновы аб тым, што маладыя людзі, якія слухаюць рэп і хіп-хоп, больш схільныя злоўжываць алкаголем і здзяйсняць гвалтоўныя дзеянні<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5390075|title=Study: Rap Music Linked to Alcohol, Violence|website=NPR.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212011642/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5390075|archive-date=2019-02-12|access-date=2019-02-10}}</ref>. Крытыкі гангста-рэпу лічаць, што ён услаўляе і заахвочвае злачынныя паводзіны і, прынамсі, часткова можа быць вінаваты ў праблеме вулічных банд<ref>{{Cite web|url=http://www.foxnews.com/story/2003/11/14/is-gangsta-rap-hurting-america-children.html|title=Is Gangsta Rap Hurting America's Children? - Fox News|website=Foxnews.com|date=2003-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208164723/http://www.foxnews.com/story/2003/11/14/is-gangsta-rap-hurting-america-children.html|archive-date=2015-12-08|access-date=2015-11-30}}</ref>. Хоць гэта часта расцэньваецца як пунктаў гледжання белых кансерватараў, яго падзяляюць некаторыя члены чорнай супольнасці, асабліва Біл Косбі<ref>{{Cite web|url=http://realtalkny.uproxx.com/2007/10/topic/topic/news/video-bill-cosby-speaks-on-gangster-rap-the-youth/|title=Video: Bill Cosby Speaks On Gangster Rap & The Youth|date=2007-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208133239/http://realtalkny.uproxx.com/2007/10/topic/topic/news/video-bill-cosby-speaks-on-gangster-rap-the-youth/|archive-date=2015-12-08|access-date=2015-11-30|url-status=dead}}</ref>. Тыя, хто падтрымлівае ці, прынамсі, менш крытычна ставіцца да гангста-рэпу, лічыць, што злачыннасць на вуліцы з'яўляецца большай часткай рэакцыяй на [[беднасць]], і гэты гангста-рэп адлюстроўвае рэальнасць жыцця ніжэйшага класа. Многія лічаць, што абвінавачанне злачынца ў гангста-рэпе з'яўляецца формай неабгрунтаванай Напрыклад, у Дакладзе аб сусветным развіцці за 2011 год было пацверджана, што большасць сяброў вулічных банд сцвярджаюць, што беднасць і беспрацоўе прывялі іх да злачыннасці; ніхто не спасылаўся на музыку<ref>{{Cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/INTWDRS/Resources/WDR2011_Full_Text.pdf|title=Conflict, Security, and Development|date=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220114710/http://siteresources.worldbank.org/INTWDRS/Resources/WDR2011_Full_Text.pdf|archive-date=2016-12-20|access-date=2016-11-02}}</ref>. Ice Cube, як вядома, высмеяў віну, ускладзеную на гангста-рэп за сацыяльныя праблемы, у сваёй песні "Gangsta Rap Made Me Do It". Больш за тое, ангельскі навуковец Рональд А. Т. Джудзі сцвярджаў, што гангста-рэп адлюстроўвае досвед чарноцця ў канцы палітычнай эканоміі, калі капітал больш не цалкам вырабляецца чалавечай працай, але ў глабалізаванай сістэме тавараў<ref>Judy, 1994, p. 211—230.</ref>. У гэтай эканоміцы гангста рэп выкарыстоўвае чарноцце як карысны эфект «быць нігерам»<ref>Judy, 1994, 227.</ref>. Іншымі словамі, гангста-рэп вызначае досвед чарноцця, у якім ён знаходзіць у гангста-рэпе выкарыстанне слова «нігер» у гэтай новай глабальнай эканамічнай сістэме як «адаптацыю да сілы каммадыфікацыі<ref>Judy, 1994, 229.</ref>. Для Джудзі "нігер" (і гангста-рэп) становіцца эпістэмалагічна дакладнай катэгорыяй для апісання стану чарноцця ў сучасным "царстве рэчаў". Нягледзячы на гэта, многія з тых, хто лічыць, што гангста-рэп не нясе адказнасці за сацыяльныя праблемы, крытычна ставяцца да таго, як многія гангсты рэперы наўмысна перабольшваюць сваё злачыннае мінулае дзеля аўтарытэту вуліцы. Rick Ross<ref>{{Cite web|url=http://hiphopdx.com/news/id.7847/title.rick-ross-admits-correctional-officer-past|title=Rick Ross Admits Correctional Officer Past|website=Hiphopdx.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208131134/http://hiphopdx.com/news/id.7847/title.rick-ross-admits-correctional-officer-past|archive-date=2015-12-08|access-date=2015-11-30}}</ref> і Slim Jesus<ref>{{Cite web|url=http://mic.com/articles/125023/slim-jesus-new-video-drill-time-is-being-hilariously-destroyed-by-the-internet|title=Slim Jesus' New Video "Drill Time" Is Being Hilariously Destroyed by the Internet|website=Mic.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208055620/http://mic.com/articles/125023/slim-jesus-new-video-drill-time-is-being-hilariously-destroyed-by-the-internet|archive-date=2015-12-08|access-date=2015-11-30}}</ref>, сярод іншых, падвергліся жорсткай крытыцы за гэта. === Спрэчка вакол ''2Pacalypse Now'' === У 1992 годзе тагачасны віцэ-прэзідэнт ЗША [[Джэймс Дэнфарт Куэйл|Дэн Куэйл]] узарваў індустрыю гуказапісу за вытворчасць рэп-музыкі, якая, на яго думку, прывяла да гвалту. Куэйл заклікаў даччыную кампанію [[WarnerMedia|Time Warner Inc.]], Interscope Records, выключыць з крамаў дэбютны альбом Тупака Шакура 1991 года 2Pacalypse Now. Куэйл заявіў: "Няма абсалютна ніякіх прычын для публікацыі падобнага запісу – ёй няма месца ў нашым грамадстве". Матывацыя Куэйла з'явілася ў святле забойства патрульнага штата Тэхас Біла Дэвідсана, які быў застрэлены Рональдам Рэем Говардам пасля таго, як яго спынілі. Говард кіраваў скрадзеным аўтамабілем, у той час як песні з ''2Pacalypse Now'' гучалі з касетнай дэкі, калі яго спыніў афіцэр. Сям'я Дэвідсана падала грамадзянскі пазоў супраць Шакура і Interscope Records, сцвярджаючы, што жорсткія тэксты альбома падбухторваюць да «непазбежнага беззаконня»<ref>{{Cite web|url=http://articles.latimes.com/1992-09-23/news/mn-1144_1_rap-album|title=Quayle Calls for Pulling Rap Album Tied to Murder Case|first=John|last=Broder|website=Articles.latimes.com|date=1992-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20151102042211/http://articles.latimes.com/1992-09-23/news/mn-1144_1_rap-album|archive-date=2015-11-02|access-date=2017-12-10}}</ref>. Акруговы суддзя Джон Д. Рэйні пастанавіў, што Шакур і гуказапісвальныя кампаніі не абавязаны перашкаджаць распаўсюджванню яго музыкі, калі яны не могуць разумна прадбачыць гвалт, звязаны з распаўсюджваннем, і не было ніякага намеру выкарыстоўваць музыку як "прадукт для мэт аднаўлення ў адпаведнасці з тэорыяй адказнасці за прадукцыю". Суддзя Рэйні завяршыў пазоў, кіруючыся довадам Дэвідсана аб тым, што музыка была неабароненай, гаворка ў Першай папраўцы была неактуальнай<ref>{{Cite web|url=http://andrewsmall1863.blogspot.com/2010/10/freedom-of-speech-did-tupacs.html|title=Andrew Small: Did Tupac's Lyrics Incite A Cop Killer?|first=Andrew|last=Small|website=Andrewsmall19863.blogspot.com|date=2010-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210232653/http://andrewsmall1863.blogspot.com/2010/10/freedom-of-speech-did-tupacs.html|archive-date=2017-12-10|access-date=2017-12-10}}</ref>. === C. Delores Tucker === Палітыкі, такія як C. Дэлорэс Такер ({{Lang-en|C. Delores Tucker}}), спасылаюцца на пытанні, звязаныя з адкрыта сэксуальнай і жанчынаненавіснікі лірыкай ў хіп-хоп трэках. Такер сцвярджала, што нецэнзурныя тэксты, якія выкарыстоўваюцца ў хіп-хоп песнях, пагражаюць афраамерыканскай супольнасці. Такер, якая калісьці была самай высокапастаўленай афраамерыканскай жанчынай ва ўрадзе штата Пенсільванія, засяродзілася на рэп-музыцы ў 1993 годзе, назваўшы яе «парнаграфічным брудам» і сцвярджаючы, што гэта абразліва і зневажальна для чорных жанчын. Такер заявіла: «''Вы не можаце слухаць ўсю гэтую мову і бруд без шкоды для сябе''». Такер таксама раздавала ўлёткі з тэкстамі з рэпу і заклікала людзей чытаць іх услых. Яна пікетавала крамы, якія прадавалі музыку і раздавала петыцыі. Затым яна стала купляць акцыі [[WarnerMedia|Time Warner]], [[Sony]] і іншых кампаній з адзінай мэтай пратэставаць супраць рэп-музыкі на сходах акцыянераў. У 1994 годзе Такер выступіла з пратэстам, калі арганізацыя NAACP намінавала рэпера [[Тупак Шакур|Тупака Шакура]] на адну з яго ўзнагарод як «Выбітнага акцёра ў кіно» за ролю ў фільме ''Poetic Justice''. Некаторыя рэпэры назвалі яе «жанчына з забабонамі», а некаторыя высмеялі яе ў сваіх тэкстах, асабліва Шакур, які згадвае яе некалькі разоў у сваім сертыфікаваным як дыяментавы альбоме 1996 года ''All Eyez On Me''. Шакурзгадвае Такер ў трэках "Wonda Why They Call U Bitch" ({{Tr-en|Цікава, чаму яны называюць цябе сукай}}), і «How Do U Want It» ({{Tr-en|Як ты гэтага хочаш}}), дзе Шакур спявае: «''Далорэс Такер, тваю маці / замест таго, каб дапамагаць нігерам, ты знішчаеш брата''». Такер падала пазоў на 10 мільёнаў долараў супраць спадчыннікаў Шакура за каментары, зробленыя ў абедзвюх песнях. У сваім пазове яна сцвярджала, што каментары былі паклёпніцкімі, выклікалі яе эмацыйнае засмучэнне і ўварваліся ў яе асабістае жыццё. Справа ў выніку была спыненая. Шакур быў не адзіным рэп-выканаўцам, які згадваў яе ў сваіх песнях, паколькі Jay-Z, [[Eminem]], Lil' Kim, The Game и [[Ліл Уэйн|Lil Wayne]] раней крытыкавалі Такер за яе нязгоду з жанрам<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/13/AR2005101300024.html|title=C. Delores Tucker Dies at 78; Rights and Anti-Rap Activist|first=Yvonne Shinhoster|last=Lamb|website=Washingtonpost.com|date=2005-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025132643/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/13/AR2005101300024.html|archive-date=2017-10-25|access-date=2018-01-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=2+pac&ti=&lab=&genre=&format=&date_option=release&from=&to=&award=&type=&category=&adv=SEARCH|title=Gold & Platinum|website=Riaa.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010153610/http://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=2+pac&ti=&lab=&genre=&format=&date_option=release&from=&to=&award=&type=&category=&adv=SEARCH|archive-date=2016-10-10|access-date=2017-12-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2014/01/rap-villains-people-rap-fans-hate/c-delores-tucker|title=Rap Villains: 12 People Hip-Hop Fans HateC. Delores Tucker|website=Complex.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20171211054155/http://www.complex.com/music/2014/01/rap-villains-people-rap-fans-hate/c-delores-tucker|archive-date=2017-12-11|access-date=2017-12-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lipstickalley.com/threads/spinoff-hip-hop-artists-vs-c-dolores-tucker.1079141/|title=SPINOFF: Hip-Hop Artists vs C. Dolores Tucker|website=Lipstickalley.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308145700/https://www.lipstickalley.com/threads/spinoff-hip-hop-artists-vs-c-dolores-tucker.1079141/|archive-date=2021-03-08|access-date=2020-02-26|url-status=live}}</ref>. === Першая папраўка === Гангста-рэп таксама ўзняў пытанне аб тым, ці з'яўляецца гэта абароненай свабодай слова ў адпаведнасці з [[Першая папраўка да Канстытуцыі ЗША|Першай папраўкай да Канстытуцыі ЗША]], паколькі тэксты песень могуць выказваць гвалт і могуць разглядацца як сапраўдныя пагрозы. Вярхоўны суд пастанавіў у справе Elonis v. United States (2015), што суб'ектыўны бок злачынства, намер здзейсніць злачынства, неабходны для асуджэння каго-небудзь за злачынства за выкарыстанне пагрозлівых слоў у рэп-песне. У вядомым выпадку рэпер Джамал Нокс, які выступае пад псеўданімам ''Mayhem Mal'', напісаў ганста-рэп-песню пад назвай «F*** the Police» неўзабаве пасля таго, як яго арыштавалі за абвінавачванні ў выкарыстанні зброі і наркотыкаў у Пітсбургу. У тэксце песні спецыяльна названы два арыштоўваючыя афіцэры, і ў іх змяшчаліся нецэнзурныя гвалтоўныя пагрозы, у тым ліку «</nowiki>''Давайце заб'ем гэтых паліцыянтаў, таму што яны не прыносяць нам ніякай карысці''». Адзін з афіцэраў, лічачы, што яму пагражаюць, пасля сышоў з паліцыі. Пасля Нокс быў прызнаны вінаватым, пастанавіўшы, што тэкст песні ўяўляў сабой рэальную пагрозу і быў падтрыманы Вярхоўным судом Пенсільваніі. Нокс звярнуўся ў Вярхоўны суд з просьбай разгледзець справу, і навукоўцы далучыліся да рэпераў Killer Mike, Chance the Rapper, Meek Mill, Yo Gotti, Fat Joe і 21 Savage – усе далучыліся да экспертнага заключэння, каб падтрымаць ідэю аб тым, што песню Нокса варта разглядаць як палітычную заяву. Вярхоўны суд адмовіўся разглядаць справу ў красавіку 2019 года<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/04/15/politics/supreme-court-jamal-knox-first-amendment/index.html|title=Supreme Court declines to take up First Amendment case brought by rap artist|first=Adrian|last=de Vogue|website=[[CNN]]|date=2019-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415162415/https://www.cnn.com/2019/04/15/politics/supreme-court-jamal-knox-first-amendment/index.html|archive-date=2019-04-15|access-date=2019-04-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/03/14/us/first-amendment-rappers-supreme-court-elonis/index.html|title=Hip-hop wants Supreme Court to rule, again, on when threatening to kill constitutes art|first=Eliott C.|last=McLaughlin|website=[[CNN]]|date=2019-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190416003852/https://www.cnn.com/2019/03/14/us/first-amendment-rappers-supreme-court-elonis/index.html|archive-date=2019-04-16|access-date=2019-04-15}}</ref>. == Нататкі == {{Reflist}} == Спасылкі == * {{Артыкул|аўтар=Judy, R. A. T.|загаловак=On the Question of Nigga Authenticity|год=1994|мова=en|выданне={{Нп3|Boundary 2}}|выдавецтва=Duke University Press|тып=journal|том=21|pages=211—230|doi=10.2307/303605|jstor=303605}}{{Хіп-хоп}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2020-я гады ў музыцы]] [[Катэгорыя:2010-я гады ў музыцы]] [[Катэгорыя:2000-я гады ў музыцы]] [[Катэгорыя:Стылі хіп-хопа]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] nx7hawxg773mvk8gtxaumgwo9kjjlc4 5146835 5146834 2026-05-26T09:21:08Z Pabojnia 135280 афармленне, вкфктр 5146835 wikitext text/x-wiki {{Музычны жанр|Назва=Гангста-рэп|напрамкі=[[хіп-хоп]]|Узнікненне={{hlist|1985|[[Філадэльфія]], [[Пенсільванія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]}}<ref>{{cite web|last=Balfour|first=Jay|url=https://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/6784905/schoolly-d-psk-first-gangsta-rap-song-anniversary|title=Schoolly D Reflects on Creating Gangsta Rap With 'P.S.K.' on Its 30th Anniversary|date=2015-12-03|access-date=2019-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923063727/https://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/6784905/schoolly-d-psk-first-gangsta-rap-song-anniversary|archive-date=2019-09-23}}</ref>|месца=|інструменты={{hlist|вакал ([[рэп]], [[бітбокс]])|[[драм-машына]]|[[семплер]]}}|Росквіт=канец [[1980-я гады ў музыцы|1980-х]] гадоў|Паджанры=[[Дрыл (музыка)]], [[Трэп]]|разнавіднасці=мафіёза-рэп|Роднасныя={{hlist|[[джы-фанк]]|[[Mobb music]]}}|Гл_таксама=[[Хіп-хоп Заходняга ўзбярэжжа]], [[Хіп-хоп ўсходняга ўзбярэжжа]], [[Паўднёвы рэп]], [[Midwest Rap|Мідвест-рэп]]|Вытокі={{hlist|[[хіп-хоп]]|[[хардкор-хіп-хоп]]|[[палітычны хіп-хоп]]}}}}'''Гангста-рэп''' ({{Lang-en|gangsta rap}} скажэнне ад ''gangster rap'' — «''гангстарскі рэп''») — стыль [[хіп-хоп]]а, які характарызуецца тэмамі і тэкстамі, якія звычайна падкрэсліваюць стыль жыцця «[[гангстар]]а», «OG» і «Thug-Life». Гэты жанр ператварыўся з хардкор-рэпу ў самастойны жанр, упершыню створаны ў сярэдзіне 1980-х гадоў такімі рэперамі, як {{Не перакладзена 3|Ice-T|Ice-T|ru|Ice-T}}, і папулярызаваны ў канцы 1980-х гадоў рэп-гуртамі, такімі як [[N.W.A]]<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=rap.about.com/od/genresstyles/p/GangstaRap.htm|title=Gangsta Rap – What Is Gangsta Rap|website=Rap.about.com|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514232338/rap.about.com/od/genresstyles/p/GangstaRap.htm|archive-date=2011-05-14|access-date=2015-03-03}}</ref> 1990-х гадоў, гангста-рэп, які першапачаткова з’яўляўся вельмі андэграўднай і альтэрнатыўнай формай хіп-хопа, неўзабаве стаў самым камерцыйна прыбытковым паджанрам хіп-хопа. Многія гангста-рэп-артысты адкрыта выхваляюцца сваімі асацыяцыямі з рознымі актыўнымі вулічнымі бандамі як часткай сваёй мастацкай выявы, прычым найбольш часта прадстаўленыя банды альянсаў {{Не перакладзена 3|Crips|Crips|ru|Crips}} і {{Не перакладзена 3|Bloods|Bloods|ru|Bloods}}<ref>[https://books.google.com/books?id=wLNZ10G5B4sC&pg=PA69&dq=bloods+crips+gangster+rap#v=onepage Gangs and Gang Crime] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220601190940/https://books.google.com/books?id=wLNZ10G5B4sC&pg=PA69&dq=bloods+crips+gangster+rap#v=onepage |date=1 чэрвеня 2022 }} (2008) Michael Newton</ref>. Тэма, уласцівая гангста-рэпу, выклікала шмат спрэчак. Крытыка зыходзіла як ад [[Левыя (палітыка)|левых]], так і ад [[Правыя (палітыка)|правых]] каментатараў, а таксама ад [[Духавенства|рэлігійных лідараў]], якія абвінавачвалі жанр у заахвочванні [[Злачынства|злачынстваў]] ([[забойства|забойствы]], стральба з аўтамабіля, серыйныя забойствы, [[гвалт]], парушэнне грамадскага парадку, непавага да паліцэйскіх, [[вандалізм]], [[Крадзеж|крадзяжы]], кіраванне ў стане алкагольнага ап’янення, наркагандаль), [[дыскрымінацыя]] ([[гамафобія]], жаноненавісць, [[расізм]]), [[Абсцэнная лексіка|ненарматыўная лексіка]], палавыя сувязі з многімі партнёрамі, сэксуальная залежнасць, вулічныя банды, злоўжыванне алкаголем, злоўленне псіхаактыўнымі рэчывамі, матэрыялізм і [[Нарцысізм|нарцысцызм]]. Адміністрацыі прэзідэнтаў ЗША [[Джордж Герберт Уокер Буш|Джорджа Буша]]-старэйшага і [[Біл Клінтан|Біла Клінтана]] раскрытыкавалі гэты жанр<ref name="rap, race, and censorship4">{{cite news|last=Philips|first=Chuck|title=COVER STORY : The Uncivil War : The battle between the Establishment and supporters of rap music reopens old wounds of race and class|url=http://articles.latimes.com/1992-07-19/entertainment/ca-4391_1_uncivil-war/2|date=1992-07-19|access-date=2014-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140104003238/http://articles.latimes.com/1992-07-19/entertainment/ca-4391_1_uncivil-war/2|archive-date=2014-01-04}}</ref>. «Многія чорныя рэперы, у тым ліку Ice-T і Sister Souljah, сцвярджаюць, што іх несправядліва вылучаюць, таму што іх музыка адлюстроўвае глыбокія змены ў грамадстве, пра якія нідзе не гаворыцца ў публічнай сферы.<ref name="rap, race, and censorship4" /> Белыя палітыкі, артысты скардзяцца, і не разумеюць ні музыкі, ні жадання чуць, што адбываецца ў спустошаных супольнасцях, якія спарадзілі форму мастацтва», — напісаў журналіст Чак Філіпс у аглядзе бітвы паміж «[[істэблішмент]]ам» і абаронцамі рэп-музыкі. «Прычына, па якой рэп падвяргаецца нападкам, заключаецца ў тым, што ён выстаўляе напаказ усе супярэчнасці амерыканскай культуры … тое, што пачыналася як андэграўндная форма мастацтва, стала інструментам выкрыцця многіх крытычных пытанняў, якія звычайна не абмяркоўваюцца ў амерыканскай палітыцы. Праблема тут у тым, што Белы дом і яго пераймальнікі, такія як Біл Клінтан, прадстаўляюць палітычную сістэму, якая ніколі не мае намеру мець справу з хаосам ва ўнутранай частцы горада», — сказала рэперка Sister Souljah у інтэрв’ю Філіпсу<ref name="rap, race, and censorship4" />. З іншага боку, некаторыя каментатары (напрыклад, [[Спайк Лі]] ў сваім сатырычным фільме ''Bamboozled'') раскрытыкавалі гангста-рэп як аналаг чорных менестрэль-шоў і выступаў блэкфейсаў, у якіх выканаўцаў — як чорных, так і белых — прымушалі выглядаць афраамерыканцамі і не весці сябе афраамерыканцамі. манеры забавы. Гангста рэперы часта абараняюць сябе, сцвярджаючы, што яны апісваюць рэальнасць жыцця ў гета, і што яны выбіраюць толькі такога персанажа, дзеянні якога яны не ўхваляюць. Гангста рэперы таксама вядомыя (або сумна вядомыя) тым, што выглядаюць значна больш жорстка ў параўнанні з раннімі ідэямі і тэмамі хіп-хоп выканаўцаў, і вядомыя тым, што кажуць рэчы, якія часта лічацца [[табу]]; Напрыклад, гурт N.W.A выпусціў знакамітую песню пратэсту «{{Не перакладзена 3|Fuck tha Police|Fuck tha Police|ru|Fuck tha Police}}» аб жорсткасці паліцыі і расавым прафіляванні. У раёнах з высокім узроўнем злачыннасці прытворства гэтых выдуманых персанажаў небяспечнае для жыцця, але той факт, што гангсты рэперы расказваюць гісторыі іншых людзей, часта ўспрымаецца як заваёва імі павагі за павышэнне дасведчанасці аб сур’ёзнасці злачынстваў у гета. Многія гангсты рэперы сцвярджаюць, што ў свеце іх жанру існуюць эмоцыі і перспектывы людзей, чые пакуты занадта часта ігнаруюцца і прыніжаюцца грамадствам. Гангста-рэп, як сцвярджаюць некаторыя, быў следствам розных правапарушэнняў, учыненых у адносінах да афраамерыканцаў у няшчасных раёнах. Розныя беспарадкі, выкліканыя збіццём Родні Кінга, і апраўданне паліцыянтаў, адказных за збіццё, выклікалі гнеў і абурэнне ў той вобласці, якая ўжо была ў небяспецы. Гангста-рэп служыў рэперам у якасці выхаду, каб выказаць свой гнеў наконт сацыяльнай несправядлівасці ў грамадстве, пры гэтым не баючыся, што іх прымусяць замаўчаць за тое, што яны сказалі праўду. Яны часта выкарыстоўвалі гангста-рэп, каб расказаць гісторыі свайго жыцця, якія часам уключалі залішнюю жорсткасць, гіперсэксуальнасць і злоўжыванне наркотыкамі<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=CnhUYWbW3jQ|title=Cam'ron on The O'Reilly Factor|date=2006-01-27|publisher=[[YouTube]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151114142547/https://www.youtube.com/watch?v=CnhUYWbW3jQ|archive-date=2015-11-14|access-date=2015-03-03}}</ref>. == Паходжанне: 1985—1990 == === Пачатак: Ice-T і Schoolly D === Трэйсі «Ice-T» Морраў нарадзіўся ў [[Ньюарк (Нью-Джэрсі)|Ньюарку]], штат [[Нью-Джэрсі]], у 1958 годзе. Падлеткам ён пераехаў у [[Лос-Анджэлес]], дзе заняў вядомае месца на хіп-хоп сцэне Заходняга ўзбярэжжа. У 1986 годзе Ice-T выпусціў песню «6 in the Mornin'», якую часта разглядаюць як першую гангста рэп-песню. Ice-T займаўся рэпам з пачатку 80-х, але ўпершыню звярнуўся да тэм гангста-рэпу пасля таго, як на яго паўплываў Філадэльфійскі рэпер {{Не перакладзена 3|Schoolly D|Schoolly D|en|Schoolly D}} і яго альбом ''Schoolly D'' 1985 года. У інтэрв’ю часопісу ''PROPS'' Ice-T сказаў: : Вось дакладны храналагічны парадак таго, што насамрэч адбылося: першы запіс, які выйшаў у гэтым кірунку, была песня «PSK» ад Schoolly D. Затым сінкапіраванне гэтага рэпа выкарыстоўвалася мной, калі я зрабіў «6 in the Mornin'». Вакальная падача была аднолькавай: «…P.S.K. мы робім зялёным», «… шэсць раніцы, паліцыя ля маіх дзвярэй». Калі я пачуў гэты запіс, я сказаў: «О, чорт!» і называйце гэта капіраваннем стылю ці як хочаце, але я добра вывучыў гэты запіс. Мой запіс не гучаў як «P.S.K.», але мне спадабалася, як ён гучыць з ім. «PSK» казаў пра банду Park Side Killers, але гэта было вельмі расплывіста. Гэта было адзінае адрозненне, калі Schoolly зрабіў гэта, гэта было «… адзін за адным я накаўтую вас». Усё, што ён рабіў, гэта ўяўляў банду ў сваім запісе. Я ўзяў гэта і напісаў песню пра зброю, збіццё людзей, і ўсё гэта з «6 in the Mornin'». У той жа самы час, калі выйшаў мой сінгл, Boogie Down Productions з’явіліся з альбомам ''Criminal Minded'', які быў гангстарскім альбомам. Гаворка ішла не пра паведамленні ці песню «You Must Learn», а пра бандытызм<ref>{{Cite web|url=http://www.daveyd.com/iceprops.html|title=Ice T Interview|website=Daveyd.com|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20060718115817/http://www.daveyd.com/iceprops.html|archive-date=2006-07-18|access-date=2015-03-03}}</ref>. У 2011 годзе Ice-T паўтарыў у сваёй аўтабіяграфіі, што Schoolly D быў яго натхненнем для гангста-рэпу<ref>''Ice: A Memoir of Gangster Life and Redemption—from South Central to Hollywood'', Chapter 8: Six in the Mornin', One World, New York, 2011</ref>. Ice-T працягваў выпускаць гангсты альбомы да канца 1980-х гадоў: ''Rhyme Pays'' у 1987 годзе, ''Power'' у 1988 годзе і ''The Iceberg/Freedom of Speech…Just Watch What You Say у 1989 годзе'' Лірыка Ice-T таксама змяшчала моцныя палітычныя каментары і часта гуляла грань паміж услаўленнем гангстарскага ладу жыцця і яго крытыкай як бязвыхаднай сітуацыяй. Дэбютны альбом Schoolly D, ''Schoolly D'', і асабліва песня «P.S.K. What Does It Mean?», моцна паўплываў не толькі на Ice-T, але і на {{Не перакладзена 3|Eazy-E|Eazy-E|ru|Eazy-E}} з N.W.A (асабліва ў песні «Boyz-n-the-Hood»), а таксама на гурт [[Beastie Boys]] у іх альбоме ''Licensed to Ill'' (1986)<ref name="hess">{{Кніга|ref=Hess|год=2009|isbn=9780313343216}}</ref>. === Boogie Down Productions і NWA === Boogie Down Productions выпусціла свой першы сінгл «Say No Brother (Crack Attack Don’t Do It)» у 1986 годзе. За ім рушылі ўслед «South-Bronx/P is Free» і «9mm Goes Bang» у тым жа годзе. Апошні трэк — самая гангста-тэматычная песня з трох; у ёй {{Не перакладзена 3|KRS-One|KRS-One|ru|KRS-One}} выхваляецца аб растрэле гандляра крэкам і яго смерці (у мэтах самаабароны)<ref>{{Cite web|url=http://www.ohhla.com/anonymous/boogiedp/cri_mind/9mm_goes.bdp.txt|title=The Original Hip-Hop (Rap) Lyrics Archive|website=Ohhla.com|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20060814055106/http://www.ohhla.com/anonymous/boogiedp/cri_mind/9mm_goes.bdp.txt|archive-date=2006-08-14|access-date=2015-03-03}}</ref>. Альбом {{Не перакладзена 3|Criminal Minded|Criminal Minded|ru|Criminal Minded}} які выйшаў у 1987 годзе, стаў першым рэп-альбомам з агнястрэльнай зброяй на вокладцы. Неўзабаве пасля выхаду гэтага альбома дыджэя BDP, Скота Ла Рока ({{Lang-en|Scott La Rock}}), застрэлілі. Пасля гэтага наступныя запісы BDP былі больш сфакусаваныя на ўхіленні неадэкватнага абгрунтавання. Першым блокбастарам у гангста-рэпе стаў альбом N.W.A {{Не перакладзена 3|Straight Outta Compton|Straight Outta Compton|ru|Straight Outta Compton}}, выпушчаны ў 1988 годзе. ''Straight Outta Compton'' заявіць аб хіп-хопе Заходняга ўзбярэжжа як аб асобным жывым стылі і зробіць [[Лос-Анджэлес]] канкурэнтам [[Нью-Ёрк]]а, які быў сталіцай хіп-хопа. Альбом ''Straight Outta Compton'' справакаваў і першыя сур’ёзныя рознагалоссі ў дачыненні да тэкстаў у хіп-хопе. З-за песні «Fuck tha Police» удзельнікі N.W.A атрымалі ліст ад памочніка дырэктара [[Федэральнае бюро расследаванняў|ФБР]] Мілта Алерыха, у якім той рашуча выказваў непрыязнасць праваахоўных органаў да гэтай песні<ref>{{cite news|first=Ryan|last=Ritchie|title=Eazy to be hard|url=http://www.presstelegram.com/entertainment/ci_5315527|website=Presstelegram.com|date=2007-02-28|access-date=2008-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070304170024/http://www.presstelegram.com/entertainment/ci_5315527|archive-date=2007-03-04}}</ref><ref>Deflem, Mathieu. 2020. [https://deflem.blogspot.com/2019/07/music-censorship-labeling.html «Popular Culture and Social Control: The Moral Panic on Music Labeling.»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190803015238/https://deflem.blogspot.com/2019/07/music-censorship-labeling.html|date=2019-08-03}} ''American Journal of Criminal Justice'' 45(1):2-24 (First published online July 24, 2019).</ref>. З-за вялікага ўплыву Ice-T, N.W.A і {{Не перакладзена 3|Ice Cube|Ice Cube|ru|Ice Cube}} на гангста-рэп, яго часта памылкова лічаць феноменам Заходняга ўзбярэжжа, нягледзячы на уклад у фармаванне жанру групы Ўсходняга ўзбярэжжа Boogie Down Productions і рэпера з Філадэльфіі Schoolly D, які лічыцца першым гангста-рэперам. У пачатку 1990-х гадоў былы ўдзельнік групы N.W.A, Ice Cube, яшчэ больш паўплываў на гангста-рэп сваімі хардкорнымі сацыяльна-палітычнымі сольнымі альбомамі, у якіх меркаваўся патэнцыял гангста-рэпу ў якасці палітычнага сродку, які дазваляе даць права голасу моладзі з гета. Другі альбом N.W.A {{Не перакладзена 3|Niggaz4Life|Niggaz4Life|ru|Niggaz4Life}} (1991) (выпушчаны пасля сыходу Ice Cube з групы), стаў першым гангста рэп-альбомам, які дасягнуў 1 месца ў поп-чартах часопіса ''[[Billboard]]''. === Іншыя === Акрамя N.W.A і Ice T, {{Не перакладзена 3|Too Short|Too Short|ru|Too Short}} (з [[Окленд (Каліфорнія)|Окленда]], [[Каліфорнія]]), Kid Frost і лацінаамерыканскі гурт з [[Саўт-Гейт]]а {{Не перакладзена 3|Cypress Hill|Cypress Hill|ru|Cypress Hill}} былі піянерамі на заходнім узбярэжжы з гангста рэп-песнямі і тэмамі. Гурт Above the Law таксама адыграў важную ролю ў гангста-рэп-руху, як і іх дэбютны альбом 1990 года ''Livin' Like Hustlers'', а таксама іх з’яўленне ў якасці госця ў альбоме NWA ''Niggaz4Life'' 1991 года, прадказваючы дамінаванне жанру з 1990 года Dre {{Не перакладзена 3|The Chronic|The Chronic|ru|The Chronic}}. [[Beastie Boys]] былі адной з першых папулярных груп, якія назвалі сябе «[[Гангстар|гангстарамі]]», і адной з першых папулярных рэп-груп, якія казалі пра гвалт, ужыванне наркотыкаў і алкаголю, хоць у асноўным у больш гумарыстычнай манеры. Яны пачыналі як [[Хардкор (панк-рок)|хардкор-панк]] -гурт, але пасля знаёмства з прадзюсарам Рыкам Рубінам і сыходам з гурта Кейт Шэленбах яны сталі рэп-групай<ref>[http://nymag.com/arts/popmusic/features/beastie-boys-2011-5/ Rude Boys] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170301015036/http://nymag.com/arts/popmusic/features/beastie-boys-2011-5/|date=2017-03-01}}, Amos Barshad, New York magazine 2011 5, retr 2012 Oct</ref>. Паводле часопіса ''[[Rolling Stone]]'', іх альбом Licensed to Ill (1986) «запоўнены дастатковай колькасцю згадкі пра зброю, наркотыкі і пусты сэкс (у тым ліку парнаграфічнае ўжыванне біты для лапты ў песні „Paul Revere“), каб кваліфікаваць яго як ключавы элемент гангста-рэпа.»<ref>''The New Rolling Stone Album Guide'', Fourth Edition</ref>. Альбом Beasties 1989 года ''{{Не перакладзена 3|Paul's Boutique|Paul's Boutique|ru|Paul's Boutique}}'' уключаў у сябе аналагічныя тэматычныя трэкі «Car Thief» ({{Tr-en|Аўтазгоншчык}}), «Looking Down the Barrel of the Gun» ({{Tr-en|Гледзячы ў дула пісталета}}) і «High-Plains Drifter» ({{Tr-en|Валацуга з высокіх раўнін}}). У 1986 годзе гурт з Лос-Анджэлеса C.I.A. зачыталі рэп па-над трэкамі Beastie Boys для такіх песень, як «My Posse» і «Ill-Legal», і ўплыў Beastie Boys можна заўважыць у ранніх альбомах N.W.A.<ref>Chang, Jeff. ''Can’t Stop, Won’t Stop: The History of the Hip Hop Generation''</ref> Нью-ёркскай рэп-групе {{Не перакладзена 3|Run-D.M.C.|Run-D.M.C.|ru|Run-D.M.C.}} часта прыпісваюць папулярызацыю хардкорных і канфрантацыйных поглядаў і тэкстаў у хіп-хоп культуры, і яны былі адной з першых рэп-груп, апранутых у вулічную вопратку, падобную на банду. Іх зрэзаныя, натхнёныя рокам біты былі таксама важныя для стварэння ранняга стылю прадакшэна гангста-рэпу. Эпахальны гурт Public Enemy з Лонг-Айленда паказаў агрэсіўную, палітычна зараджаную лірыку, якая асабліва моцна паўплывала на такіх гангста рэпераў, як Ice Cube. Хардкорныя рэперы Ўсходняга ўзбярэжжа, такія як {{Не перакладзена 3|Rakim|Rakim|ru|Rakim}}, {{Не перакладзена 3|Kool G Rap|Kool G Rap|ru|Kool G Rap}}, {{Не перакладзена 3|Big Daddy Kane|Big Daddy Kane|ru|Big Daddy Kane}}, {{Не перакладзена 3|Slick Rick|Slick Rick|ru|Slick Rick}}, {{Не перакладзена 3|LL Cool J|LL Cool J|ru|LL Cool J}} і {{Не перакладзена 3|EPMD|EPMD|ru|EPMD}}, таксама адлюстроўваюць тэндэнцыю хіп-хоп музыкі канца 1980-х да цвёрдым, злым, агрэсіўным і палітычна свядомасці. беднасці, войны і перастрэлак. [[Х’юстан|Х’юстанскі]] гурт, вядомы як [[Geto Boys]], з’явіўся прыкладна ў канцы 1980-х і стварыў песні, якія змяшчаюць як гангстарскія тэмы аб злачыннасці і гвалце, так і сацыяльна-палітычныя каментарыі. У прыватнасці, гурт выпусціў прота-мафіёза-рэп музыку з песняй «Scarface», якая сканцэнтравана на продажы [[какаін]]у і забойстве членаў канкуруючай банды. Geto Boys таксама вядомая як першая рэп-група, якая ўзяла сэмпл з фільма ''«''{{Не перакладзена 3|Лицо со шрамом|Лицо со шрамом|ru|Лицо со шрамом}}''»'', які стаў асновай для розных мафіёза-рэп сэмплаў у 1990-х гадах. Акрамя таго, Geto Boys, нараўне з групай Джэм Майстар Джэя і Эрыка Сэрмона, Flatlinerz, і гуртом Prince Paul і RZA, [[Gravediggaz]], часта згадваюцца як піянеры «хараркор» рэпа, трансгрэсіўнага і абразіўнага паджанра хардкор-рэпа ці гангста-рэпа, [[звышнатуральнае]] і [[акультызм]], часта з гатычнай ці жудаснай лірыкай, [[Сатанізм|сатанінскімі]] выявамі і гвалтам як у фільмах жанру слэшэр ці сплэтэр. == 1990-цяпершы час == === Ice-T === Ice-T выпусціў адзін з асноўных альбомаў жанру, ''OG: Original Gangster'', у 1991 годзе. У ім таксама змяшчалася песня яго новага [[трэш-метал]] гурта Body Count, які выдаў аднайменны альбом у 1992 годзе. Адмысловая палеміка атачыла адну з яго песень «Cop Killer» ({{Tr-en|Забойца паліцэйскіх}}). Рок-песня прызначалася для таго, каб гаварыць з пункту гледжання паліцэйскай мэты, якая прагне помсты расісцкім, жорсткім паліцыянтам. Рок-песня Ice-T раззлавала дзяржаўных службовых асоб, {{Не перакладзена 3|Нацыянальная Стралковая Асацыяцыя ЗША|Нацыянальную Стралковую Асацыяцыю|ru|Нацыянальная Стралковая Асацыяцыя ЗША}} і розныя паліцэйскія адвакацкія групы<ref name="Arnold Schwarzenegger blew away dozens of cops as the Terminator. But I don't hear anybody complaining2">{{cite news|last=Philips|first=Chuck|title=COVER STORY : 'Arnold Schwarzenegger blew away dozens of cops as the Terminator. But I don't hear anybody complaining.' : A Q & A with Ice-T about rock, race and the 'Cop Killer' furor|url=http://articles.latimes.com/1992-07-19/entertainment/ca-4406_1_cop-killer|date=1992-07-19|access-date=2014-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160112203705/http://articles.latimes.com/1992-07-19/entertainment/ca-4406_1_cop-killer|archive-date=2016-01-12}}</ref>. Такім чынам, кампанія Time Warner Music адмовілася выдаць новы альбом Ice-T ''Home Invasion'' і скасавала кантракт з Ice-T. Ice-T выказаў здагадку, што фурор з-за гэтай песні быў празмернай рэакцыяй, кажучы журналісту Чаку Філіпсу: «…яны здымалі фільмы пра забойцаў медсясцёр, забойцаў настаўнікаў і забойцаў студэнтаў. Арнольд Шварцэнэгер знішчыў дзясяткі паліцыянтаў як Тэрмінатар. Але я не чую, каб хто-небудзь скардзіўся на гэта». У тым жа інтэрв’ю Ice-T прапанаваў Філіпсу, што недастатковае разуменне «Cop Killer», няправільная класіфікацыя яе як рэп-песні (не рок-песні) і спробы падвергнуць яе цэнзуры мелі расавы падтэкст: «Вярхоўны суд кажа, што гэта нармальна для белага чалавека, каб спаліць крыж на публіцы. Але ніхто не хоча, каб чорны чалавек напісаў песню пра забойцу паліцыянтаў»<ref name="Arnold Schwarzenegger blew away dozens of cops as the Terminator. But I don't hear anybody complaining">{{Cite news}}</ref>. Наступны альбом Ice-T, ''Home Invasion'', быў адкладзены ў выніку спрэчкі і быў нарэшце выпушчаны ў 1993 годзе. Хоць ён утрымліваў элементы гангста, гэта быў ягоны самы палітычны альбом на сённяшні дзень. Пасля прапанаванай цэнзуры вокладкі альбома ''Home Invasion'' ён пакінуў лэйбл {{Не перакладзена 3|Warner Records|Warner Bros. Records|ru|Warner Bros. Records}}. Наступныя рэлізы Ice-T вярнуліся да прамога гангста-ізму, але ніколі не былі так папулярныя, як яго больш раннія рэлізы. Ён аддаліўся ад сваёй асноўнай аўдыторыі сваім удзелам у метале, яго акцэнтам на палітыку і сваімі бітамі ў хуткім тэмпе ў стылі Bomb-Squad падчас папулярнасці джы-фанка. Ён апублікаваў кнігу «The Ice Opinion: Who Gives a @#!*% ?» у 1994 годзе. === G-funk и Death Row Records === У 1992 годзе былы ўдзельнік гурта N.W.A, [[Dr. Dre|Dr.]] [[Dr. Dre|Dre]], выпусціў дэбютны альбом ''The Chronic'' (які стаў тройчы плацінавым), які паказаў, што нецэнзурны гангста-рэп можа ўтрымліваць масавую камерцыйную прывабнасць, як і больш поп-арыентаваныя рэперы, такія як MC Hammer, [[Уіл Сміт|The Fresh Prince]] і Tone Lōc. Альбом усталяваў дамінаванне гангста-рэпу на Заходнім узбярэжжы і новага лэйбла Dre, Death Row Records (які належыць Dr.Dre разам з {{Не перакладзена 3|Шуг Найт|Мэрыёнам «Шуг» Найтам|ru|Мэрыён «Шуг» Найт}}), паколькі альбом Dre дэманстраваў каманду шматабяцальных новых рэпераў Death Row. Альбом таксама ўвёў паджанр {{Не перакладзена 3|джы-фанк|джы-фанк|ru|джы-фанк}}, павольную, расцягнутую форму хіп-хопа, якая дамінавала ў рэп-чартах на працягу некаторага часу. Актыўна сэмплюючы гурты ў жанры {{Не перакладзена 3|Parliament-Funkadelic|P-Funk|ru|Parliament-Funkadelic}}, асабліва [[Parliament (гурт)|Parliament]] і {{Не перакладзена 3|Funkadelic|Funkadelic|ru|Funkadelic}}, джы-фанк быў шматузроўневым, але простым і лёгкім для танцаў. Простае паведамленне яго лірыкі аб тым, што жыццёвыя праблемы можна пераадолець з дапамогай зброі, алкаголю і марыхуаны, прыцягнула ўвагу падлеткавай аўдыторыі. Сінгл «Nuthin' But a „G“ Thang» стаў красовер-хітом, з яго гумарыстычны відэа пад уплывам фільма {{Не перакладзена 3|Хатняя вечарынка|Хатняя вечарынка|ru|Хатняя вечарынка}}, які стаў асноўным прадуктам MTV, нягледзячы на гістарычную арыентацыю гэтай сеткі на рок-музыку. Іншым поспехам стаў альбом Ice Cube ''Predator'', выпушчаны прыкладна ў той жа час, што і ''The Chronic'' у 1992 году. Ён быў прададзены тыражом больш за 5 мільёнаў копій і заняў першае месца ў чартах, прасоўваючыся з хітом «It Was a Good Day», нягледзячы на тое, што гэты Ice Cube не быў артыстам Death Row. Адной з найбуйнейшых красовер зорак жанру быў пратэжэ Dre, [[Snoop Dogg|Snoop Doggy Dogg]] ({{Не перакладзена 3|Doggystyle|Doggystyle|ru|Doggystyle}}), чые багатыя, арыентаваныя на вечарынку тэмы зрабілі такія песні, як « Gin and Juice» клубнымі гімнамі і лепшымі хітамі па ўсёй краіне. У 1996 годзе [[Тупак Шакур|2Pac]] падпісаў кантракт з Death Row і выпусціў мультыплацінавы падвойны альбом {{Не перакладзена 3|All Eyez on Me|All Eyez on Me|ru|All Eyez on Me}}. Неўзабаве пасля гэтага яго шакавальнае забойства прывяло гангста-рэп у загалоўкі нацыянальных газет і прасунула да вяршыні чартаў яго пасмяротны альбом {{Не перакладзена 3|The Don Killuminati: The 7 Day Theory|The Don Killuminati: The 7 Day Theory|ru|The Don Killuminati: The 7 Day Theory}} (выпушчаны пад псеўданімам «Makaveli») (у якім Тупак намаляваны ўкрыжаваным на пярэдняй). Warren G быў яшчэ адным музыкам джы-фанка разам з цяпер нябожчыкам {{Не перакладзена 3|Natte Dogg|Nate Dogg|ru|Natte Dogg}}. Сярод іншых паспяховых артыстаў, якіх натхніў джы-фанк, былі [[Spice 1]], {{Не перакладзена 3|MC Eiht|MC Eiht|ru|MC Eiht}} і {{Не перакладзена 3|MC Ren|MC Ren|ru|MC Ren}}, усе яны дасягнулі годных пазіцый у чарце ''Billboard'' 100, нягледзячы на тое, што не былі злучаны з Death Row. Нараўне з рэперамі, якія звязаны з джы-фанкам, {{Не перакладзена 3|Вінс Стэйплс|Вінс Стэйплс|ru|Вінс Стэйплс}} з’яўляецца часткай новага пакалення рэпераў, на якіх уплывае джы-фанк<ref>{{Cite web|url=https://pitchfork.com/reviews/albums/vince-staples-fm/|title=Vince Staples: FM!|first=Alphonse|last=Pierre|website=Pitchfork|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417053231/https://pitchfork.com/reviews/albums/vince-staples-fm/|archive-date=2019-04-17|access-date=2018-11-02}}</ref>. Будучы з таго ж раёна, што і [[Snoop Dogg]], у Стэйплса ёсць лірычны гук у параўнанні з гангста рэпам. Яго альбом ''Summertime '06'' адлюстроўвае «праблемы расізму, несправядлівасці і гвалтоўных наступстваў у наваколлях яго дзяцінства»<ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/2017/04/02/522236735/vince-staples-we-live-in-a-space-where-your-name-isnt-enough|title=Vince Staples: 'We Live In A Space Where Your Name Isn't Enough'|website=Npr.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403152244/https://www.npr.org/2017/04/02/522236735/vince-staples-we-live-in-a-space-where-your-name-isnt-enough|archive-date=2019-04-03|access-date=2017-04-02|last1=Martin|first1=Michel|last2=Greenstone|first2=Scott}}</ref>. === Мафіёза-рэп === Мафіёзі-рэп — гэта паджанр хардкор-рэпу, заснаваны Kool G Rap у канцы 1980-х гадоў<ref>{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/album/only-built-4-cuban-linx-mw0000171262|title=Only Built 4 Cuban Linx - Raekwon|website=Allmusic.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20161013175854/http://www.allmusic.com/album/only-built-4-cuban-linx-mw0000171262|archive-date=2016-10-13|access-date=2016-11-02}}</ref>. Гэта псеўда-[[Мафія|мафіёзнае]] працяг хардкор-рэпу ўсходняга ўзбярэжжа і лічыцца аналагам джы-фанка на заходнім узбярэжжы. Мафіёзі-рэп характарызуецца спасылкамі на вядомых [[Гангстар|гангстэраў]] і мафіёзі, рэкет і [[Арганізаваная злачыннасць|арганізаваную злачыннасць]] у цэлым (але асабліва сіцылійскую мафію, італа-амерыканскую мафію, афраамерыканскую арганізаваную злачыннасць і лацінаамерыканскую арганізаваную злачыннасць або наркакартэлі). Хоць значная частка мафіёзнага рэпу была больш жорсткай і арыентаванай на вуліцу, арыентуючыся на арганізаваную злачыннасць на ўзроўні вуліц, іншыя мафіёзныя рэп-выканаўцы часта засяроджваліся на шчодрай, паблажлівай, матэрыялістычнай і раскошнай тэматыцы, звязанай з крымінальнымі органамі і высокапастаўленымі бандытамі, такімі як дарагія наркотыкі, машыны і дарагое шампанскае. Нягледзячы на тое, што жанр сціх на працягу некалькіх гадоў, ён зноў з’явіўся ў 1995 годзе, калі ўдзельнік {{Не перакладзена 3|Wu-Tang Clan|Wu-Tang Clan|ru|Wu-Tang Clan}} {{Не перакладзена 3|Raekwon|Raekwon|ru|Raekwon}} выпусціў свой прызнаны крытыкамі сольны альбом ''[[Only Built 4 Cuban Linx...]]''. У 1995 годзе таксама выйшаў рэліз ''[[Doe or Die]]'' ад пратэжэ Nas’а, {{Не перакладзена 3|AZ (рэпер)|AZ|ru|AZ (рэпер)}}, і альбом 4,5,6 ад стваральніка жанру {{Не перакладзена 3|Kool G Rap|Kool G Rap|ru|Kool G Rap}}. У гэтым альбоме ўдзельнічалі іншыя мафіёза-рэп-выканаўцы MF Grimm, {{Не перакладзена 3|Нас (рэпер)|Nas|ru|Нас (рэпер)}} і B-1. Гэтыя тры альбомы прынеслі жанр да агульнага прызнання і натхнілі іншых артыстаў Усходняга ўзбярэжжа, такіх як [[Jay-Z]], {{Не перакладзена 3|Notorious B.I.G.|Notorious B.I.G.|ru|Notorious B.I.G.}} і Nas, каб прыняць тыя ж тэмы з іх альбомамі ''{{Не перакладзена 3|Reasonable Doubt|Reasonable Doubt|ru|Reasonable Doubt}},'' ''{{Не перакладзена 3|Life After Death (альбом The Notorious B.I.G.)|Life After Death|ru|Life After Death (альбом The Notorious B.I.G.)}}'' '''і''' ''[[It Was Written]]'' (адпаведна). Хоць да канца 1990-х мафіёза-рэп паменшыўся ў мэйнстрыме, у сярэдзіне 2000-х ён перажыў некаторы ажыўленне з альбомамі {{Не перакладзена 3|Ghostface Killah|Ghostface Killah|ru|Ghostface Killah}} ''Fishscale'', Jay-Z ''American Gangster'' і Raekwon ''Only Built 4 Cuban Linx… Pt. II''. Сапраўды гэтак жа ў апошнія гады многія рэпэры, такія як Conejo, Mr Criminal, {{Не перакладзена 3|T.I.|T.I.|ru|T.I.}}, {{Не перакладзена 3|Рык Рос|Rick Ross|ru|Рик Росс}}, {{Не перакладзена 3|Fabolous|Fabolous|ru|Fabolous}}, {{Не перакладзена 3|Jadakiss|Jadakiss|ru|Jadakiss}}, Jim Jones и Cassidy, падтрымлівалі папулярнасць дзякуючы тэкстам пра эгацэнтрычны гарадскі крымінальны лад жыцця або «хастлінг». Мафіёзны альбом {{Не перакладзена 3|Lil' Kim|Lil' Kim|ru|Lil' Kim}} ''La Bella Mafia'', выпушчаны ў 2003 годзе, меў камерцыйны поспех і атрымаў плацінавую сертыфікацыю<ref>{{Cite web|url=http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?content_selector=gold-platinum-searchable-database|title=Gold & Platinum Searchable Database - March 03, 2015|website=Riaa.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830055854/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?content_selector=gold-platinum-searchable-database|archive-date=2014-08-30|access-date=2015-03-03}}</ref>. === Хардкор-рэп Усходняга ўзбярэжжа і суперніцтва паміж Усходнім і Заходнім узбярэжжамі === : Тым часам рэперы з Нью-Ёрка, такія як Wu-Tang Clan, {{Не перакладзена 3|Onyx (група)|Onyx|ru|Onyx (группа)}}, {{Не перакладзена 3|Big L|Big L|ru|Big L}}, {{Не перакладзена 3|Mobb Deep|Mobb Deep|ru|Mobb Deep}}, Nas, The Notorious BIG, {{Не перакладзена 3|Фоксі Браўн|Foxy Brown|ru|Фокси Браун}}, Lil' Kim і [[The L.O.X|The LOX]], сярод іншых, стварылі грубейшае гучанне, вядомае як хардкор-рэп Усходняга ўзбярэжжа. У 1994 годзе Nas і The Notorious BIG выпусцілі свае дэбютныя альбомы {{Не перакладзена 3|Illmatic|Illmatic|ru|Illmatic}} і ''{{Не перакладзена 3|Ready to Die|Ready to Die|ru|Ready to Die}}'' адпаведна, якія праклалі шлях для Нью-Ёрка, каб вярнуць яму панаванне з Заходняга ўзбярэжжа. У інтэрв’ю для брытанскай газеты ''[[The Independent]]'' у 1994 годзе GZA з Wu-Tang Clan пракаментаваў тэрмін «гангста-рэп» і яго сувязь з музыкай яго гурта і хіп-хопам у той час: {{Cquote|Наша музыка не "гангста-рэп". Няма такога паняцця. Гэты ярлык быў створаны СМІ, каб абмежаваць тое, што мы можам сказаць. Мы проста гаворым праўду ў жорсткай форме. Малады Чарнаскуры мужчына з'яўляецца мішэнню. Snoop (Doggy Dogg) стаў чатыры разы плацінавым і зарабляе больш грошай, чым прэзідэнт. Ім гэта не падабаецца, таму вы чуеце»забарані тое, забарані гэта". Мы б'ем па эмоцыях людзей. Гэта рэальная карціна жыцця, якая паказвае выварат чалавека. Як я ўжо сказаў, інтэнсіўна.<ref name="ALewis">Lewis, Angela. [https://www.independent.co.uk/life-style/pop-music--on-pop-1386521.html On Pop: Life & Style] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121224171843/http://www.independent.co.uk/life-style/pop-music--on-pop-1386521.html |date=2012-12-24 }}. ''[[The Independent]]''. Retrieved on 2009-08-03.</ref>|GZA}} Шырока распаўсюджана меркаванне аб тым, што бітва паміж «Усходнім узбярэжжам / Заходнім узбярэжжам» паміж Death Row Record і Bad Boy прывяла да гібелі [[Тупак Шакур|2Pac]] і The Notorious B.I.G. Яшчэ да забойстваў Death Row пачаў распадацца, паколькі сузаснавальнік лэйбла Dr. Dre пакінуў яго раней у 1996 годзе; Пасля смерці Тупака ўладальнік лэйбла Шуг Найт быў прыгавораны да турэмнага зняволення за парушэнне ўмоўна-датэрміновага вызвалення, і Death Row хутка патануў, паколькі большасць яго астатніх артыстаў, уключаючы [[Snoop Dogg]]'а, сышлі. Dr. Dre на цырымоніі MTV Video Music Awards заявіў, што «гангста-рэп быў мёртвы». Хоць лэйбл Bad Boy Entertainment, паказаў сябе лепш, чым яго супернік на Заходнім узбярэжжы, у канцы дзесяцігоддзя ён пачаў губляць папулярнасць і падтрымку з-за імкнення да больш мэйнстрымавым гучання, а таксама з-за праблем з боку лэйблаў Атланты і Новага Арлеана, асабліва, лэйбла Master P No Limit Records, які складаецца з папулярных рэпераў. === Паўднёвы і Сярэднезаходні гангста-рэп === Пасля смерці [[Тупак Шакур|Тупака Шакура]] і Біггі Смолза і ўвагі сродкаў масавай інфармацыі, выкліканага забойствамі<ref>[http://womenincrimeink.blogspot.com/2011/01/biggie-smalls-and-tupac-shakur-murder.html Biggie Smalls and Tupac Shakur Cold Cases Heat Up] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110708072554/http://womenincrimeink.blogspot.com/2011/01/biggie-smalls-and-tupac-shakur-murder.html|date=2011-07-08}} ''[[Women_in_Crime_Ink]]'' 2011-01-11</ref>, гангста-рэп стаў яшчэ большай камерцыйнай сілай. Тым не менш, большасць буйных лэйблаў індустрыі былі ў замяшанні, збанкрутавалі або творча застаяліся, і ўзніклі новыя лэйблы, якія прадстаўляюць рэп-сцэны ў новых месцах. Лэйбл Master P, No Limit Records, які базуецца ў Новым Арлеане, стаў даволі папулярным у канцы 1990-х гадоў, хоць поспеху ў крытыкаў было вельмі мала, за выключэннем некаторых пазнейшых дадаткаў, такіх як Mystikal (''Ghetto Fabulous'', 1998). No Limit пачаў сваю папулярнасць на нацыянальным узроўні з альбомам Майстры Пі ''The Ghetto Is Trying to Kill Me!'' (1994), і меў галоўныя хіты з альбомамі рэпераў Silkk the Shocker (''Charge It 2 Da Game'', 1998) і C-Murder (''Life or Death'', 1998). Лэйбл Cash Money Records, таксама які базуецца ў Новым Арлеане, меў велізарны камерцыйны поспех, пачынальна з канца 1990-х гадоў, з падобным музычным стылем, але ў адрозненне ад No Limit, выкарыстаў падыход, заснаваны на суадносінах колькасці і якасці. Томмі Райт III заклаў аснову ''мемфіс-рэпа'', и, пазней, фонка, выдаўшы пяць пласцінак з 1992 па 2001 год. Сэмплы яго трэкаў да гэтага часу выкарыстоўваюцца многімі фонк-выканаўцамі. [[Мемфіс (Тэхас)|Мэмфіскі]] калектыў Hypnotize Minds, які ўзначальвае Three 6 Mafia і Project Pat, перанёс гангста-рэп у некаторыя са сваіх больш цёмных крайнасцяў. На чале з уласнымі прадзюсарамі DJ Paul і Juicy J, лэйбл стаў вядомы сваімі пульсавалымі, грознымі бітамі і бескампрамісна бандыцкай лірыкай. Тым не менш, у сярэдзіне 2000-х гадоў гурт пачаў набываць усё большую папулярнасць, у канчатковым выніку кульмінацыяй якой стала перамога Three 6 Mafia на кінапрэміі [[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]] за песню «It’s Hard Out Here for a Pimp» з альбома ''Hustle and Flow''. Гангста-рэп Сярэдняга Захаду ўзнік у сярэдзіне 1990-х гадоў і набыў шырокую вядомасць у 2000-х гадах. Тым не менш, у 2010-х гадах на Сярэднім Захадзе з’явілася новая форма гангста-рэпу, вядомая як ''дрыл'' (англ. Drill). Дрыл заваяваў папулярнасць у рэпераў, такіх як Lil Durk, Chief Keef, Lil Reese і Lil Herb. Сярэдне-заходні хіп-хоп першапачаткова адрозніваўся сваім хуткім флоў. Гэта відавочна ў стылях першых рэпераў Сярэдняга Захаду, якія выпусцілі альбомы, Twista з Чыкага и Bone Thugs-n-Harmony з Кліўленда. Bone Thugs, вядомыя сваім хуткім, гарманічным вакалам у спалучэнні са звышхуткім рэп-выкананнем, даб’юцца вялікіх поспехаў з іх прызнаным крытыкамі альбомам ''E 1999 Eternal'' 1995 года, які змяшчаў галоўны хіт «Tha Crossroads», які заваяваў Грэмі. [[Х’юстан|Х’юстан]] упершыню выйшаў на нацыянальную сцэну ў канцы 1980-х з жорсткімі і трывожнымі гісторыямі, расказанымі гуртом [[Geto Boys]], з удзельнікам Scarface, які дасягнуў вялікага поспеху ў сольнай кар’еры ў сярэдзіне 90-х. Жанр Chopped and Screwed развіваўся ў Х’юстане, штат Тэхас, які застаецца месцам, найболей звязаным са стылем. Нябожчыку [[DJ Screw]], дыджэю з Паўднёвага Х’юстана, прыпісваюць стварэнне і раннія эксперыменты з жанрам<ref>{{Cite web|url=http://pigeonsandplanes.com/2013/03/10-chopped-and-screwed-songs-that-never-get-old/|title=10 CHOPPED AND SCREWED SONGS THAT NEVER GET OLD|first=Briana|last=Cheng|publisher=Pigeons and Planes|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205122601/http://pigeonsandplanes.com/2013/03/10-chopped-and-screwed-songs-that-never-get-old/|archive-date=2016-02-05|access-date=2016-02-12}}</ref>. DJ Screw пачаў рабіць мікстэйпы з запаволенай музыкі ў пачатку 1990-х і стварыў калектыў Screwed Up Click. Гэта дало значны выхад для МС у раёне Паўднёвага Х’юстана і дапамагло мясцовым рэперам, такім як Big Moe, Lil' Flip, ESG, UGK, Lil' Keke, South Park Mexican, Spice 1 і Z-Ro, набыць рэгіянальную, а часам і нацыянальную вядомасць. === Нарка-рэп === Нарка-рэп — гэта музычная сцэна, падобная на раннюю андэграўндную гангста-рэп сцэну, якая ўзнікла ў паўночна-ўсходняй Мексіцы і на поўдні [[Тэхас]]а. Яго лірычны змест, папулярны сярод лацінаамерыканскай моладзі, носіць гвалтоўны характар і засяроджана на сіле наркакартэляў і жахлівай вайне з наркотыкамі ў памежным рэгіёне. Нарка-рэп узнік у гарадскім раёне Тамаўліпас, які цяпер знаходзіцца ў стане ўзброенай спрэчкі паміж Лос-Сетас і Картэлем Гольфа. Нарка-рэперы спяваюць пра жыццё бандытаў і рэальнасць гарадоў, якія знаходзяцца пад уладай картэля. Некаторыя з ключавых гульцоў жанру — Cano y Blunt, DemenT і Big Los<ref>{{Cite web|url=https://www.vice.com/es_mx/read/en-tamaulipas-los-narcos-disparan-a-ritmo-de-rap-0000156-v5n4|title=En Tamaulipas los narcos disparan a ritmo de rap - VICE - México|website=Vice.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304082048/http://www.vice.com/es_mx/read/en-tamaulipas-los-narcos-disparan-a-ritmo-de-rap-0000156-v5n4|archive-date=2016-03-04|access-date=2020-02-26|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mexico.cnn.com/nacional/2010/06/23/hfr-el-narco-rap-la-banda-sonora-del-horror-en-reynosa|title=El ''narco-rap'', la banda sonora del horror en Reynosa|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131031413/http://mexico.cnn.com/nacional/2010/06/23/hfr-el-narco-rap-la-banda-sonora-del-horror-en-reynosa|archive-date=2016-01-31}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://diario.mx/El_Paso/2013-06-16_0ee2cdd6/se-suman-los-raperos-norteamericanos-a-la-ola-narco/|title=Se suman los raperos norteamericanos a la 'ola narco'|first=Luis|last=Chaparro|website=Diario.mx|archive-url=https://web.archive.org/web/20190802063848/http://diario.mx/El_Paso/2013-06-16_0ee2cdd6/se-suman-los-raperos-norteamericanos-a-la-ola-narco/|archive-date=2019-08-02|access-date=2020-02-26|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.elnuevoheraldo.com/el_valle/noticias_locales/mcallen-reynosa-la-maldosa/article_b3e9d5da-e8e4-11e2-b83d-0019bb30f31a.html|title=McALLEN: 'Reynosa la Maldosa'|website=Elnuevoheraldo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170611183556/http://www.elnuevoheraldo.com/el_valle/noticias_locales/mcallen-reynosa-la-maldosa/article_b3e9d5da-e8e4-11e2-b83d-0019bb30f31a.html|archive-date=2017-06-11|access-date=2020-02-26|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.borderlandbeat.com/2013/06/us-rappers-dedicate-their-songs-to.html|title=Borderland Beat: US Rappers Dedicate Their Songs to Mexican Drug Lords|website=Borderlandbeat.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226203219/http://www.borderlandbeat.com/2013/06/us-rappers-dedicate-their-songs-to.html|archive-date=2020-02-26|access-date=2020-02-26|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vice.com/en_uk/read/mexicos-narco-rappers-are-here-to-stay-cano-blunt-interview-reynosa|title=Mexico's Narco Rappers Are Here to Stay - VICE - United Kingdom|website=Vice.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924160151/http://www.vice.com/en_uk/read/mexicos-narco-rappers-are-here-to-stay-cano-blunt-interview-reynosa|archive-date=2016-09-24|access-date=2020-02-26|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://nuestraaparenterendicion.com/index.php/biblioteca/cronicas-y-reportajes/item/962-voy-a-morir-porque-creen-que-soy-un-zeta|title=Voy a morir porque creen que soy un Zeta|website=Nuestraaparenterendicion.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160129092240/http://nuestraaparenterendicion.com/index.php/biblioteca/cronicas-y-reportajes/item/962-voy-a-morir-porque-creen-que-soy-un-zeta|archive-date=2016-01-29|access-date=2020-02-26|url-status=live}}</ref>. === Мэйнстрым рэп === Да канца 1990-х гадоў гангста-рэп, будучы жанрам велізарных продажаў, лічыўся таксама папулярным за межамі поп-мэйнстрыму, імкнучыся прадстаўляць досвед гета і не «прадавацца» поп-чартам. Тым не менш, рост Bad Boy Records, выкліканы велізарным поспехам альбома ''No Way Out'' (1997) кіраўніка лэйбла Bad Boy, Шона «Пафі» Комбса, стаў аб’ектам увагі прэсы, выкліканага забойствамі 2Pac’а і The Notorious B.I.G., сігналізаваў аб значным стылістычным змене. ўзбярэжжа, хардкор-рэпе), калі ён ператварыўся ў новы паджанр хіп-хопа, які стане яшчэ больш камерцыйна паспяховым і папулярным. Раней, некалькі спрэчны праходзілы поспех, якім карысталіся папулярныя гангста-рэп песні, такія як «Gin and Juice», саступіў месца гангста-рэпу, які стаў шырока распаўсюджаным прадуктам у поп-чартах у канцы 1990-х. Напрыклад, паміж выпускам дэбютнага альбома The Notorious BIG ''Ready to Die'' ў 1994 годзе і яго наступным, пасмяротным ''Life After Death'' у 1997 годзе, яго гучанне змянілася з больш цёмнага, напружанага прадакшэна, з лірыкай, якая адлюстроўвае роспач, і для яго. спажывання (хоць згадванні аб зброі, наркагандлі і жыцці бандыта на вуліцы засталіся). Прыпевы ў стылі [[Рытм-н-блюз|R&B]] і імгненна пазнавальныя сэмплы вядомых соўл і поп песень 1970-х і 1980-х гадоў сталі асновай гэтага гучання, якое дэманстравалася галоўным чынам у нядаўняй прадакшн-працы Шона «Пафі» Комбса для The Notorious B.I.G. («Mo Money Mo Problems»), Mase («Feels So Good»), а таксама артыстамі, якія не адносяцца да Bad Boy, такія як Jay-Z («Can I Get A…») і Nas («Street Dreams»). Таксама дасягнуў узроўню поспеху з падобным гукам у той жа час, што і Bad Boy, Master P і яго лэйбл No Limit у Новым Арлеане, а таксама новы лэйбл Cash Money з Новага Арлеана<ref>{{Cite web|url=http://www.hotnewhiphop.com/soulja-boy-rockstar-new-mixtape.116492.html?song-111643|title=Rockstar Souljah Boy mixtape|first=Rose|last=Lilah|website=Hotnewhiphop|date=2016-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816140032/http://www.hotnewhiphop.com/soulja-boy-rockstar-new-mixtape.116492.html?song-111643|archive-date=2016-08-16|access-date=2016-08-01}}</ref>. Піянеры гангста-рэпу дабіліся поспеху і ў іншых формах поп-культуры. У 2016 годзе гурт N.W.A. быў уведзены ў [[Зала славы рок-н-рола|Залу славы рок-н-ролу]]<ref>{{Cite web|url=https://www.rockhall.com/inductees/nwa|title=N.W.A|website=Rock & Roll Hall of Fame|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020084143/https://www.rockhall.com/inductees/nwa|archive-date=2017-10-20|access-date=2017-10-19|url-status=dead}}</ref>. За імі рушыў услед нябожчык [[Тупак Шакур]] у 2017 годзе, які быў уключаны як першы сольны хіп-хоп-выканаўца падчас яго першага года ўдзелу ў якасці намінанта<ref>{{Cite web|url=https://www.rockhall.com/inductees/tupac-shakur|title=Tupac Shakur|website=Rock & Roll Hall of Fame|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112204850/https://www.rockhall.com/inductees/tupac-shakur|archive-date=2017-11-12|access-date=2017-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.xxlmag.com/news/2016/12/tupac-inducted-rock-and-roll-hall-of-fame/|title=Tupac Shakur to Be Inducted Into 2017 Rock and Roll Hall of Fame - XXL|website=XXL Mag|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201033530/http://www.xxlmag.com/news/2016/12/tupac-inducted-rock-and-roll-hall-of-fame/|archive-date=2017-12-01|access-date=2017-11-28}}</ref>. Сярод іншых хіп-хоп-гуртоў у Зале славы рок-н-ролу ўведзеная ў 2007 годзе Grandmaster Flash and the Furious, якая лічыцца піянерам распаўсюджвання гучання хіп-хопа ад вечарынак у стылі дыска да вулічнай рэальнасці, якая натхніла сацыяльныя перамены<ref>{{cite web|url=https://www.rockhall.com/inductees/grandmaster-flash-and-furious-five|title=Grandmaster Flash and the Furious Five|website=Rock & Roll Hall of Fame|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903162435/https://www.rockhall.com/inductees/grandmaster-flash-and-furious-five|archive-date=2017-09-03|access-date=2017-11-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.culturecreature.com/grandmaster-flash-the-message-history/|title='The Message' is the Most 'New York' Song of All Time|website=Culturecreature.com|date=2016-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201043528/https://www.culturecreature.com/grandmaster-flash-the-message-history/|archive-date=2017-12-01|access-date=2017-11-29}}</ref>. Увядзенне ў 2009 годзе Run-D.M.C у Залу славы рок-н-ролу адчыніла дзверы для новых хіп-хоп увядзенняў, бо за імі рушыла ўслед увядзенне The Beastie Boys у 2012 годзе і ўвядзенне Public Enemy у 2013 годзе<ref>{{cite web|url=https://www.rockhall.com/inductees/run-dmc|title=Run-D.M.C.|website=Rock & Roll Hall of Fame|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040824/https://www.rockhall.com/inductees/run-dmc|archive-date=2017-12-01|access-date=2017-11-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rockhall.com/inductees/beastie-boys|title=Beastie Boys|website=Rock & Roll Hall of Fame|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201032717/https://www.rockhall.com/inductees/beastie-boys|archive-date=2017-12-01|access-date=2017-11-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rockhall.com/inductees/public-enemy|title=Public Enemy|website=Rock & Roll Hall of Fame|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201033101/https://www.rockhall.com/inductees/public-enemy|archive-date=2017-12-01|access-date=2017-11-28}}</ref>. == Крытыка і дэбаты == Нецэнзурная прырода лірыкі гангста-рэпу зрабіла яго вельмі супярэчлівым. Існуе таксама дыскусія аб прычынна-выніковай сувязі паміж гангста-рэпам і агрэсіўнымі паводзінамі. Даследаванне, праведзенае Даследчым цэнтрам па прафілактыцы Ціхаакіянскага інстытута даследаванняў і ацэнкі ў Берклі, штат Каліфорнія, прыходзіць да высновы аб тым, што маладыя людзі, якія слухаюць рэп і хіп-хоп, больш схільныя злоўжываць алкаголем і здзяйсняць гвалтоўныя дзеянні<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5390075|title=Study: Rap Music Linked to Alcohol, Violence|website=NPR.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212011642/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5390075|archive-date=2019-02-12|access-date=2019-02-10}}</ref>. Крытыкі гангста-рэпу лічаць, што ён услаўляе і заахвочвае злачынныя паводзіны і, прынамсі, часткова можа быць вінаваты ў праблеме вулічных банд<ref>{{Cite web|url=http://www.foxnews.com/story/2003/11/14/is-gangsta-rap-hurting-america-children.html|title=Is Gangsta Rap Hurting America's Children? - Fox News|website=Foxnews.com|date=2003-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208164723/http://www.foxnews.com/story/2003/11/14/is-gangsta-rap-hurting-america-children.html|archive-date=2015-12-08|access-date=2015-11-30}}</ref>. Хоць гэта часта расцэньваецца як пунктаў гледжання белых кансерватараў, яго падзяляюць некаторыя члены чорнай супольнасці, асабліва Біл Косбі<ref>{{Cite web|url=http://realtalkny.uproxx.com/2007/10/topic/topic/news/video-bill-cosby-speaks-on-gangster-rap-the-youth/|title=Video: Bill Cosby Speaks On Gangster Rap & The Youth|date=2007-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208133239/http://realtalkny.uproxx.com/2007/10/topic/topic/news/video-bill-cosby-speaks-on-gangster-rap-the-youth/|archive-date=2015-12-08|access-date=2015-11-30|url-status=dead}}</ref>. Тыя, хто падтрымлівае ці, прынамсі, менш крытычна ставіцца да гангста-рэпу, лічыць, што злачыннасць на вуліцы з’яўляецца большай часткай рэакцыяй на [[беднасць]], і гэты гангста-рэп адлюстроўвае рэальнасць жыцця ніжэйшага класа. Многія лічаць, што абвінавачанне злачынца ў гангста-рэпе з’яўляецца формай неабгрунтаванай Напрыклад, у Дакладзе аб сусветным развіцці за 2011 год было пацверджана, што большасць сяброў вулічных банд сцвярджаюць, што беднасць і беспрацоўе прывялі іх да злачыннасці; ніхто не спасылаўся на музыку<ref>{{Cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/INTWDRS/Resources/WDR2011_Full_Text.pdf|title=Conflict, Security, and Development|date=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220114710/http://siteresources.worldbank.org/INTWDRS/Resources/WDR2011_Full_Text.pdf|archive-date=2016-12-20|access-date=2016-11-02}}</ref>. Ice Cube, як вядома, высмеяў віну, ускладзеную на гангста-рэп за сацыяльныя праблемы, у сваёй песні «Gangsta Rap Made Me Do It». Больш за тое, ангельскі навуковец Рональд А. Т. Джудзі сцвярджаў, што гангста-рэп адлюстроўвае досвед чарноцця ў канцы палітычнай эканоміі, калі капітал больш не цалкам вырабляецца чалавечай працай, але ў глабалізаванай сістэме тавараў<ref>Judy, 1994, p. 211—230.</ref>. У гэтай эканоміцы гангста рэп выкарыстоўвае чарноцце як карысны эфект «быць нігерам»<ref>Judy, 1994, 227.</ref>. Іншымі словамі, гангста-рэп вызначае досвед чарноцця, у якім ён знаходзіць у гангста-рэпе выкарыстанне слова «нігер» у гэтай новай глабальнай эканамічнай сістэме як "адаптацыю да сілы каммадыфікацыі<ref>Judy, 1994, 229.</ref>. Для Джудзі «нігер» (і гангста-рэп) становіцца эпістэмалагічна дакладнай катэгорыяй для апісання стану чарноцця ў сучасным «царстве рэчаў». Нягледзячы на гэта, многія з тых, хто лічыць, што гангста-рэп не нясе адказнасці за сацыяльныя праблемы, крытычна ставяцца да таго, як многія гангсты рэперы наўмысна перабольшваюць сваё злачыннае мінулае дзеля аўтарытэту вуліцы. Rick Ross<ref>{{Cite web|url=http://hiphopdx.com/news/id.7847/title.rick-ross-admits-correctional-officer-past|title=Rick Ross Admits Correctional Officer Past|website=Hiphopdx.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208131134/http://hiphopdx.com/news/id.7847/title.rick-ross-admits-correctional-officer-past|archive-date=2015-12-08|access-date=2015-11-30}}</ref> і Slim Jesus<ref>{{Cite web|url=http://mic.com/articles/125023/slim-jesus-new-video-drill-time-is-being-hilariously-destroyed-by-the-internet|title=Slim Jesus' New Video "Drill Time" Is Being Hilariously Destroyed by the Internet|website=Mic.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208055620/http://mic.com/articles/125023/slim-jesus-new-video-drill-time-is-being-hilariously-destroyed-by-the-internet|archive-date=2015-12-08|access-date=2015-11-30}}</ref>, сярод іншых, падвергліся жорсткай крытыцы за гэта. === Спрэчка вакол ''2Pacalypse Now'' === У 1992 годзе тагачасны віцэ-прэзідэнт ЗША [[Джэймс Дэнфарт Куэйл|Дэн Куэйл]] узарваў індустрыю гуказапісу за вытворчасць рэп-музыкі, якая, на яго думку, прывяла да гвалту. Куэйл заклікаў даччыную кампанію [[WarnerMedia|Time Warner Inc.]], Interscope Records, выключыць з крамаў дэбютны альбом Тупака Шакура 1991 года 2Pacalypse Now. Куэйл заявіў: «Няма абсалютна ніякіх прычын для публікацыі падобнага запісу — ёй няма месца ў нашым грамадстве». Матывацыя Куэйла з’явілася ў святле забойства патрульнага штата Тэхас Біла Дэвідсана, які быў застрэлены Рональдам Рэем Говардам пасля таго, як яго спынілі. Говард кіраваў скрадзеным аўтамабілем, у той час як песні з ''2Pacalypse Now'' гучалі з касетнай дэкі, калі яго спыніў афіцэр. Сям’я Дэвідсана падала грамадзянскі пазоў супраць Шакура і Interscope Records, сцвярджаючы, што жорсткія тэксты альбома падбухторваюць да «непазбежнага беззаконня»<ref>{{Cite web|url=http://articles.latimes.com/1992-09-23/news/mn-1144_1_rap-album|title=Quayle Calls for Pulling Rap Album Tied to Murder Case|first=John|last=Broder|website=Articles.latimes.com|date=1992-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20151102042211/http://articles.latimes.com/1992-09-23/news/mn-1144_1_rap-album|archive-date=2015-11-02|access-date=2017-12-10}}</ref>. Акруговы суддзя Джон Д. Рэйні пастанавіў, што Шакур і гуказапісвальныя кампаніі не абавязаны перашкаджаць распаўсюджванню яго музыкі, калі яны не могуць разумна прадбачыць гвалт, звязаны з распаўсюджваннем, і не было ніякага намеру выкарыстоўваць музыку як «прадукт для мэт аднаўлення ў адпаведнасці з тэорыяй адказнасці за прадукцыю». Суддзя Рэйні завяршыў пазоў, кіруючыся довадам Дэвідсана аб тым, што музыка была неабароненай, гаворка ў Першай папраўцы была неактуальнай<ref>{{Cite web|url=http://andrewsmall1863.blogspot.com/2010/10/freedom-of-speech-did-tupacs.html|title=Andrew Small: Did Tupac's Lyrics Incite A Cop Killer?|first=Andrew|last=Small|website=Andrewsmall19863.blogspot.com|date=2010-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210232653/http://andrewsmall1863.blogspot.com/2010/10/freedom-of-speech-did-tupacs.html|archive-date=2017-12-10|access-date=2017-12-10}}</ref>. === C. Delores Tucker === Палітыкі, такія як C. Дэлорэс Такер ({{Lang-en|C. Delores Tucker}}), спасылаюцца на пытанні, звязаныя з адкрыта сэксуальнай і жанчынаненавіснікі лірыкай ў хіп-хоп трэках. Такер сцвярджала, што нецэнзурныя тэксты, якія выкарыстоўваюцца ў хіп-хоп песнях, пагражаюць афраамерыканскай супольнасці. Такер, якая калісьці была самай высокапастаўленай афраамерыканскай жанчынай ва ўрадзе штата Пенсільванія, засяродзілася на рэп-музыцы ў 1993 годзе, назваўшы яе «парнаграфічным брудам» і сцвярджаючы, што гэта абразліва і зневажальна для чорных жанчын. Такер заявіла: «''Вы не можаце слухаць ўсю гэтую мову і бруд без шкоды для сябе''». Такер таксама раздавала ўлёткі з тэкстамі з рэпу і заклікала людзей чытаць іх услых. Яна пікетавала крамы, якія прадавалі музыку і раздавала петыцыі. Затым яна стала купляць акцыі [[WarnerMedia|Time Warner]], [[Sony]] і іншых кампаній з адзінай мэтай пратэставаць супраць рэп-музыкі на сходах акцыянераў. У 1994 годзе Такер выступіла з пратэстам, калі арганізацыя NAACP намінавала рэпера [[Тупак Шакур|Тупака Шакура]] на адну з яго ўзнагарод як «Выбітнага акцёра ў кіно» за ролю ў фільме ''Poetic Justice''. Некаторыя рэпэры назвалі яе «жанчына з забабонамі», а некаторыя высмеялі яе ў сваіх тэкстах, асабліва Шакур, які згадвае яе некалькі разоў у сваім сертыфікаваным як дыяментавы альбоме 1996 года ''All Eyez On Me''. Шакурзгадвае Такер ў трэках «Wonda Why They Call U Bitch» ({{Tr-en|Цікава, чаму яны называюць цябе сукай}}), і «How Do U Want It» ({{Tr-en|Як ты гэтага хочаш}}), дзе Шакур спявае: «''Далорэс Такер, тваю маці / замест таго, каб дапамагаць нігерам, ты знішчаеш брата''». Такер падала пазоў на 10 мільёнаў долараў супраць спадчыннікаў Шакура за каментары, зробленыя ў абедзвюх песнях. У сваім пазове яна сцвярджала, што каментары былі паклёпніцкімі, выклікалі яе эмацыйнае засмучэнне і ўварваліся ў яе асабістае жыццё. Справа ў выніку была спыненая. Шакур быў не адзіным рэп-выканаўцам, які згадваў яе ў сваіх песнях, паколькі Jay-Z, [[Eminem]], Lil' Kim, The Game и [[Ліл Уэйн|Lil Wayne]] раней крытыкавалі Такер за яе нязгоду з жанрам<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/13/AR2005101300024.html|title=C. Delores Tucker Dies at 78; Rights and Anti-Rap Activist|first=Yvonne Shinhoster|last=Lamb|website=Washingtonpost.com|date=2005-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025132643/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/13/AR2005101300024.html|archive-date=2017-10-25|access-date=2018-01-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=2+pac&ti=&lab=&genre=&format=&date_option=release&from=&to=&award=&type=&category=&adv=SEARCH|title=Gold & Platinum|website=Riaa.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010153610/http://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=2+pac&ti=&lab=&genre=&format=&date_option=release&from=&to=&award=&type=&category=&adv=SEARCH|archive-date=2016-10-10|access-date=2017-12-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2014/01/rap-villains-people-rap-fans-hate/c-delores-tucker|title=Rap Villains: 12 People Hip-Hop Fans HateC. Delores Tucker|website=Complex.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20171211054155/http://www.complex.com/music/2014/01/rap-villains-people-rap-fans-hate/c-delores-tucker|archive-date=2017-12-11|access-date=2017-12-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lipstickalley.com/threads/spinoff-hip-hop-artists-vs-c-dolores-tucker.1079141/|title=SPINOFF: Hip-Hop Artists vs C. Dolores Tucker|website=Lipstickalley.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308145700/https://www.lipstickalley.com/threads/spinoff-hip-hop-artists-vs-c-dolores-tucker.1079141/|archive-date=2021-03-08|access-date=2020-02-26|url-status=live}}</ref>. === Першая папраўка === Гангста-рэп таксама ўзняў пытанне аб тым, ці з’яўляецца гэта абароненай свабодай слова ў адпаведнасці з [[Першая папраўка да Канстытуцыі ЗША|Першай папраўкай да Канстытуцыі ЗША]], паколькі тэксты песень могуць выказваць гвалт і могуць разглядацца як сапраўдныя пагрозы. Вярхоўны суд пастанавіў у справе Elonis v. United States (2015), што суб’ектыўны бок злачынства, намер здзейсніць злачынства, неабходны для асуджэння каго-небудзь за злачынства за выкарыстанне пагрозлівых слоў у рэп-песне. У вядомым выпадку рэпер Джамал Нокс, які выступае пад псеўданімам ''Mayhem Mal'', напісаў ганста-рэп-песню пад назвай «F*** the Police» неўзабаве пасля таго, як яго арыштавалі за абвінавачванні ў выкарыстанні зброі і наркотыкаў у Пітсбургу. У тэксце песні спецыяльна названы два арыштоўваючыя афіцэры, і ў іх змяшчаліся нецэнзурныя гвалтоўныя пагрозы, у тым ліку «</nowiki>''Давайце заб’ем гэтых паліцыянтаў, таму што яны не прыносяць нам ніякай карысці''». Адзін з афіцэраў, лічачы, што яму пагражаюць, пасля сышоў з паліцыі. Пасля Нокс быў прызнаны вінаватым, пастанавіўшы, што тэкст песні ўяўляў сабой рэальную пагрозу і быў падтрыманы Вярхоўным судом Пенсільваніі. Нокс звярнуўся ў Вярхоўны суд з просьбай разгледзець справу, і навукоўцы далучыліся да рэпераў Killer Mike, Chance the Rapper, Meek Mill, Yo Gotti, Fat Joe і 21 Savage — усе далучыліся да экспертнага заключэння, каб падтрымаць ідэю аб тым, што песню Нокса варта разглядаць як палітычную заяву. Вярхоўны суд адмовіўся разглядаць справу ў красавіку 2019 года<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/04/15/politics/supreme-court-jamal-knox-first-amendment/index.html|title=Supreme Court declines to take up First Amendment case brought by rap artist|first=Adrian|last=de Vogue|website=[[CNN]]|date=2019-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415162415/https://www.cnn.com/2019/04/15/politics/supreme-court-jamal-knox-first-amendment/index.html|archive-date=2019-04-15|access-date=2019-04-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/03/14/us/first-amendment-rappers-supreme-court-elonis/index.html|title=Hip-hop wants Supreme Court to rule, again, on when threatening to kill constitutes art|first=Eliott C.|last=McLaughlin|website=[[CNN]]|date=2019-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190416003852/https://www.cnn.com/2019/03/14/us/first-amendment-rappers-supreme-court-elonis/index.html|archive-date=2019-04-16|access-date=2019-04-15}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Артыкул|аўтар=Judy, R. A. T.|загаловак=On the Question of Nigga Authenticity|год=1994|мова=en|выданне={{Нп3|Boundary 2}}|выдавецтва=Duke University Press|тып=journal|том=21|pages=211—230|doi=10.2307/303605|jstor=303605}}{{Хіп-хоп}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2020-я гады ў музыцы]] [[Катэгорыя:2010-я гады ў музыцы]] [[Катэгорыя:2000-я гады ў музыцы]] [[Катэгорыя:Стылі хіп-хопа]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] r602glsp9uk9yng7zt6mrtvsdn9wn28 0 795194 5146820 5061374 2026-05-26T08:36:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146820 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кузняцоў}} {{Мастак}} '''Анатоль Васілевіч Кузняцоў''' ({{lang-ru|Анато́лий Васильевич Кузнецо́в}}; {{ВДП}}) — [[Беларусь|беларускі мастак]], прадстаўнік сучаснага [[Абстракцыянізм|нефігуратыўнага жывапісу]]. Удзельнічае ў нацыянальнай і міжнароднай мастацкай дзейнасці з канца 1970-х гадоў, найбольш вядомы як сябра творчага аб’яднання «Няміга-17»<ref name="Nemiga17">{{Cite web|url=https://russianartarchive.net/en/catalogue/person/PGSJR|title=Nemiga-17|website=Russian Art Archive Network|access-date=2025-11-20}}</ref>. Творы Кузняцова даследуюць філасофскія, музычныя і паэтычныя тэмы праз структураваныя кампазіцыі колеру, святла і рытму. Жанаты з [[Ірына Іванаўна Кузняцова|Ірынай Кузняцовай]]. Дачка — Вольга Кузняцова. У сям’і Кузняцова 5 пакаленняў мастакоў (гл. праект ''ourdynasty.art''<ref name="ourdynasty" />). == Ранняе жыццё == Нарадзіўся ў 1947 годзе ва [[Усць-Камчацк]]у ([[Хабараўскі край]], [[Далёкі Усход Расіі]]). У 1976 годзе скончыў [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] па спецыяльнасці «станковы жывапіс». Сярод яго выкладчыкаў былі [[Анатоль Васілевіч Бараноўскі|А. Бараноўскі]], [[Хаім Майсеевіч Ліўшыц|Х. Ліўшыц]], [[В. Цюрын]]<ref>{{Cite web|url=https://tramvaiiskusstv.ru/plakat/spisok-khudozhnikov/item/6253-tyurin-v-s.html|title=Тюрин Виктор Степанович (1917–2008)|website=Трамвай искусств}}</ref>, [[Май Вольфавіч Данцыг|М. Данцыг]], [[П. Крохалеў]]<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/en/documents/128955|title=Krokhaleu, Piotr (painter ; 1919—1997)|website=bis.nlb.by}}</ref> і [[Віктар Васілевіч Вараб’ёў (мастак)|В. Вараб’ёў]]. == Дзейнасць і творчасць == У 1979 годзе разам з [[Мікола Бушчык|М. Бушчыкам]] і [[Міхаіл Фёдаравіч Барздыка|М. Барздыкай]] заснаваў творчую суполку «БУКУБ». З 1983 года член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]]<ref name="union">{{Cite web|url=https://www.belartunion.by|title=Belarusian Union of Artists|website=belartunion.by|access-date=2025-04-05}}</ref>. У 1988 годзе стаў адным з заснавальнікаў [[авангард]]нага калектыву «Няміга-17»<ref name="Nemiga17" />, які адыграў значную ролю ў фарміраванні [[Постсавецкая прастора|постсавецкага]] [[Мастацтва Беларусі|беларускага мастацтва]]. З 1985 года Кузняцоў распрацаваў адметны калярова-пластычны стыль, падкрэсліваючы храматычную гармонію і структурную кампазіцыю. Да 1994 года ён цалкам перайшоў да [[Абстракцыянізм|нефігуратыўнага жывапісу]], выкарыстоўваючы рытм, [[Тон (колер)|адценне]] і яркасць як асноўныя сродкі выражэння. Практыка Кузняцова сканцэнтравана на форме як экспрэсіўным і канструктыўным элеменце, часта выклікае музычныя кадэнцыі і [[Метафізіка|метафізічнае сузіранне]]. Член Міжнароднага саюза мастакоў «Сонечная плошча» з 2000 года і быў абраны членам Новага Еўрапейскага культурнага парламента<ref>{{Cite web|url=http://www.kulturparlament.com|title=European Cultural Parliament}}</ref> ў 2003 годзе, быў на яго другой сесіі ў [[Грац]]ы ([[Аўстрыя]])<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.kulturparlament.com/sessions/2003-graz/3127/|title=2003 - Graz|website=European Cultural Parliament|access-date=2025-11-20}}</ref>. == Выставы == === Персанальныя выставы === Анатоль Кузняцоў правёў персанальныя выставы па ўсёй Еўропе і Азіі, у тым ліку: * 1999 — Галерэя «Гінза Каракан» ([[Токіа]], Японія). * 2000 — [[Цэнтральны дом мастака]] ([[Масква]], Расія). * 2001 — «Арчайка». [[Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў Рэспублікі Беларусь|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва]] ([[Мінск]], Беларусь). * 2004 — Выставачная зала Міністэрства замежных спраў Беларусі (Мінск, Беларусь). * 2006 — Галерэя «Glas Ost» ([[Вена]], Аўстрыя). * 2007 — «Каларыстычныя прасторы». Новы Манеж<ref>{{Cite web|url=https://newmanege.ru/|title=Новый Манеж}}</ref> (Масква, Расія). * 2010 — «Без прадмета». Музей сучаснага выяўленчага мастацтва на Дзмітраўскай<ref>{{Cite web|url=http://msiid.ru/|title=Музей современного изобразительного искусства на Дмитровской}}</ref> ([[Растоў-на-Доне]], Расія)<ref>{{Cite web|url=http://msiid.ru/events/show/5a01a2ffa3cd2544352feaba|title=: МСИИД|website=msiid.ru|access-date=2025-11-20}}</ref>. * 2012 — Юбілейная выстаўка «Пут» («Сцежка») у [[Палац мастацтва (Мінск)|Рэспубліканскай мастацкай галерэі]] (Мінск, Беларусь). * 2013 — Выставачная зала Міністэрства замежных спраў Беларусі (Мінск, Беларусь). * 2014 — «Каларыстычныя прасторы» падчас [[Міжнародны фестываль сучаснай харэаграфіі|Міжнароднага фестывалю сучаснай харэаграфіі]] ([[Віцебск]], Беларусь). * 2015 — «Святло. Колер. Форма». [[Ялагін палац]] ([[Санкт-Пецярбург]], Расія). * 2016 — «Даліна фараонаў». Дом Карцін (Мінск, Беларусь). * 2017 — Юбілейная выстаўка «Пра зямлю і неба» ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі]]<ref>{{Cite web|url=https://ctv.by/news/kultura/v-nacionalnom-hudozhestvennom-muzee-otkrylas-vystavka-belorusskogo-hudozhnika-anatoliya-kuznecova|title=В Национальном художественном музее открылась выставка белорусского художника Анатолия Кузнецова|website=ctv.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://artmuseum.by/en|title=National Art Museum of the Republic of Belarus}}</ref> (Мінск). * 2018 — «Пратуберанцы» ў рамках галерэі «АртХаос»<ref>{{Cite web|url=https://arthaos.com/index.php?q=page/gallery.html|title=Галерея АртХаос}}</ref> (Мінск, Беларусь)<ref>{{Cite web|url=https://arthaos.com/index.php?q=page/news/2018/s-4-po-20-maya-v-galeree-salone-%C2%ABart-xaos%C2%BB-budet-rabotat-vyistavka-anatoliya-kuzneczova-%C2%ABprotuberanczyi%C2%BB.html|title=С 4 по 20 мая в галерее-салоне «АртХаос» будет работать выставка Анатолия Кузнецова «Протуберанцы» - АртХаос|website=arthaos.com|access-date=2025-11-20}}</ref>. * 2021 — «Адлюстраванне рэальнасці». Галерэя ДК<ref>{{Cite web|url=https://artdk.by/painter/kuznecov-anatoli/|title=Художник Кузнецов Анатолий|website=artdk.by|access-date=2025-11-20}}</ref> (Мінск, Беларусь). * [[2022 год у гісторыі выяўленчага мастацтва|2022]] — «Паміж чорным і белым». [[Палац мастацтва (Мінск)|Рэспубліканская мастацкая галерэя]] (Мінск, Беларусь)<ref>{{Cite web|url=https://artpalace.by/exhibition/124|title=Выстава Анатоля Кузняцова “Паміж белым і чорным”|date=30 July 2022|url-status=live}}</ref>. === Групавыя і міжнародныя выставы === Кузняцоў штогод удзельнічае ў рэспубліканскіх выставах з 1977 года і выстаўляецца на міжнародным узроўні, у тым ліку: * 1978 — Усесаюзная моладзевая выстаўка. [[Цэнтральны дом мастака]] (ЦДМ) (Масква, Расія). * 1989 — Лаўрэат Усесаюзнай выставы-конкурсу жывапісу. [[Цэнтральны дом мастака]] (ЦДМ) (Масква, Расія)<ref>{{Cite web|url=http://msiid.ru/artists/show/5a01b127a3cd2544352fead1|title=: МСИИД|website=msiid.ru|access-date=2025-11-20}}</ref>. * 1991 — Выстаўка «Няміга-17»<ref name="Nemiga17" /> у Салоне мастацтваў Марселя Пуўрые ([[Фантэнбло]], Францыя). * 1991 — Выстаўка беларускіх мастакоў ([[Рыпатрансонэ]], Італія). * 1994 — Першы міжнародны пленэр Марка Шагала<ref>{{Cite web|url=https://aviv.by/creative/vosem-maloizvestnykh-faktov-o-pervom/|title=Восемь малоизвестных фактов о Первом международном пленэре Марка Шагала|website=aviv.by}}</ref> (Віцебск, Беларусь). * 1995 — Пасольства Беларусі ў Бельгіі<ref>{{Cite web|url=https://belgium.mfa.gov.by/en/|title=Embassy of the Republic of Belarus in the Kingdom of Belgium|access-date=24 лістапада 2025|archive-date=18 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218093618/https://belgium.mfa.gov.by/en/|url-status=dead}}</ref> ([[Брусель]]); Галерэя Каваленка ([[Эйндхавен]], [[Нідэрланды]]). * 1997 — Салоннае мастацтва<ref>{{Cite web|url=https://www.thesalonny.com/|title=Salon Art}}</ref> ([[Нью-Ёрк]], ЗША). * 2002 — Выстаўка беларускіх мастакоў. Зала Кардэн ([[Парыж]], [[Францыя]]). * 2002 — Выстаўка «Няміга-17»<ref name="Nemiga17" /> у [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Дзяржаўнай Траццякоўскай галерэі]] (Масква, Расія)<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20021121/267969.html|title=Творческое объединение из Республики Беларусь - "Немига-17" гостит в Третьяковской галерее|date=21 November 2002|url-status=live}}</ref>. * 2003 — 9-я Міжнародная біенале<ref>{{Cite web|url=https://biennale.com/cairo.html|title=Cairo Biennale}}</ref> ([[Каір]], Егіпет). * 2003 — «Мастацтва народаў». 10-годдзе СНД, [[Цэнтральны дом мастака]] (ЦДМ) (Масква, Расія)<ref>{{Cite web|url=http://ftp.museum.ru/N11223|title=Юбилейная выставка "Искусство наций (1992 - 2002 гг.)"|website=ftp.museum.ru|access-date=2025-11-20}}</ref>. * 2005 — Выстаўка мастацтваў Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://mfa.gov.by/en/press/news_mfa/aca8b3ece58cafa7.html|title=Days of Culture of the Republic of Belarus in the Swiss Confederation}}</ref> ([[Жэнева]], Швейцарыя)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://universes.art/en/nafas/articles/2004/cairo-biennial|title=The 9th International Cairo Biennial:|website=universes.art|access-date=2025-11-20}}</ref>. * 2007 — «Магістр і студэнты». [[Дом навукоўцаў (Масква)|Маскоўскі Дом навукоўцаў]] (Масква, Расія). * 2007 — «Музыка і колер». Маскоўскі Дом нацыянальнасцей<ref>{{Cite web|url=https://mdn.ru/o-nas/moskovskij-dom-natsionalnostej|title=Московский дом национальностей}}</ref> (Масква, Расія). * 2010 — «Тэрыторыя абстракцыі». KollerArtHouse<ref>{{Cite web|url=https://www.kollerarthouse.ru/gallery-n.html|title=KollerArtHouse}}</ref> і галерэя «Нагорная» (Масква, Расія). * 2014 — «Літарт» ([[Вільнюс]], Літва); «Ад плошчы да аб’екта» (Мінск, Беларусь). * 2015 — «Паланэз». [[Палац мастацтва (Мінск)|Рэспубліканская мастацкая галерэя]]<ref>{{Cite web|url=https://artpalace.by/about|title=Рэспубліканская мастацкая галерэя}}</ref> (Мінск, Беларусь); «Прывет Пікаса». [[Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва]]<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/eng|title=National Centre for Contemporary Arts}}</ref> ([[Мінск]], Беларусь). * 2016 — «Ад Рэмбранта да Апеля»<ref>{{Cite web|url=http://kultprosvet.by/events/most-ot-rembrandta-do-appelya/|title=Ад Рэмбранта да Апеля}}</ref> ў рамках культурнай праграмы ЕС «Мост»<ref>{{Cite web|url=https://www.mostbelarus.eu/en/about-en/|title=MOST Programme}}</ref>. [[Галерэя Савіцкага]]<ref>{{Cite web|url=https://savitsky.museum.by/|title=Художественная галерея Михаила Савицкого}}</ref> (Мінск, Беларусь). * 2019—2020 — Міжнародны фестываль «Арт-Мінск»<ref>{{Cite web|url=https://artbelarus.by/ru/projects/29.html|title=Международный фестиваль искусства «Арт-Минск»}}</ref>. [[Палац мастацтва (Мінск)|Рэспубліканская мастацкая галерэя]]<ref>{{Cite web|url=https://artpalace.by/about|title=Рэспубліканская мастацкая галерэя}}</ref> (Мінск, Беларусь). * 2020 — Увайшоў у шорт-ліст Нацыянальнай прэміі Рэспублікі Беларусь. [[Палац мастацтва (Мінск)|Рэспубліканская мастацкая галерэя]]<ref>{{Cite web|url=https://artpalace.by/about|title=Рэспубліканская мастацкая галерэя}}</ref> (Мінск, Беларусь). == Калекцыі == Працы Анатоля захоўваюцца ў буйных дзяржаўных установах, у тым ліку: * [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] (Мінск, Беларусь) — адна праца ў пастаяннай экспазіцыі. * [[Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў Рэспублікі Беларусь|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва]]<ref>{{Cite web|url=https://artmuseum.by/en|title=National Art Museum}}</ref> (Мінск, Беларусь). * [[Мастацкая галерэя (Полацк)|Полацкая карцінная галерэя]] ([[Полацк]], Беларусь). * [[Магілёўскі абласны мастацкі музей імя П. В. Масленікава]] ([[Магілёў]], Беларусь). * [[Музей Марка Шагала (Віцебск)|Музей Марка Шагала]] ([[Віцебск]], Беларусь). * [[Карцінная галерэя Г. Х. Вашчанкі]] ([[Гомель]], Беларусь). * [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя]] (Масква, Расія). * Екацярынбургскі музей выяўленчых мастацтваў ([[Екацярынбург]], Расія). * [[Сочынскі мастацкі музей|Сочынская мастацкая галерэя]] ([[Сочы]], Расія). * Музей сучаснага выяўленчага мастацтва на Дзмітраўскай ([[Растоў-на-Доне]], Расія) — заснаваны ў 2009 годзе на аснове калекцыі твораў Кузняцова. * Музей «Арсенал» ([[Рыга]], [[Латвія]]). * Музей Нью-Брансуіка (Нью-Брансуік, [[Канада]]). * Галерэя Каваленка ([[Эйндхавен]], [[Нідэрланды]]). * [[Музей Арсэ]] ([[Арсэ]], [[Францыя]]). * Культурны цэнтр Пушкіна ([[Люксембург]]). * Галерэя [[Рыпатрансонэ]] ([[Італія]]). Творы Анатоля Кузняцова таксама ёсць у прыватных калекцыях [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Германія|Германіі]], [[Францыя|Францыі]], [[Італія|Італіі]], [[Нідэрланды|Нідэрландаў]], [[Тайвань|Тайваня]], [[Тайланд]]а, [[Японія|Японіі]], [[Ізраіль|Ізраіля]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Польшча|Польшчы]], [[Літва|Літвы]], [[Латвія|Латвіі]], [[Расія|Расіі]] і [[Беларусь|Беларусі]]. == Прызнанне і ўзнагароды == * 1989 — лаўрэат Усесаюзнай выставы-конкурсу жывапісу (Масква, Расія). * 2013 — [[Медаль Францыска Скарыны]] за ўклад у духоўную і інтэлектуальную спадчыну беларускага народа. * 2015 — [[Спецыяльная прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь дзеячам культуры і мастацтва|Спецыяльная прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] за шматгадовую мастацкую дзейнасць і стварэнне высакаякасных карцін. * 2019 — [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/avangardnye-ritmy-vystavka-anatolija-kuznetsova-mezhdu-belym-i-chernym-projdet-v-minske-510597-2022/|title=Авангардные ритмы: выставка Анатолия Кузнецова "Между белым и черным" пройдет в Минске|website=belta.by|date=2022-06-28|access-date=2025-11-26}}</ref>. == Традыцыя і лічбавая прысутнасць == Як частка мастацкай дынастыі пяці пакаленняў, у якую ўваходзяць архітэктар [[Іван Васілевіч Мядзведзеў|Іван Мядзведзеў]], мастачка па шкле [[Ірына Іванаўна Кузняцова|Ірына Кузняцова]], мастачка Вольга Кузняцова і яе дзеці, Мацвей Ігумнаў і Ульяна Ігумнава, спадчына Анатоля Кузняцова працягваецца праз маладзейшыя пакаленні, якія займаюцца [[мастацтва]]м у новых формах. Творчая гісторыя сям’і задакументавана ў праекце ''ourdynasty.art'' — курыраванай лічбавай галерэі, якая захоўвае больш за стагоддзе мастацкай творчасці. Сайт змяшчае кантэнт, звязаны з укладам сям’і ў беларускае і міжнароднае мастацтва<ref name="ourdynasty">{{Cite web|url=https://ourdynasty.art|title=Our Dynasty: Five Generations of Artists|website=ourdynasty.art|access-date=2025-04-05}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі (1986). * Энцыклапедыя Беларускага саюза мастакоў, 1998. — С. 281. * Беларуская энцыклапедыя ў 18 т. — 1989 (ілюстрацыя «Памяць душы»); Т. 8, 1999 (артыкул Н. Паграноўскага, С. 561—562). * Альбом-каталог «Беларускае мастацтва ХХ стагоддзя» (С. 172, ілюстрацыя «Малінавае лета», 2001). * Каталог выставы «Няміга-17» у Дзяржаўнай Траццякоўскай галерэі (Масква, Расія, 2002). * [https://biennialfoundation.org/biennials/cairo-biennale-egypt/ Каталог 9-й Міжнароднай біенале], Каір (С. 278, 2003). * Каталог Міжнароднай канфедэрацыі саюзаў мастакоў (Масква, Расія, 2007). * Каталог Беларускага саюза мастакоў «Мастацтва Беларусі XXI стагоддзя» (Мінск, Беларусь, 2010). * Каталогі персанальных выстаў да 50-годдзя Анатоля Кузняцова (1997), 60-годдзя (2007), 65-годдзя (2012), 70-годдзя (2017) і 75-годдзя (2022). == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://ourdynasty.art|title=Афіцыйны сайт дынастыі мастакоў (ourdynasty.art)}} [[Катэгорыя:Мастакі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] j1awswtvi29g8rx1hd776q10bwc4fbn 0 795632 5146775 5117692 2026-05-26T06:29:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146775 wikitext text/x-wiki {{Тэатральны дзеяч}} '''Ана Лагуна''' ({{Lang-es|Ana Laguna}}; {{ВД-Прэамбула}}) — шведская танцорка іспанскага паходжання, жонка і муза балетмайстра [[Матс Эк|Матса Эка]]. == Біяграфія == У 1974 годзе была прынята ў трупу «Кульберг-балет», дзе танцавла да 1933 года. Вядома перш за ўсё ролямі ў пастаноўках харэографа Матса Эка («Жызэль», «Кармэн», «[[Лебядзінае возера]]», «Дом Бернарды Альбы»). Таксама танцавала ў балетах Іржы Кіліяна, Начо Дуата, [[Марыс Бежар|Морыса Бежара]], Уільяма Форсайта, [[Аляксей Восіпавіч Ратманскі|Аляксея Ратманскага]]. Танцавала з [[Рудольф Хаметавіч Нурыеў|Рудольфам Нурыевым]] у балеце «Фрокен Юлія» (1981, харэаграфія [[Біргіт Кульберг]] па драме Стрындберга). Неаднаразова выступала з [[Міхаіл Мікалаевіч Барышнікаў|Міхаілам Барышнікавым]] (''Тры сола і дуэт''). Ана Лагуна і Матс Эк развіталіся са сцэнай у 2016 годзе, даўшы апошнія выступленні 6 і 10 студзеня ў Парыжы, у [[Тэатр Елісейскіх палёў|Тэатры Елісейскіх палёў]] і выканаўшы ''She was Black'' (1994), «Сола для дваіх» (1996) і ''Hache'' (2016) разам з Танцонішчыкам Іванам Дэлабі. == Фільмаграфія == * 1982 — «Жызэль»* (Жызэль, граф Альберт — Люк Боўі). * 1990 — «Лебядзінае возера»* (Каралева лебедзяў, Прынц — Іван Аўзэлі). * 1994 — «Кармэн»* (Кармэн, Дон Хазэ — Марк Хван, Эскамільё — Іван Аўзэлі). * 2012 — «Старая і дзверы»* (партнёр — Іван Аўзэлі). * 2012 — «Месца» (рэжысёр — Ёнас Акерлунд (Jonas Åkerlund), партнёр — Міхаіл Барышнікаў). (*) Харэограф і рэжысёр — Матс Эк == Прызнанне == Лаўрэат шматлікіх прэмій, уключаючы {{Не перакладзена|Национальная танцевальная премия (Испания)|Premio Nacional de Danza|es|Premio Nacional de Danza (España)}} (Іспанія, 1990), «[[Эмі]]» (1995), «Бенуа, Масква — Мясін, Пазітана» (Вялікі тэатр, 2015). Ганаровы доктар г. Сарагоса, ганаровы прафесар Міністэрства культуры Швецыі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://delteatro.it/dizionario_dello_spettacolo_del_900/l/laguna.php В Словаре театрального искусства]{{Недаступная спасылка}}{{In lang|it}} * [https://web.archive.org/web/20110914093519/http://benois.theatre.ru/participants/jury/laguna/] {{In lang|ru}} === Відэа === * {{YouTube|2FUTWvZhP|Фрагмент балета «Жизель»}} * [http://thewinger.com/2008/ana-laguna Фрагмент балета ''Кармен'', видео] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091117085527/http://thewinger.com/2008/ana-laguna/ |date=17 лістапада 2009 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Лагуна Ана}} [[Катэгорыя:Танцоўшчыцы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Танцоўшчыцы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Танцоўшчыцы паводле алфавіта]] 9qqhfqq9yfm2h05z83wvtvan8a36nn9 0 797210 5146805 5130402 2026-05-26T07:48:39Z Ілля Касакоў 21245 5146805 wikitext text/x-wiki [[Файл:Henryk_Rzewuski_-_Pamiątki_JPana_Seweryna_Soplicy.djvu|thumb|page=5|Выданне 1926 года.]] «'''Успаміны Сапліцы'''», «'''Успаміны пана Севярына Сапліцы, чашніка парнаўскага'''» ({{lang-pl|Pamiątki JPana Seweryna Soplicy cześnika parnawskiego}}) — зборнік [[Шляхецкая гавэнда|шляхецкіх гавэндаў]] аўтарства [[Генрык Жавускі|Генрыка Жавускага]], які лічыцца эталонным узорам гэтага жанру. == Гісторыя == На рубяжы 1820—1830-х гадоў аўтар спачатку вусна пераказваў свае старасвецкія апавяданні, мовай, стылізаваныя пад старапольскую, у арыстакратычных салонах у [[Расійская імперыя|Расіі]], а затым у [[Італія|Італіі]], куды выехаў з жонкай у вясельнае падарожжа. Увосень 1830 года [[Адам Міцкевіч|Адам Міцкевіч,]] добра знаёмы з Жавускім яшчэ з часоў расійскай ссылкі, слухаў гэтыя апавяданні ў [[Рым]]е. Моцна ўражаны іх стылем і сюжэтамі, Міцкевіч угаварыў Жавускага запісаць яго апавяданні максімальна блізка да таго, як яны гучалі вусна — без істотнай мастацкай апрацоўкі. Фрагменты будучых «Успамінаў Сапліцы» пачалі з’яўляцца ў замежнай польскай прэсе і атрымалі значнае прызнанне ў эмігранцкіх колах. У 1839—1841 гадах яны былі апублікаваныя ананімна ў [[Парыж]]ы ў выглядзе кнігі (20 гавэндаў)<ref>Andrzej Waśko, ''«Pamiątki Soplicy» na tle programowych wypowiedzi Henryka Rzewuskiego; Pamiętnik Literacki : czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej 82/1, 60-85'', 1991.</ref>. Дапоўненае (25 гавэндаў), але адцэнзураванае выданне выйшла ў 1844—1845 ў [[Вільня|Вільні]]. Эпічная паэма Міцкевіча «[[Пан Тадэвуш]]» была апублікаваная нават раней, у 1834 годзе, але яна ўтрымлівае шмат адсылак да «Успамінаў Сапліцы». Поўнае непадцэнзурнае выданне твору на падставе аўтарскага рукапісу выйшла толькі ў 1928 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]]. == Сюжэт == Дзеянне гавэндаў зборніка адбываецца ў 1760—1780 гадах, пераважна ў [[Новагародскае ваяводства|Навагрудскім ваяводстве]], але таксама і ў іншых рэгіёнах даўняй Рэчы Паспалітай — на Валыні, Запарожскай Сечы, ў Вільні, Варшаве і гэтак далей. Фармальны галоўны герой, ён жа апавядальнік (наратар) Севярын Сапліца — выдуманая постаць, дробны [[шляхціч]] са світы [[Караль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку|Караля Станіслава Радзівіла «Пане Каханку»]], які, па сутнасці, і з’яўляецца сапраўдным галоўным героем цыкла. У творы ён паўстае не проста як гістарычная асоба (ключавая постаць [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыі]]), а як міфалагічны архетып [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] — неверагодна багаты, эксцэнтрычны, шчодры і часам шалёны дэспат, які ўвасабляе ў сабе ўсю моц і адначасова заняпад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]]. Жавускі, сам ультракансерватыўны магнат, уклаў у гэты вобраз свае ўласныя мары аб як мага даўжэйшым захаванні «[[Сарматызм|сармацкага]]» ладу жыцця, аб стрымліванні еўрапейскіх рэвалюцыйных і [[Лібералізм|ліберальных]] уплываў XIX стагоддзя. У гавэндах князь паўстае чалавекам, які можа на роўных гаварыць з манархамі, але пры гэтым абдымацца з самым бедным [[Шляхта|шляхцічам]]. Гэта стварала міф аб шляхецкім брацтве, дзе Радзівіл — «першы сярод роўных», ідэал суверэнітэту літоўскай шляхты. Эксцэнтрычнасць і самадурства князя (яго «вар’яцтва») трактуюцца не як заганы, а як праява неўтаймаванай жыццёвай сілы шляхецкага «народа». Гісторыі пра тое, як князь прыручаў мядзведзяў і прымушаў іх прыслужваць гасцям за сталом ці вазіць карэты, як ездзіў летам у санях па дарозе, пасыпанай соллю, у Жавускага ператвараюцца ў сімвал панавання «літоўскага» духу над самой прыродай. «Пане Каханку» — ''alter ego'' Жавускага — з пагардай азываецца пра нешматлікіх літвінаў — прыхільнікаў [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]], г.зн. — партыі рэформаў. Усе рэформы адукаванага караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] разглядаюцца як дэструктыўныя і антыпатрыятычныя, як даніна французскай модзе, якія нібыта і прывялі да гібелі дзяржавы. А ідэялізаваныя літвіны іх не прымаюць, застаючыся вернымі «сармацкаму» культурнаму коду. Супраціў [[Тадэвуш Рэйтан|Рэйтана]], [[Самуэль Корсак|Корсака]] і Багушэвіча дыктату «трох чорных арлоў» і падкупленай імі соймавай большасці на [[Сойм 1773—1775 гадоў|Падзельным сойме]] ў 1773 годзе атаясамліваецца з супрацівам [[Асветніцтва|Асветніцтву]] ўвогуле, памкненням да пашырэння праў іншых саслоўяў. Жавускаму, як магнату-прыгонніку, выгадна праводзіць такое атаясамленне. Менавіта ў гэтым сэнсе і сам аўтар абвяшчаў сябе «літвінам»: ультракансерватыўным польскім шляхцічам, прыгоннікам і [[Шавінізм|шавіністам]], які маскіруецца пад патрыёта, апанентам любых праяў сацыяльнага прагрэсу. == Уплывы == «Успаміны Сапліцы» аказалі вялікі ўплыў на развіцці жанру гавэнды і [[Гістарычны раман|гістарычнага раману]] ў польскамоўнай літаратуры. [[Адам Міцкевіч]] прызнаваўся Юльяну Фалькоўскаму, што ўзяў з апавяданняў Жавускага першапачатковую задуму «[[Пан Тадэвуш|Пана Тадэвуша]]», увесь гістарычны каларыт паэмы, сюжэтныя элементы розных анекдотаў, нават само прозвішча герояў — Сапліцы. А ідэялізаваны фальварак, дзе адбываецца большасць падзей паэмы, называецца Сапліцова. Своеасаблівая трылогія [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Юзафа Ігнацыя Крашэўскага]], прысвечаная [[Караль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку|Каралю Станіславу Радзівілу «Пане Каханку»]] развівае «міфалогію» гэтага магната, створаную «Успамінамі Сапліцы» Жавускага: драма «Пане Каханку» (1867) і раманы «Апошнія хвіліны князя ваяводы» (1875) і «Кароль у Нясвіжы. 1784» (1887). «Успаміны квестара» [[Ігнат Ходзька|Ігнацыя Ходзькі]] таксама маюць яўныя сляды ўплыву «Успамінаў Сапліцы», як і славутая «Трылогія» [[Генрык Сянкевіч|Генрыка Сянкевіча]]. == Беларускія пераклады == *Пераклад фрагментаў на беларускую мову: [https://knihi.com/Hienryk_Ravuski/Uspaminy_Pana_Sieviaryna_Saplicy,_casnika_parnauskaha.html#chapter2 Успаміны Пана Севярына Сапліцы, чашніка парнаўскага. Фрагмэнт (Пан Агінскі, Тадэвуш Рэйтан, Сурлянскі кляштар).] *''Генрык Жавускі'' [https://pawet.net/library/v_literature/rzewuski/генрык_жавускі._успаміны_сапліцы.html Успаміны Сапліцы] / пер. з пол. мовы i камент. [[Міхась Кенька|М. Кенькі]]; прадмова А. Фядуты. - Мн.: Лімарыус, 2005. - 368 с. - pawet.net == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на польскай мове]] c7ggbzm8esg9zg91vdybzlzwrpbbmga 0 797870 5146547 5145902 2026-05-25T14:30:52Z StachLysy 62453 дапаўненне 5146547 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} «'''Мінатаўр'''» — мастацкі фільм [[2026 год у гісторыі кіно|2026]] года рэжысёра [[Андрэй Пятровіч Звягінцаў|Андрэя Звягінцава]]. Супольная вытворчасць [[Францыя|Францыі]], [[Латвія|Латвіі]], [[Германія|Германіі]], [[Расія|Расіі]]<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt37118301/|title=Minotaur|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2026-05-25}}</ref>. Фільм атрымаў [[Гран-пры (Канскі кінафестываль)|Гран-пры]] на [[Канскі кінафестываль 2026|79-м Канскім кінафестывалі]]<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2026/film/news/cannes-film-festival-reveals-2026-award-winners-1236757655/|title=Romanian Director Cristian Mungiu Wins His Second Palme d’Or at Cannes Film Festival for ‘Fjord’|author=Guy Lodge|date=2026-05-23|website=[[Variety]]|language=en|access-date=2026-05-23}}</ref>. == Сюжэт == Галоўны герой фільма — кіраўнік расійскай кампаніі, які даведваецца аб здрадзе жонкі ў той момант, калі рыхтуецца звальняць сваіх супрацоўнікаў. Карціну апісваюць як «''інтымную драму, уплеценую ў кантэкст сучаснай [[Расія|Расіі]]''»<ref name="профисинема">[https://www.proficinema.com/news/detail.php?ID=420421 Андрей Звягинцев начнет снимать свой новый фильм «Минотавр» в сентябре]</ref>. == Стварэнне і рэліз == Пра пачатак прац над фільмам стала вядома ў студзені 2025 года. На той момант Андрэй Звягінцаў ужо напісаў сцэнарый<ref>[https://daily.afisha.ru/news/96800-semki-novogo-filma-andreya-zvyaginceva-startuyut-osenyu-v-rige/ Съемки нового фильма Андрея Звягинцева стартуют осенью в Риге]</ref>. Вытворчасцю заняліся кампаніі MK Productions ([[Францыя]]), CG Cinéma ([[Францыя]]), Forma Pro Films ([[Латвія]]), Razor Film Produktion ([[Германія]])<ref name="профисинема" />. Здымкі праходзілі ў верасні — лістападзе 2025 года ў [[Рыга|Рызе]]. Акцёрскі склад на гэтым этапе трымаўся ў сакрэце. Калі стала вядома аб заканчэнні здымак, з’явіліся здагадкі, што «Мінатаўра» пакажуць на Канскім кінафестывалі 2026 года<ref>[https://www.fontanka.ru/2025/12/26/76194163/ Завершились съемки нового фильма Андрея Звягинцева «Минотавр». Его могут показать на Каннском кинофестивале 2026 года]</ref>. == Узнагароды == * 2026 — [[Гран-пры (Канскі кінафестываль)|Гран-пры журы Канскага кінафестывалю]] == Крыніцы == {{Reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Андрэя Звягінцава}} {{Гран-пры Канскага кінафестывалю}} [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 2026 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Францыі 2026 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Германіі 2026 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Латвіі 2026 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Францыі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Германіі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Латвіі]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы Андрэя Звягінцава]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Андрэя Звягінцава]] 9evy5u5kx4pev1lvh8yxocu2o8nkzi8 5146548 5146547 2026-05-25T14:31:26Z StachLysy 62453 5146548 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} «'''Мінатаўр'''» — мастацкі фільм [[2026 год у гісторыі кіно|2026]] года рэжысёра [[Андрэй Пятровіч Звягінцаў|Андрэя Звягінцава]]. Супольная вытворчасць [[Францыя|Францыі]], [[Латвія|Латвіі]], [[Германія|Германіі]], [[Расія|Расіі]]<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt37118301/|title=Minotaur|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2026-05-25}}</ref>. Фільм атрымаў [[Гран-пры (Канскі кінафестываль)|Гран-пры]] на [[Канскі кінафестываль 2026|79-м Канскім кінафестывалі]]<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2026/film/news/cannes-film-festival-reveals-2026-award-winners-1236757655/|title=Romanian Director Cristian Mungiu Wins His Second Palme d’Or at Cannes Film Festival for ‘Fjord’|author=Guy Lodge|date=2026-05-23|website=[[Variety]]|language=en|access-date=2026-05-23}}</ref>. == Сюжэт == Галоўны герой фільма — кіраўнік расійскай кампаніі, які даведваецца аб здрадзе жонкі ў той момант, калі рыхтуецца звальняць сваіх супрацоўнікаў. Карціну апісваюць як «''інтымную драму, уплеценую ў кантэкст сучаснай [[Расія|Расіі]]''»<ref name="профисинема">[https://www.proficinema.com/news/detail.php?ID=420421 Андрей Звягинцев начнет снимать свой новый фильм «Минотавр» в сентябре]</ref>. == Стварэнне і рэліз == Пра пачатак прац над фільмам стала вядома ў студзені 2025 года. На той момант Андрэй Звягінцаў ужо напісаў сцэнарый<ref>[https://daily.afisha.ru/news/96800-semki-novogo-filma-andreya-zvyaginceva-startuyut-osenyu-v-rige/ Съемки нового фильма Андрея Звягинцева стартуют осенью в Риге]</ref>. Вытворчасцю заняліся кампаніі MK Productions ([[Францыя]]), CG Cinéma ([[Францыя]]), Forma Pro Films ([[Латвія]]), Razor Film Produktion ([[Германія]])<ref name="профисинема" />. Здымкі праходзілі ў верасні — лістападзе 2025 года ў [[Рыга|Рызе]]. Акцёрскі склад на гэтым этапе трымаўся ў сакрэце. Калі стала вядома аб заканчэнні здымак, з’явіліся здагадкі, што «Мінатаўра» пакажуць на Канскім кінафестывалі 2026 года<ref>[https://www.fontanka.ru/2025/12/26/76194163/ Завершились съемки нового фильма Андрея Звягинцева «Минотавр». Его могут показать на Каннском кинофестивале 2026 года]</ref>. == Узнагароды == * 2026 — [[Гран-пры (Канскі кінафестываль)|Гран-пры Канскага кінафестывалю]] == Крыніцы == {{Reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Андрэя Звягінцава}} {{Гран-пры Канскага кінафестывалю}} [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 2026 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Францыі 2026 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Германіі 2026 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Латвіі 2026 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Францыі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Германіі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Латвіі]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы Андрэя Звягінцава]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Андрэя Звягінцава]] s9c8l4a9jy0v897x85iddh1etd4taxd 0 798608 5146744 5145515 2026-05-26T00:47:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146744 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Аляксандра Карпаўна Дзямідчык''' ({{lang-ru|Александра Карповна Демидчик}}; {{ВД-Прэамбула}}) — беларуская падпольшчыца, партызанка-разведчыца з савецкага партызанскага злучэння Сідара Каўпака, школьная настаўніца хіміі, дырэктар сярэдняй школы г. Нароўлі. == Біяграфія == Нарадзілася 28 верасня 1911 года ў вёсцы [[Забашавічы]]<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/isp-chelovek_spisok10689074/ Александра Карповна Демидчик]</ref><ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref> Барысаўскага павета Мінскай губерні (Расійская імперыя) у сялянскай сям’і. Бацька быў раскулачаны савецкай уладай і высланы з Беларусі ў адміністрацыйным парадку<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. Працаваць пачала настаўніцай пачатковых класаў у [[Крычын]]е<ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. Пасля працавала школьнай настаўніцай у вёсцы [[Кіраў (Нараўлянскі раён)|Махаеды]] Нараўлянскага раёна [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]] [[БССР]]<ref>''Кухараў, С.'' Сцішанае поле: апавяданні, нарысы, эсэ, літ. партрэты / С. Кухараў. — Мінск : Маст.літ., 1986. — С. 154.</ref>. З 1933 г. — дырэктар Махаедаўскай сярэдняй школы<ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны яе муж у 1941 г. быў мабілізаваны ў Чырвоную Армію, а Аляксандра Дзямідчык па заданні Палескага абкама кампартыі засталася ў Нараўлянскім раёне для правядзення падпольнай работы ў тыле ворага — стала савецкай падпольшчыцай<ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. У красавіку 1942 г. Аляксандра Дзямідчык у Нароўлі сядзела ў адзіночнай камеры, куды была кінута нямецкай паліцыяй<ref>[https://narovlya.by/novosti/bez-prava-na-pomilovanie-proekt-ne-zabyty-ne-proshheny/ Без права на памілаванне. Праект «Не забытыя. Не дараваны»]</ref>. Калі ўзнікла небяспека арышту падпольшчыцы (бо ў мясцовай нямецкай паліцыі на яе была заведзена крымінальная справа) і калі ў сакавіку 1943 г. у Нараўлянскім раёне з’явіліся партызаны Сідара Каўпака, яна добраахотна пайшла ў савецкае сумское партызанскае злучэнне Сідара Арцёмавіча Каўпака і па ўласнай ініцыятыве была залічана ў разведвальную роту партызанскага злучэння<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. Сваю адзіную дачку Аляксандра Дзямідчык перадала на апеку яе бабулі<ref>''Бережной, И. И.'' Записки разведчика. — Горький, 1962. — С. 71.</ref>. Неўзабаве, па заданні партызан-каўпакоўцаў Аляксандра Дзямідчык пайшла ў [[Хойнікі]], за 30 км, дзе стаяла частка славакаў-фашыстаў на чале з афіцэрам Іозефам Гусарам, якія былі накіраваны ў Беларусь для барацьбы супраць мясцовых савецкіх партызан<ref>''Кухараў, С.'' Сцішанае поле: апавяданні, нарысы, эсэ, літ. партрэты / С. Кухараў. — Мінск : Маст.літ., 1986. — С. 154.</ref>. Савецкая разведка напярэдадні высветліла, што камандзір палка Іозеф Гусар недалюблівае фашысцкія парадкі, таму партызаны і вырашылі накіраваць у Хойнікі свайго агітатара<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. Рызыкуючы сваім жыццём, Аляксандра Дзямідчык паспяхова правяла з камандзірам славацкага палка Іозефам Гусарам прапагандысцкую размову. І хоць перайсці на бок савецкіх партызан Гусар не адважыўся, бо фашысты заўсёды па-зверску знішчалі сям’і перабежчыкаў, але дапамагчы савецкім партызанам згадзіўся. Ён распавёў аб размяшчэнні немцаў, іх колькасці і ўзбраенні. Нават паабяцаў, што яго салдаты пры прарыве савецкіх патрызан з акружэння (з «мокрага мяшка» — міжрэчча [[Прыпяць|Прыпяці]] і [[Дняпро|Дняпра]] каля [[Брагін]]а і Хойнік) будуць страляць у паветра<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref><ref>[https://www.bragin.by/2025/07/sila-pamyati-o-chyom-rasskazyvayut-pisma-i-dokumenty-partizana-kovpakovca-vladimira-dylenka/ Сила памяти. О чём рассказывают письма и документы партизана-ковпаковца Владимира Дыленка]</ref>. У час Другой сусветнай вайны вайны стала добрай патрызанскай разведчыцай (камандзірам групы агентурнай разведкі партызанскага атрада С. Каўпака), медыцынскай сястрой, сувязной, парторгам разведроты, зампалітам камандзіра партызанскага атрада злучэння С. Каўпака, выконвала адказныя баявыя заданні<ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. Удзельнічала ў 40 баях, разам з партызанскім злучэннем Сідара Каўпака прайшла ўвесь шлях баявых рэйдаў каўпакоўцаў да [[Карпаты|Карпат]]<ref>Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 19.</ref>. Яе здольнасць пераконваць і знаходзіць агульную мову з людзьмі выратавала жыццё не аднаму дзясятку партызан<ref>[https://www.sb.by/articles/khrupkost-v-sile.html Хрупкость в силе]</ref>. Апошняя яе партызанская пасада — намеснік начальніка галоўнай разведкі па палітчастцы сумскога партызанскага злучэння (перайменаванага ў снежні 1943 г. у 1-й украінскую партызанскую дывізію імя двойчы героя Савецкага Саюза С. А. Каўпака)<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. 12 лістапада 1944 г. дэмабілізавалася з партызанскай дывізіі<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/isp-chelovek_spisok10689074/ Александра Карповна Демидчик]</ref> і асела ў [[Нароўля|Нароўлі]]. У 1945 г. стала членам КПСС<ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. У [[Нароўля|Нароўлі]] з лістапада 1944 па 1977 г. працавала настаўніцай [[хімія|хіміі]] ў сярэдняй школе, у 1945—1947 і 1950—1966 гг. паралельна працавала дырэктарам у той жа школе (цяпер гэта гімназія горада Нароўлі)<ref>[https://gimn-nrv.schools.by/m/pages/istoricheskaja-spravka Александра Карповна Демидчик]</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. Аляксандра Дзямідчык пасля вайны скончыла педінстытут<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. У сваіх мемуарных нататках літаратар [[Давід Рыгоравіч Сімановіч]] (1932—2014) упамінае, што Аляксандра Дзямідчык у 1947 г. была яго класным кіраўніком і любіла разказваць нараўлянскім школьнікам пра партызан-каўпакоўцаў<ref>''Симанович, Д. Г.'' [https://coollib.cc/b/591451-david-grigorevich-simanovich-vitebskiy-vokzal-ili-vechernie-progulki-cherez-godyi/readp Витебский вокзал, или Вечерние прогулки через годы] / Д. Г. Симанович. — Минск : Асобны, 2006. — 423 с.</ref>. Унесла значны ўклад у развіццё народнай адукацыі [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]]<ref>[https://sad5narovlia.schools.by/pages/3624192434022783 Аллея Славы]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Цалкам звыш 40 год прысвяціла выхванню і адукацыі дзяцей у школах<ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. Выгадавала трох дачок, якія таксама сталі [[хімія|хімікамі]]<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. Была членам Савета ветэранаў вайны і працы і ініцыятарам паваенных партызанскіх сустрэч у Нароўлі<ref>Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 19.</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. Пасля Другой сусветнай вайны Аляксандры Дзямідчык давялося яшчэ раз сустрэцца са славакам Іозефам Гусарам, палкоўнікам у адстаўцы. У чарговую гадавіну перамогі ў Другой сусветнай вайне з СССР у Чэхаславакію быў адпраўлены савецкі «цягнік сяброўства», у склад дэлегацыі якога была запрошана і Аляксандра Дзямідчык. Падчас параду ў [[Браціслава|Браціславе]] Аляксандра Дзямідчык на трыбуне спытала ў міністра абароны [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] пра Іозефа Гусара, які зрабіў добрую справу для савецкіх партызан у 1943 г., дапамогшы каўпакоўцам вырвацца з «мокрага мяшка». Чэхаславацкія ўлады хутка знайшлі Гусара і арганізавалі яго сустрэчу з Аляксандрай Дзямідчык у гасцініцы, дзе адпачывала ветэранка. Жыла ў Нароўлі па вуліцы Камуністычнай, дом 21<ref>''Кухараў, С.'' Сцішанае поле: апавяданні, нарысы, эсэ, літ. Партрэты / С. Кухараў. — Мінск: Маст.літ., 1986. — 319 с. — С. 154.</ref>. Памерла 28 лютага 1990 г. у Нароўлі<ref>Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 19.</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>, пахавана на другіх нараўлянскіх могілках у 3 км ад горада<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=puFlpM3fbHE Наровля.2020год./Кладбище.] — месца пахавання Аляксандры Дзямідчык на 1 хвіліне 2 сякундзе.</ref><ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/volontery-narovli-vnesli-svoj-vklad-v-ramkah-oblastnogo-subbotnika/ Валанцёры Нароўлі ўнеслі свой уклад у рамках абласнога суботніка].</ref>. Нараўлянская раённая газета «[[Прыпяцкая праўда]]» [[1 сакавіка]] [[1990]] г. размясціла вялікі [[некралог]] з [[фатаграфія]]й<ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>. === Узнагароды === Узнагароджана 14 медалямі (у тым ліку, юбілейнымі), 5 ордэнамі (з якіх 4 — баявыя), дзвюма ганаровымі граматамі Міністэрства асветы БССР і граматамі Вярхоўнага Савета БССР<ref>[https://gimn-nrv.schools.by/m/pages/istoricheskaja-spravka Александра Карповна Демидчик]</ref><ref>[https://sad5narovlia.schools.by/pages/3624192434022783 Аллея Славы]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>: * ордэн Чырвонай Зоркі, * ордэн Знак Пашаны, * ордэн «Крыж Грунвальда» 2-й ступені Польскай Народнай Рэспублікі, * чэхаславацкі ордэн Чырвонай Зоркі<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref><ref>Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — С. 4.</ref>, * ордэн Айчыннай вайны II ступені — атрымала 6 красавіка 1985 г. <ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1514692652/ Александра Карповна Демидчик]</ref><ref>[https://poisk.re/awards/anniversaries/1514692652 Александра Карповна Демидчик]</ref> * медаль «Партызану Айчыннай вайны» 2-й ступені, * медаль «За працоўнае адрозненне», * медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.», * юбілейныя медалі. Аляксандра Дзямідчык таксама была прадстаўлена да звання Героя Савецкага Саюза, але звання не атрымала, бо савецкія ўлады не хацелі даваць такое званне дачцэ раскулачанага і высланага з Беларусі селяніна<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. Тым не менш, Аляксандра Дзямідчык засталася ў доўгай і светлай памяці народаў [[СССР]]<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. === Ушанаванне памяці === Аб легендарнай беларускай партызанцы пісалася ў многіх савецкіх мастацкіх і мемуарных кнігах і апавяданнях: [[Сідар Арцёмавіч Каўпак]] у сваёй кнізе «Ад Пуціўля да Карпат» (1945), [[Пётр Пятровіч Вяршыгара]] ў сваёй кнізе «Людзі з чыстым сумленнем» (1946), Іван Іванавіч Беражны ў сваёй кнізе «Запіскі разведчыка» (1962), Сямён Ілліч Стральцоў у сваёй кнізе «Белыя прывіды» (1975) і інш. Опера «[[Арлінае племя Каўпака]]» прысвечана Аляксандры Карпаўне Дзямідчык<ref>[https://gimn-nrv.schools.by/m/pages/istoricheskaja-spravka Александра Карповна Демидчик]</ref>, а паэма «Аляксандра Дзямідчык» пакладзена на музыку<ref>[https://gimn-nrv.schools.by/m/pages/istoricheskaja-spravka Александра Карповна Демидчик]</ref>. У вядомай савецкай гістарычнай кінатрылогіі «Дума пра Каўпака» Аляксандру Карпаўну Дзямідчык (у фільме «Тоня») гуляе [[Наталля Фёдараўна Гвоздікава]]<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. А ваенны эпізод біяграфіі Аляксандры Дзямідчык з Іозефам Гусарам (у фільме [[латышы|латышскі]] акцёр [[Олгертс Шалконіс]] (1931—2018)) адлюстраваны ў другім фільме кінатрылогіі — «Буран»<ref>[https://vk.com/wall155569117_7925 Александра Карповна Демидчик]</ref>. У [[Нароўля|Нароўлі]] імя і фатаграфія Аляксандры Дзямідчык былі размешчаны на пастаменце з таблічкай у [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы Нараўлянскага раёна]] (адкрытай 6 лістапада 2010 г.)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.gov.by/ru/alleya/ |title=Аллея Славы |access-date=14 студзеня 2026 |archive-date=23 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240623170518/http://narovlya.gov.by/ru/alleya/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://sad5narovlia.schools.by/pages/3624192434022783 Аллея Славы]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 19.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Бережной, И. И.'' Записки разведчика / И. И. Бережной. — Горький: Горьковское книжное издательство, 1962. — 508 с. * ''Брайко, П. Е.'' Внимание, Ковпак! / П. Е. Брайко, О. С. Калиненко. — М.: Изд-во ДОСААФ, 1975. — 2-е изд. — 482 с. * ''Кухараў, С.'' Сцішанае поле: апавяданні, нарысы, эсэ, літ. партрэты / С. Кухараў. — Мінск : Маст.літ., 1986. — 319 с. * Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна / В. С. Новак [і інш.]. — Гомель : Рэдакцыя газеты «Гомельская праўда», 2023. — 243 с. * ''Симанович, Д. Г.'' Витебский вокзал, или Вечерние прогулки через годы / Д. Г. Симанович. — Минск : Асобны, 2006. — 423 с. * А. К. Дзямідчык : [некралог] // Прыпяцкая праўда. — 1990. — № 26. — 1 сакавіка. — С. 4. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзямідчык Аляксандра Карпаўна}} [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Нароўлі]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] kmy46s5h4igaqo6aycq8kddnfy4slhu 0 799265 5146662 5129657 2026-05-25T20:14:13Z Нявідны 166654 5146662 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Макар Валынкін''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны блогер і пісьменнік. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 2000 годзе ў [[Мінск]]у. Вучыўся ў мінскай школе № 41 з мастацкім ухілам, з дзяцінства займаўся жывапісам і выстаўляўся ў галерэях. Сярод захапленняў — хакей, бег (удзельнік паўмарафонаў) і культура [[Кава|кавы]]<ref name="SvabodaBio">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33245747.html|title=«Пагартаць, памацаць і нават панюхаць». Гутарка з аўтарам кніжнага відэаблогу Макарам Валынкіным|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=2024-12-20|access-date=2026-01-19}}</ref>. Вучыўся ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Беларускім дзяржаўным універсітэце культуры і мастацтваў]]. У 2017 годзе паехаў на вучобу ў [[Варшава|Варшаву]], але ў 2018 годзе вярнуўся ў [[Беларусь]]. Працаваў у Мінску ў рэкламным бізнесе. У 2019 годзе заняў 3-е месца на чэмпіянаце ''Coffee Fest Belarus EXPO''. У канцы 2019 года прынцыпова вырашыў перайсці на беларускую мову, за паўгода ўдасканаліў яе чытаннем сучаснай літаратуры<ref name="SvabodaBio" />. У сакавіку 2022 года эміграваў у [[Польшча|Польшчу]], жыве ў Варшаве, працуе ў сферы рэкламы і маркетынгу<ref name="SvabodaBio" />. З вясны 2022 года вядзе відэаблог у [[Instagram]] і сацыяльныя сеткі, у тым ліку [[TikTok]], прысвечаныя навінкам беларускага кніжнага рынку і літаратурнай крытыцы, папулярызуе сучасную беларускую літаратуру. У аглядах распавядае пра папяровыя выданні і аўдыякнігі, акцэнтуе ўвагу на візуальных і зместавых складніках сучасных кніг<ref name="SvabodaBio" />. == Творчасць == Дэбютная кніга «Апошняе пакаленне» выйшла ў 2024 годзе ў выдавецтве «[[Янушкевіч (выдавецтва)|Янушкевіч]]»<ref name="SvabodaBook">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33301238.html|title=Відэаблогер Макар Валынкін выдаў кнігу пра беларускую моладзь пасьля 2020 году|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=2025-02-03|access-date=2026-01-19}} </ref><ref name="NashaNiva">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/360817|title=Выйшла кніга пра беларускую моладзь пасля 2020 года|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-02-03|access-date=2026-01-19}} </ref>, аповесць пра мінскую моладзь у рэаліях пасля 2020 года, якая спрабуе зразумець, як жыць і што для яе значыць будучыня, падзеі адбываюцца ў 2024 годзе ў Мінску<ref name="SvabodaBook" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/makar/|title=Апошняе пакаленне. Макар {{!}} Беларускія кнігі|website=[[Гутэнберг (выдавецтва)|Gutenberg Publisher]]|access-date=2026-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/364741|title=Пакуль неяк так: выйшла кніга пра жыццё моладзі Мінска ў 2023-м|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-03-29|access-date=2026-01-19}}</ref>. На кнігу адмоўна адгукнуўся [[Сяргей Дубавец]]<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33437290.html|author=Сяргей Дубавец|title=«Апошняе пакаленьне»: як менскія рэклямісты патанулі ў сваім батыскафе|website=Радыё Свабода|date=2025-06-09|access-date=2026-05-25|archive-date=2025-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250629214731/https://www.svaboda.org/a/33437290.html}}</ref>. Другая кніга — «Ніці» — выдадзена ў кастрычніку 2025 годзе выдавецтвам «Янушкевіч»<ref name="BudzmaNici">{{Cite web|url=https://budzma.org/news/zoya-belakhvostsik-nitsi.html|title=Буктрэйлер да кнігі Макара «Ніці»|website=[[Будзьма беларусамі!]]|access-date=2026-01-19}}</ref>, аповесць, містычны дэтэктыў, дзе традыцыі і мясцовы фальклор пераплятаюцца з сучаснасцю, адзін з цэнтральных матываў твора — абрад «Ніці», пасля якога загадкава знікаюць нябожчыкі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://budzma.org/news/anastasia-rydlevskaya-nitsi.html|title=Выйшаў гіпнатычны саўндтрэк да новага рамана Макара «Ніці»|website=[[Будзьма беларусамі!]]|access-date=2026-01-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/379544|title=Издательство «Янушкевіч» выпустило новую книгу Макара Волынкина «Ніці»|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-10-19|access-date=2026-01-19}}</ref>. Аповесць натхнёна спектаклем «Шэпт» паводле кнігі [[Сяргей Лескець|Сяргея Лескеця]]<ref name="SvabodaGedroic" />. Актыўна выкарыстоўвае прафесійны досвед у маркетынгу для папулярызацыі ўласных твораў<ref name="SvabodaGedroic" /><ref name="SvabodaBook" /><ref name="NashaNiva" />. Макар Валынкін адным з першых у беларускай літаратуры зняў паўнавартасныя відэаролікі да сваіх кніг<ref name="SvabodaBook" /><ref name="NashaNiva" />. У трэйлеры да «Апошняга пакалення» зняўся тыктокер Мікіта Бялевіч<ref name="SvabodaBook" /><ref name="NashaNiva" />, а ў ролі шаптухі ў відэа да кнігі «Ніці» — Народная артыстка Беларусі [[Зоя Валянцінаўна Белахвосцік|Зоя Белахвосцік]]<ref name="BudzmaNici" /><ref name="SvabodaGedroic" />. Мастачка і спявачка [[Анастасія Рыдлеўская]] стварыла саўндтрэк «Oj Da Nočy» да аповесці «Ніці»<ref name="BudzmaNici" /><ref name="SvabodaGedroic" /><ref name=":0" />. Аўтар ладзіць сустрэчы з чытачамі ў розных гарадах<ref name="SvabodaGedroic" />. У сакавіку 2026 года беларускі суд дадаў кнігу Макара Валынкіна «Апошняе пакаленне» ў [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]]<ref>{{cite web|url=https://reform.news/sajt-knihi-by-i-neskolko-knig-priznany-jekstremistskimi-v-belarusi|title=Сайт knihi.by и несколько книг признаны «экстремистскими» в Беларуси|website=[[Reform.news]]|lang=ru}}</ref>. == Прызнанне == * Кніга «Апошняе пакаленне» ў 2025 годзе трапіла ў лонг-ліст [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця|Прэміі Ежы Гедройця]]<ref name="SvabodaGedroic">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33569403.html|title=«Неабходна шукаць, чым прывабіць патэнцыйнага чытача» 25-гадовы пісьменьнік Макар выдаў кнігу пра беларускую вёску|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=2025-10-25|access-date=2026-01-19}}</ref>. * Рукапіс кнігі «Ніці» перамог у чытацкім галасаванні конкурсу «[[Шуфлядка (конкурс)|Шуфлядка]]»<ref name="SvabodaGedroic" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Валынкін Макар}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Відэаблогеры Беларусі]] fmyf1x7vovj1p57qmrlv7e82tg37lip 0 799549 5146565 5086940 2026-05-25T15:33:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146565 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Аляксандр Амяльчэня | арыгінал імя = | выява = | апісанне выявы = | дата нараджэння = | месца нараджэння = {{Сцягафікацыя|БССР}}, [[СССР]] | дата смерці = | месца смерці = | грамадзянства = {{Беларусь}} | род дзейнасці = [[каталіцкі святар]], [[журналіст]], [[Кананічнае права|кананіст]] | навуковая ступень = [[Доктар кананічнага права]] (2010) | навуковае званне = | узнагароды = }} '''Аляксандр Амяльчэня''' — беларускі каталіцкі [[святар]], журналіст, супрацоўнік [[Ватыкан]]скай дыкастэрыі па камунікацыі, кіраўнік [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё|Беларускай рэдакцыі партала Vatican News]] (Беларускай службы Ватыканскага радыё), доктар [[Кананічнае права|кананічнага права]]. == Біяграфія == Паходзіць з [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]]. У [[2002]] годзе прыняў святарскае пасвячэнне. Працягнуў адукацыю ў [[Рым]]е. Вучыўся ў [[Папскі Латэранскі ўніверсітэт|Папскім Латэранскім універсітэце]]. [[23 чэрвеня]] [[2010]] года ў Рыме паспяхова абараніў доктарскую дысертацыю па кананічным праве. Тэма дысертацыі: «Нормы кананічнага права адносна сакрамэнтаў аздараўлення ў Сінодзе Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі (1996—2002 гг.) у святле Кодэкса кананічнага права» ({{lang-la|Normae iuris canonici de sacramentis sanationis in Synodo Archidioecesis Minscensis-Mohiloviensis (an. 1996-2002) perspecta Codice Iuris Canonici}}). Навуковым кіраўніком працы быў прафесар права айцец-францішканец Збігнеў Сухоцкі<ref name="churchby">{{cite web|url=http://churchby.info/bel/news/2010/06/23-1|title=Беларускі святар абараніў доктарскую дысертацыю ў Рыме|publisher=Churchby.info|date=2010-06-23|accessdate=2024-05-01}}</ref>. З’яўляецца шматгадовым супрацоўнікам і кіраўніком [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё|Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё]] (пасля рэформы медыярэсурсаў Святога Пасада — партал [[Vatican News]])<ref>{{cite web|url=https://www.vaticannews.va/be/vatican-city/news/2018-09/pra-nas.html|title=Пра нас: Беларуская рэдакцыя Vatican News|publisher=[[Vatican News]]|accessdate=2024-05-01|url-status=dead}}</ref>. Адказвае за асвятленне дзейнасці Папы Рымскага і жыцця Касцёла для беларускай аўдыторыі. Аўтар шматлікіх публікацый і рубрык на партале [[Catholic.by]], прысвечаных жыццю Ватыкана і тлумачэнню царкоўных дакументаў<ref>{{cite web|url=https://old.catholic.by/2/home/authors-rubrics/vatican.html|title=Аўтарская рубрыка «Ватыкан»|publisher=Catholic.by (архіўная версія)|accessdate=2024-05-01}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] * [[Catholic.by]] == Бібліяграфія == * ''Aliaxander Amialchenia.'' Normae iuris canonici de sacramentis sanationis in Synodo Archidioecesis Minscensis-Mohiloviensis (an. 1996—2002) perspecta Codice Iuris Canonici. — Romae: Pontificia Universitas Lateranensis, 2010. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.vaticannews.va/be.html Беларуская рэдакцыя Vatican News] * [https://catholic.by/3/news/world/5722-yak-pratsuyuts-u-belaruskaj-redaktsyi-vatykanskaga-radyjo-fotarepartazh Як працуюць у Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё: фотарэпартаж] // Catholic.by, 2018. [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Папскага Латэранскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Кананічнае права]] [[Катэгорыя:Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] 5w3ct3cljp8fduyi8a2folagvonl2jg 0 803124 5146814 5130729 2026-05-26T08:25:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146814 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Рой}}{{Іерарх|выява=[[File:Heorhij Roj.png|thumb| а. Георгій Рой]]|месца працы=[[Беларускі праваслаўны прыход у Вільні|Беларускі праваслаўны прыход у Вільні]]}} '''Гео́ргій (Юрый) Вячасла́вавіч Рой''' ({{ДН|10|12|1978}}, [[Кобрын]], [[Брэсцкая вобласць]])&nbsp;— беларускі [[Праваслаўе|праваслаўны]] [[святар]], [[тэолаг]] і [[протаіерэй]]<ref name="drevo">{{cite web|url=https://drevo-info.ru/articles/13678278.html|title=Рой Георгій Вячаслававіч|publisher=Дрэва-інфа|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref>. З’яўляецца адным з найбольш аўтарытэтных святароў у гісторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="nn_313876">{{cite web|url=https://nashaniva.com/313876|title=Два выбітныя беларускія праваслаўныя святары перайшлі ва Усяленскі патрыярхат|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-06|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Былы настаяцель [[Свята-Пакроўскі кафедральны сабор (Гродна)|Свята-Пакроўскага кафедральнага сабора]] ў [[Гродна|Гродне]] і дацэнт [[Мінская духоўная акадэмія|Мінскай духоўнай акадэміі]]<ref name="nn_313876" />. У 2023 годзе перайшоў пад юрысдыкцыю [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Усяленскага патрыярхату Канстанцінопаля]] з-за нязгоды з маральнай пазіцыяй [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]] адносна [[Палітычны крызіс ў Беларусі (2020-я)|палітычнага крызісу ў Беларусі]] і [[Расійская агрэсія супраць Украіны|расійскай агрэсіі супраць Украіны]]<ref name="nn_313876" />. == Біяграфія == === Адукацыя і пачатак служэння === Нарадзіўся 10 снежня 1978 года ў горадзе [[Кобрын]]е [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]<ref name="drevo" />. У 1996 годзе скончыў [[Мінянка (вёска)|Мінянскую]] сярэднюю школу Кобрынскага раёна і паступіў у [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскую духоўную семінарыю]]<ref name="drevo" />. Скончыў навучальную ўстанову з адзнакай у 2001 годзе і атрымаў ступень бакалаўра багаслоўя<ref name="pokrov">{{cite web|url=https://pokrovgrodno.org/ru/hram/duh/roy|title=Протаіерэй Георгій Рой|publisher=Свята-Пакроўскі кафедральны сабор горада Гродна|lang=ru|accessdate=2026-02-25|archive-date=27 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927095828/https://pokrovgrodno.org/ru/hram/duh/roy|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name="drevo" />. Падчас вучобы ў семінарыі выступіў адным з заснавальнікаў студэнцкага часопіса ''«Ступени»'', дзе з 2000 па 2004 год працаваў на пасадзе галоўнага рэдактара<ref name="drevo" />. У 2001 годзе быў залічаны на першы курс [[Мінская духоўная акадэмія|Мінскай духоўнай акадэміі]]<ref name="drevo" />. У 2002 годзе кіраўніцтва перавяло яго на [[экстэрнат]] і накіравала на навучанне ў [[Інстытут усходніх цэркваў]] у горад [[Рэгенсбург]] ([[Германія]])<ref name="drevo" />. У маі 2002 года пасля здачы дзяржаўнага экзамену па [[Нямецкая мова|нямецкай мове]] быў залічаны ў лік студэнтаў факультэта каталіцкага багаслоўя [[Рэгенсбургскі ўніверсітэт|Рэгенсбургскага ўніверсітэта]]<ref name="drevo" />. У 2004 годзе пакінуў навучанне ў Германіі і аднавіўся на дзённым аддзяленні Мінскай духоўнай акадэміі<ref name="drevo" />. Паспяхова скончыў акадэмію ў тым жа годзе і абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму ''«Ізраіль і народы. Місія ў Старым Запавеце»''<ref name="drevo" />. Пасля гэтага атрымаў прызначэнне на пасаду выкладчыка ў Мінскія духоўныя акадэмію і семінарыю<ref name="drevo" />. === Царкоўнае служэнне ў Беларусі === У студзені 2005 года святар узначаліў выдавецкі аддзел Мінскай духоўнай акадэміі, якім кіраваў да 2011 года<ref name="drevo" />. У верасні 2005 года быў прызначаны рэферэнтам рэктара па міжнародных экуменічных адносінах<ref name="drevo" />. 12 лютага 2006 года мітрапаліт Мінскі і Слуцкі [[Філарэт (Вахрамееў)|Філарэт]] пасвяціў яго ў сан дыякана ў [[Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]], а 26 лістапада таго ж года адбылася іерэйская [[хіратонія]]<ref name="drevo" /><ref name="pokrov" />. З 29 кастрычніка 2007 года па 1 чэрвеня 2012 года выконваў абавязкі настаяцеля [[Барысаглебская царква (Накрышкі)|Барысаглебскага храма]] ў вёсцы [[Накрышкі]] [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскага раёна]]<ref name="drevo" />. 20 мая 2010 года быў узведзены ў сан [[Протаіерэй|протаіерэя]]<ref name="drevo" />. Напрыканцы 2011 года быў абраны [[дацэнт]]ам Мінскай духоўнай акадэміі<ref name="drevo" />. У лютым 2013 года па ўласным жаданні перайшоў у клір [[Гродзенская епархія|Гродзенскай епархіі]]<ref name="drevo" />. Некалькі тыдняў праслужыў у [[Свята-Пакроўскі кафедральны сабор (Гродна)|Свята-Пакроўскім кафедральным саборы Гродна]], пасля чаго з сакавіка па чэрвень 2013 года выконваў абавязкі настаяцеля [[Каложская царква|Барысаглебскай (Каложскай) царквы]]<ref name="drevo" /><ref name="pokrov" />. 25 чэрвеня 2013 года быў прызначаны другім святаром Каложскай царквы<ref name="drevo" />. У верасні 2013 года ўзначаліў інфармацыйны аддзел Гродзенскай епархіі, а пазней стаў кіраўніком місіянерскага аддзела<ref name="drevo" />. З 16 ліпеня 2015 года па чэрвень 2021 года займаў пасаду настаяцеля Свята-Пакроўскага кафедральнага сабора<ref name="drevo" /><ref name="pokrov" />. === Пазіцыя ў 2020 годзе і рэпрэсіі === Падчас [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|палітычнага крызісу 2020 года ў Беларусі]] Георгій Рой адкрыта выступіў за сумленныя выбары і рашуча асудзіў гвалтоўныя дзеянні сілавых структур<ref name="nn_313876" /><ref name="nn_314082">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314082|title=Святар Георгій Рой — пра даносы на яго, малітвы за Расію, якія дасылалі зверху, надзеі на Сусветны патрыярхат і страх прывыкнуць да несвабоды|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-10|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Падчас жорсткіх затрыманняў на [[Акрэсціна]] і пасля гібелі [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] па благаславенні настаяцеля ў Пакроўскім саборы штогадзінна білі ў званы ў знак салідарнасці і жалобы<ref name="nn_314082" />. На [[Вялікдзень]] 2021 года брама сабора была ўпрыгожана [[Бела-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белымі стужкамі]], якія сімвалізавалі [[Уваскрасенне Хрыстова]], аднак невядомыя сарвалі іх уначы<ref name="nn_314082" />. З-за выказванняў святара да яго дамоў прыязджала [[Міліцыя Рэспублікі Беларусь|міліцыя]] і патрабавала зняць нацыянальны сцяг, а ўпаўнаважаныя па справах рэлігій чынілі ціск з патрабаваннем «не лезці ў палітыку»<ref name="nn_314082" />. У дзяржаўных тэлеграм-каналах супраць яго арганізоўваліся правакацыі і публікаваліся паклёпніцкія матэрыялы<ref name="nn_314082" />. У 2021 годзе пасля прымусовага звальнення архіепіскапа Гродзенскага [[Арцемій (Кішчанка)|Арцемія]] і прызначэння епіскапа [[Антоній (Даронін)|Антонія]] атмасфера ў епархіі істотна змянілася і пачалося актыўнае насаджэнне ідэалогіі «[[Рускі свет|рускага свету]]»<ref name="nn_314082" />. Адчуваючы моцны маральны канфлікт і ціск, Георгій Рой папрасіў перавесці яго ў невялікі вясковы прыход<ref name="nn_314082" />. Ён быў накіраваны ў вёску [[Квасоўка]], дзе працягваў служэнне і адначасова займаўся [[пчалярства]]м<ref name="nn_314082" />. Святар таксама адмаўляўся чытаць афіцыйныя малітвы, якія апраўдвалі [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскую агрэсію]] і транслявалі погляд на вайну ва Украіне з пазіцыі Расіі<ref name="nn_314082" />. === Эміграцыя і пераход ва Усяленскі патрыярхат === Не жадаючы мірыцца з несвабодай і апраўданнем вайны, протаіерэй разам з сям’ёй прыняў рашэнне [[Міграцыя з Беларусі пасля 2020 года|эміграваць]]<ref name="nn_314082" />. Першапачаткова ён планаваў пераехаць у [[Германія|Германію]] для служэння ў структурах Маскоўскага патрыярхату, аднак з-за складанасцяў адаптацыі дзяцей сям’я спынілася ў [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]])<ref name="nn_314082" />. Увесну 2023 года Георгій Рой разам са святаром [[Аляксандр Кухта|Аляксандрам Кухтам]] накіраваў прашэнне да [[Патрыярх Канстанцінопальскі|Патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Варфаламей I (Патрыярх Канстанцінопальскі)|Варфаламея]] аб прыняцці іх пад свой [[амафор]], паколькі яны больш не маглі знаходзіцца ў юрысдыкцыі [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]]<ref name="nn_313876" />. Патрыярх разгледзеў дакументы за некалькі дзён і задаволіў просьбу святароў<ref name="nn_314082" />. У адказ на гэты крок 10 красавіка 2023 года [[Гродзенская епархія]] [[БПЦ]] выдала ўказ аб [[Забарона ў служэнні|забароне Георгія Роя ў свяшчэннаслужэнні]] за самавольны пераход у іншую юрысдыкцыю і непрыбыццё да месца камандзіравання<ref name="drevo" />. На Вялікдзень 2023 года ў Вільні, у памяшканні [[Лютэранская кірха (Вільня)|лютэранскай царквы]], адбылося першае набажэнства для беларусаў пад юрысдыкцыяй [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопальскага патрыярхату]]<ref name="nn_314616">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314616|title=Упершыню прайшло беларускае набажэнства ў юрысдыкцыі Канстанцінопальскага патрыярхата|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-16|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Службу, якая сабрала каля 150 чалавек, правялі айцы Георгій і Аляксандр<ref name="nn_314616" />. Пазней новаўтвораны [[Беларускі праваслаўны прыход у Вільні|беларускі прыход]] пачаў арандаваць памяшканні па [[Вуліца Бокшта|вуліцах Бокшта]] і [[Завальная вуліца (Вільня)|Завальнай]] у Вільні, а таксама перайшоў на [[новаюліянскі каляндар]]<ref name="nn_316499">{{cite web|url=https://nashaniva.com/316499|title=Беларускі праваслаўны прыход Сусветнага патрыярхату ў Вільні просіць дапамогі|publisher=Наша Ніва|date=2023-05-11|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="nn_335883">{{cite web|url=https://nashaniva.com/335883|title=У Літве зацвердзілі незалежную ад Масквы праваслаўную царкву. Сярод святароў — двое беларусаў|publisher=Наша Ніва|date=2024-02-09|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. У лютым 2024 года ў Літве быў афіцыйна зарэгістраваны Экзархат Канстанцінопальскага патрыярхата, да якога далучыліся дзесяць святароў, у тым ліку і Георгій Рой<ref name="nn_335883" />. == Сям’я == Святар ажаніўся 10 чэрвеня 2005 года<ref name="drevo" />. Разам з жонкай выхоўвае чацвярых дзяцей<ref name="drevo" /><ref name="pokrov" /><ref name="nn_314082" />. == Узнагароды == За час свайго царкоўнага служэння быў уганараваны наступнымі ўзнагародамі: * Грамата Патрыяршага экзарха ўсяе Беларусі (16 снежня 2001 года)<ref name="drevo" />. * [[Медаль свяціцеля Інакенція Маскоўскага|Медаль свяціцеля Інакенція, мітрапаліта Маскоўскага]] (17 лістапада 2005 года)<ref name="drevo" />. * [[Медаль Свяціцеля Кірылы Тураўскага|Медаль свяціцеля Кірыла, епіскапа Тураўскага]] (26 лістапада 2010 года)<ref name="drevo" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://nashaniva.com/314082 Інтэрв’ю Георгія Роя пра пераход ва Усяленскі патрыярхат] // Наша Ніва, 10 красавіка 2023 года. {{DEFAULTSORT:Рой Георгій Вячаслававіч}}{{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 10 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1978 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кобрыне]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Канстанцінопальская праваслаўная царква]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскай духоўнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Літву з Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Інстытута ўсходніх цэркваў у Рэгенсбургу]] gpi53swict2flooaf5qfw4vi1tiktr2 5146815 5146814 2026-05-26T08:26:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146815 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Рой}} {{Іерарх|месца працы=[[Беларускі праваслаўны прыход у Вільні|Беларускі праваслаўны прыход у Вільні]]}} '''Гео́ргій (Юрый) Вячасла́вавіч Рой''' ({{ДН|10|12|1978}}, [[Кобрын]], [[Брэсцкая вобласць]])&nbsp;— беларускі [[Праваслаўе|праваслаўны]] [[святар]], [[тэолаг]] і [[протаіерэй]]<ref name="drevo">{{cite web|url=https://drevo-info.ru/articles/13678278.html|title=Рой Георгій Вячаслававіч|publisher=Дрэва-інфа|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref>. З’яўляецца адным з найбольш аўтарытэтных святароў у гісторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="nn_313876">{{cite web|url=https://nashaniva.com/313876|title=Два выбітныя беларускія праваслаўныя святары перайшлі ва Усяленскі патрыярхат|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-06|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Былы настаяцель [[Свята-Пакроўскі кафедральны сабор (Гродна)|Свята-Пакроўскага кафедральнага сабора]] ў [[Гродна|Гродне]] і дацэнт [[Мінская духоўная акадэмія|Мінскай духоўнай акадэміі]]<ref name="nn_313876" />. У 2023 годзе перайшоў пад юрысдыкцыю [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Усяленскага патрыярхату Канстанцінопаля]] з-за нязгоды з маральнай пазіцыяй [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]] адносна [[Палітычны крызіс ў Беларусі (2020-я)|палітычнага крызісу ў Беларусі]] і [[Расійская агрэсія супраць Украіны|расійскай агрэсіі супраць Украіны]]<ref name="nn_313876" />. == Біяграфія == === Адукацыя і пачатак служэння === Нарадзіўся 10 снежня 1978 года ў горадзе [[Кобрын]]е [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]<ref name="drevo" />. У 1996 годзе скончыў [[Мінянка (вёска)|Мінянскую]] сярэднюю школу Кобрынскага раёна і паступіў у [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскую духоўную семінарыю]]<ref name="drevo" />. Скончыў навучальную ўстанову з адзнакай у 2001 годзе і атрымаў ступень бакалаўра багаслоўя<ref name="pokrov">{{cite web|url=https://pokrovgrodno.org/ru/hram/duh/roy|title=Протаіерэй Георгій Рой|publisher=Свята-Пакроўскі кафедральны сабор горада Гродна|lang=ru|accessdate=2026-02-25|archive-date=27 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927095828/https://pokrovgrodno.org/ru/hram/duh/roy|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name="drevo" />. Падчас вучобы ў семінарыі выступіў адным з заснавальнікаў студэнцкага часопіса ''«Ступени»'', дзе з 2000 па 2004 год працаваў на пасадзе галоўнага рэдактара<ref name="drevo" />. У 2001 годзе быў залічаны на першы курс [[Мінская духоўная акадэмія|Мінскай духоўнай акадэміі]]<ref name="drevo" />. У 2002 годзе кіраўніцтва перавяло яго на [[экстэрнат]] і накіравала на навучанне ў [[Інстытут усходніх цэркваў]] у горад [[Рэгенсбург]] ([[Германія]])<ref name="drevo" />. У маі 2002 года пасля здачы дзяржаўнага экзамену па [[Нямецкая мова|нямецкай мове]] быў залічаны ў лік студэнтаў факультэта каталіцкага багаслоўя [[Рэгенсбургскі ўніверсітэт|Рэгенсбургскага ўніверсітэта]]<ref name="drevo" />. У 2004 годзе пакінуў навучанне ў Германіі і аднавіўся на дзённым аддзяленні Мінскай духоўнай акадэміі<ref name="drevo" />. Паспяхова скончыў акадэмію ў тым жа годзе і абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму ''«Ізраіль і народы. Місія ў Старым Запавеце»''<ref name="drevo" />. Пасля гэтага атрымаў прызначэнне на пасаду выкладчыка ў Мінскія духоўныя акадэмію і семінарыю<ref name="drevo" />. === Царкоўнае служэнне ў Беларусі === У студзені 2005 года святар узначаліў выдавецкі аддзел Мінскай духоўнай акадэміі, якім кіраваў да 2011 года<ref name="drevo" />. У верасні 2005 года быў прызначаны рэферэнтам рэктара па міжнародных экуменічных адносінах<ref name="drevo" />. 12 лютага 2006 года мітрапаліт Мінскі і Слуцкі [[Філарэт (Вахрамееў)|Філарэт]] пасвяціў яго ў сан дыякана ў [[Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]], а 26 лістапада таго ж года адбылася іерэйская [[хіратонія]]<ref name="drevo" /><ref name="pokrov" />. З 29 кастрычніка 2007 года па 1 чэрвеня 2012 года выконваў абавязкі настаяцеля [[Барысаглебская царква (Накрышкі)|Барысаглебскага храма]] ў вёсцы [[Накрышкі]] [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскага раёна]]<ref name="drevo" />. 20 мая 2010 года быў узведзены ў сан [[Протаіерэй|протаіерэя]]<ref name="drevo" />. Напрыканцы 2011 года быў абраны [[дацэнт]]ам Мінскай духоўнай акадэміі<ref name="drevo" />. У лютым 2013 года па ўласным жаданні перайшоў у клір [[Гродзенская епархія|Гродзенскай епархіі]]<ref name="drevo" />. Некалькі тыдняў праслужыў у [[Свята-Пакроўскі кафедральны сабор (Гродна)|Свята-Пакроўскім кафедральным саборы Гродна]], пасля чаго з сакавіка па чэрвень 2013 года выконваў абавязкі настаяцеля [[Каложская царква|Барысаглебскай (Каложскай) царквы]]<ref name="drevo" /><ref name="pokrov" />. 25 чэрвеня 2013 года быў прызначаны другім святаром Каложскай царквы<ref name="drevo" />. У верасні 2013 года ўзначаліў інфармацыйны аддзел Гродзенскай епархіі, а пазней стаў кіраўніком місіянерскага аддзела<ref name="drevo" />. З 16 ліпеня 2015 года па чэрвень 2021 года займаў пасаду настаяцеля Свята-Пакроўскага кафедральнага сабора<ref name="drevo" /><ref name="pokrov" />. === Пазіцыя ў 2020 годзе і рэпрэсіі === Падчас [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|палітычнага крызісу 2020 года ў Беларусі]] Георгій Рой адкрыта выступіў за сумленныя выбары і рашуча асудзіў гвалтоўныя дзеянні сілавых структур<ref name="nn_313876" /><ref name="nn_314082">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314082|title=Святар Георгій Рой — пра даносы на яго, малітвы за Расію, якія дасылалі зверху, надзеі на Сусветны патрыярхат і страх прывыкнуць да несвабоды|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-10|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Падчас жорсткіх затрыманняў на [[Акрэсціна]] і пасля гібелі [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] па благаславенні настаяцеля ў Пакроўскім саборы штогадзінна білі ў званы ў знак салідарнасці і жалобы<ref name="nn_314082" />. На [[Вялікдзень]] 2021 года брама сабора была ўпрыгожана [[Бела-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белымі стужкамі]], якія сімвалізавалі [[Уваскрасенне Хрыстова]], аднак невядомыя сарвалі іх уначы<ref name="nn_314082" />. З-за выказванняў святара да яго дамоў прыязджала [[Міліцыя Рэспублікі Беларусь|міліцыя]] і патрабавала зняць нацыянальны сцяг, а ўпаўнаважаныя па справах рэлігій чынілі ціск з патрабаваннем «не лезці ў палітыку»<ref name="nn_314082" />. У дзяржаўных тэлеграм-каналах супраць яго арганізоўваліся правакацыі і публікаваліся паклёпніцкія матэрыялы<ref name="nn_314082" />. У 2021 годзе пасля прымусовага звальнення архіепіскапа Гродзенскага [[Арцемій (Кішчанка)|Арцемія]] і прызначэння епіскапа [[Антоній (Даронін)|Антонія]] атмасфера ў епархіі істотна змянілася і пачалося актыўнае насаджэнне ідэалогіі «[[Рускі свет|рускага свету]]»<ref name="nn_314082" />. Адчуваючы моцны маральны канфлікт і ціск, Георгій Рой папрасіў перавесці яго ў невялікі вясковы прыход<ref name="nn_314082" />. Ён быў накіраваны ў вёску [[Квасоўка]], дзе працягваў служэнне і адначасова займаўся [[пчалярства]]м<ref name="nn_314082" />. Святар таксама адмаўляўся чытаць афіцыйныя малітвы, якія апраўдвалі [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскую агрэсію]] і транслявалі погляд на вайну ва Украіне з пазіцыі Расіі<ref name="nn_314082" />. === Эміграцыя і пераход ва Усяленскі патрыярхат === Не жадаючы мірыцца з несвабодай і апраўданнем вайны, протаіерэй разам з сям’ёй прыняў рашэнне [[Міграцыя з Беларусі пасля 2020 года|эміграваць]]<ref name="nn_314082" />. Першапачаткова ён планаваў пераехаць у [[Германія|Германію]] для служэння ў структурах Маскоўскага патрыярхату, аднак з-за складанасцяў адаптацыі дзяцей сям’я спынілася ў [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]])<ref name="nn_314082" />. Увесну 2023 года Георгій Рой разам са святаром [[Аляксандр Кухта|Аляксандрам Кухтам]] накіраваў прашэнне да [[Патрыярх Канстанцінопальскі|Патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Варфаламей I (Патрыярх Канстанцінопальскі)|Варфаламея]] аб прыняцці іх пад свой [[амафор]], паколькі яны больш не маглі знаходзіцца ў юрысдыкцыі [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]]<ref name="nn_313876" />. Патрыярх разгледзеў дакументы за некалькі дзён і задаволіў просьбу святароў<ref name="nn_314082" />. У адказ на гэты крок 10 красавіка 2023 года [[Гродзенская епархія]] [[БПЦ]] выдала ўказ аб [[Забарона ў служэнні|забароне Георгія Роя ў свяшчэннаслужэнні]] за самавольны пераход у іншую юрысдыкцыю і непрыбыццё да месца камандзіравання<ref name="drevo" />. На Вялікдзень 2023 года ў Вільні, у памяшканні [[Лютэранская кірха (Вільня)|лютэранскай царквы]], адбылося першае набажэнства для беларусаў пад юрысдыкцыяй [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопальскага патрыярхату]]<ref name="nn_314616">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314616|title=Упершыню прайшло беларускае набажэнства ў юрысдыкцыі Канстанцінопальскага патрыярхата|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-16|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Службу, якая сабрала каля 150 чалавек, правялі айцы Георгій і Аляксандр<ref name="nn_314616" />. Пазней новаўтвораны [[Беларускі праваслаўны прыход у Вільні|беларускі прыход]] пачаў арандаваць памяшканні па [[Вуліца Бокшта|вуліцах Бокшта]] і [[Завальная вуліца (Вільня)|Завальнай]] у Вільні, а таксама перайшоў на [[новаюліянскі каляндар]]<ref name="nn_316499">{{cite web|url=https://nashaniva.com/316499|title=Беларускі праваслаўны прыход Сусветнага патрыярхату ў Вільні просіць дапамогі|publisher=Наша Ніва|date=2023-05-11|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="nn_335883">{{cite web|url=https://nashaniva.com/335883|title=У Літве зацвердзілі незалежную ад Масквы праваслаўную царкву. Сярод святароў — двое беларусаў|publisher=Наша Ніва|date=2024-02-09|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. У лютым 2024 года ў Літве быў афіцыйна зарэгістраваны Экзархат Канстанцінопальскага патрыярхата, да якога далучыліся дзесяць святароў, у тым ліку і Георгій Рой<ref name="nn_335883" />. == Сям’я == Святар ажаніўся 10 чэрвеня 2005 года<ref name="drevo" />. Разам з жонкай выхоўвае чацвярых дзяцей<ref name="drevo" /><ref name="pokrov" /><ref name="nn_314082" />. == Узнагароды == За час свайго царкоўнага служэння быў уганараваны наступнымі ўзнагародамі: * Грамата Патрыяршага экзарха ўсяе Беларусі (16 снежня 2001 года)<ref name="drevo" />. * [[Медаль свяціцеля Інакенція Маскоўскага|Медаль свяціцеля Інакенція, мітрапаліта Маскоўскага]] (17 лістапада 2005 года)<ref name="drevo" />. * [[Медаль Свяціцеля Кірылы Тураўскага|Медаль свяціцеля Кірыла, епіскапа Тураўскага]] (26 лістапада 2010 года)<ref name="drevo" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://nashaniva.com/314082 Інтэрв’ю Георгія Роя пра пераход ва Усяленскі патрыярхат] // Наша Ніва, 10 красавіка 2023 года. {{DEFAULTSORT:Рой Георгій Вячаслававіч}}{{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 10 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1978 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кобрыне]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Канстанцінопальская праваслаўная царква]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскай духоўнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Літву з Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Інстытута ўсходніх цэркваў у Рэгенсбургу]] 6qqvjzlrk1rz3j3ajoobi5sfj35i3vr 0 803784 5146747 5110320 2026-05-26T01:16:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146747 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сабалеўскі}} {{Навуковец |Імя = Аляксей Іванавіч Сабалеўскі |Арыгінал імя = {{lang-ru|Алексей Иванович Соболевский}} |Фота = Sobolevskiy AI.jpg |Шырыня = 200px |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|СССР}} |Род дзейнасці = [[лінгвіст]], [[палеограф]], [[гісторык літаратуры]], [[славіст]], [[педагог]] |Навуковы кіраўнік = [[Фёдар Іванавіч Буслаеў|Ф. І. Буслаеў]], [[Фёдар Яўгенавіч Корш|Ф. Я. Корш]], [[Усевалад Фёдаравіч Мілер|У. Ф. Мілер]], [[Піліп Фёдаравіч Фартунатаў|Ф. Ф. Фартунатаў]] }} '''Аляксе́й Іва́навіч Сабале́ўскі''' ({{lang-ru|Алексей Иванович Соболевский}}; {{ВД-Прэамбула}})&nbsp;— расійскі і савецкі [[лінгвіст]], [[палеограф]], [[гісторык літаратуры]], [[славіст]], педагог. Акадэмік [[Пецярбургская акадэмія навук|Імператарскай акадэміі навук]]. Брат філолага [[Сяргей Іванавіч Сабалеўскі|С.&nbsp;І.&nbsp;Сабалеўскага]], член Імператарскага Праваслаўнага Палесцінскага Таварыства. Бачны палітычны дзеяч [[Чарнасоценцы|чарнасоценнага руху]]. Аўтар прац у галіне гісторыі рускай і [[Стараславянская мова|стараславянскай]] моў, рускай [[Дыялекталогія|дыялекталогіі]], [[Палеаграфія|палеаграфіі]], [[Этнаграфія|этнаграфіі]], [[Тапаніміка|тапанімікі]], [[Анамастыка|анамастыкі]], [[Лексіка|лексікі]], [[Словаўтварэнне|словаўтварэння]], [[Этымалогія|этымалогіі]]. Сярод шматлікіх навуковых дасягненняў даследчыка&nbsp;— апісанне і датыроўка вялікага фонду ўсходнеславянскіх рукапісаў, адкрыццё [[Другі паўднёваславянскі ўплыў|другога паўднёваславянскага ўплыву]], вывучэнне дыялектных асаблівасцей старажытнарускіх рэгіёнаў (такіх як [[Галіцка-валынскі дыялект|галіцка-валынскі]] і [[Старажытнанаўгародскі дыялект|старажытнанаўгародскі]]), адкрыццё некалькіх датуючых прыкмет у палеаграфіі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і дзяржаўнага служачага. Вучыўся ў [[Першая Маскоўская гімназія|1-й Маскоўскай гімназіі]], якую скончыў у 1874 годзе, пасля чаго паступіў на гісторыка-філалагічны факультэт [[Імператарскі Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]]. Яго настаўнікамі былі выдатныя вучоныя&nbsp;— [[Фёдар Іванавіч Буслаеў|Ф.&nbsp;І.&nbsp;Буслаеў]], [[Фёдар Яўгенавіч Корш|Ф.&nbsp;Я.&nbsp;Корш]], [[Аляксандр Львовіч Дзювернуа|А.&nbsp;Л.&nbsp;Дзювернуа]], [[Піліп Фёдаравіч Фартунатаў|Ф.&nbsp;Ф.&nbsp;Фартунатаў]], [[Усевалад Фёдаравіч Мілер|У.&nbsp;Ф.&nbsp;Мілер]] і іншыя. Скончыў курс у 1878 годзе і пачаў выкладаць на [[Маскоўскія вышэйшыя жаночыя курсы|Вышэйшых жаночых курсах]]. У 1882 годзе абараніў магістарскую дысертацыю «Даследаванні ў галіне рускай граматыкі» (Варшава, 1881) і атрымаў пасаду дацэнта на кафедры рускай літаратуры ў [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім універсітэце]]. У 1884 годзе абараніў доктарскую дысертацыю «Нарысы з гісторыі рускай мовы» (Кіеў, 1884) і быў прызначаны ардынарным прафесарам Кіеўскага ўніверсітэта, дзе выкладаў да 1888 года. У гэты час ён пачаў пісаць артыкулы па славістыцы: спачатку аб асобных словах, а затым аб фанетычных і граматычных рысах славянскіх моў, а таксама займаўся даследаваннем марфалогіі. Пісаў рэцэнзіі на працы такіх славістаў, як [[Франц Міклашыч|Ф.&nbsp;Міклашыч]], [[Антон Сямёнавіч Будзіловіч|А.&nbsp;С.&nbsp;Будзіловіч]], [[Ватраслаў Ягіч|В.&nbsp;Ягіч]], [[Макс Фасмер|М.&nbsp;Фасмер]] і іншых. Супрацоўнічаў з часопісам [[Аляксей Андрэевіч Хаванскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Хаванскага]] «Філалагічныя запіскі», браў удзел у фарміраванні Фонду Хаванскага, заснаванага ў 1899 годзе, і быў адным з яго ахвярадаўцаў. У 1888 годзе стаў загадчыкам кафедры рускай мовы і славеснасці [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]]. У гэтым жа годзе выпусціў гістарычную працу «Лекцыі па гісторыі рускай мовы», якая неўзабаве набыла заслужанае адабрэнне сярод навуковай супольнасці і пры яго жыцці перавыдавалася тры разы. Працаваў ва ўніверсітэце да 1908 года, чытаў лекцыі па стараславянскай мове, гісторыі рускай мовы і дыялекталогіі, палеаграфіі, этнаграфіі. Выкладаў ён таксама і ў [[Санкт-Пецярбургскі археалагічны інстытут|Археалагічным інстытуце]]. Вялікую ўвагу ўдзяляў вывучэнню [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]]. Напісаў мноства прац на гэтую тэму, а ў 1891 годзе выйшла яго кніга «Старажытная царкоўнаславянская мова», у якой былі сабраны ўсе ўніверсітэцкія лекцыі. Браў удзел у працы 9-11 археалагічных з’ездаў, славяна-рускай палеаграфічнай выставе (1899), папярэднім з’ездзе рускіх філолагаў (Санкт-Пецярбург, 1903). У 1893 годзе быў абраны членам-карэспандэнтам [[Пецярбургская акадэмія навук|Імператарскай акадэміі навук]] па Аддзяленні рускай мовы і славеснасці, а ў 1900 годзе&nbsp;— сапраўдным членам. У 1901 годзе выйшла яго фундаментальная праца «Славяна-руская палеаграфія». Гэтая праца стала самай значнай у тыя часы і застаецца актуальнай да гэтага часу. Вучоны даследаваў велізарную колькасць рукапісаў, прааналізаваў палеаграфічныя асаблівасці на працягу некалькіх стагоддзяў, сістэматызаваў матэрыял. У 1908 годзе выйшаў у адстаўку і пераехаў у Маскву. Там ён працягнуў навуковую і педагагічную дзейнасць, чытаў лекцыі ў Маскоўскім універсітэце, Маскоўскім археалагічным інстытуце, на Архіўных курсах, адкрытых Маскоўскім абласным упраўленнем архіўнай справы. Быў членам-карэспандэнтам [[Сербская акадэмія навук і мастацтваў|Бялградскай]] і [[Балгарская акадэмія навук|Сафійскай]] акадэмій навук, складаўся ў многіх навуковых таварыствах, камітэтах і камісіях. Некаторы час знаходзіўся ў складзе Арфаграфічнай камісіі АН, удзельнічаў у падрыхтоўцы [[Рэформа рускай арфаграфіі 1918 года|рэформы рускай арфаграфіі 1918 года]], у прыватнасці, прапанаваў выключыць з правапісу літару [[яць]], канчаткі ''-ыя'', ''-ия'' і формы жаночага роду ''онѣ'', ''однѣ''. == Навуковыя погляды == У адрозненне ад сваіх папярэднікаў, А.&nbsp;І.&nbsp;Сабалеўскі адносіў стваральнікаў даславянскай тапанімікі на тэрыторыі еўрапейскай сярэдняй і паўночнай частак СССР не да фіна-угорскіх, а да індаеўрапейскіх народаў<ref name="sereb">{{cite web|url=http://www.bibliorossica.com/book.html?currBookId=11404|title=Волго-Окская топонимика на территории европейской части СССР|author=[[Барыс Аляксандравіч Сярэбранікаў|Серебренников Б. А.]]|publisher=Вопросы языкознания. 1955. № 6.|lang=ru}}</ref>. Даследчык лічыў, што да часу прыбыцця ў [[Вялікая Маравія|Вялікую Маравію]] Кірыла і Мяфодзія ў мараван ужо была свая хрысціянская тэрміналогія, і яна захавалася ў стараславянскай мове ў выглядзе маравізмаў<ref name="sobol_1900">''Соболевский А. И.'' Церковно-славянские тексты моравского происхождения // РФВ. — 1900. — Т. 63, вып. 1 — 2</ref><ref name="haburg">''Хабургаев Г. А.'' Первые столетия славянской письменной культуры: Истоки древнерусской книжности. М., 1994 / Старославянский язык в Паннонии и Моравии. С. 80</ref>. Да ліку маравізмаў у рускай мове ён адносіў словы «пекло» (''пьклъ'' — пекла), «крыж» (''крижь'' — крыж), «законник» (''законьникъ'' — святар), «вьсемогай» (ўседзяржыцель), «пълкъ» (народ, натоўп), «утягнути» (заслужыць, удастоіцца) і шэраг іншых<ref>''Соболевский А. И.'' Церковнославянские тексты моравского происхождения. Варшава, 1900. С. 3—16</ref><ref>''Федотова П. И.'' Дунайский путь апостола Андрея // Свободная мысль. — 2019. — № 6 (1678). — с. 5—24</ref>. А.&nbsp;І.&nbsp;Сабалеўскі выявіў у «[[Закон судны людзям|Законе судным людзям]]» невядомыя паўднёваславянскім тэкстам тэрміны, прадстаўленыя ў заходнеславянскіх (мараўскіх) помніках<ref>''Максимович К. А.'' Древнейший памятник славянского права «Закон судный людем»: композиция, переводческая техника, проблема авторства // Византийский Временник. Т. 61 (86). 2002. С. 24—37</ref>. Вучоны рашуча адмаўляў існаванне ва [[Усходнія славяне|ўсходніх славян]] у сярэдзіне IX стагоддзя [[хрысціянства]] і сваёй пісьменнасці<ref name="bernstein">{{cite web|url=https://inslav.ru/sites/default/files/editions/1984_bernshtejn_konstantin_filosof_i_mefodij.pdf|title=Константин-Философ и Мефодий. Начальные главы из истории славянской письменности|author=[[Самуіл Барысавіч Бернштэйн|Бернштейн С. Б.]]|publisher=М.: Издательство Московского университета, 1984. С. 65|lang=ru}}</ref>. == Палітычная дзейнасць == Браў актыўны ўдзел у дзейнасці славянскага руху і рускіх нацыяналістычных і манархічных арганізацый. З’яўляўся кіраўніком Санкт-Пецярбургскага Славянскага дабрачыннага таварыства, адным з заснавальнікаў Праваслаўнага камчацкага брацтва, членам [[Рускі сход (арганізацыя)|Рускага сходу]]. Выступаў з дакладамі на манархічных з’ездах, у прыватнасці на 2-м Усерасійскім з’ездзе рускіх людзей у Маскве 6—12 красавіка 1906 года. Быў адным з членаў-заснавальнікаў [[Рускае ўскраіннае таварыства|Рускага ўскраіннага таварыства]], ўваходзіў у яго Савет і ўзначаліў Аддзел РУТ па [[Паўднёва-Заходні край|Паўднёва-Заходнім краі]] і [[Украіна|Украіне]]<ref name="hrono">{{cite web |url=http://www.hrono.info/organ/rossiya/russ_okrain.html |title=Русское окраинное общество |access-date=2009-03-16 |archive-date=2019-11-21 |lang=ru}}</ref>. Бачыў вялікую небяспеку ва ўкраінскім нацыянальным руху і заклікаў змагацца са спробамі стварэння асобнай ад рускай украінскай мовы і аддзялення ўкраінцаў ад «агульнарускай культуры». Таксама быў актыўным членам [[Саюз рускага народа|Саюза рускага народа]], старшынёй Маскоўскага Спаскага аддзела ў Санкт-Пецярбургу, членам Галоўнага Савета СРН і таварышам старшыні. Падчас расколу СРН падтрымаў [[Аляксандр Іванавіч Дубровін|А.&nbsp;І.&nbsp;Дубровіна]] і быў выведзены з Галоўнага Савета. Манархічныя погляды Сабалеўскага выклікалі незадавальненне сярод ліберальнай прафесуры і студэнцтва, якіх ён крытыкаваў у сваіх артыкулах, выступаючы супраць палітызацыі навучальных устаноў. Ён быў абвінавачаны ў паклёпе, судзіўся і быў апраўданы. У Маскве некаторы час (з 1911 года) узначаляў [[Саюз рускіх людзей]]. З’яўляўся ганаровым членам Казанскага таварыства цвярозасці. У канцы 1916 года вучоны быў прызначаны членам [[Дзяржаўны савет Расійскай імперыі|Дзяржаўнага савета]], але праявіць сябе на гэтай ніве не паспеў. == Апошнія гады == Вельмі цяжка пераносіў падзеі Лютаўскай і Кастрычніцкай рэвалюцый 1917 года. На выбарах ва Устаноўчы сход галасаваў за бальшавікоў, супрацьпастаўляючы іх бяссільным лібералам<ref name="stogov">{{cite web |url=http://xn--d1abibfemykk0ay.xn--p1ai/%D0%98%D0%B4%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F/120017 |title=Черносотенцы и большевики: правый взгляд на триумфаторов Октября |author=Дмитрий Стогов, Андрей Иванов |access-date=2013-01-05 |lang=ru |archive-date=10 чэрвеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610203735/http://xn--d1abibfemykk0ay.xn--p1ai/%D0%98%D0%B4%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F/120017 |url-status=dead }}</ref>. Адышоў ад палітычнай дзейнасці, але гэта не выратавала яго ад рэпрэсій. Практычна адразу была апячатана яго кватэра, з якой толькі намаганнямі [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|А.&nbsp;А.&nbsp;Шахматава]] ўдалося выратаваць навуковую бібліятэку і архіў. Улетку 1918 года Сабалеўскі быў арыштаваны, і толькі заступніцтва вучоных выратавала яго. Ён быў вызвалены пад асабістае паручыцельства гісторыка [[Сяргей Аляксеевіч Белакураў|С.&nbsp;А.&nbsp;Белакурава]], але справа працягвала лічыцца за Маскоўскім рэўтрыбуналам, і з яго была ўзята падпіска аб нявыездзе з Масквы. З кастрычніка 1925 года ўзначаліў Камісію па збіранні матэрыялаў па старажытнарускай мове АН. У 1926—1929 гадах спрабаваў працягваць працы па зборы матэрыялаў для лексікаграфічных даследаванняў, але ўсе яны засталіся незавершанымі. Сканаў 24 мая 1929 года. Пахаваны на [[Ваганькаўскія могілкі|Ваганькаўскіх могілках]]<ref>''Артамонов М. Д.'' Ваганьково. — М.: Моск. рабочий, 1991. — С. 170.</ref>. == Бібліяграфія == Усяго А.&nbsp;І.&nbsp;Сабалеўскім за 50 гадоў навуковай дзейнасці апублікавана больш за 450 прац. Асноўныя даследаванні: * Лекции по истории русского языка. — Киев, 1888. (2-е изд. — СПб., 1891). * Лекции по истории русского языка. — Изд. 4-е. — М.: Унив. тип., 1907. * Древний церковнославянский язык. Фонетика. — М., 1891. * Очерки русской диалектологии. — СПб., 1892. * Образованность Московской Руси XV—XVII веков. — СПб., 1892. * Церковно-славянские стихотворения конца IX — начала X веков. — СПб., 1892. * Статьи по славяно-русскому языку. — Варшава, 1883. * Великорусские народные песни. Т. 1—7. — СПб., 1895—1902. * О древних русских переводах в до-монгольский период. — М.: тип. Г. Лисснер и А. Гешель, 1897. — 9 с. * Из введения в морфологию Церковно-славянского языка // Филологические записки. — Воронеж, 1902. * Переводная литература Московской Руси XIV—XVII веков. Библиографические материалы. — 1903. * Славяно-русская палеография (1-е изд. — 1901 (1902); 2-е изд. — 1906; 3-е изд. — 1908; 4-е изд. — Leipzig, 1970; 5-е изд. — М.: ЛИБРОКОМ, 2011). * Материалы и исследования в области славянской филологии и археологии. — СПб., 1910. (Сборник Отделения русского языка и словесности Императорской Академии наук. Т. 88, прил. № 3). * Лингвистические и археологические наблюдения. Вып. 1—3. — Варшава, 1910—1914. * Русско-скифские этюды. — Л., 1924. * Названия рек и озер русского Севера. — М., 1927. * {{кніга|аўтар=Соболевский А. И.|загаловак=История русского литературного языка|адказны=Издание подготовил А. А. Алексеев; Отв. ред. акад. В. И. Борковский; Академия наук СССР|месца=Л.|выдавецтва=Наука. Ленингр. отд-ние|год=1980|старонак=196}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Никольский Б. В.'' Дело академика Соболевского // Вестник Русского Собрания. 1910. № 38; * Материалы для биографического словаря действительных членов Императорской Академии Наук. Ч. 2. Пг., 1917; * Сборник статей в честь академика Алексея Ивановича Соболевского. Л.: Издание АН СССР, 1928. * ''Дурново Н. Н.'' Академик Алексей Иванович Соболевский [Некролог] // Slavia. 1930. Roc. VIII. Ses. 4. S. 830—836. * ''Зеленин Д. К.'' А. И. Соболевский как этнограф // Известия АН СССР. Отделение гуманитарных наук. 1930. № 1. С. 54—61. * ''Ляпунов Б. М.'' Исследования А. И. Соболевского по истории восточнославянских языков // Известия АН СССР. Отделение гуманитарных наук. 1930. № 1. С. 31—45. * ''Перетц В. Н.'' Академик А. И. Соболевский // Известия АН СССР. Отделение гуманитарных наук. 1930. № 1. С. 17—24. * ''Цейтлин Р. М.'' Алексей Иванович Соболевский // Славяноведение в дореволюционной России: Биобиблиографический словарь / отв. ред. В. А. Дьяков. М.: Наука, 1979; * ''Кирьянов Ю. И.'' Соболевский Алексей Иванович // Политические партии России. Конец XIX — первая треть XX века. Энциклопедия. М., 1996; * ''Никитин О. В.'' Алексей Иванович Соболевский (К 150-летию со дня рождения) // Русский язык в школе. 2006. № 6. С. 87—91. * ''Никитин О. В.'' Алексей Иванович Соболевский // Русская речь. 2007. № 6. С. 59—71. * ''Никитин О. В.'' Алексей Иванович Соболевский // Московский журнал. История государства Российского. 2007. № 1. С. 3—10. * {{артыкул|аўтар=[[Андрэй Юр’евіч Андрэеў|Андреев А. Ю.]]|загаловак=СОБОЛЕВСКИЙ Алексей Иванович|выданне=Императорский Московский университет: 1755—1917|месца=М.|выдавецтва=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|старонкі=664—665|isbn=978-5-8243-1429-8}} == Спасылкі == * [http://letopis.msu.ru/peoples/747 Сабалеўскі Аляксей Іванавіч] на сайце «Летапіс Маскоўскага ўніверсітэта» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сабалеўскі Аляксей Іванавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 7 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1857 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маскве]] [[Катэгорыя:Выпускнікі 1-й Маскоўскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гісторыка-філалагічнага факультэта Маскоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Філолагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Лінгвісты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Славісты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Русісты]] [[Катэгорыя:Этымолагі]] [[Катэгорыя:Дыялектолагі]] [[Катэгорыя:Тапанімісты]] [[Катэгорыя:Лінгвісты СССР]] [[Катэгорыя:Даследчыкі старажытнарускай літаратуры]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Акадэмікі АН СССР]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Балгарскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Замежныя члены Сербскай акадэміі навук і мастацтваў]] [[Катэгорыя:Члены Саюза рускага народа]] [[Катэгорыя:Члены Рускага сходу]] [[Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Тайныя саветнікі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Ваганькаўскіх могілках]] sgm9i1fpkedez9dghd8ll4t6i2mb9oo 0 803887 5146557 5130287 2026-05-25T15:05:10Z Аляксандр Белы 46814 дапаўненне - Канчэнджанга! 5146557 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Яноўская}} {{Асоба}} [[Файл:Liliya Ianovskaia.jpg|міні|Лілія Яноўская, канадска-беларуская альпіністка]] '''Лілія Іванаўна Яноўская''', па нараджэнні '''Рабецкая''' ({{ВДП}}) — беларуская [[Альпінізм|альпіністка]]. Жыве ў [[Канада|Канадзе]]. У 2022 годзе стала найстарэйшай жанчынай у гісторыі, якая ўзышла на К2; гэты рэкорд зафіксаваны Guinness World Records<ref name=":4">[https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/513759-oldest-person-to-climb-k2-female Oldest person to climb K2 (female)] // guinnessworldrecords.com </ref>. Guinness таксама адзначае яе як найстарэйшую жанчыну, якая здзейсніла звязку Эверэст + К2. У 2023 годзе яна стала найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Дхаўлагіры, а ў 2025 годзе — найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Анапурну I<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33380366.html|title=«Гэта вам ня 40 тысяч эўра за Эвэрэст заплаціць». Чаму ўзыходжаньне беларускі Ліліі Яноўскай на Анапурну можна лічыць фантастыкай|publisher=Радыё Свабода|date=12 красавіка 2025}}</ref>, самую рызыкоўную для ўзыходжання паводле паказчыку смяротнасці вяршыню планеты. На пачатак 2026 году яна скарыла 9 з 14 «[[Васьмітысячнікі|васьмітысячнікаў]]» — горных вяршынь планеты, вышынёй болей за 8000 метраў над узроўнем мора: [[Чо-Айю]] (2019), [[Манаслу]] (2021), [[Джамалунгма|Эверэст]] (2022), К2 ([[Чагары]], 2022), [[Гашэрбрум II]] (2022), [[Дхаўлагіры]] (2023), [[Лхоцзэ]] (2023), [[Макалу]] (2024) і [[Анапурна|Анапурну]] (2025), і працягвае рыхтавацца да ўзыходжання на астатнія. На ўсіх скораных вяршынях разгортвае нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]]. == Біяграфія == Скончыла матэматычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, пазней атрымала другую адукацыю ў галіне фінансавага аналізу. У 1998 годзе разам з сям’ёй эмігравала ў Канаду. Цяпер лічыць Канаду другім домам, краінай, якая дала ёй магчымасць раскрыцца, хадзіць у горы, займацца ўлюбёнай справай. Пасля пераезду разам з мужам развівала сямейны бізнес у сферы апрацоўкі драўніны і вырабу падлогавых пакрыццяў. Спачатку сям’я жыла ў раёне [[Таронта]], пазней — у [[Оквіл]]е<ref name=":0">[https://gripped.com/news/canadian-grandmother-waiting-for-everest-weather-window/ Canadian Grandmother Waiting for Everest Weather Window] // Gripped. The climbing magazine. May 17, 2021.</ref>. Да сур’ёзнага спорту Яноўская прыйшла ў сталым узросце. Яна пачынала з ёгі, пілатэсу, трэнажорнай залы, бегу, скалалажання ў памяшканні і на натуральным рэльефе. Пераломным момантам стаў уласны выклік: да 50-годдзя прабегчы марафон і падняцца на гару [[Кіліманджара]] (самая высокая вяршыня Афрыкі, 5985 метраў). У выніку яна прабегла тры марафоны і ў 2011 годзе ўзышла на Кіліманджара разам з малодшай дачкой Дар’яй<ref name=":0" /> і далей ужо не змагла спыніцца<ref name=":1">[https://gripped.com/profiles/canadian-mother-daughter-team-summits-everest/ Canadian Mother/Daughter Team Summits Everest] // Gripped. The climbing magazine. May 16, 2022.</ref>. === Пачатак альпінісцкай кар’еры === Да пераходу на васьмітысячнікі Лілія Яноўская ўжо мела досвед узыходжання у розных горных сістэмах. Сярод вяршыняў, якія згадваюцца ў публікацыях пра яе, — [[Матэргорн]], Піка-дэ-Арысаба, [[Аканкагуа]], а таксама іншыя вяршыні ў [[Альпы|Альпах]], [[Анды|Андах]] і [[Гімалаі|Гімалаях]]. Яна актыўна займалася ледалазствам і скалалазаннем, што стала асновай для пераходу да вышыннага альпінізму<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3">Mike Baker. [https://thehighlander.ca/2022/06/09/from-haliburton-to-everest-highlander-journeys-to-top-of-the-world/ From Haliburton to Everest: Highlander journeys to top of the world] // The Highlander. June 9, 2022</ref> У 2018 годзе яна разам з Дар’яй узышла на [[Ама-Даблам]], а ў 2019 годзе Яноўская ўзышла на Чо-Айю — свой першы васьмітысячнік. У 2021 годзе яна ўзышла на Манаслу<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">Alan Arnette. [https://www.alanarnette.com/blog/2021/09/29/autumn-2021-himalayan-season-who-really-summited-manaslu-this-year/ Autumn 2021 Himalayan Season: Who Really Summited Manaslu This Year?]</ref>. === Эверэст === Першая спроба ўзыходжання на [[Эверэст]] у 2021 годзе была перапыненая з-за заражэння [[COVID-19]] у базавым лагеры. У 2022 годзе Яноўская вярнулася на гару і 14 мая дасягнула вяршыні разам з дачкой Дар’яй. У канадскай прэсе гэта ўзыходжанне адзначалася і як асабістае дасягненне Ліліі Яноўскай, і як рэдкі прыклад сумеснага ўзыходжання маці і дачкі на Эверэст. У матэрыяле The Highlander яна была названа найстарэйшай канадскай жанчынай, якая ўзышла на Эверэст<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":5" />. === К2 === 22 ліпеня 2022 года Яноўская ўзышла на К2, другую па вышыні гару свету, і стала першай жанчынай у гісторыі, якая дасягнула яе вяршыні ва ўзросце 62 гады. Рэкорд зафіксаваны Guinness World Records. У тым жа сезоне яна здзейсніла ўзыходжанне і на [[Гашэрбрум II]], такім чынам завяршыўшы сезон з трыма васьмітысячнікамі: Эверэстам, К2 і Гашэрбрумам II<ref name=":4" /><ref>[https://gripped.com/news/liliya-ianovskaia-is-first-canadian-woman-to-ever-summit-k2/ «Ontario Climber is First Canadian Woman Up K2 — Also Summits Everest and Gasherbrum II»] // Gripped. The Climbing Magazine. August 29, 2022.</ref>. У аўтарскім мемуарным тэксце для ''Toronto Life'' Яноўская падрабязна апісала экспедыцыю на К2: цяжкі падыход да базавага лагера праз [[Каракарум]], выхад праз лагеры 1-4, праход праз небяспечны ўчастак Bottleneck, выкарыстанне дадатковага кіслароду вышэй за 7000 метраў і начны штурм вяршыні. Яна пісала, што на момант узыходжання не імкнулася да сусветнага рэкорду як мэты самой па сабе, але пасля вяртання даведалася, што стала рэкардсменкай<ref name=":2">Liliya Ianovskaia. [https://torontolife.com/memoir/this-year-at-62-i-became-the-oldest-woman-in-history-to-summit-k2/ This year, at 62, I became the oldest woman in history to summit K2]. Toronto Life, October 18, 2022</ref>. === Лхоцзэ і Дхаўлагіры === 24 мая 2023 года Яноўская ўзышла на Лхоцзэ, чацвёртую па вышыні гару свету. 30 верасня 2023 года яна дасягнула вяршыні Дхаўлагіры. Пасля гэтага ўзыходжання яе назвалі найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Дхаўлагіры. Гэта пацвердзілі і профільныя гімалайскія рэсурсы, і афіцыйныя паведамленні на яе ўласным сайце<ref name=":6">Liliya Ianovskaia [асабісты блог]. «[https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-lhotse-8516m/ Liliya Ianovskaia summits Lhotse (8,516m)]» and «Liliya Ianovskaia summits Dhaulagiri (8,167m)».</ref><ref>[https://thehimalayantimes.com/nepal/liliya-ianovskaia-becomes-oldest-female-to-climb-dhaulagiri Liliya Ianovskaia becomes oldest female to climb Dhaulagiri] // The Himalayan Times Sep 29, 2023</ref>. === Макалу і Анапурна I === 6 мая 2024 года Яноўская ўзышла на Макалу, якая стала яе восьмым васьмітысячнікам. У красавіку 2025 года яна ўзышла на Анапурну I, якая стала дзявятым васьмітысячнікам у яе спісе. Профільныя аглядальнікі сезону і яе ўласны сайт адзначылі, што дзякуючы гэтаму ўзыходжанню яна стала найстарэйшай жанчынай, якая дасягнула вяршыні Анапурны I<ref>Liliya Ianovskaia. [https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-makalu-8485m/ Liliya Ianovskaia summits Makalu (8485m)].</ref><ref name=":7">Liliya Ianovskaia. [https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-annapurna-i-8091m/ Liliya Ianovskaia Summits Annapurna I (8,091m)].</ref><ref>Alan Arnette. [https://www.alanarnette.com/blog/2025/04/07/annapurna-2025-summit-and-missing-sherpas/ Annapurna 2025: Summit and Missing Sherpas].</ref>. Канчэнджанга 23 траўня 2026 у 4:10 раніцы Лілія Яноўская паднялася на вяршыню Канчэнджангі (8586 м) — трэцяй па вышыні гары ў свеце пасля Эверэсту і К2. У суправаджэнні Давы і Давы Ташы, яна правяла на вяршыні каля 30 хвілін і ўзняла беларускі і канадскі сцягі, а затым паспяхова спусцілася ў базавы лагер. Гэта была яе трэцяя спроба скарыць Канчэнджангу. У 2025 і 2024 гадах узыходжанне не ўдалося праз недахоп замацаваных вяровак і памылку ў выбары маршруту<ref>[https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-kangchenjunga-8586m/ Liliya Ianovskaia Summits Kangchenjunga (8,586 m) — 10th Eight-Thousander] // liliyaianovskaia.ca May 23, 2026 </ref>. == Грамадская і сімвалічная роля == У публічных паведамленнях пра Лілію Яноўскую неаднаразова падкрэсліваецца яе беларускае паходжанне і канадскае грамадзянства, і адзначаецца, што на вяршынях яна ўзнімае бел-чырвона-белы сцяг разам з канадскім. Яна сама адкрыта гаварыла, што Беларусь сфармавала яе як асобу, а Канада дала ёй магчымасць рэалізаваць сябе як альпіністку. Такім чынам, яе публічны вобраз звязаны не толькі са спортам, але і з беларускай прысутнасцю ў свеце<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":7" />. Канадская прэса падае яе гісторыю як прыклад позняга, але выключна паспяховага ўваходу ў высокі альпінізм<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":7" />. == Сям’я == Лілія Яноўская мае трох дачок: Вольгу, Кацярыну і Дар’ю. [[Вольга Уладзіміраўна Яноўская|Вольга Яноўская]] — выдавец беларускае літаратуры на англійскай мове, заснавальніца і кіраўніца выдавецтва Grunwald Publishing. Кацярына Яноўская — сузаснавальніца спартыўнага стартапу Fitofan. Дар’я Яноўская таксама займаецца альпінізмам і ўдзельнічала разам з маці ў шэрагу экспедыцый, у тым ліку на Кіліманджара і Эверэст<ref name=":1" /><ref name=":2" />. У адкрытых публічных сацыяльных паведамленнях у ''Facebook'' Яноўская адзначае, што жыве ў [[Канмор]]ы, [[Альберта (правінцыя)|Альберта]], Канада, і піша пра пяцёх унукаў<ref>Liliya Ianovskaia Facebook. [https://www.facebook.com/liliya.ianovskaia.mountaineer/posts/greetings-from-beautiful-canmore-alberta-%EF%B8%8F/694532538699581/ «Greetings from beautiful Canmore, Alberta!»].</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Яноўская Лілія Іванаўна}} [[Катэгорыя:Альпіністы Беларусі]] [[Катэгорыя:Альпіністы Канады]] 9e4omieqff4o0id6w6uqm945el1muba 5146559 5146557 2026-05-25T15:06:00Z Аляксандр Белы 46814 вікіфікацыя == 5146559 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Яноўская}} {{Асоба}} [[Файл:Liliya Ianovskaia.jpg|міні|Лілія Яноўская, канадска-беларуская альпіністка]] '''Лілія Іванаўна Яноўская''', па нараджэнні '''Рабецкая''' ({{ВДП}}) — беларуская [[Альпінізм|альпіністка]]. Жыве ў [[Канада|Канадзе]]. У 2022 годзе стала найстарэйшай жанчынай у гісторыі, якая ўзышла на К2; гэты рэкорд зафіксаваны Guinness World Records<ref name=":4">[https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/513759-oldest-person-to-climb-k2-female Oldest person to climb K2 (female)] // guinnessworldrecords.com </ref>. Guinness таксама адзначае яе як найстарэйшую жанчыну, якая здзейсніла звязку Эверэст + К2. У 2023 годзе яна стала найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Дхаўлагіры, а ў 2025 годзе — найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Анапурну I<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33380366.html|title=«Гэта вам ня 40 тысяч эўра за Эвэрэст заплаціць». Чаму ўзыходжаньне беларускі Ліліі Яноўскай на Анапурну можна лічыць фантастыкай|publisher=Радыё Свабода|date=12 красавіка 2025}}</ref>, самую рызыкоўную для ўзыходжання паводле паказчыку смяротнасці вяршыню планеты. На пачатак 2026 году яна скарыла 9 з 14 «[[Васьмітысячнікі|васьмітысячнікаў]]» — горных вяршынь планеты, вышынёй болей за 8000 метраў над узроўнем мора: [[Чо-Айю]] (2019), [[Манаслу]] (2021), [[Джамалунгма|Эверэст]] (2022), К2 ([[Чагары]], 2022), [[Гашэрбрум II]] (2022), [[Дхаўлагіры]] (2023), [[Лхоцзэ]] (2023), [[Макалу]] (2024) і [[Анапурна|Анапурну]] (2025), і працягвае рыхтавацца да ўзыходжання на астатнія. На ўсіх скораных вяршынях разгортвае нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]]. == Біяграфія == Скончыла матэматычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, пазней атрымала другую адукацыю ў галіне фінансавага аналізу. У 1998 годзе разам з сям’ёй эмігравала ў Канаду. Цяпер лічыць Канаду другім домам, краінай, якая дала ёй магчымасць раскрыцца, хадзіць у горы, займацца ўлюбёнай справай. Пасля пераезду разам з мужам развівала сямейны бізнес у сферы апрацоўкі драўніны і вырабу падлогавых пакрыццяў. Спачатку сям’я жыла ў раёне [[Таронта]], пазней — у [[Оквіл]]е<ref name=":0">[https://gripped.com/news/canadian-grandmother-waiting-for-everest-weather-window/ Canadian Grandmother Waiting for Everest Weather Window] // Gripped. The climbing magazine. May 17, 2021.</ref>. Да сур’ёзнага спорту Яноўская прыйшла ў сталым узросце. Яна пачынала з ёгі, пілатэсу, трэнажорнай залы, бегу, скалалажання ў памяшканні і на натуральным рэльефе. Пераломным момантам стаў уласны выклік: да 50-годдзя прабегчы марафон і падняцца на гару [[Кіліманджара]] (самая высокая вяршыня Афрыкі, 5985 метраў). У выніку яна прабегла тры марафоны і ў 2011 годзе ўзышла на Кіліманджара разам з малодшай дачкой Дар’яй<ref name=":0" /> і далей ужо не змагла спыніцца<ref name=":1">[https://gripped.com/profiles/canadian-mother-daughter-team-summits-everest/ Canadian Mother/Daughter Team Summits Everest] // Gripped. The climbing magazine. May 16, 2022.</ref>. === Пачатак альпінісцкай кар’еры === Да пераходу на васьмітысячнікі Лілія Яноўская ўжо мела досвед узыходжання у розных горных сістэмах. Сярод вяршыняў, якія згадваюцца ў публікацыях пра яе, — [[Матэргорн]], Піка-дэ-Арысаба, [[Аканкагуа]], а таксама іншыя вяршыні ў [[Альпы|Альпах]], [[Анды|Андах]] і [[Гімалаі|Гімалаях]]. Яна актыўна займалася ледалазствам і скалалазаннем, што стала асновай для пераходу да вышыннага альпінізму<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3">Mike Baker. [https://thehighlander.ca/2022/06/09/from-haliburton-to-everest-highlander-journeys-to-top-of-the-world/ From Haliburton to Everest: Highlander journeys to top of the world] // The Highlander. June 9, 2022</ref> У 2018 годзе яна разам з Дар’яй узышла на [[Ама-Даблам]], а ў 2019 годзе Яноўская ўзышла на Чо-Айю — свой першы васьмітысячнік. У 2021 годзе яна ўзышла на Манаслу<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">Alan Arnette. [https://www.alanarnette.com/blog/2021/09/29/autumn-2021-himalayan-season-who-really-summited-manaslu-this-year/ Autumn 2021 Himalayan Season: Who Really Summited Manaslu This Year?]</ref>. === Эверэст === Першая спроба ўзыходжання на [[Эверэст]] у 2021 годзе была перапыненая з-за заражэння [[COVID-19]] у базавым лагеры. У 2022 годзе Яноўская вярнулася на гару і 14 мая дасягнула вяршыні разам з дачкой Дар’яй. У канадскай прэсе гэта ўзыходжанне адзначалася і як асабістае дасягненне Ліліі Яноўскай, і як рэдкі прыклад сумеснага ўзыходжання маці і дачкі на Эверэст. У матэрыяле The Highlander яна была названа найстарэйшай канадскай жанчынай, якая ўзышла на Эверэст<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":5" />. === К2 === 22 ліпеня 2022 года Яноўская ўзышла на К2, другую па вышыні гару свету, і стала першай жанчынай у гісторыі, якая дасягнула яе вяршыні ва ўзросце 62 гады. Рэкорд зафіксаваны Guinness World Records. У тым жа сезоне яна здзейсніла ўзыходжанне і на [[Гашэрбрум II]], такім чынам завяршыўшы сезон з трыма васьмітысячнікамі: Эверэстам, К2 і Гашэрбрумам II<ref name=":4" /><ref>[https://gripped.com/news/liliya-ianovskaia-is-first-canadian-woman-to-ever-summit-k2/ «Ontario Climber is First Canadian Woman Up K2 — Also Summits Everest and Gasherbrum II»] // Gripped. The Climbing Magazine. August 29, 2022.</ref>. У аўтарскім мемуарным тэксце для ''Toronto Life'' Яноўская падрабязна апісала экспедыцыю на К2: цяжкі падыход да базавага лагера праз [[Каракарум]], выхад праз лагеры 1-4, праход праз небяспечны ўчастак Bottleneck, выкарыстанне дадатковага кіслароду вышэй за 7000 метраў і начны штурм вяршыні. Яна пісала, што на момант узыходжання не імкнулася да сусветнага рэкорду як мэты самой па сабе, але пасля вяртання даведалася, што стала рэкардсменкай<ref name=":2">Liliya Ianovskaia. [https://torontolife.com/memoir/this-year-at-62-i-became-the-oldest-woman-in-history-to-summit-k2/ This year, at 62, I became the oldest woman in history to summit K2]. Toronto Life, October 18, 2022</ref>. === Лхоцзэ і Дхаўлагіры === 24 мая 2023 года Яноўская ўзышла на Лхоцзэ, чацвёртую па вышыні гару свету. 30 верасня 2023 года яна дасягнула вяршыні Дхаўлагіры. Пасля гэтага ўзыходжання яе назвалі найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Дхаўлагіры. Гэта пацвердзілі і профільныя гімалайскія рэсурсы, і афіцыйныя паведамленні на яе ўласным сайце<ref name=":6">Liliya Ianovskaia [асабісты блог]. «[https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-lhotse-8516m/ Liliya Ianovskaia summits Lhotse (8,516m)]» and «Liliya Ianovskaia summits Dhaulagiri (8,167m)».</ref><ref>[https://thehimalayantimes.com/nepal/liliya-ianovskaia-becomes-oldest-female-to-climb-dhaulagiri Liliya Ianovskaia becomes oldest female to climb Dhaulagiri] // The Himalayan Times Sep 29, 2023</ref>. === Макалу і Анапурна I === 6 мая 2024 года Яноўская ўзышла на Макалу, якая стала яе восьмым васьмітысячнікам. У красавіку 2025 года яна ўзышла на Анапурну I, якая стала дзявятым васьмітысячнікам у яе спісе. Профільныя аглядальнікі сезону і яе ўласны сайт адзначылі, што дзякуючы гэтаму ўзыходжанню яна стала найстарэйшай жанчынай, якая дасягнула вяршыні Анапурны I<ref>Liliya Ianovskaia. [https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-makalu-8485m/ Liliya Ianovskaia summits Makalu (8485m)].</ref><ref name=":7">Liliya Ianovskaia. [https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-annapurna-i-8091m/ Liliya Ianovskaia Summits Annapurna I (8,091m)].</ref><ref>Alan Arnette. [https://www.alanarnette.com/blog/2025/04/07/annapurna-2025-summit-and-missing-sherpas/ Annapurna 2025: Summit and Missing Sherpas].</ref>. == Канчэнджанга == 23 траўня 2026 у 4:10 раніцы Лілія Яноўская паднялася на вяршыню Канчэнджангі (8586 м) — трэцяй па вышыні гары ў свеце пасля Эверэсту і К2. У суправаджэнні Давы і Давы Ташы, яна правяла на вяршыні каля 30 хвілін і ўзняла беларускі і канадскі сцягі, а затым паспяхова спусцілася ў базавы лагер. Гэта была яе трэцяя спроба скарыць Канчэнджангу. У 2025 і 2024 гадах узыходжанне не ўдалося праз недахоп замацаваных вяровак і памылку ў выбары маршруту<ref>[https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-kangchenjunga-8586m/ Liliya Ianovskaia Summits Kangchenjunga (8,586 m) — 10th Eight-Thousander] // liliyaianovskaia.ca May 23, 2026 </ref>. == Грамадская і сімвалічная роля == У публічных паведамленнях пра Лілію Яноўскую неаднаразова падкрэсліваецца яе беларускае паходжанне і канадскае грамадзянства, і адзначаецца, што на вяршынях яна ўзнімае бел-чырвона-белы сцяг разам з канадскім. Яна сама адкрыта гаварыла, што Беларусь сфармавала яе як асобу, а Канада дала ёй магчымасць рэалізаваць сябе як альпіністку. Такім чынам, яе публічны вобраз звязаны не толькі са спортам, але і з беларускай прысутнасцю ў свеце<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":7" />. Канадская прэса падае яе гісторыю як прыклад позняга, але выключна паспяховага ўваходу ў высокі альпінізм<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":7" />. == Сям’я == Лілія Яноўская мае трох дачок: Вольгу, Кацярыну і Дар’ю. [[Вольга Уладзіміраўна Яноўская|Вольга Яноўская]] — выдавец беларускае літаратуры на англійскай мове, заснавальніца і кіраўніца выдавецтва Grunwald Publishing. Кацярына Яноўская — сузаснавальніца спартыўнага стартапу Fitofan. Дар’я Яноўская таксама займаецца альпінізмам і ўдзельнічала разам з маці ў шэрагу экспедыцый, у тым ліку на Кіліманджара і Эверэст<ref name=":1" /><ref name=":2" />. У адкрытых публічных сацыяльных паведамленнях у ''Facebook'' Яноўская адзначае, што жыве ў [[Канмор]]ы, [[Альберта (правінцыя)|Альберта]], Канада, і піша пра пяцёх унукаў<ref>Liliya Ianovskaia Facebook. [https://www.facebook.com/liliya.ianovskaia.mountaineer/posts/greetings-from-beautiful-canmore-alberta-%EF%B8%8F/694532538699581/ «Greetings from beautiful Canmore, Alberta!»].</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Яноўская Лілія Іванаўна}} [[Катэгорыя:Альпіністы Беларусі]] [[Катэгорыя:Альпіністы Канады]] r2h4hjofamqtj4xqfeczsizjjebps1g 5146849 5146559 2026-05-26T09:53:15Z M.L.Bot 261 /* Канчэнджанга */ 5146849 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Яноўская}} {{Асоба}} [[Файл:Liliya Ianovskaia.jpg|міні|Лілія Яноўская, канадска-беларуская альпіністка]] '''Лілія Іванаўна Яноўская''', па нараджэнні '''Рабецкая''' ({{ВДП}}) — беларуская [[Альпінізм|альпіністка]]. Жыве ў [[Канада|Канадзе]]. У 2022 годзе стала найстарэйшай жанчынай у гісторыі, якая ўзышла на К2; гэты рэкорд зафіксаваны Guinness World Records<ref name=":4">[https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/513759-oldest-person-to-climb-k2-female Oldest person to climb K2 (female)] // guinnessworldrecords.com </ref>. Guinness таксама адзначае яе як найстарэйшую жанчыну, якая здзейсніла звязку Эверэст + К2. У 2023 годзе яна стала найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Дхаўлагіры, а ў 2025 годзе — найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Анапурну I<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33380366.html|title=«Гэта вам ня 40 тысяч эўра за Эвэрэст заплаціць». Чаму ўзыходжаньне беларускі Ліліі Яноўскай на Анапурну можна лічыць фантастыкай|publisher=Радыё Свабода|date=12 красавіка 2025}}</ref>, самую рызыкоўную для ўзыходжання паводле паказчыку смяротнасці вяршыню планеты. На пачатак 2026 году яна скарыла 9 з 14 «[[Васьмітысячнікі|васьмітысячнікаў]]» — горных вяршынь планеты, вышынёй болей за 8000 метраў над узроўнем мора: [[Чо-Айю]] (2019), [[Манаслу]] (2021), [[Джамалунгма|Эверэст]] (2022), К2 ([[Чагары]], 2022), [[Гашэрбрум II]] (2022), [[Дхаўлагіры]] (2023), [[Лхоцзэ]] (2023), [[Макалу]] (2024) і [[Анапурна|Анапурну]] (2025), і працягвае рыхтавацца да ўзыходжання на астатнія. На ўсіх скораных вяршынях разгортвае нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]]. == Біяграфія == Скончыла матэматычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, пазней атрымала другую адукацыю ў галіне фінансавага аналізу. У 1998 годзе разам з сям’ёй эмігравала ў Канаду. Цяпер лічыць Канаду другім домам, краінай, якая дала ёй магчымасць раскрыцца, хадзіць у горы, займацца ўлюбёнай справай. Пасля пераезду разам з мужам развівала сямейны бізнес у сферы апрацоўкі драўніны і вырабу падлогавых пакрыццяў. Спачатку сям’я жыла ў раёне [[Таронта]], пазней — у [[Оквіл]]е<ref name=":0">[https://gripped.com/news/canadian-grandmother-waiting-for-everest-weather-window/ Canadian Grandmother Waiting for Everest Weather Window] // Gripped. The climbing magazine. May 17, 2021.</ref>. Да сур’ёзнага спорту Яноўская прыйшла ў сталым узросце. Яна пачынала з ёгі, пілатэсу, трэнажорнай залы, бегу, скалалажання ў памяшканні і на натуральным рэльефе. Пераломным момантам стаў уласны выклік: да 50-годдзя прабегчы марафон і падняцца на гару [[Кіліманджара]] (самая высокая вяршыня Афрыкі, 5985 метраў). У выніку яна прабегла тры марафоны і ў 2011 годзе ўзышла на Кіліманджара разам з малодшай дачкой Дар’яй<ref name=":0" /> і далей ужо не змагла спыніцца<ref name=":1">[https://gripped.com/profiles/canadian-mother-daughter-team-summits-everest/ Canadian Mother/Daughter Team Summits Everest] // Gripped. The climbing magazine. May 16, 2022.</ref>. === Пачатак альпінісцкай кар’еры === Да пераходу на васьмітысячнікі Лілія Яноўская ўжо мела досвед узыходжання у розных горных сістэмах. Сярод вяршыняў, якія згадваюцца ў публікацыях пра яе, — [[Матэргорн]], Піка-дэ-Арысаба, [[Аканкагуа]], а таксама іншыя вяршыні ў [[Альпы|Альпах]], [[Анды|Андах]] і [[Гімалаі|Гімалаях]]. Яна актыўна займалася ледалазствам і скалалазаннем, што стала асновай для пераходу да вышыннага альпінізму<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3">Mike Baker. [https://thehighlander.ca/2022/06/09/from-haliburton-to-everest-highlander-journeys-to-top-of-the-world/ From Haliburton to Everest: Highlander journeys to top of the world] // The Highlander. June 9, 2022</ref> У 2018 годзе яна разам з Дар’яй узышла на [[Ама-Даблам]], а ў 2019 годзе Яноўская ўзышла на Чо-Айю — свой першы васьмітысячнік. У 2021 годзе яна ўзышла на Манаслу<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">Alan Arnette. [https://www.alanarnette.com/blog/2021/09/29/autumn-2021-himalayan-season-who-really-summited-manaslu-this-year/ Autumn 2021 Himalayan Season: Who Really Summited Manaslu This Year?]</ref>. === Эверэст === Першая спроба ўзыходжання на [[Эверэст]] у 2021 годзе была перапыненая з-за заражэння [[COVID-19]] у базавым лагеры. У 2022 годзе Яноўская вярнулася на гару і 14 мая дасягнула вяршыні разам з дачкой Дар’яй. У канадскай прэсе гэта ўзыходжанне адзначалася і як асабістае дасягненне Ліліі Яноўскай, і як рэдкі прыклад сумеснага ўзыходжання маці і дачкі на Эверэст. У матэрыяле The Highlander яна была названа найстарэйшай канадскай жанчынай, якая ўзышла на Эверэст<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":5" />. === К2 === 22 ліпеня 2022 года Яноўская ўзышла на К2, другую па вышыні гару свету, і стала першай жанчынай у гісторыі, якая дасягнула яе вяршыні ва ўзросце 62 гады. Рэкорд зафіксаваны Guinness World Records. У тым жа сезоне яна здзейсніла ўзыходжанне і на [[Гашэрбрум II]], такім чынам завяршыўшы сезон з трыма васьмітысячнікамі: Эверэстам, К2 і Гашэрбрумам II<ref name=":4" /><ref>[https://gripped.com/news/liliya-ianovskaia-is-first-canadian-woman-to-ever-summit-k2/ «Ontario Climber is First Canadian Woman Up K2 — Also Summits Everest and Gasherbrum II»] // Gripped. The Climbing Magazine. August 29, 2022.</ref>. У аўтарскім мемуарным тэксце для ''Toronto Life'' Яноўская падрабязна апісала экспедыцыю на К2: цяжкі падыход да базавага лагера праз [[Каракарум]], выхад праз лагеры 1-4, праход праз небяспечны ўчастак Bottleneck, выкарыстанне дадатковага кіслароду вышэй за 7000 метраў і начны штурм вяршыні. Яна пісала, што на момант узыходжання не імкнулася да сусветнага рэкорду як мэты самой па сабе, але пасля вяртання даведалася, што стала рэкардсменкай<ref name=":2">Liliya Ianovskaia. [https://torontolife.com/memoir/this-year-at-62-i-became-the-oldest-woman-in-history-to-summit-k2/ This year, at 62, I became the oldest woman in history to summit K2]. Toronto Life, October 18, 2022</ref>. === Лхоцзэ і Дхаўлагіры === 24 мая 2023 года Яноўская ўзышла на Лхоцзэ, чацвёртую па вышыні гару свету. 30 верасня 2023 года яна дасягнула вяршыні Дхаўлагіры. Пасля гэтага ўзыходжання яе назвалі найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Дхаўлагіры. Гэта пацвердзілі і профільныя гімалайскія рэсурсы, і афіцыйныя паведамленні на яе ўласным сайце<ref name=":6">Liliya Ianovskaia [асабісты блог]. «[https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-lhotse-8516m/ Liliya Ianovskaia summits Lhotse (8,516m)]» and «Liliya Ianovskaia summits Dhaulagiri (8,167m)».</ref><ref>[https://thehimalayantimes.com/nepal/liliya-ianovskaia-becomes-oldest-female-to-climb-dhaulagiri Liliya Ianovskaia becomes oldest female to climb Dhaulagiri] // The Himalayan Times Sep 29, 2023</ref>. === Макалу і Анапурна I === 6 мая 2024 года Яноўская ўзышла на Макалу, якая стала яе восьмым васьмітысячнікам. У красавіку 2025 года яна ўзышла на Анапурну I, якая стала дзявятым васьмітысячнікам у яе спісе. Профільныя аглядальнікі сезону і яе ўласны сайт адзначылі, што дзякуючы гэтаму ўзыходжанню яна стала найстарэйшай жанчынай, якая дасягнула вяршыні Анапурны I<ref>Liliya Ianovskaia. [https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-makalu-8485m/ Liliya Ianovskaia summits Makalu (8485m)].</ref><ref name=":7">Liliya Ianovskaia. [https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-annapurna-i-8091m/ Liliya Ianovskaia Summits Annapurna I (8,091m)].</ref><ref>Alan Arnette. [https://www.alanarnette.com/blog/2025/04/07/annapurna-2025-summit-and-missing-sherpas/ Annapurna 2025: Summit and Missing Sherpas].</ref>. === Канчэнджанга === 23 траўня 2026 а 4:10 Лілія Яноўская паднялася на вяршыню Канчэнджангі (8586 м) — трэцяй вышынёй гары свету пасля Эверэсту і К2. У суправаджэнні Давы і Давы Ташы, яна правяла на вяршыні каля 30 хвілін і ўзняла беларускі і канадскі сцягі, а затым спусцілася ў базавы лагер. Гэта была яе трэцяя спроба скарыць Канчэнджангу. У 2025 і 2024 гадах узыходжанне не ўдалося праз нястачу замацаваных вяровак і памылку ў выбары маршруту<ref>[https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-kangchenjunga-8586m/ Liliya Ianovskaia Summits Kangchenjunga (8,586 m) — 10th Eight-Thousander] // liliyaianovskaia.ca May 23, 2026 </ref>. == Грамадская і сімвалічная роля == У публічных паведамленнях пра Лілію Яноўскую неаднаразова падкрэсліваецца яе беларускае паходжанне і канадскае грамадзянства, і адзначаецца, што на вяршынях яна ўзнімае бел-чырвона-белы сцяг разам з канадскім. Яна сама адкрыта гаварыла, што Беларусь сфармавала яе як асобу, а Канада дала ёй магчымасць рэалізаваць сябе як альпіністку. Такім чынам, яе публічны вобраз звязаны не толькі са спортам, але і з беларускай прысутнасцю ў свеце<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":7" />. Канадская прэса падае яе гісторыю як прыклад позняга, але выключна паспяховага ўваходу ў высокі альпінізм<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":7" />. == Сям’я == Лілія Яноўская мае трох дачок: Вольгу, Кацярыну і Дар’ю. [[Вольга Уладзіміраўна Яноўская|Вольга Яноўская]] — выдавец беларускае літаратуры на англійскай мове, заснавальніца і кіраўніца выдавецтва Grunwald Publishing. Кацярына Яноўская — сузаснавальніца спартыўнага стартапу Fitofan. Дар’я Яноўская таксама займаецца альпінізмам і ўдзельнічала разам з маці ў шэрагу экспедыцый, у тым ліку на Кіліманджара і Эверэст<ref name=":1" /><ref name=":2" />. У адкрытых публічных сацыяльных паведамленнях у ''Facebook'' Яноўская адзначае, што жыве ў [[Канмор]]ы, [[Альберта (правінцыя)|Альберта]], Канада, і піша пра пяцёх унукаў<ref>Liliya Ianovskaia Facebook. [https://www.facebook.com/liliya.ianovskaia.mountaineer/posts/greetings-from-beautiful-canmore-alberta-%EF%B8%8F/694532538699581/ «Greetings from beautiful Canmore, Alberta!»].</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Яноўская Лілія Іванаўна}} [[Катэгорыя:Альпіністы Беларусі]] [[Катэгорыя:Альпіністы Канады]] 4toanvc06yctjja7ky2j5kkdxbxs233 0 804505 5146749 5115229 2026-05-26T01:27:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146749 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Аляксей Азнабішын | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Алексей Александрович Ознобишин}} | выява = Alexey A. Oznobishin.jpeg | шырыня = 240px | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = [[Гродзенская губерня|Гродзенскі]] | каментар = 1905—1906 | дата нараджэння = {{ДН|26|10|1869}} | месца нараджэння = [[Гродзенская губерня]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = {{ДС|||1929}} | месца смерці = [[Чэхаславакія]] | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = [[палітык]], грамадскі дзеяч | прафесія = | адукацыя = [[Імператарскае вучылішча правазнаўства]] | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} {{цёзкі2|Азнабішын}} '''Аляксе́й Алякса́ндравіч Азнабі́шын''' ({{ДН|26|10|1869}}&nbsp;— [[1929]], [[Чэхаславакія]])&nbsp;— расійскі грамадскі і палітычны дзеяч, член IV [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай думы]] ад [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], гродзенскі віцэ-губернатар. У 1919 годзе ўваходзіў у склад дэлегацыі [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] на [[Парыжская мірная канферэнцыя (1919—1920)|Парыжскай мірнай канферэнцыі]]. == Біяграфія == Паходзіў з патомных дваран [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. З'яўляўся буйным землеўласнікам у сваёй губерні, дзе валодаў 539 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцінамі]] зямлі. У 1890 годзе скончыў [[Імператарскае вучылішча правазнаўства]] з чынам IX класа [[Табель аб рангах|Табеля аб рангах]]. Пасля вучобы служыў у [[Міністэрства юстыцыі Расійскай імперыі|Міністэрстве юстыцыі]], дзе займаў пасады памочніка справавода, а пазней&nbsp;— гарадскога суддзі ў горадзе [[Белы (горад)|Белым]] [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]]. Актыўна займаўся сельскай гаспадаркай і грамадскай дзейнасцю. Абіраўся міравым суддзёй Рэжыцкай акругі [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] і ганаровым міравым суддзёй [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскага павета]]. Таксама ў 1901—1905 гадах займаў пасаду [[Гродзенскія павятовыя маршалкі|гродзенскага павятовага прадвадзіцеля дваранства]]<ref>[[Сяргей Токць]]. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1217-1.pdf Спісы маршалкаў шляхты Гарадзенскан губерні ў XIX ст. (паводле Люцыяна Шчукі).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230720011332/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1217-1.pdf |date=20 ліпеня 2023 }} // [[Герольд Litherland]].- № 3-4 (3) — Горадня, 2001</ref>. У 1905—1906 гадах займаў пасаду гродзенскага віцэ-губернатара. За час службы даслужыўся да чыну [[стацкі саветнік|стацкага саветніка]] і атрымаў прыдворнае званне [[камер-юнкер]]а. === Палітычная дзейнасць === У 1912 годзе быў абраны ў члены [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі IV склікання|Дзяржаўнай думы IV склікання]] ад з'езда землеўласнікаў Гродзенскай губерні. У расійскім парламенце ўваходзіў у фракцыю нацыяналістаў і памяркоўна-правых. Выконваў абавязкі таварыша старшыні камісіі па судовых рэформах і старшыні камісіі па паляванні. Таксама з'яўляўся членам шэрагу парламенцкіх камісій: па мясцовым самакіраванні, аб абавязковым праве, шляхоў зносін і бюджэтнай. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] выконваў абавязкі ўпаўнаважанага 30-га перадавога санітарна-харчовага атрада Усерасійскага земскага саюза. У 1916 годзе знаходзіўся за мяжой у складзе парламенцкай дэлегацыі. Падчас [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]], 1 сакавіка 1917 года, Аляксей Азнабішын асабіста паведаміў старшыні Думы [[Міхаіл Уладзіміравіч Радзянка|М.&nbsp;В.&nbsp;Радзянку]], што спачувае рэвалюцыі, пасля чаго перайшоў у фракцыю цэнтра. === Эміграцыя і ўдзел у мірнай канферэнцыі === Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] эміграваў з Расіі. У 1919 годзе па ўласнай просьбе быў уключаны ў склад дэлегацыі [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] на [[Парыжская мірная канферэнцыя (1919—1920)|Парыжскую мірнай канферэнцыі]] ў якасці прадстаўніка ад Гродзеншчыны{{sfn|Міхалюк|2015|с=377}}<ref>{{артыкул |аўтар=Лазько Р. |загаловак=Антон Луцкевіч у Парыжы летам 1919 г. |выданне=Крыніцазнаўства i спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны: навук. зб. |выпуск=5 |адказны=Рэдкал. У. Н. Сідарцоў (адк. рэд.), С. М. Ходзін (нам. адк. рэд.) [i iнш.] |месца=Мінск |выдавецтва=БДУ |год=2009 |спасылка=http://krytyka.by/by/page/science/kryinitsaznaustva/7194 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203085105/http://krytyka.by/by/page/science/kryinitsaznaustva/7194 |archivedate=3 лютага 2019}}</ref>. Нягледзячы на фармальны ўдзел у беларускай дэлегацыі, А.&nbsp;Азнабішын быў значна больш звязаны з [[Руская эміграцыя|расійскімі эмігранцкімі коламі]]. Ён сімпатызаваў расійскім манархістам і ўраду [[Аляксандр Васільевіч Калчак|Аляксандра Калчака]], ставячыся да ідэі [[Беларуская незалежнасць|беларускай незалежнасці]] з відавочным скептыцызмам{{sfn|Міхалюк|2015|с=428}}. У канцы 1919 года, калі ў Парыжы з'явіўся [[Аляксандр Антонавіч Бахановіч|А.&nbsp;Бахановіч]], які імкнуўся атрымаць сімпатыі беларусаў да аднаўлення Расіі ў былых межах, Азнабішын вырашыў прадстаўляць яго «Часовы беларускі ўрад», створаны ў [[Адэса|Адэсе]], пры гэтым адначасова не адмаўляючыся ад працы і ў дэлегацыі БНР. Прэм'ер БНР [[Антон Луцкевіч]] слушна падазраваў, што Азнабішын таемна супрацоўнічае з урадам Калчака і выкарыстоўвае беларускую дэлегацыю ў расійскіх інтарэсах{{sfn|Міхалюк|2015|с=428-429}}. Заставаўся нежанатым. Памёр у 1929 годзе ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. Пакінуў пасля сябе кнігу ўспамінаў, якая пабачыла свет у [[1927]] годзе ў Францыі. == Бібліяграфія == * ''Ознобишин A. A.'' Воспоминания члена IV-й Государственной думы. — Париж, 1927. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Міхалюк|2015| {{крыніцы/Беларуская Народная Рэспубліка 1918—1920 гг.: ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці|ref=Міхалюк}} }} * {{артыкул |аўтар=Пашенный Н. Л. |загаловак=Императорское Училище Правоведения и Правоведы в годы мира, войны и смуты |выданне= |месца=Мадрид |год=1967 |старонкі= |спасылка=http://genrogge.ru/isj/isj-091-5.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150826013951/http://genrogge.ru/isj/isj-091-5.htm |archivedate=26 жніўня 2015 |ref=Пашенный}} * Государственная дума Российской империи: 1906—1917. — Москва: РОССПЭН, 2008. {{Бібліяінфармацыя}} {{Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі ад Гродзенскай губерні}} {{DEFAULTSORT:Азнабішын Аляксей Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Азнабішыны|Аляксей Аляксандравіч]] [[Катэгорыя:Члены Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі IV склікання]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага вучылішча правазнаўства]] [[Катэгорыя:Руская эміграцыя ў Чэхаславакіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1869 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Чэхаславакіі]] bkdz3a71skwp96utbkaghxylsql6169 0 804921 5146879 5118159 2026-05-26T10:59:50Z M.L.Bot 261 5146879 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч}} '''Фрыдэрык Геткант''' або '''Фрыдрых Геткант''' ({{lang-de|Friedrich Getkant}} або ''Gettkant'', {{lang-pl|Fryderyk Getkant}}, {{lang-lt|Frydrichas Gedkantas}}; {{ВДП}}) — ваенны інжынер, картограф і артылерыст на службе [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у XVII стагоддзі. == Біяграфія == Звычайна лічаць, што нарадзіўся ў [[Рэйнланд|Рэйнландзе]] [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]{{r|herbst}}{{r|geoforum}}. На думку літоўскіх даследчыкаў быў [[Літоўнікі|літоўнікам]] (прускім літоўцам) і нарадзіўся каля 1602—1604 года ў [[Рагніт|Рагніце]]{{r|vle}}. На думку літоўскіх даследчыкаў, з 1621 года вывучаў матэматыку ў [[Кёнігсбергскі ўніверсітэт|Кёнігсбергскім універсітэце]]{{r|vle}}. У 1634 годзе згаданы ўжо як каралеўскі інжынер{{r|vle}}, у сувязі з падрыхтоўкай да вайны са Швецыяй{{r|herbst}}. Па даручэнні караля [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]] разам з [[Ян Плейтнер|Янам Плейтнерам]] і [[Эліяш Арцішэўскі|Эліяшам Арцішэўскім]] зрабіў планы наваколля [[Пуцк|Пуцка]] і [[Тчэў|Тчэва]], таксама Гетканту было даручана мадэрнізаваць фартэцыю ў Пуцку{{r|herbst}}. Таксама ў 1634 годзе Геткант зрабіў у [[Кёнігсберг|Кёнігсбергу]], на думку літоўскіх даследчыкаў, першы вядомы запіс літоўскай народнай песні і мелодыі{{r|vle}}. У 1635 годзе Геткант склаў планы [[Грудзёндз|Грудзёндза]], [[Гнеў (горад)|Гнева]] і {{Не перакладзена 5|Цыпель Мантоўскі|Цыпеля Мантоўскага|pl|Cypel Mątowski}}. Таксама ў 1635 годзе зрабіў план захопленай шведамі [[Пілаў|Пілавы]], для гэтага прабраўся ў горад як рыбак. У 1637 годзе склаў карту [[Пуцкі заліў|Пуцкага заліва]] з фартыфікацыямі Уладзіславава і Казімежава.{{r|herbst}}. У другой палове 1640-х гадоў Геткант займаў урад цэйхмайстра (кантралёра) кароннай артылерыі{{r|geoforum}}. У 1646 годзе быў трэцім у артылерыйскай іерархіі з гадавым заробкам у 1800 злотых{{r|herbst}}. У 1646 годзе генерал артылерыі [[Крыштаф Арцішэўскі]] абвінаваціў Гетканта ў бессправаздачнасці па сродках, выдадзеных на львоўскі цэйхгаўз, і загадаў яго арыштаваць, калі Геткант самавольна выехаў у [[Гданьск]]{{r|herbst}}. У 1648 годзе кіраваў рэканструкцыяй абарончых збудаванняў [[Вільня|Вільні]] і склаў план гарадскіх муроў і прыгарадаў{{r|vle}}. У 1651 годзе ўдзельнічаў у [[Бітва пад Берасцечкам|бітве пад Берастэчкам]]{{r|geoforum}}. У 1654 годзе атрымаў званне оберстлейтэнанта артылерыі{{r|herbst}}. Падчас [[Вайна 1654-1667 гадоў|вайны 1654—1667 гадоў]] пасля аблогі Кракава (1655) Геткант перайшоў на шведскі бок{{r|geoforum}}. Удзельнічаў у [[Аблога Яснай Гуры|аблозе Яснай Гуры]] на баку шведаў, паводле сведчанняў, паказваў слабыя месцы ўмацаванняў манастыра{{r|herbst}}. Аднак ужо ў 1656 годзе вярнуўся на бок Рэчы Паспалітай, у 1658 годзе кіраваў аблогай занятай шведамі Торуні{{r|herbst}}. У 1658 годзе атрымаў званне палкоўніка артылерыі {{r|vle}}. Пасля падпісання міру са Швецыяй у 1660 годзе пасяліўся ў [[Львоў|Львове]]{{r|herbst}}. За ваенныя заслугі ў 1663 годзе атрымаў права на даходы з перавозу праз Віслу пад Варшавай і шэсць [[Лан (мера плошчы)|ланаў]] зямлі ў [[Мальбарцкая эканомія|Мальбарцкай эканоміі]]{{r|herbst}}. У 1662 годзе падчас пажару ў Львове Геткант страціў навуковыя працы, падрыхтаваныя да друку і ўпаў у [[Меланхолія|меланхолію]] {{r|herbst}}. Памёр у Львове ў 1666 годзе{{r|herbst}}. == Дзейнасць == === Картаграфія === Галоўная праца Гетканта — рукапісны ваенны атлас «Topographia practica conscripta et recognita per Fridericum Getkant, mechanicum»{{r|geoforum}}. Атлас складаецца з дэкаратыўнага тытульнага аркуша з партрэтам Уладзіслава IV і 14 карт і планаў фартыфікацый Рэчы Паспалітай{{r|geoforum}}{{r|vle}}. Перарысаваны Геткантам у 1638 годзе ў адзіным фармаце (62,5 на 44,5 см) на загад караля Уладзіслава Вазы. У складзе атласа<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sok.riksarkivet.se/en/captcha?returnUrl=%2Fen%2Famnesomrade%3Fpostid%3DArkisRef%2BSE%2FKrA%2F0414%2F0028|title=Riksarkivet - Sök i arkiven|last=Riksarkivet|website=sok.riksarkivet.se|access-date=2026-03-29}}</ref>: * Планы Пуцка і Тчэва з наваколлем (1634) — зроблены разам з Янам Плейтнерам і Эліяшам Арцішэўскім у межах падрыхтоўкі да вайны са Швецыяй і мадэрнізацыі фартыфікацый{{r|herbst}}. * План Пілавы (1635) — Геткант нанёс актуальныя на той час шведскія ўмацаванні на свой больш ранні план гэтай тэрыторыі{{r|herbst}}. * Планы Грудзёндза, наваколля Гнева і Цыпеля Мантоўскага (1635) — складзены падчас інспекцыі і ўмацавання берагоў Віслы{{r|herbst}}. * План Львова («Situs Leopoliensis», верасень 1635 года){{r|swedish}}. * Карта Пуцкага заліва (1637) — з падрабязным апісаннем фартыфікацый Уладзіславава і Казімежава{{r|herbst}}. * Планы гарадоў [[Новэ (горад)|Новэ]] і Кёнігсберга (1638) — перамаляваны Геткантам у адзіным фармаце пры фінальным складанні атласа{{r|herbst}}. * План вострава Врубля (Wyspa Wróbla каля Тчэва, 1638){{r|herbst}}. * План [[Мальбарк]]а (1639) — дададзены ў атлас як пазнейшае дапаўненне{{r|herbst}}. * Геаграфічная карта Украіны («Tabula Geographica Ukrainska») — ахоплівае тэрыторыю ад Дуная да Дона, уключана ў атлас у 1639 годзе {{r|swedish}}. * План фартэцыі {{Не перакладзена 5|Кадак|Кадак|uk|Кодацька фортеця}} («Demensia Fortecy Na Kodackie Porohu», каля 1639) — зроблены разам з [[Гіём дэ Баплан|Гіёмам дэ Бапланам]], імаверна, падчас экспедыцыі 1639 года{{r|swedish}}. Атлас вывезены шведамі ў Стакгольм у 1655 годзе, цяпер захоўваецца ў [[Ваенны архіў (Швецыя)|Ваенным архіве]] (Krigsarkivet) {{r|vle}}{{r|herbst}}. Таксама ў 1648 годзе склаў план Вільні і, магчыма, тым самым часам планы [[Коўна]], [[Таўрогі|Таўрогаў]] і [[Вярбілава (горад)|Вярбілава]]{{r|vle}}. === Вынаходніцтвы === Геткант быў вядомы інавацыямі ў ваеннай тэхніцы. Пры аблозе Торуні ў 1658 годзе вынайшаў «земляныя марціры» — выкапаныя ў зямлі і ашаляваныя дрэвам, якія адначасова выкідвалі вялікую колькасць снарадаў: звязкі гранат (да 70 штук), млынавыя камяні, запальныя і хімічныя матэрыялы{{r|herbst}}{{r|geoforum}}. Сканструяваў інавацыйную гармату і эксперыментаваў з новым тыпам лафету для марцір, які мусіў вырашыць праблему аддачы{{r|geoforum}}. Зрабіў два вынаходніцтвы ў запальванні снарадаў для ўнікання «падвойнага агню» {{r|herbst}}. Пры жыцці яго сябар [[Казімір Семяновіч]] у працы «Artis magnae artilleriae pars I» (1650) назваў Гетканта «польскім Архімедам» {{r|herbst}}. Вынаходніцтвы Гетканта апісалі ў падручніках па артылерыі [[Эрнэст Браўн]] (1682) і [[Юзаф Якубоўскі]] (1781) {{r|herbst}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="geoforum">{{артыкул|аўтар = Tadeusz M. Nowak|загаловак = Moje spotkania z polskimi inżynierami wojskowymi XVII wieku. Fryderyk Getkant |спасылка = https://geoforum.pl/geowiedza/114/fryderyk-getkant-ok-1600-1666- |мова = pl |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Pro Memoria |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2004 |выпуск = |том = |нумар = 5 |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }}</ref> <ref name="herbst">{{cite web |url=https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/fryderyk-getkant-zm-1666-artylerzysta-inzynier-wojskowy-kartograf |title=Fryderyk Getkant (Gettkant) (zm. 1666), artylerzysta, inżynier wojskowy, kartograf |author=Stanisław Herbst |website=iPSB |date= |access-date=2026-03-28}}</ref> <ref name="vle">{{cite web |url=https://www.vle.lt/straipsnis/frydrichas-gedkantas/ |title=Frydrichas Gedkantas |author=Algirdas Matulevičius |website=Visuotinė lietuvių enciklopedija |date=2018-09-12 |access-date=2026-03-28}}</ref> <ref name="swedish">{{кніга |загаловак=Treasures from the Swedish Archives: A Collection of Documents on History of Ukraine |аўтар= |адказны=Marina Trattner |выдавецтва= |год=2021 |isbn=978-617-95256-0-5 |старонкі=203–209 |спасылка=https://filer.riksarkivet.se/Ukrainas-politiska-historia/Treasures-from-the-Swedish-Archives-English-edition.pdf}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Геткант Фрыдрых}} [[Катэгорыя:Картографы Вялікага Княства Літоўскага]] k1sj8ionw9j2jjh5f9r5j1d2si8wngp 5146886 5146879 2026-05-26T11:11:40Z M.L.Bot 261 /* Крыніцы */ 5146886 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч}} '''Фрыдэрык Геткант''' або '''Фрыдрых Геткант''' ({{lang-de|Friedrich Getkant}} або ''Gettkant'', {{lang-pl|Fryderyk Getkant}}, {{lang-lt|Frydrichas Gedkantas}}; {{ВДП}}) — ваенны інжынер, картограф і артылерыст на службе [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у XVII стагоддзі. == Біяграфія == Звычайна лічаць, што нарадзіўся ў [[Рэйнланд|Рэйнландзе]] [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]{{r|herbst}}{{r|geoforum}}. На думку літоўскіх даследчыкаў быў [[Літоўнікі|літоўнікам]] (прускім літоўцам) і нарадзіўся каля 1602—1604 года ў [[Рагніт|Рагніце]]{{r|vle}}. На думку літоўскіх даследчыкаў, з 1621 года вывучаў матэматыку ў [[Кёнігсбергскі ўніверсітэт|Кёнігсбергскім універсітэце]]{{r|vle}}. У 1634 годзе згаданы ўжо як каралеўскі інжынер{{r|vle}}, у сувязі з падрыхтоўкай да вайны са Швецыяй{{r|herbst}}. Па даручэнні караля [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]] разам з [[Ян Плейтнер|Янам Плейтнерам]] і [[Эліяш Арцішэўскі|Эліяшам Арцішэўскім]] зрабіў планы наваколля [[Пуцк|Пуцка]] і [[Тчэў|Тчэва]], таксама Гетканту было даручана мадэрнізаваць фартэцыю ў Пуцку{{r|herbst}}. Таксама ў 1634 годзе Геткант зрабіў у [[Кёнігсберг|Кёнігсбергу]], на думку літоўскіх даследчыкаў, першы вядомы запіс літоўскай народнай песні і мелодыі{{r|vle}}. У 1635 годзе Геткант склаў планы [[Грудзёндз|Грудзёндза]], [[Гнеў (горад)|Гнева]] і {{Не перакладзена 5|Цыпель Мантоўскі|Цыпеля Мантоўскага|pl|Cypel Mątowski}}. Таксама ў 1635 годзе зрабіў план захопленай шведамі [[Пілаў|Пілавы]], для гэтага прабраўся ў горад як рыбак. У 1637 годзе склаў карту [[Пуцкі заліў|Пуцкага заліва]] з фартыфікацыямі Уладзіславава і Казімежава.{{r|herbst}}. У другой палове 1640-х гадоў Геткант займаў урад цэйхмайстра (кантралёра) кароннай артылерыі{{r|geoforum}}. У 1646 годзе быў трэцім у артылерыйскай іерархіі з гадавым заробкам у 1800 злотых{{r|herbst}}. У 1646 годзе генерал артылерыі [[Крыштаф Арцішэўскі]] абвінаваціў Гетканта ў бессправаздачнасці па сродках, выдадзеных на львоўскі цэйхгаўз, і загадаў яго арыштаваць, калі Геткант самавольна выехаў у [[Гданьск]]{{r|herbst}}. У 1648 годзе кіраваў рэканструкцыяй абарончых збудаванняў [[Вільня|Вільні]] і склаў план гарадскіх муроў і прыгарадаў{{r|vle}}. У 1651 годзе ўдзельнічаў у [[Бітва пад Берасцечкам|бітве пад Берастэчкам]]{{r|geoforum}}. У 1654 годзе атрымаў званне оберстлейтэнанта артылерыі{{r|herbst}}. Падчас [[Вайна 1654-1667 гадоў|вайны 1654—1667 гадоў]] пасля аблогі Кракава (1655) Геткант перайшоў на шведскі бок{{r|geoforum}}. Удзельнічаў у [[Аблога Яснай Гуры|аблозе Яснай Гуры]] на баку шведаў, паводле сведчанняў, паказваў слабыя месцы ўмацаванняў манастыра{{r|herbst}}. Аднак ужо ў 1656 годзе вярнуўся на бок Рэчы Паспалітай, у 1658 годзе кіраваў аблогай занятай шведамі Торуні{{r|herbst}}. У 1658 годзе атрымаў званне палкоўніка артылерыі {{r|vle}}. Пасля падпісання міру са Швецыяй у 1660 годзе пасяліўся ў [[Львоў|Львове]]{{r|herbst}}. За ваенныя заслугі ў 1663 годзе атрымаў права на даходы з перавозу праз Віслу пад Варшавай і шэсць [[Лан (мера плошчы)|ланаў]] зямлі ў [[Мальбарцкая эканомія|Мальбарцкай эканоміі]]{{r|herbst}}. У 1662 годзе падчас пажару ў Львове Геткант страціў навуковыя працы, падрыхтаваныя да друку і ўпаў у [[Меланхолія|меланхолію]] {{r|herbst}}. Памёр у Львове ў 1666 годзе{{r|herbst}}. == Дзейнасць == === Картаграфія === Галоўная праца Гетканта — рукапісны ваенны атлас «Topographia practica conscripta et recognita per Fridericum Getkant, mechanicum»{{r|geoforum}}. Атлас складаецца з дэкаратыўнага тытульнага аркуша з партрэтам Уладзіслава IV і 14 карт і планаў фартыфікацый Рэчы Паспалітай{{r|geoforum}}{{r|vle}}. Перарысаваны Геткантам у 1638 годзе ў адзіным фармаце (62,5 на 44,5 см) на загад караля Уладзіслава Вазы. У складзе атласа<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sok.riksarkivet.se/en/captcha?returnUrl=%2Fen%2Famnesomrade%3Fpostid%3DArkisRef%2BSE%2FKrA%2F0414%2F0028|title=Riksarkivet - Sök i arkiven|last=Riksarkivet|website=sok.riksarkivet.se|access-date=2026-03-29}}</ref>: * Планы Пуцка і Тчэва з наваколлем (1634) — зроблены разам з Янам Плейтнерам і Эліяшам Арцішэўскім у межах падрыхтоўкі да вайны са Швецыяй і мадэрнізацыі фартыфікацый{{r|herbst}}. * План Пілавы (1635) — Геткант нанёс актуальныя на той час шведскія ўмацаванні на свой больш ранні план гэтай тэрыторыі{{r|herbst}}. * Планы Грудзёндза, наваколля Гнева і Цыпеля Мантоўскага (1635) — складзены падчас інспекцыі і ўмацавання берагоў Віслы{{r|herbst}}. * План Львова («Situs Leopoliensis», верасень 1635 года){{r|swedish}}. * Карта Пуцкага заліва (1637) — з падрабязным апісаннем фартыфікацый Уладзіславава і Казімежава{{r|herbst}}. * Планы гарадоў [[Новэ (горад)|Новэ]] і Кёнігсберга (1638) — перамаляваны Геткантам у адзіным фармаце пры фінальным складанні атласа{{r|herbst}}. * План вострава Врубля (Wyspa Wróbla каля Тчэва, 1638){{r|herbst}}. * План [[Мальбарк]]а (1639) — дададзены ў атлас як пазнейшае дапаўненне{{r|herbst}}. * Геаграфічная карта Украіны («Tabula Geographica Ukrainska») — ахоплівае тэрыторыю ад Дуная да Дона, уключана ў атлас у 1639 годзе {{r|swedish}}. * План фартэцыі {{Не перакладзена 5|Кадак|Кадак|uk|Кодацька фортеця}} («Demensia Fortecy Na Kodackie Porohu», каля 1639) — зроблены разам з [[Гіём дэ Баплан|Гіёмам дэ Бапланам]], імаверна, падчас экспедыцыі 1639 года{{r|swedish}}. Атлас вывезены шведамі ў Стакгольм у 1655 годзе, цяпер захоўваецца ў [[Ваенны архіў (Швецыя)|Ваенным архіве]] (Krigsarkivet) {{r|vle}}{{r|herbst}}. Таксама ў 1648 годзе склаў план Вільні і, магчыма, тым самым часам планы [[Коўна]], [[Таўрогі|Таўрогаў]] і [[Вярбілава (горад)|Вярбілава]]{{r|vle}}. === Вынаходніцтвы === Геткант быў вядомы інавацыямі ў ваеннай тэхніцы. Пры аблозе Торуні ў 1658 годзе вынайшаў «земляныя марціры» — выкапаныя ў зямлі і ашаляваныя дрэвам, якія адначасова выкідвалі вялікую колькасць снарадаў: звязкі гранат (да 70 штук), млынавыя камяні, запальныя і хімічныя матэрыялы{{r|herbst}}{{r|geoforum}}. Сканструяваў інавацыйную гармату і эксперыментаваў з новым тыпам лафету для марцір, які мусіў вырашыць праблему аддачы{{r|geoforum}}. Зрабіў два вынаходніцтвы ў запальванні снарадаў для ўнікання «падвойнага агню» {{r|herbst}}. Пры жыцці яго сябар [[Казімір Семяновіч]] у працы «Artis magnae artilleriae pars I» (1650) назваў Гетканта «польскім Архімедам» {{r|herbst}}. Вынаходніцтвы Гетканта апісалі ў падручніках па артылерыі [[Эрнэст Браўн]] (1682) і [[Юзаф Якубоўскі]] (1781) {{r|herbst}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="geoforum">{{артыкул|аўтар = Tadeusz M. Nowak|загаловак = Moje spotkania z polskimi inżynierami wojskowymi XVII wieku. Fryderyk Getkant |спасылка = https://geoforum.pl/geowiedza/114/fryderyk-getkant-ok-1600-1666- |мова = pl |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Pro Memoria |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2004 |выпуск = |том = |нумар = 5 |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }}</ref> <ref name="herbst">{{cite web |url=https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/fryderyk-getkant-zm-1666-artylerzysta-inzynier-wojskowy-kartograf |title=Fryderyk Getkant (Gettkant) (zm. 1666), artylerzysta, inżynier wojskowy, kartograf |author=Stanisław Herbst |website=iPSB |date= |access-date=2026-03-28}}</ref> <ref name="vle">{{cite web |url=https://www.vle.lt/straipsnis/frydrichas-gedkantas/ |title=Frydrichas Gedkantas |author=Algirdas Matulevičius |website=Visuotinė lietuvių enciklopedija |date=2018-09-12 |access-date=2026-03-28}}</ref> <ref name="swedish">{{кніга |загаловак=Treasures from the Swedish Archives: A Collection of Documents on History of Ukraine |аўтар= |адказны=Marina Trattner |выдавецтва= |год=2021 |isbn=978-617-95256-0-5 |старонкі=203–209 |спасылка=https://filer.riksarkivet.se/Ukrainas-politiska-historia/Treasures-from-the-Swedish-Archives-English-edition.pdf}}</ref> }} == Літаратура == * {{артыкул|ref=Žičkienė|аўтар = Aušra Žičkienė|загаловак = Dar kartą apie Bridžiaus Gedkanto įrašą XVII a. atminimų albume: kontekstų studija|спасылка = |мова = lt|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Lietuvos muzikologija|тып = часопіс|месца = Vilnius|выдавецтва = Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas|год = 2018|выпуск = |том = 19|нумар = |старонкі = 161–174|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Геткант Фрыдрых}} [[Катэгорыя:Картографы Вялікага Княства Літоўскага]] rxosoaodm5p894ea3tjivvnr15fdi1h 5146902 5146886 2026-05-26T11:37:43Z M.L.Bot 261 5146902 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч}} '''Фрыдэрык Геткант''' або '''Фрыдрых Геткант''' ({{lang-de|Friedrich Getkant}} або ''Gettkant'', {{lang-pl|Fryderyk Getkant}}, {{lang-lt|Frydrichas Gedkantas}}, ''Bridžius Getkants''{{sfn|Žičkienė|2018|p=161}}; {{ВДП}}) — ваенны інжынер, картограф і артылерыст на службе [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у XVII стагоддзі. == Біяграфія == Звычайна лічаць, што нарадзіўся ў [[Рэйнланд]]зе [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]{{r|herbst}}{{r|geoforum}}. Аднак у матрыкуляцыйным спісе Кёнігсбергскага універсітэта ён пазначаны як «Fridericus Gedkanth Ragnetensis Borussus», то-бок паходзіў з [[Рагніт]]а ў Прусіі{{sfn|Žičkienė|2018|p=163}}. На думку літоўскіх даследчыкаў ён быў [[Літоўнікі|літоўнікам]] (прускім літоўцам) і нарадзіўся каля 1602—1604 года{{r|vle}}. Геткант належаў да інтэлектуальнай дынастыі: яго дзед Томас быў пастарам і супрацоўнікам [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]], а бацька Ёнас — пастарам у Шырвінце і ўдзельнікам падрыхтоўкі Бібліі Браткунаса, абодва таксама скончылі Кёнігберскі ўнівесітэт{{sfn|Žičkienė|2018|p=170}}. З 1621 года вывучаў матэматыку ў [[Кёнігсбергскі ўніверсітэт|Кёнігсбергскім універсітэце]]{{r|vle}}. Лічыцца, што яго раннія дакументы і рукапісы загінулі падчас пажару ў [[Львоў|Львове]] ў 1662 годзе, таму пачатковы перыяд яго жыцця малавядомым {{sfn|Žičkienė|2018|p=163}}. У 1634 годзе згаданы ўжо як каралеўскі інжынер{{r|vle}}, у сувязі з падрыхтоўкай да вайны са Швецыяй{{r|herbst}}. Па даручэнні караля [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]] разам з [[Ян Плейтнер|Янам Плейтнерам]] і [[Эліяш Арцішэўскі|Эліяшам Арцішэўскім]] зрабіў планы наваколля [[Пуцк]]а і [[Тчэў|Тчэва]], таксама Гетканту было даручана мадэрнізаваць фартэцыю ў Пуцку{{r|herbst}}. 1 чэрвеня 1634 года ў Кёнігсбергу Геткант пакінуў запіс у альбоме сяброўства (''album amicorum'') выдатнага матэматыка і інжынера [[Хрысціян Отэр|Хрысціяна Отэра]], якога назваў сваім «суседам» (''susiedui''), што сведчыць пра іх знаёмства з дзяцінства ў Рагніце {{sfn|Žičkienė|2018|p=163, 169}}. Гэты запіс, зроблены цалкам на літоўскай мове, доўгі час лічыўся першым запісам народнай песні, аднак сучасныя даследчыкі разглядаюць тэкст «Ne visi medžiai artojams priduoti» як парэмію (прымаўку), а мелодыю — як фрагмент каталіцкай антыфоны «[[Salve Regina]]» {{sfn|Žičkienė|2018|p=168–169}}. У 1635 годзе Геткант склаў планы [[Грудзёндз]]а, [[Гнеў (горад)|Гнева]] і {{Не перакладзена 5|Цыпель Мантоўскі|Цыпеля Мантоўскага|pl|Cypel Mątowski}}. Таксама ў 1635 годзе зрабіў план захопленай шведамі [[Пілаў|Пілавы]], для гэтага прабраўся ў горад як рыбак. У 1637 годзе склаў карту [[Пуцкі заліў|Пуцкага заліва]] з фартыфікацыямі Уладзіславава і Казімежава.{{r|herbst}}. У другой палове 1640-х гадоў Геткант займаў урад цэйхмайстра (кантралёра) кароннай артылерыі{{r|geoforum}}. У 1646 годзе быў трэцім у артылерыйскай іерархіі з гадавым заробкам у 1800 злотых{{r|herbst}}. У 1646 годзе генерал артылерыі [[Крыштаф Арцішэўскі]] абвінаваціў Гетканта ў бессправаздачнасці па сродках, выдадзеных на львоўскі цэйхгаўз, і загадаў яго арыштаваць, калі Геткант самавольна выехаў у [[Гданьск]]{{r|herbst}}. У 1648 годзе кіраваў рэканструкцыяй абарончых збудаванняў [[Вільня|Вільні]] і склаў план гарадскіх муроў і прыгарадаў{{r|vle}}. План Віленскага прыгарада [[Лукішкі (Вільнюс)|Лукішкі]], створаны ў гэты час, вылучаецца асаблівай лаканічнасцю і адсутнасцю дэкору {{sfn|Žičkienė|2018|p=170}}. У 1651 годзе ўдзельнічаў у [[Бітва пад Берасцечкам|бітве пад Берастэчкам]]{{r|geoforum}}. У 1654 годзе атрымаў званне оберстлейтэнанта артылерыі{{r|herbst}}. Падчас [[Вайна 1654-1667 гадоў|вайны 1654—1667 гадоў]] пасля аблогі Кракава (1655) Геткант перайшоў на шведскі бок{{r|geoforum}}. Удзельнічаў у [[Аблога Яснай Гуры|аблозе Яснай Гуры]] на баку шведаў, паводле сведчанняў, паказваў слабыя месцы ўмацаванняў манастыра{{r|herbst}}. Аднак ужо ў 1656 годзе вярнуўся на бок Рэчы Паспалітай, у 1658 годзе кіраваў аблогай занятай шведамі Торуні{{r|herbst}}. У 1658 годзе атрымаў званне палкоўніка артылерыі {{r|vle}}. Пасля падпісання міру са Швецыяй у 1660 годзе пасяліўся ў [[Львоў|Львове]]{{r|herbst}}. За ваенныя заслугі ў 1663 годзе атрымаў права на даходы з перавозу праз Віслу пад Варшавай і шэсць [[Лан (мера плошчы)|ланаў]] зямлі ў [[Мальбарцкая эканомія|Мальбарцкай эканоміі]]{{r|herbst}}. У 1662 годзе падчас пажару ў Львове Геткант страціў навуковыя працы, падрыхтаваныя да друку і ўпаў у [[Меланхолія|меланхолію]] {{r|herbst}}. Памёр у Львове ў 1666 годзе{{r|herbst}}. == Дзейнасць == === Картаграфія === Галоўная праца Гетканта — рукапісны ваенны атлас «Topographia practica conscripta et recognita per Fridericum Getkant, mechanicum»{{r|geoforum}}. Атлас складаецца з дэкаратыўнага тытульнага аркуша з партрэтам Уладзіслава IV і 14 карт і планаў фартыфікацый Рэчы Паспалітай{{r|geoforum}}{{r|vle}}. Перарысаваны Геткантам у 1638 годзе ў адзіным фармаце (62,5 на 44,5 см) на загад караля Уладзіслава Вазы. Картаграфічныя працы Гетканта вылучаюцца не толькі дакладнасцю, але і высокім мастацкім узроўнем. Ён часта ўпрыгожваў свае мапы мініяцюрнымі выявамі жывёл, раслін і дынамічнымі фігурамі людзей (напрыклад, тапографаў з вымяральнымі інструментамі) {{sfn|Žičkienė|2018|p=163}}. Адметным элементам яго стылю была выява зрэзанага або зламанага дрэва, а на мапе Гданска ён нават намаляваў міфічную рыбу з галавой савы {{sfn|Žičkienė|2018|p=168}}. У складзе атласа<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sok.riksarkivet.se/en/captcha?returnUrl=%2Fen%2Famnesomrade%3Fpostid%3DArkisRef%2BSE%2FKrA%2F0414%2F0028|title=Riksarkivet - Sök i arkiven|last=Riksarkivet|website=sok.riksarkivet.se|access-date=2026-03-29}}</ref>: * Планы Пуцка і Тчэва з наваколлем (1634) — зроблены разам з Янам Плейтнерам і Эліяшам Арцішэўскім у межах падрыхтоўкі да вайны са Швецыяй і мадэрнізацыі фартыфікацый{{r|herbst}}. * План Пілавы (1635) — Геткант нанёс актуальныя на той час шведскія ўмацаванні на свой больш ранні план гэтай тэрыторыі{{r|herbst}}. * Планы Грудзёндза, наваколля Гнева і Цыпеля Мантоўскага (1635) — складзены падчас інспекцыі і ўмацавання берагоў Віслы{{r|herbst}}. * План Львова («Situs Leopoliensis», верасень 1635 года){{r|swedish}}. * Карта Пуцкага заліва (1637) — з падрабязным апісаннем фартыфікацый Уладзіславава і Казімежава{{r|herbst}}. * Планы гарадоў [[Новэ (горад)|Новэ]] і Кёнігсберга (1638) — перамаляваны Геткантам у адзіным фармаце пры фінальным складанні атласа{{r|herbst}}. * План вострава Врубля (Wyspa Wróbla каля Тчэва, 1638){{r|herbst}}. * План [[Мальбарк]]а (1639) — дададзены ў атлас як пазнейшае дапаўненне{{r|herbst}}. * Геаграфічная карта Украіны («Tabula Geographica Ukrainska») — ахоплівае тэрыторыю ад Дуная да Дона, уключана ў атлас у 1639 годзе {{r|swedish}}. * План фартэцыі {{Не перакладзена 5|Кадак|Кадак|uk|Кодацька фортеця}} («Demensia Fortecy Na Kodackie Porohu», каля 1639) — зроблены разам з [[Гіём дэ Баплан|Гіёмам дэ Бапланам]], імаверна, падчас экспедыцыі 1639 года{{r|swedish}}. Атлас вывезены шведамі ў Стакгольм у 1655 годзе, цяпер захоўваецца ў [[Ваенны архіў (Швецыя)|Ваенным архіве]] (Krigsarkivet) {{r|vle}}{{r|herbst}}. Таксама ў 1648 годзе склаў план Вільні і, магчыма, тым самым часам планы [[Коўна]], [[Таўрогі|Таўрогаў]] і [[Вярбілава (горад)|Вярбілава]]{{r|vle}}. === Вынаходніцтвы === Геткант быў вядомы інавацыямі ў ваеннай тэхніцы. Пры аблозе Торуні ў 1658 годзе вынайшаў «земляныя марціры» — выкапаныя ў зямлі і ашаляваныя дрэвам, якія адначасова выкідвалі вялікую колькасць снарадаў: звязкі гранат (да 70 штук), млынавыя камяні, запальныя і хімічныя матэрыялы{{r|herbst}}{{r|geoforum}}. Сканструяваў інавацыйную гармату і эксперыментаваў з новым тыпам лафету для марцір, які мусіў вырашыць праблему аддачы{{r|geoforum}}. Зрабіў два вынаходніцтвы ў запальванні снарадаў для ўнікання «падвойнага агню» {{r|herbst}}. Пры жыцці яго сябар [[Казімір Семяновіч]] у працы «Artis magnae artilleriae pars I» (1650) назваў Гетканта «польскім Архімедам» {{r|herbst}}. Семяновіч таксама апісаў вынайдзеную Геткантам кідальную прыладу з механізмам запаволенага пуску {{sfn|Žičkienė|2018|p=163}}. Вынаходніцтвы Гетканта апісалі ў падручніках па артылерыі [[Эрнэст Браўн]] (1682) і [[Юзаф Якубоўскі]] (1781) {{r|herbst}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="geoforum">{{артыкул|аўтар = Tadeusz M. Nowak|загаловак = Moje spotkania z polskimi inżynierami wojskowymi XVII wieku. Fryderyk Getkant |спасылка = https://geoforum.pl/geowiedza/114/fryderyk-getkant-ok-1600-1666- |мова = pl |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Pro Memoria |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2004 |выпуск = |том = |нумар = 5 |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }}</ref> <ref name="herbst">{{cite web |url=https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/fryderyk-getkant-zm-1666-artylerzysta-inzynier-wojskowy-kartograf |title=Fryderyk Getkant (Gettkant) (zm. 1666), artylerzysta, inżynier wojskowy, kartograf |author=Stanisław Herbst |website=iPSB |date= |access-date=2026-03-28}}</ref> <ref name="vle">{{cite web |url=https://www.vle.lt/straipsnis/frydrichas-gedkantas/ |title=Frydrichas Gedkantas |author=Algirdas Matulevičius |website=Visuotinė lietuvių enciklopedija |date=2018-09-12 |access-date=2026-03-28}}</ref> <ref name="swedish">{{кніга |загаловак=Treasures from the Swedish Archives: A Collection of Documents on History of Ukraine |аўтар= |адказны=Marina Trattner |выдавецтва= |год=2021 |isbn=978-617-95256-0-5 |старонкі=203–209 |спасылка=https://filer.riksarkivet.se/Ukrainas-politiska-historia/Treasures-from-the-Swedish-Archives-English-edition.pdf}}</ref> }} == Літаратура == * {{артыкул|ref=Žičkienė|аўтар = Aušra Žičkienė|загаловак = Dar kartą apie Bridžiaus Gedkanto įrašą XVII a. atminimų albume: kontekstų studija|спасылка = |мова = lt|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Lietuvos muzikologija|тып = часопіс|месца = Vilnius|выдавецтва = Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas|год = 2018|выпуск = |том = 19|нумар = |старонкі = 161–174|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Геткант Фрыдрых}} [[Катэгорыя:Картографы Вялікага Княства Літоўскага]] sgh4lu24iij576ev4cx7ma04nzubvfs 5146908 5146902 2026-05-26T11:51:12Z M.L.Bot 261 /* Вынаходніцтвы */ 5146908 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч}} '''Фрыдэрык Геткант''' або '''Фрыдрых Геткант''' ({{lang-de|Friedrich Getkant}} або ''Gettkant'', {{lang-pl|Fryderyk Getkant}}, {{lang-lt|Frydrichas Gedkantas}}, ''Bridžius Getkants''{{sfn|Žičkienė|2018|p=161}}; {{ВДП}}) — ваенны інжынер, картограф і артылерыст на службе [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у XVII стагоддзі. == Біяграфія == Звычайна лічаць, што нарадзіўся ў [[Рэйнланд]]зе [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]{{r|herbst}}{{r|geoforum}}. Аднак у матрыкуляцыйным спісе Кёнігсбергскага ўніверсітэта ён пазначаны як «Fridericus Gedkanth Ragnetensis Borussus», то-бок паходзіў з [[Рагніт]]а ў Прусіі{{sfn|Žičkienė|2018|p=163}}. На думку літоўскіх даследчыкаў ён быў [[Літоўнікі|літоўнікам]] (прускім літоўцам) і нарадзіўся каля 1602—1604 года{{r|vle}}. Дзед Фрыдэрыка — Томас, быў пастарам і супрацоўнікам [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]], а бацька — Ёнас, пастарам у Шырвінце і ўдзельнікам падрыхтоўкі Бібліі Браткунаса, абодва таксама скончылі Кёнігберскі ўніверсітэт{{sfn|Žičkienė|2018|p=170}}. З 1621 года вывучаў матэматыку ў [[Кёнігсбергскі ўніверсітэт|Кёнігсбергскім універсітэце]]{{r|vle}}. Лічыцца, што яго раннія дакументы і рукапісы загінулі ў 1662 годзе падчас пажару ў [[Львоў|Львове]], таму ранняе жыццё Гетканта малавядомы{{sfn|Žičkienė|2018|p=163}}. У 1634 годзе згаданы ўжо як каралеўскі інжынер{{r|vle}}, у сувязі з падрыхтоўкай да вайны са Швецыяй{{r|herbst}}. Па даручэнні караля [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]] разам з [[Ян Плейтнер|Янам Плейтнерам]] і [[Эліяш Арцішэўскі|Эліяшам Арцішэўскім]] зрабіў планы наваколля [[Пуцк]]а і [[Тчэў|Тчэва]], таксама Гетканту было даручана мадэрнізаваць фартэцыю ў Пуцку{{r|herbst}}. 1 чэрвеня 1634 года ў Кёнігсбергу Геткант зрабіў запіс у альбоме сяброўства (''album amicorum'') матэматыка і інжынера [[Хрысціян Отэр|Хрысціяна Отэра]], якога назваў сваім «суседам» (''susiedui''), што сведчыць пра іх знаёмства з дзяцінства ў Рагніце{{sfn|Žičkienė|2018|p=163, 169}}. Запіс зроблены цалкам літоўскай мовай, доўгі час лічыўся першым запісам народнай песні, аднак сучасныя даследчыкі разглядаюць тэкст «Ne visi medžiai artojams priduoti» як парэмію (прымаўку), а мелодыю — як фрагмент каталіцкай антыфоны «[[Salve Regina]]»{{sfn|Žičkienė|2018|p=168–169}}. У 1635 годзе Геткант склаў планы [[Грудзёндз]]а, [[Гнеў (горад)|Гнева]] і {{Не перакладзена 5|Цыпель Мантоўскі|Цыпеля Мантоўскага|pl|Cypel Mątowski}}. Таксама ў 1635 годзе зрабіў план захопленай шведамі [[Пілаў|Пілавы]], для гэтага прабраўся ў горад як рыбак. У 1637 годзе склаў карту [[Пуцкі заліў|Пуцкага заліва]] з фартыфікацыямі Уладзіславава і Казімежава.{{r|herbst}}. У другой палове 1640-х гадоў Геткант займаў урад цэйхмайстра (кантралёра) кароннай артылерыі{{r|geoforum}}. У 1646 годзе быў трэцім у артылерыйскай іерархіі з гадавым заробкам у 1800 злотых{{r|herbst}}. У 1646 годзе генерал артылерыі [[Крыштаф Арцішэўскі]] абвінаваціў Гетканта ў бессправаздачнасці па сродках, выдадзеных на львоўскі цэйхгаўз, і загадаў яго арыштаваць, калі Геткант самавольна выехаў у [[Гданьск]]{{r|herbst}}. У 1648 годзе кіраваў рэканструкцыяй абарончых збудаванняў [[Вільня|Вільні]] і склаў план гарадскіх муроў і прыгарадаў{{r|vle}}. План Віленскага прадмесця [[Лукішкі (Вільня)|Лукішак]], створаны ў гэты час, вылучаецца асаблівай лаканічнасцю і не мае дэкору{{sfn|Žičkienė|2018|p=170}}. У 1651 годзе ўдзельнічаў у [[Бітва пад Берасцечкам|бітве пад Берастэчкам]]{{r|geoforum}}. У 1654 годзе атрымаў званне оберстлейтэнанта артылерыі{{r|herbst}}. Падчас [[Вайна 1654-1667 гадоў|вайны 1654—1667 гадоў]] пасля аблогі Кракава (1655) Геткант перайшоў на шведскі бок{{r|geoforum}}. Удзельнічаў у [[Аблога Яснай Гуры|аблозе Яснай Гуры]] на баку шведаў, паводле сведчанняў, паказваў слабыя месцы ўмацаванняў манастыра{{r|herbst}}. Аднак ужо ў 1656 годзе вярнуўся на бок Рэчы Паспалітай, у 1658 годзе кіраваў аблогай занятай шведамі Торуні{{r|herbst}}. У 1658 годзе атрымаў званне палкоўніка артылерыі{{r|vle}}. Пасля падпісання міру са Швецыяй у 1660 годзе пасяліўся ў [[Львоў|Львове]]{{r|herbst}}. За ваенныя заслугі ў 1663 годзе атрымаў права на даходы з перавозу праз Віслу пад Варшавай і шэсць [[Лан (мера плошчы)|ланаў]] зямлі ў [[Мальбарцкая эканомія|Мальбарцкай эканоміі]]{{r|herbst}}. У 1662 годзе падчас пажару ў Львове Геткант страціў навуковыя працы, падрыхтаваныя да друку і ўпаў у [[Меланхолія|меланхолію]]{{r|herbst}}. Памёр у Львове ў 1666 годзе{{r|herbst}}. == Дзейнасць == === Картаграфія === Галоўная праца Гетканта — рукапісны ваенны атлас «Topographia practica conscripta et recognita per Fridericum Getkant, mechanicum»{{r|geoforum}}. Атлас складаецца з дэкаратыўнага тытульнага аркуша з партрэтам Уладзіслава IV і 14 карт і планаў фартыфікацый Рэчы Паспалітай{{r|geoforum}}{{r|vle}}. Перарысаваны Геткантам у 1638 годзе ў адзіным фармаце (62,5 на 44,5 см) на загад караля Уладзіслава Вазы. Картаграфічныя творы Гетканта вылучаюцца не толькі дакладнасцю, але і высокім мастацкім узроўнем. Ён часта ўпрыгожваў свае карты мініяцюрнымі выявамі жывёл, раслін і дынамічнымі фігурамі людзей (напрыклад, тапографаў з вымяральнымі прыладамі) {{sfn|Žičkienė|2018|p=163}}. Адметным элементам яго стылю была выява зрэзанага або зламанага дрэва, а на карце Гданьска ён нават намаляваў міфічную рыбу з галавой савы{{sfn|Žičkienė|2018|p=168}}. У складзе атласа<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sok.riksarkivet.se/en/captcha?returnUrl=%2Fen%2Famnesomrade%3Fpostid%3DArkisRef%2BSE%2FKrA%2F0414%2F0028|title=Riksarkivet - Sök i arkiven|last=Riksarkivet|website=sok.riksarkivet.se|access-date=2026-03-29}}</ref>: * Планы Пуцка і Тчэва з наваколлем (1634) — зроблены разам з Янам Плейтнерам і Эліяшам Арцішэўскім у межах падрыхтоўкі да вайны са Швецыяй і мадэрнізацыі фартыфікацый{{r|herbst}}. * План Пілавы (1635) — Геткант нанёс актуальныя на той час шведскія ўмацаванні на свой больш ранні план гэтай тэрыторыі{{r|herbst}}. * Планы Грудзёндза, наваколля Гнева і Цыпеля Мантоўскага (1635) — складзены падчас інспекцыі і ўмацавання берагоў Віслы{{r|herbst}}. * План Львова («Situs Leopoliensis», верасень 1635 года){{r|swedish}}. * Карта Пуцкага заліва (1637) — з падрабязным апісаннем фартыфікацый Уладзіславава і Казімежава{{r|herbst}}. * Планы гарадоў [[Новэ (горад)|Новэ]] і Кёнігсберга (1638) — перамаляваны Геткантам у адзіным фармаце пры фінальным складанні атласа{{r|herbst}}. * План вострава Врубля (Wyspa Wróbla каля Тчэва, 1638){{r|herbst}}. * План [[Мальбарк]]а (1639) — дададзены ў атлас як пазнейшае дапаўненне{{r|herbst}}. * Геаграфічная карта Украіны («Tabula Geographica Ukrainska») — ахоплівае тэрыторыю ад Дуная да Дона, уключана ў атлас у 1639 годзе {{r|swedish}}. * План фартэцыі {{Не перакладзена 5|Кадак|Кадак|uk|Кодацька фортеця}} («Demensia Fortecy Na Kodackie Porohu», каля 1639) — зроблены разам з [[Гіём дэ Баплан|Гіёмам дэ Бапланам]], імаверна, падчас экспедыцыі 1639 года{{r|swedish}}. Атлас вывезены шведамі ў Стакгольм у 1655 годзе, цяпер захоўваецца ў [[Ваенны архіў (Швецыя)|Ваенным архіве]] (Krigsarkivet) {{r|vle}}{{r|herbst}}. Таксама ў 1648 годзе склаў план Вільні і, магчыма, тым самым часам планы [[Коўна]], [[Таўрогі|Таўрогаў]] і [[Вярбілава (горад)|Вярбілава]]{{r|vle}}. === Вынаходніцтвы === Геткант быў вядомы інавацыямі ў ваеннай тэхніцы. Пры аблозе Торуні ў 1658 годзе вынайшаў «земляныя марціры» — выкапаныя ў зямлі і ашаляваныя дрэвам, якія адначасова выкідвалі вялікую колькасць снарадаў: звязкі гранат (да 70 штук), млынавыя камяні, запальныя і хімічныя матэрыялы{{r|herbst}}{{r|geoforum}}. Сканструяваў інавацыйную гармату і эксперыментаваў з новым тыпам лафету для марцір, які мусіў вырашыць праблему аддачы{{r|geoforum}}. Зрабіў два вынаходніцтвы ў запальванні снарадаў для ўнікання «падвойнага агню»{{r|herbst}}. Пры жыцці яго сябар [[Казімір Семяновіч]] у працы «Artis magnae artilleriae pars I» (1650) назваў Гетканта «польскім Архімедам»{{r|herbst}}. Таксама Семяновіч апісаў вынайдзеную Геткантам кідальную прыладу з механізмам запаволенага пуску{{sfn|Žičkienė|2018|p=163}}. Вынаходніцтвы Гетканта апісалі ў падручніках па артылерыі [[Эрнэст Браўн]] (1682) і [[Юзаф Якубоўскі]] (1781){{r|herbst}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="geoforum">{{артыкул|аўтар = Tadeusz M. Nowak|загаловак = Moje spotkania z polskimi inżynierami wojskowymi XVII wieku. Fryderyk Getkant |спасылка = https://geoforum.pl/geowiedza/114/fryderyk-getkant-ok-1600-1666- |мова = pl |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Pro Memoria |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2004 |выпуск = |том = |нумар = 5 |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }}</ref> <ref name="herbst">{{cite web |url=https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/fryderyk-getkant-zm-1666-artylerzysta-inzynier-wojskowy-kartograf |title=Fryderyk Getkant (Gettkant) (zm. 1666), artylerzysta, inżynier wojskowy, kartograf |author=Stanisław Herbst |website=iPSB |date= |access-date=2026-03-28}}</ref> <ref name="vle">{{cite web |url=https://www.vle.lt/straipsnis/frydrichas-gedkantas/ |title=Frydrichas Gedkantas |author=Algirdas Matulevičius |website=Visuotinė lietuvių enciklopedija |date=2018-09-12 |access-date=2026-03-28}}</ref> <ref name="swedish">{{кніга |загаловак=Treasures from the Swedish Archives: A Collection of Documents on History of Ukraine |аўтар= |адказны=Marina Trattner |выдавецтва= |год=2021 |isbn=978-617-95256-0-5 |старонкі=203–209 |спасылка=https://filer.riksarkivet.se/Ukrainas-politiska-historia/Treasures-from-the-Swedish-Archives-English-edition.pdf}}</ref> }} == Літаратура == * {{артыкул|ref=Žičkienė|аўтар = Aušra Žičkienė|загаловак = Dar kartą apie Bridžiaus Gedkanto įrašą XVII a. atminimų albume: kontekstų studija|спасылка = |мова = lt|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Lietuvos muzikologija|тып = часопіс|месца = Vilnius|выдавецтва = Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas|год = 2018|выпуск = |том = 19|нумар = |старонкі = 161–174|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Геткант Фрыдрых}} [[Катэгорыя:Картографы Вялікага Княства Літоўскага]] nd6bf7rk9cqzmn6azp3sjn593w7s1xm 5146910 5146908 2026-05-26T11:53:46Z M.L.Bot 261 5146910 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч}} '''Фрыдэрык Геткант''' або '''Фрыдрых Геткант''' ({{lang-de|Friedrich Getkant}} або ''Gettkant'', {{lang-pl|Fryderyk Getkant}}, {{lang-lt|Frydrichas Gedkantas}}, ''Bridžius Getkants''{{sfn|Žičkienė|2018|p=161}}; {{ВДП}}) — ваенны інжынер, картограф і артылерыст на службе [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у XVII стагоддзі. == Біяграфія == Звычайна лічаць, што нарадзіўся ў [[Рэйнланд]]зе [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]{{r|herbst}}{{r|geoforum}}. Аднак у матрыкуляцыйным спісе Кёнігсбергскага ўніверсітэта ён пазначаны як «Fridericus Gedkanth Ragnetensis Borussus», то-бок паходзіў з [[Рагніт]]а ў Прусіі{{sfn|Žičkienė|2018|p=163}}. На думку літоўскіх даследчыкаў ён быў [[Літоўнікі|літоўнікам]] (прускім літоўцам) і нарадзіўся каля 1602—1604 года{{r|vle}}. Дзед Фрыдэрыка — Томас, быў пастарам і супрацоўнікам [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]], а бацька — Ёнас, пастарам у Шырвінце і ўдзельнікам падрыхтоўкі Бібліі Браткунаса, абодва таксама скончылі Кёнігберскі ўніверсітэт{{sfn|Žičkienė|2018|p=170}}. З 1621 года вывучаў матэматыку ў [[Кёнігсбергскі ўніверсітэт|Кёнігсбергскім універсітэце]]{{r|vle}}. Лічыцца, што яго раннія дакументы і рукапісы загінулі ў 1662 годзе падчас пажару ў [[Львоў|Львове]], таму ранняе жыццё Гетканта малавядомы{{sfn|Žičkienė|2018|p=163}}. У 1634 годзе згаданы ўжо як каралеўскі інжынер{{r|vle}}, у сувязі з падрыхтоўкай да вайны са Швецыяй{{r|herbst}}. Па даручэнні караля [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]] разам з [[Ян Плейтнер|Янам Плейтнерам]] і [[Эліяш Арцішэўскі|Эліяшам Арцішэўскім]] зрабіў планы наваколля [[Пуцк]]а і [[Тчэў|Тчэва]], таксама Гетканту было даручана мадэрнізаваць фартэцыю ў Пуцку{{r|herbst}}. 1 чэрвеня 1634 года ў Кёнігсбергу Геткант (''Bridžius Getkants'') зрабіў запіс у альбоме сяброўства (''album amicorum'') матэматыка і інжынера [[Хрысціян Отэр|Хрысціяна Отэра]], якога назваў сваім «суседам» (''susiedui''), што сведчыць пра іх знаёмства з дзяцінства ў Рагніце{{sfn|Žičkienė|2018|p=163, 169}}. Запіс зроблены цалкам літоўскай мовай, доўгі час лічыўся першым запісам народнай песні, аднак сучасныя даследчыкі разглядаюць тэкст «Ne visi medžiai artojams priduoti» як парэмію (прымаўку), а мелодыю — як фрагмент каталіцкай антыфоны «[[Salve Regina]]»{{sfn|Žičkienė|2018|p=168–169}}. У 1635 годзе Геткант склаў планы [[Грудзёндз]]а, [[Гнеў (горад)|Гнева]] і {{Не перакладзена 5|Цыпель Мантоўскі|Цыпеля Мантоўскага|pl|Cypel Mątowski}}. Таксама ў 1635 годзе зрабіў план захопленай шведамі [[Пілаў|Пілавы]], для гэтага прабраўся ў горад як рыбак. У 1637 годзе склаў карту [[Пуцкі заліў|Пуцкага заліва]] з фартыфікацыямі Уладзіславава і Казімежава.{{r|herbst}}. У другой палове 1640-х гадоў Геткант займаў урад цэйхмайстра (кантралёра) кароннай артылерыі{{r|geoforum}}. У 1646 годзе быў трэцім у артылерыйскай іерархіі з гадавым заробкам у 1800 злотых{{r|herbst}}. У 1646 годзе генерал артылерыі [[Крыштаф Арцішэўскі]] абвінаваціў Гетканта ў бессправаздачнасці па сродках, выдадзеных на львоўскі цэйхгаўз, і загадаў яго арыштаваць, калі Геткант самавольна выехаў у [[Гданьск]]{{r|herbst}}. У 1648 годзе кіраваў рэканструкцыяй абарончых збудаванняў [[Вільня|Вільні]] і склаў план гарадскіх муроў і прыгарадаў{{r|vle}}. План Віленскага прадмесця [[Лукішкі (Вільня)|Лукішак]], створаны ў гэты час, вылучаецца асаблівай лаканічнасцю і не мае дэкору{{sfn|Žičkienė|2018|p=170}}. У 1651 годзе ўдзельнічаў у [[Бітва пад Берасцечкам|бітве пад Берастэчкам]]{{r|geoforum}}. У 1654 годзе атрымаў званне оберстлейтэнанта артылерыі{{r|herbst}}. Падчас [[Вайна 1654-1667 гадоў|вайны 1654—1667 гадоў]] пасля аблогі Кракава (1655) Геткант перайшоў на шведскі бок{{r|geoforum}}. Удзельнічаў у [[Аблога Яснай Гуры|аблозе Яснай Гуры]] на баку шведаў, паводле сведчанняў, паказваў слабыя месцы ўмацаванняў манастыра{{r|herbst}}. Аднак ужо ў 1656 годзе вярнуўся на бок Рэчы Паспалітай, у 1658 годзе кіраваў аблогай занятай шведамі Торуні{{r|herbst}}. У 1658 годзе атрымаў званне палкоўніка артылерыі{{r|vle}}. Пасля падпісання міру са Швецыяй у 1660 годзе пасяліўся ў [[Львоў|Львове]]{{r|herbst}}. За ваенныя заслугі ў 1663 годзе атрымаў права на даходы з перавозу праз Віслу пад Варшавай і шэсць [[Лан (мера плошчы)|ланаў]] зямлі ў [[Мальбарцкая эканомія|Мальбарцкай эканоміі]]{{r|herbst}}. У 1662 годзе падчас пажару ў Львове Геткант страціў навуковыя працы, падрыхтаваныя да друку і ўпаў у [[Меланхолія|меланхолію]]{{r|herbst}}. Памёр у Львове ў 1666 годзе{{r|herbst}}. == Дзейнасць == === Картаграфія === Галоўная праца Гетканта — рукапісны ваенны атлас «Topographia practica conscripta et recognita per Fridericum Getkant, mechanicum»{{r|geoforum}}. Атлас складаецца з дэкаратыўнага тытульнага аркуша з партрэтам Уладзіслава IV і 14 карт і планаў фартыфікацый Рэчы Паспалітай{{r|geoforum}}{{r|vle}}. Перарысаваны Геткантам у 1638 годзе ў адзіным фармаце (62,5 на 44,5 см) на загад караля Уладзіслава Вазы. Картаграфічныя творы Гетканта вылучаюцца не толькі дакладнасцю, але і высокім мастацкім узроўнем. Ён часта ўпрыгожваў свае карты мініяцюрнымі выявамі жывёл, раслін і дынамічнымі фігурамі людзей (напрыклад, тапографаў з вымяральнымі прыладамі) {{sfn|Žičkienė|2018|p=163}}. Адметным элементам яго стылю была выява зрэзанага або зламанага дрэва, а на карце Гданьска ён нават намаляваў міфічную рыбу з галавой савы{{sfn|Žičkienė|2018|p=168}}. У складзе атласа<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sok.riksarkivet.se/en/captcha?returnUrl=%2Fen%2Famnesomrade%3Fpostid%3DArkisRef%2BSE%2FKrA%2F0414%2F0028|title=Riksarkivet - Sök i arkiven|last=Riksarkivet|website=sok.riksarkivet.se|access-date=2026-03-29}}</ref>: * Планы Пуцка і Тчэва з наваколлем (1634) — зроблены разам з Янам Плейтнерам і Эліяшам Арцішэўскім у межах падрыхтоўкі да вайны са Швецыяй і мадэрнізацыі фартыфікацый{{r|herbst}}. * План Пілавы (1635) — Геткант нанёс актуальныя на той час шведскія ўмацаванні на свой больш ранні план гэтай тэрыторыі{{r|herbst}}. * Планы Грудзёндза, наваколля Гнева і Цыпеля Мантоўскага (1635) — складзены падчас інспекцыі і ўмацавання берагоў Віслы{{r|herbst}}. * План Львова («Situs Leopoliensis», верасень 1635 года){{r|swedish}}. * Карта Пуцкага заліва (1637) — з падрабязным апісаннем фартыфікацый Уладзіславава і Казімежава{{r|herbst}}. * Планы гарадоў [[Новэ (горад)|Новэ]] і Кёнігсберга (1638) — перамаляваны Геткантам у адзіным фармаце пры фінальным складанні атласа{{r|herbst}}. * План вострава Врубля (Wyspa Wróbla каля Тчэва, 1638){{r|herbst}}. * План [[Мальбарк]]а (1639) — дададзены ў атлас як пазнейшае дапаўненне{{r|herbst}}. * Геаграфічная карта Украіны («Tabula Geographica Ukrainska») — ахоплівае тэрыторыю ад Дуная да Дона, уключана ў атлас у 1639 годзе {{r|swedish}}. * План фартэцыі {{Не перакладзена 5|Кадак|Кадак|uk|Кодацька фортеця}} («Demensia Fortecy Na Kodackie Porohu», каля 1639) — зроблены разам з [[Гіём дэ Баплан|Гіёмам дэ Бапланам]], імаверна, падчас экспедыцыі 1639 года{{r|swedish}}. Атлас вывезены шведамі ў Стакгольм у 1655 годзе, цяпер захоўваецца ў [[Ваенны архіў (Швецыя)|Ваенным архіве]] (Krigsarkivet) {{r|vle}}{{r|herbst}}. Таксама ў 1648 годзе склаў план Вільні і, магчыма, тым самым часам планы [[Коўна]], [[Таўрогі|Таўрогаў]] і [[Вярбілава (горад)|Вярбілава]]{{r|vle}}. === Вынаходніцтвы === Геткант быў вядомы інавацыямі ў ваеннай тэхніцы. Пры аблозе Торуні ў 1658 годзе вынайшаў «земляныя марціры» — выкапаныя ў зямлі і ашаляваныя дрэвам, якія адначасова выкідвалі вялікую колькасць снарадаў: звязкі гранат (да 70 штук), млынавыя камяні, запальныя і хімічныя матэрыялы{{r|herbst}}{{r|geoforum}}. Сканструяваў інавацыйную гармату і эксперыментаваў з новым тыпам лафету для марцір, які мусіў вырашыць праблему аддачы{{r|geoforum}}. Зрабіў два вынаходніцтвы ў запальванні снарадаў для ўнікання «падвойнага агню»{{r|herbst}}. Пры жыцці яго сябар [[Казімір Семяновіч]] у працы «Artis magnae artilleriae pars I» (1650) назваў Гетканта «польскім Архімедам»{{r|herbst}}. Таксама Семяновіч апісаў вынайдзеную Геткантам кідальную прыладу з механізмам запаволенага пуску{{sfn|Žičkienė|2018|p=163}}. Вынаходніцтвы Гетканта апісалі ў падручніках па артылерыі [[Эрнэст Браўн]] (1682) і [[Юзаф Якубоўскі]] (1781){{r|herbst}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="geoforum">{{артыкул|аўтар = Tadeusz M. Nowak|загаловак = Moje spotkania z polskimi inżynierami wojskowymi XVII wieku. Fryderyk Getkant |спасылка = https://geoforum.pl/geowiedza/114/fryderyk-getkant-ok-1600-1666- |мова = pl |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Pro Memoria |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2004 |выпуск = |том = |нумар = 5 |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }}</ref> <ref name="herbst">{{cite web |url=https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/fryderyk-getkant-zm-1666-artylerzysta-inzynier-wojskowy-kartograf |title=Fryderyk Getkant (Gettkant) (zm. 1666), artylerzysta, inżynier wojskowy, kartograf |author=Stanisław Herbst |website=iPSB |date= |access-date=2026-03-28}}</ref> <ref name="vle">{{cite web |url=https://www.vle.lt/straipsnis/frydrichas-gedkantas/ |title=Frydrichas Gedkantas |author=Algirdas Matulevičius |website=Visuotinė lietuvių enciklopedija |date=2018-09-12 |access-date=2026-03-28}}</ref> <ref name="swedish">{{кніга |загаловак=Treasures from the Swedish Archives: A Collection of Documents on History of Ukraine |аўтар= |адказны=Marina Trattner |выдавецтва= |год=2021 |isbn=978-617-95256-0-5 |старонкі=203–209 |спасылка=https://filer.riksarkivet.se/Ukrainas-politiska-historia/Treasures-from-the-Swedish-Archives-English-edition.pdf}}</ref> }} == Літаратура == * {{артыкул|ref=Žičkienė|аўтар = Aušra Žičkienė|загаловак = Dar kartą apie Bridžiaus Gedkanto įrašą XVII a. atminimų albume: kontekstų studija|спасылка = |мова = lt|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Lietuvos muzikologija|тып = часопіс|месца = Vilnius|выдавецтва = Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas|год = 2018|выпуск = |том = 19|нумар = |старонкі = 161–174|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Геткант Фрыдрых}} [[Катэгорыя:Картографы Вялікага Княства Літоўскага]] 8zl3u235qhpsi67ndd8xd7deofxsqji 5146911 5146910 2026-05-26T11:54:17Z M.L.Bot 261 5146911 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч}} '''Фрыдэрык Геткант''' або '''Фрыдрых Геткант''' ({{lang-de|Friedrich Getkant}} або ''Gettkant'', {{lang-pl|Fryderyk Getkant}}, {{lang-lt|Frydrichas Gedkantas}}, ''Bridžius Getkants''{{sfn|Žičkienė|2018|p=161}}; {{ВДП}}) — ваенны інжынер, картограф і артылерыст на службе [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у XVII стагоддзі. == Біяграфія == Звычайна лічаць, што нарадзіўся ў [[Рэйнланд]]зе [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]{{r|herbst}}{{r|geoforum}}. Аднак у матрыкуляцыйным спісе Кёнігсбергскага ўніверсітэта ён пазначаны як «''Fridericus Gedkanth Ragnetensis Borussus''», то-бок паходзіў з [[Рагніт]]а ў Прусіі{{sfn|Žičkienė|2018|p=163}}. На думку літоўскіх даследчыкаў ён быў [[Літоўнікі|літоўнікам]] (прускім літоўцам) і нарадзіўся каля 1602—1604 года{{r|vle}}. Дзед Фрыдэрыка — Томас, быў пастарам і супрацоўнікам [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]], а бацька — Ёнас, пастарам у Шырвінце і ўдзельнікам падрыхтоўкі Бібліі Браткунаса, абодва таксама скончылі Кёнігберскі ўніверсітэт{{sfn|Žičkienė|2018|p=170}}. З 1621 года вывучаў матэматыку ў [[Кёнігсбергскі ўніверсітэт|Кёнігсбергскім універсітэце]]{{r|vle}}. Лічыцца, што яго раннія дакументы і рукапісы загінулі ў 1662 годзе падчас пажару ў [[Львоў|Львове]], таму ранняе жыццё Гетканта малавядомы{{sfn|Žičkienė|2018|p=163}}. У 1634 годзе згаданы ўжо як каралеўскі інжынер{{r|vle}}, у сувязі з падрыхтоўкай да вайны са Швецыяй{{r|herbst}}. Па даручэнні караля [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]] разам з [[Ян Плейтнер|Янам Плейтнерам]] і [[Эліяш Арцішэўскі|Эліяшам Арцішэўскім]] зрабіў планы наваколля [[Пуцк]]а і [[Тчэў|Тчэва]], таксама Гетканту было даручана мадэрнізаваць фартэцыю ў Пуцку{{r|herbst}}. 1 чэрвеня 1634 года ў Кёнігсбергу Геткант (''Bridžius Getkants'') зрабіў запіс у альбоме сяброўства (''album amicorum'') матэматыка і інжынера [[Хрысціян Отэр|Хрысціяна Отэра]], якога назваў сваім «суседам» (''susiedui''), што сведчыць пра іх знаёмства з дзяцінства ў Рагніце{{sfn|Žičkienė|2018|p=163, 169}}. Запіс зроблены цалкам літоўскай мовай, доўгі час лічыўся першым запісам народнай песні, аднак сучасныя даследчыкі разглядаюць тэкст «Ne visi medžiai artojams priduoti» як парэмію (прымаўку), а мелодыю — як фрагмент каталіцкай антыфоны «[[Salve Regina]]»{{sfn|Žičkienė|2018|p=168–169}}. У 1635 годзе Геткант склаў планы [[Грудзёндз]]а, [[Гнеў (горад)|Гнева]] і {{Не перакладзена 5|Цыпель Мантоўскі|Цыпеля Мантоўскага|pl|Cypel Mątowski}}. Таксама ў 1635 годзе зрабіў план захопленай шведамі [[Пілаў|Пілавы]], для гэтага прабраўся ў горад як рыбак. У 1637 годзе склаў карту [[Пуцкі заліў|Пуцкага заліва]] з фартыфікацыямі Уладзіславава і Казімежава.{{r|herbst}}. У другой палове 1640-х гадоў Геткант займаў урад цэйхмайстра (кантралёра) кароннай артылерыі{{r|geoforum}}. У 1646 годзе быў трэцім у артылерыйскай іерархіі з гадавым заробкам у 1800 злотых{{r|herbst}}. У 1646 годзе генерал артылерыі [[Крыштаф Арцішэўскі]] абвінаваціў Гетканта ў бессправаздачнасці па сродках, выдадзеных на львоўскі цэйхгаўз, і загадаў яго арыштаваць, калі Геткант самавольна выехаў у [[Гданьск]]{{r|herbst}}. У 1648 годзе кіраваў рэканструкцыяй абарончых збудаванняў [[Вільня|Вільні]] і склаў план гарадскіх муроў і прыгарадаў{{r|vle}}. План Віленскага прадмесця [[Лукішкі (Вільня)|Лукішак]], створаны ў гэты час, вылучаецца асаблівай лаканічнасцю і не мае дэкору{{sfn|Žičkienė|2018|p=170}}. У 1651 годзе ўдзельнічаў у [[Бітва пад Берасцечкам|бітве пад Берастэчкам]]{{r|geoforum}}. У 1654 годзе атрымаў званне оберстлейтэнанта артылерыі{{r|herbst}}. Падчас [[Вайна 1654-1667 гадоў|вайны 1654—1667 гадоў]] пасля аблогі Кракава (1655) Геткант перайшоў на шведскі бок{{r|geoforum}}. Удзельнічаў у [[Аблога Яснай Гуры|аблозе Яснай Гуры]] на баку шведаў, паводле сведчанняў, паказваў слабыя месцы ўмацаванняў манастыра{{r|herbst}}. Аднак ужо ў 1656 годзе вярнуўся на бок Рэчы Паспалітай, у 1658 годзе кіраваў аблогай занятай шведамі Торуні{{r|herbst}}. У 1658 годзе атрымаў званне палкоўніка артылерыі{{r|vle}}. Пасля падпісання міру са Швецыяй у 1660 годзе пасяліўся ў [[Львоў|Львове]]{{r|herbst}}. За ваенныя заслугі ў 1663 годзе атрымаў права на даходы з перавозу праз Віслу пад Варшавай і шэсць [[Лан (мера плошчы)|ланаў]] зямлі ў [[Мальбарцкая эканомія|Мальбарцкай эканоміі]]{{r|herbst}}. У 1662 годзе падчас пажару ў Львове Геткант страціў навуковыя працы, падрыхтаваныя да друку і ўпаў у [[Меланхолія|меланхолію]]{{r|herbst}}. Памёр у Львове ў 1666 годзе{{r|herbst}}. == Дзейнасць == === Картаграфія === Галоўная праца Гетканта — рукапісны ваенны атлас «Topographia practica conscripta et recognita per Fridericum Getkant, mechanicum»{{r|geoforum}}. Атлас складаецца з дэкаратыўнага тытульнага аркуша з партрэтам Уладзіслава IV і 14 карт і планаў фартыфікацый Рэчы Паспалітай{{r|geoforum}}{{r|vle}}. Перарысаваны Геткантам у 1638 годзе ў адзіным фармаце (62,5 на 44,5 см) на загад караля Уладзіслава Вазы. Картаграфічныя творы Гетканта вылучаюцца не толькі дакладнасцю, але і высокім мастацкім узроўнем. Ён часта ўпрыгожваў свае карты мініяцюрнымі выявамі жывёл, раслін і дынамічнымі фігурамі людзей (напрыклад, тапографаў з вымяральнымі прыладамі) {{sfn|Žičkienė|2018|p=163}}. Адметным элементам яго стылю была выява зрэзанага або зламанага дрэва, а на карце Гданьска ён нават намаляваў міфічную рыбу з галавой савы{{sfn|Žičkienė|2018|p=168}}. У складзе атласа<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sok.riksarkivet.se/en/captcha?returnUrl=%2Fen%2Famnesomrade%3Fpostid%3DArkisRef%2BSE%2FKrA%2F0414%2F0028|title=Riksarkivet - Sök i arkiven|last=Riksarkivet|website=sok.riksarkivet.se|access-date=2026-03-29}}</ref>: * Планы Пуцка і Тчэва з наваколлем (1634) — зроблены разам з Янам Плейтнерам і Эліяшам Арцішэўскім у межах падрыхтоўкі да вайны са Швецыяй і мадэрнізацыі фартыфікацый{{r|herbst}}. * План Пілавы (1635) — Геткант нанёс актуальныя на той час шведскія ўмацаванні на свой больш ранні план гэтай тэрыторыі{{r|herbst}}. * Планы Грудзёндза, наваколля Гнева і Цыпеля Мантоўскага (1635) — складзены падчас інспекцыі і ўмацавання берагоў Віслы{{r|herbst}}. * План Львова («Situs Leopoliensis», верасень 1635 года){{r|swedish}}. * Карта Пуцкага заліва (1637) — з падрабязным апісаннем фартыфікацый Уладзіславава і Казімежава{{r|herbst}}. * Планы гарадоў [[Новэ (горад)|Новэ]] і Кёнігсберга (1638) — перамаляваны Геткантам у адзіным фармаце пры фінальным складанні атласа{{r|herbst}}. * План вострава Врубля (Wyspa Wróbla каля Тчэва, 1638){{r|herbst}}. * План [[Мальбарк]]а (1639) — дададзены ў атлас як пазнейшае дапаўненне{{r|herbst}}. * Геаграфічная карта Украіны («Tabula Geographica Ukrainska») — ахоплівае тэрыторыю ад Дуная да Дона, уключана ў атлас у 1639 годзе {{r|swedish}}. * План фартэцыі {{Не перакладзена 5|Кадак|Кадак|uk|Кодацька фортеця}} («Demensia Fortecy Na Kodackie Porohu», каля 1639) — зроблены разам з [[Гіём дэ Баплан|Гіёмам дэ Бапланам]], імаверна, падчас экспедыцыі 1639 года{{r|swedish}}. Атлас вывезены шведамі ў Стакгольм у 1655 годзе, цяпер захоўваецца ў [[Ваенны архіў (Швецыя)|Ваенным архіве]] (Krigsarkivet) {{r|vle}}{{r|herbst}}. Таксама ў 1648 годзе склаў план Вільні і, магчыма, тым самым часам планы [[Коўна]], [[Таўрогі|Таўрогаў]] і [[Вярбілава (горад)|Вярбілава]]{{r|vle}}. === Вынаходніцтвы === Геткант быў вядомы інавацыямі ў ваеннай тэхніцы. Пры аблозе Торуні ў 1658 годзе вынайшаў «земляныя марціры» — выкапаныя ў зямлі і ашаляваныя дрэвам, якія адначасова выкідвалі вялікую колькасць снарадаў: звязкі гранат (да 70 штук), млынавыя камяні, запальныя і хімічныя матэрыялы{{r|herbst}}{{r|geoforum}}. Сканструяваў інавацыйную гармату і эксперыментаваў з новым тыпам лафету для марцір, які мусіў вырашыць праблему аддачы{{r|geoforum}}. Зрабіў два вынаходніцтвы ў запальванні снарадаў для ўнікання «падвойнага агню»{{r|herbst}}. Пры жыцці яго сябар [[Казімір Семяновіч]] у працы «Artis magnae artilleriae pars I» (1650) назваў Гетканта «польскім Архімедам»{{r|herbst}}. Таксама Семяновіч апісаў вынайдзеную Геткантам кідальную прыладу з механізмам запаволенага пуску{{sfn|Žičkienė|2018|p=163}}. Вынаходніцтвы Гетканта апісалі ў падручніках па артылерыі [[Эрнэст Браўн]] (1682) і [[Юзаф Якубоўскі]] (1781){{r|herbst}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="geoforum">{{артыкул|аўтар = Tadeusz M. Nowak|загаловак = Moje spotkania z polskimi inżynierami wojskowymi XVII wieku. Fryderyk Getkant |спасылка = https://geoforum.pl/geowiedza/114/fryderyk-getkant-ok-1600-1666- |мова = pl |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Pro Memoria |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2004 |выпуск = |том = |нумар = 5 |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }}</ref> <ref name="herbst">{{cite web |url=https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/fryderyk-getkant-zm-1666-artylerzysta-inzynier-wojskowy-kartograf |title=Fryderyk Getkant (Gettkant) (zm. 1666), artylerzysta, inżynier wojskowy, kartograf |author=Stanisław Herbst |website=iPSB |date= |access-date=2026-03-28}}</ref> <ref name="vle">{{cite web |url=https://www.vle.lt/straipsnis/frydrichas-gedkantas/ |title=Frydrichas Gedkantas |author=Algirdas Matulevičius |website=Visuotinė lietuvių enciklopedija |date=2018-09-12 |access-date=2026-03-28}}</ref> <ref name="swedish">{{кніга |загаловак=Treasures from the Swedish Archives: A Collection of Documents on History of Ukraine |аўтар= |адказны=Marina Trattner |выдавецтва= |год=2021 |isbn=978-617-95256-0-5 |старонкі=203–209 |спасылка=https://filer.riksarkivet.se/Ukrainas-politiska-historia/Treasures-from-the-Swedish-Archives-English-edition.pdf}}</ref> }} == Літаратура == * {{артыкул|ref=Žičkienė|аўтар = Aušra Žičkienė|загаловак = Dar kartą apie Bridžiaus Gedkanto įrašą XVII a. atminimų albume: kontekstų studija|спасылка = |мова = lt|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Lietuvos muzikologija|тып = часопіс|месца = Vilnius|выдавецтва = Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas|год = 2018|выпуск = |том = 19|нумар = |старонкі = 161–174|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Геткант Фрыдрых}} [[Катэгорыя:Картографы Вялікага Княства Літоўскага]] flgt0gpgvyi22ul0bvgo3ldxyhopgi4 4 807593 5146822 5144166 2026-05-26T08:51:20Z Rabbi Mendl 19651 /* 2026 */ new users 5146822 wikitext text/x-wiki Старонка адзначэння ўдзелу ў «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю]]». == 2026 == тут бы, можа, не зашкодзілі подпісы (праз кнопку на панэлі або <nowiki>--~~~~</nowiki>) * [[User:Tess Mattew|Tess Mattew]] * [[User:Igor Tkachiov|Igor Tkachiov]] * [[User:Rabbi Mendl|Rabbi Mendl]] * [[User:Silikat87|Silikat87]] * [[User:Dina Panayotis|Dina Panayotis]] kldc3pfzz1kxtb5g1dp02grze6dr5kx 5146825 5146822 2026-05-26T09:00:37Z Rabbi Mendl 19651 /* 2026 */ new user 5146825 wikitext text/x-wiki Старонка адзначэння ўдзелу ў «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю]]». == 2026 == тут бы, можа, не зашкодзілі подпісы (праз кнопку на панэлі або <nowiki>--~~~~</nowiki>) * [[User:Tess Mattew|Tess Mattew]] * [[User:Igor Tkachiov|Igor Tkachiov]] * [[User:Rabbi Mendl|Rabbi Mendl]] * [[User:Silikat87|Silikat87]] * [[User:Dina Panayotis|Dina Panayotis]] * [[User:Vsmrdn|Vsmrdn]] ejt24kvhpdniqofxsp2k1rfvkjzzygo 2 807811 5146578 5141531 2026-05-25T16:00:09Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Дорого_к_Сталинграду.jpg|Дорого_к_Сталинграду.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Дорого к Сталинграду.jpg|]]. 5146578 wikitext text/x-wiki Здравствуйте. Меня зовут Сергей. Я живу в России. К нашим славянским братьям меня привел сюда интерес. Буду создавать статьи в личном пространстве и вставлять картинки. Добры дзень. Мяне клічуць Сяргей. Я жыву ў Расіі. Да нашых славянскіх братоў мяне прывяла сюды цікавасць. Буду ствараць артыкулы ў асабістай прасторы і ўстаўляць карцінкі. qhvq47ms59482jmel4opgarf7t2fny6 0 807854 5146860 5141777 2026-05-26T10:12:07Z Паўлюк Шапецька 37440 5146860 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} '''Радамір Врачэвіч''' ({{lang-ru|Радомир Видосавович Врачевич}}; нар. {{ДН|19|5|1999}}, [[Цімашоўск]], [[Расія]]) — [[Расія|расійскі]] [[гандбаліст]]. == Клубная кар’ера == Нарадзіўся ў горадзе [[Цімашоўск]]у ([[Краснадарскі край]], Расія), дзе і зрабіў свае першыя крокі ў гандболе. Пераехаўшы ва [[Стаўрапаль]] выступаў за клуб «Дынама-Віктар-УАР». Прафесійную кар’еру пачынаў у камандзе «Дынама-Віктар» у 2018 годзе, за якую выступаў на працягу 7 сезонаў. Разам з камандай быў уладальнікам Кубка Расіі ў 2022 годзе, а таксама срэбным (2020) і бронзавым прызёрам чэмпіянату Расіі (2021). Летам 2025 года падпісаў кантракт з [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]]. У складзе зборнай гуляў на чэмпіянаце Еўропы-2022. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/radomir-vrachevich Радомир Врачевич] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Врачэвіч Радамір}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Расіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Расіі па гандболе]] [[Катэгорыя:Майстры спорту Расіі]] d3efz29bou85pyafmx6s1g5yrdsiw1p 0 807941 5146582 5145300 2026-05-25T16:30:01Z DBatura 73587 5146582 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} [[File:2026 Ebola outbreak map 2026-05-23.svg|міні|Карта распаўсюджвання Эболы ў Ітуры і сумежных тэрыторыях на 23 мая 2026.]] У маі [[2026]] года ў правінцыі [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] была зарэгістраваная эпідэмія [[гемарагічная ліхаманка Эбола|ліхаманкі Эбола]]. Завозныя выпадкі з вобласці былі зарэгістраваныя ў [[Кіншаса|Кіншасе]] і правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]], а таксама ў сталіцы [[Уганда|Уганды]] [[Кампала|Кампале]]. Эпідэмія выкліканая вірусам Bundibugyo ebolavirus, што ўскладняе меры рэагавання, паколькі існуючыя вакцыны і метады лячэння былі распрацаваны для віруса Zaire ebolavirus<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/health/2026/05/ebola-outbreak-confirmed-in-congo-and-uganda-246-suspected-cases-65-deaths/|title=Ebola outbreak with uncommon strain erupts in Congo and Uganda; 65 deaths|lang=en|first=Beth|last=Mole|website=Ars Technica|date=2026-05-15|access-date=2026-05-17}}</ref>. == Перадгісторыя == Раней ужо былі зафіксаваныя дзве ўспышкі віруса Bundibugyo: адна ў раёне [[Бундэбугіа (акруга)|Бундэбугіа]] ва Угандзе ў 2007—2008 гадах, у гонар якога ён і атрымаў сваю назву, і іншая ў 2012 годзе ў [[Ісіра]] ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга. Паводле ацэнак, смяротнасць ад гэтага віруса складае ад 30 да 40%<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/health/ebola-congo-uganda-bundibugyo-virus-b2978137.html|title=What we know about latest Ebola outbreak and rare Bundibugyo strain|lang=en|website=The Independent|date=2026-05-17|access-date=2026-05-17}}</ref>. ==Ход падзей == Першым меркаваным выпадкам эпідэміі стаў мужчына, у якога сімптомы пачалі выяўляцца 24 красавіка 2026 года. Ён памёр праз тры дні<ref name=":0">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/congo-ebola-uganda-who-africa-emergency-6f93a87ff28107bdda8990599bbcd52d|title=WHO declares global health emergency over Ebola outbreak in Congo and Uganda|lang=en|first=CHINEDU ASADU Leer en|last=español|website=AP News|date=2026-05-17|access-date=2026-05-17}}</ref>. 5 мая [[СААЗ]] была папярэджана аб патэнцыйнай успышцы ліхаманкі Эбола, накіраваўшы групу рэагавання<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/africa-cdc-says-ebola-outbreak-confirmed-congos-ituri-province-2026-05-15/|title=Congo confirms new Ebola outbreak, 80 deaths|lang=en|website=Рейтер|date=2026-05-15|access-date=2026-05-17}}</ref>. Першапачатковыя ўзоры паказалі адмоўны вынік на вірус Эбола, паколькі тэсты выяўлялі толькі вірус штаму Заір, а не вірус Бундыбугіа. Пазней былі выкарыставаны іншыя тэсты, і 14-га чысла пацверджаны першыя станоўчыя вынікі<ref name=":3">{{Cite news|title=Large Ebola Outbreak Is Declared in Congo|first=Matthew Mpoke|last=Bigg|url=https://www.nytimes.com/2026/05/15/world/africa/congo-ebola-outbreak.html|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2026-05-15|access-date=2026-05-17|lang=en-US}}</ref>. 15 мая органы аховы здароўя ДР Конга пацвердзілі сотні выпадкаў захворвання ліхаманкай Эбола ў правінцыі Ітуры<ref name=":2"/>. Эксперты ў галіне аховы здароўя былі ўстрывожаныя тым, што да моманту першага паведамлення аб успышцы захворвання было выяўлена ўжо сотні меркаваных выпадкаў. Эпідэміёлаг Джэніфер Нуцо выказала здагадку, што затрымка ў выяўленні можа быць вынікам скарачэння фінансавання глабальных праграм аховы здароўя<ref name=":3"/>. Да 16 мая ў трох медыцынскіх зонах Ітуры (Бунія, Рвампара і Мангбвалу) былі пацверджаны або падазраваліся выпадкі захворвання, а таксама выпадкі былі пацверджаны ў сталіцы ДРК Кіншасе і сталіцы Уганды Кампале<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.who.int/news/item/17-05-2026-epidemic-of-ebola-disease-in-the-democratic-republic-of-the-congo-and-uganda-determined-a-public-health-emergency-of-international-concern|title=Epidemic of Ebola Disease caused by Bundibugyo virus in the Democratic Republic of the Congo and Uganda determined a public health emergency of international concern|lang=en|website=www.who.int|access-date=2026-05-17}}</ref>. Усяго 88 памерлых і 336 інфікаваных.<ref name="AP17May">{{Cite news |date=17 May 2026 |title=WHO declares global health emergency over Ebola outbreak in Congo and Uganda |url=https://apnews.com/article/congo-ebola-uganda-who-africa-emergency-6f93a87ff28107bdda8990599bbcd52d |access-date=17 May 2026 |publisher=[[Associated Press]]}}</ref><ref name="NPR16May">{{Cite news |last=Lupkin |first=Sydney |date=16 May 2026 |title=A new Ebola outbreak has already killed 87 people in Democratic Republic of Congo |url=https://www.npr.org/2026/05/16/g-s1-122494/a-new-ebola-outbreak-has-already-killed-87-people |access-date=17 May 2026 |work=[[NPR]] |language=en}}</ref> 17 мая СААЗ абвясціла эпідэмію надзвычайнай сітуацыяй у галіне грамадскага аховы здароўя міжнароднага маштабу. У заяве СААЗ паведаміла аб васьмі лабараторна пацверджаных выпадках заражэння вірусам Бундэбугіа ў Ітуры, адным пацверджаным выпадку ў Кіншасе і двух пацверджаных выпадках у Кампале, а таксама аб агменях меркаваных выпадкаў, якія з’явіліся ў розных раёнах усходняй часткі ДРК. Па гэтай прычыне СААЗ не змагла ўсталяваць геаграфічнае распаўсюджванне эпідэміі або сапраўдны лік інфіцыраваных<ref name=":4" />. Органы аховы здароўя таксама пацвердзілі станоўчы выпадак захворвання ў [[Гома|Гоме]] ў правінцыі Паўночнае Ківу, падкантрольнай баевікам [[рух 23 сакавіка|руху «23 сакавіка»]]. Інфікаванай апынулася жанчына, якая прыехала туды з Ітуры<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/17/who-declares-ebola-outbreak-in-dr-congo-uganda-a-global-health-emergency|title=WHO declares Ebola outbreak in DR Congo, Uganda a global health emergency|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-05-17}}</ref>. Тым часам колькасць смярцей ад Эболы перавысіла 100 чалавек<ref name="BBC18May">{{Cite web |date=2026-05-18 |title=WHO to give update on hantavirus and Ebola after outbreaks |url=https://www.bbc.com/news/live/c99l70zy1j7t |access-date=2026-05-18 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref>. Станам на 21-га чысла лік загінулых склаў 165 чалавек<ref name="BNO">{{cite news |title=Daily Ebola update |url= https://x.com/BNOFeed/status/2057438954320699802?s=20 |access-date=21 May 2026 |work=BNO Feed|date=21 May 2026}}</ref>. Тым часам жыхары ітурыйскай Рвампары выйшлі на пратэсты. Нагодай сталі спробы сваякой аднаго з памерлых ад ліхаманкі забраць яго цела. Па сцвярджэнні сям’і, той памёр ад брушнога тыфа, а не ад Эболы. Паліцыянты адкрылі папярэджальны стрэлы і ўжылі слёзатачывы газ для разгону натоўпу. У адказ пратэстоўцы падпалілі дзве палаткі, у якіх праходзілі лячэнне ад ліхаманкі ў рамках медыцынскай дабрачыннай акцыі. Пазней да месца падзей прыбылі дадатковыя паліцэйскія сілы і вайскоўцы, аднавіўшы парадак у горадзе<ref>{{Cite web |title=DR Congo police fire warning shots in burial dispute after suspected Ebola death |work=[[South China Morning Post]] |date=21 May 2026 |access-date=21 May 2026 |url=https://www.scmp.com/news/world/africa/article/3354427/residents-set-fire-ebola-centre-dr-congo-fear-and-anger-grow-over-outbreak }}</ref><ref>{{Cite web |author1=Niamh Kennedy |author2=Caitlin Danaher |author3=Larry Madowo |date=2026-05-21 |title=Protesters set Ebola treatment center on fire in DRC, demanding return of body |url=https://www.cnn.com/2026/05/21/africa/protesters-set-drc-ebola-hospital-on-fire-intl |access-date=2026-05-21 |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-05-22 |title=Ebola outbreak in DR Congo: Angry crowd sets Rwampara hospital tents on fire |url=https://www.bbc.com/news/articles/cp8p2g8yp8do |access-date=2026-05-22 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref>. 22 мая СААЗ павысіла ўзровень рызыкі распаўсюджвання Эболы ў ДРК да «вельмі высокага», у той час як рэгіянальны рызыка застаўся «высокім», а глабальны рызыка — «нізкім»<ref>{{cite news |date=22 May 2026 |title=WHO has upgraded the Ebola risk level in Congo from 'high' to 'very high' |url=https://x.com/BNOFeed/status/2057810255732490688?s=20 |access-date=22 May 2026 |work=BNO Feed}}</ref>. == Статыстыка == Станам на 24 мая 2026. {| class="wikitable" |+Статыстыка распаўсюджвання ліхаманкі !Краіны !Пацверджана !Памерла !Крыніцы |- |{{Сцягафікацыя|ДР Конга}} |1005 |230 |<ref name="BNO">{{Cite news |date=24 May 2026 |title=Ebola outbreak in Congo and Uganda reaches more than 1,000 cases |url=https://bnonews.com/index.php/2026/05/ebola-outbreak-in-congo-and-uganda-reaches-more-than-1000-cases/ |work=[[BNO News]] |access-date=24 May 2026}}</ref> |- | {{Сцягафікацыя|Уганда}} |7 |1 |<ref>{{cite web |title=Uganda confirms two more Ebola cases, taking total to seven |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/uganda-confirms-two-more-ebola-cases-taking-total-seven-2026-05-25/ |website=Reuters |access-date=25 May 2026}}</ref> |- |Усяго |1012 |231 |<ref name="BNO"/> |} == Мерапрыемствы == 18 мая 2026 года амерыканскі Цэнтр па кантролі і прафілактыцы захворванняў квёў 30-дзённую забарону на ўезд у Злучаныя Штаты для асоб, якія не з’яўляюцца грамадзянамі краіны, якія знаходзіліся ў ДРК, Угандзе або Паўднёвым Судане на працягу папярэдніх 21 дня<ref>{{Cite web |last1=Merelli |first1=Annalisa |last2=Branswell |first2=Helen |date=18 May 2026 |title=U.S. bans entry from Ebola-affected countries as American patient is identified |url=https://www.statnews.com/2026/05/18/cdc-ebola-travel-ban-announced-uganda-congo-south-sudan/ |access-date=18 May 2026 |website=STAT |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bhattacharya |first=Jay |date=18 May 2026 |title=Order Suspending The Right To Introduce Certain Persons From Countries Where A Quarantinable Communicable Disease Exists |url=https://www.cdc.gov/port-health/media/pdfs/2026-05-18-Title-42-Order.pdf |url-status=live |archive-url= |access-date=19 May 2026}}</ref>. 19 мая ўрад Уганды часова забараніў поціску рукі, абдымкі і непатрэбны фізічны кантакт<ref>{{cite web |title=Uganda bans hugs and handshakes as two cases of Ebola are confirmed |url=https://www.telegraph.co.uk/global-health/science-and-disease/who-chief-deeply-concerned-at-scale-of-drcs-ebola-outbreak/ |website=The Telegraph |access-date=19 May 2026}}</ref>. Нацыянальная футбольная каманда ДР Конга адмяніла частку свайго трэніровачнага збору перад [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|Чэмпіянатам свету па футболе 2026]]<ref>{{Cite web |last=Cai |first=Sophia |last2=Johansen |first2=Ben |date=19 May 2026 |title=World Cup’s Ebola factor |url=https://www.politico.com/newsletters/west-wing-playbook-remaking-government/2026/05/19/world-cups-ebola-factor-00928376 |access-date=19 May 2026 |website=Politico |language=en}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Успышка хантавіруса на MV Hondius]] * [[Эпідэмія ліхаманкі Эбола ў Заходняй Афрыцы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Май 2026 года]][[Катэгорыя:Красавік 2026 года]][[Катэгорыя:Катастрофы 2026 года]][[Катэгорыя:Эпідэміі]][[Катэгорыя:Гісторыя Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] fd0g7yjetahctb90h7jrjh7qsjicbs6 5146583 5146582 2026-05-25T16:30:18Z DBatura 73587 /* Статыстыка */ 5146583 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} [[File:2026 Ebola outbreak map 2026-05-23.svg|міні|Карта распаўсюджвання Эболы ў Ітуры і сумежных тэрыторыях на 23 мая 2026.]] У маі [[2026]] года ў правінцыі [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] была зарэгістраваная эпідэмія [[гемарагічная ліхаманка Эбола|ліхаманкі Эбола]]. Завозныя выпадкі з вобласці былі зарэгістраваныя ў [[Кіншаса|Кіншасе]] і правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]], а таксама ў сталіцы [[Уганда|Уганды]] [[Кампала|Кампале]]. Эпідэмія выкліканая вірусам Bundibugyo ebolavirus, што ўскладняе меры рэагавання, паколькі існуючыя вакцыны і метады лячэння былі распрацаваны для віруса Zaire ebolavirus<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/health/2026/05/ebola-outbreak-confirmed-in-congo-and-uganda-246-suspected-cases-65-deaths/|title=Ebola outbreak with uncommon strain erupts in Congo and Uganda; 65 deaths|lang=en|first=Beth|last=Mole|website=Ars Technica|date=2026-05-15|access-date=2026-05-17}}</ref>. == Перадгісторыя == Раней ужо былі зафіксаваныя дзве ўспышкі віруса Bundibugyo: адна ў раёне [[Бундэбугіа (акруга)|Бундэбугіа]] ва Угандзе ў 2007—2008 гадах, у гонар якога ён і атрымаў сваю назву, і іншая ў 2012 годзе ў [[Ісіра]] ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга. Паводле ацэнак, смяротнасць ад гэтага віруса складае ад 30 да 40%<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/health/ebola-congo-uganda-bundibugyo-virus-b2978137.html|title=What we know about latest Ebola outbreak and rare Bundibugyo strain|lang=en|website=The Independent|date=2026-05-17|access-date=2026-05-17}}</ref>. ==Ход падзей == Першым меркаваным выпадкам эпідэміі стаў мужчына, у якога сімптомы пачалі выяўляцца 24 красавіка 2026 года. Ён памёр праз тры дні<ref name=":0">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/congo-ebola-uganda-who-africa-emergency-6f93a87ff28107bdda8990599bbcd52d|title=WHO declares global health emergency over Ebola outbreak in Congo and Uganda|lang=en|first=CHINEDU ASADU Leer en|last=español|website=AP News|date=2026-05-17|access-date=2026-05-17}}</ref>. 5 мая [[СААЗ]] была папярэджана аб патэнцыйнай успышцы ліхаманкі Эбола, накіраваўшы групу рэагавання<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/africa-cdc-says-ebola-outbreak-confirmed-congos-ituri-province-2026-05-15/|title=Congo confirms new Ebola outbreak, 80 deaths|lang=en|website=Рейтер|date=2026-05-15|access-date=2026-05-17}}</ref>. Першапачатковыя ўзоры паказалі адмоўны вынік на вірус Эбола, паколькі тэсты выяўлялі толькі вірус штаму Заір, а не вірус Бундыбугіа. Пазней былі выкарыставаны іншыя тэсты, і 14-га чысла пацверджаны першыя станоўчыя вынікі<ref name=":3">{{Cite news|title=Large Ebola Outbreak Is Declared in Congo|first=Matthew Mpoke|last=Bigg|url=https://www.nytimes.com/2026/05/15/world/africa/congo-ebola-outbreak.html|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2026-05-15|access-date=2026-05-17|lang=en-US}}</ref>. 15 мая органы аховы здароўя ДР Конга пацвердзілі сотні выпадкаў захворвання ліхаманкай Эбола ў правінцыі Ітуры<ref name=":2"/>. Эксперты ў галіне аховы здароўя былі ўстрывожаныя тым, што да моманту першага паведамлення аб успышцы захворвання было выяўлена ўжо сотні меркаваных выпадкаў. Эпідэміёлаг Джэніфер Нуцо выказала здагадку, што затрымка ў выяўленні можа быць вынікам скарачэння фінансавання глабальных праграм аховы здароўя<ref name=":3"/>. Да 16 мая ў трох медыцынскіх зонах Ітуры (Бунія, Рвампара і Мангбвалу) былі пацверджаны або падазраваліся выпадкі захворвання, а таксама выпадкі былі пацверджаны ў сталіцы ДРК Кіншасе і сталіцы Уганды Кампале<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.who.int/news/item/17-05-2026-epidemic-of-ebola-disease-in-the-democratic-republic-of-the-congo-and-uganda-determined-a-public-health-emergency-of-international-concern|title=Epidemic of Ebola Disease caused by Bundibugyo virus in the Democratic Republic of the Congo and Uganda determined a public health emergency of international concern|lang=en|website=www.who.int|access-date=2026-05-17}}</ref>. Усяго 88 памерлых і 336 інфікаваных.<ref name="AP17May">{{Cite news |date=17 May 2026 |title=WHO declares global health emergency over Ebola outbreak in Congo and Uganda |url=https://apnews.com/article/congo-ebola-uganda-who-africa-emergency-6f93a87ff28107bdda8990599bbcd52d |access-date=17 May 2026 |publisher=[[Associated Press]]}}</ref><ref name="NPR16May">{{Cite news |last=Lupkin |first=Sydney |date=16 May 2026 |title=A new Ebola outbreak has already killed 87 people in Democratic Republic of Congo |url=https://www.npr.org/2026/05/16/g-s1-122494/a-new-ebola-outbreak-has-already-killed-87-people |access-date=17 May 2026 |work=[[NPR]] |language=en}}</ref> 17 мая СААЗ абвясціла эпідэмію надзвычайнай сітуацыяй у галіне грамадскага аховы здароўя міжнароднага маштабу. У заяве СААЗ паведаміла аб васьмі лабараторна пацверджаных выпадках заражэння вірусам Бундэбугіа ў Ітуры, адным пацверджаным выпадку ў Кіншасе і двух пацверджаных выпадках у Кампале, а таксама аб агменях меркаваных выпадкаў, якія з’явіліся ў розных раёнах усходняй часткі ДРК. Па гэтай прычыне СААЗ не змагла ўсталяваць геаграфічнае распаўсюджванне эпідэміі або сапраўдны лік інфіцыраваных<ref name=":4" />. Органы аховы здароўя таксама пацвердзілі станоўчы выпадак захворвання ў [[Гома|Гоме]] ў правінцыі Паўночнае Ківу, падкантрольнай баевікам [[рух 23 сакавіка|руху «23 сакавіка»]]. Інфікаванай апынулася жанчына, якая прыехала туды з Ітуры<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/17/who-declares-ebola-outbreak-in-dr-congo-uganda-a-global-health-emergency|title=WHO declares Ebola outbreak in DR Congo, Uganda a global health emergency|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-05-17}}</ref>. Тым часам колькасць смярцей ад Эболы перавысіла 100 чалавек<ref name="BBC18May">{{Cite web |date=2026-05-18 |title=WHO to give update on hantavirus and Ebola after outbreaks |url=https://www.bbc.com/news/live/c99l70zy1j7t |access-date=2026-05-18 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref>. Станам на 21-га чысла лік загінулых склаў 165 чалавек<ref name="BNO">{{cite news |title=Daily Ebola update |url= https://x.com/BNOFeed/status/2057438954320699802?s=20 |access-date=21 May 2026 |work=BNO Feed|date=21 May 2026}}</ref>. Тым часам жыхары ітурыйскай Рвампары выйшлі на пратэсты. Нагодай сталі спробы сваякой аднаго з памерлых ад ліхаманкі забраць яго цела. Па сцвярджэнні сям’і, той памёр ад брушнога тыфа, а не ад Эболы. Паліцыянты адкрылі папярэджальны стрэлы і ўжылі слёзатачывы газ для разгону натоўпу. У адказ пратэстоўцы падпалілі дзве палаткі, у якіх праходзілі лячэнне ад ліхаманкі ў рамках медыцынскай дабрачыннай акцыі. Пазней да месца падзей прыбылі дадатковыя паліцэйскія сілы і вайскоўцы, аднавіўшы парадак у горадзе<ref>{{Cite web |title=DR Congo police fire warning shots in burial dispute after suspected Ebola death |work=[[South China Morning Post]] |date=21 May 2026 |access-date=21 May 2026 |url=https://www.scmp.com/news/world/africa/article/3354427/residents-set-fire-ebola-centre-dr-congo-fear-and-anger-grow-over-outbreak }}</ref><ref>{{Cite web |author1=Niamh Kennedy |author2=Caitlin Danaher |author3=Larry Madowo |date=2026-05-21 |title=Protesters set Ebola treatment center on fire in DRC, demanding return of body |url=https://www.cnn.com/2026/05/21/africa/protesters-set-drc-ebola-hospital-on-fire-intl |access-date=2026-05-21 |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-05-22 |title=Ebola outbreak in DR Congo: Angry crowd sets Rwampara hospital tents on fire |url=https://www.bbc.com/news/articles/cp8p2g8yp8do |access-date=2026-05-22 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref>. 22 мая СААЗ павысіла ўзровень рызыкі распаўсюджвання Эболы ў ДРК да «вельмі высокага», у той час як рэгіянальны рызыка застаўся «высокім», а глабальны рызыка — «нізкім»<ref>{{cite news |date=22 May 2026 |title=WHO has upgraded the Ebola risk level in Congo from 'high' to 'very high' |url=https://x.com/BNOFeed/status/2057810255732490688?s=20 |access-date=22 May 2026 |work=BNO Feed}}</ref>. == Статыстыка == {| class="wikitable" |+Статыстыка распаўсюджвання ліхаманкі на 24 мая 2026. !Краіны !Пацверджана !Памерла !Крыніцы |- |{{Сцягафікацыя|ДР Конга}} |1005 |230 |<ref name="BNO">{{Cite news |date=24 May 2026 |title=Ebola outbreak in Congo and Uganda reaches more than 1,000 cases |url=https://bnonews.com/index.php/2026/05/ebola-outbreak-in-congo-and-uganda-reaches-more-than-1000-cases/ |work=[[BNO News]] |access-date=24 May 2026}}</ref> |- | {{Сцягафікацыя|Уганда}} |7 |1 |<ref>{{cite web |title=Uganda confirms two more Ebola cases, taking total to seven |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/uganda-confirms-two-more-ebola-cases-taking-total-seven-2026-05-25/ |website=Reuters |access-date=25 May 2026}}</ref> |- |Усяго |1012 |231 |<ref name="BNO"/> |} == Мерапрыемствы == 18 мая 2026 года амерыканскі Цэнтр па кантролі і прафілактыцы захворванняў квёў 30-дзённую забарону на ўезд у Злучаныя Штаты для асоб, якія не з’яўляюцца грамадзянамі краіны, якія знаходзіліся ў ДРК, Угандзе або Паўднёвым Судане на працягу папярэдніх 21 дня<ref>{{Cite web |last1=Merelli |first1=Annalisa |last2=Branswell |first2=Helen |date=18 May 2026 |title=U.S. bans entry from Ebola-affected countries as American patient is identified |url=https://www.statnews.com/2026/05/18/cdc-ebola-travel-ban-announced-uganda-congo-south-sudan/ |access-date=18 May 2026 |website=STAT |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bhattacharya |first=Jay |date=18 May 2026 |title=Order Suspending The Right To Introduce Certain Persons From Countries Where A Quarantinable Communicable Disease Exists |url=https://www.cdc.gov/port-health/media/pdfs/2026-05-18-Title-42-Order.pdf |url-status=live |archive-url= |access-date=19 May 2026}}</ref>. 19 мая ўрад Уганды часова забараніў поціску рукі, абдымкі і непатрэбны фізічны кантакт<ref>{{cite web |title=Uganda bans hugs and handshakes as two cases of Ebola are confirmed |url=https://www.telegraph.co.uk/global-health/science-and-disease/who-chief-deeply-concerned-at-scale-of-drcs-ebola-outbreak/ |website=The Telegraph |access-date=19 May 2026}}</ref>. Нацыянальная футбольная каманда ДР Конга адмяніла частку свайго трэніровачнага збору перад [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|Чэмпіянатам свету па футболе 2026]]<ref>{{Cite web |last=Cai |first=Sophia |last2=Johansen |first2=Ben |date=19 May 2026 |title=World Cup’s Ebola factor |url=https://www.politico.com/newsletters/west-wing-playbook-remaking-government/2026/05/19/world-cups-ebola-factor-00928376 |access-date=19 May 2026 |website=Politico |language=en}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Успышка хантавіруса на MV Hondius]] * [[Эпідэмія ліхаманкі Эбола ў Заходняй Афрыцы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Май 2026 года]][[Катэгорыя:Красавік 2026 года]][[Катэгорыя:Катастрофы 2026 года]][[Катэгорыя:Эпідэміі]][[Катэгорыя:Гісторыя Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] ig4otg20a2khnguzzuz9ar5opm4rxrk 5146584 5146583 2026-05-25T16:31:08Z DBatura 73587 5146584 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} [[File:2026 Ebola outbreak map 2026-05-23.svg|міні|Карта распаўсюджвання Эболы ў Ітуры і сумежных тэрыторыях на 23 мая 2026.]] У маі [[2026]] года ў правінцыі [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] была зарэгістраваная эпідэмія [[гемарагічная ліхаманка Эбола|ліхаманкі Эбола]]. Завозныя выпадкі з вобласці былі зарэгістраваныя ў [[Кіншаса|Кіншасе]] і правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]], а таксама ў сталіцы [[Уганда|Уганды]] [[Кампала|Кампале]]. Эпідэмія выкліканая вірусам Bundibugyo ebolavirus, што ўскладняе меры рэагавання, паколькі існуючыя вакцыны і метады лячэння былі распрацаваны для віруса Zaire ebolavirus<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/health/2026/05/ebola-outbreak-confirmed-in-congo-and-uganda-246-suspected-cases-65-deaths/|title=Ebola outbreak with uncommon strain erupts in Congo and Uganda; 65 deaths|lang=en|first=Beth|last=Mole|website=Ars Technica|date=2026-05-15|access-date=2026-05-17}}</ref>. == Перадгісторыя == Раней ужо былі зафіксаваныя дзве ўспышкі віруса Bundibugyo: адна ў раёне [[Бундэбугіа (акруга)|Бундэбугіа]] ва Угандзе ў 2007—2008 гадах, у гонар якога ён і атрымаў сваю назву, і іншая ў 2012 годзе ў [[Ісіра]] ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга. Паводле ацэнак, смяротнасць ад гэтага віруса складае ад 30 да 40%<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/health/ebola-congo-uganda-bundibugyo-virus-b2978137.html|title=What we know about latest Ebola outbreak and rare Bundibugyo strain|lang=en|website=The Independent|date=2026-05-17|access-date=2026-05-17}}</ref>. ==Ход падзей == Першым меркаваным выпадкам эпідэміі стаў мужчына, у якога сімптомы пачалі выяўляцца 24 красавіка 2026 года. Ён памёр праз тры дні<ref name=":0">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/congo-ebola-uganda-who-africa-emergency-6f93a87ff28107bdda8990599bbcd52d|title=WHO declares global health emergency over Ebola outbreak in Congo and Uganda|lang=en|first=CHINEDU ASADU Leer en|last=español|website=AP News|date=2026-05-17|access-date=2026-05-17}}</ref>. 5 мая [[СААЗ]] была папярэджана аб патэнцыйнай успышцы ліхаманкі Эбола, накіраваўшы групу рэагавання<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/africa-cdc-says-ebola-outbreak-confirmed-congos-ituri-province-2026-05-15/|title=Congo confirms new Ebola outbreak, 80 deaths|lang=en|website=Рейтер|date=2026-05-15|access-date=2026-05-17}}</ref>. Першапачатковыя ўзоры паказалі адмоўны вынік на вірус Эбола, паколькі тэсты выяўлялі толькі вірус штаму Заір, а не вірус Бундыбугіа. Пазней былі выкарыставаны іншыя тэсты, і 14-га чысла пацверджаны першыя станоўчыя вынікі<ref name=":3">{{Cite news|title=Large Ebola Outbreak Is Declared in Congo|first=Matthew Mpoke|last=Bigg|url=https://www.nytimes.com/2026/05/15/world/africa/congo-ebola-outbreak.html|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2026-05-15|access-date=2026-05-17|lang=en-US}}</ref>. 15 мая органы аховы здароўя ДР Конга пацвердзілі сотні выпадкаў захворвання ліхаманкай Эбола ў правінцыі Ітуры<ref name=":2"/>. Эксперты ў галіне аховы здароўя былі ўстрывожаныя тым, што да моманту першага паведамлення аб успышцы захворвання было выяўлена ўжо сотні меркаваных выпадкаў. Эпідэміёлаг Джэніфер Нуцо выказала здагадку, што затрымка ў выяўленні можа быць вынікам скарачэння фінансавання глабальных праграм аховы здароўя<ref name=":3"/>. Да 16 мая ў трох медыцынскіх зонах Ітуры (Бунія, Рвампара і Мангбвалу) былі пацверджаны або падазраваліся выпадкі захворвання, а таксама выпадкі былі пацверджаны ў сталіцы ДРК Кіншасе і сталіцы Уганды Кампале<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.who.int/news/item/17-05-2026-epidemic-of-ebola-disease-in-the-democratic-republic-of-the-congo-and-uganda-determined-a-public-health-emergency-of-international-concern|title=Epidemic of Ebola Disease caused by Bundibugyo virus in the Democratic Republic of the Congo and Uganda determined a public health emergency of international concern|lang=en|website=www.who.int|access-date=2026-05-17}}</ref>. Усяго 88 памерлых і 336 інфікаваных.<ref name="AP17May">{{Cite news |date=17 May 2026 |title=WHO declares global health emergency over Ebola outbreak in Congo and Uganda |url=https://apnews.com/article/congo-ebola-uganda-who-africa-emergency-6f93a87ff28107bdda8990599bbcd52d |access-date=17 May 2026 |publisher=[[Associated Press]]}}</ref><ref name="NPR16May">{{Cite news |last=Lupkin |first=Sydney |date=16 May 2026 |title=A new Ebola outbreak has already killed 87 people in Democratic Republic of Congo |url=https://www.npr.org/2026/05/16/g-s1-122494/a-new-ebola-outbreak-has-already-killed-87-people |access-date=17 May 2026 |work=[[NPR]] |language=en}}</ref> 17 мая СААЗ абвясціла эпідэмію надзвычайнай сітуацыяй у галіне грамадскага аховы здароўя міжнароднага маштабу. У заяве СААЗ паведаміла аб васьмі лабараторна пацверджаных выпадках заражэння вірусам Бундэбугіа ў Ітуры, адным пацверджаным выпадку ў Кіншасе і двух пацверджаных выпадках у Кампале, а таксама аб агменях меркаваных выпадкаў, якія з’явіліся ў розных раёнах усходняй часткі ДРК. Па гэтай прычыне СААЗ не змагла ўсталяваць геаграфічнае распаўсюджванне эпідэміі або сапраўдны лік інфіцыраваных<ref name=":4" />. Органы аховы здароўя таксама пацвердзілі станоўчы выпадак захворвання ў [[Гома|Гоме]] ў правінцыі Паўночнае Ківу, падкантрольнай баевікам [[рух 23 сакавіка|руху «23 сакавіка»]]. Інфікаванай апынулася жанчына, якая прыехала туды з Ітуры<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/17/who-declares-ebola-outbreak-in-dr-congo-uganda-a-global-health-emergency|title=WHO declares Ebola outbreak in DR Congo, Uganda a global health emergency|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-05-17}}</ref>. Тым часам колькасць смярцей ад Эболы перавысіла 100 чалавек<ref name="BBC18May">{{Cite web |date=2026-05-18 |title=WHO to give update on hantavirus and Ebola after outbreaks |url=https://www.bbc.com/news/live/c99l70zy1j7t |access-date=2026-05-18 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref>. Станам на 21-га чысла лік загінулых склаў 165 чалавек<ref>{{cite news |title=Daily Ebola update |url= https://x.com/BNOFeed/status/2057438954320699802?s=20 |access-date=21 May 2026 |work=BNO Feed|date=21 May 2026}}</ref>. Тым часам жыхары ітурыйскай Рвампары выйшлі на пратэсты. Нагодай сталі спробы сваякой аднаго з памерлых ад ліхаманкі забраць яго цела. Па сцвярджэнні сям’і, той памёр ад брушнога тыфа, а не ад Эболы. Паліцыянты адкрылі папярэджальны стрэлы і ўжылі слёзатачывы газ для разгону натоўпу. У адказ пратэстоўцы падпалілі дзве палаткі, у якіх праходзілі лячэнне ад ліхаманкі ў рамках медыцынскай дабрачыннай акцыі. Пазней да месца падзей прыбылі дадатковыя паліцэйскія сілы і вайскоўцы, аднавіўшы парадак у горадзе<ref>{{Cite web |title=DR Congo police fire warning shots in burial dispute after suspected Ebola death |work=[[South China Morning Post]] |date=21 May 2026 |access-date=21 May 2026 |url=https://www.scmp.com/news/world/africa/article/3354427/residents-set-fire-ebola-centre-dr-congo-fear-and-anger-grow-over-outbreak }}</ref><ref>{{Cite web |author1=Niamh Kennedy |author2=Caitlin Danaher |author3=Larry Madowo |date=2026-05-21 |title=Protesters set Ebola treatment center on fire in DRC, demanding return of body |url=https://www.cnn.com/2026/05/21/africa/protesters-set-drc-ebola-hospital-on-fire-intl |access-date=2026-05-21 |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-05-22 |title=Ebola outbreak in DR Congo: Angry crowd sets Rwampara hospital tents on fire |url=https://www.bbc.com/news/articles/cp8p2g8yp8do |access-date=2026-05-22 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref>. 22 мая СААЗ павысіла ўзровень рызыкі распаўсюджвання Эболы ў ДРК да «вельмі высокага», у той час як рэгіянальны рызыка застаўся «высокім», а глабальны рызыка — «нізкім»<ref>{{cite news |date=22 May 2026 |title=WHO has upgraded the Ebola risk level in Congo from 'high' to 'very high' |url=https://x.com/BNOFeed/status/2057810255732490688?s=20 |access-date=22 May 2026 |work=BNO Feed}}</ref>. == Статыстыка == {| class="wikitable" |+Статыстыка распаўсюджвання ліхаманкі на 24 мая 2026. !Краіны !Пацверджана !Памерла !Крыніцы |- |{{Сцягафікацыя|ДР Конга}} |1005 |230 |<ref name="BNO">{{Cite news |date=24 May 2026 |title=Ebola outbreak in Congo and Uganda reaches more than 1,000 cases |url=https://bnonews.com/index.php/2026/05/ebola-outbreak-in-congo-and-uganda-reaches-more-than-1000-cases/ |work=[[BNO News]] |access-date=24 May 2026}}</ref> |- | {{Сцягафікацыя|Уганда}} |7 |1 |<ref>{{cite web |title=Uganda confirms two more Ebola cases, taking total to seven |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/uganda-confirms-two-more-ebola-cases-taking-total-seven-2026-05-25/ |website=Reuters |access-date=25 May 2026}}</ref> |- |Усяго |1012 |231 |<ref name="BNO"/> |} == Мерапрыемствы == 18 мая 2026 года амерыканскі Цэнтр па кантролі і прафілактыцы захворванняў квёў 30-дзённую забарону на ўезд у Злучаныя Штаты для асоб, якія не з’яўляюцца грамадзянамі краіны, якія знаходзіліся ў ДРК, Угандзе або Паўднёвым Судане на працягу папярэдніх 21 дня<ref>{{Cite web |last1=Merelli |first1=Annalisa |last2=Branswell |first2=Helen |date=18 May 2026 |title=U.S. bans entry from Ebola-affected countries as American patient is identified |url=https://www.statnews.com/2026/05/18/cdc-ebola-travel-ban-announced-uganda-congo-south-sudan/ |access-date=18 May 2026 |website=STAT |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bhattacharya |first=Jay |date=18 May 2026 |title=Order Suspending The Right To Introduce Certain Persons From Countries Where A Quarantinable Communicable Disease Exists |url=https://www.cdc.gov/port-health/media/pdfs/2026-05-18-Title-42-Order.pdf |url-status=live |archive-url= |access-date=19 May 2026}}</ref>. 19 мая ўрад Уганды часова забараніў поціску рукі, абдымкі і непатрэбны фізічны кантакт<ref>{{cite web |title=Uganda bans hugs and handshakes as two cases of Ebola are confirmed |url=https://www.telegraph.co.uk/global-health/science-and-disease/who-chief-deeply-concerned-at-scale-of-drcs-ebola-outbreak/ |website=The Telegraph |access-date=19 May 2026}}</ref>. Нацыянальная футбольная каманда ДР Конга адмяніла частку свайго трэніровачнага збору перад [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|Чэмпіянатам свету па футболе 2026]]<ref>{{Cite web |last=Cai |first=Sophia |last2=Johansen |first2=Ben |date=19 May 2026 |title=World Cup’s Ebola factor |url=https://www.politico.com/newsletters/west-wing-playbook-remaking-government/2026/05/19/world-cups-ebola-factor-00928376 |access-date=19 May 2026 |website=Politico |language=en}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Успышка хантавіруса на MV Hondius]] * [[Эпідэмія ліхаманкі Эбола ў Заходняй Афрыцы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Май 2026 года]][[Катэгорыя:Красавік 2026 года]][[Катэгорыя:Катастрофы 2026 года]][[Катэгорыя:Эпідэміі]][[Катэгорыя:Гісторыя Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] kv0l6s3eimd4sfnumjle1puqxf4ntvu 0 808029 5146717 5143756 2026-05-25T22:40:16Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды */ 5146717 wikitext text/x-wiki У сезоне 2021/2022 гандбольны клуб «[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў]]» з горада [[Брэст]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|2021/2022]] ({{Зл}}'''Чэмпіён'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2022|2022]] ({{Бр}}'''3 месцы'''). == Склад каманды == * 24. [[Максім Сяргеевіч Баранаў|Максім Баранаў]] * 25. [[Данііл Вяргейчык]] * 66. [[Яка Малус]] * 14. [[Андрэй Сяргеевіч Юрынок|Андрэй Юрынок]] * 77. [[Уладзімір Враньеш]] * 3. [[Дзмітрый Іванавіч Санталаў|Дзмітрый Санталаў]] * 76. [[Ілья Тамашук]] * 37. [[Станіслаў Кашпарэк]] * 15. [[Уладзімір Рубянкоў]] * 6. Батыс Банфон * 5 [[Дзмітрый Датчук]] * 22. [[Вячаслаў Віталевіч Шумак|Вячаслаў Шумак]] * 12. [[Іван Міхайлавіч Мацкевіч|Іван Мацкевіч]] * 98. [[Валянцін Сілко]] * 20. [[Сташ Скубэ]] * 21. [[Ілья Усік]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2020/2021 ГК Мяшкоў Брэст]] * [[Сезон 2022/2023 ГК Мяшкоў Брэст]] == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/match-meshkov-brest-(belarus)-kronon-(grodno,-belarus)-25-08-2021 25.08.2021 Матч Мешков Брест (Беларусь) — Кронон (Гродно, Беларусь)] [[Катэгорыя:Сезоны БГК імя Мяшкова|2021/2022]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2021/2022|БГК імя Мяшкова]] [[Катэгорыя:2021 год у Брэсце]] [[Катэгорыя:2022 год у Брэсце]] 0hpa516hzhmx2j3xaykboh8rs7fbnb6 10 808049 5146590 5146457 2026-05-25T16:47:27Z Pabojnia 135280 афармленне 5146590 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Японскія сады | загаловак = [[Японскі сад|Японскія сады]] | стыль_загалоўкаў = background:#FFFFFF; |стыль_асноўнага_загалоўка = background:#FFFFFF; |выява = [[Файл:Logoprojetbonsai.png|65px]] |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |загаловак1 = У Японіі | спіс1 = *[[Тры знакамітыя паркі Японіі]] *[[Парк Інакасіра|Інакасіра]] *[[Кайраку-эн]] *[[Сад Кансэн-эн|Кансэн-эн]] *[[Сад Кіёсумі|Кіёсумі]] *[[Кораку-эн]] *[[Сад Коісікава Коракуэн|Коісікава Коракуэн]] *[[Кэнроку-эн]] *[[Сад Окума|Окума]] *[[Роан-дзі|Роан-дзі]] *[[Сад Рыкугіэн|Рыкугіэн]] *[[Сюкэйэн|Сюкэйэн]] *[[Сад Сін-Эдагава|Сін-Эдагава]] *[[Сад Тындзан-со|Тындзан-со]] *[[Тофуку-дзі]] *[[Уэна (парк)|Уэна]] *[[Сады Хамарыкю|Хамарыкю]] *[[Парк Хібія|Хібія]] *[[Парк Яёгі|Яёгі]] | загаловак2 = Па-за Японіяй | спіс2 = * [[Японскі сад (Адэлаіда)|Адэлаіда]] 🇦🇺 * [[Японскі сад (Афіны)|Афіны]] 🇬🇷 * [[Японскі сад (Бад-Лангэнзальца)|Бад-Лангэнзальца]] 🇩🇪 * [[Японскі сад (Белен-дэ-Эскабар)|Белен-дэ-Эскабар]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Бон)|Бон]] 🇩🇪 * [[Японскі сад (Буэнас-Айрэс)|Буэнас-Айрэс]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Яўрэмавац)|Бялград]] 🇷🇸 * [[Сад Нітабэ|Ванкувер]] 🇨🇦 * [[Японскі сад (Дыжон)|Дыжон]] 🇫🇷 * {{iw|Японскі сад (Кайзерслаўтэрн)|Кайзерслаўтэрн|de|Japanischer Garten (Kaiserslautern)}} 🇩🇪 * [[Японскі культурны цэнтр і сад у Каўры|Каўра]] 🇦🇺 * [[Японскі сад (Ла-Серэна)|Ла-Серэна]] 🇨🇱 * {{iw|Японскі сад (Мажучай)|Мажучай|d|Q139857964}} 🇱🇹 * {{iw|Японскі сад (Манагуа)|Манагуа|es|Parque Japón Nicaragua}} 🇳🇮 * [[Японскі сад (Манака)|Манака]] 🇲🇨 * [[Японскі сад Мантэвідэа|Мантэвідэа]] 🇺🇾 * [[Японскі сад у Маскве|Масква]] 🇷🇺 * {{iw|Мінскі японскі сад|Мінск|d|Q139865318}} 🇧🇾 * [[Японскі сад Іль-дэ-Версаль|Нант]] 🇫🇷 * {{iw|Ніка Юка|||Nikka Yuko Japanese Garden}} 🇨🇦 * [[Музей Марыкамі і Японскія сады|Палм-Біч]] 🇺🇸 * [[Портлендскі японскі сад|Портленд]] 🇺🇸 * {{iw|Японскі сад (Руэй-Мальмезон)|Руэй-Мальмезон|d|Q3364184}} 🇫🇷 * {{iw|Чайны сад (Сан-Францыска)|Сан-Францыска||Japanese Tea Garden (San Francisco)}} 🇺🇸 * [[Японскі сад (Санкт-Пецярбург)|Санкт-Пецярбург]] 🇷🇺 * [[Японскі сад (Санцьяга)|Санцьяга]] 🇨🇱 * [[Японскі сад (Сінгапур)|Сінгапур]] 🇸🇬 * [[Японскі сад Балталімані|Стамбул]] 🇹🇷 * [[Японскі сад (Тулуза)|Тулуза]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Уроцлаў)|Уроцлаў]] 🇵🇱 * [[Японскі сад (Хаселт)|Хаселт]] 🇧🇪 * [[Японскі сад (Хожаў)|Хожаў]] 🇵🇱 * {{iw|Японскі сад (Чыкага)|Чыкага||Garden of the Phoenix}} 🇺🇸 * [[Японскі сад ЮНЕСКА|ЮНЕСКА]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Яркаў)|Яркаў]] 🇵🇱 | загаловак3 = Стылі і кірункі | спіс3 = *[[Сад камянёў]] *[[Бансай]] *[[Ро-дзі|Ро-дзі (чайны сад)]] *{{iw|сад Чыстай зямлі||ja|浄土式庭園}} *[[Сакутэйкі]] *[[Цубаніва]] *[[Японскі сад]] | загаловак4 = Элементы | спіс4 = *[[Бансай]] *[[Месячны мост]] *[[Пераходныя камяні]] *{{iw|Сэндзай||ja|前栽}} *[[Сісі-адосі]] *[[Суікінкуцу]] *[[Цясіцу|Цясіцу (чайны домік)]] *[[Харайсан]] *[[Цукубаі]] *[[Таро (ліхтар)|Таро (ліхтары)]]: [[Юкімі-даро]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Японскі сад]]}} }} <noinclude>{{doc}}[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Японія]]</noinclude> tlvninttplz5r0lpa9hp0tk0vvaye32 5146807 5146590 2026-05-26T07:57:44Z Pabojnia 135280 афармленне 5146807 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Японскія сады | загаловак = [[Японскі сад|Японскія сады]] | стыль_загалоўкаў = background:#FFFFFF; |стыль_асноўнага_загалоўка = background:#FFFFFF; |выява = [[Файл:Logoprojetbonsai.png|65px]] |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |загаловак1 = У Японіі | спіс1 = *[[Тры знакамітыя паркі Японіі]] *[[Парк Інакасіра|Інакасіра]] *[[Кайраку-эн]] *[[Сад Кансэн-эн|Кансэн-эн]] *[[Сад Кіёсумі|Кіёсумі]] *[[Кораку-эн]] *[[Сад Коісікава Коракуэн|Коісікава Коракуэн]] *[[Кэнроку-эн]] *[[Сад Окума|Окума]] *[[Роан-дзі|Роан-дзі]] *[[Сад Рыкугіэн|Рыкугіэн]] *[[Сюкэйэн|Сюкэйэн]] *[[Сад Сін-Эдагава|Сін-Эдагава]] *[[Сад Тындзан-со|Тындзан-со]] *[[Тофуку-дзі]] *[[Уэна (парк)|Уэна]] *[[Сады Хамарыкю|Хамарыкю]] *[[Парк Хібія|Хібія]] *[[Парк Яёгі|Яёгі]] | загаловак2 = Па-за Японіяй | спіс2 = * [[Японскі сад (Адэлаіда)|Адэлаіда]] 🇦🇺 * [[Японскі сад (Афіны)|Афіны]] 🇬🇷 * [[Японскі сад (Бад-Лангэнзальца)|Бад-Лангэнзальца]] 🇩🇪 * [[Японскі сад (Белен-дэ-Эскабар)|Белен-дэ-Эскабар]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Бон)|Бон]] 🇩🇪 * [[Японскі сад (Буэнас-Айрэс)|Буэнас-Айрэс]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Яўрэмавац)|Бялград]] 🇷🇸 * [[Сад Нітабэ|Ванкувер]] 🇨🇦 * [[Японскі сад (Дыжон)|Дыжон]] 🇫🇷 * {{iw|Японскі сад (Кайзерслаўтэрн)|Кайзерслаўтэрн|de|Japanischer Garten (Kaiserslautern)}} 🇩🇪 * [[Японскі культурны цэнтр і сад у Каўры|Каўра]] 🇦🇺 * [[Японскі сад (Ла-Серэна)|Ла-Серэна]] 🇨🇱 * {{iw|Японскі сад (Мажучай)|Мажучай|d|Q139857964}} 🇱🇹 * {{iw|Японскі сад (Манагуа)|Манагуа|es|Parque Japón Nicaragua}} 🇳🇮 * [[Японскі сад (Манака)|Манака]] 🇲🇨 * [[Японскі сад Мантэвідэа|Мантэвідэа]] 🇺🇾 * [[Японскі сад у Маскве|Масква]] 🇷🇺 * {{iw|Мінскі японскі сад|Мінск|d|Q139865318}} 🇧🇾 * [[Японскі сад Іль-дэ-Версаль|Нант]] 🇫🇷 * {{iw|Ніка Юка|||Nikka Yuko Japanese Garden}} 🇨🇦 * [[Музей Марыкамі і Японскія сады|Палм-Біч]] 🇺🇸 * [[Портлендскі японскі сад|Портленд]] 🇺🇸 * [[Японскі сад (Руэй-Мальмезон)|Руэй-Мальмезон]] 🇫🇷 * {{iw|Чайны сад (Сан-Францыска)|Сан-Францыска||Japanese Tea Garden (San Francisco)}} 🇺🇸 * [[Японскі сад (Санкт-Пецярбург)|Санкт-Пецярбург]] 🇷🇺 * [[Японскі сад (Санцьяга)|Санцьяга]] 🇨🇱 * [[Японскі сад (Сінгапур)|Сінгапур]] 🇸🇬 * [[Японскі сад Балталімані|Стамбул]] 🇹🇷 * [[Японскі сад (Тулуза)|Тулуза]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Уроцлаў)|Уроцлаў]] 🇵🇱 * [[Японскі сад (Хаселт)|Хаселт]] 🇧🇪 * [[Японскі сад (Хожаў)|Хожаў]] 🇵🇱 * {{iw|Японскі сад (Чыкага)|Чыкага||Garden of the Phoenix}} 🇺🇸 * [[Японскі сад ЮНЕСКА|ЮНЕСКА]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Яркаў)|Яркаў]] 🇵🇱 | загаловак3 = Стылі і кірункі | спіс3 = *[[Сад камянёў]] *[[Бансай]] *[[Ро-дзі|Ро-дзі (чайны сад)]] *{{iw|сад Чыстай зямлі||ja|浄土式庭園}} *[[Сакутэйкі]] *[[Цубаніва]] *[[Японскі сад]] | загаловак4 = Элементы | спіс4 = *[[Бансай]] *[[Месячны мост]] *[[Пераходныя камяні]] *{{iw|Сэндзай||ja|前栽}} *[[Сісі-адосі]] *[[Суікінкуцу]] *[[Цясіцу|Цясіцу (чайны домік)]] *[[Харайсан]] *[[Цукубаі]] *[[Таро (ліхтар)|Таро (ліхтары)]]: [[Юкімі-даро]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Японскі сад]]}} }} <noinclude>{{doc}}[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Японія]]</noinclude> i719t73l3ewkgwjuth13jbnsi1dcg7p 0 808246 5146856 5145149 2026-05-26T10:02:01Z Паўлюк Шапецька 37440 5146856 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = |назва = |удзельнікаў = |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |разоў = 7 |2 месца = [[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]] |3 месца = [[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе 2018|2018]] |наступны сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе 2020|2020]] }} '''Кубак Беларусі па гандболе 2019''' — 23-ы розыгрыш [[Кубак Беларусі па гандболе|кубка Беларусі па гандболе]]. Фінал чатырох адбыўся ў [[Магілёў|Магілёве]] 19 мая 2019 года. Перамогу атрымаў клуб «[[ГК СКА Мінск|СКА Мінск]]». == Паўфіналы == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center| 18 мая || align=center|Магілёў ||align=right bgcolor="#bbeebb"| [[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]] ||align=center|'''44:24 (23:10)''' || [[ГК Гомель|Гомель]] |- |align=center| 18 мая || align=center|Магілёў ||align=right |[[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]]||align=center|'''23:37 (12:19)''' || bgcolor="#bbeebb"| [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |} == Матч за 3-е месца == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center| 19 мая || align=center|Магілёў ||align=right bgcolor="#bbeebb"| [[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] ||align=center|'''32:25 (19:9)''' || [[ГК Гомель|Гомель]] |} == Фінал == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center| 19 мая || align=center|Магілёў||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]''' ||align=center|'''30:29 (14:12)''' || [[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]] |} == Лепшыя гульцы == * [[Дзмітрый Сяргеевіч Смолікаў|Дзмітрый Смолікаў]] — «Гомель» * [[Вадзім Котаў]] — «Машэка» * [[Павел Горак]] — БГК * [[Дзмітрый Алегавіч Нікуленкаў|Дзмітрый Нікуленкаў]] — СКА * MVP — [[Аляксей Васільевіч Гайса|Аляксей Гайса]] «Машэка». {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://handball.by/2019-34/ СКА-Минск — обладатель Кубка Беларуси 2019 года!] * [https://handball.by/2019-33/ Мужчины. Кубок Беларуси-2019. БГК и СКА сыграют в финале] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:2019 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2019 год у Магілёве]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2019 годзе]] [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па гандболе|2019]] [[Катэгорыя:Спорт у Магілёве]] n0grykrggjo15dhifd66llk8bv7m6tr 0 808396 5146581 5145802 2026-05-25T16:25:19Z SimondR 62742 катэгорыі 5146581 wikitext text/x-wiki [[Файл:Babylonian tablet recording Halley's comet.jpg|міні|Вавілонская таблічка з запісам пра [[Камета Галея|камету Галея]], 164 г. да н.э.]] '''Вавілонская астраномія''' — сістэма назіранняў, вылічэнняў і рэгістрацыі [[Нябеснае цела|нябесных цел]], якая развівалася ў [[Старажытная Месапатамія|Старажытнай Месапатаміі]]. Гэтая навуковая традыцыя ахоплівае велізарны гістарычны перыяд: ад пачатку II тысячагоддзя да н.э. (перыяд [[Старававілонскае царства|Старававілонскага царства]]){{Пераход|Старававілонская астраномія}} і аж да I стагоддзя н.э. ([[Элінізм|эліністычная]] і [[Парфянскае царства|парфянская]] эпохі){{Пераход|Новававілонская астраномія}}, калі [[клінапіс]]ная культура пачала знікаць. Фундаментальнай асаблівасцю вавілонскай астраноміі было выкарыстанне [[Шасцідзесятковая сістэма злічэння|шасцідзесятковай сістэмы злічэння]]. Яна значна спрашчала вылічэнне і запіс надзвычай вялікіх лікаў і малых дробаў{{sfn|Friberg|2019}} (менавіта з гэтай сістэмы бярэ пачатак сучасны падзел гадзіны на 60 хвілін, а круга — на 360 градусаў). Свайго сапраўднага росквіту навука дасягнула на працягу VIII—VII стагоддзяў да н.э., калі вавілонскія астраномы распрацавалі новы [[Эмпірызм|эмпірычны падыход]]. Яны пачалі ўжываць строгую [[Несупярэчлівасць|ўнутраную логіку]] і матэматыку для стварэння планетных мадэляў і прадказанняў{{Пераход|Арыфметычныя і геаметрычныя метады}}. Гэта стала настолькі важным укладам у [[Філасофія навукі|філасофію навукі]], што некаторыя сучасныя даследчыкі называюць такі падыход першай навуковай рэвалюцыяй{{sfn|Brown|2000|pp=5–6}}. Пазней гэтыя дасягненні перанялі і працягнулі развіваць у [[Старажытнагрэчаская астраномія|старажытнагрэчаскай]] і [[Эліністычная астралогія|эліністычнай]] астраноміі і астралогіі. Класічныя антычныя крыніцы часта называюць «халдзеямі» вавілонскіх філосафаў — [[Жрэцтва|жрацоў]]-пісцаў, якія спецыялізаваліся на вывучэнні [[Зорнае неба|зорнага неба]] і [[Варажба|варажбе]]{{Пераход|Знаменні і касмалогія}}. Вавілонская традыцыя праклала шлях для антычнай навукі і паспрыяла яе распаўсюджванню па ўсёй грэка-рымскай прасторы{{Пераход|Уплыў на антычную і эліністычную астраномію}}, а самі вавілоняне першымі ў гісторыі пачалі выкарыстоўваць матэматычны [[задыяк]] для адсочвання [[Праходжанне (астраномія)|руху планет]] уздоўж [[Экліптыка|экліптыкі]]{{Пераход|Вынаходства задыяка}}. Ад вавілонскай астраноміі захаваліся толькі фрагменты — пераважна гліняныя таблічкі з [[Вавілонскія астранамічныя дзённікі|астранамічнымі дзённікамі]], [[эфемерыда]]мі і працэдурнымі тэкстамі{{Пераход|Эмпірычная база}}, таму сённяшнія веды пра вавілонскую планетную тэорыю даволі ўрыўкавыя{{sfn|Aaboe|1958|p=209}}. Тым не менш, ацалелыя дакументы сведчаць, што вавілонская астраномія была першай «паспяховай спробай даць дакладнае матэматычнае апісанне астранамічных з’яў» і што «ўсе пазнейшыя формы навуковай астраноміі ў [[Элінізм|эліністычным свеце]], [[Індыйская астраномія|Індыі]], [[Астраномія ісламскага Сярэднявечча|ісламскіх краінах]] і на Захадзе <…> вырашальным і фундаментальным чынам грунтуюцца на вавілонскай астраноміі»{{sfn|Aaboe|1974|p=21}}. == Перадумовы і гістарычнае развіццё == Яшчэ да росквіту вавілонскай астраноміі дзяржавы [[Шумер]]а і [[Акад]]а, што папярэднічалі Вавілону, дасягнулі вялікіх поспехаў у вывучэнні неба, аднак значная частка іхніх ведаў не дайшла да нашых дзён. Вавілоняне выкарысталі гэтыя дасягненні як падмурак для ўласнай навукі{{sfn|Авдиев|1953}}. У пачатку XX стагоддзя сярод вучоных панавала тэорыя «[[панвавіланізм]]у», вылучаная [[Гуга Вінклер|Гугам Вінклерам]]. Паводле яе, вавілоняне развілі астраномію яшчэ ў самыя раннія перыяды сваёй гісторыі (3000-2000 гады да н.э.), аднак пазней гэтая гіпотэза была прызнана памылковай{{sfn|Паннекук|1966|loc=Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне|с=30}}. Сёння лічыцца, што першапачаткова вавілоняне назіралі выключна за [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяцам]] дзеля вызначэння пачатку новага месяца і для рытуальных мэт, і толькі пазней пачалі сістэматычна сачыць за зоркамі{{sfn|Паннекук|1966|loc=Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне|с=31}}. Спрыяльныя ўмовы для далейшага развіцця астраноміі склаліся пасля захопу Вавілона [[Асірыя]]й. У гэты перыяд пачалі паступова збірацца даныя пра заканамернасці зацьменняў і руху планет{{sfn|Тураев|1935}}. На працягу ўсяго часу ад заваявання Вавілона [[Ашурбаніпал]]ам да падзення [[Персідская імперыя|Персідскай імперыі]] пад уціскам [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]], горад заставаўся буйным гандлёвым і культурным цэнтрам [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]], што надзвычай моцна паспрыяла развіццю навукі (у прыватнасці, пры падтрымцы цара [[Хамурапі]]{{sfn|Коэн|2013}}){{sfn|Паннекук|1966|loc=Глава 5. Новая вавилонская наука|с=50}}. === Абсерваторыі і прылады === Шумера-акадскія і вавілонскія астраномы, якія адначасова з’яўляліся жрацамі{{sfn|Тураев|1935}}, назіралі за небам з дапамогай спецыяльных веж-абсерваторый. Як правіла, яны размяшчаліся на вяршынях [[зікурат]]аў. Руіны такіх веж знойдзеныя практычна ва ўсіх шумера-акадскіх і вавілонскіх гарадах{{sfn|Авдиев|1953}}. Вавілоняне карысталіся [[Шасцідзесятковая сістэма злічэння|шасцідзесятковай сістэмай злічэння]], якая значна спрашчала запіс надзвычай вялікіх і малых лікаў{{sfn|Friberg|2019}}. Для вымярэнняў выкарыстоўваліся [[Вадзяны гадзіннік|вадзяныя гадзіннікі]], [[гноман]]ы, а таксама, верагодна, іншыя інструменты для вылічэння адлегласцей паміж нябеснымі целамі, якія не захаваліся да нашага часу. == Каляндар і вылічэнне часу == {{Асноўны артыкул|Вавілонскі каляндар}} [[Файл:Tablet of Shamash relief.jpg|міні|«[[Таблічка Шамаша]]». Сцэна глыбокай пашаны вавілонскаму богу Сонца, чыім імем быў названы адзін з дзён тыдня.]] Вывучэнне зорнага неба паспрыяла стварэнню дакладнага [[Каляндар|календара]] і развіццю складаных матэматычных вылічэнняў у месапатамскім грамадстве. Аднак вавілоняне не былі адзінай высокаразвітой цывілізацыяй таго часу, якая дайшла да такой інавацыі: напрыклад, паралельна з імі ў [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]] распрацавалі ўласную сістэму вылічэння часу. Калі егіпецкі каляндар быў сонечным, то вавілонскі — [[Месяцава-сонечны каляндар|месяцава-сонечным]]. Дзеля вызначэння першага дня месяца вавілонянам патрабавалася назіраць за [[маладзік]]ом, а для цырыманіяльных мэт жрацы таксама сачылі за [[Поўня (фаза Месяца)|поўняй]]{{sfn|Паннекук|1966|loc=Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне|с=31}}. У вавілонскім годзе было 12 [[Месяц (каляндарны)|месяцаў]]. Год пачынаўся з [[Вясна|вясны]], а першым месяцам быў ''[[нісан]]'' ({{lang-akk|nissāni}}). Каб каляндар лепш супадаў з сельскагаспадарчымі сезонамі, вавілоняне ўвялі практыку ўстаўкі трынаццатага, дадатковага месяца{{sfn|Olmstead|1938}}. Часам даводзілася рабіць гэта два гады запар, а ў крайніх выпадках год мог мець нават два ўстаўныя месяцы{{sfn|Паннекук|1966|loc=Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне|с=30–31}}. Вавілоняне надавалі асаблівае значэнне ліку сем (па колькасці бачных свяціл і фаз Месяца). Менавіта гэтая традыцыя лягла ў аснову сучаснага сямідзённага [[Тыдзень|тыдня]], дзе кожны дзень адпавядаў аднаму са свяціл і быў прысвечаны пэўнаму богу: # сонечнаму богу [[Шамаш (міфалогія)|Шамаш]]у # месяцаваму богу [[Сін (міфалогія)|Сіну]] # [[Хтанічныя бажаствы|хтанічнаму]] богу [[Нергал]]у # богу мудрасці [[Набу]] # вярхоўнаму богу [[Мардук]]у # багіні ўрадлівасці і кахання [[Іштар]] # богу вайны [[Нінурта|Нінурце]] Акрамя таго, вавілоняне дзялілі суткі на 12 (падвойных) гадзін, а кожную гадзіну — на 30 хвілін. Дзякуючы шматвяковым назіранням, яны змаглі вылічыць працягласць года ў 365 дзён з высокай дакладнасцю{{sfn|Тураев|1935}}{{sfn|Авдиев|1953}}. == Старававілонская астраномія == Ад старававілонскай астраноміі захаваліся пераважна фрагменты гліняных таблічак з раннімі зорнымі спісамі і тэкстамі з астралагічнымі знаменнямі. Сярод руін [[Ніневія|Ніневіі]] быў знойдзены артэфакт, вядомы як «прызма са слановай косці». Спачатку лічылася, што на ім запісаны правілы гульні, але пазней высветлілася, што гэта быў канвертар велічынь для вылічэння руху нябесных цел і [[Сузор’е|сузор’яў]]{{sfn|van der Waerden|1951}}. === Асноўныя аб’екты даследаванняў === [[Файл:Kudurru Melishipak Louvre Sb23 n02.jpg|міні|справа|[[Барэльеф]] на межавым камені ([[кудуру]]) цара [[Мелі-Шыпак II|Мелі-Шыпака II]]. Наверсе выяўлена святая астранамічная трыяда: зорка Венеры ([[Іштар]]), месяцавы серп ([[Сін (міфалогія)|Сін]]) і сонечны дыск ([[Шамаш (міфалогія)|Шамаш]]).]] ==== Зоркі і сузор’і ==== {{Гл. таксама|Вавілонскія зорныя каталогі}} Усе вядомыя зоркі яны падзялялі на тры «шляхі»: Энліля (33 зоркі), Ану (23 зоркі) і Эа (15 зорак) — разам ім была вядомая 71 зорка. Цікава, што многія вавілонскія назвы сузор’яў супадаюць або вельмі блізкія да сучасных (грэкі запазычылі іх менавіта адсюль). Напрыклад: Каза-рыба ([[Казярог (сузор’е)|Казярог]]), Бык ([[Цялец (сузор’е)|Цялец]]), [[Блізняты (сузор’е)|Блізняты]], Алул ([[Рак (сузор’е)|Рак]]), [[Леў (сузор’е)|Леў]], [[Шалі (сузор’е)|Шалі]], Гір-таб ([[Скарпіён (сузор’е)|Скарпіён]]), Лучнік (Пабільсаг, або [[Стралец (сузор’е)|Стралец]]), [[Воран (сузор’е)|Воран]], [[Воўк (сузор’е)|Воўк]] і Гідра ([[Змяя (сузор’е)|Змяя]]). Аднак частка назваў адрознівалася: Дзік (суч. [[Цэнтаўр (сузор’е)|Цэнтаўр]]), Пантэра ([[Лебедзь (сузор’е)|Лебедзь]]), Пастух ([[Арыён (сузор’е)|Арыён]] разам з [[Сірыус]]ам), Воз ([[Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)|Вялікая Мядзведзіца]]), Наёмны работнік ([[Авен (сузор’е)|Авен]]), Баразна ([[Дзева (сузор’е)|Дзева]], якую ў старажытнасці таксама называлі ''Шэруа'') і Волат ([[Вадаліў (сузор’е)|Вадаліў]]). Межы сузор’яў таксама часта не супадалі з сучаснымі. Часцей за ўсё ў тэкстах згадваліся зоркі ''Цар'' (''Лугаль'', або [[Рэгул]]), ''Лі'' ([[Альдэбаран]]) і ''Каксіды'' ([[Сірыус]]). Сярод найбольш змястоўных вавілонскіх тэкстаў, якія апісваюць зоркі і сузор’і, з’яўляюцца зорны каталог «[[MUL.APIN]]» і тэкст «GU». Другі групуе зоркі ў «ніткі», якія ляжаць уздоўж кругоў схілення і такім чынам вызначаюць прамыя ўзыходжанні або інтэрвалы часу. У ім таксама выкарыстоўваюцца зенітныя зоркі, падзеленыя паміж сабой зададзенымі інтэрваламі прамога ўзыходжання{{sfn|Pingree|1998}}{{sfn|Rochberg|2004}}{{sfn|Evans|1998|pp=296–297}}. ==== Месяц ==== Паколькі старажытныя вавілоняне зрабілі велізарную колькасць назіранняў за [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяцам]], ён стаў для іх галоўным аб’ектам, на якім пазней выбудоўваліся складаныя тэарэтычныя вылічэнні. На таблічках з [[Бібліятэка Ашурбаніпала|бібліятэкі Ашурбаніпала]] фіксаваліся дакладныя інтэрвалы часу паміж заходам Сонца і заходам/узыходам Месяца ў розныя дні. Менавіта жрацам, такім як [[Набурыманну]] (першы вядомы па імені вавілонскі астраном), прыпісваюць стварэнне складаных матэматычных табліц для вылічэння [[Фазы Месяца|месяцавых фаз]] і [[Арбітальная скорасць|хуткасцей арбітальнага руху]]. Пазней ягоныя працы актыўна выкарыстоўвалі астраномы эпохі [[Селеўкіды|Селеўкідаў]]{{sfn|Olmstead|1938}}. ==== Планеты ==== Вавілоняне былі першай вядомай цывілізацыяй, якая стварыла дзейную матэматычную мадэль руху планет{{sfn|Evans|1998|pp=296–297}}. Найбольшая ўвага ўдзялялася [[Венера (планета)|Венеры]] (''Нін-дар-ана'', «пані нябёсаў»; ''Дыльбат''; ''[[Іштар]]''). Разам з Месяцам і Сонцам яна складала святую «трыяду». Верагодна, такая ўвага тлумачылася тым, што Венера з’яўляецца самым яркім зоркападобным аб’ектам на небе і выступае ў дзіўнай для старажытных падвойнай ролі — як Ранішняя і Вячэрняя зорка. У рэлігійных і астралагічных мэтах жрацы ўважліва фіксавалі перыяды яе з’яўлення і знікнення, а з сярэдзіны II тысячагоддзя да н.э. (сярэдневавіланскі (касітскі) перыяд) нават спрабавалі выкарыстаць гэтыя перыядычныя з’явы для прадказанняў. Самы старажытны планетны тэкст, што дайшоў да нас, — «[[Таблічка Венеры Амі-цадукі]]» (копія VII ст. да н.э., зробленая з назіранняў II тысячагоддзя да н.э.)<ref>{{cite book |year=1992 |title=Astrological reports to Assyrian kings |editor-last=Hunger |editor-first=Hermann |series=State Archives of Assyria |publisher=Helsinki University Press |volume=8 |isbn=978-951-570-130-5}}</ref>{{sfn|Lambert|1987|p=93}}. Акрамя Венеры, вавілонянам былі вядомыя [[Меркурый]] (''Набу''), [[Марс]] (''[[Нергал]]''), [[Юпітэр (планета)|Юпітэр]] (''[[Мардук]]'') і [[Сатурн (планета)|Сатурн]] (''[[Нінурта]]'', або ''Кайману''). === Астралябіі === [[Файл:British Museum Cuneiform planisphere K8538.jpg|міні|Асірыйская круглая клінапісная планісфера з [[Ніневія|Ніневіі]], якая адлюстроўвае зорную карту і сузор'і (каля VII ст. да н.э.).]] Астралябіі (не блытаць з больш познімі [[Астралябія|аднайменнымі вымяральнымі прыборамі]]) — адны з самых ранніх задакументаваных клінапісных таблічак, дзе абмяркоўваецца астраномія. Яны належаць да часоў [[Старававілонскае царства|Старававілонскага царства]] і ўяўляюць сабой спіс з 36 зорак, прывязаных да месяцаў года{{Sfn|Rochberg-Halton|1983}}. Сучасная навука датуе іх перыядам паміж 1800 і 1100 гадамі да н.э. І хоць цалкам захаваных тэкстаў не знойдзена, існуе сучасная [[Кампіляцыя (літаратура)|кампіляцыя]] [[Тэафілус Голдрыдж Пінчэс|Тэафілуса Пінчэса]], сабраная з фрагментаў, што захоўваюцца ў [[Брытанскі музей|Брытанскім музеі]] (гісторыкі-спецыялісты высока ацэньваюць яе якасць). Варта таксама згадаць яшчэ два тэксты — Брусельскую і Берлінскую кампіляцыі. Яны ўтрымліваюць інфармацыю, падобную да анталогіі Пінчэса, але маюць паміж сабой пэўныя адрозненні{{sfn|van der Waerden|1949}}. Адной з самых вядомых і поўных крыніц гэтага тыпу з’яўляецца так званая «Астралябія Б» ({{lang-en2|Astrolabe B}}) — двухмоўны шумера-акадскі тэкст са спісам 36 зорак, які пазней стаў базай для больш складаных зорных каталогаў. Мяркуецца, што трыццаць шэсць зорак вавілонскіх астралябій бяруць пачатак у астранамічных традыцыях трох месапатамскіх гістарычных абласцей: [[Элам]]а, [[Акад]]а і [[Амуру (царства)|Амуру]]. Зоркі, за якімі назіралі (і якія, магчыма, наносілі на карты) у гэтых рэгіёнах, цалкам супадаюць з зоркамі ў астралябіях. Кожны рэгіён меў свой набор з дванаццаці зорак, што ў суме і дае лічбу трыццаць шэсць. Дванаццаць зорак кожнага рэгіёна таксама адпавядалі дванаццаці месяцам года. Гэта пацвярджаецца двума вялікімі клінапіснымі зорнымі спісамі — «K 250» і «K 8067» (абедзве таблічкі былі перакладзеныя і транскрыбаваныя {{iw|Эрнст Фрыдрых Вайднер|Вайднерам|de|Ernst Friedrich Weidner}}, захоўваюцца ў калекцыі Куюнджык [[Брытанскі музей|Брытанскага музея]]). Падчас кіравання [[Хамурапі]] гэтыя тры асобныя традыцыі аб’ядналіся{{sfn|Ричард Коэн|2013}}. Па меры таго як сувязь з першакрыніцамі слабела, гэтае зліццё паклала пачатак больш навуковаму падыходу да астраноміі. Пра гэта сведчыць тое, што веды з трох рэгіёнаў былі сістэматызаваныя ў адпаведнасці са шляхамі зорак [[Эа]], [[Ану]] і [[Энліль|Энліля]] — астранамічнай сістэмай, якая падрабязна разглядаецца ў тэксце «[[MUL.APIN]]»{{sfn|van der Waerden|1949}}. === MUL.APIN === {{Асноўны артыкул|MUL.APIN}} [[Файл:MulApin-BritishMuseum.jpg|міні|<center>Клінапісная таблічка «[[MUL.APIN]]»</center>]] Своеасаблівай вяршыняй сістэматызацыі стаў тэкст «MUL.APIN» ({{lang-sux|𒀯𒀳}} — «сузор’е Плуг»), што быў знойдзены ў [[Бібліятэка Ашурбаніпала|бібліятэцы Ашурбаніпала]] і расшыфраваны {{iw|Франц Ксавер Куглер|Францам Куглерам|de|Franz Xaver Kugler}} у 1911 годзе. Гэты зборнік з дзвюх клінапісных таблічак утрымлівае каталогі зорак, схемы для прадказання [[Геліякічны ўзыход|геліякічных узыходаў]] і заходаў, а таксама запісы пра [[Сонцастаянне|сонцастаянні]] і [[Зацьменне|зацьменні]]{{sfn|van der Waerden|1951|pp=20–34}}. Першая таблічка тэксту прысвечана выключна дакладным астранамічным даным і зорным спісам. Другая ж таблічка апісвае рух планет і змяшчае розныя астралагічныя знаменні. Апроч таго, яна тлумачыць правілы [[Інтэркаляцыя|інтэркаляцыі]] (устаўкі дадатковых месяцаў) і апісвае спосабы вылічэння працягласці светлавога дня з дапамогай [[Вадзяны гадзіннік|вадзянога гадзінніка]], [[гноман]]а і даўжыні [[Цень|ценю]]. Кожная з таблічак падзяляецца на драбнейшыя часткі — так званыя «спісы». Гэты помнік быў створаны прыкладна ў той жа гістарычны перыяд, што і астралябіі, а таксама «[[Энума Ану Энліль]]». На гэта паказвае відавочнае падабенства тэм, матэматычных прынцыпаў і апісаных з’яў{{sfn|Hunger|Pingree|1999|pp=57–65}}. Змест першай таблічкі шмат у чым пераклікаецца са звесткамі з «астралябіі Б» ({{lang-en2|Astrolabe B}}). Такое падабенства сведчыць пра тое, што аўтары, прынамсі ў пэўнай частцы тэкстаў, абапіраліся на адну і тую ж крыніцу. На гэтай таблічцы прыведзены шэсць зорных спісаў, што ахопліваюць шэсцьдзесят сузор’яў, размеркаваных па «шляхах» трох вавілонскіх зорных груп: Эа, Ану і Энліля. Акрамя таго, тут прысутнічаюць дапаўненні да шляхоў Ану і Энліля, якіх няма ў «астралябіі Б»{{sfn|Hunger|Pingree|1999|pp=57–65}}. === Знаменні і касмалогія === {{Гл. таксама|Касмалогія Старажытнага Блізкага Усходу}} У Месапатаміі была распаўсюджана вера ў тое, што багі могуць паказваць людзям будучыню праз знаменні. Часам іх шукалі ў вантробах жывёл, але часцей за ўсё лічылася, што прадвесці можна прачытаць праз астраномію і астралогію. Паколькі знаменні ад планет з’яўляліся без усялякага чалавечага ўмяшання, яны надзяляліся найбольшай сілай, а найбольш небяспечнымі лічыліся [[Зацьменне|зацьменні]]. Аднак людзі таксама верылі, што напрарочаных падзей можна пазбегнуць. Стаўленне жыхароў Месапатаміі да знаменняў добра адлюстравана ў «Зборніку знаменняў» ({{lang-la|Omen Compendia}}) — вавілонскім тэксце, які пачалі складаць на пачатку другога тысячагоддзя і працягвалі пазней{{sfn|Hunger|Pingree|1999}}. Гэта асноўная крыніца, якая пацвярджае, што старажытныя жыхары Месапатаміі лічылі знаменні зварачальнымі. Тэкст таксама змяшчае апісанні [[Шумеры|шумерскіх]] абрадаў для адхілення зла — «нам-бур-бі» (тэрмін, які [[акад]]цы пазней запазычылі як «намбурбу», што прыблізна азначае «слабленне зла»). Лічылася, што знаменні пасылае бог [[Энкі]]{{sfn|Hunger|Pingree|1999|pp=1–33}}. Класічны тэкст «[[Энума Ану Энліль]]» (VII ст. да н.э.) змяшчае падрабязны спіс нябесных знаменняў, заўважаных вавілонскімі астраномамі. Нябесныя целы, такія як [[Сонца]] і [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], валодалі велізарнай сілай як прадвеснікі. Справаздачы з [[Ніневія|Ніневіі]] і [[Вавілон]]а, датаваныя пераважна II–I тысячагоддзямі да н.э., фіксуюць месяцавыя знаменні. Напрыклад: «Калі месяц знікне, зло абрынецца на зямлю. Калі месяц знікне насуперак разлікам, адбудзецца зацьменне»{{sfn|Thompson|1904|pp=451–460}}. Дакладнасць астранамічных прагнозаў была пытаннем дзяржаўнай бяспекі ў Месапатаміі і асабліва ў [[Асірыя|Асірыі]]. Напрыклад, месяцавае зацьменне лічылася адным з самых страшных знаменняў, якое прадракала хуткую смерць уладара. Каб падмануць лёс і адвесці пагрозу ад сапраўднага манарха, выкарыстоўваўся спецыяльны рытуал «падменнага цара» ({{lang-akk|šar pūhi}}). Калі астраномы прадказвалі небяспечнае зацьменне, сапраўднага цара часова хавалі ў бяспечным месцы, пазбаўляючы ўсіх тытулаў, а на трон саджалі іншага чалавека — звычайна простага селяніна, палоннага або злачынцу. Яго апраналі ў царскія шаты і аддавалі адпаведныя ўшанаванні. Пасля таго, як зацьменне праходзіла, «падменнага цара» забівалі, такім чынам выконваючы прароцтва нябесных цел аб смерці ўладара. Затым сапраўдны цар вяртаўся да ўлады. Гэтая практыка яскрава дэманструе, наколькі цесна навука аб зорках была пераплецена з рэлігійнай і палітычнай сістэмай таго часу{{sfn|Koch|1995|pp=111–113}}{{sfn|Rochberg|2004|pp=78–79}}. Што датычыцца ўласна [[Касмалогія|касмалогіі]], прадстаўленай асабліва ў месапатамскай і асіра-вавілонскай міфалогіі{{sfn|Rochberg|2002|p=679}}, то пра ўяўленні саміх астраномаў вядома мала{{Sfn|Rochberg-Halton|1983}}, бо астраномія і міфалагічная касмалогія ў Вавілоне развіваліся пераважна асобна{{sfn|Rochberg|2002|p=679}}{{sfn|Aaboe|1958}}. Напрыклад, у вавілонян не было ўласцівай для грэкаў абстрактнай «прыхільнасці да ідэальных колаў або сфер»{{sfn|Pingree|1992|p=557}}. == Новававілонская астраномія == Тэрмін «новававілонская астраномія» ахоплівае перыяд развіцця навукі халдзейскімі вучонымі падчас [[Новававілонскае царства|новававілонскага]], [[Дзяржава Ахеменідаў|ахеменідскага]], [[Дзяржава Селеўкідаў|селеўкідскага]] і [[Парфянскае царства|парфянскага]] перыядаў. Свайго максімальнага росквіту вавілонская астраномія пачала дасягаць у VIII–VI стагоддзях да н.э.{{sfn|Авдиев|1953}} У прыватнасці, у эпоху кіравання цара [[Навухаданосар II|Навухаданосара II]] сістэматычныя назіранні за небам набылі беспрэцэдэнтны маштаб, што заклала надзейны падмурак для будучых матэматычных прарываў. === Эмпірычная база === {{Падрабязны артыкул|Вавілонскія астранамічныя дзённікі}} [[Файл:Astronomical diary 141 BC from Babylon.jpg|міні|Астранамічны дзённік 141 г. да н.э. з [[Вавілон]]а. Тэкст згадвае паражэнне [[Дземетрый II Нікатар|Дземетрыя II Нікатара]] з дынастыі [[Селеўкіды|Селеўкідаў]] ад [[Мітрыдат I (цар Парфіі)|Мітрыдата I]] з [[Парфянскае царства|парфянскай]] дынастыі [[Аршакіды (цары Парфіі)|Аршакідаў]]. Астатняя частка тэксту прысвечана рынкавым цэнам і палітычным падзеям таго ж года.]] Пачынаючы прыкладна з VIII стагоддзя да н.э. і аж да I стагоддзя н.э. (эліністычны і парфянскі перыяды), вавілонскія астраномы вялі так званыя «[[Вавілонскія астранамічныя дзённікі|астранамічныя дзённікі]]»{{sfn|Stevens|2019|pp=132–140}}. Гэта была самая доўгая ў гісторыі чалавецтва бесперапынная праграма навуковых назіранняў, якая сістэматычна працягвалася больш за 600 гадоў. Штодзённая фіксацыя становішча планет, зацьменняў, з’яўлення камет, а таксама звязаных з імі змяненняў надвор’я і рынкавых цэн дазволіла назапасіць гіганцкі масіў статыстычных даных{{sfn|Sachs|Hunger|1988|pp=174–179}}{{sfn|Hunger|Pingree|1999|pp=139–141, 169–170}}. Менавіта гэтая база даных прывяла да стварэння ''тэкстаў мэтавага года''{{sfn|Sachs|Hunger|1988|pp=174–179}}. Вавілоняне вылічылі перыяды, праз якія планеты вяртаюцца на тыя ж пазіцыі адносна зорак — гэта значыць, перыяды, калі пэўная колькасць [[Сінадычны перыяд|сінадычных цыклаў]] планеты супадае з цэлай колькасцю сонечных гадоў. Напрыклад, такі цыкл складае 8 гадоў для [[Венера (планета)|Венеры]], 71 і 83 гады для [[Юпітэр (планета)|Юпітэра]]{{sfn|Aaboe|2001|pp=35—40}}. Каб прадказаць становішча планеты ў будучым («мэтавым») годзе, жрацы знаходзілі ў архіве дзённікаў запісы за папярэдні адпаведны цыкл. Далей гэтыя сабраныя гістарычныя выпіскі служылі працоўнай асновай для складання ''альманахаў'' — штогадовых прагнозаў, якія ўжо непасрэдна выкарыстоўваліся ў грамадстве. Такім чынам, іхні метад быў выключна алгебраічным і грунтаваўся на гістарычнай статыстыцы{{sfn|Sachs|Hunger|1988|pp=174—179}}{{sfn|Hunger|Pingree|1999|pp=139—141, 169—170}}{{sfn|Stevens|2019|pp=132—140}}. === Вынаходства задыяка === Вынікам сістэматызацыі шматвяковых назіранняў стала адно з найвядомейшых вынаходстваў вавілонскай навукі: прыкладна ў V стагоддзі да н.э. быў распрацаваны матэматычна вылічаны [[задыяк]]{{efn|Самы ранні вядомы клінапісны тэкст, у якім відавочна выкарыстоўваецца матэматычны задыяк, датуецца 419 годам да н.э. — перыяд кіравання [[Дзяржава Ахеменідаў|ахеменідскага]] цара [[Дарый II|Дарыя II]]{{sfn|van der Waerden|1953|p=217}}. У каталогах таблічка часта фігуруе як ''VAT 4924''<ref>{{Cite web |url=https://cdli.earth/artifacts/480215 |title=AfO 16, pl. 18 (P480215) |work=Cuneiform Digital Library Initiative |url-status=live}}</ref>.}}{{sfn|van der Waerden|1953|p=217}}. Астраномы адмовіліся ад старой сістэмы нераўнамерных сузор’яў і трох «шляхоў» (Ану, Энліля і Эа) на карысць строгай [[Сістэма каардынат|сістэмы каардынат]]. Яны абстрактна падзялілі [[Нябесная сфера|нябесную сферу]] ўздоўж [[Экліптыка|экліптыкі]] на 12 роўных сектараў па 30 градусаў, што ўтварала поўны [[круг]] у 360°{{sfn|Rochberg-Halton|1983}}. Гэты стандартны падзел стаў неабходным інструментам і найважнейшым крокам для стварэння складаных арыфметычных мадэляў руху планет. === Арыфметычныя і геаметрычныя метады === Нягледзячы на недахоп ацалелых матэрыялаў па вавілонскай планетнай тэорыі{{sfn|Aaboe|1958}}, відавочна, што большасць халдзейскіх астраномаў прысвячала ўвагу складанню [[Эфемерыда|эфемерыд]], выкарыстоўваючы [[Эмпірызм|эмпірычныя]] і [[Арыфметыка|арыфметычныя]] метады вылічэнняў{{sfn|Aaboe|2001|pp=40–62}}. Раней лічылася, што вавілонскія астраномы звычайна абыходзіліся без геаметрыі, касмалогіі або абстрактнай філасофіі (уласцівых пазнейшым [[Эліністычная астраномія|эліністычным мадэлям]]{{sfn|Sarton|1955}}), хаця ўсё ж цікавіліся філасофскімі пытаннямі наконт ідэальнай будовы ранняга [[сусвет]]у{{sfn|Brown|2000}}. Больш позні аналіз раней неапублікаваных таблічак перыяду 350-50 гг. да н.э. даказаў, што часам вавілоняне звярталіся і да складаных геаметрычных метадаў (напрыклад, для апісання руху Юпітэра ў прасторы{{sfn|Ossendrijver|2016}}). Важнейшым дасягненнем новававілонскай астраноміі стала стварэнне абстрактных матэматычных мадэляў для апісання руху нябесных цел. У адрозненне ад грэчаскіх вучоных, халдзеі не выкарыстоўвалі геаметрычныя мадэлі нябесных сфер{{efn|Маюцца на ўвазе антычныя касмалагічныя тэорыі, якія тлумачылі складаны (у тым ліку [[Рэтраградны рух|петлепадобны]]) рух планет з дапамогай камбінацый раўнамерных кругавых рухаў. Асноўнымі з іх з’яўляліся [[тэорыя гамацэнтрычных сфер]] [[Эўдокс Кнідскі|Эўдокса]] і [[Арыстоцель|Арыстоцеля]] (дзе нябесныя целы мацаваліся да сістэмы жорсткіх укладзеных сфер, што круціліся з рознай хуткасцю), а таксама больш позняя сістэма [[эпіцыкл]]аў і [[дэферэнт]]аў [[Клаўдзій Пталемей|Клаўдзія Пталамея]]. У адрозненне ад вавілонскіх вылічальных алгарытмаў, грэчаская навука імкнулася пабудаваць наглядную прасторавую карціну сусвету.}}, а абапіраліся выключна на вылічальныя алгарытмы. Гэтыя метады традыцыйна падзяляюць на дзве асноўныя сістэмы: * ''«Сістэма А»'' ({{lang-en2|System А}}): Звязваецца з імем астранома [[Набурыманну]] (каля V ст. да н.э.). Яна грунтавалася на выкарыстанні «ступеньчатых функцый». Згодна з ёй, хуткасць руху Месяца або планеты лічылася пастаяннай на пэўным участку арбіты, а затым скачкападобна змянялася да іншага значэння<ref>{{cite encyclopedia |title=Nabu-rimanni |url=https://www.britannica.com/biography/Nabu-rimanni |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-05-24}}</ref>. * ''«Сістэма Б»'' ({{lang-en2|System B}}): Прыпісваецца выдатнаму астраному [[Кідзіну]] (IV ст. да н.э.). Гэты больш дасканалы метад выкарыстоўваў «зігзагападобныя функцыі», якія мадэлявалі лінейнае нарастанне і спаданне [[Арбітальная скорасць|хуткасці]]. Гэта дазваляла значна дакладней апісваць рэальную арбітальную механіку і анамаліі руху. Даныя і вылічэнні Кідзіну мелі каласальны ўплыў на антычную навуку; лічыцца, што менавіта на іх пасля абапіраўся [[Гіпарх]] пры адкрыцці [[Прэцэсія|прэцэсіі]]<ref>{{cite encyclopedia |last=Evans |first=James |date= |title=Kidinnu |url=https://www.britannica.com/biography/Kidinnu#ref6857 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-05-24}}</ref>. Сістэматычныя запісы ў вавілонскіх астранамічных дзённіках дазволілі халдзеям выявіць «[[сарас]]» — [[Цыкл зацьменняў|цыкл месяцавых зацьменняў]], што паўтараецца кожныя 18 гадоў. Яны таксама выявілі, што рух Сонца ўздоўж [[Экліптыка|экліптыкі]] не з’яўляецца раўнамерным. Хоць яны і не ўсведамлялі прычыны гэтай з’явы, сёння вядома, што гэта звязана з рухам Зямлі вакол Сонца па эліптычнай арбіце: планета рухаецца хутчэй, калі знаходзіцца бліжэй да Сонца ў [[Перыгелій|перыгеліі]], і павольней, калі аддаляецца ад яго ў [[Афелій|афеліі]]{{sfn|Leverington|2003|pp=6–7}}. === Геліяцэнтрычная астраномія === {{Асноўны артыкул|Селеўк з Селеўкіі}} Адзіная вядомая планетная мадэль халдзейскіх астраномаў, якая захавалася да нашых дзён, належыць эліністычнаму вучонаму вавілонскага паходжання [[Селеўк з Селеўкіі|Селеўку з Селеўкіі]] (нар. каля 190 г. да н.э.). Ён заставаўся ўнікальным мысляром для сваёй эпохі: ці не адзіным вядомым паслядоўным прыхільнікам [[Геліяцэнтрычная сістэма свету|геліяцэнтрычнай мадэлі]] [[Арыстарх Самоскі|Арыстарха Самоскага]]{{sfn|Sarton|1955|p=169}}. Селеўк сцвярджаў, што Зямля круціцца вакол сваёй восі, адначасова абарачаючыся вакол Сонца<ref>{{cite book |editor=Paul Murdin |year=2001 |chapter=Seleucus of Seleucia (c. 190 BCE?) |title=The Encyclopedia of Astronomy and Astrophysics |bibcode=2000eaa..bookE3998. |doi=10.1888/0333750888/3998 |isbn=978-0333750889}}</ref>. Антычныя аўтары (напрыклад, [[Плутарх]] і грэчаскі географ [[Страбон]]) пісалі, што Селеўк здолеў абгрунтаваць гэта лагічна, хоць сучасным даследчыкам і невядома, да якіх менавіта аргументаў мысляр звяртаўся{{sfn|van der Waerden|1987}}. На думку даследчыка [[Лучыа Руса]], доказы Селеўка, імаверна, абапіраліся на феномен [[Прылівы і адлівы|прыліваў і адліваў]]<ref>{{cite book |last=Russo |first=Lucio |date=2003 |title=Flussi e riflussi |language=it |publisher=Feltrinelli |location=Milano |isbn=88-07-10349-4 }}</ref>. Старажытны вучоны слушна меркаваў, што гэтая прыродная з’ява выклікаецца Месяцам, аднак памылкова лічыў, што ўзаемадзеянне адбываецца апасродкавана, праз [[Атмасфера Зямлі|зямную атмасферу]]. Ён таксама заўважыў, што час і магутнасць прыліваў адрозніваюцца ў розных частках свету. Паводле Страбона, Селеўк стаў першым, хто заявіў: прылівы ўзнікаюць з-за прыцягнення Месяца, а іхняя вышыня залежыць ад становішча Месяца адносна Сонца<ref>''[[Страбон]]''. «[[Геаграфія (Страбон)|Геаграфія]]» ({{lang-el2|Γεογραφικά}}), Кніга I, раздзел 1, § 9.</ref>. Нідэрландскі матэматык [[Бартэль Лендэрт ван дэр Вардэн]] выказваў меркаванне, што Селеўк мог даказаць праўдзівасць геліяцэнтрычнай тэорыі, вызначыўшы канстанты яе геаметрычнай мадэлі і распрацаваўшы на яе аснове метады вылічэння становішча планет. Цалкам верагодна, што ён выкарыстоўваў ужо даступныя на той час [[Трыганаметрыя|трыганаметрычныя метады]], паколькі быў сучаснікам [[Гіпарх]]а{{sfn|van der Waerden|1987}}. Асноўныя звесткі пра Селеўка дайшлі да нас дзякуючы працам [[Плутарх]]а, [[Аэцый (даксограф)|Аэцыя]], [[Страбон]]а і [[Абу Бакр Мухамад ібн Закарыя ар-Разі|Мухамада ібн Закарыі ар-Разі]]. Страбон уключае Селеўка ў лік чатырох самых уплывовых астраномаў родам з эліністычнай [[Селеўкія-на-Тыгры|Селеўкіі-на-Тыгры]] разам з Кідэнасам ([[Кідзіну]]), Набурыянасам ([[Набурыману|Набурыманну]]) і [[Судзінес]]ам. Усе іхнія працы першапачаткова ствараліся на [[Акадская мова|акадскай мове]] і толькі пазней перакладаліся на грэчаскую{{sfn|van der Waerden|1987}}. Аднак ніводзін з арыгінальных тэкстаў Селеўка або іхніх грэчаскіх перакладаў не захаваўся. Да нас дайшоў толькі ўрывак ягонай працы ў [[Арабская мова|арабскім]] перакладзе, на які пазней спасылаўся персідскі вучоны Мухамад ібн Закарыя ар-Разі<ref>{{cite book |last=Pines |first=Shlomo |author-link=Шлома Пайнс |year=1986 |title=Studies in Arabic versions of Greek texts and in mediaeval science |publisher=Brill Publishers |volume=2 |isbn=978-965-223-626-5 |pages=viii & 201–217 }}</ref>. === Палярныя ззянні === Група навукоўцаў з [[Цукубскі ўніверсітэт|Універсітэта Цукубы]] даследавала асірыйскія клінапісныя таблічкі са згадкамі пра незвычайнае чырвонае неба. Мяркуецца, што гэта маглі быць [[палярныя ззянні]], выкліканыя [[Геамагнітная бура|геамагнітнымі бурамі]] ў перыяд паміж 680 і 650 гадамі да н.э.{{sfn|Hayakawa|Mitsuma|Ebihara|Miyake|2019}} == Уплыў на антычную і эліністычную астраномію == Вылічэнні вавілонскіх астраномаў былі настолькі дакладнымі, што іхнімі данымі і назіраннямі могуць карыстацца нават сучасныя вучоныя. Вавілоняне ўмелі з высокай дакладнасцю прадказваць зацьменні і мелі ўяўленне пра [[апярэджванне раўнадзенстваў]] (прэцэсію). Нягледзячы на гэта, доўгі час дасягненні [[Старажытны Блізкі Усход|старажытнаўсходніх цывілізацый]] заставаліся забытымі, і антычная грэчаская навука лічылася цалкам самастойнай. Толькі пасля маштабных археалагічных адкрыццяў XIX стагоддзя і расшыфроўкі тысячаў [[Клінапісная таблічка|клінапісных таблічак]] стала зразумела, што антычная астраномія развівалася пад каласальным уплывам Вавілона. Многія знойдзеныя астранамічныя таблічкі былі ўпершыню апісаныя аўстрыйскім матэматыкам [[Ота Эдуард Нойгебаўэр|Ота Нойгебаўэрам]], а пазней апублікаваныя супольна з амерыканскім [[Асірыялогія|асірыёлагам]] [[Абрахам Сакс|Абрахамам Саксам]] у фундаментальнай працы «Матэматычныя клінапісныя тэксты» ({{lang-en|Mathematical Cuneiform Texts}}, 1945). === Шляхі перадачы ведаў і ранні ўплыў === Гісторыкі лічаць, што ўжо ў канцы V стагоддзя да н.э. ў Афінах былі добра знаёмыя з вавілонскімі астранамічнымі канцэпцыямі. Напрыклад, [[Ксенафонт]] дакументаваў, што ў коле [[Сакрат]]а студэнтаў вучылі вызначаць начны час па зорках і знаках задыяку (гэты ж навык згадваецца ў паэме [[Арат з Сол|Арата]]){{sfn|van der Waerden|1951}}. Значны аб’ём ведаў грэкі перанялі ад халдзеяў наўпрост. Як пісаў [[Герадот]], менавіта ад вавілонян антычны свет атрымаў [[гноман]] і канцэпцыю падзелу светлавога дня на дзве паловы па 12 гадзін{{sfn|van der Waerden|1949}}. Іншыя крыніцы паказваюць, што грэчаскія парапегмы ({{lang-el|παράπηγμα}}; каменныя пліты з 365–366 адтулінамі для адліку дзён у годзе) таксама маюць вавілонскае паходжанне{{sfn|van der Waerden|1951}}. Пазней, у III стагоддзі да н.э., важным «жывым мостам» паміж дзвюма культурамі стаў вавілонскі жрэц і вучоны [[Берос]], які пераехаў у Грэцыю і заснаваў там уласную астралагічную і астранамічную школу на востраве [[Кос (востраў)|Кос]]<ref>''[[Марк Вітрувій Паліён]]''. «[[Дзесяць кніг пра архітэктуру]]» ({{lang-la2|De architectura}}), Кніга IX, раздзел 6, § 2.</ref>. [[Вітрувій]] таксама прыпісваў Беросу вынаходства ўдасканаленага [[Сонечны гадзіннік|сонечнага гадзінніка]] ў форме чашы (геміцыкла)<ref>''[[Марк Вітрувій Паліён]]''. «[[Дзесяць кніг пра архітэктуру]]» ({{lang-la2|De architectura}}), Кніга IX, раздзел 8, § 1.</ref>. === Уплыў на Гіпарха і Пталамея === Самым яскравым доказам прамога запазычвання вавілонскай матэматыкі стала адкрыццё, якое зрабіў у 1900 годзе нямецкі даследчык Франц Ксавер Куглер. Ён даказаў, што перыяды [[Фазы Месяца|месяцавых фаз]], якія [[Клаўдзій Пталемей|Клаўдзій Пталамей]] у сваім «[[Альмагест|Альмагесце]]» (IV.2) прыпісваў вялікаму грэчаскаму астраному [[Гіпарх]]у, насамрэч былі ўзятыя з вавілонскіх [[Эфемерыда|эфемерыд]]. Гэта была ўжо вядомая даследчыкам «Сістэма Б» (якую часцей за ўсё асацыююць з вавілонскім вучоным [[Кідзіну]]). Высветлілася, што Гіпарх не вылічваў гэтыя перыяды самастойна, а толькі пацвердзіў сапраўднасць даных, атрыманых ад вавілонян, праз уласныя пазнейшыя назіранні. Факт шырокага выкарыстання вавілонскай матэматыкі эліністычнымі вучонымі канчаткова пацвярджаецца знаходкай [[папірус]]а II стагоддзя н.э.: ён утрымлівае 32 радкі складаных вылічэнняў для Месяца, зробленых дакладна па вавілонскай «Сістэме Б», але напісаных па-грэчаску і на папірусе, а не на гліняных таблічках{{sfn|Aaboe|2001|pp=62–65}}. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == === Зноскі === {{крыніцы}} === Літаратура === {{refbegin|30em}} ; англійскай мовай * {{Cite journal |last=Aaboe |first=Asger |date=1958 |title=On Babylonian Planetary Theories |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0498.1958.tb00499.x |journal=Centaurus |volume=5 |issue=3–4 |pages=209–277 |doi=10.1111/j.1600-0498.1958.tb00499.x|url-access=subscription }} * {{Cite journal |last=Aaboe |first=Asger |date=1974 |title=Scientific Astronomy in Antiquity |url=https://www.jstor.org/stable/74272 |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences |volume=276 |issue=1257 |pages=21–42 |doi=10.1098/rsta.1974.0007|jstor=74272 |bibcode=1974RSPTA.276...21A |url-access=subscription }} * {{Cite book |last=Aaboe |first=Asger |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4613-0109-7 |title=Episodes From the Early History of Astronomy |date=2001 |publisher=Springer|doi=10.1007/978-1-4613-0109-7 |isbn=978-0-387-95136-2 }} * {{Cite journal |last1=Aaboe |first1=A. |last2=Britton |first2=J.P. |last3=Henderson |first3=J.A. |last4=Neugebauer |first4=O. |last5=Sachs |first5=A.J. |date=1991 |title=Saros Cycle Dates and Related Babylonian Astronomical Texts |url=https://www.jstor.org/stable/1006543 |journal=Transactions of the American Philosophical Society |volume=81 |issue=6 |pages=1–75|doi=10.2307/1006543 |jstor=1006543 |url-access=subscription }} * {{Cite book |last=Brown |first=David |url=https://brill.com/display/title/7384 |title=Mesopotamian Planetary Astronomy-Astrology |date=2000 |publisher=Brill|isbn=978-90-04-45332-6 }} * {{Cite book |last=Evans |first=James |url=https://global.oup.com/academic/product/the-history-and-practice-of-ancient-astronomy-9780195095395 |title=The History and Practice of Ancient Astronomy |date=1998 |publisher=Oxford University Press}} * {{Cite journal |last=Friberg |first=Jöran |date=2019 |title=Three thousand years of sexagesimal numbers in Mesopotamian mathematical texts |journal=Archive for History of Exact Sciences |volume=73 |issue=2 |pages=183–216|doi=10.1007/s00407-019-00221-3 |doi-access=free }} * {{Cite journal |last1=Hayakawa |first1=Hisashi |last2=Mitsuma |first2=Yasuyuki |last3=Ebihara |first3=Yusuke |last4=Miyake |first4=Fusa |date=2019 |title=The Earliest Candidates of Auroral Observations in Assyrian Astrological Reports: Insights on Solar Activity around 660 BCE |journal=The Astrophysical Journal Letters |volume=884 |issue=1 |pages=L18|doi=10.3847/2041-8213/ab42e4 |doi-access=free |arxiv=1909.05498 |bibcode=2019ApJ...884L..18H }} * {{Cite book |last=Hetherington |first=Norris S. |url=https://archive.org/details/cosmologyhistori0000unse/ |title=Cosmology : historical, literary, philosophical, religious, and scientific perspectives |date=1993 |publisher=CRC Press}} * {{Cite book |last=Holden |first=James H. |title=A History of Horoscopic Astrology |date=2006 |publisher=American Federation of Astr}} * {{Cite book |last1=Hunger |first1=Hermann |last2=Pingree |first2=David |date=1999 |title=Astral Sciences in Mesopotamia |url=https://brill.com/display/title/824 |series=Handbook of Oriental Studies. Section 1 The Near and Middle East |location=Leiden |publisher=Brill |volume=44 |isbn=978-90-04-29413-4 }} * {{cite book |last=Koch |first=Ulla Susanne |year=1995 |title=Mesopotamian Astrology: An Introduction to Babylonian and Assyrian Celestial Divination |location=Copenhagen |publisher=Museum Tusculanum Press |isbn=978-8772892870}} * {{Cite journal |last=Lambert |first=W.G. |date=1987 |title=Review: Babylonian Astrological Omens and Their Stars |url=https://www.jstor.org/stable/602955 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=107 |issue=1 |pages=93–96|doi=10.2307/602955 |jstor=602955 |url-access=subscription }} * {{Cite book |last=Leverington |first=David |title=Babylon to Voyager and Beyond: A History of Planetary Astronomy |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |bibcode=2003bvb..book.....L }} * {{Cite journal |last=Neugebauer |first=O. |date=1948 |title=The History of Ancient Astronomy Problems and Methods |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/370729 |journal=Journal of Near Eastern Studies |volume=4 |issue=1 |pages=1–38|doi=10.1086/370729 |url-access=subscription }} * {{Cite journal |last=Olmstead |first=A.T. |date=1938 |title=Babylonian Astronomy: Historical Sketch |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/amerjsemilanglit.55.2.3088090 |journal=The American Journal of Semitic Languages and Literatures |volume=55 |issue=2 |pages=113–129|doi=10.1086/amerjsemilanglit.55.2.3088090 |url-access=subscription }} * {{Cite journal |last=Ossendrijver |first=Mathieu |date=2016 |title=Ancient Babylonian astronomers calculated Jupiter's position from the area under a time-velocity graph |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aad8085 |journal=Science |volume=351 |issue=6272 |pages=482–484|doi=10.1126/science.aad8085 |pmid=26823423 |bibcode=2016Sci...351..482O |url-access=subscription }} * {{Cite journal |last=Pingree |first=David |date=1992 |title=Hellenophilia versus the History of Science |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/356288 |journal=Isis |volume=83 |issue=4 |pages=554–563|doi=10.1086/356288 |bibcode=1992Isis...83..554P |url-access=subscription }} * {{Cite book |last=Pingree |first=David |url=https://academic.oup.com/book/47229/chapter-abstract/422639186 |title=The Legacy of Mesopotamia |date=1998 |publisher=Oxford University Press |editor-last=Dalley |editor-first=Stephanie |pages=125–137 |chapter=Legacies In Astronomy And Celestial Omens}} * {{Cite journal |last=Rochberg |first=Francesca |date=2002 |title=A consideration of Babylonian astronomy within the historiography of science |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0039368102000225 |journal=Studies in History and Philosophy of Science Part A |volume=33 |issue=4 |pages=661–684|doi=10.1016/S0039-3681(02)00022-5 |bibcode=2002SHPSA..33..661R |url-access=subscription }} * {{Cite book |last=Rochberg |first=Francesca |date=2004 |url=https://www.cambridge.org/core/books/heavenly-writing/9A24735C23CA63EF8E1819B283B39F47 |title=The Heavenly Writing: Divination, Horoscopy, and Astronomy in Mesopotamian Culture |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/CBO9780511617409 |isbn=978-0-521-83010-2 }} * {{Cite journal |last=Rochberg-Halton |first=F. |date=1983 |title=Stellar Distances in Early Babylonian Astronomy: A New Perspective on the Hilprecht Text (HS 229) |journal=Journal of Near Eastern Studies |volume=43 |issue=3 |pages=209–217|doi=10.1086/373020 |jstor=545074 }} * {{Cite journal |last1=Sachs |first1=Abraham J. |last2=Hunger |first2=Hermann |year=1988 |editor-last=Tuman |editor-first=V.S. |title=Astronomical Diaries and Related Texts from Babylonia. Vol. I: Diaries from 652 B.C. to 262 B.C. |journal=Die Welt des Orients |volume=19 |location= |publisher=Vandenhoeck & Ruprecht GmbH & Co. KG |pages=174–179 |isbn= |jstor=25683303}} * {{Cite journal |last=Sarton |first=George |date=1955 |title=Chaldaean Astronomy of the Last Three Centuries B. C. |url=https://www.jstor.org/stable/595168 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=55 |issue=3 |pages=166–173 |doi=10.2307/595168 |jstor=595168 |url-access=subscription }} * {{Cite journal |last=Steele |first=John |date=2019 |title=Explaining Babylonian Astronomy |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/full/10.1086/703532 |journal=Isis |volume=110 |issue=2 |pages=292–295|doi=10.1086/703532 |url-access=subscription }} * {{Cite book |last=Stevens |first=Kathryn |date=2019 |title=Between Greece and Babylonia: Hellenistic Intellectual History in Cross-Cultural Perspective |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=132–140 |isbn=978-1108419550}} * {{Cite book |last=Thompson |first1=R. Campbell |title=The Reports of the Magicians and Astrologers of Nineveh and Babylon |date=1904 |location=New York |publisher=D. Appleton & Company }} * {{Cite journal |last=van der Waerden |first=B.L. |author-link=Бартэль Лендэрт ван дэр Вардэн |date=1949 |title=Babylonian Astronomy. II. The Thirty-Six Stars |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/370901 |journal=Journal of Near Eastern Studies |volume=8 |issue=1 |pages=6–26|doi=10.1086/370901 |url-access=subscription }} * {{Cite journal |last=van der Waerden |first=B.L. |author-link=Бартэль Лендэрт ван дэр Вардэн |date=1951 |title=Babylonian Astronomy. III. The Earliest Astronomical Computations |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/371009 |journal=Journal of Near Eastern Studies |volume=10 |issue=1 |pages=20–34 |doi=10.1086/371009 |jstor=542419 |s2cid=222450259 |url-access=subscription }} * {{Cite journal |last=van der Waerden |first=B.L. |author-link=Бартэль Лендэрт ван дэр Вардэн |date=1953 |title=History of the Zodiac |journal=Archiv für Orientforschung |volume=16 |page=216–230}} * {{Cite journal |last=van der Waerden |first=B.L. |author-link=Бартэль Лендэрт ван дэр Вардэн |date=1987 |title=Babylonian Astronomy. III. The Earliest Astronomical Computations |url=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1749-6632.1987.tb37224.x |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=500 |issue=1 |pages=525–545|doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37224.x |url-access=subscription }} * {{cite book|last1=Watson|first1=Rita|title=Writing Science Before the Greeks: A Naturalistic Analysis of the Babylonian Astronomical Treatise MUL.APIN|year=2011|publisher=Brill Academic Pub|location=Leiden|isbn=978-90-04-20230-6|author2=Horowitz, Wayne}} ; рускай мовай * {{кніга |аўтар=[[Усевалад Ігаравіч Аўдзіеў|Авдиев, Всеволод Игоревич]] |частка=Астрономия |загаловак=История Древнего Востока |спасылка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000054/index.shtml |спасылка частка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000054/st049.shtml |месца=Ленинград |выдавецтва=Госполитиздат |год=1953 |isbn= |ref=Авдиев}} * {{кніга |аўтар=Коэн, Ричард |загаловак=В погоне за Солнцем |спасылка=https://books.google.ru/books?id=AaomAgAAQBAJ&pg=PT116&dq=Вавилонская+астрономия&hl=ru&sa=X&ei=DuiLVMr2MaTpywPs14KACw&ved=0CB8Q6AEwAg#v=onepage&q=Вавилонская%20астрономия&f=false |выдавецтва=АСТ: CORPUS |год=2013 |старонак=12626 |isbn=5457490645 |ref=Коэн}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Панекук|Паннекук, Антон]] |частка=Часть 1. Астрономия в Древнем Мире |загаловак=История астрономии |адказны=Перевод с английского Невской Н. И., под редакцией [[Барыс Васільевіч Кукаркін|Кукаркина Б. В.]] и [[Пётр Рыгоравіч Кулікоўскі|Куликовского П. Г.]] |месца=Москва |выдавецтва=[[Наука (выдавецтва)|Наука]] |год=1966 |старонкі=28–36, 49–65 |ref=Паннекук}} * {{кніга |аўтар=[[Барыс Аляксандравіч Тураеў|Тураев, Борис Александрович]] |частка=Вавилонская религия и культура |загаловак=История Древнего Востока|спасылка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000044/index.shtml|спасылка частка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000044/st011.shtml |адказны=под редакцией [[Васіль Васілевіч Струвэ|В. В. Струве]] и И. П. Снегирева |месца=Ленинград |выдавецтва=[[Мысль (выдавецтва, Масква)|Социально-экономическое]] |год=1935 |том=1 |ref=Тураев}} {{refend}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Вавілон]] [[Катэгорыя:Вавілонская астраномія]] [[Катэгорыя:Навука ў Старажытнай Месапатаміі]] qsfmary460pjeixulxcdagv9w8n75y1 0 808416 5146682 5145961 2026-05-25T21:00:40Z DBatura 73587 5146682 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Беларусафілія}} '''Беларусафілія ў Расіі''' — любоў, схільнасць і цікавасць да [[Беларусь|Беларусі]] і ўсяго беларускага з боку [[расіяне|расіян]]. == Станаўленне феномену == Як паказваў [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімір Пічэта]], цікавасць да беларускага краю ў [[Расія|Расіі]] ўзнікла ў сувязі з [[Паўстанне Каліноўскага|паўстаннем Кастуся Каліноўскага]]{{sfn|Пичета|1946}}. Паводле гісторыка, філосафа і палітыка [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандра Цвікевіча]], у гэты час у некаторых расійскіх дзеячаў узнікаюць ідэі, што [[беларуская мова]] ёсць самастойная [[славянскія мовы|славянская мова]] разам з [[Украінская мова|украінскай]] і [[Польская мова|польскай]] ([[Мікалай Іванавіч Надзеждзін|Мікалай Надзеждзін]]), і Беларусь мае права на самастойнае месца як незалежная дзяржава ([[Міхаіл Аляксандравіч Бакунін|Міхаіл Бакунін]]){{sfn|Цвікевіч|1929|loc=РАЗЬДЗЕЛ ТРЭЦІ}}. Акрамя таго, вялося актыўнае даследаванне краю і развівалася [[беларусазнаўства]]. Дзякуючы дзейнасці расійскіх вучоных сабраны і апублікаваны шматлікія запісы помнікаў народнай творчасці, якія наглядна сведчылі аб моўнай і культурнай блізкасці [[Беларусы|беларусаў]] [[рускія|рускаму народу]]. Разам з тым яны паказалі, што беларуская мова мае свае [[Беларуская фаналогія|фанетычныя]] і марфалагічныя асаблівасці, адрозныя ад [[руская мова|рускай]]{{sfn|Пичета|1946}}. ==Праявы == === Сярод палітычнай эліты === Расійскі палітолаг [[Вячаслаў Аляксеевіч Ніканаў|Вячаслаў Ніканаў]] адзначаў, што сярод кіруючых вярхоў Расіі, у прыватнасці [[Адзіная Расія|партыі «Адзіная Расія»]] і [[Парламент Расіі|парламента]], прабеларускія настроі пераважаюць. Усе яны маюць цалкам пазітыўны настрой у адносінах да Беларусі і да праекта будаўніцтва [Саюзная дзяржава|Саюзнай дзяржавы]] з суседняй рэспублікай, лічачы яе выключна важнай для Расіі краінай з усіх пунктаў гледжання: ваенна-стратэгічнай, геапалітычнай, эканамічнай. Сілавікі маюць падобную пазіцыю, бо беларуская вайсковая інфраструктура вельмі важная для абараназдольнасці Расіі, эфектыўнага функцыянавання [[АДКБ]] агулам, разглядаючы рэспубліку як вайскова-палітычнага партнёра. Для расійскага экспарту Беларусь незаменная і як транзітная краіна. Калі браць ідэалагічны зрэз, то тут асабліва вылучаюцца прадстаўнікі [[КПРФ]], якія падтрымліваюць палітычную лінію [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнка]]. Усе гэтыя сілы выступаюць за збліжэнне з Беларуссю{{sfn|Гигин|2009|с=35—36}}. === Сярод радавых грамадзян === Першапачаткова ў рускай і беларускай культурах прысутнічалі ў асноўным негатыўныя ўяўленні адзін пра аднаго. Вырашальную ролю ў іх ломцы адыгралі падзеі XX стагоддзя, а менавіта нацыянальная палітыка ў [[СССР]], [[русіфікацыя Беларусі]], [[Вялікая Айчынная вайна]]. Немалаважную ролю адыграла ідэалагічная праграма савецкага ўрада, накіраваная на фарміраванне станоўчых клішэ нацыянальных рэспублік (так, у прыватнасці, Рэспубліка Беларусь — тады [[БССР]], пазіцыянавалася як «[[партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны|рэспубліка-партызанка]]», а беларусы — як «браты-славяне»), размыванне нацыянальных межаў, складванне адзінай савецкай прасторы{{sfn|Горбелева, Чернышов Ю.Г.|2012}}. У канцы 90-х гг. XX ст. шырокае распаўсюджанне атрымлівае яшчэ адно ўяўленне пра беларусаў як пра [[талерантнасць|талерантны]] і [[мультыкультуралізм|мультыкультурны]] народ. У той час паняцце «талерантнасць» пры характарыстыцы беларусаў укладваўся не толькі асноўны паняційны сэнс, але таксама дабрыня, ветлівасць і іншыя вартасці. У цяперашні час, кажучы пра беларускую талерантнасць, рэспандэнты перш за ўсё маюць на ўвазе адсутнасць [[расізм]]а, [[шавінізм]]а і [[нацыяналізм]]а, уменне мірна суіснаваць з рознымі нацыянальнасцямі{{sfn|Горбелева, Чернышов Ю.Г.|2012}}. Паводле даных [[Усерасійскі цэнтр вывучэння грамадскай думкі|УЦДГМ]] за сакавік 2026 года, [[Рэспубліка Беларусь]] застаецца безумоўным лідарам грамадскай думкі па ўсіх вымяраных катэгорыях. Тры чвэрці ўдзельнікаў даследавання (75%) назвалі Беларусь найбольш паспяховай краінай на постсавецкай прасторы. Яшчэ больш выразна выглядае паказчык надзейнасці міжнароднага партнёрства: тут узровень даверу дасягнуў 83%. Аналітыкі УЦДГМ фіксуюць упэўнены дзесяцігадовы рост па гэтых напрамках-прыбаўка склала 7 і 17 працэнтных пунктаў адпаведна. Эксперты звязваюць гэтую ўстойлівую станоўчую дынаміку з паглыбленай эканамічнай інтэграцыяй у фармаце Саюзнай дзяржавы, рэалізацыяй сумесных імпартазамяшчальных праектаў, а таксама функцыянаваннем адзінай транспартнай і энергетычнай прасторы, якая ўспрымаецца рэспандэнтамі як адчувальны вынік супрацоўніцтва<ref>[https://www.vesti.ru/article/1536815 Аналитики выяснили, как россияне относятся к Беларуси]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Горбелева, Чернышов Ю.Г.|2012|Горбелева Е.А., Чернышов Ю.Г. Эволюция стереотипов восприятия белорусов в России // Известия Алтайского университета. Серия История, политология. 2012. №4/2. С. 66-72.}} * {{H|Цвікевіч|1929|Цьвікевіч А. «Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. / пасьляслоўе А. Ліса. 2-е выд. — Мн.: Навука і тэхніка, 1993. — 352 с.}} * {{H|Пичета|1946|Пичета В. И. Образование белорусского народа // Вопросы истории. — 1946. — № 5-6. - С. 3-29.}} * {{артыкул|аўтар=Вадим Гигин|загаловак=Вячеслав Никонов: «Нам нужно больше думать друг о друге»|выданне=Беларуская думка|тып=часопіс|год=2009|месяц=ліпень|старонкі=34—39|ref=Гигин}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Славянафільства]] [[Катэгорыя:Беларуска-расійскія адносіны]] 4ljan34e1dg60safjd7tzhq6gsfyf6r 5146683 5146682 2026-05-25T21:00:53Z DBatura 73587 /* Сярод палітычнай эліты */ 5146683 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Беларусафілія}} '''Беларусафілія ў Расіі''' — любоў, схільнасць і цікавасць да [[Беларусь|Беларусі]] і ўсяго беларускага з боку [[расіяне|расіян]]. == Станаўленне феномену == Як паказваў [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімір Пічэта]], цікавасць да беларускага краю ў [[Расія|Расіі]] ўзнікла ў сувязі з [[Паўстанне Каліноўскага|паўстаннем Кастуся Каліноўскага]]{{sfn|Пичета|1946}}. Паводле гісторыка, філосафа і палітыка [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандра Цвікевіча]], у гэты час у некаторых расійскіх дзеячаў узнікаюць ідэі, што [[беларуская мова]] ёсць самастойная [[славянскія мовы|славянская мова]] разам з [[Украінская мова|украінскай]] і [[Польская мова|польскай]] ([[Мікалай Іванавіч Надзеждзін|Мікалай Надзеждзін]]), і Беларусь мае права на самастойнае месца як незалежная дзяржава ([[Міхаіл Аляксандравіч Бакунін|Міхаіл Бакунін]]){{sfn|Цвікевіч|1929|loc=РАЗЬДЗЕЛ ТРЭЦІ}}. Акрамя таго, вялося актыўнае даследаванне краю і развівалася [[беларусазнаўства]]. Дзякуючы дзейнасці расійскіх вучоных сабраны і апублікаваны шматлікія запісы помнікаў народнай творчасці, якія наглядна сведчылі аб моўнай і культурнай блізкасці [[Беларусы|беларусаў]] [[рускія|рускаму народу]]. Разам з тым яны паказалі, што беларуская мова мае свае [[Беларуская фаналогія|фанетычныя]] і марфалагічныя асаблівасці, адрозныя ад [[руская мова|рускай]]{{sfn|Пичета|1946}}. ==Праявы == === Сярод палітычнай эліты === Расійскі палітолаг [[Вячаслаў Аляксеевіч Ніканаў|Вячаслаў Ніканаў]] адзначаў, што сярод кіруючых вярхоў Расіі, у прыватнасці [[Адзіная Расія|партыі «Адзіная Расія»]] і [[Парламент Расіі|парламента]], прабеларускія настроі пераважаюць. Усе яны маюць цалкам пазітыўны настрой у адносінах да Беларусі і да праекта будаўніцтва [[Саюзная дзяржава|Саюзнай дзяржавы]] з суседняй рэспублікай, лічачы яе выключна важнай для Расіі краінай з усіх пунктаў гледжання: ваенна-стратэгічнай, геапалітычнай, эканамічнай. Сілавікі маюць падобную пазіцыю, бо беларуская вайсковая інфраструктура вельмі важная для абараназдольнасці Расіі, эфектыўнага функцыянавання [[АДКБ]] агулам, разглядаючы рэспубліку як вайскова-палітычнага партнёра. Для расійскага экспарту Беларусь незаменная і як транзітная краіна. Калі браць ідэалагічны зрэз, то тут асабліва вылучаюцца прадстаўнікі [[КПРФ]], якія падтрымліваюць палітычную лінію [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнка]]. Усе гэтыя сілы выступаюць за збліжэнне з Беларуссю{{sfn|Гигин|2009|с=35—36}}. === Сярод радавых грамадзян === Першапачаткова ў рускай і беларускай культурах прысутнічалі ў асноўным негатыўныя ўяўленні адзін пра аднаго. Вырашальную ролю ў іх ломцы адыгралі падзеі XX стагоддзя, а менавіта нацыянальная палітыка ў [[СССР]], [[русіфікацыя Беларусі]], [[Вялікая Айчынная вайна]]. Немалаважную ролю адыграла ідэалагічная праграма савецкага ўрада, накіраваная на фарміраванне станоўчых клішэ нацыянальных рэспублік (так, у прыватнасці, Рэспубліка Беларусь — тады [[БССР]], пазіцыянавалася як «[[партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны|рэспубліка-партызанка]]», а беларусы — як «браты-славяне»), размыванне нацыянальных межаў, складванне адзінай савецкай прасторы{{sfn|Горбелева, Чернышов Ю.Г.|2012}}. У канцы 90-х гг. XX ст. шырокае распаўсюджанне атрымлівае яшчэ адно ўяўленне пра беларусаў як пра [[талерантнасць|талерантны]] і [[мультыкультуралізм|мультыкультурны]] народ. У той час паняцце «талерантнасць» пры характарыстыцы беларусаў укладваўся не толькі асноўны паняційны сэнс, але таксама дабрыня, ветлівасць і іншыя вартасці. У цяперашні час, кажучы пра беларускую талерантнасць, рэспандэнты перш за ўсё маюць на ўвазе адсутнасць [[расізм]]а, [[шавінізм]]а і [[нацыяналізм]]а, уменне мірна суіснаваць з рознымі нацыянальнасцямі{{sfn|Горбелева, Чернышов Ю.Г.|2012}}. Паводле даных [[Усерасійскі цэнтр вывучэння грамадскай думкі|УЦДГМ]] за сакавік 2026 года, [[Рэспубліка Беларусь]] застаецца безумоўным лідарам грамадскай думкі па ўсіх вымяраных катэгорыях. Тры чвэрці ўдзельнікаў даследавання (75%) назвалі Беларусь найбольш паспяховай краінай на постсавецкай прасторы. Яшчэ больш выразна выглядае паказчык надзейнасці міжнароднага партнёрства: тут узровень даверу дасягнуў 83%. Аналітыкі УЦДГМ фіксуюць упэўнены дзесяцігадовы рост па гэтых напрамках-прыбаўка склала 7 і 17 працэнтных пунктаў адпаведна. Эксперты звязваюць гэтую ўстойлівую станоўчую дынаміку з паглыбленай эканамічнай інтэграцыяй у фармаце Саюзнай дзяржавы, рэалізацыяй сумесных імпартазамяшчальных праектаў, а таксама функцыянаваннем адзінай транспартнай і энергетычнай прасторы, якая ўспрымаецца рэспандэнтамі як адчувальны вынік супрацоўніцтва<ref>[https://www.vesti.ru/article/1536815 Аналитики выяснили, как россияне относятся к Беларуси]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Горбелева, Чернышов Ю.Г.|2012|Горбелева Е.А., Чернышов Ю.Г. Эволюция стереотипов восприятия белорусов в России // Известия Алтайского университета. Серия История, политология. 2012. №4/2. С. 66-72.}} * {{H|Цвікевіч|1929|Цьвікевіч А. «Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. / пасьляслоўе А. Ліса. 2-е выд. — Мн.: Навука і тэхніка, 1993. — 352 с.}} * {{H|Пичета|1946|Пичета В. И. Образование белорусского народа // Вопросы истории. — 1946. — № 5-6. - С. 3-29.}} * {{артыкул|аўтар=Вадим Гигин|загаловак=Вячеслав Никонов: «Нам нужно больше думать друг о друге»|выданне=Беларуская думка|тып=часопіс|год=2009|месяц=ліпень|старонкі=34—39|ref=Гигин}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Славянафільства]] [[Катэгорыя:Беларуска-расійскія адносіны]] mcmwhm6mn6olv1rmuvnx98rf9ymm9nd 5146684 5146683 2026-05-25T21:04:10Z DBatura 73587 /* Сярод палітычнай эліты */ 5146684 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Беларусафілія}} '''Беларусафілія ў Расіі''' — любоў, схільнасць і цікавасць да [[Беларусь|Беларусі]] і ўсяго беларускага з боку [[расіяне|расіян]]. == Станаўленне феномену == Як паказваў [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімір Пічэта]], цікавасць да беларускага краю ў [[Расія|Расіі]] ўзнікла ў сувязі з [[Паўстанне Каліноўскага|паўстаннем Кастуся Каліноўскага]]{{sfn|Пичета|1946}}. Паводле гісторыка, філосафа і палітыка [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандра Цвікевіча]], у гэты час у некаторых расійскіх дзеячаў узнікаюць ідэі, што [[беларуская мова]] ёсць самастойная [[славянскія мовы|славянская мова]] разам з [[Украінская мова|украінскай]] і [[Польская мова|польскай]] ([[Мікалай Іванавіч Надзеждзін|Мікалай Надзеждзін]]), і Беларусь мае права на самастойнае месца як незалежная дзяржава ([[Міхаіл Аляксандравіч Бакунін|Міхаіл Бакунін]]){{sfn|Цвікевіч|1929|loc=РАЗЬДЗЕЛ ТРЭЦІ}}. Акрамя таго, вялося актыўнае даследаванне краю і развівалася [[беларусазнаўства]]. Дзякуючы дзейнасці расійскіх вучоных сабраны і апублікаваны шматлікія запісы помнікаў народнай творчасці, якія наглядна сведчылі аб моўнай і культурнай блізкасці [[Беларусы|беларусаў]] [[рускія|рускаму народу]]. Разам з тым яны паказалі, што беларуская мова мае свае [[Беларуская фаналогія|фанетычныя]] і марфалагічныя асаблівасці, адрозныя ад [[руская мова|рускай]]{{sfn|Пичета|1946}}. ==Праявы == === Сярод палітычнай эліты === Расійскі палітолаг [[Вячаслаў Аляксеевіч Ніканаў|Вячаслаў Ніканаў]] адзначаў, што сярод кіруючых вярхоў Расіі, у прыватнасці [[Адзіная Расія|партыі «Адзіная Расія»]] і [[Парламент Расіі|парламента]], прабеларускія настроі пераважаюць. Усе яны маюць цалкам пазітыўны настрой у адносінах да Беларусі і да праекта будаўніцтва [[Саюзная дзяржава|Саюзнай дзяржавы]] з суседняй рэспублікай, лічачы яе выключна важнай для Расіі краінай з усіх пунктаў гледжання: ваенна-стратэгічнай, геапалітычнай, эканамічнай. Сілавікі маюць падобную пазіцыю, бо беларуская вайсковая інфраструктура вельмі важная для абараназдольнасці Расіі, эфектыўнага функцыянавання [[АДКБ]] агулам, разглядаючы рэспубліку як вайскова-палітычнага партнёра. Для расійскага экспарту Беларусь незаменная і як транзітная краіна. Калі браць ідэалагічны зрэз, то тут асабліва вылучаюцца прадстаўнікі [[КПРФ]], якія падтрымліваюць палітычную лінію [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. Усе гэтыя сілы выступаюць за збліжэнне з Беларуссю{{sfn|Гигин|2009|с=35—36}}. === Сярод радавых грамадзян === Першапачаткова ў рускай і беларускай культурах прысутнічалі ў асноўным негатыўныя ўяўленні адзін пра аднаго. Вырашальную ролю ў іх ломцы адыгралі падзеі XX стагоддзя, а менавіта нацыянальная палітыка ў [[СССР]], [[русіфікацыя Беларусі]], [[Вялікая Айчынная вайна]]. Немалаважную ролю адыграла ідэалагічная праграма савецкага ўрада, накіраваная на фарміраванне станоўчых клішэ нацыянальных рэспублік (так, у прыватнасці, Рэспубліка Беларусь — тады [[БССР]], пазіцыянавалася як «[[партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны|рэспубліка-партызанка]]», а беларусы — як «браты-славяне»), размыванне нацыянальных межаў, складванне адзінай савецкай прасторы{{sfn|Горбелева, Чернышов Ю.Г.|2012}}. У канцы 90-х гг. XX ст. шырокае распаўсюджанне атрымлівае яшчэ адно ўяўленне пра беларусаў як пра [[талерантнасць|талерантны]] і [[мультыкультуралізм|мультыкультурны]] народ. У той час паняцце «талерантнасць» пры характарыстыцы беларусаў укладваўся не толькі асноўны паняційны сэнс, але таксама дабрыня, ветлівасць і іншыя вартасці. У цяперашні час, кажучы пра беларускую талерантнасць, рэспандэнты перш за ўсё маюць на ўвазе адсутнасць [[расізм]]а, [[шавінізм]]а і [[нацыяналізм]]а, уменне мірна суіснаваць з рознымі нацыянальнасцямі{{sfn|Горбелева, Чернышов Ю.Г.|2012}}. Паводле даных [[Усерасійскі цэнтр вывучэння грамадскай думкі|УЦДГМ]] за сакавік 2026 года, [[Рэспубліка Беларусь]] застаецца безумоўным лідарам грамадскай думкі па ўсіх вымяраных катэгорыях. Тры чвэрці ўдзельнікаў даследавання (75%) назвалі Беларусь найбольш паспяховай краінай на постсавецкай прасторы. Яшчэ больш выразна выглядае паказчык надзейнасці міжнароднага партнёрства: тут узровень даверу дасягнуў 83%. Аналітыкі УЦДГМ фіксуюць упэўнены дзесяцігадовы рост па гэтых напрамках-прыбаўка склала 7 і 17 працэнтных пунктаў адпаведна. Эксперты звязваюць гэтую ўстойлівую станоўчую дынаміку з паглыбленай эканамічнай інтэграцыяй у фармаце Саюзнай дзяржавы, рэалізацыяй сумесных імпартазамяшчальных праектаў, а таксама функцыянаваннем адзінай транспартнай і энергетычнай прасторы, якая ўспрымаецца рэспандэнтамі як адчувальны вынік супрацоўніцтва<ref>[https://www.vesti.ru/article/1536815 Аналитики выяснили, как россияне относятся к Беларуси]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Горбелева, Чернышов Ю.Г.|2012|Горбелева Е.А., Чернышов Ю.Г. Эволюция стереотипов восприятия белорусов в России // Известия Алтайского университета. Серия История, политология. 2012. №4/2. С. 66-72.}} * {{H|Цвікевіч|1929|Цьвікевіч А. «Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. / пасьляслоўе А. Ліса. 2-е выд. — Мн.: Навука і тэхніка, 1993. — 352 с.}} * {{H|Пичета|1946|Пичета В. И. Образование белорусского народа // Вопросы истории. — 1946. — № 5-6. - С. 3-29.}} * {{артыкул|аўтар=Вадим Гигин|загаловак=Вячеслав Никонов: «Нам нужно больше думать друг о друге»|выданне=Беларуская думка|тып=часопіс|год=2009|месяц=ліпень|старонкі=34—39|ref=Гигин}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Славянафільства]] [[Катэгорыя:Беларуска-расійскія адносіны]] blgcpkjbzfxc30nsoqstg30ldibw9ea 5146687 5146684 2026-05-25T21:14:25Z DBatura 73587 /* Сярод палітычнай эліты */ 5146687 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Беларусафілія}} '''Беларусафілія ў Расіі''' — любоў, схільнасць і цікавасць да [[Беларусь|Беларусі]] і ўсяго беларускага з боку [[расіяне|расіян]]. == Станаўленне феномену == Як паказваў [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімір Пічэта]], цікавасць да беларускага краю ў [[Расія|Расіі]] ўзнікла ў сувязі з [[Паўстанне Каліноўскага|паўстаннем Кастуся Каліноўскага]]{{sfn|Пичета|1946}}. Паводле гісторыка, філосафа і палітыка [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандра Цвікевіча]], у гэты час у некаторых расійскіх дзеячаў узнікаюць ідэі, што [[беларуская мова]] ёсць самастойная [[славянскія мовы|славянская мова]] разам з [[Украінская мова|украінскай]] і [[Польская мова|польскай]] ([[Мікалай Іванавіч Надзеждзін|Мікалай Надзеждзін]]), і Беларусь мае права на самастойнае месца як незалежная дзяржава ([[Міхаіл Аляксандравіч Бакунін|Міхаіл Бакунін]]){{sfn|Цвікевіч|1929|loc=РАЗЬДЗЕЛ ТРЭЦІ}}. Акрамя таго, вялося актыўнае даследаванне краю і развівалася [[беларусазнаўства]]. Дзякуючы дзейнасці расійскіх вучоных сабраны і апублікаваны шматлікія запісы помнікаў народнай творчасці, якія наглядна сведчылі аб моўнай і культурнай блізкасці [[Беларусы|беларусаў]] [[рускія|рускаму народу]]. Разам з тым яны паказалі, што беларуская мова мае свае [[Беларуская фаналогія|фанетычныя]] і марфалагічныя асаблівасці, адрозныя ад [[руская мова|рускай]]{{sfn|Пичета|1946}}. ==Праявы == === Сярод палітычнай эліты === {{Гл. таксама|Беларуска-расійскія адносіны}} Расійскі палітолаг [[Вячаслаў Аляксеевіч Ніканаў|Вячаслаў Ніканаў]] адзначаў, што сярод кіруючых вярхоў Расіі, у прыватнасці [[Адзіная Расія|партыі «Адзіная Расія»]] і [[Парламент Расіі|парламента]], прабеларускія настроі пераважаюць. Усе яны маюць цалкам пазітыўны настрой у адносінах да Беларусі і да праекта будаўніцтва [[Саюзная дзяржава|Саюзнай дзяржавы]] з суседняй рэспублікай, лічачы яе выключна важнай для Расіі краінай з усіх пунктаў гледжання: ваенна-стратэгічнай, геапалітычнай, эканамічнай. Сілавікі маюць падобную пазіцыю, бо беларуская вайсковая інфраструктура вельмі важная для абараназдольнасці Расіі, эфектыўнага функцыянавання [[АДКБ]] агулам, разглядаючы рэспубліку як вайскова-палітычнага партнёра. Для расійскага экспарту Беларусь незаменная і як транзітная краіна. Калі браць ідэалагічны зрэз, то тут асабліва вылучаюцца прадстаўнікі [[КПРФ]], якія падтрымліваюць палітычную лінію [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. Усе гэтыя сілы выступаюць за збліжэнне з Беларуссю{{sfn|Гигин|2009|с=35—36}}. === Сярод радавых грамадзян === Першапачаткова ў рускай і беларускай культурах прысутнічалі ў асноўным негатыўныя ўяўленні адзін пра аднаго. Вырашальную ролю ў іх ломцы адыгралі падзеі XX стагоддзя, а менавіта нацыянальная палітыка ў [[СССР]], [[русіфікацыя Беларусі]], [[Вялікая Айчынная вайна]]. Немалаважную ролю адыграла ідэалагічная праграма савецкага ўрада, накіраваная на фарміраванне станоўчых клішэ нацыянальных рэспублік (так, у прыватнасці, Рэспубліка Беларусь — тады [[БССР]], пазіцыянавалася як «[[партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны|рэспубліка-партызанка]]», а беларусы — як «браты-славяне»), размыванне нацыянальных межаў, складванне адзінай савецкай прасторы{{sfn|Горбелева, Чернышов Ю.Г.|2012}}. У канцы 90-х гг. XX ст. шырокае распаўсюджанне атрымлівае яшчэ адно ўяўленне пра беларусаў як пра [[талерантнасць|талерантны]] і [[мультыкультуралізм|мультыкультурны]] народ. У той час паняцце «талерантнасць» пры характарыстыцы беларусаў укладваўся не толькі асноўны паняційны сэнс, але таксама дабрыня, ветлівасць і іншыя вартасці. У цяперашні час, кажучы пра беларускую талерантнасць, рэспандэнты перш за ўсё маюць на ўвазе адсутнасць [[расізм]]а, [[шавінізм]]а і [[нацыяналізм]]а, уменне мірна суіснаваць з рознымі нацыянальнасцямі{{sfn|Горбелева, Чернышов Ю.Г.|2012}}. Паводле даных [[Усерасійскі цэнтр вывучэння грамадскай думкі|УЦДГМ]] за сакавік 2026 года, [[Рэспубліка Беларусь]] застаецца безумоўным лідарам грамадскай думкі па ўсіх вымяраных катэгорыях. Тры чвэрці ўдзельнікаў даследавання (75%) назвалі Беларусь найбольш паспяховай краінай на постсавецкай прасторы. Яшчэ больш выразна выглядае паказчык надзейнасці міжнароднага партнёрства: тут узровень даверу дасягнуў 83%. Аналітыкі УЦДГМ фіксуюць упэўнены дзесяцігадовы рост па гэтых напрамках-прыбаўка склала 7 і 17 працэнтных пунктаў адпаведна. Эксперты звязваюць гэтую ўстойлівую станоўчую дынаміку з паглыбленай эканамічнай інтэграцыяй у фармаце Саюзнай дзяржавы, рэалізацыяй сумесных імпартазамяшчальных праектаў, а таксама функцыянаваннем адзінай транспартнай і энергетычнай прасторы, якая ўспрымаецца рэспандэнтамі як адчувальны вынік супрацоўніцтва<ref>[https://www.vesti.ru/article/1536815 Аналитики выяснили, как россияне относятся к Беларуси]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Горбелева, Чернышов Ю.Г.|2012|Горбелева Е.А., Чернышов Ю.Г. Эволюция стереотипов восприятия белорусов в России // Известия Алтайского университета. Серия История, политология. 2012. №4/2. С. 66-72.}} * {{H|Цвікевіч|1929|Цьвікевіч А. «Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. / пасьляслоўе А. Ліса. 2-е выд. — Мн.: Навука і тэхніка, 1993. — 352 с.}} * {{H|Пичета|1946|Пичета В. И. Образование белорусского народа // Вопросы истории. — 1946. — № 5-6. - С. 3-29.}} * {{артыкул|аўтар=Вадим Гигин|загаловак=Вячеслав Никонов: «Нам нужно больше думать друг о друге»|выданне=Беларуская думка|тып=часопіс|год=2009|месяц=ліпень|старонкі=34—39|ref=Гигин}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Славянафільства]] [[Катэгорыя:Беларуска-расійскія адносіны]] idn6jo1s1uf1lon6d8as9yeb2byfcmt 0 808429 5146800 5146035 2026-05-26T07:28:30Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5146800 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пагоня (значэнні)}} {{Часопіс |назва = Пагоня |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = |шырыня = 250px |спецыялізацыя = грамадска-навукова-літаратурны часопіс |перыядычнасць = |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |галоўны рэдактар = Ніна Пінская, [[Пятро Журкоўскі]] |заснавальнікі = [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] |выдавец = |краіна = {{Сцягафікацыя|Латвійская Рэспубліка}} |заснаванне = [[1930]] |спыненне выдання = |тыраж = |issn = |eissn = |вэб-сайт = }} '''«Паго́ня»''' — грамадска-навукова-літаратурны часопіс [[Беларусы Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]] ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. З’яўляўся друкаваным органам [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ). Выдаваўся ў [[Рыга|Рызе]] ў [[1930]] годзе. == Гісторыя і дзейнасць == [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] з першых гадоў свайго існавання рабіла спробы наладзіць выданне ўласнага друкаванага органа. У 1930 годзе ў Рызе пабачыў свет першы нумар часопіса «Пагоня». Афіцыйна галоўным рэдактарам лічылася сакратар ТБМЛ [[Ніна Пінская]], аднак у сапраўднасці выданнем займаўся старшыня таварыства [[Пятро Журкоўскі]]. Ён таксама быў аўтарам часткі публікацый. Акрамя Журкоўскага і Пінскай, на старонках выдання друкаваліся грамадскі актывіст [[Якуб Кастылюк]] і латгальскі беларускі пісьменнік [[Віктар Вальтар]]{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=121}}. Выдаўцы часопіса разлічвалі на працу сярод чытачоў маладога пакалення і намагаліся праз выданне пашыраць пачуццё беларускай нацыянальнай свядомасці. У звароце рэдакцыі да чытачоў адзначалася, што нягледзячы на палітычныя і грамадскія рознагалоссі, маладыя людзі павінны памятаць пра свае карані, і менавіта поўная нацыянальная свядомасць з’яўляецца «першай зброяй» на карысць свайго народа. Аўтары заклікалі адкінуць узаемныя спрэчкі, знайсці адзіную мову і супольна працаваць на карысць уласнай нацыі<ref>Ад рэдакцыі // Пагоня. 1930. № 1. С. 2.</ref>{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=122}}: {{цытата|Пры самых розных поглядах на рэчы, у самыя гарачыя моманты палітычнай і грамадскай нязгоды нельга забывацца, што ўсе мы перш за ўсё беларусы, дзеці адной зямлі, адной маці, пра існаванне якой мы не маем права забывацца і знявага якой з’яўляецца ганьбай. Мы лічым, што поўная нацыянальная свядомасць ёсць першая зброя, з якой трэба выходзіць на прасторы грамадскага жыцця; гэта ёсць духоўная моц, той магутны рычаг, які перамагае ўсё. Дык паспрабуйма ж зноў знайсці адзіную мову, якую разумелі б усе і кожны з нас, паспрабуйма зноў супольна араць нашы родныя аблогі і сеяць моцнае найсвяцейшае зерне — вялікае пачуццё глыбокай павагі і кахання да сваёй нацыі!}} На старонках часопіса «Пагоня» можна было натрапіць на жыццяпіс аднаго з пачынальнікаў беларускага нацыянальнага руху [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Івана Луцкевіча]], а таксама на запісы беларускіх народных твораў. Акрамя публікацый патрыятычнага характару, актыўна друкаваліся літаратурныя творы і падрабязная хроніка дзейнасці Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі. Шмат увагі рэдакцыя надавала стану беларускага школьніцтва ў Латвіі і яго надзённым праблемам і клопатам{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=122}}. Слабым месцам выдання быў яго вонкавы выгляд, што непасрэдна сведчыла аб сціплых фінансавых магчымасцях выдаўцоў. Хутчэй за ўсё, менавіта гэтыя фінансавыя цяжкасці сталі галоўнай прычынай таго, што перыёдык выходзіў вельмі непрацяглы час{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=122}}. У далейшым ТБМЛ спрабавала выдаваць саматужны бюлетэнь «Апавеснік» (1932). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі|выданне=[[Запісы БІНіМ]]|тып=зборнік|год=2023|нумар=43|старонкі=116—145|спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-26}} [[Катэгорыя:Часопісы Латвіі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Часопісы Рыгі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] 4mgqx9qv1mxuxdd7x8qdm83r8s7182v 0 808442 5146799 5146180 2026-05-26T07:28:23Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5146799 wikitext text/x-wiki {{хв|гл. пра канкуренцыю нямецким лайнерам "Бремен"}} {{Судна/Пачатак |Назва = Акіянік (III) |Арыгінал назвы = {{lang-en|RMS Oceanic}} |Ілюстрацыя = Postcard of the Oceanic III.jpg |Подпіс = «Акіянік» на акварэлі таго часу }} {{Судна/Праект |Тып судна = Пасажырскае судно |Сцяг = {{Флаг Вялікабрытаніі}} |Арганізацыя = White Star Line |Владелец = White Star Line |Верф = «Харленд энд Вулф» |План = 1932 год |Статус = Будаўніцтва адменена }} {{Судна/Характарыстыкі |Вадазмяшчэнне = ~ 60 000 тон |Даўжыня = 310 м |Шырыня = 30,48 м |Вышыня = 32 м |Сілавая ўстаноўка = 47 дызель-генератараў, 4 грэбныя электраматоры |Магутнасць = 200 000 к. с. |Рухавік = 4 вінты |Хуткасць = ~ 28 вузлоў (крэйсерская), 30 вузлоў (максімальная) |Пасажыраёмістасць = 2808 чалавек }} {{Судна/Канец}} '''«Акіянік»''' ({{lang-en|Oceanic}}) — незавершаны праект брытанскай судабудаўнічай верфі «[[Харленд энд Вулф]]» па будаўніцтве акіянскага дызель-электрычнага [[Цеплаход|цеплахода]] для кампаніі «[[Уайт Стар Лайн]]». Судна было заклікана скласці канкуренцыю нямецким лайнерам [[Бремен (лайнер)|"Бремен" (Bremen]]<ref>{{Кніга|аўтар=Richard de Kerbrech|загаловак=Ships of the White Star Line|год=2009|выдавецтва=Ian Allan Publishing|старонкі=214–215}}</ref>[[Бремен (лайнер)|)]], але з-за [[Вялікая дэпрэсія|Вяликай дэпрессіі]], будаўніцтва было спынена, а пазней замест «Акіяніка» былі пабудаваны (на аснове арыгінальнага праекта) два меньшыя лайнеры — «[[MV Britannic|Брытанік]]» и «[[MV Georgic (1932)|Джорджік]]». {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-26}} 09i802icrkrfqi59feqwnu6ilhyvvlw 2 808445 5146551 5146153 2026-05-25T14:58:05Z Gire Q grjwvhkc 123572 /* */ 5146551 wikitext text/x-wiki <div style="border: 1px solid #aaa; background-color: #f9f9f9; padding: 10px; margin-bottom: 10px;"> '''Некаторая інфа пра мяне''' <hr> Усім прывітанне)<br> Некаторыя могуць ведаць мяне як распрацоўшчыка Source+.<br> Крыху праграміст і гік. </div> {{Юзербокс |border-c=lightgreen |id=Стаж |info=У Вікіпедыі з 5 ліпеня 2022 года.}} {{Юзербокс |border-c=#999 |id=be |id-c=#ddd |info=Гэты ўдзельнік з'яўляецца '''носьбітам''' [[беларуская мова|беларускай мовы]].}} {{Юзербокс |border-c=#999 |id=ru |id-c=#ddd |info=Гэты ўдзельнік з'яўляецца '''носьбітам''' [[руская мова|рускай мовы]].}} {{Юзербокс |border-c=#999 |id=en-2 |id-c=#ddd |info=Гэты ўдзельнік валодае [[англійская мова|англійскай мовай]] на '''сярэднім''' узроўні.}} {{Userbox | id = 🇧🇫🧯🔥 | id-c = #2F3538 | id-fc = #FFFFFF | id-s = 16 | info = Гэты ўдзельнік — аўтар метафары пра дэмакратыю ў Афрыцы: «Уявіце: ваш дом падпалілі. Але замест таго каб тушыць пажар, вы выклікаеце міліцыю і шукаеце падпальшчыка, пакуль дом гарыць». | info-c = #FAFAFA | info-fc = #111111 | info-s = 8 | border-c = #E65100 }} {{Юзербокс |border-c=#4B0082 |id=sl-½ |id-c=#9370DB |id-fc=#ffffff |info=Гэты ўдзельнік ведае словы на славенскай мове — '''Pozor, Ponos, nožnica'''. |info-c=#E6E6FA}} {{Юзербокс |border-c=#333333 |id=AOH/AOC |id-c=#222222 |id-fc=#ffffff |info=Гэты ўдзельнік робіць моды для гульняў '''[[Age of History II|Age of History II / 3 / DE. When It's ready:) ]]''' |info-c=#e0e0e0}} {{Юзербокс |border-c=#008080 |id=email |id-c=#00ced1 |id-fc=#ffffff |info=Гэты ўдзельнік мае карпаратыўную пошту: '''[mailto:devstudio@sourceplussoftware.dpdns.org devstudio]'''. |info-c=#e6ffff}} {{Юзербокс |border-c=#4682B4 |id=SAMP |id-c=#1a1a1a |id-fc=#ffffff |info=Гэты ўдзельнік прафесійна разбіраецца ў '''[[San Andreas Multiplayer|SAMP]]'''. |info-c=#f0f8ff}} {{Юзербокс |border-c=#2b5b84 |id=[[Файл:ITD-com-logo.jpg|40px]] |id-c=#ffffff |info=Гэты ўдзельнік зарэгістраваны на '''ИТД.com'''. |info-c=#f0f4f8}} {{Юзербокс |border-c=#2481cc |id=🇬🇫 |id-c=#ffffff |info=Гэты ўдзельнік браў удзел у распрацоўцы плана '''Паўднёваамерыканскага штаба выратавання Паўла Дурава'''. |info-c=#f2f8fc}} {{Юзербокс |border-c=#76B900 |id=🚫🧥 |id-c=#101010 |info=Гэты ўдзельнік — **сведка Джэнсена Хуанга без скуранкі**. Дата фіксацыі: **22.05.2026**.}} <div style="border: 1px solid #aaa; background-color: #f9f9f9; padding: 10px;"> <div style="font-weight: bold; cursor: pointer;">📜 Распрацоўка Паўднёваамерыканскага штаба выратавання Паўла Дурава (не актуальна)</div> [[Файл:Stab Durova.jpg|thumb|left|200px|Карта спецаперацыі #FreeDurov]] План дзеянняў у Французскай Гвіяне: * '''Сектар 1:''' Кропка прарыву да Атлантычнага акіяна. * '''Сектар 2:''' Асноўны штаб каардынацыі эвакуацыі. * '''Сектар 3:''' Запасны аэродром і зона адыходу на поўнач. * ''Статус місіі:'' Чакайце шыфроўку... </div> phjn1h0h97lav1xcx60ppnx26l0l8xh 0 808447 5146798 5146442 2026-05-26T07:28:17Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5146798 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Фешчанка}} {{Асоба}} '''Фёдар Сяргеевіч Фешчанка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі географ. Кандыдат геаграфічных навук (1964), прафесар. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Адзін з заснавальнікаў [[спартыўнае арыентаванне|спартыўнага арыентавання]] ў Рэспубліцы Беларусь. == Біяграфія == Нарадзіўся 25 верасня 1925 года ў с. [[Студэнок (Глухіўскі раён)|Студэнок]] Чырвонага раёна Глухаўскай акругі [[УССР]]<ref name="nlb">[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar810310&strq=l_siz=10 Фещенко, Федор Сергеевич (кандидат географических наук; род. 1925)]</ref>. У 1929 годзе бацьку рэпрэсавалі (быў рэпрэсаваны і ў 1937 годзе) і саслалі разам з сям’ёй пад [[Ніжні Тагіл]] (працаваў на «[[Уралвагонзавод]]зе»)<ref name="geoversum">[https://geoversum.by/blogs/sharukhogeo/feschenko-f-s.html Фещенко Ф. С.]</ref>. У гады вайны, будучы дзевяцікласнікам, пайшоў працаваць вучнем токара на авіяцыйны завод пры Уралвагонзаводзе (працаваў суткамі, прыходзілася начаваць у станка). Нягледзячы на цяжкасці ваеннага часу, знаходзіў час на спорт: [[футбол]], [[хакей]]. У 1942 годзе паступіў у горна-металургічны тэхнікум Ніжняга Тагіла<ref name="geoversum"/>. У студзені 1943 года прызваны ў армію, дзе ўступіў у [[камсамол]] і пайшоў на фронт у 1-й навучальны артылерыйскі полк 3-й агульнавайсковай арміі [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]]. Удзельнічаў у аперацыі «[[Аперацыя «Баграціён»|Баграціён]]» па вызваленні Беларусі. Перамогу сустрэў пад [[Мінск]]ам. Ваенную службу скончыў у 79-м стралковым Берлінскім корпусе [[3-я ўдарная армія|3-й ударнай арміі]] 3-га Беларускага фронту ў Германіі. Па парадзе сябра<ref>[https://wmeste.by/istoriya-100-letnego-fyodora-feshhenko-kotoryj-do-sih-por-kachaet-myshtsy-i-gotovit-borshh/ История 100-летнего Фёдора Фещенко, который до сих пор качает мышцы и готовит борщ ]</ref> ў 1950 годзе паступіў на [[Геаграфічны факультэт БДУ|геаграфічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. З трэцяга курса вёў заняткі па турызме, краязнаўстве і асновах арыентавання ў рэспубліканскім Доме піянераў і школьнікаў. У 1953 годзе скончыў геаграфічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта<ref name="nlb"/>. У 1953—1963 гадах працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам [[Інстытут эканомікі НАН Беларусі|інстытута эканомікі]] [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук БССР]]<ref name="nlb"/>. У канцы 1950-х гадоў прайшоў спецыяльныя ваенныя зборы пад грыфам «цалкам сакрэтна» на спецыяльных базах дэсантнай падрыхтоўкі пад [[Тула]]й і [[Пскоў|Псковам]], атрымаў ваенную спецыяльнасць камандзіра ваенна-дыверсійнай групы<ref name="sb">[https://www.sb.by/articles/schaste-eto-kogda-radostno-zhit.html Счастье — это когда радостно жить!]</ref>. У 1962 годзе разам з двума беларускімі прадстаўнікамі прайшоў аднамесячны ўсесаюзны збор суддзяў па [[спартыўнае арыентаванне|спартыўным арыентаванні]] ў [[Звянігарад]]зе ([[РСФСР]]). У 1962 годзе ставіў дыстанцыі першых афіцыйных Мінскіх гарадскіх спаборніцтваў па спартыўным арыентаванні. У 1964 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Развіццё і размяшчэнне малочнай прамысловасці БССР»<ref name="unicat">[http://unicat.nlb.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001a=%22BY-SEK-186718%22&lst_siz=20 Сводный электронный каталог]</ref>. У 1964—2002 гадах працаваў старшым выкладчыкам, дацэнтам, прафесарам (у 2000—2002 гадах) кафедры эканамічнай геаграфіі замежных краін геаграфічнага факультэта. Займаўся падрыхтокай кадраў вышэйшай кваліфікацыі па геаграфічных навуках, узначальваў навуковы напрамак «Тэрытарыяльная арганізацыя перапрацоўчых галін АПК», у 1980—1995 гадах з’яўляўся вучоным сакратаром спецсавета па абароне кандыдацкіх і доктарскіх дысертацый. У 1977—1979 гадах знаходзіўся на [[Куба|Кубе]]. Быў накіраваны туды выкладчыкам-кансультантам па спецыяльнасці «Эканамічная і палітычная геаграфія замежных краін» для стварэння кафедры ў новым універсітэце. Неўзабаве быў перакваліфікаваны ў кіраўніка групы адукацыі савецкіх спецыялістаў на Кубе, каб мець магчымасць без падазрэнняў перамяшчацца па краіне з улікам ваеннай спецыяльнасці камандзіра ваенна-дыверсійнай групы<ref name="sb"/>. З 2002 года працаваў у беларускіх недзяржаўных ВНУ, у тым ліку ў [[БІП — Інстытут правазнаўства|БІП — Інстытуце правазнаўства]], дзе выкладаў дысцыпліну «Сусветная эканоміка і міжнародныя адносіны». Жыве ў Мінску. Займае актыўную жыццёвую пазіцыю, бярэ ўдзел у грамадска-значных мерапрыемствах. == Працы == * Выходзім мы ў паход: [для сярэдняга ўзросту] / Ф. Фешчанка. Мінск : Дзяржаўнае выдавецтва БССР, Рэдакцыя дзіцячай і юнацкай літаратуры, 1963. — 25 с.<ref>[https://elib.nlb.by/elib/Record/BY-NLB-br660473?ysclid=mpkp49wxei830955028 Выходзім мы ў паход: (для сярэдняга ўзросту) / Ф. Фешчанка]</ref>. * Учись ходить по азимуту : Игры и соревнования с компасом на местности / Мн., Дворец пионеров и шк. ; [Ф. Фещенко], 1965<ref name="unicat"/>. == Цікавыя факты == * Аўтар першага друкаванага выдання пра спартыўнае арыентаванне ў Рэспубліцы Беларусь (1965). * Самы ўзроставы ўдзельнік спаборніцтваў па спартыўным арыентаванні ў Рэспубліцы Беларусь (100 гадоў і 241 дзень). == Узнагароды == * [[Ордэн Айчыннай вайны|Ордэн Айчыннай вайны 2-й ступені]], * [[медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]], * [[медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]], * юбілейныя медалі ўдзельніка Вялікай Айчыннай вайны, * знак «Выдатнік адукацыі», * граматы саюзнага і рэспубліканскага міністэрстваў асветы і адукацыі, * ганаровы член Беларускай федэрацыі арыентавання (2026) — ''за ўклад у станаўленне спартыўнага арыентавання ў Рэспубліцы Беларусь, прапаганду спорту і турызму ў Рэспубліцы Беларусь, спартыўнага даўгалецця і здаровага ладу жыцця''. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-26}} {{DEFAULTSORT:Фешчанка Фёдар Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Стагадовыя доўгажыхары]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі Беларусі]] s6fo6etsreyorvejhvj36h6ykx84944 0 808464 5146537 5146346 2026-05-25T14:10:07Z Аляксандр Белы 46814 дапаўненні (гісторыя, культурны кантэкст) 5146537 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пушча (значэнні){{!}}Пушча}} '''Пу́шча''' — вялікі масіў цяжкапраходнага лесу, нетры.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} Часцей складаецца з забалочаных, у мінулым {{нп5|Рэліктавы лес|рэліктавых (першабытных) высокаўзроставых лясоў|en|Old-growth forest}}.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} ''Пушчамі'' называюць пераважна лясныя масівы заходняй часткі Беларусі, Польшчы, паўднёва-ўсходняй часткі Літвы, Латвіі.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} Слова "пушча" паходзіць ад пусткі, пустэчы - ў сэнсе незаселенай, незасвоенай чалавекам вялікай лясной прасторы. Пачаткова большасць такіх лясных масіваў мела статус дзяржаўнай уласнасці і выкарыстоўвалася пераважна як манаршыя паляўнічыя гаспадаркі. Іншая гаспадарчая дзейнасць у пушчах была забароненая, або істотна абмежаваная, што рабіла іх прататыпамі будучых ахоўных прыродных тэрыторый. У 1559 годзе [[Рыгор Багданавіч Валовіч|Р. Б. Валовічам]] па даручэнні вялікага князя і караля польскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] быў складзены «Реистр списанья и выведанья пущ и переходов звериных» з мэтай ўпарадкавання дзяржаўнай лясной гаспадаркі і вяртання ў дзяржаўны скарб незаконна захопленных шляхтай зямель. З цягам часу шляхам наданняў ў руках некаторых магнацкіх родаў канцэнтраваліся вялікія лясныя масівы, якія атрымлівалі статус прыватнаўладальніцкіх пушчаў. Так, напрыклад, у другой палове XVI стагоддзя ўзнікла Налібоцкая пушча [[Радзівілы|Радзівілаў]]. У пушчах захаваліся ўнікальныя прыродныя комплексы з багатай флорай і фаўнай, некаторым з іх у Беларусі нададзены [[Ахоўны статус|статус]] [[Асабліва ахоўныя прыродныя тэрыторыі Беларусі|ахоўных прыродных тэрыторый]] — [[Белавежская пушча (нацыянальны парк)|нацыянальны парк «Белавежская пушча»]], заказнікі — «Аўгустоўская пушча», «Галубіцкая пушча», «Графская пушча», «Катранская пушча», «Ліпічанская пушча», «Налібоцкая пушча».{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} Большасць гістарычных пушчаў з'яўляюцца не толькі вялізарнымі помнікамі прыроды, але і месцамі канцэнтрацыі гістарычнай памяці, лакальнай ідэнтычнасці. У XIX стагоддзі вобраз некранутай чалавекам пушчы, незалежнага "царства" звяроў і птушак, векавых дрэў ("матэчнік літоўскі") з паэмы Адама Міцкевіча "[[Пан Тадэвуш]]" стаў адным з цэнтральных элементаў рамантычнага вобразу гістарычнай Літвы. == Некаторыя захаваныя пушчы == === Беларусь === ==== Гродзенская вобласць ==== * [[Аўгустоўская пушча]] * [[Графская пушча]] * [[Гродзенская пушча]] * [[Катранская пушча]] * [[Ліпічанская пушча]] * [[Свіслацкая пушча]] ==== Брэсцкая вобласць ==== * [[Белавежская пушча]] * [[Ружанская пушча]] * [[Шарашоўская пушча]] ==== Мінская вобласць ==== * [[Налібоцкая пушча]] ==== Віцебская вобласць ==== * [[Галубіцкая пушча]] * [[Старая пушча]] * [[Цёмная пушча]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пушча|[[А. В. Пугачэўскі|Пугачэўскі А. В.]]|140|А. В. Пугачэўскі}} {{Бібліяінфармацыя}} 0d6dmgttrg6fgl0immfjsqsymah2f7a 5146549 5146537 2026-05-25T14:32:46Z Аляксандр Белы 46814 дапаўненне 5146549 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пушча (значэнні){{!}}Пушча}} '''Пу́шча''' — вялікі масіў цяжкапраходнага лесу, нетры.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} Часцей складаецца з забалочаных, у мінулым {{нп5|Рэліктавы лес|рэліктавых (першабытных) высокаўзроставых лясоў|en|Old-growth forest}}.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} ''Пушчамі'' называюць пераважна лясныя масівы заходняй часткі Беларусі, Польшчы, паўднёва-ўсходняй часткі Літвы, Латвіі.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} Слова "пушча" паходзіць ад пусткі, пустэчы — ў сэнсе ад пачатку незаселенай, незасвоенай чалавекам вялікай лясной прасторы<ref>[https://verbum.by/esbm/pushcha Пушча] // Этымалагічны слоўнік беларускай мовы</ref>. Пачаткова большасць такіх лясных масіваў мела статус дзяржаўнай уласнасці і выкарыстоўвалася пераважна як манаршыя паляўнічыя гаспадаркі. Іншая гаспадарчая дзейнасць у пушчах была забароненая, або істотна абмежаваная, што рабіла іх прататыпамі будучых ахоўных прыродных тэрыторый. У 1559 годзе [[Рыгор Багданавіч Валовіч|Р. Б. Валовічам]] па даручэнні вялікага князя і караля польскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] быў складзены [[Ревизия пущ и переходов звериных в бывшем Великом Княжестве Литовском...|«Реистр списанья и выведанья пущ и переходов звериных»]] з мэтай ўпарадкавання дзяржаўнай лясной гаспадаркі і вяртання ў дзяржаўны скарб незаконна захопленных шляхтай зямель. З цягам часу шляхам наданняў ў руках некаторых магнацкіх родаў канцэнтраваліся вялікія лясныя масівы, якія атрымлівалі статус прыватнаўладальніцкіх пушчаў. Так, напрыклад, у другой палове XVI стагоддзя ўзнікла Налібоцкая пушча [[Радзівілы|Радзівілаў]]. Маштаб гаспадарчай дзейнасці ў пушчах паступова ўзрастаў: тут пачыналі здабываць балотную жалезную руду, нарыхтоўваць драўніну, закладаць смалакурні і буды, Але ў цэлым, магнаты-ўладальнікі і асабліва дзяржаўная ўлада разумелі неабходнасць абмежаванняў такой дзейнасці, захавання балансу паміж даходнасцю і захаванасцю прыродных комплексаў. У пушчах захаваліся ўнікальныя прыродныя комплексы з багатай флорай і фаўнай, некаторым з іх у Беларусі нададзены [[Ахоўны статус|статус]] [[Асабліва ахоўныя прыродныя тэрыторыі Беларусі|ахоўных прыродных тэрыторый]] — [[Белавежская пушча (нацыянальны парк)|нацыянальны парк «Белавежская пушча»]], заказнікі — «Аўгустоўская пушча», «Галубіцкая пушча», «Графская пушча», «Катранская пушча», «Ліпічанская пушча», «Налібоцкая пушча».{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} Большасць гістарычных пушчаў з'яўляюцца не толькі вялізарнымі помнікамі прыроды, але і месцамі канцэнтрацыі гістарычнай памяці, лакальнай ідэнтычнасці. У XIX стагоддзі вобраз некранутай чалавекам пушчы, незалежнага "царства" звяроў і птушак, векавых дрэў ("матэчнік літоўскі") з паэмы Адама Міцкевіча "[[Пан Тадэвуш]]" стаў адным з цэнтральных элементаў рамантычнага вобразу гістарычнай Літвы. == Некаторыя захаваныя пушчы == === Беларусь === ==== Гродзенская вобласць ==== * [[Аўгустоўская пушча]] * [[Графская пушча]] * [[Гродзенская пушча]] * [[Катранская пушча]] * [[Ліпічанская пушча]] * [[Свіслацкая пушча]] ==== Брэсцкая вобласць ==== * [[Белавежская пушча]] * [[Ружанская пушча]] * [[Шарашоўская пушча]] ==== Мінская вобласць ==== * [[Налібоцкая пушча]] ==== Віцебская вобласць ==== * [[Галубіцкая пушча]] * [[Старая пушча]] * [[Цёмная пушча]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пушча|[[А. В. Пугачэўскі|Пугачэўскі А. В.]]|140|А. В. Пугачэўскі}} {{Бібліяінфармацыя}} iqmphrjahn2359z6umkqknhz7ir814s 5146797 5146549 2026-05-26T07:27:59Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5146797 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пушча (значэнні){{!}}Пушча}} '''Пу́шча''' — вялікі масіў цяжкапраходнага лесу, нетры.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} Часцей складаецца з забалочаных, у мінулым {{нп5|Рэліктавы лес|рэліктавых (першабытных) высокаўзроставых лясоў|en|Old-growth forest}}.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} ''Пушчамі'' называюць пераважна лясныя масівы заходняй часткі Беларусі, Польшчы, паўднёва-ўсходняй часткі Літвы, Латвіі.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} Слова "пушча" паходзіць ад пусткі, пустэчы — ў сэнсе ад пачатку незаселенай, незасвоенай чалавекам вялікай лясной прасторы<ref>[https://verbum.by/esbm/pushcha Пушча] // Этымалагічны слоўнік беларускай мовы</ref>. Пачаткова большасць такіх лясных масіваў мела статус дзяржаўнай уласнасці і выкарыстоўвалася пераважна як манаршыя паляўнічыя гаспадаркі. Іншая гаспадарчая дзейнасць у пушчах была забароненая, або істотна абмежаваная, што рабіла іх прататыпамі будучых ахоўных прыродных тэрыторый. У 1559 годзе [[Рыгор Багданавіч Валовіч|Р. Б. Валовічам]] па даручэнні вялікага князя і караля польскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] быў складзены [[Ревизия пущ и переходов звериных в бывшем Великом Княжестве Литовском...|«Реистр списанья и выведанья пущ и переходов звериных»]] з мэтай ўпарадкавання дзяржаўнай лясной гаспадаркі і вяртання ў дзяржаўны скарб незаконна захопленных шляхтай зямель. З цягам часу шляхам наданняў ў руках некаторых магнацкіх родаў канцэнтраваліся вялікія лясныя масівы, якія атрымлівалі статус прыватнаўладальніцкіх пушчаў. Так, напрыклад, у другой палове XVI стагоддзя ўзнікла Налібоцкая пушча [[Радзівілы|Радзівілаў]]. Маштаб гаспадарчай дзейнасці ў пушчах паступова ўзрастаў: тут пачыналі здабываць балотную жалезную руду, нарыхтоўваць драўніну, закладаць смалакурні і буды, Але ў цэлым, магнаты-ўладальнікі і асабліва дзяржаўная ўлада разумелі неабходнасць абмежаванняў такой дзейнасці, захавання балансу паміж даходнасцю і захаванасцю прыродных комплексаў. У пушчах захаваліся ўнікальныя прыродныя комплексы з багатай флорай і фаўнай, некаторым з іх у Беларусі нададзены [[Ахоўны статус|статус]] [[Асабліва ахоўныя прыродныя тэрыторыі Беларусі|ахоўных прыродных тэрыторый]] — [[Белавежская пушча (нацыянальны парк)|нацыянальны парк «Белавежская пушча»]], заказнікі — «Аўгустоўская пушча», «Галубіцкая пушча», «Графская пушча», «Катранская пушча», «Ліпічанская пушча», «Налібоцкая пушча».{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} Большасць гістарычных пушчаў з'яўляюцца не толькі вялізарнымі помнікамі прыроды, але і месцамі канцэнтрацыі гістарычнай памяці, лакальнай ідэнтычнасці. У XIX стагоддзі вобраз некранутай чалавекам пушчы, незалежнага "царства" звяроў і птушак, векавых дрэў ("матэчнік літоўскі") з паэмы Адама Міцкевіча "[[Пан Тадэвуш]]" стаў адным з цэнтральных элементаў рамантычнага вобразу гістарычнай Літвы. == Некаторыя захаваныя пушчы == === Беларусь === ==== Гродзенская вобласць ==== * [[Аўгустоўская пушча]] * [[Графская пушча]] * [[Гродзенская пушча]] * [[Катранская пушча]] * [[Ліпічанская пушча]] * [[Свіслацкая пушча]] ==== Брэсцкая вобласць ==== * [[Белавежская пушча]] * [[Ружанская пушча]] * [[Шарашоўская пушча]] ==== Мінская вобласць ==== * [[Налібоцкая пушча]] ==== Віцебская вобласць ==== * [[Галубіцкая пушча]] * [[Старая пушча]] * [[Цёмная пушча]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пушча|[[А. В. Пугачэўскі|Пугачэўскі А. В.]]|140|А. В. Пугачэўскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{няма катэгорый|date=2026-05-26}} dz2imxpjdesytt4e8u6n37iulirkyzk 5146857 5146797 2026-05-26T10:03:25Z M.L.Bot 261 арфаграфія, стыль, афармленне 5146857 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пушча (значэнні){{!}}Пушча}} '''Пу́шча''' — вялікі масіў цяжкапраходнага лесу, нетры.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} Часцей складаецца з забалочаных, у мінулым {{нп5|Рэліктавы лес|рэліктавых (першабытных) высокаўзроставых лясоў|en|Old-growth forest}}.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} ''Пушчамі'' называюць пераважна лясныя масівы заходняй часткі Беларусі, Польшчы, паўднёва-ўсходняй часткі Літвы, Латвіі.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} Слова 'пушча' паходзіць ад пусткі, пустэчы — у сэнсе спрадвеку незаселенай, неасвоенай чалавекам вялікай лясной прасторы<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/pushcha|title=Пушча - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-05-26}}</ref>. У сярэднявеччы большасць такіх лясных масіваў належала ўладарным князям, пазней дзяржаве і выкарыстоўвалася пераважна як паляўнічая ўгоддзі ўладароў. Іншая гаспадарчая дзейнасць у пушчах была забароненая, або значна абмежавана, што рабіла іх прататыпамі будучых ахоўных прыродных тэрыторый. У 1559 годзе [[Рыгор Багданавіч Валовіч|Рыгор Валовіч]] загадам караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] склаў «[[Ревизия пущ и переходов звериных в бывшем Великом Княжестве Литовском...|Реистр списанья и выведанья пущ и переходов звериных]]» для ўпарадкавання дзяржаўных лясных угоддзяў і вяртання дзяржаве незаконна захопленых шляхтай зямель. З часам праз наданні вялікіх князёў у руках некаторых магнацкіх родаў сканцэнтраваліся вялікія лясныя масівы, яны мелі статус прыватных пушчаў. Напрыклад, у 2-й палове XVI стагоддзя так узнікла [[Налібоцкая пушча]] [[Радзівілы|Радзівілаў]]. Маштаб гаспадарчай дзейнасці ў пушчах паступова ўзрастаў: тут пачыналі здабываць балотную жалезную руду, нарыхтоўваць драўніну, закладаць смалакурні і буды, Але ў агулам магнаты-ўладальнікі і асабліва дзяржава разумелі неабходнасць абмежаванняў такой дзейнасці, каб падтрымліваць баланс паміж даходнасцю і захаванасцю прыродных комплексаў. У пушчах захаваліся ўнікальныя прыродныя комплексы з багатай флорай і фаўнай, некаторым з іх у Беларусі нададзены [[Ахоўны статус|статус]] [[Асабліва ахоўныя прыродныя тэрыторыі Беларусі|ахоўных прыродных тэрыторый]] — [[Белавежская пушча (нацыянальны парк)|нацыянальны парк «Белавежская пушча»]], заказнікі — «Аўгустоўская пушча», «Галубіцкая пушча», «Графская пушча», «Катранская пушча», «Ліпічанская пушча», «Налібоцкая пушча».{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} Большасць гістарычных пушчаў не толькі вялізныя помнікамі прыроды, але і месцы канцэнтрацыі гістарычнай памяці, лакальнай ідэнтычнасці. У XIX стагоддзі вобраз некранутай чалавекам пушчы, незалежнага «царства» звяроў і птушак, векавых дрэў («матэчнік літоўскі») з паэмы Адама Міцкевіча «[[Пан Тадэвуш]]» стаў адным з цэнтральных элементаў рамантычнага вобразу гістарычнай Літвы. == Некаторыя захаваныя пушчы == === Беларусь === ==== Гродзенская вобласць ==== * [[Аўгустоўская пушча]] * [[Графская пушча]] * [[Гродзенская пушча]] * [[Катранская пушча]] * [[Ліпічанская пушча]] * [[Свіслацкая пушча]] ==== Брэсцкая вобласць ==== * [[Белавежская пушча]] * [[Ружанская пушча]] * [[Шарашоўская пушча]] ==== Мінская вобласць ==== * [[Налібоцкая пушча]] ==== Віцебская вобласць ==== * [[Галубіцкая пушча]] * [[Старая пушча]] * [[Цёмная пушча]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пушча|[[А. В. Пугачэўскі|Пугачэўскі А. В.]]|140|А. В. Пугачэўскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{няма катэгорый|date=2026-05-26}} 403wecau3zji2kwfwngwjia5i0xwl32 0 808465 5146796 5146340 2026-05-26T07:27:56Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5146796 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Гамагоры''' — горад у [[Японія|Японіі]], размешчаны ў цэнтральнай частцы [[Айты (прэфектура)|прэфектуры Айты]] на беразе ціхаакіянскай бухты [[Мікава (заліў)|Мікава]]. Заснаваны 1 красавіка 1954 года шляхам зліцця пасёлкаў Гамагоры, Сан’я і вёскі Сіёцу павета Хоі. Плошча горада — 56,81 км². == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-26}} [[Катэгорыя:Гарады прэфектуры Айты]] nalc33lipcf61q4rfl9xfsrtgnl3ict 0 808492 5146498 5146472 2026-05-25T12:20:58Z Γλωσσολαλιά 164873 5146498 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад у Афінах |Нацыянальная назва = el/Ιαπωνικός Κήπος Αθήνας |Выява = Nereids park - Japanese garden in Athens. Statue view.jpg |Подпіс = Ліхтар ля вады |Каардынаты = 37/58/29/N/23/44/58/E |Краіна = Грэцыя |Рэгіён = |Раён = |Месцазнаходжанне = Афіны |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 2021 |Архітэктар = |Плошча = |Метро = |Наведвальнікі = |Час працы = кругласутачна |Статус = |Сайт = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = Japanese Garden Athens }} [[Файл:Japanese Garden Athens - October 2022 - 2.jpg|міні|Торыі ў японскім садзе ў Афінах]] '''Японскі сад у Афінах''' ({{lang-el|Ιαπωνικός Κήπος Αθήνας}}) — гэта грамадски [[парк]] ў цэнтры [[Афіны|Афін]]. Парк, адкрыты ў 2021 годзе ў раёне [[Панграці]], з'яўляецца першым у сваім родзе ў Грэцыі. == Апісанне == Ідэя стварэння японскага сада ў Афінах належала Дзімасу Вратсанасу, прэзідэнту Таварыства грэка-японскай дружбы.<ref name=tnh>[https://www.thenationalherald.com/the-first-japanese-park-of-athens-opens-its-gates/ ''The First Japanese Park of Athens Opens Its Gates'', анлайн-артыкул ад 11 ліпеня 2022 на www.thenationalherald.com]</ref> Рэалізацыя праекта адбылася ў межах праграмы гарадской рэгенерацыі {{lang|el|Υιοθέτησε την πόλη σου}} (у сэнсе «Усынаві свой горад»).<ref name=tnh/>Фінансаванне праекта забяспечыў спонсар [[JT International|Japan Tobacco International]], які таксама ўзяў на сябе абавязацельствы па доглядзе за паркам на працягу першых трох гадоў.<ref name=tnh/> Раней гэты канцэрн ужо займаўся перапланіроўкай і доглядам за садамі перад [[Нацыянальны археалагічны музей (Афіны)|Нацыянальным археалагічным музеем]] у Афінах.<ref name=tnh/> Праект рэканструкцыі праходзіў пад патранажам [[Спіс дыпламатычных місій Японіі|пасольства Японіі]] ў Афінах.<ref name=tnh/> Для стварэння новага японскага сада быў абраны ўчастак плошчай 3500 квадратных метраў<ref name=gtp>[https://news.gtp.gr/2021/11/12/japanese-garden-opens-in-athens/ ''Japanese Garden Opens in Athens'', анлайн-артыкул ад 12 лістапада 2021 на news.gtp.gr]</ref>, абмежаваны вуліцамі Леафорас Васілеас Александру, Одас Міхалакапулу і Одас Нірыідон.<ref name=sp>[https://www.iefimerida.gr/poli/i-athina-apektise-diko-tis-iaponiko-kipo-kerasies Sofia Paftounou: ''Η Αθήνα απέκτησε τον δικό της ιαπωνικό κήπο, ένα κόσμημα στο κέντρο της πόλης – Πότε θα ανθίσουν οι περίφημες κερασιές'', анлайн-артыкул ад 20 лістапада 2021 на www.iefimerida.gr]</ref> На супрацьлеглым баку вуліцы Одас Міхалакапулу знаходзіцца Афінская [[Нацыянальная галерэя (Афіны)|Нацыянальная галерэя]]. Месца было абрана таму, што яно размешчана на поўнач ад дамоў, якія забяспечваюць дастатковы цень падчас спякотнага летняга надвор'я ў Афінах. Гэта стварае аптымальныя ўмовы для раслін.<ref name=sp/> На месцы новага японскага сада раней знаходзіўся парк Нерэід<ref>[https://greekcitytimes.com/2022/02/10/japanese-garden-athens/ ''The Japanese Garden of Athens: A place for a calm break in a busy city'', анлайн-артыкул ад 10 лютага 2022 на greekcitytimes.com]</ref>, зялёная зона, якая гадамі была ў запусценні.<ref name=sp/> Так, у пачатку работ прыйшлося вывезці 180 кубаметраў будаўнічага смецця і наўзамен завезці ў парк 350 кубаметраў новага [[Урадлівы пласт глебы|ўрадлівага пласта глебы]].<ref>[https://www.lifo.gr/now/greece/egkainiastike-o-protos-iaponikos-kipos-sto-pagkrati-apo-ton-dimo-athinaion-me-50-dentra ''Ο πρώτος ιαπωνικός κήπος στην Αθήνα: 50 δέντρα και 3.000 θάμνοι στο Παγκράτι'' анлайн-артыкул ад 10 лістапада 2021 на www.lifo.gr]</ref> Японскі сад у Афінах быў створаны па планах ландшафтнага архітэктара Антоніса Скардзіліса і яго каманды з кампаніі Ecoscapes, якія таксама адказвалі за рэалізацыю і распрацавалі канцэпцыю асвятлення.<ref name=tnh/> Абноўлены комплекс уключае элементы розных эпох [[Японскі сад|японскай садовай традыцыі]]. Тут ёсць зоны з пышнай расліннасцю, падстрыжанымі кустамі, вадой, скаламі, невялікімі пагоркамі, сцежкамі з галькі, каменнымі ліхтарамі, гранітнымі лаўкамі і [[торыі]].<ref name=gtp/> Сярод раслін сустракаюцца як тыпова японскія віды, такія як [[Клён веерны|веерныя клёны]], [[Сакура|японскія вішні]] і [[бамбук]], так і міжземнаморскія расліны, такія як [[дзягіль]]<ref name=e>[https://www.kathimerini.gr/life/561579898/enas-iaponikos-kipos-sto-kentro-tis-athinas/ ''Ένας ιαπωνικός κήπος στο κέντρο της Αθήνας'' анлайн-артыкул ад 10 лістапада 2021 на www.kathimerini.gr]</ref>, [[мірт]], [[Лаўр высакародны|лаўр]].<ref name=gtp/> У садзе налічваецца 50 дрэў, у тым ліку тыя, што растуць там ужо шмат гадоў. Да іх дадаліся 1200 новых кустоў і 600 новых невялікіх раслін.<ref name=sp/> Сучасная сістэма паліву з адпаведнай сэнсарнай тэхналогіяй забяспечвае добрае паглынанне дажджавой вады і ажыццяўляе паліў толькі пры неабходнасці.<ref name=sp/> Парк быў урачыста адкрыты 9 лістапада 2021 года ў прысутнасці мэра Афін [[Костас Бакаяніс|Костаса Бакаяніса]] і пасла Японіі Накаямы Ясуноры.<ref name=sp/> Сад адкрытага тыпу даступны для наведвання кругласутачна.<ref name=e/> == Спасылкі == {{Commonscat|Japanese Garden Athens}} * [https://greekcitytimes.com/2022/02/10/japanese-garden-athens/ ''The Japanese Garden of Athens: A place for a calm break in a busy city'', анлайн-артыкул ад 10 лютага 2022 на greekcitytimes.com] * [https://www.iefimerida.gr/poli/i-athina-apektise-diko-tis-iaponiko-kipo-kerasies Sofia Paftounou: ''Η Αθήνα απέκτησε τον δικό της ιαπωνικό κήπο, ένα κόσμημα στο κέντρο της πόλης – Πότε θα ανθίσουν οι περίφημες κερασιές'', анлайн-артыкул ад 20 лістапада 2021 на www.iefimerida.gr] * [https://www.kathimerini.gr/life/561579898/enas-iaponikos-kipos-sto-kentro-tis-athinas/ ''Ένας ιαπωνικός κήπος στο κέντρο της Αθήνας'' анлайн-артыкул ад 10 лістапада 2021 на www.kathimerini.gr] * [https://www.lifo.gr/now/greece/egkainiastike-o-protos-iaponikos-kipos-sto-pagkrati-apo-ton-dimo-athinaion-me-50-dentra ''Ο πρώτος ιαπωνικός κήπος στην Αθήνα: 50 δέντρα και 3.000 θάμνοι στο Παγκράτι'' анлайн-артыкул ад 10 лістапада 2021 на www.lifo.gr] * [https://www.thenationalherald.com/the-first-japanese-park-of-athens-opens-its-gates/ ''The First Japanese Park of Athens Opens Its Gates'', анлайн-артыкул ад 11 ліпеня 2022 на www.thenationalherald.com] * [https://news.gtp.gr/2021/11/12/japanese-garden-opens-in-athens/ ''Japanese Garden Opens in Athens'', анлайн-артыкул ад 12 лістапада 2021 на news.gtp.gr] * [https://www.themayor.eu/en/a/view/athens-unveils-its-first-japanese-garden-9322 Svilena Iotkovsk: ''Athens unveils its first Japanese Garden'', анлайн-артыкул на www.themayor.eu] == Крыніцы == {{крыніцы|2}} {{Японскія сады}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Афіны]] [[Катэгорыя:Паркі Грэцыі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Афін]] [[Катэгорыя:Грэка-японскія адносіны]] l9kg2vrxxchcfj06wnt2swi6ofdewvt 5146542 5146498 2026-05-25T14:17:35Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Апісанне */ 5146542 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад у Афінах |Нацыянальная назва = el/Ιαπωνικός Κήπος Αθήνας |Выява = Nereids park - Japanese garden in Athens. Statue view.jpg |Подпіс = Ліхтар ля вады |Каардынаты = 37/58/29/N/23/44/58/E |Краіна = Грэцыя |Рэгіён = |Раён = |Месцазнаходжанне = Афіны |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 2021 |Архітэктар = |Плошча = |Метро = |Наведвальнікі = |Час працы = кругласутачна |Статус = |Сайт = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = Japanese Garden Athens }} [[Файл:Japanese Garden Athens - October 2022 - 2.jpg|міні|Торыі ў японскім садзе ў Афінах]] '''Японскі сад у Афінах''' ({{lang-el|Ιαπωνικός Κήπος Αθήνας}}) — гэта грамадски [[парк]] ў цэнтры [[Афіны|Афін]]. Парк, адкрыты ў 2021 годзе ў раёне [[Панграці]], з'яўляецца першым у сваім родзе ў Грэцыі. == Апісанне == Ідэя стварэння японскага сада ў Афінах належала Дзімасу Вратсанасу, прэзідэнту Таварыства грэка-японскай дружбы.<ref name=tnh>[https://www.thenationalherald.com/the-first-japanese-park-of-athens-opens-its-gates/ ''The First Japanese Park of Athens Opens Its Gates'', анлайн-артыкул ад 11 ліпеня 2022 на www.thenationalherald.com]</ref> Рэалізацыя праекта адбылася ў межах праграмы гарадской рэгенерацыі {{lang-el|Υιοθέτησε την πόλη σου}} (у сэнсе «Усынаві свой горад»).<ref name=tnh/>Фінансаванне праекта забяспечыў спонсар [[JT International|Japan Tobacco International]], які таксама ўзяў на сябе абавязацельствы па доглядзе за паркам на працягу першых трох гадоў.<ref name=tnh/> Раней гэты канцэрн ужо займаўся перапланіроўкай і доглядам за садамі перад [[Нацыянальны археалагічны музей (Афіны)|Нацыянальным археалагічным музеем]] у Афінах.<ref name=tnh/> Праект рэканструкцыі праходзіў пад патранажам [[Спіс дыпламатычных місій Японіі|пасольства Японіі]] ў Афінах.<ref name=tnh/> Для стварэння новага японскага сада быў абраны ўчастак плошчай 3500 квадратных метраў<ref name=gtp>[https://news.gtp.gr/2021/11/12/japanese-garden-opens-in-athens/ ''Japanese Garden Opens in Athens'', анлайн-артыкул ад 12 лістапада 2021 на news.gtp.gr]</ref>, абмежаваны вуліцамі Леафорас Васілеас Александру, Одас Міхалакапулу і Одас Нірыідон.<ref name=sp>[https://www.iefimerida.gr/poli/i-athina-apektise-diko-tis-iaponiko-kipo-kerasies Sofia Paftounou: ''Η Αθήνα απέκτησε τον δικό της ιαπωνικό κήπο, ένα κόσμημα στο κέντρο της πόλης – Πότε θα ανθίσουν οι περίφημες κερασιές'', анлайн-артыкул ад 20 лістапада 2021 на www.iefimerida.gr]</ref> На супрацьлеглым баку вуліцы Одас Міхалакапулу знаходзіцца Афінская [[Нацыянальная галерэя (Афіны)|Нацыянальная галерэя]]. Месца было абрана таму, што яно размешчана на поўнач ад дамоў, якія забяспечваюць дастатковы цень падчас спякотнага летняга надвор'я ў Афінах. Гэта стварае аптымальныя ўмовы для раслін.<ref name=sp/> На месцы новага японскага сада раней знаходзіўся парк Нерэід<ref>[https://greekcitytimes.com/2022/02/10/japanese-garden-athens/ ''The Japanese Garden of Athens: A place for a calm break in a busy city'', анлайн-артыкул ад 10 лютага 2022 на greekcitytimes.com]</ref>, зялёная зона, якая гадамі была ў запусценні.<ref name=sp/> Так, у пачатку работ прыйшлося вывезці 180 кубаметраў будаўнічага смецця і наўзамен завезці ў парк 350 кубаметраў новага [[Урадлівы пласт глебы|ўрадлівага пласта глебы]].<ref>[https://www.lifo.gr/now/greece/egkainiastike-o-protos-iaponikos-kipos-sto-pagkrati-apo-ton-dimo-athinaion-me-50-dentra ''Ο πρώτος ιαπωνικός κήπος στην Αθήνα: 50 δέντρα και 3.000 θάμνοι στο Παγκράτι'' анлайн-артыкул ад 10 лістапада 2021 на www.lifo.gr]</ref> Японскі сад у Афінах быў створаны па планах ландшафтнага архітэктара Антоніса Скардзіліса і яго каманды з кампаніі Ecoscapes, якія таксама адказвалі за рэалізацыю і распрацавалі канцэпцыю асвятлення.<ref name=tnh/> Абноўлены комплекс уключае элементы розных эпох [[Японскі сад|японскай садовай традыцыі]]. Тут ёсць зоны з пышнай расліннасцю, падстрыжанымі кустамі, вадой, скаламі, невялікімі пагоркамі, сцежкамі з галькі, каменнымі ліхтарамі, гранітнымі лаўкамі і [[торыі]].<ref name=gtp/> Сярод раслін сустракаюцца як тыпова японскія віды, такія як [[Клён веерны|веерныя клёны]], [[Сакура|японскія вішні]] і [[бамбук]], так і міжземнаморскія расліны, такія як [[дзягіль]]<ref name=e>[https://www.kathimerini.gr/life/561579898/enas-iaponikos-kipos-sto-kentro-tis-athinas/ ''Ένας ιαπωνικός κήπος στο κέντρο της Αθήνας'' анлайн-артыкул ад 10 лістапада 2021 на www.kathimerini.gr]</ref>, [[мірт]], [[Лаўр высакародны|лаўр]].<ref name=gtp/> У садзе налічваецца 50 дрэў, у тым ліку тыя, што растуць там ужо шмат гадоў. Да іх дадаліся 1200 новых кустоў і 600 новых невялікіх раслін.<ref name=sp/> Сучасная сістэма паліву з адпаведнай сэнсарнай тэхналогіяй забяспечвае добрае паглынанне дажджавой вады і ажыццяўляе паліў толькі пры неабходнасці.<ref name=sp/> Парк быў урачыста адкрыты 9 лістапада 2021 года ў прысутнасці мэра Афін [[Костас Бакаяніс|Костаса Бакаяніса]] і пасла Японіі Накаямы Ясуноры.<ref name=sp/> Сад адкрытага тыпу даступны для наведвання кругласутачна.<ref name=e/> == Спасылкі == {{Commonscat|Japanese Garden Athens}} * [https://greekcitytimes.com/2022/02/10/japanese-garden-athens/ ''The Japanese Garden of Athens: A place for a calm break in a busy city'', анлайн-артыкул ад 10 лютага 2022 на greekcitytimes.com] * [https://www.iefimerida.gr/poli/i-athina-apektise-diko-tis-iaponiko-kipo-kerasies Sofia Paftounou: ''Η Αθήνα απέκτησε τον δικό της ιαπωνικό κήπο, ένα κόσμημα στο κέντρο της πόλης – Πότε θα ανθίσουν οι περίφημες κερασιές'', анлайн-артыкул ад 20 лістапада 2021 на www.iefimerida.gr] * [https://www.kathimerini.gr/life/561579898/enas-iaponikos-kipos-sto-kentro-tis-athinas/ ''Ένας ιαπωνικός κήπος στο κέντρο της Αθήνας'' анлайн-артыкул ад 10 лістапада 2021 на www.kathimerini.gr] * [https://www.lifo.gr/now/greece/egkainiastike-o-protos-iaponikos-kipos-sto-pagkrati-apo-ton-dimo-athinaion-me-50-dentra ''Ο πρώτος ιαπωνικός κήπος στην Αθήνα: 50 δέντρα και 3.000 θάμνοι στο Παγκράτι'' анлайн-артыкул ад 10 лістапада 2021 на www.lifo.gr] * [https://www.thenationalherald.com/the-first-japanese-park-of-athens-opens-its-gates/ ''The First Japanese Park of Athens Opens Its Gates'', анлайн-артыкул ад 11 ліпеня 2022 на www.thenationalherald.com] * [https://news.gtp.gr/2021/11/12/japanese-garden-opens-in-athens/ ''Japanese Garden Opens in Athens'', анлайн-артыкул ад 12 лістапада 2021 на news.gtp.gr] * [https://www.themayor.eu/en/a/view/athens-unveils-its-first-japanese-garden-9322 Svilena Iotkovsk: ''Athens unveils its first Japanese Garden'', анлайн-артыкул на www.themayor.eu] == Крыніцы == {{крыніцы|2}} {{Японскія сады}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Афіны]] [[Катэгорыя:Паркі Грэцыі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Афін]] [[Катэгорыя:Грэка-японскія адносіны]] qwg1kzove16m3zeli8pcs4g0em64x55 5146591 5146542 2026-05-25T16:48:17Z Pabojnia 135280 вкфктр, арфаграфія 5146591 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад у Афінах |Нацыянальная назва = el/Ιαπωνικός Κήπος Αθήνας |Выява = Nereids park - Japanese garden in Athens. Statue view.jpg |Подпіс = Ліхтар ля вады |Каардынаты = 37/58/29/N/23/44/58/E |Краіна = Грэцыя |Рэгіён = |Раён = |Месцазнаходжанне = Афіны |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 2021 |Архітэктар = |Плошча = |Метро = |Наведвальнікі = |Час працы = кругласутачна |Статус = |Сайт = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = Japanese Garden Athens }} [[Файл:Japanese Garden Athens - October 2022 - 2.jpg|міні|Торыі ў японскім садзе ў Афінах]] '''Японскі сад у Афінах''' ({{lang-el|Ιαπωνικός Κήπος Αθήνας}}) — гэта грамадскі [[парк]] ў цэнтры [[Афіны|Афін]]. Парк, адкрыты ў 2021 годзе ў раёне [[Панграці]], з’яўляецца першым у сваім родзе ў Грэцыі. == Апісанне == Ідэя стварэння японскага сада ў Афінах належала Дзімасу Вратсанасу, прэзідэнту Таварыства грэка-японскай дружбы.<ref name=tnh>[https://www.thenationalherald.com/the-first-japanese-park-of-athens-opens-its-gates/ ''The First Japanese Park of Athens Opens Its Gates'', анлайн-артыкул ад 11 ліпеня 2022 на www.thenationalherald.com]</ref> Рэалізацыя праекта адбылася ў межах праграмы гарадской рэгенерацыі {{lang-el|Υιοθέτησε την πόλη σου}} (у сэнсе «Усынаві свой горад»).<ref name=tnh/>Фінансаванне праекта забяспечыў спонсар [[JT International|Japan Tobacco International]], які таксама ўзяў на сябе абавязацельствы па доглядзе за паркам на працягу першых трох гадоў.<ref name=tnh/> Раней гэты канцэрн ужо займаўся перапланіроўкай і доглядам за садамі перад [[Нацыянальны археалагічны музей (Афіны)|Нацыянальным археалагічным музеем]] у Афінах.<ref name=tnh/> Праект рэканструкцыі праходзіў пад патранажам [[Спіс дыпламатычных місій Японіі|пасольства Японіі]] ў Афінах.<ref name=tnh/> Для стварэння новага японскага сада быў абраны ўчастак плошчай 3500 квадратных метраў<ref name=gtp>[https://news.gtp.gr/2021/11/12/japanese-garden-opens-in-athens/ ''Japanese Garden Opens in Athens'', анлайн-артыкул ад 12 лістапада 2021 на news.gtp.gr]</ref>, абмежаваны вуліцамі Леафорас Васілеас Александру, Одас Міхалакапулу і Одас Нірыідон.<ref name=sp>[https://www.iefimerida.gr/poli/i-athina-apektise-diko-tis-iaponiko-kipo-kerasies Sofia Paftounou: ''Η Αθήνα απέκτησε τον δικό της ιαπωνικό κήπο, ένα κόσμημα στο κέντρο της πόλης — Πότε θα ανθίσουν οι περίφημες κερασιές'', анлайн-артыкул ад 20 лістапада 2021 на www.iefimerida.gr]</ref> На супрацьлеглым баку вуліцы Одас Міхалакапулу знаходзіцца Афінская [[Нацыянальная галерэя (Афіны)|Нацыянальная галерэя]]. Месца было абрана таму, што яно размешчана на поўнач ад дамоў, якія забяспечваюць дастатковы цень падчас спякотнага летняга надвор’я ў Афінах. Гэта стварае аптымальныя ўмовы для раслін.<ref name=sp/> На месцы новага японскага сада раней знаходзіўся парк Нерэід<ref>[https://greekcitytimes.com/2022/02/10/japanese-garden-athens/ ''The Japanese Garden of Athens: A place for a calm break in a busy city'', анлайн-артыкул ад 10 лютага 2022 на greekcitytimes.com]</ref>, зялёная зона, якая гадамі была ў запусценні.<ref name=sp/> Так, у пачатку работ прыйшлося вывезці 180 кубаметраў будаўнічага смецця і наўзамен завезці ў парк 350 кубаметраў новага [[Урадлівы пласт глебы|ўрадлівага пласта глебы]].<ref>[https://www.lifo.gr/now/greece/egkainiastike-o-protos-iaponikos-kipos-sto-pagkrati-apo-ton-dimo-athinaion-me-50-dentra ''Ο πρώτος ιαπωνικός κήπος στην Αθήνα: 50 δέντρα και 3.000 θάμνοι στο Παγκράτι'' анлайн-артыкул ад 10 лістапада 2021 на www.lifo.gr]</ref> Японскі сад у Афінах быў створаны па планах ландшафтнага архітэктара Антоніса Скардзіліса і яго каманды з кампаніі Ecoscapes, якія таксама адказвалі за рэалізацыю і распрацавалі канцэпцыю асвятлення.<ref name=tnh/> Абноўлены комплекс уключае элементы розных эпох [[Японскі сад|японскай садовай традыцыі]]. Тут ёсць зоны з пышнай расліннасцю, падстрыжанымі кустамі, вадой, скаламі, невялікімі пагоркамі, сцежкамі з галькі, каменнымі ліхтарамі, гранітнымі лаўкамі і [[торыі]].<ref name=gtp/> Сярод раслін сустракаюцца як тыпова японскія віды, такія як [[Клён веерны|веерныя клёны]], [[Сакура|японскія вішні]] і [[бамбук]], так і міжземнаморскія расліны, такія як [[дзягіль]]<ref name=e>[https://www.kathimerini.gr/life/561579898/enas-iaponikos-kipos-sto-kentro-tis-athinas/ ''Ένας ιαπωνικός κήπος στο κέντρο της Αθήνας'' анлайн-артыкул ад 10 лістапада 2021 на www.kathimerini.gr]</ref>, [[мірт]], [[Лаўр высакародны|лаўр]].<ref name=gtp/> У садзе налічваецца 50 дрэў, у тым ліку тыя, што растуць там ужо шмат гадоў. Да іх дадаліся 1200 новых кустоў і 600 новых невялікіх раслін.<ref name=sp/> Сучасная сістэма паліву з адпаведнай сэнсарнай тэхналогіяй забяспечвае добрае паглынанне дажджавой вады і ажыццяўляе паліў толькі пры неабходнасці.<ref name=sp/> Парк быў урачыста адкрыты 9 лістапада 2021 года ў прысутнасці мэра Афін [[Костас Бакаяніс|Костаса Бакаяніса]] і пасла Японіі Накаямы Ясуноры.<ref name=sp/> Сад адкрытага тыпу даступны для наведвання кругласутачна.<ref name=e/> == Спасылкі == {{Commonscat|Japanese Garden Athens}} * [https://greekcitytimes.com/2022/02/10/japanese-garden-athens/ ''The Japanese Garden of Athens: A place for a calm break in a busy city'', анлайн-артыкул ад 10 лютага 2022 на greekcitytimes.com] * [https://www.iefimerida.gr/poli/i-athina-apektise-diko-tis-iaponiko-kipo-kerasies Sofia Paftounou: ''Η Αθήνα απέκτησε τον δικό της ιαπωνικό κήπο, ένα κόσμημα στο κέντρο της πόλης — Πότε θα ανθίσουν οι περίφημες κερασιές'', анлайн-артыкул ад 20 лістапада 2021 на www.iefimerida.gr] * [https://www.kathimerini.gr/life/561579898/enas-iaponikos-kipos-sto-kentro-tis-athinas/ ''Ένας ιαπωνικός κήπος στο κέντρο της Αθήνας'' анлайн-артыкул ад 10 лістапада 2021 на www.kathimerini.gr] * [https://www.lifo.gr/now/greece/egkainiastike-o-protos-iaponikos-kipos-sto-pagkrati-apo-ton-dimo-athinaion-me-50-dentra ''Ο πρώτος ιαπωνικός κήπος στην Αθήνα: 50 δέντρα και 3.000 θάμνοι στο Παγκράτι'' анлайн-артыкул ад 10 лістапада 2021 на www.lifo.gr] * [https://www.thenationalherald.com/the-first-japanese-park-of-athens-opens-its-gates/ ''The First Japanese Park of Athens Opens Its Gates'', анлайн-артыкул ад 11 ліпеня 2022 на www.thenationalherald.com] * [https://news.gtp.gr/2021/11/12/japanese-garden-opens-in-athens/ ''Japanese Garden Opens in Athens'', анлайн-артыкул ад 12 лістапада 2021 на news.gtp.gr] * [https://www.themayor.eu/en/a/view/athens-unveils-its-first-japanese-garden-9322 Svilena Iotkovsk: ''Athens unveils its first Japanese Garden'', анлайн-артыкул на www.themayor.eu] == Крыніцы == {{крыніцы|2}} {{Японскія сады}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Афіны]] [[Катэгорыя:Паркі Грэцыі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Афін]] [[Катэгорыя:Грэка-японскія адносіны]] fkhm5ny7q4iot5ahl8iwdlvscaeddye 0 808494 5146474 2026-05-25T12:00:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Асоба |імя = Рыгор Казячы |арыгінал імя = |фота = |шырыня = |апісанне фота = |дата нараджэння = {{ДН|||1894}} |месца нараджэння = [[Гродзенская губерня]] |дата смерці = {{ДС|29|10|1929}} |месца смерці = [[Мінск]] |грамадзянства = |род дзейнасці = палітык, дыпламат, рэдактар, ж...» 5146474 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Рыгор Казячы |арыгінал імя = |фота = |шырыня = |апісанне фота = |дата нараджэння = {{ДН|||1894}} |месца нараджэння = [[Гродзенская губерня]] |дата смерці = {{ДС|29|10|1929}} |месца смерці = [[Мінск]] |грамадзянства = |род дзейнасці = палітык, дыпламат, рэдактар, журналіст, настаўнік |партыя = [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] |званне = [[падпаручнік]] }} '''Рыго́р (Грыго́р) Ігна́тавіч Казя́чы''' ({{ДН|||1894}} — {{ДС|29|10|1929}}) — беларускі нацыянальны і грамадска-палітычны дзеяч, дыпламат, журналіст і рэдактар{{sfn|Янковак|2023|с=53, 55}}{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. == Біяграфія == === Паходжанне і пачатак дзейнасці === Рыгор Казячы нарадзіўся ў 1894 годзе ў сялянскай сям’і на [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]]{{sfn|Янковак|2023|с=55}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. Працаваў настаўнікам, меў вайсковае званне [[падпаручнік]]а{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. Далучыўся да беларускага нацыянальнага руху, стаў членам [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] (БПСР) і прымаў актыўны ўдзел у палітычных падзеях 1918—1919 гадоў{{sfn|Янковак|2023|с=55}}. У канцы 1918 — пачатку 1919 года з'яўляўся старшынёй Скідзельскага гарадскога камітэта, быў сябрам Віленскага Беларускага нацыянальнага камітэта (БНК){{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. У снежні 1918 года ўдзельнічаў у з'ездзе Гродзенскай губернскай управы, па выніках якога быў абраны ў яе склад (атрымаўшы 101 голас){{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9, 11}}. Выступаў у якасці вярбоўшчыка добраахвотнікаў у [[1-ы беларускі полк (1919)|1-ы Гродзенскі беларускі полк]]{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. У лютым 1919 года быў арыштаваны польскімі ўладамі і пасаджаны ў турму ў [[Ваўкавыск]]у, аднак здолеў збегчы з астрога і дабрацца да Гродна{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. === Дзейнасць у Латвіі і Літве === Напрыканцы 1919 года апынуўся ў эміграцыі ў [[Латвія|Латвіі]]. На снежань 1919 года працаваў справаводам, а пазней стаў сакратаром у складзе [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|Вайскова-дыпламатычнай місіі БНР]] у [[Рыга|Рызе]]{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. У 1920 годзе быў абраны сябрам Рады беларускай калоніі ў Латвіі{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. Адначасова ўваходзіў у склад рады і быў сакратаром Рыжскага аддзела Беларускага культурна-асветнага таварыства [[Бацькаўшчына (Латвія)|«Бацькаўшчына»]], заснаванага на пачатку 1920 года з ініцыятывы палкоўніка [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]]{{sfn|Янковак|2023|с=63}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. У склад рады разам з ім уваходзілі [[М. Маркевіч]], [[Уладзімір Сямёнавіч Пігулеўскі|Уладзімір Пігулеўскі]] і [[Язэп Антонавіч Чарапук|Язэп Чарапук]]{{sfn|Янковак|2023|с=63}}. У сакавіку 1920 года Рыгор Казячы стаў галоўным рэдактарам літаратурна-грамадзянскага штомесячніка [[На Чужыне|«На Чужыне»]] — першага часопіса беларускай меншасці ў Латвіі{{sfn|Янковак|2023|с=54, 55}}. Пад яго кіраўніцтвам пабачыў свет першы і адзіны нумар гэтага выдання, на вокладцы якога была змешчана карта з этнаграфічнымі межамі Беларусі (карта БНР), што стала прычынай канфіскацыі накладу Міністэрствам унутраных спраў Латвіі з-за ўключэння ў склад Беларусі латвійскіх зямель (фрагментаў Ілукштанскага і Дынабургскага паветаў){{sfn|Янковак|2023|с=55, 56}}. Пасля ўмяшання Кастуся Езавітава латвійскія ўлады вярнулі наклад рэдакцыі{{sfn|Янковак|2023|с=55, 56}}. У сакавіку 1920 года ён уваходзіў у склад афіцыйнай беларускай дэлегацыі па тэрытарыяльным размежаванні з Латвіяй на перагаворах у Рызе, дзе працаваў разам з Язэпам Чарапуком і [[Барыс Шымковіч|Барысам Шымковічам]]{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. Беларускі бок вёў спрэчкі з латвійскімі прадстаўнікамі [[Юлійс Фельдманс|Юлійс Фельдманам]] і [[Арведс Швабэ]] адносна прыналежнасці Дзвінска і прапаноўваў вырашыць пытанне межаў на аснове плебісцыту{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. З 1921 года Казячы жыў у [[Літва|Літве]]{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. У гэты перыяд ён з'яўляўся сябрам [[масонства|масонскай]] ложы «Беларускае брацтва». Служыў у 4-й партызанскай групе ў [[Мяркіне|Мерачы]]. На лістапад 1922 года выконваў абавязкі скарбніка Беларускай грамады ў [[Каўнас|Коўне]]{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. === Савецкі перыяд === У 1923 годзе Рыгор Казячы вярнуўся ў [[БССР]]{{sfn|Янковак|2023|с=55}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. Жыў у Мінску, дзе працаваў у рэдакцыі штодзённай газеты [[Савецкая Беларусь (1920)|«Савецкая Беларусь»]] спачатку ў якасці перакладчыка, а затым як загадчык аддзела, адказны сакратар і стыльрэдактар{{sfn|Янковак|2023|с=55}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. 8 чэрвеня 1924 года ён прадстаўляў беларускіх эсэраў Заходняй Беларусі на ліквідацыйным з’ездзе БПСР у Мінску, які афіцыйна спыніў дзейнасць партыі на тэрыторыі Савецкай Беларусі{{sfn|Янковак|2023|с=55}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. Памёр 29 кастрычніка 1929 года (імаверна ў Мінску){{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Янковяк М. |загаловак=“На Чужыне. Літэратурна-грамадзянскі штомесячнік” — першы часопіс беларусаў міжваеннай Латвіі |выданне=Латыши и белорусы: вместе сквозь века |выпуск=12 |год=2023 |старонкі=53—63 |ref=Янковак}} * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў|Ціхаміраў А. В.]] |загаловак=Балтыйскі вектар у беларускай палітыцы ў 1916—1920 гг. |выданне=Журнал международного права и международных отношений |год=2001 |нумар=1 |старонкі=16—22 |ref=Ціхаміраў}} * {{артыкул|аўтар=Ляхоўскі У., Чарнякевіч А.|загаловак=Гродзенская губернская ўправа|месца=Брест|выданне=[[Берасцейскі хранограф]]: зб. навук. прац.|выдавецтва=Альтернатива|спасылка=https://elib.grsu.by/katalog/162336-348720.pdf?d=true|год=2010|выпуск=5|старонкі=127–161|ref=Ляхоўскі, Чарнякевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Казячы Рыгор Ігнатавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1894 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гродзенскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 29 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Дзеячы беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэдактары Беларусі]] [[Катэгорыя:Настаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены БПСР]] [[Катэгорыя:Беларускія масоны]] c5hy1jv4hy8gokus1ikmxbxng1z5ket 5146475 5146474 2026-05-25T12:01:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 −[[Катэгорыя:Члены БПСР]]; ± 2 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5146475 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Рыгор Казячы |арыгінал імя = |фота = |шырыня = |апісанне фота = |дата нараджэння = {{ДН|||1894}} |месца нараджэння = [[Гродзенская губерня]] |дата смерці = {{ДС|29|10|1929}} |месца смерці = [[Мінск]] |грамадзянства = |род дзейнасці = палітык, дыпламат, рэдактар, журналіст, настаўнік |партыя = [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] |званне = [[падпаручнік]] }} '''Рыго́р (Грыго́р) Ігна́тавіч Казя́чы''' ({{ДН|||1894}} — {{ДС|29|10|1929}}) — беларускі нацыянальны і грамадска-палітычны дзеяч, дыпламат, журналіст і рэдактар{{sfn|Янковак|2023|с=53, 55}}{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. == Біяграфія == === Паходжанне і пачатак дзейнасці === Рыгор Казячы нарадзіўся ў 1894 годзе ў сялянскай сям’і на [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]]{{sfn|Янковак|2023|с=55}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. Працаваў настаўнікам, меў вайсковае званне [[падпаручнік]]а{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. Далучыўся да беларускага нацыянальнага руху, стаў членам [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] (БПСР) і прымаў актыўны ўдзел у палітычных падзеях 1918—1919 гадоў{{sfn|Янковак|2023|с=55}}. У канцы 1918 — пачатку 1919 года з'яўляўся старшынёй Скідзельскага гарадскога камітэта, быў сябрам Віленскага Беларускага нацыянальнага камітэта (БНК){{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. У снежні 1918 года ўдзельнічаў у з'ездзе Гродзенскай губернскай управы, па выніках якога быў абраны ў яе склад (атрымаўшы 101 голас){{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9, 11}}. Выступаў у якасці вярбоўшчыка добраахвотнікаў у [[1-ы беларускі полк (1919)|1-ы Гродзенскі беларускі полк]]{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. У лютым 1919 года быў арыштаваны польскімі ўладамі і пасаджаны ў турму ў [[Ваўкавыск]]у, аднак здолеў збегчы з астрога і дабрацца да Гродна{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. === Дзейнасць у Латвіі і Літве === Напрыканцы 1919 года апынуўся ў эміграцыі ў [[Латвія|Латвіі]]. На снежань 1919 года працаваў справаводам, а пазней стаў сакратаром у складзе [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|Вайскова-дыпламатычнай місіі БНР]] у [[Рыга|Рызе]]{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. У 1920 годзе быў абраны сябрам Рады беларускай калоніі ў Латвіі{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. Адначасова ўваходзіў у склад рады і быў сакратаром Рыжскага аддзела Беларускага культурна-асветнага таварыства [[Бацькаўшчына (Латвія)|«Бацькаўшчына»]], заснаванага на пачатку 1920 года з ініцыятывы палкоўніка [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]]{{sfn|Янковак|2023|с=63}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. У склад рады разам з ім уваходзілі [[М. Маркевіч]], [[Уладзімір Сямёнавіч Пігулеўскі|Уладзімір Пігулеўскі]] і [[Язэп Антонавіч Чарапук|Язэп Чарапук]]{{sfn|Янковак|2023|с=63}}. У сакавіку 1920 года Рыгор Казячы стаў галоўным рэдактарам літаратурна-грамадзянскага штомесячніка [[На Чужыне|«На Чужыне»]] — першага часопіса беларускай меншасці ў Латвіі{{sfn|Янковак|2023|с=54, 55}}. Пад яго кіраўніцтвам пабачыў свет першы і адзіны нумар гэтага выдання, на вокладцы якога была змешчана карта з этнаграфічнымі межамі Беларусі (карта БНР), што стала прычынай канфіскацыі накладу Міністэрствам унутраных спраў Латвіі з-за ўключэння ў склад Беларусі латвійскіх зямель (фрагментаў Ілукштанскага і Дынабургскага паветаў){{sfn|Янковак|2023|с=55, 56}}. Пасля ўмяшання Кастуся Езавітава латвійскія ўлады вярнулі наклад рэдакцыі{{sfn|Янковак|2023|с=55, 56}}. У сакавіку 1920 года ён уваходзіў у склад афіцыйнай беларускай дэлегацыі па тэрытарыяльным размежаванні з Латвіяй на перагаворах у Рызе, дзе працаваў разам з Язэпам Чарапуком і [[Барыс Шымковіч|Барысам Шымковічам]]{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. Беларускі бок вёў спрэчкі з латвійскімі прадстаўнікамі [[Юлійс Фельдманс|Юлійс Фельдманам]] і [[Арведс Швабэ]] адносна прыналежнасці Дзвінска і прапаноўваў вырашыць пытанне межаў на аснове плебісцыту{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. З 1921 года Казячы жыў у [[Літва|Літве]]{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. У гэты перыяд ён з'яўляўся сябрам [[масонства|масонскай]] ложы «Беларускае брацтва». Служыў у 4-й партызанскай групе ў [[Мяркіне|Мерачы]]. На лістапад 1922 года выконваў абавязкі скарбніка Беларускай грамады ў [[Каўнас|Коўне]]{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. === Савецкі перыяд === У 1923 годзе Рыгор Казячы вярнуўся ў [[БССР]]{{sfn|Янковак|2023|с=55}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. Жыў у Мінску, дзе працаваў у рэдакцыі штодзённай газеты [[Савецкая Беларусь (1920)|«Савецкая Беларусь»]] спачатку ў якасці перакладчыка, а затым як загадчык аддзела, адказны сакратар і стыльрэдактар{{sfn|Янковак|2023|с=55}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. 8 чэрвеня 1924 года ён прадстаўляў беларускіх эсэраў Заходняй Беларусі на ліквідацыйным з’ездзе БПСР у Мінску, які афіцыйна спыніў дзейнасць партыі на тэрыторыі Савецкай Беларусі{{sfn|Янковак|2023|с=55}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. Памёр 29 кастрычніка 1929 года (імаверна ў Мінску){{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Янковяк М. |загаловак=“На Чужыне. Літэратурна-грамадзянскі штомесячнік” — першы часопіс беларусаў міжваеннай Латвіі |выданне=Латыши и белорусы: вместе сквозь века |выпуск=12 |год=2023 |старонкі=53—63 |ref=Янковак}} * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў|Ціхаміраў А. В.]] |загаловак=Балтыйскі вектар у беларускай палітыцы ў 1916—1920 гг. |выданне=Журнал международного права и международных отношений |год=2001 |нумар=1 |старонкі=16—22 |ref=Ціхаміраў}} * {{артыкул|аўтар=Ляхоўскі У., Чарнякевіч А.|загаловак=Гродзенская губернская ўправа|месца=Брест|выданне=[[Берасцейскі хранограф]]: зб. навук. прац.|выдавецтва=Альтернатива|спасылка=https://elib.grsu.by/katalog/162336-348720.pdf?d=true|год=2010|выпуск=5|старонкі=127–161|ref=Ляхоўскі, Чарнякевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Казячы Рыгор Ігнатавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1894 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гродзенскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 29 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэдактары Беларусі]] [[Катэгорыя:Настаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Масоны Беларусі]] 9zo42nm7tuwk17psd5q30eh0z9u0y3y 5146476 5146475 2026-05-25T12:05:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146476 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Рыгор Казячы |арыгінал імя = |фота = |шырыня = |апісанне фота = |дата нараджэння = {{ДН|||1894}} |месца нараджэння = [[Гродзенская губерня]] |дата смерці = {{ДС|29|10|1929}} |месца смерці = [[Мінск]] |грамадзянства = |род дзейнасці = палітык, дыпламат, рэдактар, журналіст, настаўнік |партыя = [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] |званне = [[падпаручнік]] }} '''Рыго́р (Грыго́р) Ігна́тавіч Казя́чы''' ({{ДН|||1894}} — {{ДС|29|10|1929}}) — беларускі нацыянальны і грамадска-палітычны дзеяч, дыпламат, журналіст і рэдактар{{sfn|Янковак|2023|с=53, 55}}{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. == Біяграфія == === Паходжанне і пачатак дзейнасці === Рыгор Казячы нарадзіўся ў 1894 годзе ў сялянскай сям’і на [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]]{{sfn|Янковак|2023|с=55}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. Працаваў настаўнікам, меў вайсковае званне [[падпаручнік]]а{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. Далучыўся да беларускага нацыянальнага руху, стаў членам [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] (БПСР) і прымаў актыўны ўдзел у палітычных падзеях 1918—1919 гадоў{{sfn|Янковак|2023|с=55}}. У канцы 1918 — пачатку 1919 года з'яўляўся старшынёй Скідзельскага гарадскога камітэта, быў сябрам [[Віленскі беларускі нацыянальны камітэт|Віленскага Беларускага нацыянальнага камітэта (БНК)]]{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. У снежні 1918 года ўдзельнічаў у з'ездзе [[Гродзенская губернская ўправа|Гродзенскай губернскай управы]], па выніках якога быў абраны ў яе склад (атрымаўшы 101 голас){{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9, 11}}. Выступаў у якасці вярбоўшчыка добраахвотнікаў у [[1-ы Гродзенскі беларускі полк]]{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. У лютым 1919 года быў арыштаваны польскімі ўладамі і пасаджаны ў турму ў [[Ваўкавыск]]у, аднак здолеў збегчы з астрога і дабрацца да Гродна{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. === Дзейнасць у Латвіі і Літве === Напрыканцы 1919 года апынуўся ў эміграцыі ў [[Латвія|Латвіі]]. На снежань 1919 года працаваў справаводам, а пазней стаў сакратаром у складзе [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|Вайскова-дыпламатычнай місіі БНР]] у [[Рыга|Рызе]]{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. У 1920 годзе быў абраны сябрам Рады беларускай калоніі ў Латвіі{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. Адначасова ўваходзіў у склад рады і быў сакратаром Рыжскага аддзела Беларускага культурна-асветнага таварыства [[Бацькаўшчына (Латвія)|«Бацькаўшчына»]], заснаванага на пачатку 1920 года з ініцыятывы палкоўніка [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]]{{sfn|Янковак|2023|с=63}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. У склад рады разам з ім уваходзілі [[М. Маркевіч]], [[У. Пігулеўскі]] і [[Я. Чарапук]]{{sfn|Янковак|2023|с=63}}. У сакавіку 1920 года Рыгор Казячы стаў галоўным рэдактарам літаратурна-грамадзянскага штомесячніка [[На Чужыне|«На Чужыне»]] — першага часопіса беларускай меншасці ў Латвіі{{sfn|Янковак|2023|с=54, 55}}. Пад яго кіраўніцтвам пабачыў свет першы і адзіны нумар гэтага выдання, на вокладцы якога была змешчана [[Карта Беларускай Народнай Рэспублікі|карта з этнаграфічнымі межамі Беларусі (карта БНР)]], што стала прычынай канфіскацыі накладу [[Міністэрства ўнутраных спраў Латвіі|Міністэрствам унутраных спраў Латвіі]] з-за ўключэння ў склад Беларусі латвійскіх зямель (фрагментаў [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага]] і [[Дынабургскі павет|Дынабургскага]] паветаў){{sfn|Янковак|2023|с=55, 56}}. Пасля ўмяшання Кастуся Езавітава латвійскія ўлады вярнулі наклад рэдакцыі{{sfn|Янковак|2023|с=55, 56}}. У сакавіку 1920 года ён уваходзіў у склад афіцыйнай беларускай дэлегацыі па тэрытарыяльным размежаванні з Латвіяй на перагаворах у Рызе, дзе працаваў разам з Я. Чарапуком і [[Б. Шымковіч|Б. Шымковічам]]{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. Беларускі бок вёў спрэчкі з латвійскімі прадстаўнікамі [[Ю. Фельдман|Ю. Фельдманам]] і [[А. Швабэ]] адносна прыналежнасці Дзвінска і прапаноўваў вырашыць пытанне межаў на аснове [[Плебісцыт|плебісцыту]]{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. З 1921 года Казячы жыў у [[Літва|Літве]]{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. У гэты перыяд ён з'яўляўся сябрам [[масонства|масонскай]] ложы «Беларускае брацтва». Служыў у 4-й партызанскай групе ў [[Мяркіне|Мерачы]]. На лістапад 1922 года выконваў абавязкі скарбніка [[Беларуская грамада (Коўна)|Беларускай грамады]] ў [[Каўнас|Коўне]]{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. === Савецкі перыяд === У 1923 годзе Рыгор Казячы вярнуўся ў [[БССР]]{{sfn|Янковак|2023|с=55}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. Жыў у Менску, дзе працаваў у рэдакцыі штодзённай газеты [[Савецкая Беларусь (1920)|«Савецкая Беларусь»]] спачатку ў якасці перакладчыка, а затым як загадчык аддзела, адказны сакратар і стыльрэдактар{{sfn|Янковак|2023|с=55}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. 8 чэрвеня 1924 года ён прадстаўляў беларускіх эсэраў Заходняй Беларусі на ліквідацыйным з’ездзе [[БПСР]] у Мінску, які афіцыйна спыніў дзейнасць партыі на тэрыторыі Савецкай Беларусі{{sfn|Янковак|2023|с=55}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. Памёр 29 кастрычніка 1929 года (імаверна ў Менску){{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Янковяк М. |загаловак=“На Чужыне. Літэратурна-грамадзянскі штомесячнік” — першы часопіс беларусаў міжваеннай Латвіі |выданне=Латыши и белорусы: вместе сквозь века |выпуск=12 |год=2023 |старонкі=53—63 |ref=Янковак}} * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў|Ціхаміраў А. В.]] |загаловак=Балтыйскі вектар у беларускай палітыцы ў 1916—1920 гг. |выданне=Журнал международного права и международных отношений |год=2001 |нумар=1 |старонкі=16—22 |ref=Ціхаміраў}} * {{артыкул|аўтар=Ляхоўскі У., Чарнякевіч А.|загаловак=Гродзенская губернская ўправа|месца=Брест|выданне=[[Берасцейскі хранограф]]: зб. навук. прац.|выдавецтва=Альтернатива|спасылка=https://elib.grsu.by/katalog/162336-348720.pdf?d=true|год=2010|выпуск=5|старонкі=127–161|ref=Ляхоўскі, Чарнякевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Казячы Рыгор Ігнатавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1894 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гродзенскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 29 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэдактары Беларусі]] [[Катэгорыя:Настаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Масоны Беларусі]] f8ruspdgdi4l1izs74h5r0nnuil6ils 5146477 5146476 2026-05-25T12:05:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Рыгор Казячы]] у [[Рыгор Ігнатавіч Казячы]] 5146476 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Рыгор Казячы |арыгінал імя = |фота = |шырыня = |апісанне фота = |дата нараджэння = {{ДН|||1894}} |месца нараджэння = [[Гродзенская губерня]] |дата смерці = {{ДС|29|10|1929}} |месца смерці = [[Мінск]] |грамадзянства = |род дзейнасці = палітык, дыпламат, рэдактар, журналіст, настаўнік |партыя = [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] |званне = [[падпаручнік]] }} '''Рыго́р (Грыго́р) Ігна́тавіч Казя́чы''' ({{ДН|||1894}} — {{ДС|29|10|1929}}) — беларускі нацыянальны і грамадска-палітычны дзеяч, дыпламат, журналіст і рэдактар{{sfn|Янковак|2023|с=53, 55}}{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. == Біяграфія == === Паходжанне і пачатак дзейнасці === Рыгор Казячы нарадзіўся ў 1894 годзе ў сялянскай сям’і на [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]]{{sfn|Янковак|2023|с=55}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. Працаваў настаўнікам, меў вайсковае званне [[падпаручнік]]а{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. Далучыўся да беларускага нацыянальнага руху, стаў членам [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] (БПСР) і прымаў актыўны ўдзел у палітычных падзеях 1918—1919 гадоў{{sfn|Янковак|2023|с=55}}. У канцы 1918 — пачатку 1919 года з'яўляўся старшынёй Скідзельскага гарадскога камітэта, быў сябрам [[Віленскі беларускі нацыянальны камітэт|Віленскага Беларускага нацыянальнага камітэта (БНК)]]{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. У снежні 1918 года ўдзельнічаў у з'ездзе [[Гродзенская губернская ўправа|Гродзенскай губернскай управы]], па выніках якога быў абраны ў яе склад (атрымаўшы 101 голас){{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9, 11}}. Выступаў у якасці вярбоўшчыка добраахвотнікаў у [[1-ы Гродзенскі беларускі полк]]{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. У лютым 1919 года быў арыштаваны польскімі ўладамі і пасаджаны ў турму ў [[Ваўкавыск]]у, аднак здолеў збегчы з астрога і дабрацца да Гродна{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. === Дзейнасць у Латвіі і Літве === Напрыканцы 1919 года апынуўся ў эміграцыі ў [[Латвія|Латвіі]]. На снежань 1919 года працаваў справаводам, а пазней стаў сакратаром у складзе [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|Вайскова-дыпламатычнай місіі БНР]] у [[Рыга|Рызе]]{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. У 1920 годзе быў абраны сябрам Рады беларускай калоніі ў Латвіі{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. Адначасова ўваходзіў у склад рады і быў сакратаром Рыжскага аддзела Беларускага культурна-асветнага таварыства [[Бацькаўшчына (Латвія)|«Бацькаўшчына»]], заснаванага на пачатку 1920 года з ініцыятывы палкоўніка [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]]{{sfn|Янковак|2023|с=63}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. У склад рады разам з ім уваходзілі [[М. Маркевіч]], [[У. Пігулеўскі]] і [[Я. Чарапук]]{{sfn|Янковак|2023|с=63}}. У сакавіку 1920 года Рыгор Казячы стаў галоўным рэдактарам літаратурна-грамадзянскага штомесячніка [[На Чужыне|«На Чужыне»]] — першага часопіса беларускай меншасці ў Латвіі{{sfn|Янковак|2023|с=54, 55}}. Пад яго кіраўніцтвам пабачыў свет першы і адзіны нумар гэтага выдання, на вокладцы якога была змешчана [[Карта Беларускай Народнай Рэспублікі|карта з этнаграфічнымі межамі Беларусі (карта БНР)]], што стала прычынай канфіскацыі накладу [[Міністэрства ўнутраных спраў Латвіі|Міністэрствам унутраных спраў Латвіі]] з-за ўключэння ў склад Беларусі латвійскіх зямель (фрагментаў [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага]] і [[Дынабургскі павет|Дынабургскага]] паветаў){{sfn|Янковак|2023|с=55, 56}}. Пасля ўмяшання Кастуся Езавітава латвійскія ўлады вярнулі наклад рэдакцыі{{sfn|Янковак|2023|с=55, 56}}. У сакавіку 1920 года ён уваходзіў у склад афіцыйнай беларускай дэлегацыі па тэрытарыяльным размежаванні з Латвіяй на перагаворах у Рызе, дзе працаваў разам з Я. Чарапуком і [[Б. Шымковіч|Б. Шымковічам]]{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. Беларускі бок вёў спрэчкі з латвійскімі прадстаўнікамі [[Ю. Фельдман|Ю. Фельдманам]] і [[А. Швабэ]] адносна прыналежнасці Дзвінска і прапаноўваў вырашыць пытанне межаў на аснове [[Плебісцыт|плебісцыту]]{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. З 1921 года Казячы жыў у [[Літва|Літве]]{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. У гэты перыяд ён з'яўляўся сябрам [[масонства|масонскай]] ложы «Беларускае брацтва». Служыў у 4-й партызанскай групе ў [[Мяркіне|Мерачы]]. На лістапад 1922 года выконваў абавязкі скарбніка [[Беларуская грамада (Коўна)|Беларускай грамады]] ў [[Каўнас|Коўне]]{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. === Савецкі перыяд === У 1923 годзе Рыгор Казячы вярнуўся ў [[БССР]]{{sfn|Янковак|2023|с=55}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. Жыў у Менску, дзе працаваў у рэдакцыі штодзённай газеты [[Савецкая Беларусь (1920)|«Савецкая Беларусь»]] спачатку ў якасці перакладчыка, а затым як загадчык аддзела, адказны сакратар і стыльрэдактар{{sfn|Янковак|2023|с=55}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. 8 чэрвеня 1924 года ён прадстаўляў беларускіх эсэраў Заходняй Беларусі на ліквідацыйным з’ездзе [[БПСР]] у Мінску, які афіцыйна спыніў дзейнасць партыі на тэрыторыі Савецкай Беларусі{{sfn|Янковак|2023|с=55}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. Памёр 29 кастрычніка 1929 года (імаверна ў Менску){{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Янковяк М. |загаловак=“На Чужыне. Літэратурна-грамадзянскі штомесячнік” — першы часопіс беларусаў міжваеннай Латвіі |выданне=Латыши и белорусы: вместе сквозь века |выпуск=12 |год=2023 |старонкі=53—63 |ref=Янковак}} * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў|Ціхаміраў А. В.]] |загаловак=Балтыйскі вектар у беларускай палітыцы ў 1916—1920 гг. |выданне=Журнал международного права и международных отношений |год=2001 |нумар=1 |старонкі=16—22 |ref=Ціхаміраў}} * {{артыкул|аўтар=Ляхоўскі У., Чарнякевіч А.|загаловак=Гродзенская губернская ўправа|месца=Брест|выданне=[[Берасцейскі хранограф]]: зб. навук. прац.|выдавецтва=Альтернатива|спасылка=https://elib.grsu.by/katalog/162336-348720.pdf?d=true|год=2010|выпуск=5|старонкі=127–161|ref=Ляхоўскі, Чарнякевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Казячы Рыгор Ігнатавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1894 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гродзенскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 29 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэдактары Беларусі]] [[Катэгорыя:Настаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Масоны Беларусі]] f8ruspdgdi4l1izs74h5r0nnuil6ils 5146493 5146477 2026-05-25T12:15:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146493 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рыго́р (Грыго́р) Ігна́тавіч Казя́чы''' ({{ДН|||1894}} — {{ДС|29|10|1929}}) — беларускі нацыянальны і грамадска-палітычны дзеяч, дыпламат, журналіст і рэдактар{{sfn|Янковак|2023|с=53, 55}}{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. == Біяграфія == === Паходжанне і пачатак дзейнасці === Рыгор Казячы нарадзіўся ў 1894 годзе ў сялянскай сям’і на [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]]{{sfn|Янковак|2023|с=55}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. Працаваў настаўнікам, меў вайсковае званне [[падпаручнік]]а{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. Далучыўся да беларускага нацыянальнага руху, стаў членам [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] (БПСР) і прымаў актыўны ўдзел у палітычных падзеях 1918—1919 гадоў{{sfn|Янковак|2023|с=55}}. У канцы 1918 — пачатку 1919 года з'яўляўся старшынёй Скідзельскага гарадскога камітэта, быў сябрам [[Віленскі беларускі нацыянальны камітэт|Віленскага Беларускага нацыянальнага камітэта (БНК)]]{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. У снежні 1918 года ўдзельнічаў у з'ездзе [[Гродзенская губернская ўправа|Гродзенскай губернскай управы]], па выніках якога быў абраны ў яе склад (атрымаўшы 101 голас){{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9, 11}}. Выступаў у якасці вярбоўшчыка добраахвотнікаў у [[1-ы Гродзенскі беларускі полк]]{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. У лютым 1919 года быў арыштаваны польскімі ўладамі і пасаджаны ў турму ў [[Ваўкавыск]]у, аднак здолеў збегчы з астрога і дабрацца да Гродна{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. === Дзейнасць у Латвіі і Літве === Напрыканцы 1919 года апынуўся ў эміграцыі ў [[Латвія|Латвіі]]. На снежань 1919 года працаваў справаводам, а пазней стаў сакратаром у складзе [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|Вайскова-дыпламатычнай місіі БНР]] у [[Рыга|Рызе]]{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. У 1920 годзе быў абраны сябрам Рады беларускай калоніі ў Латвіі{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. Адначасова ўваходзіў у склад рады і быў сакратаром Рыжскага аддзела Беларускага культурна-асветнага таварыства [[Бацькаўшчына (Латвія)|«Бацькаўшчына»]], заснаванага на пачатку 1920 года з ініцыятывы палкоўніка [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]]{{sfn|Янковак|2023|с=63}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. У склад рады разам з ім уваходзілі [[М. Маркевіч]], [[У. Пігулеўскі]] і [[Я. Чарапук]]{{sfn|Янковак|2023|с=63}}. У сакавіку 1920 года Рыгор Казячы стаў галоўным рэдактарам літаратурна-грамадзянскага штомесячніка [[На Чужыне|«На Чужыне»]] — першага часопіса беларускай меншасці ў Латвіі{{sfn|Янковак|2023|с=54, 55}}. Пад яго кіраўніцтвам пабачыў свет першы і адзіны нумар гэтага выдання, на вокладцы якога была змешчана [[Карта Беларускай Народнай Рэспублікі|карта з этнаграфічнымі межамі Беларусі (карта БНР)]], што стала прычынай канфіскацыі накладу [[Міністэрства ўнутраных спраў Латвіі|Міністэрствам унутраных спраў Латвіі]] з-за ўключэння ў склад Беларусі латвійскіх зямель (фрагментаў [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага]] і [[Дынабургскі павет|Дынабургскага]] паветаў){{sfn|Янковак|2023|с=55, 56}}. Пасля ўмяшання Кастуся Езавітава латвійскія ўлады вярнулі наклад рэдакцыі{{sfn|Янковак|2023|с=55, 56}}. У сакавіку 1920 года ён уваходзіў у склад афіцыйнай беларускай дэлегацыі па тэрытарыяльным размежаванні з Латвіяй на перагаворах у Рызе, дзе працаваў разам з Я. Чарапуком і [[Б. Шымковіч|Б. Шымковічам]]{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. Беларускі бок вёў спрэчкі з латвійскімі прадстаўнікамі [[Ю. Фельдман|Ю. Фельдманам]] і [[А. Швабэ]] адносна прыналежнасці Дзвінска і прапаноўваў вырашыць пытанне межаў на аснове [[Плебісцыт|плебісцыту]]{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. З 1921 года Казячы жыў у [[Літва|Літве]]{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. У гэты перыяд ён з'яўляўся сябрам [[масонства|масонскай]] ложы «Беларускае брацтва». Служыў у 4-й партызанскай групе ў [[Мяркіне|Мерачы]]. На лістапад 1922 года выконваў абавязкі скарбніка [[Беларуская грамада (Коўна)|Беларускай грамады]] ў [[Каўнас|Коўне]]{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. === Савецкі перыяд === У 1923 годзе Рыгор Казячы вярнуўся ў [[БССР]]{{sfn|Янковак|2023|с=55}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. Жыў у Менску, дзе працаваў у рэдакцыі штодзённай газеты [[Савецкая Беларусь (1920)|«Савецкая Беларусь»]] спачатку ў якасці перакладчыка, а затым як загадчык аддзела, адказны сакратар і стыльрэдактар{{sfn|Янковак|2023|с=55}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. 8 чэрвеня 1924 года ён прадстаўляў беларускіх эсэраў Заходняй Беларусі на ліквідацыйным з’ездзе [[БПСР]] у Мінску, які афіцыйна спыніў дзейнасць партыі на тэрыторыі Савецкай Беларусі{{sfn|Янковак|2023|с=55}}{{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. Памёр 29 кастрычніка 1929 года (імаверна ў Менску){{sfn|Ляхоўскі, Чарнякевіч|с=9}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Янковяк М. |загаловак=“На Чужыне. Літэратурна-грамадзянскі штомесячнік” — першы часопіс беларусаў міжваеннай Латвіі |выданне=Латыши и белорусы: вместе сквозь века |выпуск=12 |год=2023 |старонкі=53—63 |ref=Янковак}} * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў|Ціхаміраў А. В.]] |загаловак=Балтыйскі вектар у беларускай палітыцы ў 1916—1920 гг. |выданне=Журнал международного права и международных отношений |год=2001 |нумар=1 |старонкі=16—22 |ref=Ціхаміраў}} * {{артыкул|аўтар=Ляхоўскі У., Чарнякевіч А.|загаловак=Гродзенская губернская ўправа|месца=Брест|выданне=[[Берасцейскі хранограф]]: зб. навук. прац.|выдавецтва=Альтернатива|спасылка=https://elib.grsu.by/katalog/162336-348720.pdf?d=true|год=2010|выпуск=5|старонкі=127–161|ref=Ляхоўскі, Чарнякевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Казячы Рыгор Ігнатавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1894 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гродзенскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 29 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэдактары Беларусі]] [[Катэгорыя:Настаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Масоны Беларусі]] nsdbbknbi29h1x170zs0xts5ksfrshq 0 808495 5146478 2026-05-25T12:05:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Рыгор Казячы]] у [[Рыгор Ігнатавіч Казячы]] 5146478 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рыгор Ігнатавіч Казячы]] qyvx2e8jyxrym6d9baf88mei64f7evr 0 808496 5146479 2026-05-25T12:06:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Рыгор Ігнатавіч Казячы]] 5146479 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рыгор Ігнатавіч Казячы]] qyvx2e8jyxrym6d9baf88mei64f7evr 0 808497 5146480 2026-05-25T12:06:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Рыгор Ігнатавіч Казячы]] 5146480 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рыгор Ігнатавіч Казячы]] qyvx2e8jyxrym6d9baf88mei64f7evr 0 808498 5146481 2026-05-25T12:06:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Рыгор Ігнатавіч Казячы]] 5146481 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рыгор Ігнатавіч Казячы]] qyvx2e8jyxrym6d9baf88mei64f7evr 0 808499 5146482 2026-05-25T12:07:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Рыгор Ігнатавіч Казячы]] 5146482 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рыгор Ігнатавіч Казячы]] qyvx2e8jyxrym6d9baf88mei64f7evr 0 808500 5146483 2026-05-25T12:07:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Рыгор Ігнатавіч Казячы]] 5146483 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рыгор Ігнатавіч Казячы]] qyvx2e8jyxrym6d9baf88mei64f7evr 0 808501 5146484 2026-05-25T12:08:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Бацькаўшчына (Рыга)]] 5146484 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Бацькаўшчына (Рыга) ]] 2o0g304b5l9sbnxpinv8zh2npzdl5uu 0 808502 5146487 2026-05-25T12:10:54Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Айкша]] 5146487 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Айкша]] isk27qydei87cw05taj1kl6pdmchzf3 0 808503 5146492 2026-05-25T12:15:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[На чужыне]] 5146492 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[На чужыне]] crqnxk7uh6hutb7yksciaoayvojxv8u 0 808504 5146501 2026-05-25T12:34:21Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Свята | назва = Сусветны дзень голага садоўніка | арыгінальная назва = | выява = World Naked Gardening Day in California.jpg | подпіс = Адзенне не абавязковае | тып = | афіцыйна = | інакш = | таксама = | значэнне = | усталявана = 2005 |...» 5146501 wikitext text/x-wiki {{Свята | назва = Сусветны дзень голага садоўніка | арыгінальная назва = | выява = World Naked Gardening Day in California.jpg | подпіс = Адзенне не абавязковае | тып = | афіцыйна = | інакш = | таксама = | значэнне = | усталявана = 2005 | стваральнік = Body Freedom Collaborative, Джэйкаб Габрыэль, Ліз Мілер і Марк Сторі | адзначаецца = сусветны | дата = першая субота мая | дата2026 = 2 мая | дата2027 = 1 мая | святкаванне = | традыцыі = | звязаны з = [[натурызм]], [[садаводства]], [[пермакультура]] | website = http://www.WNGD.net }} '''Сусветны дзень голага садоўніка'''<ref name=marinij>{{cite web |title=Fine Living: Nude gardening buffs exposed |website=Marin Independent Journal |date=2007-05-12 |url=https://www.marinij.com/homeandgarden/ci_5823997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071001220645/https://www.marinij.com/homeandgarden/ci_5823997 |archive-date=2007-10-01 |url-status=dead |access-date=2023-05-21}}</ref> — штогадовае міжнароднае мерапрыемства, якое звычайна адзначаецца ў першую суботу мая<ref name="msnbc naked">{{cite news |title= Not dirty to play in dirt on World Naked Gardening Day|author= Laura T. Coffey|url= http://today.msnbc.msn.com/id/43018053/ns/today-today_people/#.T2clA9nTAwc|archive-url= https://web.archive.org/web/20110516152211/http://today.msnbc.msn.com/id/43018053/ns/today-today_people/#.T2clA9nTAwc|url-status= dead|archive-date=2011-05-16|newspaper= MSNBC|date= 2011-04-13|access-date=2012-03-22}}</ref><ref name="Metropolitan home">{{cite book|title=Metropolitan home|url=https://books.google.com/books?id=M-gJAQAAMAAJ|accessdate=21 March 2012|year=2008|publisher=Meredith Corp|page=64}}</ref> [[садаводства|садоўнікамі]] і спачуваючымі.<ref>{{cite news |title= Nude climber craze tipped to take over Britain|url= https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/2403752/Nude-climber-craze-tipped-to-take-over-Britain.html|newspaper= [[The Daily Telegraph]]|date= 2008-07-14|access-date=2012-03-22}}</ref> Дзень яднання з прыродай. [[Файл:John Liston Byam Shaw The Woman The Man the Serpent.jpg|міні|Паняцці сада і галізны непадзельныя з часоў [[Адам]]а і [[Ева|Евы]]]] == Гісторыя == Дзень голага садоўніка быў заснаваны і арганізаваны Маркам Сторі (рэдактарам-кансультантам часопіса {{iw|Nude & Natural}}) і [[пермакультура|пермакультуршчыкам]] Джэйкабам Гэбрыэлам як праект Body Freedom Collaborative (BFC).<ref>{{Cite web|url=http://www.bodyfreedom.org/|title=Body Freedom Collaborative (BFC) - Question Shame|archive-url=https://web.archive.org/web/20080912154909/http://www.bodyfreedom.org/|archive-date=2008-09-12|url-status=dead}}</ref>{{better source|date=May 2019}} У першыя дні Сторі ўяўляў BFC як удзельніка «партызанскага пранкстэрства»<ref>[[Nude & Natural]] (N), ''Guerilla Nudity/Wave Makers: Introducing the Body Freedom Collaborative'' by Mark Storey. Issue 23.1, Autumn 2003.</ref>, напрыклад, выскакваючы з фургона або спантанна з'яўляючыся ў гарадскім асяроддзі і займаючыся [[партызанскае садаводства|партызанскім садаводствам]]. У [[Daily News (New York)|нью-ёркскай ''Daily News'']] Сторі адзначыў, што мерапрыемства не належыць якой-небудзь арганізацыі. «Ніводная канкрэтная арганізацыя не валодае Сусветным днём голага садоўніка, — сказаў Сторі, — і гэта насамрэч не адзін вялікі сход садоўнікаў у [[Сіэтл]]е, якія распранаюцца і разам стрыгуць кусты».<ref name="NYdailynews"> {{cite news |title= World Naked Gardening Day encourages no-pants planting|author= Victoria Taylor|url= http://www.nydailynews.com/news/world/world-naked-gardening-day-digging-article-1.1335126|newspaper= [[NY Daily News]]|date= 2013-05-04|access-date=2014-02-17}}</ref> Хоць рух хутка распаўсюдзіўся па ўсім свеце, яго заснавальнікі ўклалі ў яго мала сродкаў. «Сторі кажа, што ён і Джонсан не патрацілі ні капейкі і не прыклалі асаблівых намаганняў для прасоўвання Сусветнага дня голага садоўніка пасля таго, як яго ініцыявалі. Яны дапамаглі стварыць вэб-сайт на першым этапе, а затым адышлі на другі план. Яны меркавалі, што ідэя знаёмства са свабодай ад адзення праз садаводства каштоўная і будзе развівацца арганічна сама па сабе».<ref name = "NBC Today News"/> С.Д.Г.С. падтрымліваецца {{iw|The Naturist Society}}, Clothes Free International і {{iw|American Association for Nude Recreation}} (AANR),<ref name="cleveland naked"> {{cite news |title= World Naked Gardening Day: Ready the soil, plant seeds and take off your clothes|url= http://www.cleveland.com/insideout/index.ssf/2011/05/post_55.html|newspaper= [[The Plain Dealer|Cleveland.com]]|date= 2011-05-11|access-date=2012-03-22}}</ref> сярод іншых. Па стане на 2012 год кіраўніком праекта С.Д.Г.С. з'яўляўся Сторі<ref name="msnbc naked"/> С.Д.Г.С. у цяперашні час з'яўляецца сумесным праектам з Naturist Education Foundation, Inc. == Альтэрнатыўныя даты == Першы штогадовы Сусветны дзень голага садоўніка адбыўся 10 верасня 2005 года.<ref name="msnbc naked"/> У 2007 годзе дата мерапрыемства была перанесена на першую суботу мая; па стане на 2026 год мерапрыемства па-ранейшаму праводзіцца ў першую суботу мая.<ref>{{cite news|title=Celebrating World Naked Gardening Day could be good for your health|first=Abigail|last= Curtis|date= 2018-05-02 |url =https://bangordailynews.com/2018/05/02/homestead/world-naked-gardening-day-how-gardening-in-the-nude-might-be-good-for-your-health/|work=Bangor Daily News|location=Bangor, ME}}</ref> Аднак у 2018 годзе Федэрацыя натурыстаў Новай Зеландыі прыняла апошнія выхадныя кастрычніка ў якасці мясцовага дня голага садаводства; гэтая дата была прызнана больш прыдатнай для клімату Паўднёвага паўшар'я.<ref name="New Zealand Naturist Federation June 2018">{{closed access}} {{citation |title=Gardening au naturel |journal=Gonatural |publisher=New Zealand Naturist Federation |date=2018-06 |issue=245 |issn=1177-1887 |oclc=173322430 |url=https://gonatural.co.nz/gonatural-magazine/past-issues/ |access-date=2018-11-17 |archive-date=2020-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114181022/https://gonatural.co.nz/gonatural-magazine/past-issues/ |url-status=dead }}</ref> У Канадзе першая субота мая можа быць даволі халоднай для голага садаводства, таму ў якасці альтэрнатыўнай даты была прапанавана першая субота чэрвеня як Канадскі дзень голага садоўніка. == Побутавыя матывы == Паводле меркавання [[Today (тэлеперадача)|NBC’s ''Today'']], дзень голага садоўніка «стаў штогадовай традыцыяй, якая прапагандуе [[праполка|праполку]], пасадку кветак і падрэзку жывых агароджаў голышом. Хоць дзень звязаны з рухам [[натурызм|натурыстаў]], якія прапагандуюць здаровае і непрыхаванае прыняцце чалавечага цела, ён закліканы быць вясёлым, бесклапотным і непалітычным, кажуць заснавальнікі».<ref name = "NBC Today News">{{cite web|url = http://www.today.com/id/43018053/ns/today-today_people/#.UwK2l3n5L8E|title = Not dirty to play in dirt on World Naked Gardening Day: Saturday's global movement celebrates weeding, planting flowers in the buff|author = Laura T. Coffey|publisher = [[Today (тэлеперадача)|Today News]]|date = 2011-05-13|access-date = 2014-02-17|archive-date = 2017-05-06|archive-url = https://web.archive.org/web/20170506100453/http://www.today.com/id/43018053/ns/today-today_people#.UwK2l3n5L8E|url-status = dead}}</ref> Арганізатары сцвярджаюць, што «як занятак, які людзі больш за ўсё гатовыя разглядаць для выканання нагамі, голае садаводства саступае толькі плаванню».<ref name=spec>{{cite news |title= World naked gardening day|url= http://www.thespec.com/news/article/531601--world-naked-gardening-day|newspaper= [[The Hamilton Spectator]]|date= 2011-05-13|access-date=2012-03-22}}</ref> Акрамя [[бодыпазітыў|бодыпазітыву]], Коркі Стэнтана з Clothes Free International, арганізацыі, якая прапагандуе нудысцкі адпачынак, сцвярджае, што мерапрыемства прапануе «дадатковыя перавагі аголенага, непрыхаванага адпачынку: задавальненне ад заняткаў спортам на свежым паветры; прывабнасць усебаковага [[загар]]у; [[Вітамін D]] для цела; непераўзыдзены вопыт [[купанне нагамі|купання нагамі]], калі натурысцкае мерапрыемства ўключае пляж або возера».<ref name = "NBC Today News"/> == Святкаванні грамадскія і прыватныя == Хоць мерапрыемства часцей за ўсё адзначаецца ў зацішных месцах, BFC упершыню запусціла яго сваёй фірмовай «партызанскай акцыяй» і правяла фотасесію ў грамадскім парку. На іншы год Сторі і Габрыэль заручыліся дапамогай мясцовых аматараў свабодных пляжаў у неафіцыйным парку з пляжам для нудыстаў на [[Вашынгтон (возера)|возеры Вашынгтон]] у [[Сіэтл]]е<ref name = "NBC Today News"/>. Многія людзі аддаюць перавагу не выходзіць за межы адноснай бяспекі непублічных месцаў<ref name = "NBC Today News"/>. Падчас пятага штогадовага Сусветнага дня голага садоўніка ў [[Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучаным Каралеўстве]], які адзначаўся ў 2010 годзе, арганізатары заклікалі людзей распранацца альбо ў сваіх прыватных садах, альбо ў [[Гарадскі парк|грамадскіх парках]]<ref>{{cite news |title= Phwoar-ticultural: It's Naked Gardening Day|url= http://news.sky.com/home/strange-news/article/15627988|newspaper= [[Sky News Online]]|date= 2010-05-08|access-date=2012-03-22}}</ref>. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|http://www.wngd.net/|руху голых садоўнікаў}} [[Катэгорыя:Энвайранменталізм]] [[Катэгорыя:Святы мая]] [[Катэгорыя:Мерапрыемствы, якія рэгулярна праводзяцца з 2005 года]] [[Катэгорыя:Партызанскае садаводства]] [[Катэгорыя:Натурызм]] n1q3m0qlhuimmg5l5xly30y7yjncs67 5146502 5146501 2026-05-25T12:35:57Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Гісторыя */ 5146502 wikitext text/x-wiki {{Свята | назва = Сусветны дзень голага садоўніка | арыгінальная назва = | выява = World Naked Gardening Day in California.jpg | подпіс = Адзенне не абавязковае | тып = | афіцыйна = | інакш = | таксама = | значэнне = | усталявана = 2005 | стваральнік = Body Freedom Collaborative, Джэйкаб Габрыэль, Ліз Мілер і Марк Сторі | адзначаецца = сусветны | дата = першая субота мая | дата2026 = 2 мая | дата2027 = 1 мая | святкаванне = | традыцыі = | звязаны з = [[натурызм]], [[садаводства]], [[пермакультура]] | website = http://www.WNGD.net }} '''Сусветны дзень голага садоўніка'''<ref name=marinij>{{cite web |title=Fine Living: Nude gardening buffs exposed |website=Marin Independent Journal |date=2007-05-12 |url=https://www.marinij.com/homeandgarden/ci_5823997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071001220645/https://www.marinij.com/homeandgarden/ci_5823997 |archive-date=2007-10-01 |url-status=dead |access-date=2023-05-21}}</ref> — штогадовае міжнароднае мерапрыемства, якое звычайна адзначаецца ў першую суботу мая<ref name="msnbc naked">{{cite news |title= Not dirty to play in dirt on World Naked Gardening Day|author= Laura T. Coffey|url= http://today.msnbc.msn.com/id/43018053/ns/today-today_people/#.T2clA9nTAwc|archive-url= https://web.archive.org/web/20110516152211/http://today.msnbc.msn.com/id/43018053/ns/today-today_people/#.T2clA9nTAwc|url-status= dead|archive-date=2011-05-16|newspaper= MSNBC|date= 2011-04-13|access-date=2012-03-22}}</ref><ref name="Metropolitan home">{{cite book|title=Metropolitan home|url=https://books.google.com/books?id=M-gJAQAAMAAJ|accessdate=21 March 2012|year=2008|publisher=Meredith Corp|page=64}}</ref> [[садаводства|садоўнікамі]] і спачуваючымі.<ref>{{cite news |title= Nude climber craze tipped to take over Britain|url= https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/2403752/Nude-climber-craze-tipped-to-take-over-Britain.html|newspaper= [[The Daily Telegraph]]|date= 2008-07-14|access-date=2012-03-22}}</ref> Дзень яднання з прыродай. [[Файл:John Liston Byam Shaw The Woman The Man the Serpent.jpg|міні|Паняцці сада і галізны непадзельныя з часоў [[Адам]]а і [[Ева|Евы]]]] == Гісторыя == Дзень голага садоўніка быў заснаваны і арганізаваны Маркам Сторі (рэдактарам-кансультантам часопіса {{iw|Nude & Natural}}) і [[пермакультура|пермакультуршчыкам]] Джэйкабам Гэбрыэлам як праект Body Freedom Collaborative (BFC).<ref>{{Cite web|url=http://www.bodyfreedom.org/|title=Body Freedom Collaborative (BFC) - Question Shame|archive-url=https://web.archive.org/web/20080912154909/http://www.bodyfreedom.org/|archive-date=2008-09-12|url-status=dead}}</ref> У першыя дні Сторі ўяўляў BFC як удзельніка «партызанскага пранкстэрства»<ref>[[Nude & Natural]] (N), ''Guerilla Nudity/Wave Makers: Introducing the Body Freedom Collaborative'' by Mark Storey. Issue 23.1, Autumn 2003.</ref>, напрыклад, выскакваючы з фургона або спантанна з'яўляючыся ў гарадскім асяроддзі і займаючыся [[партызанскае садаводства|партызанскім садаводствам]]. У [[Daily News (New York)|нью-ёркскай ''Daily News'']] Сторі адзначыў, што мерапрыемства не належыць якой-небудзь арганізацыі. «Ніводная канкрэтная арганізацыя не валодае Сусветным днём голага садоўніка, — сказаў Сторі, — і гэта насамрэч не адзін вялікі сход садоўнікаў у [[Сіэтл]]е, якія распранаюцца і разам стрыгуць кусты».<ref name="NYdailynews"> {{cite news |title= World Naked Gardening Day encourages no-pants planting|author= Victoria Taylor|url= http://www.nydailynews.com/news/world/world-naked-gardening-day-digging-article-1.1335126|newspaper= [[NY Daily News]]|date= 2013-05-04|access-date=2014-02-17}}</ref> Хоць рух хутка распаўсюдзіўся па ўсім свеце, яго заснавальнікі ўклалі ў яго мала сродкаў. «Сторі кажа, што ён і Джонсан не патрацілі ні капейкі і не прыклалі асаблівых намаганняў для прасоўвання Сусветнага дня голага садоўніка пасля таго, як яго ініцыявалі. Яны дапамаглі стварыць вэб-сайт на першым этапе, а затым адышлі на другі план. Яны меркавалі, што ідэя знаёмства са свабодай ад адзення праз садаводства каштоўная і будзе развівацца арганічна сама па сабе».<ref name = "NBC Today News"/> С.Д.Г.С. падтрымліваецца {{iw|The Naturist Society}}, Clothes Free International і {{iw|American Association for Nude Recreation}} (AANR),<ref name="cleveland naked"> {{cite news |title= World Naked Gardening Day: Ready the soil, plant seeds and take off your clothes|url= http://www.cleveland.com/insideout/index.ssf/2011/05/post_55.html|newspaper= [[The Plain Dealer|Cleveland.com]]|date= 2011-05-11|access-date=2012-03-22}}</ref> сярод іншых. Па стане на 2012 год кіраўніком праекта С.Д.Г.С. з'яўляўся Сторі<ref name="msnbc naked"/> С.Д.Г.С. у цяперашні час з'яўляецца сумесным праектам з Naturist Education Foundation, Inc. == Альтэрнатыўныя даты == Першы штогадовы Сусветны дзень голага садоўніка адбыўся 10 верасня 2005 года.<ref name="msnbc naked"/> У 2007 годзе дата мерапрыемства была перанесена на першую суботу мая; па стане на 2026 год мерапрыемства па-ранейшаму праводзіцца ў першую суботу мая.<ref>{{cite news|title=Celebrating World Naked Gardening Day could be good for your health|first=Abigail|last= Curtis|date= 2018-05-02 |url =https://bangordailynews.com/2018/05/02/homestead/world-naked-gardening-day-how-gardening-in-the-nude-might-be-good-for-your-health/|work=Bangor Daily News|location=Bangor, ME}}</ref> Аднак у 2018 годзе Федэрацыя натурыстаў Новай Зеландыі прыняла апошнія выхадныя кастрычніка ў якасці мясцовага дня голага садаводства; гэтая дата была прызнана больш прыдатнай для клімату Паўднёвага паўшар'я.<ref name="New Zealand Naturist Federation June 2018">{{closed access}} {{citation |title=Gardening au naturel |journal=Gonatural |publisher=New Zealand Naturist Federation |date=2018-06 |issue=245 |issn=1177-1887 |oclc=173322430 |url=https://gonatural.co.nz/gonatural-magazine/past-issues/ |access-date=2018-11-17 |archive-date=2020-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114181022/https://gonatural.co.nz/gonatural-magazine/past-issues/ |url-status=dead }}</ref> У Канадзе першая субота мая можа быць даволі халоднай для голага садаводства, таму ў якасці альтэрнатыўнай даты была прапанавана першая субота чэрвеня як Канадскі дзень голага садоўніка. == Побутавыя матывы == Паводле меркавання [[Today (тэлеперадача)|NBC’s ''Today'']], дзень голага садоўніка «стаў штогадовай традыцыяй, якая прапагандуе [[праполка|праполку]], пасадку кветак і падрэзку жывых агароджаў голышом. Хоць дзень звязаны з рухам [[натурызм|натурыстаў]], якія прапагандуюць здаровае і непрыхаванае прыняцце чалавечага цела, ён закліканы быць вясёлым, бесклапотным і непалітычным, кажуць заснавальнікі».<ref name = "NBC Today News">{{cite web|url = http://www.today.com/id/43018053/ns/today-today_people/#.UwK2l3n5L8E|title = Not dirty to play in dirt on World Naked Gardening Day: Saturday's global movement celebrates weeding, planting flowers in the buff|author = Laura T. Coffey|publisher = [[Today (тэлеперадача)|Today News]]|date = 2011-05-13|access-date = 2014-02-17|archive-date = 2017-05-06|archive-url = https://web.archive.org/web/20170506100453/http://www.today.com/id/43018053/ns/today-today_people#.UwK2l3n5L8E|url-status = dead}}</ref> Арганізатары сцвярджаюць, што «як занятак, які людзі больш за ўсё гатовыя разглядаць для выканання нагамі, голае садаводства саступае толькі плаванню».<ref name=spec>{{cite news |title= World naked gardening day|url= http://www.thespec.com/news/article/531601--world-naked-gardening-day|newspaper= [[The Hamilton Spectator]]|date= 2011-05-13|access-date=2012-03-22}}</ref> Акрамя [[бодыпазітыў|бодыпазітыву]], Коркі Стэнтана з Clothes Free International, арганізацыі, якая прапагандуе нудысцкі адпачынак, сцвярджае, што мерапрыемства прапануе «дадатковыя перавагі аголенага, непрыхаванага адпачынку: задавальненне ад заняткаў спортам на свежым паветры; прывабнасць усебаковага [[загар]]у; [[Вітамін D]] для цела; непераўзыдзены вопыт [[купанне нагамі|купання нагамі]], калі натурысцкае мерапрыемства ўключае пляж або возера».<ref name = "NBC Today News"/> == Святкаванні грамадскія і прыватныя == Хоць мерапрыемства часцей за ўсё адзначаецца ў зацішных месцах, BFC упершыню запусціла яго сваёй фірмовай «партызанскай акцыяй» і правяла фотасесію ў грамадскім парку. На іншы год Сторі і Габрыэль заручыліся дапамогай мясцовых аматараў свабодных пляжаў у неафіцыйным парку з пляжам для нудыстаў на [[Вашынгтон (возера)|возеры Вашынгтон]] у [[Сіэтл]]е<ref name = "NBC Today News"/>. Многія людзі аддаюць перавагу не выходзіць за межы адноснай бяспекі непублічных месцаў<ref name = "NBC Today News"/>. Падчас пятага штогадовага Сусветнага дня голага садоўніка ў [[Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучаным Каралеўстве]], які адзначаўся ў 2010 годзе, арганізатары заклікалі людзей распранацца альбо ў сваіх прыватных садах, альбо ў [[Гарадскі парк|грамадскіх парках]]<ref>{{cite news |title= Phwoar-ticultural: It's Naked Gardening Day|url= http://news.sky.com/home/strange-news/article/15627988|newspaper= [[Sky News Online]]|date= 2010-05-08|access-date=2012-03-22}}</ref>. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|http://www.wngd.net/|руху голых садоўнікаў}} [[Катэгорыя:Энвайранменталізм]] [[Катэгорыя:Святы мая]] [[Катэгорыя:Мерапрыемствы, якія рэгулярна праводзяцца з 2005 года]] [[Катэгорыя:Партызанскае садаводства]] [[Катэгорыя:Натурызм]] ez50kj3xt58qb2duvfwd1qbpqi9luke 5146503 5146502 2026-05-25T12:37:09Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Альтэрнатыўныя даты */ 5146503 wikitext text/x-wiki {{Свята | назва = Сусветны дзень голага садоўніка | арыгінальная назва = | выява = World Naked Gardening Day in California.jpg | подпіс = Адзенне не абавязковае | тып = | афіцыйна = | інакш = | таксама = | значэнне = | усталявана = 2005 | стваральнік = Body Freedom Collaborative, Джэйкаб Габрыэль, Ліз Мілер і Марк Сторі | адзначаецца = сусветны | дата = першая субота мая | дата2026 = 2 мая | дата2027 = 1 мая | святкаванне = | традыцыі = | звязаны з = [[натурызм]], [[садаводства]], [[пермакультура]] | website = http://www.WNGD.net }} '''Сусветны дзень голага садоўніка'''<ref name=marinij>{{cite web |title=Fine Living: Nude gardening buffs exposed |website=Marin Independent Journal |date=2007-05-12 |url=https://www.marinij.com/homeandgarden/ci_5823997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071001220645/https://www.marinij.com/homeandgarden/ci_5823997 |archive-date=2007-10-01 |url-status=dead |access-date=2023-05-21}}</ref> — штогадовае міжнароднае мерапрыемства, якое звычайна адзначаецца ў першую суботу мая<ref name="msnbc naked">{{cite news |title= Not dirty to play in dirt on World Naked Gardening Day|author= Laura T. Coffey|url= http://today.msnbc.msn.com/id/43018053/ns/today-today_people/#.T2clA9nTAwc|archive-url= https://web.archive.org/web/20110516152211/http://today.msnbc.msn.com/id/43018053/ns/today-today_people/#.T2clA9nTAwc|url-status= dead|archive-date=2011-05-16|newspaper= MSNBC|date= 2011-04-13|access-date=2012-03-22}}</ref><ref name="Metropolitan home">{{cite book|title=Metropolitan home|url=https://books.google.com/books?id=M-gJAQAAMAAJ|accessdate=21 March 2012|year=2008|publisher=Meredith Corp|page=64}}</ref> [[садаводства|садоўнікамі]] і спачуваючымі.<ref>{{cite news |title= Nude climber craze tipped to take over Britain|url= https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/2403752/Nude-climber-craze-tipped-to-take-over-Britain.html|newspaper= [[The Daily Telegraph]]|date= 2008-07-14|access-date=2012-03-22}}</ref> Дзень яднання з прыродай. [[Файл:John Liston Byam Shaw The Woman The Man the Serpent.jpg|міні|Паняцці сада і галізны непадзельныя з часоў [[Адам]]а і [[Ева|Евы]]]] == Гісторыя == Дзень голага садоўніка быў заснаваны і арганізаваны Маркам Сторі (рэдактарам-кансультантам часопіса {{iw|Nude & Natural}}) і [[пермакультура|пермакультуршчыкам]] Джэйкабам Гэбрыэлам як праект Body Freedom Collaborative (BFC).<ref>{{Cite web|url=http://www.bodyfreedom.org/|title=Body Freedom Collaborative (BFC) - Question Shame|archive-url=https://web.archive.org/web/20080912154909/http://www.bodyfreedom.org/|archive-date=2008-09-12|url-status=dead}}</ref> У першыя дні Сторі ўяўляў BFC як удзельніка «партызанскага пранкстэрства»<ref>[[Nude & Natural]] (N), ''Guerilla Nudity/Wave Makers: Introducing the Body Freedom Collaborative'' by Mark Storey. Issue 23.1, Autumn 2003.</ref>, напрыклад, выскакваючы з фургона або спантанна з'яўляючыся ў гарадскім асяроддзі і займаючыся [[партызанскае садаводства|партызанскім садаводствам]]. У [[Daily News (New York)|нью-ёркскай ''Daily News'']] Сторі адзначыў, што мерапрыемства не належыць якой-небудзь арганізацыі. «Ніводная канкрэтная арганізацыя не валодае Сусветным днём голага садоўніка, — сказаў Сторі, — і гэта насамрэч не адзін вялікі сход садоўнікаў у [[Сіэтл]]е, якія распранаюцца і разам стрыгуць кусты».<ref name="NYdailynews"> {{cite news |title= World Naked Gardening Day encourages no-pants planting|author= Victoria Taylor|url= http://www.nydailynews.com/news/world/world-naked-gardening-day-digging-article-1.1335126|newspaper= [[NY Daily News]]|date= 2013-05-04|access-date=2014-02-17}}</ref> Хоць рух хутка распаўсюдзіўся па ўсім свеце, яго заснавальнікі ўклалі ў яго мала сродкаў. «Сторі кажа, што ён і Джонсан не патрацілі ні капейкі і не прыклалі асаблівых намаганняў для прасоўвання Сусветнага дня голага садоўніка пасля таго, як яго ініцыявалі. Яны дапамаглі стварыць вэб-сайт на першым этапе, а затым адышлі на другі план. Яны меркавалі, што ідэя знаёмства са свабодай ад адзення праз садаводства каштоўная і будзе развівацца арганічна сама па сабе».<ref name = "NBC Today News"/> С.Д.Г.С. падтрымліваецца {{iw|The Naturist Society}}, Clothes Free International і {{iw|American Association for Nude Recreation}} (AANR),<ref name="cleveland naked"> {{cite news |title= World Naked Gardening Day: Ready the soil, plant seeds and take off your clothes|url= http://www.cleveland.com/insideout/index.ssf/2011/05/post_55.html|newspaper= [[The Plain Dealer|Cleveland.com]]|date= 2011-05-11|access-date=2012-03-22}}</ref> сярод іншых. Па стане на 2012 год кіраўніком праекта С.Д.Г.С. з'яўляўся Сторі<ref name="msnbc naked"/> С.Д.Г.С. у цяперашні час з'яўляецца сумесным праектам з Naturist Education Foundation, Inc. == Альтэрнатыўныя даты == Першы штогадовы Сусветны дзень голага садоўніка адбыўся 10 верасня 2005 года.<ref name="msnbc naked"/> У 2007 годзе дата мерапрыемства была перанесена на першую суботу мая; па стане на 2026 год мерапрыемства па-ранейшаму праводзіцца ў першую суботу мая.<ref>{{cite news|title=Celebrating World Naked Gardening Day could be good for your health|first=Abigail|last= Curtis|date= 2018-05-02 |url =https://bangordailynews.com/2018/05/02/homestead/world-naked-gardening-day-how-gardening-in-the-nude-might-be-good-for-your-health/|work=Bangor Daily News|location=Bangor, ME}}</ref> Аднак у 2018 годзе Федэрацыя натурыстаў Новай Зеландыі прыняла апошнія выхадныя кастрычніка ў якасці мясцовага дня голага садаводства; гэтая дата была прызнана больш прыдатнай для клімату Паўднёвага паўшар'я.<ref name="New Zealand Naturist Federation June 2018">{{citation |title=Gardening au naturel |journal=Gonatural |publisher=New Zealand Naturist Federation |date=2018-06 |issue=245 |issn=1177-1887 |oclc=173322430 |url=https://gonatural.co.nz/gonatural-magazine/past-issues/ |access-date=2018-11-17 |archive-date=2020-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114181022/https://gonatural.co.nz/gonatural-magazine/past-issues/ |url-status=dead }}</ref> У Канадзе першая субота мая можа быць даволі халоднай для голага садаводства, таму ў якасці альтэрнатыўнай даты была прапанавана першая субота чэрвеня як Канадскі дзень голага садоўніка. == Побутавыя матывы == Паводле меркавання [[Today (тэлеперадача)|NBC’s ''Today'']], дзень голага садоўніка «стаў штогадовай традыцыяй, якая прапагандуе [[праполка|праполку]], пасадку кветак і падрэзку жывых агароджаў голышом. Хоць дзень звязаны з рухам [[натурызм|натурыстаў]], якія прапагандуюць здаровае і непрыхаванае прыняцце чалавечага цела, ён закліканы быць вясёлым, бесклапотным і непалітычным, кажуць заснавальнікі».<ref name = "NBC Today News">{{cite web|url = http://www.today.com/id/43018053/ns/today-today_people/#.UwK2l3n5L8E|title = Not dirty to play in dirt on World Naked Gardening Day: Saturday's global movement celebrates weeding, planting flowers in the buff|author = Laura T. Coffey|publisher = [[Today (тэлеперадача)|Today News]]|date = 2011-05-13|access-date = 2014-02-17|archive-date = 2017-05-06|archive-url = https://web.archive.org/web/20170506100453/http://www.today.com/id/43018053/ns/today-today_people#.UwK2l3n5L8E|url-status = dead}}</ref> Арганізатары сцвярджаюць, што «як занятак, які людзі больш за ўсё гатовыя разглядаць для выканання нагамі, голае садаводства саступае толькі плаванню».<ref name=spec>{{cite news |title= World naked gardening day|url= http://www.thespec.com/news/article/531601--world-naked-gardening-day|newspaper= [[The Hamilton Spectator]]|date= 2011-05-13|access-date=2012-03-22}}</ref> Акрамя [[бодыпазітыў|бодыпазітыву]], Коркі Стэнтана з Clothes Free International, арганізацыі, якая прапагандуе нудысцкі адпачынак, сцвярджае, што мерапрыемства прапануе «дадатковыя перавагі аголенага, непрыхаванага адпачынку: задавальненне ад заняткаў спортам на свежым паветры; прывабнасць усебаковага [[загар]]у; [[Вітамін D]] для цела; непераўзыдзены вопыт [[купанне нагамі|купання нагамі]], калі натурысцкае мерапрыемства ўключае пляж або возера».<ref name = "NBC Today News"/> == Святкаванні грамадскія і прыватныя == Хоць мерапрыемства часцей за ўсё адзначаецца ў зацішных месцах, BFC упершыню запусціла яго сваёй фірмовай «партызанскай акцыяй» і правяла фотасесію ў грамадскім парку. На іншы год Сторі і Габрыэль заручыліся дапамогай мясцовых аматараў свабодных пляжаў у неафіцыйным парку з пляжам для нудыстаў на [[Вашынгтон (возера)|возеры Вашынгтон]] у [[Сіэтл]]е<ref name = "NBC Today News"/>. Многія людзі аддаюць перавагу не выходзіць за межы адноснай бяспекі непублічных месцаў<ref name = "NBC Today News"/>. Падчас пятага штогадовага Сусветнага дня голага садоўніка ў [[Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучаным Каралеўстве]], які адзначаўся ў 2010 годзе, арганізатары заклікалі людзей распранацца альбо ў сваіх прыватных садах, альбо ў [[Гарадскі парк|грамадскіх парках]]<ref>{{cite news |title= Phwoar-ticultural: It's Naked Gardening Day|url= http://news.sky.com/home/strange-news/article/15627988|newspaper= [[Sky News Online]]|date= 2010-05-08|access-date=2012-03-22}}</ref>. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|http://www.wngd.net/|руху голых садоўнікаў}} [[Катэгорыя:Энвайранменталізм]] [[Катэгорыя:Святы мая]] [[Катэгорыя:Мерапрыемствы, якія рэгулярна праводзяцца з 2005 года]] [[Катэгорыя:Партызанскае садаводства]] [[Катэгорыя:Натурызм]] tqe1c88uoojv96uba40ox5onmtwuqp2 5146505 5146503 2026-05-25T12:37:38Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Заўвагі */ 5146505 wikitext text/x-wiki {{Свята | назва = Сусветны дзень голага садоўніка | арыгінальная назва = | выява = World Naked Gardening Day in California.jpg | подпіс = Адзенне не абавязковае | тып = | афіцыйна = | інакш = | таксама = | значэнне = | усталявана = 2005 | стваральнік = Body Freedom Collaborative, Джэйкаб Габрыэль, Ліз Мілер і Марк Сторі | адзначаецца = сусветны | дата = першая субота мая | дата2026 = 2 мая | дата2027 = 1 мая | святкаванне = | традыцыі = | звязаны з = [[натурызм]], [[садаводства]], [[пермакультура]] | website = http://www.WNGD.net }} '''Сусветны дзень голага садоўніка'''<ref name=marinij>{{cite web |title=Fine Living: Nude gardening buffs exposed |website=Marin Independent Journal |date=2007-05-12 |url=https://www.marinij.com/homeandgarden/ci_5823997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071001220645/https://www.marinij.com/homeandgarden/ci_5823997 |archive-date=2007-10-01 |url-status=dead |access-date=2023-05-21}}</ref> — штогадовае міжнароднае мерапрыемства, якое звычайна адзначаецца ў першую суботу мая<ref name="msnbc naked">{{cite news |title= Not dirty to play in dirt on World Naked Gardening Day|author= Laura T. Coffey|url= http://today.msnbc.msn.com/id/43018053/ns/today-today_people/#.T2clA9nTAwc|archive-url= https://web.archive.org/web/20110516152211/http://today.msnbc.msn.com/id/43018053/ns/today-today_people/#.T2clA9nTAwc|url-status= dead|archive-date=2011-05-16|newspaper= MSNBC|date= 2011-04-13|access-date=2012-03-22}}</ref><ref name="Metropolitan home">{{cite book|title=Metropolitan home|url=https://books.google.com/books?id=M-gJAQAAMAAJ|accessdate=21 March 2012|year=2008|publisher=Meredith Corp|page=64}}</ref> [[садаводства|садоўнікамі]] і спачуваючымі.<ref>{{cite news |title= Nude climber craze tipped to take over Britain|url= https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/2403752/Nude-climber-craze-tipped-to-take-over-Britain.html|newspaper= [[The Daily Telegraph]]|date= 2008-07-14|access-date=2012-03-22}}</ref> Дзень яднання з прыродай. [[Файл:John Liston Byam Shaw The Woman The Man the Serpent.jpg|міні|Паняцці сада і галізны непадзельныя з часоў [[Адам]]а і [[Ева|Евы]]]] == Гісторыя == Дзень голага садоўніка быў заснаваны і арганізаваны Маркам Сторі (рэдактарам-кансультантам часопіса {{iw|Nude & Natural}}) і [[пермакультура|пермакультуршчыкам]] Джэйкабам Гэбрыэлам як праект Body Freedom Collaborative (BFC).<ref>{{Cite web|url=http://www.bodyfreedom.org/|title=Body Freedom Collaborative (BFC) - Question Shame|archive-url=https://web.archive.org/web/20080912154909/http://www.bodyfreedom.org/|archive-date=2008-09-12|url-status=dead}}</ref> У першыя дні Сторі ўяўляў BFC як удзельніка «партызанскага пранкстэрства»<ref>[[Nude & Natural]] (N), ''Guerilla Nudity/Wave Makers: Introducing the Body Freedom Collaborative'' by Mark Storey. Issue 23.1, Autumn 2003.</ref>, напрыклад, выскакваючы з фургона або спантанна з'яўляючыся ў гарадскім асяроддзі і займаючыся [[партызанскае садаводства|партызанскім садаводствам]]. У [[Daily News (New York)|нью-ёркскай ''Daily News'']] Сторі адзначыў, што мерапрыемства не належыць якой-небудзь арганізацыі. «Ніводная канкрэтная арганізацыя не валодае Сусветным днём голага садоўніка, — сказаў Сторі, — і гэта насамрэч не адзін вялікі сход садоўнікаў у [[Сіэтл]]е, якія распранаюцца і разам стрыгуць кусты».<ref name="NYdailynews"> {{cite news |title= World Naked Gardening Day encourages no-pants planting|author= Victoria Taylor|url= http://www.nydailynews.com/news/world/world-naked-gardening-day-digging-article-1.1335126|newspaper= [[NY Daily News]]|date= 2013-05-04|access-date=2014-02-17}}</ref> Хоць рух хутка распаўсюдзіўся па ўсім свеце, яго заснавальнікі ўклалі ў яго мала сродкаў. «Сторі кажа, што ён і Джонсан не патрацілі ні капейкі і не прыклалі асаблівых намаганняў для прасоўвання Сусветнага дня голага садоўніка пасля таго, як яго ініцыявалі. Яны дапамаглі стварыць вэб-сайт на першым этапе, а затым адышлі на другі план. Яны меркавалі, што ідэя знаёмства са свабодай ад адзення праз садаводства каштоўная і будзе развівацца арганічна сама па сабе».<ref name = "NBC Today News"/> С.Д.Г.С. падтрымліваецца {{iw|The Naturist Society}}, Clothes Free International і {{iw|American Association for Nude Recreation}} (AANR),<ref name="cleveland naked"> {{cite news |title= World Naked Gardening Day: Ready the soil, plant seeds and take off your clothes|url= http://www.cleveland.com/insideout/index.ssf/2011/05/post_55.html|newspaper= [[The Plain Dealer|Cleveland.com]]|date= 2011-05-11|access-date=2012-03-22}}</ref> сярод іншых. Па стане на 2012 год кіраўніком праекта С.Д.Г.С. з'яўляўся Сторі<ref name="msnbc naked"/> С.Д.Г.С. у цяперашні час з'яўляецца сумесным праектам з Naturist Education Foundation, Inc. == Альтэрнатыўныя даты == Першы штогадовы Сусветны дзень голага садоўніка адбыўся 10 верасня 2005 года.<ref name="msnbc naked"/> У 2007 годзе дата мерапрыемства была перанесена на першую суботу мая; па стане на 2026 год мерапрыемства па-ранейшаму праводзіцца ў першую суботу мая.<ref>{{cite news|title=Celebrating World Naked Gardening Day could be good for your health|first=Abigail|last= Curtis|date= 2018-05-02 |url =https://bangordailynews.com/2018/05/02/homestead/world-naked-gardening-day-how-gardening-in-the-nude-might-be-good-for-your-health/|work=Bangor Daily News|location=Bangor, ME}}</ref> Аднак у 2018 годзе Федэрацыя натурыстаў Новай Зеландыі прыняла апошнія выхадныя кастрычніка ў якасці мясцовага дня голага садаводства; гэтая дата была прызнана больш прыдатнай для клімату Паўднёвага паўшар'я.<ref name="New Zealand Naturist Federation June 2018">{{citation |title=Gardening au naturel |journal=Gonatural |publisher=New Zealand Naturist Federation |date=2018-06 |issue=245 |issn=1177-1887 |oclc=173322430 |url=https://gonatural.co.nz/gonatural-magazine/past-issues/ |access-date=2018-11-17 |archive-date=2020-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114181022/https://gonatural.co.nz/gonatural-magazine/past-issues/ |url-status=dead }}</ref> У Канадзе першая субота мая можа быць даволі халоднай для голага садаводства, таму ў якасці альтэрнатыўнай даты была прапанавана першая субота чэрвеня як Канадскі дзень голага садоўніка. == Побутавыя матывы == Паводле меркавання [[Today (тэлеперадача)|NBC’s ''Today'']], дзень голага садоўніка «стаў штогадовай традыцыяй, якая прапагандуе [[праполка|праполку]], пасадку кветак і падрэзку жывых агароджаў голышом. Хоць дзень звязаны з рухам [[натурызм|натурыстаў]], якія прапагандуюць здаровае і непрыхаванае прыняцце чалавечага цела, ён закліканы быць вясёлым, бесклапотным і непалітычным, кажуць заснавальнікі».<ref name = "NBC Today News">{{cite web|url = http://www.today.com/id/43018053/ns/today-today_people/#.UwK2l3n5L8E|title = Not dirty to play in dirt on World Naked Gardening Day: Saturday's global movement celebrates weeding, planting flowers in the buff|author = Laura T. Coffey|publisher = [[Today (тэлеперадача)|Today News]]|date = 2011-05-13|access-date = 2014-02-17|archive-date = 2017-05-06|archive-url = https://web.archive.org/web/20170506100453/http://www.today.com/id/43018053/ns/today-today_people#.UwK2l3n5L8E|url-status = dead}}</ref> Арганізатары сцвярджаюць, што «як занятак, які людзі больш за ўсё гатовыя разглядаць для выканання нагамі, голае садаводства саступае толькі плаванню».<ref name=spec>{{cite news |title= World naked gardening day|url= http://www.thespec.com/news/article/531601--world-naked-gardening-day|newspaper= [[The Hamilton Spectator]]|date= 2011-05-13|access-date=2012-03-22}}</ref> Акрамя [[бодыпазітыў|бодыпазітыву]], Коркі Стэнтана з Clothes Free International, арганізацыі, якая прапагандуе нудысцкі адпачынак, сцвярджае, што мерапрыемства прапануе «дадатковыя перавагі аголенага, непрыхаванага адпачынку: задавальненне ад заняткаў спортам на свежым паветры; прывабнасць усебаковага [[загар]]у; [[Вітамін D]] для цела; непераўзыдзены вопыт [[купанне нагамі|купання нагамі]], калі натурысцкае мерапрыемства ўключае пляж або возера».<ref name = "NBC Today News"/> == Святкаванні грамадскія і прыватныя == Хоць мерапрыемства часцей за ўсё адзначаецца ў зацішных месцах, BFC упершыню запусціла яго сваёй фірмовай «партызанскай акцыяй» і правяла фотасесію ў грамадскім парку. На іншы год Сторі і Габрыэль заручыліся дапамогай мясцовых аматараў свабодных пляжаў у неафіцыйным парку з пляжам для нудыстаў на [[Вашынгтон (возера)|возеры Вашынгтон]] у [[Сіэтл]]е<ref name = "NBC Today News"/>. Многія людзі аддаюць перавагу не выходзіць за межы адноснай бяспекі непублічных месцаў<ref name = "NBC Today News"/>. Падчас пятага штогадовага Сусветнага дня голага садоўніка ў [[Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучаным Каралеўстве]], які адзначаўся ў 2010 годзе, арганізатары заклікалі людзей распранацца альбо ў сваіх прыватных садах, альбо ў [[Гарадскі парк|грамадскіх парках]]<ref>{{cite news |title= Phwoar-ticultural: It's Naked Gardening Day|url= http://news.sky.com/home/strange-news/article/15627988|newspaper= [[Sky News Online]]|date= 2010-05-08|access-date=2012-03-22}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|http://www.wngd.net/|руху голых садоўнікаў}} [[Катэгорыя:Энвайранменталізм]] [[Катэгорыя:Святы мая]] [[Катэгорыя:Мерапрыемствы, якія рэгулярна праводзяцца з 2005 года]] [[Катэгорыя:Партызанскае садаводства]] [[Катэгорыя:Натурызм]] moz63n8qlz8kjva3ysaauuskkfrhwtg 5146511 5146505 2026-05-25T13:02:04Z Γλωσσολαλιά 164873 5146511 wikitext text/x-wiki {{Свята | назва свята = Сусветны дзень голага садоўніка | арыгінальная назва = | выява = World Naked Gardening Day in California.jpg | подпіс = Адзенне не абавязковае | тып = | афіцыйна = | інакш = | таксама = | значэнне = | усталявана = 2005 | стваральнік = Body Freedom Collaborative, Джэйкаб Габрыэль, Ліз Мілер і Марк Сторі | адзначаецца = сусветны | дата = першая субота мая | дата2026 = 2 мая | дата2027 = 1 мая | святкаванне = | традыцыі = | звязана з = [[натурызм]], [[садаводства]], [[пермакультура]] | website = http://www.WNGD.net }} '''Сусветны дзень голага садоўніка'''<ref name=marinij>{{cite web |title=Fine Living: Nude gardening buffs exposed |website=Marin Independent Journal |date=2007-05-12 |url=https://www.marinij.com/homeandgarden/ci_5823997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071001220645/https://www.marinij.com/homeandgarden/ci_5823997 |archive-date=2007-10-01 |url-status=dead |access-date=2023-05-21}}</ref> — штогадовае міжнароднае мерапрыемства, якое звычайна адзначаецца ў першую суботу мая<ref name="msnbc naked">{{cite news |title= Not dirty to play in dirt on World Naked Gardening Day|author= Laura T. Coffey|url= http://today.msnbc.msn.com/id/43018053/ns/today-today_people/#.T2clA9nTAwc|archive-url= https://web.archive.org/web/20110516152211/http://today.msnbc.msn.com/id/43018053/ns/today-today_people/#.T2clA9nTAwc|url-status= dead|archive-date=2011-05-16|newspaper= MSNBC|date= 2011-04-13|access-date=2012-03-22}}</ref><ref name="Metropolitan home">{{cite book|title=Metropolitan home|url=https://books.google.com/books?id=M-gJAQAAMAAJ|accessdate=21 March 2012|year=2008|publisher=Meredith Corp|page=64}}</ref> [[садаводства|садоўнікамі]] і спачуваючымі.<ref>{{cite news |title= Nude climber craze tipped to take over Britain|url= https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/2403752/Nude-climber-craze-tipped-to-take-over-Britain.html|newspaper= [[The Daily Telegraph]]|date= 2008-07-14|access-date=2012-03-22}}</ref> Дзень яднання з прыродай. [[Файл:John Liston Byam Shaw The Woman The Man the Serpent.jpg|міні|Паняцці сада і галізны непадзельныя з часоў [[Адам]]а і [[Ева|Евы]]]] == Гісторыя == Дзень голага садоўніка быў заснаваны і арганізаваны Маркам Сторі (рэдактарам-кансультантам часопіса {{iw|Nude & Natural}}) і [[пермакультура|пермакультуршчыкам]] Джэйкабам Гэбрыэлам як праект Body Freedom Collaborative (BFC).<ref>{{Cite web|url=http://www.bodyfreedom.org/|title=Body Freedom Collaborative (BFC) - Question Shame|archive-url=https://web.archive.org/web/20080912154909/http://www.bodyfreedom.org/|archive-date=2008-09-12|url-status=dead}}</ref> У першыя дні Сторі ўяўляў BFC як удзельніка «партызанскага пранкстэрства»<ref>[[Nude & Natural]] (N), ''Guerilla Nudity/Wave Makers: Introducing the Body Freedom Collaborative'' by Mark Storey. Issue 23.1, Autumn 2003.</ref>, напрыклад, выскакваючы з фургона або спантанна з'яўляючыся ў гарадскім асяроддзі і займаючыся [[партызанскае садаводства|партызанскім садаводствам]]. У [[Daily News (New York)|нью-ёркскай ''Daily News'']] Сторі адзначыў, што мерапрыемства не належыць якой-небудзь арганізацыі. «Ніводная канкрэтная арганізацыя не валодае Сусветным днём голага садоўніка, — сказаў Сторі, — і гэта насамрэч не адзін вялікі сход садоўнікаў у [[Сіэтл]]е, якія распранаюцца і разам стрыгуць кусты».<ref name="NYdailynews"> {{cite news |title= World Naked Gardening Day encourages no-pants planting|author= Victoria Taylor|url= http://www.nydailynews.com/news/world/world-naked-gardening-day-digging-article-1.1335126|newspaper= [[NY Daily News]]|date= 2013-05-04|access-date=2014-02-17}}</ref> Хоць рух хутка распаўсюдзіўся па ўсім свеце, яго заснавальнікі ўклалі ў яго мала сродкаў. «Сторі кажа, што ён і Джонсан не патрацілі ні капейкі і не прыклалі асаблівых намаганняў для прасоўвання Сусветнага дня голага садоўніка пасля таго, як яго ініцыявалі. Яны дапамаглі стварыць вэб-сайт на першым этапе, а затым адышлі на другі план. Яны меркавалі, што ідэя знаёмства са свабодай ад адзення праз садаводства каштоўная і будзе развівацца арганічна сама па сабе».<ref name = "NBC Today News"/> С.Д.Г.С. падтрымліваецца {{iw|The Naturist Society}}, Clothes Free International і {{iw|American Association for Nude Recreation}} (AANR),<ref name="cleveland naked"> {{cite news |title= World Naked Gardening Day: Ready the soil, plant seeds and take off your clothes|url= http://www.cleveland.com/insideout/index.ssf/2011/05/post_55.html|newspaper= [[The Plain Dealer|Cleveland.com]]|date= 2011-05-11|access-date=2012-03-22}}</ref> сярод іншых. Па стане на 2012 год кіраўніком праекта С.Д.Г.С. з'яўляўся Сторі<ref name="msnbc naked"/> С.Д.Г.С. у цяперашні час з'яўляецца сумесным праектам з Naturist Education Foundation, Inc. == Альтэрнатыўныя даты == Першы штогадовы Сусветны дзень голага садоўніка адбыўся 10 верасня 2005 года.<ref name="msnbc naked"/> У 2007 годзе дата мерапрыемства была перанесена на першую суботу мая; па стане на 2026 год мерапрыемства па-ранейшаму праводзіцца ў першую суботу мая.<ref>{{cite news|title=Celebrating World Naked Gardening Day could be good for your health|first=Abigail|last= Curtis|date= 2018-05-02 |url =https://bangordailynews.com/2018/05/02/homestead/world-naked-gardening-day-how-gardening-in-the-nude-might-be-good-for-your-health/|work=Bangor Daily News|location=Bangor, ME}}</ref> Аднак у 2018 годзе Федэрацыя натурыстаў Новай Зеландыі прыняла апошнія выхадныя кастрычніка ў якасці мясцовага дня голага садаводства; гэтая дата была прызнана больш прыдатнай для клімату Паўднёвага паўшар'я.<ref name="New Zealand Naturist Federation June 2018">{{citation |title=Gardening au naturel |journal=Gonatural |publisher=New Zealand Naturist Federation |date=2018-06 |issue=245 |issn=1177-1887 |oclc=173322430 |url=https://gonatural.co.nz/gonatural-magazine/past-issues/ |access-date=2018-11-17 |archive-date=2020-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114181022/https://gonatural.co.nz/gonatural-magazine/past-issues/ |url-status=dead }}</ref> У Канадзе першая субота мая можа быць даволі халоднай для голага садаводства, таму ў якасці альтэрнатыўнай даты была прапанавана першая субота чэрвеня як Канадскі дзень голага садоўніка. == Побутавыя матывы == Паводле меркавання [[Today (тэлеперадача)|NBC’s ''Today'']], дзень голага садоўніка «стаў штогадовай традыцыяй, якая прапагандуе [[праполка|праполку]], пасадку кветак і падрэзку жывых агароджаў голышом. Хоць дзень звязаны з рухам [[натурызм|натурыстаў]], якія прапагандуюць здаровае і непрыхаванае прыняцце чалавечага цела, ён закліканы быць вясёлым, бесклапотным і непалітычным, кажуць заснавальнікі».<ref name = "NBC Today News">{{cite web|url = http://www.today.com/id/43018053/ns/today-today_people/#.UwK2l3n5L8E|title = Not dirty to play in dirt on World Naked Gardening Day: Saturday's global movement celebrates weeding, planting flowers in the buff|author = Laura T. Coffey|publisher = [[Today (тэлеперадача)|Today News]]|date = 2011-05-13|access-date = 2014-02-17|archive-date = 2017-05-06|archive-url = https://web.archive.org/web/20170506100453/http://www.today.com/id/43018053/ns/today-today_people#.UwK2l3n5L8E|url-status = dead}}</ref> Арганізатары сцвярджаюць, што «як занятак, які людзі больш за ўсё гатовыя разглядаць для выканання нагамі, голае садаводства саступае толькі плаванню».<ref name=spec>{{cite news |title= World naked gardening day|url= http://www.thespec.com/news/article/531601--world-naked-gardening-day|newspaper= [[The Hamilton Spectator]]|date= 2011-05-13|access-date=2012-03-22}}</ref> Акрамя [[бодыпазітыў|бодыпазітыву]], Коркі Стэнтана з Clothes Free International, арганізацыі, якая прапагандуе нудысцкі адпачынак, сцвярджае, што мерапрыемства прапануе «дадатковыя перавагі аголенага, непрыхаванага адпачынку: задавальненне ад заняткаў спортам на свежым паветры; прывабнасць усебаковага [[загар]]у; [[Вітамін D]] для цела; непераўзыдзены вопыт [[купанне нагамі|купання нагамі]], калі натурысцкае мерапрыемства ўключае пляж або возера».<ref name = "NBC Today News"/> == Святкаванні грамадскія і прыватныя == Хоць мерапрыемства часцей за ўсё адзначаецца ў зацішных месцах, BFC упершыню запусціла яго сваёй фірмовай «партызанскай акцыяй» і правяла фотасесію ў грамадскім парку. На іншы год Сторі і Габрыэль заручыліся дапамогай мясцовых аматараў свабодных пляжаў у неафіцыйным парку з пляжам для нудыстаў на [[Вашынгтон (возера)|возеры Вашынгтон]] у [[Сіэтл]]е<ref name = "NBC Today News"/>. Многія людзі аддаюць перавагу не выходзіць за межы адноснай бяспекі непублічных месцаў<ref name = "NBC Today News"/>. Падчас пятага штогадовага Сусветнага дня голага садоўніка ў [[Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучаным Каралеўстве]], які адзначаўся ў 2010 годзе, арганізатары заклікалі людзей распранацца альбо ў сваіх прыватных садах, альбо ў [[Гарадскі парк|грамадскіх парках]]<ref>{{cite news |title= Phwoar-ticultural: It's Naked Gardening Day|url= http://news.sky.com/home/strange-news/article/15627988|newspaper= [[Sky News Online]]|date= 2010-05-08|access-date=2012-03-22}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|http://www.wngd.net/|руху голых садоўнікаў}} [[Катэгорыя:Энвайранменталізм]] [[Катэгорыя:Святы мая]] [[Катэгорыя:Мерапрыемствы, якія рэгулярна праводзяцца з 2005 года]] [[Катэгорыя:Партызанскае садаводства]] [[Катэгорыя:Натурызм]] ddhd6zpa5nwon7we9k3a7ckbl9sno5p 5146520 5146511 2026-05-25T13:45:04Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Спасылкі */ 5146520 wikitext text/x-wiki {{Свята | назва свята = Сусветны дзень голага садоўніка | арыгінальная назва = | выява = World Naked Gardening Day in California.jpg | подпіс = Адзенне не абавязковае | тып = | афіцыйна = | інакш = | таксама = | значэнне = | усталявана = 2005 | стваральнік = Body Freedom Collaborative, Джэйкаб Габрыэль, Ліз Мілер і Марк Сторі | адзначаецца = сусветны | дата = першая субота мая | дата2026 = 2 мая | дата2027 = 1 мая | святкаванне = | традыцыі = | звязана з = [[натурызм]], [[садаводства]], [[пермакультура]] | website = http://www.WNGD.net }} '''Сусветны дзень голага садоўніка'''<ref name=marinij>{{cite web |title=Fine Living: Nude gardening buffs exposed |website=Marin Independent Journal |date=2007-05-12 |url=https://www.marinij.com/homeandgarden/ci_5823997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071001220645/https://www.marinij.com/homeandgarden/ci_5823997 |archive-date=2007-10-01 |url-status=dead |access-date=2023-05-21}}</ref> — штогадовае міжнароднае мерапрыемства, якое звычайна адзначаецца ў першую суботу мая<ref name="msnbc naked">{{cite news |title= Not dirty to play in dirt on World Naked Gardening Day|author= Laura T. Coffey|url= http://today.msnbc.msn.com/id/43018053/ns/today-today_people/#.T2clA9nTAwc|archive-url= https://web.archive.org/web/20110516152211/http://today.msnbc.msn.com/id/43018053/ns/today-today_people/#.T2clA9nTAwc|url-status= dead|archive-date=2011-05-16|newspaper= MSNBC|date= 2011-04-13|access-date=2012-03-22}}</ref><ref name="Metropolitan home">{{cite book|title=Metropolitan home|url=https://books.google.com/books?id=M-gJAQAAMAAJ|accessdate=21 March 2012|year=2008|publisher=Meredith Corp|page=64}}</ref> [[садаводства|садоўнікамі]] і спачуваючымі.<ref>{{cite news |title= Nude climber craze tipped to take over Britain|url= https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/2403752/Nude-climber-craze-tipped-to-take-over-Britain.html|newspaper= [[The Daily Telegraph]]|date= 2008-07-14|access-date=2012-03-22}}</ref> Дзень яднання з прыродай. [[Файл:John Liston Byam Shaw The Woman The Man the Serpent.jpg|міні|Паняцці сада і галізны непадзельныя з часоў [[Адам]]а і [[Ева|Евы]]]] == Гісторыя == Дзень голага садоўніка быў заснаваны і арганізаваны Маркам Сторі (рэдактарам-кансультантам часопіса {{iw|Nude & Natural}}) і [[пермакультура|пермакультуршчыкам]] Джэйкабам Гэбрыэлам як праект Body Freedom Collaborative (BFC).<ref>{{Cite web|url=http://www.bodyfreedom.org/|title=Body Freedom Collaborative (BFC) - Question Shame|archive-url=https://web.archive.org/web/20080912154909/http://www.bodyfreedom.org/|archive-date=2008-09-12|url-status=dead}}</ref> У першыя дні Сторі ўяўляў BFC як удзельніка «партызанскага пранкстэрства»<ref>[[Nude & Natural]] (N), ''Guerilla Nudity/Wave Makers: Introducing the Body Freedom Collaborative'' by Mark Storey. Issue 23.1, Autumn 2003.</ref>, напрыклад, выскакваючы з фургона або спантанна з'яўляючыся ў гарадскім асяроддзі і займаючыся [[партызанскае садаводства|партызанскім садаводствам]]. У [[Daily News (New York)|нью-ёркскай ''Daily News'']] Сторі адзначыў, што мерапрыемства не належыць якой-небудзь арганізацыі. «Ніводная канкрэтная арганізацыя не валодае Сусветным днём голага садоўніка, — сказаў Сторі, — і гэта насамрэч не адзін вялікі сход садоўнікаў у [[Сіэтл]]е, якія распранаюцца і разам стрыгуць кусты».<ref name="NYdailynews"> {{cite news |title= World Naked Gardening Day encourages no-pants planting|author= Victoria Taylor|url= http://www.nydailynews.com/news/world/world-naked-gardening-day-digging-article-1.1335126|newspaper= [[NY Daily News]]|date= 2013-05-04|access-date=2014-02-17}}</ref> Хоць рух хутка распаўсюдзіўся па ўсім свеце, яго заснавальнікі ўклалі ў яго мала сродкаў. «Сторі кажа, што ён і Джонсан не патрацілі ні капейкі і не прыклалі асаблівых намаганняў для прасоўвання Сусветнага дня голага садоўніка пасля таго, як яго ініцыявалі. Яны дапамаглі стварыць вэб-сайт на першым этапе, а затым адышлі на другі план. Яны меркавалі, што ідэя знаёмства са свабодай ад адзення праз садаводства каштоўная і будзе развівацца арганічна сама па сабе».<ref name = "NBC Today News"/> С.Д.Г.С. падтрымліваецца {{iw|The Naturist Society}}, Clothes Free International і {{iw|American Association for Nude Recreation}} (AANR),<ref name="cleveland naked"> {{cite news |title= World Naked Gardening Day: Ready the soil, plant seeds and take off your clothes|url= http://www.cleveland.com/insideout/index.ssf/2011/05/post_55.html|newspaper= [[The Plain Dealer|Cleveland.com]]|date= 2011-05-11|access-date=2012-03-22}}</ref> сярод іншых. Па стане на 2012 год кіраўніком праекта С.Д.Г.С. з'яўляўся Сторі<ref name="msnbc naked"/> С.Д.Г.С. у цяперашні час з'яўляецца сумесным праектам з Naturist Education Foundation, Inc. == Альтэрнатыўныя даты == Першы штогадовы Сусветны дзень голага садоўніка адбыўся 10 верасня 2005 года.<ref name="msnbc naked"/> У 2007 годзе дата мерапрыемства была перанесена на першую суботу мая; па стане на 2026 год мерапрыемства па-ранейшаму праводзіцца ў першую суботу мая.<ref>{{cite news|title=Celebrating World Naked Gardening Day could be good for your health|first=Abigail|last= Curtis|date= 2018-05-02 |url =https://bangordailynews.com/2018/05/02/homestead/world-naked-gardening-day-how-gardening-in-the-nude-might-be-good-for-your-health/|work=Bangor Daily News|location=Bangor, ME}}</ref> Аднак у 2018 годзе Федэрацыя натурыстаў Новай Зеландыі прыняла апошнія выхадныя кастрычніка ў якасці мясцовага дня голага садаводства; гэтая дата была прызнана больш прыдатнай для клімату Паўднёвага паўшар'я.<ref name="New Zealand Naturist Federation June 2018">{{citation |title=Gardening au naturel |journal=Gonatural |publisher=New Zealand Naturist Federation |date=2018-06 |issue=245 |issn=1177-1887 |oclc=173322430 |url=https://gonatural.co.nz/gonatural-magazine/past-issues/ |access-date=2018-11-17 |archive-date=2020-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114181022/https://gonatural.co.nz/gonatural-magazine/past-issues/ |url-status=dead }}</ref> У Канадзе першая субота мая можа быць даволі халоднай для голага садаводства, таму ў якасці альтэрнатыўнай даты была прапанавана першая субота чэрвеня як Канадскі дзень голага садоўніка. == Побутавыя матывы == Паводле меркавання [[Today (тэлеперадача)|NBC’s ''Today'']], дзень голага садоўніка «стаў штогадовай традыцыяй, якая прапагандуе [[праполка|праполку]], пасадку кветак і падрэзку жывых агароджаў голышом. Хоць дзень звязаны з рухам [[натурызм|натурыстаў]], якія прапагандуюць здаровае і непрыхаванае прыняцце чалавечага цела, ён закліканы быць вясёлым, бесклапотным і непалітычным, кажуць заснавальнікі».<ref name = "NBC Today News">{{cite web|url = http://www.today.com/id/43018053/ns/today-today_people/#.UwK2l3n5L8E|title = Not dirty to play in dirt on World Naked Gardening Day: Saturday's global movement celebrates weeding, planting flowers in the buff|author = Laura T. Coffey|publisher = [[Today (тэлеперадача)|Today News]]|date = 2011-05-13|access-date = 2014-02-17|archive-date = 2017-05-06|archive-url = https://web.archive.org/web/20170506100453/http://www.today.com/id/43018053/ns/today-today_people#.UwK2l3n5L8E|url-status = dead}}</ref> Арганізатары сцвярджаюць, што «як занятак, які людзі больш за ўсё гатовыя разглядаць для выканання нагамі, голае садаводства саступае толькі плаванню».<ref name=spec>{{cite news |title= World naked gardening day|url= http://www.thespec.com/news/article/531601--world-naked-gardening-day|newspaper= [[The Hamilton Spectator]]|date= 2011-05-13|access-date=2012-03-22}}</ref> Акрамя [[бодыпазітыў|бодыпазітыву]], Коркі Стэнтана з Clothes Free International, арганізацыі, якая прапагандуе нудысцкі адпачынак, сцвярджае, што мерапрыемства прапануе «дадатковыя перавагі аголенага, непрыхаванага адпачынку: задавальненне ад заняткаў спортам на свежым паветры; прывабнасць усебаковага [[загар]]у; [[Вітамін D]] для цела; непераўзыдзены вопыт [[купанне нагамі|купання нагамі]], калі натурысцкае мерапрыемства ўключае пляж або возера».<ref name = "NBC Today News"/> == Святкаванні грамадскія і прыватныя == Хоць мерапрыемства часцей за ўсё адзначаецца ў зацішных месцах, BFC упершыню запусціла яго сваёй фірмовай «партызанскай акцыяй» і правяла фотасесію ў грамадскім парку. На іншы год Сторі і Габрыэль заручыліся дапамогай мясцовых аматараў свабодных пляжаў у неафіцыйным парку з пляжам для нудыстаў на [[Вашынгтон (возера)|возеры Вашынгтон]] у [[Сіэтл]]е<ref name = "NBC Today News"/>. Многія людзі аддаюць перавагу не выходзіць за межы адноснай бяспекі непублічных месцаў<ref name = "NBC Today News"/>. Падчас пятага штогадовага Сусветнага дня голага садоўніка ў [[Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучаным Каралеўстве]], які адзначаўся ў 2010 годзе, арганізатары заклікалі людзей распранацца альбо ў сваіх прыватных садах, альбо ў [[Гарадскі парк|грамадскіх парках]]<ref>{{cite news |title= Phwoar-ticultural: It's Naked Gardening Day|url= http://news.sky.com/home/strange-news/article/15627988|newspaper= [[Sky News Online]]|date= 2010-05-08|access-date=2012-03-22}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|http://www.wngd.net/|руху голых садоўнікаў}} [[Катэгорыя:Энвайранменталізм]] [[Катэгорыя:Святы мая]] [[Катэгорыя:Мерапрыемствы, якія рэгулярна праводзяцца з 2005 года]] [[Катэгорыя:Партызанскае садаводства]] [[Катэгорыя:Натурызм]] [[Катэгорыя:Садаводства]] 4z037mjuiso7txp9j0zy1c5xcml7k26 0 808505 5146509 2026-05-25T12:55:47Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «[[Файл:FKK-Gelande Sudstrand Strandimpressionen (2200637243).jpg|thumb|Натурысты на пляжы]] [[Файл:Tour05072304.jpg|thumb|Натурысты на велапрагулцы]] [[Файл:At the nudist beach.jpg|thumb|Натурысты ў [[Крым]]е, 2008 год]] Файл:Bundesarchiv Bild 183-1983-0815-302, FKK-Strände des Senftenberger Erholungsgebietes.jpg|thumb|[[Купанне ў аголеным выглядзе|Аголе...» 5146509 wikitext text/x-wiki [[Файл:FKK-Gelande Sudstrand Strandimpressionen (2200637243).jpg|thumb|Натурысты на пляжы]] [[Файл:Tour05072304.jpg|thumb|Натурысты на велапрагулцы]] [[Файл:At the nudist beach.jpg|thumb|Натурысты ў [[Крым]]е, 2008 год]] [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1983-0815-302, FKK-Strände des Senftenberger Erholungsgebietes.jpg|thumb|[[Купанне ў аголеным выглядзе|Аголеная]] сям'я на возеры [[Зенфтэнбергер-Зэ]]. [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]], 1983 год]] '''Натуры́зм''' (ад {{lang-la|[[wikt:naturalis#Лацінская|natura]]}} — «[[прырода]]») — гэта лад жыцця ў гармоніі з прыродай, які характарызуецца практыкай [[нагота|наготы]] ў супольнасці, з мэтай развіцця павагі да сябе, іншых людзей і прыроды<ref>[http://www.inffni.org/ INF-FNI XIV Кангрэс Міжнароднай Федэрацыі Натурыстаў] {{Wayback|url=http://www.inffni.org/ |date=20110224181650 }}, 1974.</ref>. Самі натурысты пазіцыянуюць яго як [[філасофія|філасофію]] жыцця ў [[гармонія|гармоніі]] з прыродай. Слова «натурызм» уваходзіць у назвы міжнародных арганізацый, такіх як Міжнародная федэрацыя натурызму ({{lang-en|[[:en:International Naturist Federation|International Naturist Federation, INF]]}}), якая працуе пад эгідай [[ЮНЕСКА]]. З натурызмам часта атаясамліваюць '''нуды́зм''' (ад {{lang-la|[[wikt:nudus#Лацінская|nudus]]}} «аголены»), бо найбольш прыкметным атрыбутам натурызму з'яўляецца адсутнасць [[Адзенне|адзення]]. Гэты тэрмін нярэдка выкарыстоўваецца ў слоўніках і літаратуры як сінонім паняцця «натурызм»<ref>[http://www.inslov.ru/html-komlev/n/nudizm.html Нудызм] {{Wayback|url=http://www.inslov.ru/html-komlev/n/nudizm.html|date=20090418153225}} // [[Комлеў, Мікалай Георгіевіч|Комлеў Н. Г.]] Слоўнік іншамоўных слоў. — М.: Эксмо-Прэс, 2000. — 1308 с.<br />[http://www.slovarnik.ru/html_tsot/n/naturizm.html Натурызм] {{Wayback|url=http://www.slovarnik.ru/html_tsot/n/naturizm.html|date=20081020040448}} // [[Яцэнка, Мікалай Емяльянавіч|Яцэнка Н. Е.]] Тлумачальны слоўнік грамадазнаўчых тэрмінаў. — СПб.: Лань, 1999. — 528 с. — (Падручнікі для ВНУ. Спецыяльная літаратура)</ref>, аднак самі ўдзельнікі руху праводзяць паміж імі мяжу: у аснове дзеянняў нудыстаў адсутнічае якая-небудзь агульная [[філасофія]], якая абгрунтоўвае наготу, большасцю нудыстаў рухае толькі адчуванне камфорту, якое з'яўляецца пры вызваленні ад адзення<ref>Ніжагародцаў Д. [http://www.vz.ru/society/2008/6/10/176439.print.html Нудысты адзначылі Пецярбург] {{Wayback|url=http://www.vz.ru/society/2008/6/10/176439.print.html |date=20090416162410 }} // [[Взгляд.ру]], 10.06.2008</ref>. Звычайнай практыкай з'яўляецца сумесны адпачынак мужчын і жанчын без купальных касцюмаў на спецыяльных [[нудысцкі пляж|нудысцкіх пляжах]]. Аднак практыкуюцца і іншыя варыянты «голай» актыўнасці, напрыклад, паходы, заняткі спортам, фестывалі, наведванне саунаў. Ключавымі момантамі з'яўляюцца ўдзел асоб абодвух полаў і забарона любых дзеянняў сексуальнага характару. Субкультура нудызму папулярная ў некаторых краінах, асабліва ў Заходняй Еўропе; адэптаў у Расіі параўнальна няшмат. Кансенсуснага грамадскага меркавання аб карысці ці шкодзе натурызму пакуль няма. == Гісторыя натурызму == [[Нагата]] з даўніх часоў насіла [[Сакральнае|сакральны]] характар.<ref>{{Cite web|url=http://www.patriarchia.ru/bible/gen/2/index.html#25|title=Ветхий Завет : Бытие : Глава 2 / Патриархия.ru|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2019-05-07|archive-date=2019-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514072334/http://www.patriarchia.ru/bible/gen/2/index.html#25|url-status=live}}</ref> У [[антычнасць|антычнасці]] заняткі спортам праводзілі аголенымі, і ад адпаведнага слова ({{lang-el|γυμνός}}, ''гімнас'' — «аголены») паходзяць словы «[[гімнастыка]]» і «[[гімназія]]» (першапачаткова — месца для трэніровак і заняткаў спортам). Некаторыя [[паганства|паганскія]] абрады выконваліся ў аголеным выглядзе. Напрыклад, можна згадаць звычай, звязаны з абаронай ад знешняй пагрозы (нападу ці хваробы): аголеныя жанчыны ўначы ўпрагаліся ў плуг і праворвалі баразну вакол паселішча. Антычныя аўтары з часоў [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]] апісваюць індыйскіх аскетаў-[[джайнізм|джайністаў]], якія адмаўляліся ад адзення і таму былі празваныя грэкамі [[гімнасафісты]] ({{lang-el|}} — «голыя мудрацы»). У сучаснай [[Індыя|Індыі]] маецца рэлігійная група [[дыгамбары|дыгамбараў]] («апранутых святлом», «паветрам»), галіна [[джайнізм]]у, у якіх нагата служыць сімвалам вызвалення ад свету смяротных. З прыняццем [[Хрысціянства|хрысціянства]], з яго адмаўленнем цялеснага, культ нагаты быў забыты. У Новы час (пачынаючы з часоў [[Адраджэнне|Адраджэння]]) былі спробы адрадзіць яго як сімвал парыву з традыцыяй плотапамерцвення і вяртання да прыроды. Натурызм зарадзіўся ў [[Германія|Германіі]] ў пачатку XX стагоддзя пад назвай «культура вольнага цела». Заснавальнікам сучаснага натурызму можна лічыць французскага вучонага-географа і [[анархіст|анархіста]] [[Элізэ Рэклю]] (фр. Elisée Reclus; 1830—1905), які да немцаў прапаноўваў выкарыстоўваць нагату ў сацыяльных мэтах. Ён адзначаў гігіенічныя вартасці нагаты з маральнага і з фізіялагічнага пункту гледжання, і разважаў пра яе перспектывы ў [[Гісторыя|гісторыі]] і [[Геаграфія|геаграфіі]] [[Культура|культур]]. У сваёй кнізе «Чалавек і Зямля» (1905) ён, у прыватнасці, піша:<ref>{{Cite web |url=http://ytak.club.fr/natreclus.html |title=Elisée Reclus — Naturisme et Anarchisme |access-date=2006-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060512182908/http://ytak.club.fr/natreclus.html |archive-date=2006-05-12 |url-status=dead }}</ref> {{пачатак цытаты}} Пытанне адзення і нагаты з'яўляецца важным з пункту гледжання фізічнага здароўя, мастацтва і маралі: мне проста неабходна выказаць свае думкі, бо немагчыма ўвесь час сыходзіць ад гэтай дыскусіі. Гэта зусім нядаўняя заваёва свабоды чалавека: бо не так яшчэ даўно любы сумнеў у неабходнасці адзення быў бы адкінуты як нападкі на маральныя асновы грамадства … Правільней было б ставіць пытанне так: што лепш для здароўя і гарманічнага развіцця чалавека ў фізічным і маральным плане? Любы лекар вам адкажа: нагата больш карысная. Вядома, напрыклад, што скура аднаўляе сваю жыццёвую энергію, калі яе бесперашкодна падстаўляць паветру, святлу і прыродным элементам. Нішто не замінае потавыдзяленню, усе органы аднаўляюць свае функцыі; скура становіцца мяккай і пругкай і губляе бледнасць, як расліна, пазбаўленая святла. Эксперыменты паказваюць, што калі скура пазбаўленая святла, колькасць чырвоных крывяных цельцаў памяншаецца разам з гемаглабінам. Гэта значыць, жыццё становіцца менш інтэнсіўным. Гэта лішняе доказ таму, што прагрэс цывілізацыі не заўсёды з'яўляецца такім, а патрабуе навуковага даследавання. {{канец цытаты}} У [[Германія|Германіі]] першым ідэолагам руху за агаленне стаў [[Генрых Пудор]], які напісаў кнігі «Нагія людзі. Лікаванне будучыні» і «Культ нагаты». У іх утрымлівалася абгрунтаванне ідэі «вольнага культурызму», які быў накіраваны на забеспячэнне [[Гармонія|гармоніі]] ў развіцці [[Душа|душы]] і цела, неабходныя для фарміравання «дасканалага чалавека [[нардычная раса|нардычнай расы]]». Хаця гэты рух першапачаткова насіў мірны характар, ён распаўсюдзіўся ў асяроддзі [[нацызм|нацысцкага]] афіцэрства, атрымаўшы назвы «нудакультурызм» і «нуданацызм». Першае нудысцкае таварыства, якое насіла назву «[[Тыфаль]]», было заснавана [[Рыхард Унгэвітэр|Рыхардам Унгэвітэрам]], аўтарам кнігі «Нагата». Таварыства прапаведавала здаровы лад жыцця: адмову ад [[курэнне|курэння]], [[Алкагольныя напоі|алкаголю]] і [[вегетарыянства|мясной ежы]], заняткі гімнастыкай. Абвяшчалася мэта вяртання чалавека да прыроднага ладу жыцця, вольнага ад [[Збачэнні|збачэнняў]], звязаных з падаўленнем яго натуральных патрэб. Членамі таварыства была заснавана першая нудысцкая база адпачынку каля [[Гамбург]]а. Грамадскія арганізацыі нудыстаў былі створаны ў [[Берлін]]е ([[1910 год]]) і ў [[Штутгарт]]е (1911 год). Распаўсюдзіўшыся спачатку сярод студэнцкай моладзі, з 1920-х гадоў атрымаў вядомасць у многіх краінах [[Еўропа|Еўропы]], а таксама ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] і некаторых іншых, былі створаны нацыянальныя федэрацыі натурызму. У Германіі развіццё нудызму працягнулася пасля [[Другая сусветная вайна|Другой Сусветнай вайны]] і дасягнула найбольшага росквіту ў [[ГДР]] сямідзесятых і васьмідзесятых гадоў. У [[Скандынавія|Скандынавіі]] станаўленне нудызму звязана з імем [[Сорэн Сорэнсен|Сорэна Сорэнсена]], які ў 1936 годзе стварыў нудысцкую базу адпачынку на востраве каля [[Капенгаген]]а і заснаваў першы ў [[Скандынавія|Скандынавіі]] нудысцкі клуб «Сонечны спорт Поўначы». У [[Францыя|Францыі]] нудызм прапагандавалі лекары [[Гастон Дзювіль|Гастон]] і [[Андрэ Дзювіль]], якія займаліся выданнем часопіса «Жыць мудра», з'яўляліся заснавальнікамі курорта «Геліёпаліс» і Інстытута натурызму і прапагандыстамі такіх метадаў лячэння як [[гідратэрапія]] і [[геліятэрапія]]. У [[Расія|Расіі]] ідэолагам нудысцкага адпачынку з'яўляўся [[Максіміліян Валошын]], аўтар прац «Блікі. Нагата» (1910) і «Блікі. Маскі. Нагата» (1914) і заснавальнік [[Нудысцкі пляж|нудысцкіх пляжаў]] у [[Крым]]у. У першыя гады [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], да пачатку 1930-х гадоў, натурызм таксама быў даволі распаўсюджаны: нават праводзіліся аголеныя шэсці па вуліцах гарадоў, у тым ліку [[Масква|Масквы]]. [[Ленін]] лічыў, што ў руху нудыстаў ёсць «здаровы пралетарскі пачатак»<ref>{{cite web|url=http://www.sudmed-nsmu.narod.ru/articles/naturism.html|title=Натуризм и нудизм. Сексуально-религиозные секты|author=[[Дерягин, Геннадий Борисович|Дерягин Г. Б.]]|publisher=Сайт Кафедры судебной медицины и права [[Северный государственный медицинский университет|СГМУ]]|access-date=2018-01-12|archive-date=2011-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110304190342/http://www.sudmed-nsmu.narod.ru/articles/naturism.html|url-status=unfit}}</ref>. У 1953 годзе заснавана Міжнародная федэрацыя натурызму (INF), якая працуе пад эгідай [[ЮНЕСКА]]. == Тэорыя і практыка натурызму == [[Файл:Swimming hole.jpg|міні|[[Ікінс, Томас|Т. Ікінс]]. «Месца для купання», 1885 год|279x279пкс]] Каб не бянтэжыць іншых людзей аголенасцю, натурысты арганізуюць асобныя [[пляж]]ы, [[Плавальны басейн|басейны]] і спартыўныя пляцоўкі, у дэклараваных статутах і на практыцы натурысты строга сочаць за захаваннем прынцыпаў [[этыка|этыкі]] [[Чалавечыя адносіны|чалавечых адносін]]. Тым не менш, нудысцкія мерапрыемствы могуць прыцягваць [[вуаерызм|вуаерыстаў]] і [[Эксгібіцыянізм|эксгібіцыяністаў]]. Аголенасць у натурызме звычайна не з'яўляецца самамэтай, натурызм уключае ў сябе: * клопат пра сваё [[здароўе]] (адмова ад шкодных звычак, якія навязваюцца грамадствам); * увагу да навакольных і барацьбу за [[правы чалавека|права чалавека]] весці здаровы лад жыцця; * клопат пра навакольнае асяроддзе, падтрыманне [[экалогія|экалогіі]]. Многія натурысты з'яўляюцца членамі партый зялёных або розных экалагічных рухаў. === Станоўчыя эфекты === * Праца над [[страх]]ам перад людзьмі. Без адзення людзі часта адчуваюць сябе безабароннымі<ref name="kon1">[https://web.archive.org/web/20090330160528/http://www.neuro.net.ru/sexology/book12_1.html Нагота как культурологическая проблема] // {{кніга|аўтар = [[Кон, Ігар Сямёнавіч|Кон І. С.]]|загаловак = Мужское тело в истории культуры|месца = {{М.}}|выдавецтва = Слово/Slovo|год = 2003|старонак = 432|isbn = 5-85050-704-3}}</ref>, таму, агаляючыся, людзі падаюць навакольным сігнал, што давяраюць ім, што можа стварыць атмасферу добразычлівасці і адкрытасці. * Людзі становяцца больш адчувальнымі да навакольнага асяроддзя. Вельмі непрыемна, напрыклад, хадзіць басанож па недакурках або разбітых бутэльках, ці то на пляжы, турысцкім маршруце або дзесьці яшчэ. Спыняючы абараняць сябе адзеннем ад навакольнага асяроддзя, людзі вастрэй адчуваюць яго забруджванне. === Адмоўныя эфекты === * [[Ультрафіялетавае выпраменьванне]], паводле некаторых даных, паскарае працэсы старэння скуры, а ўздзеянне прамых сонечных прамянёў, асабліва на пэўныя часткі цела, істотна павышае верагоднасць захварэць на [[рак (захворванне)|рак]]<ref>{{Cite web |url=http://www.pror.ru/prophylaxis_ultraviolet.shtml |title=Противораковое общество РОССИИ / Профилактика рака / Ультрафиолетовое излучение и рак {{!}} Противораковое общество РОССИИ<!-- Загаловак дададзены ботам --> |access-date=2008-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129192512/http://www.pror.ru/prophylaxis_ultraviolet.shtml |archive-date=2009-01-29 |url-status=dead }}</ref>. Зрэшты, здольнасць плавак або купальніка абараняць цела ад ультрафіялетавых прамянёў пастаўлена пад сумнеў. * Практыка натурызму нярэдка выклікае негатыўную рэакцыю з боку недатычных да яе людзей, бо дэманстрацыя органаў выдзялення звязана з пачуццём [[сорам]]у<ref name="kon1" /> і табуявана ў многіх сучасных этычных сістэмах. Недаўменне можа выклікаць таксама тое, што аголенае цела дэманструецца без прамой прывязкі да [[Задавальненне|задавальнення]] [[Сэксуальнае жаданне|сэксуальных жаданняў]]. == Натурызм і грамадства == [[Файл:Sign- Nudist area 08-01.jpg|thumb|150px|Францыя, пляжны знак «Знаходжанне ў адзенні [[Знак забароны|забаронена]]»]] [[Файл:ZonaNoNudista.png|thumb|left|100px|«Знаходжанне без адзення забаронена»]] Першапачаткова натурызм з'яўляўся свайго роду пратэстам супраць [[пурытанства|пурытанскіх]] нормаў [[мараль|маралі]] і быў сустрэты пратэстамі з боку кансерватыўна настроеных колаў грамадства, якія ўгледжвалі ў агаленні прыкметы [[распуста|распусты]]. Каб пазбегнуць падобных абвінавачванняў, з самага пачатку натурысцкага руху былі ўведзены даволі жорсткія абмежаванні на [[палавыя адносіны]] ў рамках нудысцкага адпачынку, якія даволі строга выконваюцца. Дадатковай прычынай для турботы грамадства служыла тое, што нудысцкі адпачынак, як правіла, носіць [[сям'я|сямейны]] характар: бацькі прыводзяць на нудысцкія пляжы сваіх дзяцей. Асцярогі былі звязаны з магчымым [[Распэшчванне малалетніх|распэшчваннем малалетніх]], якое цягне іх уступленне ў раннія [[палавыя адносіны]]. Аднак, на справе маецца супрацьлеглы эфект: дзеці, далучаныя бацькамі да натурызму, успрымаюць аголенасць як натуральны стан, у іх назіраецца не большая, а меншая ў параўнанні з іншымі дзецьмі цікаўнасць у адносінах да палавых адрозненняў і адсутнічае схільнасць да [[вуаерызм#Вуаерызм у дзяцей|падглядвання]]. Хоць агаленне па-за спецыяльна адведзенымі для гэтага месцамі можа прызнавацца [[правапарушэнне|правапарушэннем]], арганізацыя нудысцкіх пляжаў і зон адпачынку, як правіла, дапускаецца [[заканадаўства|заканадаўствам]]. Пры такіх базах для натурыстаў і нудыстаў ствараюцца спецыяльныя гасцініцы, крамы і бары. {{clear}} == Сучасныя элементы натурызму == Субкультура натурызму (нудызму) уключае ў сябе розныя кампаненты; канкрэтныя адэпты могуць практыкаваць усе або некаторыя з іх, у тым ліку ў залежнасці ад арганізацыйных магчымасцяў і ад сезона. === Натурысцкія пляжы === {{main|Нудысцкі пляж}} На натурысцкім (нудысцкім) пляжы мужчыны і жанчыны, якія адпачываюць разам, часта з дзецьмі, не носяць адзення. Такіх пляжаў асабліва шмат у Германіі, Францыі, скандынаўскіх краінах, а таксама на Адрыятыцы. === Натурысцкія клубы === [[Файл:Shower nudist 2.jpg|thumb|Душ у нудысцкім клубе|237x237пкс]] Натурысцкі клуб звычайна ўяўляе сабой агароджаную тэрыторыю, на якой ёсць магчымасць шпацыраваць, купацца (напрыклад, у штучным возеры) і загараць у аголеным выглядзе, але без старонніх і цікаўных. На гэтай тэрыторыі часта можна арандаваць жыллё на час адпачынку. === Натурысцкія сауны і лазні === У шэрагу краін практыкуецца сумеснае наведванне аголенымі мужчынамі і жанчынамі саун і лазняў (пад лазняй тут разумеецца разнавіднасць сауны, а не месца, куды людзі прыходзяць з мэтай мыцця дзеля гігіены). Як правіла, такая сауна прадастаўляе па адным чыста жаночым і чыста мужчынскім дні на тыдзень, а астатнія дні сумесныя. === Заняткі спортам голымі === Акрамя відавочнай магчымасці пагуляць у валейбол і бадмінтон на нудысцкіх пляжах, маюцца і іншыя варыянты заняткаў спортам або турызмам у аголеным выглядзе. Напрыклад, арганізуюцца забегі і велазабегі, пракладзены маршруты для няскладаных «голых» паходаў. У басейнах у шэрагу краін у пэўныя дні і гадзіны наведвальнікі плаваюць без купальнікаў. Перыядычна ў розных месцах свету арганізуюцца невялікія — да некалькіх сотняў цалкам распранутых удзельнікаў — спартыўныя спаборніцтвы, умоўна іменуемыя [[голыя Алімпійскія гульні|голымі Алімпійскімі гульнямі]]<ref name="nudeolymp">Прыклады падобных мерапрыемстваў: [http://regions.ru/news/2353589/ Аўстралія] {{Wayback|url=http://regions.ru/news/2353589/ |date=20210806224143 }} (2011 і інш.), [https://vz.ru/news/2016/8/20/827878.html Бразілія] {{Wayback|url=https://vz.ru/news/2016/8/20/827878.html |date=20210806224143 }} (2016).</ref>. === Хатні натурызм === У некаторых сем'ях сумеснае агаленне, у тым ліку з дзецьмі любога ўзросту і полу, з'яўляецца нормай. Гэта спрыяе і ўмацаванню сям'і<ref name="folga">{{cite web |url= https://folga.com.ua/articles/nudistskiy-plyazh-da-ili-net-proverenno-na-sebe-mnenie-psikhologov |title= Нудысцкі пляж — так ці не?.. |author= А. Ліпецкая |publisher= Часопіс «Folga» |date= 2019-11-06 |access-date= 2022-06-30 |description= гл. камент. урача-псіхіятра, у т.л. на базе навуковых даследаванняў: «працэнт разводаў у такіх [нудысцкіх] сем'ях значна ніжэйшы, чым у сем'ях, якія не вызнаюць натурызм;... ранніх шлюбаў... — таксама менш» |archive-date= 2022-07-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220704155810/https://folga.com.ua/articles/nudistskiy-plyazh-da-ili-net-proverenno-na-sebe-mnenie-psikhologov |url-status= live }}</ref><ref name="205arg">{{cite web |url= http://naturist.r2bw.com/writings/205arguments.htm |title= 205 Arguments and observations in support of naturism, extensively documented with quotes, references... |author= K. Bacher |publisher= [[:en:Nude and Natural|Nude and Natural]], vol. 16, no. 1, pp. 61-95 |date= 1996 |access-date= 2022-06-30 |description= гл. таксама [https://naturism.su/dovod.html пераклад], канкр. довады 14, 31, 32, 33, 69, 70, 75, 76, 205 |archive-date= 2022-05-18 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220518224639/http://naturist.r2bw.com/writings/205arguments.htm |url-status= live }}</ref>, і адсутнасці псіхалагічных бар'ераў у падрастаючых. === Нудысцкія святы === Існуюць святы, аб'яднаныя тэмай аголенасці: дзень нудыста (дзесьці першая, дзесьці другая нядзеля чэрвеня), дзень купання без адзення (другая субота ліпеня), [[сусветны дзень голага садоўніка]] (першая субота мая), голы дзень у ЗША ({{lang-en|National nude day}}; 14 ліпеня)<ref name="prasdn">Пра нудысцкія святы: дзень нудыста ў [https://vm.ru/news/699643-6-iyunya-budem-otmechat-vsemirnyj-den-nudista першую] {{Wayback|url=https://vm.ru/news/699643-6-iyunya-budem-otmechat-vsemirnyj-den-nudista |date=20210806224144 }} або [https://kakoysegodnyaprazdnik.ru/prazdnik/den-nudista/ другую] {{Wayback|url=https://kakoysegodnyaprazdnik.ru/prazdnik/den-nudista/ |date=20210806224144 }} нядзелю ліпеня; [https://anydayguide.com/calendar/2236 nude day USA] {{Wayback|url=https://anydayguide.com/calendar/2236 |date=20210806224143 }}; [https://skinnydipday.org/ skinny dip day] {{Wayback|url=https://skinnydipday.org/ |date=20210806224144 }}, [https://ria.ru/20170507/1493823825.html дзень голага садоўніка] {{Wayback|url=https://ria.ru/20170507/1493823825.html |date=20210806224141 }}.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя|Вікіслоўнік=натурызм}} {{Навігацыя|Вікісховішча=Category:Nudism|Тэма=Нудызм}} * {{cite web|url=http://www.inf-fni.org|title=Міжнародная федэрацыя натурызму (INF)|access-date=2012-04-28|archive-url=https://www.webcitation.org/67vbe0ayJ?url=http://www.inf-fni.org/|archive-date=2012-05-25|url-status=live}} * {{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2017/06/23/nude/|title=Лепшыя нудысцкія пляжы свету|publisher=[[Lenta.ru]]|date=2017-06-23|access-date=2017-08-17}} * {{cite web|url=https://ar.culture.ru/ru/subject/vo-vsey-nagote|title=Віртуальная выстава «Замалёўкі з натуры без ведама натуры»|publisher=[[Расійская дзяржаўная бібліятэка мастацтваў]]}} * [https://web.archive.org/web/20071119103121/http://sudmed-nsmu.narod.ru/sss/nature.html Псіхалогія і сацыяльна-прававыя аспекты натурызму і нудызму] {{ВС}} [[Катэгорыя:Светапогляд]] [[Катэгорыя:Адпачынак]] [[Катэгорыя:Гуманізм]] [[Катэгорыя:Ідэалогіі]] [[Катэгорыя:Натурызм| ]] [[Катэгорыя:Натурсубкультуры]] 8ttl28tsaymqi5a7f16c09gj9llep6u 5146514 5146509 2026-05-25T13:35:11Z Γλωσσολαλιά 164873 5146514 wikitext text/x-wiki [[Файл:FKK-Gelande Sudstrand Strandimpressionen (2200637243).jpg|thumb|Натурысты на пляжы]] [[Файл:Tour05072304.jpg|thumb|Натурысты на велапрагулцы]] [[Файл:At the nudist beach.jpg|thumb|Натурысты ў [[Крым]]е, 2008 год]] [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1983-0815-302, FKK-Strände des Senftenberger Erholungsgebietes.jpg|thumb|[[Купанне ў аголеным выглядзе|Аголеная]] сям'я на возеры [[Зенфтэнбергер-Зэ]]. [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]], 1983 год]] '''Натуры́зм''' (ад {{lang-la|[[wikt:naturalis#Лацінская|natura]]}} — «[[прырода]]») — гэта лад жыцця ў гармоніі з прыродай, які характарызуецца практыкай [[нагота|наготы]] ў супольнасці, з мэтай развіцця павагі да сябе, іншых людзей і прыроды<ref>[http://www.inffni.org/ INF-FNI XIV Кангрэс Міжнароднай Федэрацыі Натурыстаў] {{Wayback|url=http://www.inffni.org/ |date=20110224181650 }}, 1974.</ref>. Самі натурысты пазіцыянуюць яго як [[філасофія|філасофію]] жыцця ў [[гармонія|гармоніі]] з прыродай. Слова «натурызм» уваходзіць у назвы міжнародных арганізацый, такіх як Міжнародная федэрацыя натурызму ({{lang-en|[[:en:International Naturist Federation|International Naturist Federation, INF]]}}), якая працуе пад эгідай [[ЮНЕСКА]]. З натурызмам часта атаясамліваюць '''нуды́зм''' (ад {{lang-la|[[wikt:nudus#Лацінская|nudus]]}} «аголены»), бо найбольш прыкметным атрыбутам натурызму з'яўляецца адсутнасць [[Адзенне|адзення]]. Гэты тэрмін нярэдка выкарыстоўваецца ў слоўніках і літаратуры як сінонім паняцця «натурызм»<ref>[http://www.inslov.ru/html-komlev/n/nudizm.html Нудызм] {{Wayback|url=http://www.inslov.ru/html-komlev/n/nudizm.html|date=20090418153225}} // [[Комлеў, Мікалай Георгіевіч|Комлеў Н. Г.]] Слоўнік іншамоўных слоў. — М.: Эксмо-Прэс, 2000. — 1308 с.<br />[http://www.slovarnik.ru/html_tsot/n/naturizm.html Натурызм] {{Wayback|url=http://www.slovarnik.ru/html_tsot/n/naturizm.html|date=20081020040448}} // [[Яцэнка, Мікалай Емяльянавіч|Яцэнка Н. Е.]] Тлумачальны слоўнік грамадазнаўчых тэрмінаў. — СПб.: Лань, 1999. — 528 с. — (Падручнікі для ВНУ. Спецыяльная літаратура)</ref>, аднак самі ўдзельнікі руху праводзяць паміж імі мяжу: у аснове дзеянняў нудыстаў адсутнічае якая-небудзь агульная [[філасофія]], якая абгрунтоўвае наготу, большасцю нудыстаў рухае толькі адчуванне камфорту, якое з'яўляецца пры вызваленні ад адзення<ref>Ніжагародцаў Д. [http://www.vz.ru/society/2008/6/10/176439.print.html Нудысты адзначылі Пецярбург] {{Wayback|url=http://www.vz.ru/society/2008/6/10/176439.print.html |date=20090416162410 }} // [[Взгляд.ру]], 10.06.2008</ref>. Звычайнай практыкай з'яўляецца сумесны адпачынак мужчын і жанчын без купальных касцюмаў на спецыяльных [[нудысцкі пляж|нудысцкіх пляжах]]. Аднак практыкуюцца і іншыя варыянты «голай» актыўнасці, напрыклад, паходы, заняткі спортам, фестывалі, наведванне саунаў. Ключавымі момантамі з'яўляюцца ўдзел асоб абодвух полаў і забарона любых дзеянняў сексуальнага характару. Субкультура нудызму папулярная ў некаторых краінах, асабліва ў Заходняй Еўропе. == Гісторыя натурызму == [[Нагата]] з даўніх часоў насіла [[Сакральнае|сакральны]] характар.<ref>{{Cite web|url=http://www.patriarchia.ru/bible/gen/2/index.html#25|title=Ветхий Завет : Бытие : Глава 2 / Патриархия.ru|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2019-05-07|archive-date=2019-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514072334/http://www.patriarchia.ru/bible/gen/2/index.html#25|url-status=live}}</ref> У [[антычнасць|антычнасці]] заняткі спортам праводзілі аголенымі, і ад адпаведнага слова ({{lang-el|γυμνός}}, ''гімнас'' — «аголены») паходзяць словы «[[гімнастыка]]» і «[[гімназія]]» (першапачаткова — месца для трэніровак і заняткаў спортам). Некаторыя [[паганства|паганскія]] абрады выконваліся ў аголеным выглядзе. Напрыклад, можна згадаць звычай, звязаны з абаронай ад знешняй пагрозы (нападу ці хваробы): аголеныя жанчыны ўначы ўпрагаліся ў плуг і праворвалі баразну вакол паселішча. Антычныя аўтары з часоў [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]] апісваюць індыйскіх аскетаў-[[джайнізм|джайністаў]], якія адмаўляліся ад адзення і таму былі празваныя грэкамі [[гімнасафісты]] ({{lang-el|}} — «голыя мудрацы»). У сучаснай [[Індыя|Індыі]] маецца рэлігійная група [[дыгамбары|дыгамбараў]] («апранутых святлом», «паветрам»), галіна [[джайнізм]]у, у якіх нагата служыць сімвалам вызвалення ад свету смяротных. З прыняццем [[Хрысціянства|хрысціянства]], з яго адмаўленнем цялеснага, культ нагаты быў забыты. У Новы час (пачынаючы з часоў [[Адраджэнне|Адраджэння]]) былі спробы адрадзіць яго як сімвал парыву з традыцыяй плотапамерцвення і вяртання да прыроды. Натурызм зарадзіўся ў [[Германія|Германіі]] ў пачатку XX стагоддзя пад назвай «культура вольнага цела». Заснавальнікам сучаснага натурызму можна лічыць французскага вучонага-географа і [[анархіст|анархіста]] [[Элізэ Рэклю]] (фр. Elisée Reclus; 1830—1905), які да немцаў прапаноўваў выкарыстоўваць нагату ў сацыяльных мэтах. Ён адзначаў гігіенічныя вартасці нагаты з маральнага і з фізіялагічнага пункту гледжання, і разважаў пра яе перспектывы ў [[Гісторыя|гісторыі]] і [[Геаграфія|геаграфіі]] [[Культура|культур]]. У сваёй кнізе «Чалавек і Зямля» (1905) ён, у прыватнасці, піша:<ref>{{Cite web |url=http://ytak.club.fr/natreclus.html |title=Elisée Reclus — Naturisme et Anarchisme |access-date=2006-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060512182908/http://ytak.club.fr/natreclus.html |archive-date=2006-05-12 |url-status=dead }}</ref> {{пачатак цытаты}} Пытанне адзення і нагаты з'яўляецца важным з пункту гледжання фізічнага здароўя, мастацтва і маралі: мне проста неабходна выказаць свае думкі, бо немагчыма ўвесь час сыходзіць ад гэтай дыскусіі. Гэта зусім нядаўняя заваёва свабоды чалавека: бо не так яшчэ даўно любы сумнеў у неабходнасці адзення быў бы адкінуты як нападкі на маральныя асновы грамадства … Правільней было б ставіць пытанне так: што лепш для здароўя і гарманічнага развіцця чалавека ў фізічным і маральным плане? Любы лекар вам адкажа: нагата больш карысная. Вядома, напрыклад, што скура аднаўляе сваю жыццёвую энергію, калі яе бесперашкодна падстаўляць паветру, святлу і прыродным элементам. Нішто не замінае потавыдзяленню, усе органы аднаўляюць свае функцыі; скура становіцца мяккай і пругкай і губляе бледнасць, як расліна, пазбаўленая святла. Эксперыменты паказваюць, што калі скура пазбаўленая святла, колькасць чырвоных крывяных цельцаў памяншаецца разам з гемаглабінам. Гэта значыць, жыццё становіцца менш інтэнсіўным. Гэта лішняе доказ таму, што прагрэс цывілізацыі не заўсёды з'яўляецца такім, а патрабуе навуковага даследавання. {{канец цытаты}} У [[Германія|Германіі]] першым ідэолагам руху за агаленне стаў [[Генрых Пудор]], які напісаў кнігі «Нагія людзі. Лікаванне будучыні» і «Культ нагаты». У іх утрымлівалася абгрунтаванне ідэі «вольнага культурызму», які быў накіраваны на забеспячэнне [[Гармонія|гармоніі]] ў развіцці [[Душа|душы]] і цела, неабходныя для фарміравання «дасканалага чалавека [[нардычная раса|нардычнай расы]]». Хаця гэты рух першапачаткова насіў мірны характар, ён распаўсюдзіўся ў асяроддзі [[нацызм|нацысцкага]] афіцэрства, атрымаўшы назвы «нудакультурызм» і «нуданацызм». Першае нудысцкае таварыства, якое насіла назву «[[Тыфаль]]», было заснавана [[Рыхард Унгэвітэр|Рыхардам Унгэвітэрам]], аўтарам кнігі «Нагата». Таварыства прапаведавала здаровы лад жыцця: адмову ад [[курэнне|курэння]], [[Алкагольныя напоі|алкаголю]] і [[вегетарыянства|мясной ежы]], заняткі гімнастыкай. Абвяшчалася мэта вяртання чалавека да прыроднага ладу жыцця, вольнага ад [[Збачэнні|збачэнняў]], звязаных з падаўленнем яго натуральных патрэб. Членамі таварыства была заснавана першая нудысцкая база адпачынку каля [[Гамбург]]а. Грамадскія арганізацыі нудыстаў былі створаны ў [[Берлін]]е ([[1910 год]]) і ў [[Штутгарт]]е (1911 год). Распаўсюдзіўшыся спачатку сярод студэнцкай моладзі, з 1920-х гадоў атрымаў вядомасць у многіх краінах [[Еўропа|Еўропы]], а таксама ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] і некаторых іншых, былі створаны нацыянальныя федэрацыі натурызму. У Германіі развіццё нудызму працягнулася пасля [[Другая сусветная вайна|Другой Сусветнай вайны]] і дасягнула найбольшага росквіту ў [[ГДР]] сямідзесятых і васьмідзесятых гадоў. У [[Скандынавія|Скандынавіі]] станаўленне нудызму звязана з імем [[Сорэн Сорэнсен|Сорэна Сорэнсена]], які ў 1936 годзе стварыў нудысцкую базу адпачынку на востраве каля [[Капенгаген]]а і заснаваў першы ў [[Скандынавія|Скандынавіі]] нудысцкі клуб «Сонечны спорт Поўначы». У [[Францыя|Францыі]] нудызм прапагандавалі лекары [[Гастон Дзювіль|Гастон]] і [[Андрэ Дзювіль]], якія займаліся выданнем часопіса «Жыць мудра», з'яўляліся заснавальнікамі курорта «Геліёпаліс» і Інстытута натурызму і прапагандыстамі такіх метадаў лячэння як [[гідратэрапія]] і [[геліятэрапія]]. У [[Расія|Расіі]] ідэолагам нудысцкага адпачынку з'яўляўся [[Максіміліян Валошын]], аўтар прац «Блікі. Нагата» (1910) і «Блікі. Маскі. Нагата» (1914) і заснавальнік [[Нудысцкі пляж|нудысцкіх пляжаў]] у [[Крым]]у. У першыя гады [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], да пачатку 1930-х гадоў, натурызм таксама быў даволі распаўсюджаны: нават праводзіліся аголеныя шэсці па вуліцах гарадоў, у тым ліку [[Масква|Масквы]]. [[Ленін]] лічыў, што ў руху нудыстаў ёсць «здаровы пралетарскі пачатак»<ref>{{cite web|url=http://www.sudmed-nsmu.narod.ru/articles/naturism.html|title=Натуризм и нудизм. Сексуально-религиозные секты|author=[[Дерягин, Геннадий Борисович|Дерягин Г. Б.]]|publisher=Сайт Кафедры судебной медицины и права [[Северный государственный медицинский университет|СГМУ]]|access-date=2018-01-12|archive-date=2011-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110304190342/http://www.sudmed-nsmu.narod.ru/articles/naturism.html|url-status=unfit}}</ref>. У 1953 годзе заснавана Міжнародная федэрацыя натурызму (INF), якая працуе пад эгідай [[ЮНЕСКА]]. == Тэорыя і практыка натурызму == [[Файл:Swimming hole.jpg|міні|[[Ікінс, Томас|Т. Ікінс]]. «Месца для купання», 1885 год|279x279пкс]] Каб не бянтэжыць іншых людзей аголенасцю, натурысты арганізуюць асобныя [[пляж]]ы, [[Плавальны басейн|басейны]] і спартыўныя пляцоўкі, у дэклараваных статутах і на практыцы натурысты строга сочаць за захаваннем прынцыпаў [[этыка|этыкі]] [[Чалавечыя адносіны|чалавечых адносін]]. Тым не менш, нудысцкія мерапрыемствы могуць прыцягваць [[вуаерызм|вуаерыстаў]] і [[Эксгібіцыянізм|эксгібіцыяністаў]]. Аголенасць у натурызме звычайна не з'яўляецца самамэтай, натурызм уключае ў сябе: * клопат пра сваё [[здароўе]] (адмова ад шкодных звычак, якія навязваюцца грамадствам); * увагу да навакольных і барацьбу за [[правы чалавека|права чалавека]] весці здаровы лад жыцця; * клопат пра навакольнае асяроддзе, падтрыманне [[экалогія|экалогіі]]. Многія натурысты з'яўляюцца членамі партый зялёных або розных экалагічных рухаў. === Станоўчыя эфекты === * Праца над [[страх]]ам перад людзьмі. Без адзення людзі часта адчуваюць сябе безабароннымі<ref name="kon1">[https://web.archive.org/web/20090330160528/http://www.neuro.net.ru/sexology/book12_1.html Нагота как культурологическая проблема] // {{кніга|аўтар = [[Кон, Ігар Сямёнавіч|Кон І. С.]]|загаловак = Мужское тело в истории культуры|месца = {{М.}}|выдавецтва = Слово/Slovo|год = 2003|старонак = 432|isbn = 5-85050-704-3}}</ref>, таму, агаляючыся, людзі падаюць навакольным сігнал, што давяраюць ім, што можа стварыць атмасферу добразычлівасці і адкрытасці. * Людзі становяцца больш адчувальнымі да навакольнага асяроддзя. Вельмі непрыемна, напрыклад, хадзіць басанож па недакурках або разбітых бутэльках, ці то на пляжы, турысцкім маршруце або дзесьці яшчэ. Спыняючы абараняць сябе адзеннем ад навакольнага асяроддзя, людзі вастрэй адчуваюць яго забруджванне. === Адмоўныя эфекты === * [[Ультрафіялетавае выпраменьванне]], паводле некаторых даных, паскарае працэсы старэння скуры, а ўздзеянне прамых сонечных прамянёў, асабліва на пэўныя часткі цела, істотна павышае верагоднасць захварэць на [[рак (захворванне)|рак]]<ref>{{Cite web |url=http://www.pror.ru/prophylaxis_ultraviolet.shtml |title=Противораковое общество РОССИИ / Профилактика рака / Ультрафиолетовое излучение и рак {{!}} Противораковое общество РОССИИ<!-- Загаловак дададзены ботам --> |access-date=2008-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129192512/http://www.pror.ru/prophylaxis_ultraviolet.shtml |archive-date=2009-01-29 |url-status=dead }}</ref>. Зрэшты, здольнасць плавак або купальніка абараняць цела ад ультрафіялетавых прамянёў пастаўлена пад сумнеў. * Практыка натурызму нярэдка выклікае негатыўную рэакцыю з боку недатычных да яе людзей, бо дэманстрацыя органаў выдзялення звязана з пачуццём [[сорам]]у<ref name="kon1" /> і табуявана ў многіх сучасных этычных сістэмах. Недаўменне можа выклікаць таксама тое, што аголенае цела дэманструецца без прамой прывязкі да [[Задавальненне|задавальнення]] [[Сэксуальнае жаданне|сэксуальных жаданняў]]. == Натурызм і грамадства == [[Файл:Sign- Nudist area 08-01.jpg|thumb|150px|Францыя, пляжны знак «Знаходжанне ў адзенні [[Знак забароны|забаронена]]»]] [[Файл:ZonaNoNudista.png|thumb|left|100px|«Знаходжанне без адзення забаронена»]] Першапачаткова натурызм з'яўляўся свайго роду пратэстам супраць [[пурытанства|пурытанскіх]] нормаў [[мараль|маралі]] і быў сустрэты пратэстамі з боку кансерватыўна настроеных колаў грамадства, якія ўгледжвалі ў агаленні прыкметы [[распуста|распусты]]. Каб пазбегнуць падобных абвінавачванняў, з самага пачатку натурысцкага руху былі ўведзены даволі жорсткія абмежаванні на [[палавыя адносіны]] ў рамках нудысцкага адпачынку, якія даволі строга выконваюцца. Дадатковай прычынай для турботы грамадства служыла тое, што нудысцкі адпачынак, як правіла, носіць [[сям'я|сямейны]] характар: бацькі прыводзяць на нудысцкія пляжы сваіх дзяцей. Асцярогі былі звязаны з магчымым [[Распэшчванне малалетніх|распэшчваннем малалетніх]], якое цягне іх уступленне ў раннія [[палавыя адносіны]]. Аднак, на справе маецца супрацьлеглы эфект: дзеці, далучаныя бацькамі да натурызму, успрымаюць аголенасць як натуральны стан, у іх назіраецца не большая, а меншая ў параўнанні з іншымі дзецьмі цікаўнасць у адносінах да палавых адрозненняў і адсутнічае схільнасць да [[вуаерызм#Вуаерызм у дзяцей|падглядвання]]. Хоць агаленне па-за спецыяльна адведзенымі для гэтага месцамі можа прызнавацца [[правапарушэнне|правапарушэннем]], арганізацыя нудысцкіх пляжаў і зон адпачынку, як правіла, дапускаецца [[заканадаўства|заканадаўствам]]. Пры такіх базах для натурыстаў і нудыстаў ствараюцца спецыяльныя гасцініцы, крамы і бары. {{clear}} == Сучасныя элементы натурызму == Субкультура натурызму (нудызму) уключае ў сябе розныя кампаненты; канкрэтныя адэпты могуць практыкаваць усе або некаторыя з іх, у тым ліку ў залежнасці ад арганізацыйных магчымасцяў і ад сезона. === Натурысцкія пляжы === {{main|Нудысцкі пляж}} На натурысцкім (нудысцкім) пляжы мужчыны і жанчыны, якія адпачываюць разам, часта з дзецьмі, не носяць адзення. Такіх пляжаў асабліва шмат у Германіі, Францыі, скандынаўскіх краінах, а таксама на Адрыятыцы. === Натурысцкія клубы === [[Файл:Shower nudist 2.jpg|thumb|Душ у нудысцкім клубе|237x237пкс]] Натурысцкі клуб звычайна ўяўляе сабой агароджаную тэрыторыю, на якой ёсць магчымасць шпацыраваць, купацца (напрыклад, у штучным возеры) і загараць у аголеным выглядзе, але без старонніх і цікаўных. На гэтай тэрыторыі часта можна арандаваць жыллё на час адпачынку. === Натурысцкія сауны і лазні === У шэрагу краін практыкуецца сумеснае наведванне аголенымі мужчынамі і жанчынамі саун і лазняў (пад лазняй тут разумеецца разнавіднасць сауны, а не месца, куды людзі прыходзяць з мэтай мыцця дзеля гігіены). Як правіла, такая сауна прадастаўляе па адным чыста жаночым і чыста мужчынскім дні на тыдзень, а астатнія дні сумесныя. === Заняткі спортам голымі === Акрамя відавочнай магчымасці пагуляць у валейбол і бадмінтон на нудысцкіх пляжах, маюцца і іншыя варыянты заняткаў спортам або турызмам у аголеным выглядзе. Напрыклад, арганізуюцца забегі і велазабегі, пракладзены маршруты для няскладаных «голых» паходаў. У басейнах у шэрагу краін у пэўныя дні і гадзіны наведвальнікі плаваюць без купальнікаў. Перыядычна ў розных месцах свету арганізуюцца невялікія — да некалькіх сотняў цалкам распранутых удзельнікаў — спартыўныя спаборніцтвы, умоўна іменуемыя [[голыя Алімпійскія гульні|голымі Алімпійскімі гульнямі]]<ref name="nudeolymp">Прыклады падобных мерапрыемстваў: [http://regions.ru/news/2353589/ Аўстралія] {{Wayback|url=http://regions.ru/news/2353589/ |date=20210806224143 }} (2011 і інш.), [https://vz.ru/news/2016/8/20/827878.html Бразілія] {{Wayback|url=https://vz.ru/news/2016/8/20/827878.html |date=20210806224143 }} (2016).</ref>. === Хатні натурызм === У некаторых сем'ях сумеснае агаленне, у тым ліку з дзецьмі любога ўзросту і полу, з'яўляецца нормай. Гэта спрыяе і ўмацаванню сям'і<ref name="folga">{{cite web |url= https://folga.com.ua/articles/nudistskiy-plyazh-da-ili-net-proverenno-na-sebe-mnenie-psikhologov |title= Нудысцкі пляж — так ці не?.. |author= А. Ліпецкая |publisher= Часопіс «Folga» |date= 2019-11-06 |access-date= 2022-06-30 |description= гл. камент. урача-псіхіятра, у т.л. на базе навуковых даследаванняў: «працэнт разводаў у такіх [нудысцкіх] сем'ях значна ніжэйшы, чым у сем'ях, якія не вызнаюць натурызм;... ранніх шлюбаў... — таксама менш» |archive-date= 2022-07-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220704155810/https://folga.com.ua/articles/nudistskiy-plyazh-da-ili-net-proverenno-na-sebe-mnenie-psikhologov |url-status= live }}</ref><ref name="205arg">{{cite web |url= http://naturist.r2bw.com/writings/205arguments.htm |title= 205 Arguments and observations in support of naturism, extensively documented with quotes, references... |author= K. Bacher |publisher= [[:en:Nude and Natural|Nude and Natural]], vol. 16, no. 1, pp. 61-95 |date= 1996 |access-date= 2022-06-30 |description= гл. таксама [https://naturism.su/dovod.html пераклад], канкр. довады 14, 31, 32, 33, 69, 70, 75, 76, 205 |archive-date= 2022-05-18 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220518224639/http://naturist.r2bw.com/writings/205arguments.htm |url-status= live }}</ref>, і адсутнасці псіхалагічных бар'ераў у падрастаючых. === Нудысцкія святы === Існуюць святы, аб'яднаныя тэмай аголенасці: дзень нудыста (дзесьці першая, дзесьці другая нядзеля чэрвеня), дзень купання без адзення (другая субота ліпеня), [[сусветны дзень голага садоўніка]] (першая субота мая), голы дзень у ЗША ({{lang-en|National nude day}}; 14 ліпеня)<ref name="prasdn">Пра нудысцкія святы: дзень нудыста ў [https://vm.ru/news/699643-6-iyunya-budem-otmechat-vsemirnyj-den-nudista першую] {{Wayback|url=https://vm.ru/news/699643-6-iyunya-budem-otmechat-vsemirnyj-den-nudista |date=20210806224144 }} або [https://kakoysegodnyaprazdnik.ru/prazdnik/den-nudista/ другую] {{Wayback|url=https://kakoysegodnyaprazdnik.ru/prazdnik/den-nudista/ |date=20210806224144 }} нядзелю ліпеня; [https://anydayguide.com/calendar/2236 nude day USA] {{Wayback|url=https://anydayguide.com/calendar/2236 |date=20210806224143 }}; [https://skinnydipday.org/ skinny dip day] {{Wayback|url=https://skinnydipday.org/ |date=20210806224144 }}, [https://ria.ru/20170507/1493823825.html дзень голага садоўніка] {{Wayback|url=https://ria.ru/20170507/1493823825.html |date=20210806224141 }}.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя|Вікіслоўнік=натурызм}} {{Навігацыя|Вікісховішча=Category:Nudism|Тэма=Нудызм}} * {{cite web|url=http://www.inf-fni.org|title=Міжнародная федэрацыя натурызму (INF)|access-date=2012-04-28|archive-url=https://www.webcitation.org/67vbe0ayJ?url=http://www.inf-fni.org/|archive-date=2012-05-25|url-status=live}} * {{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2017/06/23/nude/|title=Лепшыя нудысцкія пляжы свету|publisher=[[Lenta.ru]]|date=2017-06-23|access-date=2017-08-17}} * {{cite web|url=https://ar.culture.ru/ru/subject/vo-vsey-nagote|title=Віртуальная выстава «Замалёўкі з натуры без ведама натуры»|publisher=[[Расійская дзяржаўная бібліятэка мастацтваў]]}} * [https://web.archive.org/web/20071119103121/http://sudmed-nsmu.narod.ru/sss/nature.html Псіхалогія і сацыяльна-прававыя аспекты натурызму і нудызму] {{ВС}} [[Катэгорыя:Светапогляд]] [[Катэгорыя:Адпачынак]] [[Катэгорыя:Гуманізм]] [[Катэгорыя:Ідэалогіі]] [[Катэгорыя:Натурызм| ]] [[Катэгорыя:Натурсубкультуры]] 5cs6qwl3zptw3gkj41hvxa271t8q83k 5146651 5146514 2026-05-25T19:19:47Z Γλωσσολαλιά 164873 5146651 wikitext text/x-wiki [[Файл:FKK-Gelande Sudstrand Strandimpressionen (2200637243).jpg|thumb|Натурысты на пляжы]] [[Файл:Tour05072304.jpg|thumb|Натурысты на велапрагулцы]] [[Файл:At the nudist beach.jpg|thumb|Натурысты ў [[Крым]]е, 2008 год]] [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1983-0815-302, FKK-Strände des Senftenberger Erholungsgebietes.jpg|thumb|[[Купанне ў аголеным выглядзе|Аголеная]] сям'я на возеры [[Зенфтэнбергер-Зэ]]. [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]], 1983 год]] '''Натуры́зм''' (ад {{lang-la|[[wikt:naturalis#Лацінская|natura]]}} — «[[прырода]]») — гэта лад жыцця ў гармоніі з прыродай, які характарызуецца практыкай [[нагота|наготы]] ў супольнасці, з мэтай развіцця павагі да сябе, іншых людзей і прыроды<ref>[http://www.inffni.org/ INF-FNI XIV Кангрэс Міжнароднай Федэрацыі Натурыстаў] {{Wayback|url=http://www.inffni.org/ |date=20110224181650 }}, 1974.</ref>. Самі натурысты пазіцыянуюць яго як [[філасофія|філасофію]] жыцця ў [[Гармонія (філасофія)|гармоніі]] з прыродай. Слова «натурызм» уваходзіць у назвы міжнародных арганізацый, такіх як Міжнародная федэрацыя натурызму ({{lang-en|[[:en:International Naturist Federation|International Naturist Federation, INF]]}}), якая працуе пад эгідай [[ЮНЕСКА]]. З натурызмам часта атаясамліваюць '''нуды́зм''' (ад {{lang-la|[[wikt:nudus#Лацінская|nudus]]}} «аголены»), бо найбольш прыкметным атрыбутам натурызму з'яўляецца адсутнасць [[Адзенне|адзення]]. Гэты тэрмін нярэдка выкарыстоўваецца ў слоўніках і літаратуры як сінонім паняцця «натурызм»<ref>[http://www.inslov.ru/html-komlev/n/nudizm.html Нудызм] {{Wayback|url=http://www.inslov.ru/html-komlev/n/nudizm.html|date=20090418153225}} // [[Комлеў, Мікалай Георгіевіч|Комлеў Н. Г.]] Слоўнік іншамоўных слоў. — М.: Эксмо-Прэс, 2000. — 1308 с.<br />[http://www.slovarnik.ru/html_tsot/n/naturizm.html Натурызм] {{Wayback|url=http://www.slovarnik.ru/html_tsot/n/naturizm.html|date=20081020040448}} // [[Яцэнка, Мікалай Емяльянавіч|Яцэнка Н. Е.]] Тлумачальны слоўнік грамадазнаўчых тэрмінаў. — СПб.: Лань, 1999. — 528 с. — (Падручнікі для ВНУ. Спецыяльная літаратура)</ref>, аднак самі ўдзельнікі руху праводзяць паміж імі мяжу: у аснове дзеянняў нудыстаў адсутнічае якая-небудзь агульная [[філасофія]], якая абгрунтоўвае наготу, большасцю нудыстаў рухае толькі адчуванне камфорту, якое з'яўляецца пры вызваленні ад адзення<ref>Ніжагародцаў Д. [http://www.vz.ru/society/2008/6/10/176439.print.html Нудысты адзначылі Пецярбург] {{Wayback|url=http://www.vz.ru/society/2008/6/10/176439.print.html |date=20090416162410 }} // [[Взгляд.ру]], 10.06.2008</ref>. Звычайнай практыкай з'яўляецца сумесны адпачынак мужчын і жанчын без купальных касцюмаў на спецыяльных [[нудысцкі пляж|нудысцкіх пляжах]]. Аднак практыкуюцца і іншыя варыянты «голай» актыўнасці, напрыклад, паходы, заняткі спортам, фестывалі, наведванне саунаў. Ключавымі момантамі з'яўляюцца ўдзел асоб абодвух полаў і забарона любых дзеянняў сексуальнага характару. Субкультура нудызму папулярная ў некаторых краінах, асабліва ў Заходняй Еўропе. == Гісторыя натурызму == [[Нагата]] з даўніх часоў насіла [[Сакральнае|сакральны]] характар.<ref>{{Cite web|url=http://www.patriarchia.ru/bible/gen/2/index.html#25|title=Ветхий Завет : Бытие : Глава 2 / Патриархия.ru|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2019-05-07|archive-date=2019-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514072334/http://www.patriarchia.ru/bible/gen/2/index.html#25|url-status=live}}</ref> У [[антычнасць|антычнасці]] заняткі спортам праводзілі аголенымі, і ад адпаведнага слова ({{lang-el|γυμνός}}, ''гімнас'' — «аголены») паходзяць словы «[[гімнастыка]]» і «[[гімназія]]» (першапачаткова — месца для трэніровак і заняткаў спортам). Некаторыя [[паганства|паганскія]] абрады выконваліся ў аголеным выглядзе. Напрыклад, можна згадаць звычай, звязаны з абаронай ад знешняй пагрозы (нападу ці хваробы): аголеныя жанчыны ўначы ўпрагаліся ў плуг і праворвалі баразну вакол паселішча. Антычныя аўтары з часоў [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]] апісваюць індыйскіх аскетаў-[[джайнізм|джайністаў]], якія адмаўляліся ад адзення і таму былі празваныя грэкамі [[гімнасафісты]] ({{lang-el|}} — «голыя мудрацы»). У сучаснай [[Індыя|Індыі]] маецца рэлігійная група [[дыгамбары|дыгамбараў]] («апранутых святлом», «паветрам»), галіна [[джайнізм]]у, у якіх нагата служыць сімвалам вызвалення ад свету смяротных. З прыняццем [[Хрысціянства|хрысціянства]], з яго адмаўленнем цялеснага, культ нагаты быў забыты. У Новы час (пачынаючы з часоў [[Адраджэнне|Адраджэння]]) былі спробы адрадзіць яго як сімвал парыву з традыцыяй плотапамерцвення і вяртання да прыроды. Натурызм зарадзіўся ў [[Германія|Германіі]] ў пачатку XX стагоддзя пад назвай «культура вольнага цела». Заснавальнікам сучаснага натурызму можна лічыць французскага вучонага-географа і [[анархіст|анархіста]] [[Элізэ Рэклю]] (фр. Elisée Reclus; 1830—1905), які да немцаў прапаноўваў выкарыстоўваць нагату ў сацыяльных мэтах. Ён адзначаў гігіенічныя вартасці нагаты з маральнага і з фізіялагічнага пункту гледжання, і разважаў пра яе перспектывы ў [[Гісторыя|гісторыі]] і [[Геаграфія|геаграфіі]] [[Культура|культур]]. У сваёй кнізе «Чалавек і Зямля» (1905) ён, у прыватнасці, піша:<ref>{{Cite web |url=http://ytak.club.fr/natreclus.html |title=Elisée Reclus — Naturisme et Anarchisme |access-date=2006-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060512182908/http://ytak.club.fr/natreclus.html |archive-date=2006-05-12 |url-status=dead }}</ref> {{пачатак цытаты}} Пытанне адзення і нагаты з'яўляецца важным з пункту гледжання фізічнага здароўя, мастацтва і маралі: мне проста неабходна выказаць свае думкі, бо немагчыма ўвесь час сыходзіць ад гэтай дыскусіі. Гэта зусім нядаўняя заваёва свабоды чалавека: бо не так яшчэ даўно любы сумнеў у неабходнасці адзення быў бы адкінуты як нападкі на маральныя асновы грамадства … Правільней было б ставіць пытанне так: што лепш для здароўя і гарманічнага развіцця чалавека ў фізічным і маральным плане? Любы лекар вам адкажа: нагата больш карысная. Вядома, напрыклад, што скура аднаўляе сваю жыццёвую энергію, калі яе бесперашкодна падстаўляць паветру, святлу і прыродным элементам. Нішто не замінае потавыдзяленню, усе органы аднаўляюць свае функцыі; скура становіцца мяккай і пругкай і губляе бледнасць, як расліна, пазбаўленая святла. Эксперыменты паказваюць, што калі скура пазбаўленая святла, колькасць чырвоных крывяных цельцаў памяншаецца разам з гемаглабінам. Гэта значыць, жыццё становіцца менш інтэнсіўным. Гэта лішняе доказ таму, што прагрэс цывілізацыі не заўсёды з'яўляецца такім, а патрабуе навуковага даследавання. {{канец цытаты}} У [[Германія|Германіі]] першым ідэолагам руху за агаленне стаў [[Генрых Пудор]], які напісаў кнігі «Нагія людзі. Лікаванне будучыні» і «Культ нагаты». У іх утрымлівалася абгрунтаванне ідэі «вольнага культурызму», які быў накіраваны на забеспячэнне [[Гармонія|гармоніі]] ў развіцці [[Душа|душы]] і цела, неабходныя для фарміравання «дасканалага чалавека [[нардычная раса|нардычнай расы]]». Хаця гэты рух першапачаткова насіў мірны характар, ён распаўсюдзіўся ў асяроддзі [[нацызм|нацысцкага]] афіцэрства, атрымаўшы назвы «нудакультурызм» і «нуданацызм». Першае нудысцкае таварыства, якое насіла назву «[[Тыфаль]]», было заснавана [[Рыхард Унгэвітэр|Рыхардам Унгэвітэрам]], аўтарам кнігі «Нагата». Таварыства прапаведавала здаровы лад жыцця: адмову ад [[курэнне|курэння]], [[Алкагольныя напоі|алкаголю]] і [[вегетарыянства|мясной ежы]], заняткі гімнастыкай. Абвяшчалася мэта вяртання чалавека да прыроднага ладу жыцця, вольнага ад [[Збачэнні|збачэнняў]], звязаных з падаўленнем яго натуральных патрэб. Членамі таварыства была заснавана першая нудысцкая база адпачынку каля [[Гамбург]]а. Грамадскія арганізацыі нудыстаў былі створаны ў [[Берлін]]е ([[1910 год]]) і ў [[Штутгарт]]е (1911 год). Распаўсюдзіўшыся спачатку сярод студэнцкай моладзі, з 1920-х гадоў атрымаў вядомасць у многіх краінах [[Еўропа|Еўропы]], а таксама ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] і некаторых іншых, былі створаны нацыянальныя федэрацыі натурызму. У Германіі развіццё нудызму працягнулася пасля [[Другая сусветная вайна|Другой Сусветнай вайны]] і дасягнула найбольшага росквіту ў [[ГДР]] сямідзесятых і васьмідзесятых гадоў. У [[Скандынавія|Скандынавіі]] станаўленне нудызму звязана з імем [[Сорэн Сорэнсен|Сорэна Сорэнсена]], які ў 1936 годзе стварыў нудысцкую базу адпачынку на востраве каля [[Капенгаген]]а і заснаваў першы ў [[Скандынавія|Скандынавіі]] нудысцкі клуб «Сонечны спорт Поўначы». У [[Францыя|Францыі]] нудызм прапагандавалі лекары [[Гастон Дзювіль|Гастон]] і [[Андрэ Дзювіль]], якія займаліся выданнем часопіса «Жыць мудра», з'яўляліся заснавальнікамі курорта «Геліёпаліс» і Інстытута натурызму і прапагандыстамі такіх метадаў лячэння як [[гідратэрапія]] і [[геліятэрапія]]. У [[Расія|Расіі]] ідэолагам нудысцкага адпачынку з'яўляўся [[Максіміліян Валошын]], аўтар прац «Блікі. Нагата» (1910) і «Блікі. Маскі. Нагата» (1914) і заснавальнік [[Нудысцкі пляж|нудысцкіх пляжаў]] у [[Крым]]у. У першыя гады [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], да пачатку 1930-х гадоў, натурызм таксама быў даволі распаўсюджаны: нават праводзіліся аголеныя шэсці па вуліцах гарадоў, у тым ліку [[Масква|Масквы]]. [[Ленін]] лічыў, што ў руху нудыстаў ёсць «здаровы пралетарскі пачатак»<ref>{{cite web|url=http://www.sudmed-nsmu.narod.ru/articles/naturism.html|title=Натуризм и нудизм. Сексуально-религиозные секты|author=[[Дерягин, Геннадий Борисович|Дерягин Г. Б.]]|publisher=Сайт Кафедры судебной медицины и права [[Северный государственный медицинский университет|СГМУ]]|access-date=2018-01-12|archive-date=2011-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110304190342/http://www.sudmed-nsmu.narod.ru/articles/naturism.html|url-status=unfit}}</ref>. У 1953 годзе заснавана Міжнародная федэрацыя натурызму (INF), якая працуе пад эгідай [[ЮНЕСКА]]. == Тэорыя і практыка натурызму == [[Файл:Swimming hole.jpg|міні|[[Ікінс, Томас|Т. Ікінс]]. «Месца для купання», 1885 год|279x279пкс]] Каб не бянтэжыць іншых людзей аголенасцю, натурысты арганізуюць асобныя [[пляж]]ы, [[Плавальны басейн|басейны]] і спартыўныя пляцоўкі, у дэклараваных статутах і на практыцы натурысты строга сочаць за захаваннем прынцыпаў [[этыка|этыкі]] [[Чалавечыя адносіны|чалавечых адносін]]. Тым не менш, нудысцкія мерапрыемствы могуць прыцягваць [[вуаерызм|вуаерыстаў]] і [[Эксгібіцыянізм|эксгібіцыяністаў]]. Аголенасць у натурызме звычайна не з'яўляецца самамэтай, натурызм уключае ў сябе: * клопат пра сваё [[здароўе]] (адмова ад шкодных звычак, якія навязваюцца грамадствам); * увагу да навакольных і барацьбу за [[правы чалавека|права чалавека]] весці здаровы лад жыцця; * клопат пра навакольнае асяроддзе, падтрыманне [[экалогія|экалогіі]]. Многія натурысты з'яўляюцца членамі партый зялёных або розных экалагічных рухаў. === Станоўчыя эфекты === * Праца над [[страх]]ам перад людзьмі. Без адзення людзі часта адчуваюць сябе безабароннымі<ref name="kon1">[https://web.archive.org/web/20090330160528/http://www.neuro.net.ru/sexology/book12_1.html Нагота как культурологическая проблема] // {{кніга|аўтар = [[Кон, Ігар Сямёнавіч|Кон І. С.]]|загаловак = Мужское тело в истории культуры|месца = {{М.}}|выдавецтва = Слово/Slovo|год = 2003|старонак = 432|isbn = 5-85050-704-3}}</ref>, таму, агаляючыся, людзі падаюць навакольным сігнал, што давяраюць ім, што можа стварыць атмасферу добразычлівасці і адкрытасці. * Людзі становяцца больш адчувальнымі да навакольнага асяроддзя. Вельмі непрыемна, напрыклад, хадзіць басанож па недакурках або разбітых бутэльках, ці то на пляжы, турысцкім маршруце або дзесьці яшчэ. Спыняючы абараняць сябе адзеннем ад навакольнага асяроддзя, людзі вастрэй адчуваюць яго забруджванне. === Адмоўныя эфекты === * [[Ультрафіялетавае выпраменьванне]], паводле некаторых даных, паскарае працэсы старэння скуры, а ўздзеянне прамых сонечных прамянёў, асабліва на пэўныя часткі цела, істотна павышае верагоднасць захварэць на [[рак (захворванне)|рак]]<ref>{{Cite web |url=http://www.pror.ru/prophylaxis_ultraviolet.shtml |title=Противораковое общество РОССИИ / Профилактика рака / Ультрафиолетовое излучение и рак {{!}} Противораковое общество РОССИИ<!-- Загаловак дададзены ботам --> |access-date=2008-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129192512/http://www.pror.ru/prophylaxis_ultraviolet.shtml |archive-date=2009-01-29 |url-status=dead }}</ref>. Зрэшты, здольнасць плавак або купальніка абараняць цела ад ультрафіялетавых прамянёў пастаўлена пад сумнеў. * Практыка натурызму нярэдка выклікае негатыўную рэакцыю з боку недатычных да яе людзей, бо дэманстрацыя органаў выдзялення звязана з пачуццём [[сорам]]у<ref name="kon1" /> і табуявана ў многіх сучасных этычных сістэмах. Недаўменне можа выклікаць таксама тое, што аголенае цела дэманструецца без прамой прывязкі да [[Задавальненне|задавальнення]] [[Сэксуальнае жаданне|сэксуальных жаданняў]]. == Натурызм і грамадства == [[Файл:Sign- Nudist area 08-01.jpg|thumb|150px|Францыя, пляжны знак «Знаходжанне ў адзенні [[Знак забароны|забаронена]]»]] [[Файл:ZonaNoNudista.png|thumb|left|100px|«Знаходжанне без адзення забаронена»]] Першапачаткова натурызм з'яўляўся свайго роду пратэстам супраць [[пурытанства|пурытанскіх]] нормаў [[мараль|маралі]] і быў сустрэты пратэстамі з боку кансерватыўна настроеных колаў грамадства, якія ўгледжвалі ў агаленні прыкметы [[распуста|распусты]]. Каб пазбегнуць падобных абвінавачванняў, з самага пачатку натурысцкага руху былі ўведзены даволі жорсткія абмежаванні на [[палавыя адносіны]] ў рамках нудысцкага адпачынку, якія даволі строга выконваюцца. Дадатковай прычынай для турботы грамадства служыла тое, што нудысцкі адпачынак, як правіла, носіць [[сям'я|сямейны]] характар: бацькі прыводзяць на нудысцкія пляжы сваіх дзяцей. Асцярогі былі звязаны з магчымым [[Распэшчванне малалетніх|распэшчваннем малалетніх]], якое цягне іх уступленне ў раннія [[палавыя адносіны]]. Аднак, на справе маецца супрацьлеглы эфект: дзеці, далучаныя бацькамі да натурызму, успрымаюць аголенасць як натуральны стан, у іх назіраецца не большая, а меншая ў параўнанні з іншымі дзецьмі цікаўнасць у адносінах да палавых адрозненняў і адсутнічае схільнасць да [[вуаерызм#Вуаерызм у дзяцей|падглядвання]]. Хоць агаленне па-за спецыяльна адведзенымі для гэтага месцамі можа прызнавацца [[правапарушэнне|правапарушэннем]], арганізацыя нудысцкіх пляжаў і зон адпачынку, як правіла, дапускаецца [[заканадаўства|заканадаўствам]]. Пры такіх базах для натурыстаў і нудыстаў ствараюцца спецыяльныя гасцініцы, крамы і бары. {{clear}} == Сучасныя элементы натурызму == Субкультура натурызму (нудызму) уключае ў сябе розныя кампаненты; канкрэтныя адэпты могуць практыкаваць усе або некаторыя з іх, у тым ліку ў залежнасці ад арганізацыйных магчымасцяў і ад сезона. === Натурысцкія пляжы === {{main|Нудысцкі пляж}} На натурысцкім (нудысцкім) пляжы мужчыны і жанчыны, якія адпачываюць разам, часта з дзецьмі, не носяць адзення. Такіх пляжаў асабліва шмат у Германіі, Францыі, скандынаўскіх краінах, а таксама на Адрыятыцы. === Натурысцкія клубы === [[Файл:Shower nudist 2.jpg|thumb|Душ у нудысцкім клубе|237x237пкс]] Натурысцкі клуб звычайна ўяўляе сабой агароджаную тэрыторыю, на якой ёсць магчымасць шпацыраваць, купацца (напрыклад, у штучным возеры) і загараць у аголеным выглядзе, але без старонніх і цікаўных. На гэтай тэрыторыі часта можна арандаваць жыллё на час адпачынку. === Натурысцкія сауны і лазні === У шэрагу краін практыкуецца сумеснае наведванне аголенымі мужчынамі і жанчынамі саун і лазняў (пад лазняй тут разумеецца разнавіднасць сауны, а не месца, куды людзі прыходзяць з мэтай мыцця дзеля гігіены). Як правіла, такая сауна прадастаўляе па адным чыста жаночым і чыста мужчынскім дні на тыдзень, а астатнія дні сумесныя. === Заняткі спортам голымі === Акрамя відавочнай магчымасці пагуляць у валейбол і бадмінтон на нудысцкіх пляжах, маюцца і іншыя варыянты заняткаў спортам або турызмам у аголеным выглядзе. Напрыклад, арганізуюцца забегі і велазабегі, пракладзены маршруты для няскладаных «голых» паходаў. У басейнах у шэрагу краін у пэўныя дні і гадзіны наведвальнікі плаваюць без купальнікаў. Перыядычна ў розных месцах свету арганізуюцца невялікія — да некалькіх сотняў цалкам распранутых удзельнікаў — спартыўныя спаборніцтвы, умоўна іменуемыя [[голыя Алімпійскія гульні|голымі Алімпійскімі гульнямі]]<ref name="nudeolymp">Прыклады падобных мерапрыемстваў: [http://regions.ru/news/2353589/ Аўстралія] {{Wayback|url=http://regions.ru/news/2353589/ |date=20210806224143 }} (2011 і інш.), [https://vz.ru/news/2016/8/20/827878.html Бразілія] {{Wayback|url=https://vz.ru/news/2016/8/20/827878.html |date=20210806224143 }} (2016).</ref>. === Хатні натурызм === У некаторых сем'ях сумеснае агаленне, у тым ліку з дзецьмі любога ўзросту і полу, з'яўляецца нормай. Гэта спрыяе і ўмацаванню сям'і<ref name="folga">{{cite web |url= https://folga.com.ua/articles/nudistskiy-plyazh-da-ili-net-proverenno-na-sebe-mnenie-psikhologov |title= Нудысцкі пляж — так ці не?.. |author= А. Ліпецкая |publisher= Часопіс «Folga» |date= 2019-11-06 |access-date= 2022-06-30 |description= гл. камент. урача-псіхіятра, у т.л. на базе навуковых даследаванняў: «працэнт разводаў у такіх [нудысцкіх] сем'ях значна ніжэйшы, чым у сем'ях, якія не вызнаюць натурызм;... ранніх шлюбаў... — таксама менш» |archive-date= 2022-07-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220704155810/https://folga.com.ua/articles/nudistskiy-plyazh-da-ili-net-proverenno-na-sebe-mnenie-psikhologov |url-status= live }}</ref><ref name="205arg">{{cite web |url= http://naturist.r2bw.com/writings/205arguments.htm |title= 205 Arguments and observations in support of naturism, extensively documented with quotes, references... |author= K. Bacher |publisher= [[:en:Nude and Natural|Nude and Natural]], vol. 16, no. 1, pp. 61-95 |date= 1996 |access-date= 2022-06-30 |description= гл. таксама [https://naturism.su/dovod.html пераклад], канкр. довады 14, 31, 32, 33, 69, 70, 75, 76, 205 |archive-date= 2022-05-18 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220518224639/http://naturist.r2bw.com/writings/205arguments.htm |url-status= live }}</ref>, і адсутнасці псіхалагічных бар'ераў у падрастаючых. === Нудысцкія святы === Існуюць святы, аб'яднаныя тэмай аголенасці: дзень нудыста (дзесьці першая, дзесьці другая нядзеля чэрвеня), дзень купання без адзення (другая субота ліпеня), [[сусветны дзень голага садоўніка]] (першая субота мая), голы дзень у ЗША ({{lang-en|National nude day}}; 14 ліпеня)<ref name="prasdn">Пра нудысцкія святы: дзень нудыста ў [https://vm.ru/news/699643-6-iyunya-budem-otmechat-vsemirnyj-den-nudista першую] {{Wayback|url=https://vm.ru/news/699643-6-iyunya-budem-otmechat-vsemirnyj-den-nudista |date=20210806224144 }} або [https://kakoysegodnyaprazdnik.ru/prazdnik/den-nudista/ другую] {{Wayback|url=https://kakoysegodnyaprazdnik.ru/prazdnik/den-nudista/ |date=20210806224144 }} нядзелю ліпеня; [https://anydayguide.com/calendar/2236 nude day USA] {{Wayback|url=https://anydayguide.com/calendar/2236 |date=20210806224143 }}; [https://skinnydipday.org/ skinny dip day] {{Wayback|url=https://skinnydipday.org/ |date=20210806224144 }}, [https://ria.ru/20170507/1493823825.html дзень голага садоўніка] {{Wayback|url=https://ria.ru/20170507/1493823825.html |date=20210806224141 }}.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя|Вікіслоўнік=натурызм}} {{Навігацыя|Вікісховішча=Category:Nudism|Тэма=Нудызм}} * {{cite web|url=http://www.inf-fni.org|title=Міжнародная федэрацыя натурызму (INF)|access-date=2012-04-28|archive-url=https://www.webcitation.org/67vbe0ayJ?url=http://www.inf-fni.org/|archive-date=2012-05-25|url-status=live}} * {{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2017/06/23/nude/|title=Лепшыя нудысцкія пляжы свету|publisher=[[Lenta.ru]]|date=2017-06-23|access-date=2017-08-17}} * {{cite web|url=https://ar.culture.ru/ru/subject/vo-vsey-nagote|title=Віртуальная выстава «Замалёўкі з натуры без ведама натуры»|publisher=[[Расійская дзяржаўная бібліятэка мастацтваў]]}} * [https://web.archive.org/web/20071119103121/http://sudmed-nsmu.narod.ru/sss/nature.html Псіхалогія і сацыяльна-прававыя аспекты натурызму і нудызму] {{ВС}} [[Катэгорыя:Светапогляд]] [[Катэгорыя:Адпачынак]] [[Катэгорыя:Гуманізм]] [[Катэгорыя:Ідэалогіі]] [[Катэгорыя:Натурызм| ]] [[Катэгорыя:Натурсубкультуры]] fjt6swj76nabclvj5rqqdyh75sgwsjd 14 808506 5146510 2026-05-25T12:58:25Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Галізна]]» 5146510 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Галізна]] l24k1isgflq2nxohh7qggifi1d29k5b 0 808507 5146512 2026-05-25T13:06:06Z Γλωσσολαλιά 164873 Перасылае да [[Натурызм]] 5146512 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Натурызм]] hs0mq2b8lbp6mvj1aawhl8v529bhhit 0 808508 5146515 2026-05-25T13:37:42Z StachLysy 62453 Новая старонка: «{{Фільм}} «'''Фіёрд'''» ({{lang-no|Fjord}}) — драматычны фільм [[2026 год у гісторыі кіно|2026]] года рэжысёра і сцэнарыста [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. Галоўныя ролі выканалі [[Себасціян Стэн]] і {{нп5|Рэнатэ Рэінсве||en|Renate Reinsve}}. Супольная вытворчасць Румынія|Р...» 5146515 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} «'''Фіёрд'''» ({{lang-no|Fjord}}) — драматычны фільм [[2026 год у гісторыі кіно|2026]] года рэжысёра і сцэнарыста [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. Галоўныя ролі выканалі [[Себасціян Стэн]] і {{нп5|Рэнатэ Рэінсве||en|Renate Reinsve}}. Супольная вытворчасць [[Румынія|Румыніі]], [[Францыя|Францыі]], [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Данія|Даніі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Швецыя|Швецыі]]<ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt35410859|title=Fjord|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2026-05-25}}</ref>. Фільм атрымаў «[[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]]» на [[Канскі кінафестываль 2026|79-м Канскім кінафестывалі]]<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2026/film/news/cannes-film-festival-reveals-2026-award-winners-1236757655/|title=Romanian Director Cristian Mungiu Wins His Second Palme d’Or at Cannes Film Festival for ‘Fjord’|author=Guy Lodge|date=2026-05-23|website=[[Variety]]|language=en|access-date=2026-05-23}}</ref>. == Сюжэт == Сюжэт фільма апавядае пра сям’ю Георгіу — бацьку-румына і маці-нарвежку — якія пераязджаюць з дзяцьмі ў родную вёску маці ў Нарвегіі. Неўзабаве яны заводзяць сяброўства з суседняй сям’ёй Хальберг. Аднак у суседзяў узнікаюць падазрэнні адносна паводзін Георгіу ў адносінах да сваіх дзяцей — і гэта прыводзіць да хаосу ў іх жыцці, робячы іх цэнтрам грамадскай увагі<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2025/film/news/sebastian-stan-renate-reinsve-fjord-neon-1236394234/|title=Sebastian Stan, Renate Reinsve Family Drama ‘Fjord’ Sells to Neon|language=en|author=Brent Lang|date=2025-05-12|website=[[Variety]]|access-date=2025-12-31}}</ref><ref>{{cite web|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/473216/|title=Cristian Mungiu’s Fjord starts shooting in Norway|date=2025-02-04|website=[[Cineuropa]]|language=en|access-date=2026-01-01}}</ref><ref>{{cite web|url=https://thefilmstage.com/cristian-mungiu-on-fjord-family-sebastian-stan-and-the-state-of-the-world/|title=Cristian Mungiu on Fjörd, Family, Sebastian Stan, and the State of the World|date=2025-10-22|language=en|access-date=2026-01-01}}</ref>. == Акцёрскі склад == * [[Себасціян Стэн]] — ''Міхай Георгіу'' * {{нп5|Рэнатэ Рэінсве||en|Renate Reinsve}} — ''Лісбет Георгіу'' == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залатая пальмавая галіна»}} [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 2026 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Румыніі 2026 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Францыі 2026 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Нарвегіі 2026 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Даніі 2026 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Фінляндыі 2026 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Швецыі 2026 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Румыніі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Францыі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Даніі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Швецыі]] [[Катэгорыя:Фільмы Крысціяна Мунджыу]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Крысціяна Мунджыу]] 7vod5s2wnmqe71qj033ktxbcrt49o9o 0 808509 5146517 2026-05-25T13:41:43Z Ueschar 151377 Артыкул пра Джузэпэ Мадзіні, на падставе БелЭн. 5146517 wikitext text/x-wiki {{Палітык | Імя = Джузэпэ Мадзіні | Арыгінал імя = {{lang-it|Giuseppe Mazzini}} | Выява = Giuseppe Mazzini.jpg | Шырыня = 250 | Апісанне выявы = Джузэпэ Мадзіні, фотаздымак зроблены каля 1860 года | Дата нараджэння = {{ДН|22|6|1805}} | Месца нараджэння = [[Генуя]], [[Італія]] | Дата смерці = {{ДС|10|3|1872}} | Месца смерці = [[Піза]], [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Каралеўства Італія]] | Адукацыя = [[Генуэзскі ўніверсітэт]] | Партыя = [[Маладая Італія]]; [[Партыя дзеяння (Італія, 1853)|Партыя дзеяння]] | Асноўныя ідэі = [[рэспубліканізм]], [[дэмакратыя]], [[нацыяналізм]], аб’яднанне Італіі | Род дзейнасці = палітык, рэвалюцыянер, публіцыст, юрыст | Commons = Category:Giuseppe Mazzini |Бацька=Джакома Мадзіні|Маці=Марыя Драга}} '''Джузэпэ Мадзіні'''<ref name="bel-name">У «Беларускай Энцыклапедыі» пададзена форма «Джузепе Мадзіні».</ref> ({{lang-it|Giuseppe Mazzini}}; [[22 чэрвеня]] [[1805]], [[Генуя]] — [[10 сакавіка]] [[1872]], [[Піза]]) — італьянскі палітычны дзеяч, [[рэвалюцыянер]], публіцыст і [[юрыст]], адзін з галоўных ідэолагаў [[Рысарджымента]] і правадыр яго рэспубліканскага крыла. Заснавальнік тайнай арганізацыі «[[Маладая Італія]]», міжнароднай рэвалюцыйнай арганізацыі «[[Маладая Еўропа]]» і адзін з найбольш уплывовых прапагандыстаў ідэі аб’яднанай, незалежнай і рэспубліканскай [[Італія|Італіі]].<ref name="bel">{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%97%D0%86%D0%9D%D0%86 |title=МАДЗІНІ |website=Verbum. Беларуская Энцыклапедыя |accessdate=25 мая 2026}}</ref><ref name="treccani">{{cite web |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-mazzini/ |title=Mazzini, Giuseppe |website=Treccani |language=it |accessdate=25 мая 2026}}</ref> == Біяграфія == === Раннія гады === Мадзіні нарадзіўся ў Генуі ў сям’і ўрача Джакома Мадзіні і Марыі Драга. Атрымаў юрыдычную адукацыю ў [[Генуэзскі ўніверсітэт|Генуэзскім універсітэце]], але ўжо ў маладосці выявіў выразную цікавасць не толькі да права, але і да літаратуры, палітычнай публіцыстыкі і грамадскіх пытанняў.<ref name="treccani-biog">{{cite web |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-mazzini_%28Dizionario-Biografico%29/ |title=MAZZINI, Giuseppe |author=Giuseppe Monsagrati |website=Dizionario Biografico degli Italiani, Treccani |language=it |accessdate=25 мая 2026}}</ref> У 1827 годзе ён далучыўся да таварыства [[карбанарыі|карбанарыяў]], якое змагалася супраць [[Абсалютызм|абсалютысцкіх парадкаў]] у італьянскіх дзяржавах. У 1830 годзе Мадзіні быў арыштаваны ўладамі [[Сардзінскае каралеўства|Сардзінскага каралеўства]] і пасля зняволення вымушаны пакінуць Італію. З гэтага часу значная частка яго палітычнай дзейнасці праходзіла ў эміграцыі.<ref name="bel" /> === «Маладая Італія» і рэвалюцыйная дзейнасць === [[Файл:Flag of Giovine Italia.svg|міні|Сцяг руху «Маладая Італія»]] У 1831 годзе ў [[Марсель|Марселі]] Мадзіні заснаваў арганізацыю «Маладая Італія» ({{lang-it|Giovine Italia}}). Яе мэтай было вызваленне італьянскіх земляў ад замежнага панавання і іх аб’яднанне ў адзіную незалежную рэспубліку. У адрозненне ад ранейшых канспірацыйных таварыстваў, Мадзіні рабіў акцэнт не толькі на змовах і паўстаннях, але і на палітычным выхаванні грамадства, асабліва моладзі.<ref name="britannica">{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Giuseppe-Mazzini |title=Giuseppe Mazzini |website=Encyclopaedia Britannica |language=en |accessdate=25 мая 2026}}</ref><ref name="treccani" /> Праграма «Маладой Італіі» спалучала нацыянальна-вызваленчую ідэю з рэспубліканскімі і дэмакратычнымі прынцыпамі. Мадзіні лічыў, што італьянскі народ павінен сам стаць галоўнай сілай аб’яднання краіны, а будучая дзяржава мусіць грунтавацца на грамадзянскай роўнасці, абавязку перад грамадствам і нацыянальнай еднасці.<ref name="treccani-thought">{{cite web |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-mazzini_%28Il-Contributo-italiano-alla-storia-del-Pensiero%3A-Filosofia%29/ |title=Giuseppe Mazzini |author=Simon Levis Sullam |website=Treccani |language=it |accessdate=25 мая 2026}}</ref> Аднак спробы паўстанняў, арганізаваныя ягонымі прыхільнікамі ў 1830-я гады, не дасягнулі поспеху. === «Маладая Еўропа» === У 1834 годзе Мадзіні заснаваў у Швейцарыі міжнародную арганізацыю «Маладая Еўропа». Яна павінна была аб’яднаць рэвалюцыйныя нацыянальныя рухі розных народаў Еўропы. Паводле Мадзіні, вызваленне Італіі было часткай шырэйшага працэсу — барацьбы народаў за незалежнасць, грамадзянскія правы і рэспубліканскі лад.<ref name="bel" /><ref name="treccani-thought" /> У сярэдзіне 1840-х гадоў ён працягваў развіваць ідэю міжнароднай салідарнасці нацыянальных рухаў. У 1846 годзе Мадзіні заснаваў «[[Інтэрнацыянальны саюз народаў]]», праз які імкнуўся падтрымліваць сувязі паміж дэмакратычнымі і рэвалюцыйнымі коламі ў розных краінах Еўропы.<ref name="bel" /> [[Файл:Ashurst Venturi Emile - G. Mazzini nel 1846.jpg|міні|Мадзіні ў 1846 годзе. Партрэт [[Эміля Вентура|Эмілі Вентуры]]]] === Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў і Рымская рэспубліка === Падчас [[рэвалюцыі 1848—1849 гадоў]] Мадзіні вярнуўся да актыўнай палітычнай дзейнасці ў Італіі. У [[Мілан]]е ён выдаваў рэспубліканскую газету «L’Italia del Popolo» («Італія народа») і падтрымліваў узброеную барацьбу супраць аўстрыйскага панавання.<ref name="bel" /> У 1849 годзе, пасля абвяшчэння [[Рымская рэспубліка (1849)|Рымскай рэспублікі]], Мадзіні стаў адным з яе трыумвіраў і фактычна ўзначальваў рэвалюцыйны ўрад з сакавіка да ліпеня. Урад Рымскай рэспублікі спрабаваў правесці шэраг свецкіх і сацыяльных рэформ, аднак дзяржава праіснавала нядоўга: пасля французскай інтэрвенцыі рэспубліка была ліквідавана, а Мадзіні зноў пакінуў Італію.<ref name="britannica-rome">{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Giuseppe-Mazzini/Triumvir-of-republican-Rome |title=Giuseppe Mazzini. Triumvir of republican Rome |website=Encyclopaedia Britannica |language=en |accessdate=25 мая 2026}}</ref> [[Файл:Il bando della Repubblica Romana del 1849.jpg|міні|Абвяшчэнне Рымскай рэспублікі 1849 года]] === Пасля 1849 года === Пасля паражэння Рымскай рэспублікі Мадзіні працягваў рэвалюцыйную дзейнасць у эміграцыі, галоўным чынам у [[Лондан]]е і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. У 1853 годзе ён заснаваў рэспубліканскую «Партыю дзеяння». У тым жа дзесяцігоддзі падтрымліваў новыя паўстанцкія планы, у тым ліку спробы ўзняць выступленні супраць аўстрыйскага панавання ў паўночнай Італіі.<ref name="bel" /><ref name="britannica-rome" /> Мадзіні садзейнічаў вызваленчаму паходу [[Джузэпэ Гарыбальдзі]] ў Паўднёвую Італію ў 1860 годзе. Аднак пасля стварэння [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Каралеўства Італія]] ў 1861 годзе ён не прызнаў манархічнай формы праўлення і заставаўся прыхільнікам рэспублікі.<ref name="bel" /> У 1870 годзе, калі Мадзіні спрабаваў падтрымаць рэспубліканскае паўстанне на [[Сіцылія|Сіцыліі]], яго арыштавалі і выслалі з краіны. У 1872 годзе ён вярнуўся ў Італію. Памёр 10 сакавіка 1872 года ў Пізе.<ref name="bel" /> == Погляды == Палітычная думка Мадзіні грунтавалася на ідэі нацыі як супольнасці свабодных і роўных грамадзян. Ён адстойваў адзіную Італію, але бачыў яе не манархіяй, а рэспублікай, заснаванай на народным суверэнітэце. Для Мадзіні нацыянальнае вызваленне не было толькі тэрытарыяльным пытаннем: яно павінна было весці да маральнага і грамадзянскага абнаўлення грамадства.<ref name="treccani-thought" /> У сацыяльных пытаннях Мадзіні выступаў за мірнае дасягненне грамадскай роўнасці праз адукацыю, маральнае ўдасканаленне і стварэнне рабочымі спажывецкіх і вытворчых аб’яднанняў. Ён не ўхваляў ні марксісцкага камунізму, ні анархізму, бо лічыў асновай палітычнага жыцця маральны абавязак чалавека перад народам і чалавецтвам.<ref name="bel" /><ref name="britannica-rome" /> Адным з цэнтральных паняццяў яго філасофіі быў абавязак. У адрозненне ад ліберальнай традыцыі, якая найчасцей пачынала разважанне з правоў асобы, Мадзіні падкрэсліваў, што правы павінны спалучацца з абавязкамі перад народам, дзяржавай і чалавецтвам. Гэтая ідэя найбольш выразна адлюстравана ў яго працы «Аб абавязках чалавека» ({{lang-it|Dei doveri dell’uomo}}).<ref name="britannica" /><ref name="treccani-thought" /> == Спадчына == Мадзіні належыць да найбольш значных дзеячаў італьянскага Рысарджымента. Яго паўстанцкія планы часта заканчваліся няўдачамі, але яго публіцыстыка, сетка арганізацый і настойлівая прапаганда рэспубліканскай і нацыянальнай ідэі моцна паўплывалі на палітычную культуру Італіі XIX стагоддзя.<ref name="britannica" /><ref name="treccani-thought" /> Разам з [[Джузэпэ Гарыбальдзі]], [[Каміла Кавур]]ам і [[Віктар Эмануіл II|Віктарам Эмануілам II]] Мадзіні традыцыйна разглядаецца як адзін з галоўных дзеячаў, якія садзейнічалі стварэнню аб’яднанай Італіі. Пры гэтым яго ўласны палітычны ідэал быў рэспубліканскім, таму вынік аб’яднання — канстытуцыйная манархія Савойскага дому — не адпавядаў яго праграме.<ref name="britannica-rome" /> [[Файл:Monumento a Giuseppe Mazzini Genova.jpg|міні|Помнік Мадзіні ў Генуі]] == Асноўныя творы == * «''Giovine Italia''» — палітычныя тэксты і публікацыі руху «Маладая Італія»; * «''Apostolato popolare''» — публіцыстычны праект, звязаны з дзейнасцю Мадзіні ў эміграцыі; * «''Dei doveri dell’uomo''» («Аб абавязках чалавека»); * «''Pensiero ed azione''» («Думка і дзеянне»). {{зноскі}} == Літаратура == *Мадзіні // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — С. 490. — 560 с. — ISBN 985-11-0155-9. * Кирова К. Э. ''Жизнь Джузеппе Мадзини (1805—1872)''. — М., 1981. == Спасылкі == {{Commons|Category:Giuseppe Mazzini}} * [https://www.britannica.com/biography/Giuseppe-Mazzini Giuseppe Mazzini] // Encyclopaedia Britannica {{ref-en}} * [https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-mazzini/ Mazzini, Giuseppe] // Treccani {{ref-it}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мадзіні, Джузэпэ}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1805 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Генуі]] [[Катэгорыя:Памерлі 10 сакавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1872 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Пізе]] [[Катэгорыя:Палітыкі Італіі]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Італіі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Італіі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Італіі]] [[Катэгорыя:Рысарджымента]] dgzfa3zd79e09w2jejzaq374lc0pebr 5146519 5146517 2026-05-25T13:42:21Z Ueschar 151377 5146519 wikitext text/x-wiki {{Палітык | Імя = Джузэпэ Мадзіні | Арыгінал імя = {{lang-it|Giuseppe Mazzini}} | Выява = Giuseppe Mazzini.jpg | Шырыня = 250 | Апісанне выявы = Джузэпэ Мадзіні, фотаздымак зроблены каля 1860 года | Дата нараджэння = {{ДН|22|6|1805}} | Месца нараджэння = [[Генуя]], [[Італія]] | Дата смерці = {{ДС|10|3|1872}} | Месца смерці = [[Піза]], [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Каралеўства Італія]] | Адукацыя = [[Генуэзскі ўніверсітэт]] | Партыя = [[Маладая Італія]]; [[Партыя дзеяння (Італія, 1853)|Партыя дзеяння]] | Асноўныя ідэі = [[рэспубліканізм]], [[дэмакратыя]], [[нацыяналізм]], аб’яднанне Італіі | Род дзейнасці = палітык, рэвалюцыянер, публіцыст, юрыст | Commons = Category:Giuseppe Mazzini |Бацька=Джакома Мадзіні|Маці=Марыя Драга}} '''Джузэпэ Мадзіні'''<ref name="bel-name">У «Беларускай Энцыклапедыі» пададзена форма «Джузепе Мадзіні».</ref> ({{lang-it|Giuseppe Mazzini}}; [[22 чэрвеня]] [[1805]], [[Генуя]] — [[10 сакавіка]] [[1872]], [[Піза]]) — італьянскі палітычны дзеяч, [[рэвалюцыянер]], публіцыст і [[юрыст]], адзін з галоўных ідэолагаў [[Рысарджымента]] і правадыр яго рэспубліканскага крыла. Заснавальнік тайнай арганізацыі «[[Маладая Італія]]», міжнароднай рэвалюцыйнай арганізацыі «[[Маладая Еўропа]]» і адзін з найбольш уплывовых прапагандыстаў ідэі аб’яднанай, незалежнай і рэспубліканскай [[Італія|Італіі]].<ref name="bel">{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%97%D0%86%D0%9D%D0%86 |title=МАДЗІНІ |website=Verbum. Беларуская Энцыклапедыя |accessdate=25 мая 2026}}</ref><ref name="treccani">{{cite web |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-mazzini/ |title=Mazzini, Giuseppe |website=Treccani |language=it |accessdate=25 мая 2026}}</ref> == Біяграфія == === Раннія гады === Мадзіні нарадзіўся ў Генуі ў сям’і ўрача Джакома Мадзіні і Марыі Драга. Атрымаў юрыдычную адукацыю ў [[Генуэзскі ўніверсітэт|Генуэзскім універсітэце]], але ўжо ў маладосці выявіў выразную цікавасць не толькі да права, але і да літаратуры, палітычнай публіцыстыкі і грамадскіх пытанняў.<ref name="treccani-biog">{{cite web |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-mazzini_%28Dizionario-Biografico%29/ |title=MAZZINI, Giuseppe |author=Giuseppe Monsagrati |website=Dizionario Biografico degli Italiani, Treccani |language=it |accessdate=25 мая 2026}}</ref> У 1827 годзе ён далучыўся да таварыства [[карбанарыі|карбанарыяў]], якое змагалася супраць [[Абсалютызм|абсалютысцкіх парадкаў]] у італьянскіх дзяржавах. У 1830 годзе Мадзіні быў арыштаваны ўладамі [[Сардзінскае каралеўства|Сардзінскага каралеўства]] і пасля зняволення вымушаны пакінуць Італію. З гэтага часу значная частка яго палітычнай дзейнасці праходзіла ў эміграцыі.<ref name="bel" /> === «Маладая Італія» і рэвалюцыйная дзейнасць === [[Файл:Flag of Giovine Italia.svg|міні|Сцяг руху «Маладая Італія»]] У 1831 годзе ў [[Марсель|Марселі]] Мадзіні заснаваў арганізацыю «Маладая Італія» ({{lang-it|Giovine Italia}}). Яе мэтай было вызваленне італьянскіх земляў ад замежнага панавання і іх аб’яднанне ў адзіную незалежную рэспубліку. У адрозненне ад ранейшых канспірацыйных таварыстваў, Мадзіні рабіў акцэнт не толькі на змовах і паўстаннях, але і на палітычным выхаванні грамадства, асабліва моладзі.<ref name="britannica">{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Giuseppe-Mazzini |title=Giuseppe Mazzini |website=Encyclopaedia Britannica |language=en |accessdate=25 мая 2026}}</ref><ref name="treccani" /> Праграма «Маладой Італіі» спалучала нацыянальна-вызваленчую ідэю з рэспубліканскімі і дэмакратычнымі прынцыпамі. Мадзіні лічыў, што італьянскі народ павінен сам стаць галоўнай сілай аб’яднання краіны, а будучая дзяржава мусіць грунтавацца на грамадзянскай роўнасці, абавязку перад грамадствам і нацыянальнай еднасці.<ref name="treccani-thought">{{cite web |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-mazzini_%28Il-Contributo-italiano-alla-storia-del-Pensiero%3A-Filosofia%29/ |title=Giuseppe Mazzini |author=Simon Levis Sullam |website=Treccani |language=it |accessdate=25 мая 2026}}</ref> Аднак спробы паўстанняў, арганізаваныя ягонымі прыхільнікамі ў 1830-я гады, не дасягнулі поспеху. === «Маладая Еўропа» === У 1834 годзе Мадзіні заснаваў у Швейцарыі міжнародную арганізацыю «Маладая Еўропа». Яна павінна была аб’яднаць рэвалюцыйныя нацыянальныя рухі розных народаў Еўропы. Паводле Мадзіні, вызваленне Італіі было часткай шырэйшага працэсу — барацьбы народаў за незалежнасць, грамадзянскія правы і рэспубліканскі лад.<ref name="bel" /><ref name="treccani-thought" /> У сярэдзіне 1840-х гадоў ён працягваў развіваць ідэю міжнароднай салідарнасці нацыянальных рухаў. У 1846 годзе Мадзіні заснаваў «[[Інтэрнацыянальны саюз народаў]]», праз які імкнуўся падтрымліваць сувязі паміж дэмакратычнымі і рэвалюцыйнымі коламі ў розных краінах Еўропы.<ref name="bel" /> [[Файл:Ashurst Venturi Emile - G. Mazzini nel 1846.jpg|міні|Мадзіні ў 1846 годзе. Партрэт [[Эміля Вентура|Эмілі Вентуры]]]] === Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў і Рымская рэспубліка === Падчас [[рэвалюцыі 1848—1849 гадоў]] Мадзіні вярнуўся да актыўнай палітычнай дзейнасці ў Італіі. У [[Мілан]]е ён выдаваў рэспубліканскую газету «L’Italia del Popolo» («Італія народа») і падтрымліваў узброеную барацьбу супраць аўстрыйскага панавання.<ref name="bel" /> У 1849 годзе, пасля абвяшчэння [[Рымская рэспубліка (1849)|Рымскай рэспублікі]], Мадзіні стаў адным з яе трыумвіраў і фактычна ўзначальваў рэвалюцыйны ўрад з сакавіка да ліпеня. Урад Рымскай рэспублікі спрабаваў правесці шэраг свецкіх і сацыяльных рэформ, аднак дзяржава праіснавала нядоўга: пасля французскай інтэрвенцыі рэспубліка была ліквідавана, а Мадзіні зноў пакінуў Італію.<ref name="britannica-rome">{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Giuseppe-Mazzini/Triumvir-of-republican-Rome |title=Giuseppe Mazzini. Triumvir of republican Rome |website=Encyclopaedia Britannica |language=en |accessdate=25 мая 2026}}</ref> [[Файл:Il bando della Repubblica Romana del 1849.jpg|міні|Абвяшчэнне Рымскай рэспублікі 1849 года]] === Пасля 1849 года === Пасля паражэння Рымскай рэспублікі Мадзіні працягваў рэвалюцыйную дзейнасць у эміграцыі, галоўным чынам у [[Лондан]]е і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. У 1853 годзе ён заснаваў рэспубліканскую «Партыю дзеяння». У тым жа дзесяцігоддзі падтрымліваў новыя паўстанцкія планы, у тым ліку спробы ўзняць выступленні супраць аўстрыйскага панавання ў паўночнай Італіі.<ref name="bel" /><ref name="britannica-rome" /> Мадзіні садзейнічаў вызваленчаму паходу [[Джузэпэ Гарыбальдзі]] ў Паўднёвую Італію ў 1860 годзе. Аднак пасля стварэння [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Каралеўства Італія]] ў 1861 годзе ён не прызнаў манархічнай формы праўлення і заставаўся прыхільнікам рэспублікі.<ref name="bel" /> У 1870 годзе, калі Мадзіні спрабаваў падтрымаць рэспубліканскае паўстанне на [[Сіцылія|Сіцыліі]], яго арыштавалі і выслалі з краіны. У 1872 годзе ён вярнуўся ў Італію. Памёр 10 сакавіка 1872 года ў Пізе.<ref name="bel" /> == Погляды == Палітычная думка Мадзіні грунтавалася на ідэі нацыі як супольнасці свабодных і роўных грамадзян. Ён адстойваў адзіную Італію, але бачыў яе не манархіяй, а рэспублікай, заснаванай на народным суверэнітэце. Для Мадзіні нацыянальнае вызваленне не было толькі тэрытарыяльным пытаннем: яно павінна было весці да маральнага і грамадзянскага абнаўлення грамадства.<ref name="treccani-thought" /> У сацыяльных пытаннях Мадзіні выступаў за мірнае дасягненне грамадскай роўнасці праз адукацыю, маральнае ўдасканаленне і стварэнне рабочымі спажывецкіх і вытворчых аб’яднанняў. Ён не ўхваляў ні марксісцкага камунізму, ні анархізму, бо лічыў асновай палітычнага жыцця маральны абавязак чалавека перад народам і чалавецтвам.<ref name="bel" /><ref name="britannica-rome" /> Адным з цэнтральных паняццяў яго філасофіі быў абавязак. У адрозненне ад ліберальнай традыцыі, якая найчасцей пачынала разважанне з правоў асобы, Мадзіні падкрэсліваў, што правы павінны спалучацца з абавязкамі перад народам, дзяржавай і чалавецтвам. Гэтая ідэя найбольш выразна адлюстравана ў яго працы «Аб абавязках чалавека» ({{lang-it|Dei doveri dell’uomo}}).<ref name="britannica" /><ref name="treccani-thought" /> == Спадчына == Мадзіні належыць да найбольш значных дзеячаў італьянскага Рысарджымента. Яго паўстанцкія планы часта заканчваліся няўдачамі, але яго публіцыстыка, сетка арганізацый і настойлівая прапаганда рэспубліканскай і нацыянальнай ідэі моцна паўплывалі на палітычную культуру Італіі XIX стагоддзя.<ref name="britannica" /><ref name="treccani-thought" /> Разам з [[Джузэпэ Гарыбальдзі]], [[Каміла Кавур]]ам і [[Віктар Эмануіл II|Віктарам Эмануілам II]] Мадзіні традыцыйна разглядаецца як адзін з галоўных дзеячаў, якія садзейнічалі стварэнню аб’яднанай Італіі.<ref name="britannica-rome" /> [[Файл:Monumento a Giuseppe Mazzini Genova.jpg|міні|Помнік Мадзіні ў Генуі]] == Асноўныя творы == * «''Giovine Italia''» — палітычныя тэксты і публікацыі руху «Маладая Італія»; * «''Apostolato popolare''» — публіцыстычны праект, звязаны з дзейнасцю Мадзіні ў эміграцыі; * «''Dei doveri dell’uomo''» («Аб абавязках чалавека»); * «''Pensiero ed azione''» («Думка і дзеянне»). {{зноскі}} == Літаратура == *Мадзіні // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — С. 490. — 560 с. — ISBN 985-11-0155-9. * Кирова К. Э. ''Жизнь Джузеппе Мадзини (1805—1872)''. — М., 1981. == Спасылкі == {{Commons|Category:Giuseppe Mazzini}} * [https://www.britannica.com/biography/Giuseppe-Mazzini Giuseppe Mazzini] // Encyclopaedia Britannica {{ref-en}} * [https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-mazzini/ Mazzini, Giuseppe] // Treccani {{ref-it}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мадзіні, Джузэпэ}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1805 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Генуі]] [[Катэгорыя:Памерлі 10 сакавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1872 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Пізе]] [[Катэгорыя:Палітыкі Італіі]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Італіі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Італіі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Італіі]] [[Катэгорыя:Рысарджымента]] hi7gb3h3qzavjrpjk6limmaz818dlsg 0 808510 5146528 2026-05-25T14:07:00Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Людвік Калянкоўскі''' ({{lang-pl|Ludwik Kolankowski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Польшча|польскі]] вучоны, {{гісторык|Польшчы|XX стагоддзя}}, [[медыявіст]], {{педагог|Польшчы|XX стагоддзя}}, доктар права (1906), прафесар, першы [[рэктар]] Універсітэт Мікалая Каперніка|універс...» 5146528 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Людвік Калянкоўскі''' ({{lang-pl|Ludwik Kolankowski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Польшча|польскі]] вучоны, {{гісторык|Польшчы|XX стагоддзя}}, [[медыявіст]], {{педагог|Польшчы|XX стагоддзя}}, доктар права (1906), прафесар, першы [[рэктар]] [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] у [[Торунь|Торуні]], грамадскі дзеяч, [[Сенат Польшчы|сенатар Польшчы]] (1938—1939). == Біяграфія == У 1902—1906 гадах вывучаў гісторыю ў [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскім універсітэце]], затым да 1907 года працягнуў навучанне ў [[Берлінскі ўніверсітэт|універсітэце Берліна]]. Атрымаў доктарскую ступень у галіне права. Вучань [[Браніслаў Дэмбінскі|Браніслава Дэмбінскага]] і [[Людвік Фінкель Фінкель|Людвіка Фінкеля]]. Працаваў у бібліятэках [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскага]] і [[Бібліятэка Ягелонскага ўніверсітэта|Ягелонскага ўніверсітэтаў]]. З 1918 года — супрацоўнік [[Міністэрства замежных спраў Польшчы]], кіраваў усходнім аддзелам і літоўска-беларускім аддзяленнем, быў паўнамоцным прадстаўніком па рэарганізацыі польскіх устаноў у [[Масква|Маскве]] і [[Вена|Вене]]. У 1919 годзе — камісар па пытаннях грамадзянскага кіравання усходнімі тэрыторыямі грамадзянскага кіравання ўсходніх зямель і прадстаўнік [[начальнік дзяржавы|начальніка]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] ў [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэце Стэфана Баторыя]] у [[Вільня|Вільні]]. У 1931 годзе — [[дацэнт]], прафесар [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. У 1931—1936 гадах загадваў кафедрай гісторыі Усходняй Еўропы. У 1936—1939 гадах узначальваў кафедру гісторыі Польшчы. У снежні 1936 года яму было прысвоена званне ардынарнага прафесара польскай гісторыі на гуманітарным факультэце [[Львоўскі ўніверсітэт|універсітэта імя Яна Казіміра]] ў [[Львоў|Львове]]е. Пасля [[Польская кампанія вермахта (1939)|пачатку Другой сусветнай вайны]] пераехаў у Варшаву. У 1945 годзе быў адным з арганізатараў [[Лодзінскі ўніверсітэт|Лодзінскага ўніверсітэта]], з ліпеня па верасень 1946 года — віцэ-канцлер гэтай ВНУ. У 1946 годзе прызначаны першым рэктарам [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]], займаў пасаду рэктара да 31 жніўня 1948 года. З 1934 года — [[член-карэспандэнт]] [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. У 1937—1947 гадах — прэзідэнт Польскага гістарычнага таварыства, пазней быў яго ганаровым членам. Бацька [[Зыгмунт Калянкоўскі|Зыгмунта Калянкоўскага]] (1913—1998), гісторыка і архівіста. == Узнагарода == * Камандорскі крыж [[ордэн Адраджэння ПольшчыОрдэна Адраджэння Польшчы]] (1931) * Афіцэрскі крыж [[ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] * Доктар [[honoris causa]] [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] у [[Торунь|Торуні]] == Выбраныя публікацыі == * Kościół a cerkiew w Galicyi Wschodniej, Kraków, 1909. * W pięćsetlecie Horodła, Kraków 1913. * Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, t. 1: 1377—1499, Warszawa, 1930. * Sylweta Jagiellonów: w pięćsetną rocznicę śmierci kr. Władysława Jagiełły, Warszawa 1934. * Jagiellonowie i Unja, Lwów 1936. * Polska Jagiellonów: dzieje polityczne, Lwów, 1936 * Rycerstwo obertyńskie 1531 r., Lwów, 1938. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://senat.edu.pl/historia/senat-rp-w-latach-1922-1939/senatorowie-ii-rp/senator/ludwik-kolankowski Ludwik Kolankowski]{{ref|pl}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бібліятэкары]][[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]][[Катэгорыя:Медыевісты Польшчы]][[Катэгорыя:Сенатары Польшчы]] gunu4ypwcwwenvnmmt3pf0sud59xk3c 5146529 5146528 2026-05-25T14:07:11Z DBatura 73587 /* Узнагарода */ 5146529 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Людвік Калянкоўскі''' ({{lang-pl|Ludwik Kolankowski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Польшча|польскі]] вучоны, {{гісторык|Польшчы|XX стагоддзя}}, [[медыявіст]], {{педагог|Польшчы|XX стагоддзя}}, доктар права (1906), прафесар, першы [[рэктар]] [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] у [[Торунь|Торуні]], грамадскі дзеяч, [[Сенат Польшчы|сенатар Польшчы]] (1938—1939). == Біяграфія == У 1902—1906 гадах вывучаў гісторыю ў [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскім універсітэце]], затым да 1907 года працягнуў навучанне ў [[Берлінскі ўніверсітэт|універсітэце Берліна]]. Атрымаў доктарскую ступень у галіне права. Вучань [[Браніслаў Дэмбінскі|Браніслава Дэмбінскага]] і [[Людвік Фінкель Фінкель|Людвіка Фінкеля]]. Працаваў у бібліятэках [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскага]] і [[Бібліятэка Ягелонскага ўніверсітэта|Ягелонскага ўніверсітэтаў]]. З 1918 года — супрацоўнік [[Міністэрства замежных спраў Польшчы]], кіраваў усходнім аддзелам і літоўска-беларускім аддзяленнем, быў паўнамоцным прадстаўніком па рэарганізацыі польскіх устаноў у [[Масква|Маскве]] і [[Вена|Вене]]. У 1919 годзе — камісар па пытаннях грамадзянскага кіравання усходнімі тэрыторыямі грамадзянскага кіравання ўсходніх зямель і прадстаўнік [[начальнік дзяржавы|начальніка]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] ў [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэце Стэфана Баторыя]] у [[Вільня|Вільні]]. У 1931 годзе — [[дацэнт]], прафесар [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. У 1931—1936 гадах загадваў кафедрай гісторыі Усходняй Еўропы. У 1936—1939 гадах узначальваў кафедру гісторыі Польшчы. У снежні 1936 года яму было прысвоена званне ардынарнага прафесара польскай гісторыі на гуманітарным факультэце [[Львоўскі ўніверсітэт|універсітэта імя Яна Казіміра]] ў [[Львоў|Львове]]е. Пасля [[Польская кампанія вермахта (1939)|пачатку Другой сусветнай вайны]] пераехаў у Варшаву. У 1945 годзе быў адным з арганізатараў [[Лодзінскі ўніверсітэт|Лодзінскага ўніверсітэта]], з ліпеня па верасень 1946 года — віцэ-канцлер гэтай ВНУ. У 1946 годзе прызначаны першым рэктарам [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]], займаў пасаду рэктара да 31 жніўня 1948 года. З 1934 года — [[член-карэспандэнт]] [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. У 1937—1947 гадах — прэзідэнт Польскага гістарычнага таварыства, пазней быў яго ганаровым членам. Бацька [[Зыгмунт Калянкоўскі|Зыгмунта Калянкоўскага]] (1913—1998), гісторыка і архівіста. == Узнагарода == * Камандорскі крыж [[ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (1931) * Афіцэрскі крыж [[ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] * Доктар [[honoris causa]] [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] у [[Торунь|Торуні]] == Выбраныя публікацыі == * Kościół a cerkiew w Galicyi Wschodniej, Kraków, 1909. * W pięćsetlecie Horodła, Kraków 1913. * Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, t. 1: 1377—1499, Warszawa, 1930. * Sylweta Jagiellonów: w pięćsetną rocznicę śmierci kr. Władysława Jagiełły, Warszawa 1934. * Jagiellonowie i Unja, Lwów 1936. * Polska Jagiellonów: dzieje polityczne, Lwów, 1936 * Rycerstwo obertyńskie 1531 r., Lwów, 1938. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://senat.edu.pl/historia/senat-rp-w-latach-1922-1939/senatorowie-ii-rp/senator/ludwik-kolankowski Ludwik Kolankowski]{{ref|pl}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бібліятэкары]][[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]][[Катэгорыя:Медыевісты Польшчы]][[Катэгорыя:Сенатары Польшчы]] d2efg44b2xigt5qqia3ui4vo7yt6s6s 5146530 5146529 2026-05-25T14:07:34Z DBatura 73587 5146530 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Людвік Калянкоўскі''' ({{lang-pl|Ludwik Kolankowski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Польшча|польскі]] вучоны, {{гісторык|Польшчы|XX стагоддзя}}, [[медыявіст]], {{педагог|Польшчы|XX стагоддзя}}, доктар права (1906), прафесар, першы [[рэктар]] [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]], грамадскі дзеяч, [[Сенат Польшчы|сенатар Польшчы]] (1938—1939). == Біяграфія == У 1902—1906 гадах вывучаў гісторыю ў [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскім універсітэце]], затым да 1907 года працягнуў навучанне ў [[Берлінскі ўніверсітэт|універсітэце Берліна]]. Атрымаў доктарскую ступень у галіне права. Вучань [[Браніслаў Дэмбінскі|Браніслава Дэмбінскага]] і [[Людвік Фінкель Фінкель|Людвіка Фінкеля]]. Працаваў у бібліятэках [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскага]] і [[Бібліятэка Ягелонскага ўніверсітэта|Ягелонскага ўніверсітэтаў]]. З 1918 года — супрацоўнік [[Міністэрства замежных спраў Польшчы]], кіраваў усходнім аддзелам і літоўска-беларускім аддзяленнем, быў паўнамоцным прадстаўніком па рэарганізацыі польскіх устаноў у [[Масква|Маскве]] і [[Вена|Вене]]. У 1919 годзе — камісар па пытаннях грамадзянскага кіравання усходнімі тэрыторыямі грамадзянскага кіравання ўсходніх зямель і прадстаўнік [[начальнік дзяржавы|начальніка]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] ў [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэце Стэфана Баторыя]] у [[Вільня|Вільні]]. У 1931 годзе — [[дацэнт]], прафесар [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. У 1931—1936 гадах загадваў кафедрай гісторыі Усходняй Еўропы. У 1936—1939 гадах узначальваў кафедру гісторыі Польшчы. У снежні 1936 года яму было прысвоена званне ардынарнага прафесара польскай гісторыі на гуманітарным факультэце [[Львоўскі ўніверсітэт|універсітэта імя Яна Казіміра]] ў [[Львоў|Львове]]е. Пасля [[Польская кампанія вермахта (1939)|пачатку Другой сусветнай вайны]] пераехаў у Варшаву. У 1945 годзе быў адным з арганізатараў [[Лодзінскі ўніверсітэт|Лодзінскага ўніверсітэта]], з ліпеня па верасень 1946 года — віцэ-канцлер гэтай ВНУ. У 1946 годзе прызначаны першым рэктарам [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]], займаў пасаду рэктара да 31 жніўня 1948 года. З 1934 года — [[член-карэспандэнт]] [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. У 1937—1947 гадах — прэзідэнт Польскага гістарычнага таварыства, пазней быў яго ганаровым членам. Бацька [[Зыгмунт Калянкоўскі|Зыгмунта Калянкоўскага]] (1913—1998), гісторыка і архівіста. == Узнагарода == * Камандорскі крыж [[ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (1931) * Афіцэрскі крыж [[ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] * Доктар [[honoris causa]] [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]] == Выбраныя публікацыі == * Kościół a cerkiew w Galicyi Wschodniej, Kraków, 1909. * W pięćsetlecie Horodła, Kraków 1913. * Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, t. 1: 1377—1499, Warszawa, 1930. * Sylweta Jagiellonów: w pięćsetną rocznicę śmierci kr. Władysława Jagiełły, Warszawa 1934. * Jagiellonowie i Unja, Lwów 1936. * Polska Jagiellonów: dzieje polityczne, Lwów, 1936 * Rycerstwo obertyńskie 1531 r., Lwów, 1938. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://senat.edu.pl/historia/senat-rp-w-latach-1922-1939/senatorowie-ii-rp/senator/ludwik-kolankowski Ludwik Kolankowski]{{ref|pl}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бібліятэкары]][[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]][[Катэгорыя:Медыевісты Польшчы]][[Катэгорыя:Сенатары Польшчы]] 25sgn9v741u5ptywxr7oa8wiae5tcja 5146531 5146530 2026-05-25T14:07:53Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5146531 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Людвік Калянкоўскі''' ({{lang-pl|Ludwik Kolankowski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Польшча|польскі]] вучоны, {{гісторык|Польшчы|XX стагоддзя}}, [[медыявіст]], {{педагог|Польшчы|XX стагоддзя}}, доктар права (1906), прафесар, першы [[рэктар]] [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]], грамадскі дзеяч, [[Сенат Польшчы|сенатар Польшчы]] (1938—1939). == Біяграфія == У 1902—1906 гадах вывучаў гісторыю ў [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскім універсітэце]], затым да 1907 года працягнуў навучанне ва [[Берлінскі ўніверсітэт|універсітэце Берліна]]. Атрымаў доктарскую ступень у галіне права. Вучань [[Браніслаў Дэмбінскі|Браніслава Дэмбінскага]] і [[Людвік Фінкель Фінкель|Людвіка Фінкеля]]. Працаваў у бібліятэках [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскага]] і [[Бібліятэка Ягелонскага ўніверсітэта|Ягелонскага ўніверсітэтаў]]. З 1918 года — супрацоўнік [[Міністэрства замежных спраў Польшчы]], кіраваў усходнім аддзелам і літоўска-беларускім аддзяленнем, быў паўнамоцным прадстаўніком па рэарганізацыі польскіх устаноў у [[Масква|Маскве]] і [[Вена|Вене]]. У 1919 годзе — камісар па пытаннях грамадзянскага кіравання усходнімі тэрыторыямі грамадзянскага кіравання ўсходніх зямель і прадстаўнік [[начальнік дзяржавы|начальніка]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] ў [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэце Стэфана Баторыя]] у [[Вільня|Вільні]]. У 1931 годзе — [[дацэнт]], прафесар [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. У 1931—1936 гадах загадваў кафедрай гісторыі Усходняй Еўропы. У 1936—1939 гадах узначальваў кафедру гісторыі Польшчы. У снежні 1936 года яму было прысвоена званне ардынарнага прафесара польскай гісторыі на гуманітарным факультэце [[Львоўскі ўніверсітэт|універсітэта імя Яна Казіміра]] ў [[Львоў|Львове]]е. Пасля [[Польская кампанія вермахта (1939)|пачатку Другой сусветнай вайны]] пераехаў у Варшаву. У 1945 годзе быў адным з арганізатараў [[Лодзінскі ўніверсітэт|Лодзінскага ўніверсітэта]], з ліпеня па верасень 1946 года — віцэ-канцлер гэтай ВНУ. У 1946 годзе прызначаны першым рэктарам [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]], займаў пасаду рэктара да 31 жніўня 1948 года. З 1934 года — [[член-карэспандэнт]] [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. У 1937—1947 гадах — прэзідэнт Польскага гістарычнага таварыства, пазней быў яго ганаровым членам. Бацька [[Зыгмунт Калянкоўскі|Зыгмунта Калянкоўскага]] (1913—1998), гісторыка і архівіста. == Узнагарода == * Камандорскі крыж [[ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (1931) * Афіцэрскі крыж [[ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] * Доктар [[honoris causa]] [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]] == Выбраныя публікацыі == * Kościół a cerkiew w Galicyi Wschodniej, Kraków, 1909. * W pięćsetlecie Horodła, Kraków 1913. * Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, t. 1: 1377—1499, Warszawa, 1930. * Sylweta Jagiellonów: w pięćsetną rocznicę śmierci kr. Władysława Jagiełły, Warszawa 1934. * Jagiellonowie i Unja, Lwów 1936. * Polska Jagiellonów: dzieje polityczne, Lwów, 1936 * Rycerstwo obertyńskie 1531 r., Lwów, 1938. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://senat.edu.pl/historia/senat-rp-w-latach-1922-1939/senatorowie-ii-rp/senator/ludwik-kolankowski Ludwik Kolankowski]{{ref|pl}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бібліятэкары]][[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]][[Катэгорыя:Медыевісты Польшчы]][[Катэгорыя:Сенатары Польшчы]] faz61bm8dfs9jd06kitqeb2yopu4r76 5146532 5146531 2026-05-25T14:08:40Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5146532 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Людвік Калянкоўскі''' ({{lang-pl|Ludwik Kolankowski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Польшча|польскі]] вучоны, {{гісторык|Польшчы|XX стагоддзя}}, [[медыявіст]], {{педагог|Польшчы|XX стагоддзя}}, доктар права (1906), прафесар, першы [[рэктар]] [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]], грамадскі дзеяч, [[Сенат Польшчы|сенатар Польшчы]] (1938—1939). == Біяграфія == У 1902—1906 гадах вывучаў гісторыю ў [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскім універсітэце]], затым да 1907 года працягнуў навучанне ва [[Берлінскі ўніверсітэт|універсітэце Берліна]]. Атрымаў доктарскую ступень у галіне права. Вучань [[Браніслаў Дэмбінскі|Браніслава Дэмбінскага]] і [[Людвік Фінкель Фінкель|Людвіка Фінкеля]]. Працаваў у бібліятэках [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскага]] і [[Бібліятэка Ягелонскага ўніверсітэта|Ягелонскага ўніверсітэтаў]]. З 1918 года — супрацоўнік [[Міністэрства замежных спраў Польшчы]], кіраваў усходнім аддзелам і літоўска-беларускім аддзяленнем, быў паўнамоцным прадстаўніком па рэарганізацыі польскіх устаноў у [[Масква|Маскве]] і [[Вена|Вене]]. У 1919 годзе — камісар па пытаннях грамадзянскага кіравання усходнімі тэрыторыямі і прадстаўнік [[начальнік дзяржавы|начальніка]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] ў [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэце Стэфана Баторыя]] у [[Вільня|Вільні]]. У 1931 годзе — [[дацэнт]], прафесар [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. У 1931—1936 гадах загадваў кафедрай гісторыі Усходняй Еўропы. У 1936—1939 гадах узначальваў кафедру гісторыі Польшчы. У снежні 1936 года яму было прысвоена званне ардынарнага прафесара польскай гісторыі на гуманітарным факультэце [[Львоўскі ўніверсітэт|універсітэта імя Яна Казіміра]] ў [[Львоў|Львове]]е. Пасля [[Польская кампанія вермахта (1939)|пачатку Другой сусветнай вайны]] пераехаў у Варшаву. У 1945 годзе быў адным з арганізатараў [[Лодзінскі ўніверсітэт|Лодзінскага ўніверсітэта]], з ліпеня па верасень 1946 года — віцэ-канцлер гэтай ВНУ. У 1946 годзе прызначаны першым рэктарам [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]], займаў пасаду рэктара да 31 жніўня 1948 года. З 1934 года — [[член-карэспандэнт]] [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. У 1937—1947 гадах — прэзідэнт Польскага гістарычнага таварыства, пазней быў яго ганаровым членам. Бацька [[Зыгмунт Калянкоўскі|Зыгмунта Калянкоўскага]] (1913—1998), гісторыка і архівіста. == Узнагарода == * Камандорскі крыж [[ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (1931) * Афіцэрскі крыж [[ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] * Доктар [[honoris causa]] [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]] == Выбраныя публікацыі == * Kościół a cerkiew w Galicyi Wschodniej, Kraków, 1909. * W pięćsetlecie Horodła, Kraków 1913. * Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, t. 1: 1377—1499, Warszawa, 1930. * Sylweta Jagiellonów: w pięćsetną rocznicę śmierci kr. Władysława Jagiełły, Warszawa 1934. * Jagiellonowie i Unja, Lwów 1936. * Polska Jagiellonów: dzieje polityczne, Lwów, 1936 * Rycerstwo obertyńskie 1531 r., Lwów, 1938. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://senat.edu.pl/historia/senat-rp-w-latach-1922-1939/senatorowie-ii-rp/senator/ludwik-kolankowski Ludwik Kolankowski]{{ref|pl}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бібліятэкары]][[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]][[Катэгорыя:Медыевісты Польшчы]][[Катэгорыя:Сенатары Польшчы]] byb3yye87s1pv4tp8q6m4kpm5bwf6cz 5146533 5146532 2026-05-25T14:08:54Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5146533 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Людвік Калянкоўскі''' ({{lang-pl|Ludwik Kolankowski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Польшча|польскі]] вучоны, {{гісторык|Польшчы|XX стагоддзя}}, [[медыявіст]], {{педагог|Польшчы|XX стагоддзя}}, доктар права (1906), прафесар, першы [[рэктар]] [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]], грамадскі дзеяч, [[Сенат Польшчы|сенатар Польшчы]] (1938—1939). == Біяграфія == У 1902—1906 гадах вывучаў гісторыю ў [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскім універсітэце]], затым да 1907 года працягнуў навучанне ва [[Берлінскі ўніверсітэт|універсітэце Берліна]]. Атрымаў доктарскую ступень у галіне права. Вучань [[Браніслаў Дэмбінскі|Браніслава Дэмбінскага]] і [[Людвік Фінкель Фінкель|Людвіка Фінкеля]]. Працаваў у бібліятэках [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскага]] і [[Бібліятэка Ягелонскага ўніверсітэта|Ягелонскага ўніверсітэтаў]]. З 1918 года — супрацоўнік [[Міністэрства замежных спраў Польшчы]], кіраваў усходнім аддзелам і літоўска-беларускім аддзяленнем, быў паўнамоцным прадстаўніком па рэарганізацыі польскіх устаноў у [[Масква|Маскве]] і [[Вена|Вене]]. У 1919 годзе — камісар па пытаннях грамадзянскага кіравання усходнімі тэрыторыямі і прадстаўнік [[начальнік дзяржавы|начальніка]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] ва [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэце Стэфана Баторыя]] у [[Вільня|Вільні]]. У 1931 годзе — [[дацэнт]], прафесар [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. У 1931—1936 гадах загадваў кафедрай гісторыі Усходняй Еўропы. У 1936—1939 гадах узначальваў кафедру гісторыі Польшчы. У снежні 1936 года яму было прысвоена званне ардынарнага прафесара польскай гісторыі на гуманітарным факультэце [[Львоўскі ўніверсітэт|універсітэта імя Яна Казіміра]] ў [[Львоў|Львове]]е. Пасля [[Польская кампанія вермахта (1939)|пачатку Другой сусветнай вайны]] пераехаў у Варшаву. У 1945 годзе быў адным з арганізатараў [[Лодзінскі ўніверсітэт|Лодзінскага ўніверсітэта]], з ліпеня па верасень 1946 года — віцэ-канцлер гэтай ВНУ. У 1946 годзе прызначаны першым рэктарам [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]], займаў пасаду рэктара да 31 жніўня 1948 года. З 1934 года — [[член-карэспандэнт]] [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. У 1937—1947 гадах — прэзідэнт Польскага гістарычнага таварыства, пазней быў яго ганаровым членам. Бацька [[Зыгмунт Калянкоўскі|Зыгмунта Калянкоўскага]] (1913—1998), гісторыка і архівіста. == Узнагарода == * Камандорскі крыж [[ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (1931) * Афіцэрскі крыж [[ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] * Доктар [[honoris causa]] [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]] == Выбраныя публікацыі == * Kościół a cerkiew w Galicyi Wschodniej, Kraków, 1909. * W pięćsetlecie Horodła, Kraków 1913. * Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, t. 1: 1377—1499, Warszawa, 1930. * Sylweta Jagiellonów: w pięćsetną rocznicę śmierci kr. Władysława Jagiełły, Warszawa 1934. * Jagiellonowie i Unja, Lwów 1936. * Polska Jagiellonów: dzieje polityczne, Lwów, 1936 * Rycerstwo obertyńskie 1531 r., Lwów, 1938. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://senat.edu.pl/historia/senat-rp-w-latach-1922-1939/senatorowie-ii-rp/senator/ludwik-kolankowski Ludwik Kolankowski]{{ref|pl}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бібліятэкары]][[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]][[Катэгорыя:Медыевісты Польшчы]][[Катэгорыя:Сенатары Польшчы]] myan6tc6d4oe3699wvibskz838z0zlb 5146535 5146533 2026-05-25T14:09:39Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5146535 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Людвік Калянкоўскі''' ({{lang-pl|Ludwik Kolankowski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Польшча|польскі]] вучоны, {{гісторык|Польшчы|XX стагоддзя}}, [[медыявіст]], {{педагог|Польшчы|XX стагоддзя}}, доктар права (1906), прафесар, першы [[рэктар]] [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]], грамадскі дзеяч, [[Сенат Польшчы|сенатар Польшчы]] (1938—1939). == Біяграфія == У 1902—1906 гадах вывучаў гісторыю ў [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскім універсітэце]], затым да 1907 года працягнуў навучанне ва [[Берлінскі ўніверсітэт|універсітэце Берліна]]. Атрымаў доктарскую ступень у галіне права. Вучань [[Браніслаў Дэмбінскі|Браніслава Дэмбінскага]] і [[Людвік Фінкель Фінкель|Людвіка Фінкеля]]. Працаваў у бібліятэках [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскага]] і [[Бібліятэка Ягелонскага ўніверсітэта|Ягелонскага ўніверсітэтаў]]. З 1918 года — супрацоўнік [[Міністэрства замежных спраў Польшчы]], кіраваў усходнім аддзелам і літоўска-беларускім аддзяленнем, быў паўнамоцным прадстаўніком па рэарганізацыі польскіх устаноў у [[Масква|Маскве]] і [[Вена|Вене]]. У 1919 годзе — камісар па пытаннях грамадзянскага кіравання усходнімі тэрыторыямі і прадстаўнік [[начальнік дзяржавы|начальніка]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] ва [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэце Стэфана Баторыя]] у [[Вільня|Вільні]]. У 1931 годзе — [[дацэнт]], прафесар [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. У 1931—1936 гадах загадваў кафедрай гісторыі Усходняй Еўропы. У 1936—1939 гадах узначальваў кафедру гісторыі Польшчы. У снежні 1936 года яму было прысвоена званне ардынарнага прафесара польскай гісторыі на гуманітарным факультэце [[Львоўскі ўніверсітэт|ўніверсітэта імя Яна Казіміра]] ў [[Львоў|Львове]]е. З 1934 года — [[член-карэспандэнт]] [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. У 1937—1947 гадах — прэзідэнт Польскага гістарычнага таварыства, пазней быў яго ганаровым членам. Пасля [[Польская кампанія вермахта (1939)|пачатку Другой сусветнай вайны]] пераехаў у Варшаву. У 1945 годзе быў адным з арганізатараў [[Лодзінскі ўніверсітэт|Лодзінскага ўніверсітэта]], з ліпеня па верасень 1946 года — віцэ-канцлер гэтай ВНУ. У 1946 годзе прызначаны першым рэктарам [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]], займаў пасаду рэктара да 31 жніўня 1948 года. Бацька [[Зыгмунт Калянкоўскі|Зыгмунта Калянкоўскага]] (1913—1998), гісторыка і архівіста. == Узнагарода == * Камандорскі крыж [[ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (1931) * Афіцэрскі крыж [[ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] * Доктар [[honoris causa]] [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]] == Выбраныя публікацыі == * Kościół a cerkiew w Galicyi Wschodniej, Kraków, 1909. * W pięćsetlecie Horodła, Kraków 1913. * Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, t. 1: 1377—1499, Warszawa, 1930. * Sylweta Jagiellonów: w pięćsetną rocznicę śmierci kr. Władysława Jagiełły, Warszawa 1934. * Jagiellonowie i Unja, Lwów 1936. * Polska Jagiellonów: dzieje polityczne, Lwów, 1936 * Rycerstwo obertyńskie 1531 r., Lwów, 1938. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://senat.edu.pl/historia/senat-rp-w-latach-1922-1939/senatorowie-ii-rp/senator/ludwik-kolankowski Ludwik Kolankowski]{{ref|pl}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бібліятэкары]][[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]][[Катэгорыя:Медыевісты Польшчы]][[Катэгорыя:Сенатары Польшчы]] g3clwyopd4b5ttdscxh4oq49jruq7oi 5146536 5146535 2026-05-25T14:09:50Z DBatura 73587 /* Узнагарода */ 5146536 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Людвік Калянкоўскі''' ({{lang-pl|Ludwik Kolankowski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Польшча|польскі]] вучоны, {{гісторык|Польшчы|XX стагоддзя}}, [[медыявіст]], {{педагог|Польшчы|XX стагоддзя}}, доктар права (1906), прафесар, першы [[рэктар]] [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]], грамадскі дзеяч, [[Сенат Польшчы|сенатар Польшчы]] (1938—1939). == Біяграфія == У 1902—1906 гадах вывучаў гісторыю ў [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскім універсітэце]], затым да 1907 года працягнуў навучанне ва [[Берлінскі ўніверсітэт|універсітэце Берліна]]. Атрымаў доктарскую ступень у галіне права. Вучань [[Браніслаў Дэмбінскі|Браніслава Дэмбінскага]] і [[Людвік Фінкель Фінкель|Людвіка Фінкеля]]. Працаваў у бібліятэках [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскага]] і [[Бібліятэка Ягелонскага ўніверсітэта|Ягелонскага ўніверсітэтаў]]. З 1918 года — супрацоўнік [[Міністэрства замежных спраў Польшчы]], кіраваў усходнім аддзелам і літоўска-беларускім аддзяленнем, быў паўнамоцным прадстаўніком па рэарганізацыі польскіх устаноў у [[Масква|Маскве]] і [[Вена|Вене]]. У 1919 годзе — камісар па пытаннях грамадзянскага кіравання усходнімі тэрыторыямі і прадстаўнік [[начальнік дзяржавы|начальніка]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] ва [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэце Стэфана Баторыя]] у [[Вільня|Вільні]]. У 1931 годзе — [[дацэнт]], прафесар [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. У 1931—1936 гадах загадваў кафедрай гісторыі Усходняй Еўропы. У 1936—1939 гадах узначальваў кафедру гісторыі Польшчы. У снежні 1936 года яму было прысвоена званне ардынарнага прафесара польскай гісторыі на гуманітарным факультэце [[Львоўскі ўніверсітэт|ўніверсітэта імя Яна Казіміра]] ў [[Львоў|Львове]]е. З 1934 года — [[член-карэспандэнт]] [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. У 1937—1947 гадах — прэзідэнт Польскага гістарычнага таварыства, пазней быў яго ганаровым членам. Пасля [[Польская кампанія вермахта (1939)|пачатку Другой сусветнай вайны]] пераехаў у Варшаву. У 1945 годзе быў адным з арганізатараў [[Лодзінскі ўніверсітэт|Лодзінскага ўніверсітэта]], з ліпеня па верасень 1946 года — віцэ-канцлер гэтай ВНУ. У 1946 годзе прызначаны першым рэктарам [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]], займаў пасаду рэктара да 31 жніўня 1948 года. Бацька [[Зыгмунт Калянкоўскі|Зыгмунта Калянкоўскага]] (1913—1998), гісторыка і архівіста. == Узнагарода == * Камандорскі крыж [[ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (1931) * Афіцэрскі крыж [[ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] * Доктар [[honoris causa]] [[Універсітэт Мікалая Каперніка|Універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]] == Выбраныя публікацыі == * Kościół a cerkiew w Galicyi Wschodniej, Kraków, 1909. * W pięćsetlecie Horodła, Kraków 1913. * Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, t. 1: 1377—1499, Warszawa, 1930. * Sylweta Jagiellonów: w pięćsetną rocznicę śmierci kr. Władysława Jagiełły, Warszawa 1934. * Jagiellonowie i Unja, Lwów 1936. * Polska Jagiellonów: dzieje polityczne, Lwów, 1936 * Rycerstwo obertyńskie 1531 r., Lwów, 1938. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://senat.edu.pl/historia/senat-rp-w-latach-1922-1939/senatorowie-ii-rp/senator/ludwik-kolankowski Ludwik Kolankowski]{{ref|pl}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бібліятэкары]][[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]][[Катэгорыя:Медыевісты Польшчы]][[Катэгорыя:Сенатары Польшчы]] t670m8u6ua80ki91fbfntxnlhjsrk3y 5146538 5146536 2026-05-25T14:11:41Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5146538 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Людвік Калянкоўскі''' ({{lang-pl|Ludwik Kolankowski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Польшча|польскі]] вучоны, {{гісторык|Польшчы|XX стагоддзя}}, [[медыявіст]], {{педагог|Польшчы|XX стагоддзя}}, доктар права (1906), прафесар, першы [[рэктар]] [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]], грамадскі дзеяч, [[Сенат Польшчы|сенатар Польшчы]] (1938—1939). == Біяграфія == У 1902—1906 гадах вывучаў гісторыю ў [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскім універсітэце]], затым да 1907 года працягнуў навучанне ва [[Берлінскі ўніверсітэт|універсітэце Берліна]]. Атрымаў доктарскую ступень у галіне права. Вучань [[Браніслаў Дэмбінскі|Браніслава Дэмбінскага]] і [[Людвік Фінкель Фінкель|Людвіка Фінкеля]]. Працаваў у бібліятэках [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскага]] і [[Бібліятэка Ягелонскага ўніверсітэта|Ягелонскага ўніверсітэтаў]]. З 1918 года — супрацоўнік [[Міністэрства замежных спраў Польшчы]], кіраваў усходнім аддзелам і літоўска-беларускім аддзяленнем, быў паўнамоцным прадстаўніком па рэарганізацыі польскіх устаноў у [[Масква|Маскве]] і [[Вена|Вене]]. У 1919 годзе — камісар [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|Грамадзянскага ўпраўлення Усходніх зямель]] і прадстаўнік [[начальнік дзяржавы|начальніка]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] ва [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэце Стэфана Баторыя]] у [[Вільня|Вільні]]. У 1931 годзе — [[дацэнт]], прафесар [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. У 1931—1936 гадах загадваў кафедрай гісторыі Усходняй Еўропы. У 1936—1939 гадах узначальваў кафедру гісторыі Польшчы. У снежні 1936 года яму было прысвоена званне ардынарнага прафесара польскай гісторыі на гуманітарным факультэце [[Львоўскі ўніверсітэт|ўніверсітэта імя Яна Казіміра]] ў [[Львоў|Львове]]е. З 1934 года — [[член-карэспандэнт]] [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. У 1937—1947 гадах — прэзідэнт Польскага гістарычнага таварыства, пазней быў яго ганаровым членам. Пасля [[Польская кампанія вермахта (1939)|пачатку Другой сусветнай вайны]] пераехаў у Варшаву. У 1945 годзе быў адным з арганізатараў [[Лодзінскі ўніверсітэт|Лодзінскага ўніверсітэта]], з ліпеня па верасень 1946 года — віцэ-канцлер гэтай ВНУ. У 1946 годзе прызначаны першым рэктарам [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]], займаў пасаду рэктара да 31 жніўня 1948 года. Бацька [[Зыгмунт Калянкоўскі|Зыгмунта Калянкоўскага]] (1913—1998), гісторыка і архівіста. == Узнагарода == * Камандорскі крыж [[ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (1931) * Афіцэрскі крыж [[ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] * Доктар [[honoris causa]] [[Універсітэт Мікалая Каперніка|Універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]] == Выбраныя публікацыі == * Kościół a cerkiew w Galicyi Wschodniej, Kraków, 1909. * W pięćsetlecie Horodła, Kraków 1913. * Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, t. 1: 1377—1499, Warszawa, 1930. * Sylweta Jagiellonów: w pięćsetną rocznicę śmierci kr. Władysława Jagiełły, Warszawa 1934. * Jagiellonowie i Unja, Lwów 1936. * Polska Jagiellonów: dzieje polityczne, Lwów, 1936 * Rycerstwo obertyńskie 1531 r., Lwów, 1938. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://senat.edu.pl/historia/senat-rp-w-latach-1922-1939/senatorowie-ii-rp/senator/ludwik-kolankowski Ludwik Kolankowski]{{ref|pl}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бібліятэкары]][[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]][[Катэгорыя:Медыевісты Польшчы]][[Катэгорыя:Сенатары Польшчы]] j3wbkjm4qwuxh92aohkyjfcq96giz1e 5146540 5146538 2026-05-25T14:13:59Z DBatura 73587 /* Узнагарода */ 5146540 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Людвік Калянкоўскі''' ({{lang-pl|Ludwik Kolankowski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Польшча|польскі]] вучоны, {{гісторык|Польшчы|XX стагоддзя}}, [[медыявіст]], {{педагог|Польшчы|XX стагоддзя}}, доктар права (1906), прафесар, першы [[рэктар]] [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]], грамадскі дзеяч, [[Сенат Польшчы|сенатар Польшчы]] (1938—1939). == Біяграфія == У 1902—1906 гадах вывучаў гісторыю ў [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскім універсітэце]], затым да 1907 года працягнуў навучанне ва [[Берлінскі ўніверсітэт|універсітэце Берліна]]. Атрымаў доктарскую ступень у галіне права. Вучань [[Браніслаў Дэмбінскі|Браніслава Дэмбінскага]] і [[Людвік Фінкель Фінкель|Людвіка Фінкеля]]. Працаваў у бібліятэках [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскага]] і [[Бібліятэка Ягелонскага ўніверсітэта|Ягелонскага ўніверсітэтаў]]. З 1918 года — супрацоўнік [[Міністэрства замежных спраў Польшчы]], кіраваў усходнім аддзелам і літоўска-беларускім аддзяленнем, быў паўнамоцным прадстаўніком па рэарганізацыі польскіх устаноў у [[Масква|Маскве]] і [[Вена|Вене]]. У 1919 годзе — камісар [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|Грамадзянскага ўпраўлення Усходніх зямель]] і прадстаўнік [[начальнік дзяржавы|начальніка]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] ва [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэце Стэфана Баторыя]] у [[Вільня|Вільні]]. У 1931 годзе — [[дацэнт]], прафесар [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. У 1931—1936 гадах загадваў кафедрай гісторыі Усходняй Еўропы. У 1936—1939 гадах узначальваў кафедру гісторыі Польшчы. У снежні 1936 года яму было прысвоена званне ардынарнага прафесара польскай гісторыі на гуманітарным факультэце [[Львоўскі ўніверсітэт|ўніверсітэта імя Яна Казіміра]] ў [[Львоў|Львове]]е. З 1934 года — [[член-карэспандэнт]] [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. У 1937—1947 гадах — прэзідэнт Польскага гістарычнага таварыства, пазней быў яго ганаровым членам. Пасля [[Польская кампанія вермахта (1939)|пачатку Другой сусветнай вайны]] пераехаў у Варшаву. У 1945 годзе быў адным з арганізатараў [[Лодзінскі ўніверсітэт|Лодзінскага ўніверсітэта]], з ліпеня па верасень 1946 года — віцэ-канцлер гэтай ВНУ. У 1946 годзе прызначаны першым рэктарам [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]], займаў пасаду рэктара да 31 жніўня 1948 года. Бацька [[Зыгмунт Калянкоўскі|Зыгмунта Калянкоўскага]] (1913—1998), гісторыка і архівіста. == Узнагароды == * Камандорскі крыж [[ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (1931) * Афіцэрскі крыж [[ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] * Доктар [[honoris causa]] [[Універсітэт Мікалая Каперніка|Універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]] == Выбраныя публікацыі == * Kościół a cerkiew w Galicyi Wschodniej, Kraków, 1909. * W pięćsetlecie Horodła, Kraków 1913. * Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, t. 1: 1377—1499, Warszawa, 1930. * Sylweta Jagiellonów: w pięćsetną rocznicę śmierci kr. Władysława Jagiełły, Warszawa 1934. * Jagiellonowie i Unja, Lwów 1936. * Polska Jagiellonów: dzieje polityczne, Lwów, 1936 * Rycerstwo obertyńskie 1531 r., Lwów, 1938. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://senat.edu.pl/historia/senat-rp-w-latach-1922-1939/senatorowie-ii-rp/senator/ludwik-kolankowski Ludwik Kolankowski]{{ref|pl}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бібліятэкары]][[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]][[Катэгорыя:Медыевісты Польшчы]][[Катэгорыя:Сенатары Польшчы]] lqunozaa89bddw71zoioi7x7tu4xftm 0 808511 5146580 2026-05-25T16:19:51Z SimondR 62742 Новая старонка: «{{Сістэмы злічэння}} '''Шасцідзесятковая сістэма злічэння''' — [[пазіцыйная сістэма злічэння]] з [[Цэлы лік|цэлалікавай]] асновай 60. Яна зарадзілася ў старажытных [[шумер]]аў у [[3 тысячагоддзе да н.э.|III тысячагоддзі да н.э.]], а пазней была перанятая [[вавілон]]я...» 5146580 wikitext text/x-wiki {{Сістэмы злічэння}} '''Шасцідзесятковая сістэма злічэння''' — [[пазіцыйная сістэма злічэння]] з [[Цэлы лік|цэлалікавай]] асновай 60. Яна зарадзілася ў старажытных [[шумер]]аў у [[3 тысячагоддзе да н.э.|III тысячагоддзі да н.э.]], а пазней была перанятая [[вавілон]]янамі як асноўная сістэма для [[Вавілонская астраномія|іхняй астраноміі]] і [[Вавілонская матэматыка|матэматыкі]]. Сёння, у перапрацаваным выглядзе, яна шырока выкарыстоўваецца ва ўсім свеце для [[Вымярэнне часу|вымярэння часу]], геаметрычных [[Вугал|вуглоў]] і [[Геаграфічныя каардынаты|геаграфічных каардынат]]. Унікальнасць гэтай сістэмы абумоўлена матэматычнымі ўласцівасцямі самога ліку 60. Гэта звышсастаўны лік, які мае аж дванаццаць [[дзельнік]]аў (1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30 і 60), сярод якіх 2, 3 і 5 з’яўляюцца [[Просты лік|простымі]]. Акрамя таго, 60 — гэта найменшы лік, які дзеліцца без астатку на ўсе лічбы ад 1 да 6 (з’яўляецца іхнім найменшым агульным кратным). Дзякуючы такой багатай колькасці множнікаў працаваць з шасцідзесятковымі дробамі на практыцы вельмі зручна, бо яны лёгка спрашчаюцца. Напрыклад, адну гадзіну можна роўна падзяліць на адрэзкі па 30, 20, 15, 12, 10, 6, 5, 4, 3, 2 і 1 хвіліне. ''Тэхнічная заўвага:'' у гэтым артыкуле ўсе шасцідзесятковыя лічбы прадстаўлены звычайнымі дзесятковымі лікамі, калі не пазначана іншае. Напрыклад, найбольшай лічбай у такой сістэме з’яўляецца «59». == Гістарычны нарыс == === Перадумовы і паходжанне === [[Файл:Proto-cuneiform sexagesimal type Sa.svg|міні|upright=1.2|Ранні протаклінапіс ([[4 тысячагоддзе да н.э.]]) і клінапісныя знакі для шасцідзесятковай сістэмы (60, 600, 3600 і г.д.)]] Паводле [[Ота Нойгебаўэр]]а{{sfn|Neugebauer|1969|pp=17–19}}, паходжанне шасцідзесятковай сістэмы злічэння не з’яўляецца такім простым, паслядоўным або адзіным у часе, як гэта часта малююць. З аднаго боку, сістэма надзвычай зручная тым, што яе аснова дзеліцца без астатку на 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20 і 30. Гэта заўсёды было яе самай магутнай матэматычнай перавагай пры запісе і вылічэнні дробаў. З іншага боку, наяўнасць 60 лічбаў стварала шматлікія нязручнасці: напрыклад, табліца множання на гліняных таблічках налічвала 1770 радкоў. Таму [[Фінікійцы|фінікійскім]] і вавілонскім матэматыкам давялося распрацаваць спецыяльную тэхніку запісу: лік адлюстроўваўся ў [[Пазіцыйная сістэма злічэння|пазіцыйнай]] шасцідзесятковай сістэме, а ягоныя лічбы — у адытыўнай дзесятковай{{sfn|История математики, том I|1970|с=36—37}}. Праз гэта шасцідзесятковыя абазначэнні заўсёды ўтрымлівалі моцны прыхаваны ўплыў дзесятковай сістэмы{{sfn|Neugebauer|1969|pp=17–19}}. Дакладнае паходжанне сістэмы да канца не высветлена, і наконт гэтага існуе некалькі гіпотэз: * ''Лічэнне на пальцах:'' [[Іван Мікалаевіч Весялоўскі|І. М. Весялоўскі]] выказаў меркаванне, што яна звязана са старажытнымі практыкамі лічэння на фалангах пальцаў{{sfn|Ван дер Варден|1959|с=437-438|loc=Комментарии И. Н. Веселовского}}. (Падрабязней пра разбор такога спосабу гл. {{Section link||Лічэнне на руках}}.) * ''Зліццё мер вагі і грошай:'' О. Нойгебаўэр (у 1927 г.) прапанаваў тэорыю{{sfn|Глейзер|1964}}, паводле якой пасля [[акад]]скага заваявання [[Шумер|шумерскай дзяржавы]] доўгі час адначасова суіснавалі дзве грашова-вагавыя адзінкі, што запатрабавала іхняй інтэграцыі. Гэта мела відавочныя перавагі для гандляроў і пакупнікоў пры палягчэнні паўсядзённых фінансавых аперацый з вялікай колькасцю тавараў. У канцы 3-га тысячагоддзя да н.э. шумера-акадскія адзінкі вагі ўключалі ''какару'' ([[Талант (адзінка вымярэння)|талант]], прыкладна 30 кг), які дзяліўся на 60 ''ману'' ([[Міна (адзінка вымярэння)|мін]]), што, у сваю чаргу, падзяляліся на 60 ''шыклу'' ([[Шэкель|шэкеляў]]). Такое дзяленне (1 міна = 60 шэкеляў) стала звыклым і спарадзіла адпаведную сістэму запісу любых лікаў. Падобны погляд падзяляе і гісторык матэматыкі [[Курт Фогель (гісторык матэматыкі)|Курт Фогель]]{{sfn|Vogel|1959}}. ** ''Крытыка:'' І. М. Весялоўскі выступаў з крытыкай гэтай гіпотэзы, адзначаючы, што сістэма існавала ў шумераў яшчэ ў IV тысячагоддзі да н.э., задоўга да акадскага заваявання{{sfn|Веселовский|1955|с=241—303}}. Аднак іншыя гісторыкі аспрэчваюць гэта, даказваючы на падставе археалагічных знаходак, што спрадвечная лікавая сістэма шумераў была дзесятковай{{sfn|Виолант-и-Хольц|2014|с=23—24}}. * ''Сінтэз больш старажытных сістэм:'' Французскі гісторык [[Жорж Іфра]] ў сваёй манаграфіі «Усеагульная гісторыя лікаў» (1985) аргументаваў меркаванне, што шасцідзесятковая сістэма з’яўляецца вынікам накладання дзвюх больш старажытных сістэм — [[Дванаццатковая сістэма злічэння|дванаццатковай]] і пяцярковай. Археалагічныя знаходкі паказалі, што абедзве гэтыя сістэмы сапраўды выкарыстоўваліся, а шумерскія назвы лікаў 6, 7 і 9 выяўляюць сляды пяцярковага лічэння, якое, відаць, з’яўляецца найбольш старажытным{{sfn|Торра|2014|с=17-18}}. Выкарыстанне сістэмы ў старажытнасці не заўсёды было аднастайным. Найбольш паслядоўна яна ўжывалася ў матэматычных табліцах даных. У іншых тэкстах непаслядоўнасці распаўсюджваліся аж да самых базавых клінапісных сімвалаў{{sfn|Neugebauer|1969|pp=17–19}}. Напрыклад, клінапісным сімвалам для 1 быў эліпс, зроблены шляхам прыціскання закругленага канца стыласа пад вуглом да гліны, у той час як сімвалам для 60 быў большы авал, або «вялікая 1». У тых жа тэкстах лік 10 пазначаўся кругам, зробленым перпендыкулярна гліне, а 100 — большым кругам («вялікая 10»). Гэтыя знакі маглі змешвацца паміж сабой нават у межах аднаго ліку. Дэталі і парадкі велічынь часта залежалі ад кантэксту (паколькі нуль не выкарыстоўваўся паслядоўна) і былі характэрнымі для пэўных эпох і культур{{sfn|Neugebauer|1969|pp=17–19}}. === Вавілонская матэматыка === {{Асноўны артыкул|Вавілонскія лічбы|Вавілонская матэматыка}} Нягледзячы на назву, шасцідзесятковая сістэма старажытнай Месапатаміі не была «чыстай» сістэмай з асновай 60 (у тым сэнсе, што вавілоняне не мелі 60 асобных унікальных сімвалаў для кожнай лічбы). Замест гэтага яны выкарыстоўвалі арыгінальны гібрыдны падыход: унутры самога шасцідзесятковага разраду працавала дапаможная дзесятковая сістэма на ўзор падыходу «знак-значэнне». Любая шасцідзесятковая лічба складалася з камбінацыі ўсяго двух базавых клінапісных знакаў: вузкі вертыкальны клін, які абазначаў адзінкі (ад 1 да 9 — [[Файл:Babylonian 1.svg|20px]], [[Файл:Babylonian 2.svg|20px]], [[Файл:Babylonian 3.svg|20px]], [[Файл:Babylonian 4.svg|20px]], …, [[Файл:Babylonian 9.svg|20px]]), і шырокі вуглавы знак, які абазначаў дзясяткі (ад 10 да 50 — [[Файл:Babylonian 10.svg|20px]], [[Файл:Babylonian 20.svg|20px]], [[Файл:Babylonian 30.svg|20px]], [[Файл:Babylonian 40.svg|20px]], [[Файл:Babylonian 50.svg|20px]]). Такім чынам, значэнне канкрэтнай лічбы вызначалася простым складаннем гэтых знакаў. Напрыклад, лік 35 запісваўся як тры «дзясяткі» і пяць «адзінак». [[Файл:Babylonian numerals.svg|frameless|цэнтр|upright=2.5]] Для запісу лікаў, большых за 59, вавілоняне выкарыстоўвалі пазіцыйны прынцып. Блокі клінапісных знакаў запісваліся адзін за адным, і кожная пазіцыя (справа налева) азначала наступную ступень шасцідзесяці. Аднак тут хавалася галоўная складанасць для інтэрпрэтацыі: доўгі час у іх не існавала сімвала для нуля. Праз гэта сімвалы для лікаў 1 і 60 выглядалі абсалютна аднолькава — як адзін вертыкальны клін<ref>{{citation|title=Topics in Contemporary Mathematics |first1=Ignacio |last1=Bello |first2=Jack R. |last2=Britton |first3=Anton |last3=Kaul |edition=9th |publisher=Cengage Learning |year=2009 |isbn=9780538737791 |page=182 |url=https://books.google.com/books?id=Aji2yzbopxgC&pg=PA182}}.</ref><ref name="lmnz"/>. Сапраўднае значэнне ліку і ягоны парадак часта даводзілася вызначаць выключна з кантэксту. Толькі ў пазнейшых вавілонскіх тэкстах з’явіўся спецыяльны знак-запаўняльнік (своеасаблівы прататып нуля), але ён ставіўся толькі ў сярэдзіне ліку для абазначэння прапушчаных разрадаў і ніколі не выкарыстоўваўся з правага боку ліку (як, напрыклад, у ліку {{num|13200}})<ref name="lmnz">{{citation |url=http://blogs.scientificamerican.com/roots-of-unity/2014/08/31/look-ma-no-zero/ |first=Evelyn |last=Lamb |journal=[[Scientific American]] |series=Roots of Unity |date=August 31, 2014 |title=Look, Ma, No Zero!}}</ref>. [[Файл:Plimpton 322.jpg|міні|справа|Матэматычная таблічка «[[Plimpton 322]]»]] Гэтая сістэма, нягледзячы на ўяўную грувасткасць запісу, аказалася надзвычай магутным інструментам для складаных вылічэнняў (асабліва для працы з дробамі). Да нашых дзён дайшлі выдатныя артэфакты, такія як гліняная таблічка «[[Plimpton 322]]», што сведчыць пра глыбокія матэматычныя і геаметрычныя веды вавілонян. Яшчэ адным уражлівым прыкладам з’яўляецца таблічка «[[YBC 7289]]», на якой захаваўся неверагодна дакладны прыблізны падлік квадратнага кораня з 2. Гэта даказвае, што шасцідзесятковая сістэма дазваляла дасягаць высокага ўзроўню дакладнасці, які пазней перанялі і развілі грэчаскія астраномы. === У еўрапейскай навуцы === Старажытнагрэчаскія і эліністычныя астраномы перанялі шасцідзесятковую сістэму непасрэдна ад вавілонян разам з іхнімі табліцамі назіранняў за небам. Важную ролю ў гэтым працэсе перадачы ведаў адыграў [[Берос]] — вавілонскі жрэц і астраном III стагоддзя да н.э. Перабраўшыся ў Грэцыю, ён заснаваў на востраве [[Кос (востраў)|Кос]] астралагічную школу і непасрэдна пазнаёміў антычны свет з дасягненнямі месапатамскай астраноміі. Падрабязней пра ўплыў вавілонскай навукі на антычных грэкаў гл. {{Section link|Вавілонская астраномія|Уплыў на антычную і эліністычную астраномію}}. Цікава, што шасцідзесятковая сістэма знайшла адлюстраванне і ў грэчаскай філасофіі. У VIII кнізе «[[Дзяржава (Платон)|Дзяржавы]]» [[Платон]]а прыводзіцца [[алегорыя]] [[шлюб]]у, засяроджаная на ліку 60⁴ = {{val|12,960,000}} і ягоных [[дзельнік]]ах. У шасцідзесятковай сістэме гэты лік мае асабліва просты выгляд: 1,0,0,0,0. Пазнейшыя даследчыкі звярталіся як да вавілонскай матэматыкі, так і да тэорыі музыкі ў спробах растлумачыць гэты загадкавы ўрывак{{sfn|Barton|1908|pp=210–219}}{{sfn|McClain|1974|pp=242–272}}. Аднак у практычных вылічэннях антычныя вучоныя ўнеслі важныя карэктывы: яны выкарыстоўвалі аснову 60 выключна для запісу дробаў (дробных частак адзінкі), у той час як для цэлых лікаў ужывалі ўласныя традыцыйныя сістэмы. У II стагоддзі н.э. [[Клаўдзій Пталамей]] у сваім фундаментальным трактаце па матэматычнай астраноміі «Альмагест» выкарыстоўваў шасцідзесятковыя дробы. [[Табліца хорд Пталямея|Ягоная табліца хорд]], якая больш за тысячагоддзе заставалася галоўным [[Трыганаметрыя|трыганаметрычным]] даведнікам, утрымлівала дробныя часткі градуса з асновай 60 (што практычна эквівалентна сучаснай табліцы [[сінус]]аў). Іншы выбітны грэчаскі матэматык, [[Тэон Александрыйскі]], пакінуў пасля сябе падрабязны метад вылічэння квадратных каранёў для лікаў, запісаных у шасцідзесятковай сістэме{{sfn|Rey|1933|p=118}}. Што тычыцца паўсядзённага жыцця, то тут антычная Еўропа хутчэй аддалялася ад вавілонскай спадчыны. Напрыклад, грэкі свядома змянілі старажытную ўсходнюю прапорцыю мер вагі, зрабіўшы шэкель {{дроб|1|50}} часткай міны замест {{дроб|1|60}}, каб адаптаваць яе да больш звыклай для іх дзесятковай логікі. У [[Сярэднявечча|сярэднявечную]] Еўропу больш дасканалыя шасцідзесятковыя метады трапілі шмат у чым дзякуючы кантактам з арабо-мусульманскім светам. Сярэднявечныя астраномы пачалі актыўна выкарыстоўваць шасцідзесятковыя лікі для запісу часу. У 1000 годзе [[Аль-Біруні]] падчас абмеркавання яўрэйскіх месяцаў упершыню падзяліў гадзіну ў шасцідзесятковай сістэме на дробныя часткі: хвіліны, секунды, тэрцыі і кварты{{sfn|Al-Biruni|1879|pp=147–149}}. Каля 1235 года каталіцкі манах і астраном [[Іаан Сакрабоска]] працягнуў гэтую традыцыю, хаця гісторык Нотхафт меркаваў, што менавіта Сакрабоска зрабіў гэта першым<ref>{{harvnb|Nothaft|2018|p=126}}{{quote|Сакрабоска перайшоў на шасцідзесятковыя дробы, але зрабіў іх больш прыдатнымі для астранамічнага і каляндарнага лічэння, ужыўшы іх не да дня, а да гадзіны, тым самым паклаўшы пачатак выкарыстанню гадзін, хвілін і секунд, якое ўсё яшчэ пераважае ў дваццаць першым стагоддзі.{{oq|en|Sacrobosco switched to sexagesimal fractions, but rendered them more congenial to computistical use by applying them not to the day but to the hour, thereby inaugurating the use of hours, minutes, and seconds that still prevails in the twenty-first century.}}}}</ref>. Пазней, каля 1320 года, у парыжскай версіі «[[Альфонсавыя табліцы|Альфонсавых табліц]]» дзень выкарыстоўваўся як асноўная адзінка часу, а ўсе ягоныя кратныя велічыні і дробныя часткі запісваліся ў шасцідзесятковай сістэме абазначэнняў<ref>{{harvnb|Nothaft|2018|p=196}}{{quote|Адной з характэрных рыс Альфонсавых табліц у іхняй лаціна-парыжскай інкарнацыі з’яўляецца строгая „шасцідзесятызацыя“ ўсіх унесеных у табліцу параметраў, паколькі <…> рухі і часавыя інтэрвалы паслядоўна раскладаліся на кратныя велічыні і дробы дзён або градусаў на аснове ліку 60.{{oq|en|One noteworthy feature of the Alfonsine Tables in their Latin-Parisian incarnation is the strict 'sexagesimalization' of all tabulated parameters, as <…> motions and time intervals were consistently dissolved into base-60 multiples and fractions of days or degrees.}}}}</ref>. Сярод еўрапейскіх інтэлектуалаў нават узнікалі ідэі зрабіць гэтую сістэму асноўнай. У XIII стагоддзі ўплывовы рэктар [[Парыжскі ўніверсітэт|Парыжскага ўніверсітэта]] Пётр Філамен (вядомы як {{lang-la2|Petrus de Dacia}}), а ў XV стагоддзі прафесар матэматыкі [[Венскі ўніверсітэт|Венскага ўніверсітэта]] Іаган Гмундэн выступалі за паўсюднае ўкараненне шасцідзесятковай сістэмы ва ўсіх сферах еўрапейскай навукі. Аднак абедзве ініцыятывы засталіся без наступстваў. Пачынаючы з XVI стагоддзя зручныя дзесятковыя дробы пачалі імкліва і канчаткова выцясняць шасцідзесятковыя з шырокага ўжытку. Тым не менш, у астраноміі сістэма захоўвала свае пазіцыі і часта выкарыстоўвалася еўрапейскімі вучонымі для выканання разлікаў аж да 1671 года<ref>{{harvnb|Newton|1671|p=146}}{{quote|Самай выдатнай з іх з’яўляецца шасцідзесятковая шкала арыфметыкі, часта ўжываная астраномамі, якая выражае ўсе магчымыя лікі — цэлыя ці дробавыя, рацыянальныя ці глухія [ірацыянальныя] — праз ступені шасцідзесяці і пэўныя лікавыя каэфіцыенты, што не перавышаюць пяцідзесяці дзевяці.{{oq|en|The most remarkable of these is the Sexagenary or Sexagesimal Scale of Arithmetick, of frequent use among Astronomers, which expresses all possible Numbers, Integers or Fractions, Rational or Surd, by the Powers of ''Sixty'', and certain numeral Coefficients not exceeding fifty-nine.}}}}</ref>. Напрыклад, у канцы XVI стагоддзя такія выдатныя матэматыкі, як [[Ёст Бюргі]] ў сваім трактаце «[[Fundamentum Astronomiae]]» (які быў прадстаўлены імператару [[Рудольф II Габсбург|Рудольфу II]] у 1592 годзе), ягоны калега Урсус у «Fundamentum Astronomicum» і, магчыма, [[Генры Брыгс]], выкарыстоўвалі спецыяльныя [[Табліца множання|табліцы множання]] на аснове шасцідзесятковай сістэмы для вылічэння [[сінус]]аў{{sfn|Folkerts|Launert|Thom|2016|pp=133–147}}. Хаця ў штодзённых еўрапейскіх вылічэннях сістэма не прыжылася, яе ўплыў на гандаль і побыт захоўваўся стагоддзямі. Гэтыя адгалоскі жывыя і сёння ў такіх тэрмінах і мерах, як [[тузін]] (12), паўтузіна (6), і асабліва ў [[Нямецкая мова|нямецкім]] слове {{lang-de2|Schock}} (копа) — гістарычнай адзінцы лічэння, якая азначае роўна 60 штук{{sfn|Rey|1933|p=112}}. === Іншае гістарычнае выкарыстанне === Прапорцыя {{дроб|1|60}} і яе сімвалічнае значэнне глыбока ўкараніліся ў культуры і рэлігійных тэкстах [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]. Выдатны прыклад — Вавілонскі [[Талмуд]], дзе прыводзіцца наступнае параўнанне, цалкам пабудаванае на шасцідзесятковым дзяленні: {{Пачатак цытаты}} Агонь — {{дроб|1|60}} частка [[Геена|геены вогненнай]]. [[Фінікі|Фінікавы нектар]] — {{дроб|1|60}} частка [[Манна нябесная|манны нябеснай]]. [[Шабат]] — {{дроб|1|60}} частка [[Рай|раю]]. Сон — {{дроб|1|60}} частка смерці. Мара — {{дроб|1|60}} частка прароцтва. {{oq|he|{{lang-he2|אש אחד מששים לגיהנם דבש אחד מששים למן שבת אחד מששים לעולם הבא שינה אחד מששים למיתה חלום אחד מששים לנבואה}}}} {{Канец цытаты|крыніца=[[Берахот (Талмуд)|Берахот]] 57 б}} [[Файл:sexagenary_cycle_years.svg|міні|Камбінацыі пяці элементаў і дванаццаці жывёл [[Кітайскі задыяк|кітайскага задыяку]] ўтвараюць {{nowrap|60-гадовы}} шасцідзесятковы цыкл.]] У старажытным Кітаі лік 60 стаў асновай для вымярэння доўгіх перыядаў часу. У традыцыйным [[Кітайскі каляндар|кітайскім календары]] гістарычна выкарыстоўваецца [[Шасцідзесяцігадовы цыкл|60-гадовы цыкл]], які ўтвараецца камбінацыяй дзвюх паслядоўнасцей: 10 «нябесных ствалоў» і 12 «зямных галін». Адзін і той жа ствол і галіна супадаюць і паўтараюцца кожныя 60 крокаў гэтага цыкла. Сістэматычнае вымярэнне часу такім чынам пачалося яшчэ ў часы [[Шан (дынастыя)|дынастыі Шан]] (паміж 1191 і 1154 гадамі да н.э.). Паводле ж эзатэрычных легенд, гэты шасцідзесятковы цыкл іерогліфаў і дванаццаці музычных тонаў быў вынайдзены яшчэ раней — міфічным [[Жоўты імператар|Жоўтым імператарам]]{{sfn|Berthelot|1933|p=58}}. [[Індуісцкія календары|Індуісцкі каляндар]] таксама ўключае шасцідзесятковыя элементы з 3102 года да н.э. Індыйскія навукоўцы ўмела адаптавалі і развілі гэтыя метады (магчыма, пераняўшы іх ад грэкаў пасля паходаў [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]]){{sfn|Woepcke|1859|p=60}}. Індыйцы зрабілі надзвычай важны ўнёсак у практычнасць сістэмы: пазіцыя шасцідзесятковай лічбы называлася ў іх ''ouss'' (усс), і менавіта індыйскія астраномы настойліва рэкамендавалі выкарыстоўваць шасцідзесятковы «нуль» (усс градуса), каб не губляць [[разрад]] лічбаў пры складаных вылічэннях{{sfn|Woepcke|1859|p=70}}. Традыцыя жыла вельмі доўга: у канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзяў еўрапейцы выявілі, што [[Тамілы|тамільскія]] астраномы працягваюць рабіць найскладанейшыя астранамічныя вылічэнні, выконваючы падлікі з дапамогай ракавін і выкарыстоўваючы ўнікальную сумесь дзесятковай і шасцідзесятковай сістэм абазначэнняў, якая дайшла яшчэ ад эліністычнай эпохі{{sfn|Neugebauer|1952}}. Цікавая сітуацыя склалася ў [[Дакалумбавая Амерыка|дакалумбавай Амерыцы]]. Хоць цывілізацыя [[мая]] славіцца сваёй пазіцыйнай [[Дваццатковая сістэма|дваццатковай сістэмай]] (аснова 20), у [[Каляндар мая|іхніх каляндарных]] вылічэннях прысутнічала вельмі важная мадыфікацыя: значэнне трэцяга разраду складала не 400 (як павінна быць у чыстай сістэме з асновай 20), а 360 (18 × 20). Гэты лік, максімальна набліжаны да колькасці дзён у сонечным годзе, з’яўляецца прамым кратным шасцідзесяці (6 × 60). Такім чынам, незалежныя астранамічныя і каляндарныя патрэбы прывялі мая да выкарыстання лікавых суадносін, канцэптуальна блізкіх да класічнай шасцідзесятковай логікі. Сістэмы злічэння з асновай 60 маглі ўзнікаць у чалавецтва цалкам самастойна, без уплыву Блізкага Усходу. Яскравым прыкладам з’яўляюцца культуры, якія не мелі ніякіх кантактаў з шумерамі або еўрапейцамі — напрыклад, народ экары ([[капаўку]]) з [[Заходняя Новая Гвінея|Заходняй Новай Гвінеі]]. Гэты народ гістарычна выкарыстоўваў і працягвае паспяхова выкарыстоўваць уласную сістэму з асновай 60 для штодзённага лічэння{{sfn|Bowers|1977}}{{sfn|Lean|1992|loc=Chapter 4}}. == Сістэмы абазначэнняў == [[Файл:P. Lund, Inv. 35a.jpg|міні|Прыклад ранняга грэчаскага сімвала нуля <math>\overline{o}</math> (у ніжнім правым куце) з папіруса II стагоддзя.]] У эліністычных грэчаскіх астранамічных тэкстах, такіх як працы [[Клаўдзій Пталемей|Клаўдзія Пталамея]], шасцідзесятковыя лікі запісваліся з выкарыстаннем грэчаскай літарнай сістэмы злічэння, прычым кожная шасцідзесятковая лічба разглядалася як асобны лік. Эліністычныя астраномы таксама прынялі новы сімвал для нуля — <math>\overline{o}</math>. На працягу стагоддзяў ён трансфармаваўся ў іншыя формы, у тым ліку ў звычайную грэчаскую літару [[О мікрон|омікрон]] ({{lang-el2|ο}}). Звычайна гэтая літара азначала 70, што не стварала блытаніны ў шасцідзесятковай сістэме, паколькі максімальнае магчымае значэнне ў любой яе пазіцыі складае толькі 59{{sfn|Neugebauer|1969|p=13–14, plate 2}}<ref name=Mercier>{{citation |last=Mercier |first=Raymond |title=Consideration of the Greek symbol 'zero' |url=http://www.raymondm.co.uk/prog/GreekZeroSign.pdf |website=Home of Kairos}}</ref>. Грэкі абмежавалі выкарыстанне шасцідзесятковых лікаў выключна дробавай часткай{{sfn|Aaboe|1998|pp=103–104}}. У сярэднявечных лацінскіх тэкстах шасцідзесятковыя лікі запісваліся ўжо з дапамогай арабскіх лічбаў; пры гэтым розныя ўзроўні дробаў пазначаліся словамі {{lang-la2|minuta}} (г. зн. «дробная частка»), {{lang-la2|minuta secunda}} («другая дробная частка»), {{lang-la2|minuta tertia}} і гэтак далей. Да XVII стагоддзя стала звычайнай практыкай пазначаць цэлую частку шасцідзесятковых лікаў нулём у верхнім індэксе, а розныя дробавыя часткі — адным або некалькімі штрыхамі. Выбітны матэматык [[Джон Валіс]] у сваім трактаце «{{lang-la2|Mathesis universalis}}» абагульніў гэтую натацыю, уключыўшы ў яе больш высокія кратныя ліку 60. У якасці прыкладу ён прывёў наступны лік: : {{nowrap|49‵‵‵‵36‵‵‵25‵‵15‵1°15′25″36‴49⁗}} У гэтым запісе лікі злева ад цэнтра множацца на вышэйшыя ступені 60, лікі справа — дзеляцца на ступені 60, а цэнтр, пазначаны нулём у верхнім індэксе, множыцца на 1{{sfn|Cajori|2007|p=216}}. Менавіта гэтая сістэма абазначэнняў гістарычна прывяла да з’яўлення сучасных знакаў градусаў, [[Хвіліна|хвілін]] і [[Секунда|секунд]]. Сучасны запіс часу, дзе гадзіны, хвіліны і секунды запісаны ў дзесятковай сістэме і аддзелены адна ад адной [[Двукроп’е|двукроп’ямі]] (напрыклад, {{math|14:30:15}}), таксама можа інтэрпрэтавацца як форма шасцідзесятковай натацыі. У некаторых гістарычных сістэмах вымярэння кожная пазіцыя пасля шасцідзесятковай коскі нумаравалася з дапамогай лацінскіх або [[Французская мова|французскіх]] каранёў: {{lang-la|primus}} або {{lang-fr2|prime}} (першая), {{lang-la|secundus}} або {{lang-fr2|seconde}} (другая), {{lang-fr2|tierce}} (трэцяя), {{lang-fr2|quatre}}, {{lang-fr2|quinte}} і гэтак далей. Гэтая лінгвістычная традыцыя захоўваецца і дагэтуль: менавіта таму частка гадзіны або градуса другога парадку называецца «секундай». Больш за тое, прынамсі да XVIII стагоддзя {{Дроб|1|60}} секунды афіцыйна называлася «тэрцыяй» (ад {{lang-la|tertia}} — трэцяя){{sfn|Wade|1998|p=193}}<ref>{{Cite book |last=Lewis |first=Robert E. |date=1952 |title=Middle English Dictionary |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-01212-1 |page=231}}</ref>. У 1930-х гадах гісторык матэматыкі [[Ота Нейгебаўэр]] увёў сучасную сістэму абазначэнняў для зручнага запісу вавілонскіх і эліністычных лікаў. Гэтая сістэма замяняе складаныя клінапісныя сімвалы сучаснай дзесятковай натацыяй (ад 0 да 59) для кожнай пазіцыі. Пры гэтым выкарыстоўваюцца наступныя правілы: * [[Кропка з коскай]] ({{math|;}}) служыць для аддзялення цэлай часткі ліку ад дробавай. * Звычайная [[коска]] ({{math|,}}) выкарыстоўваецца для аддзялення пазіцый ([[разрад]]аў) унутры кожнай з частак{{sfn|Neugebauer|Sachs|Götze|1945|p=2}}. Напрыклад, сярэдні [[сінадычны месяц]], які выкарыстоўваўся як вавілонскімі, так і эліністычнымі астраномамі (і дагэтуль выкарыстоўваецца ў [[Яўрэйскі каляндар|яўрэйскім календары]]), складае {{math|29;31,50,8,20}} дзён. Гэтая натацыя з’яўляецца агульнапрынятым акадэмічным стандартам і выкарыстоўваецца ў навуковай літаратуры. == Матэматычныя ўласцівасці == === Дзельнікі === Лік 60 з’яўляецца звышсастаўным лікам. Ён мае дванаццаць [[дзельнік]]аў: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30 і 60, з якіх 2, 3 і 5 з’яўляюцца [[Просты лік|простымі лікамі]]. Для параўнання, аснова 10 мае толькі чатыры дзельнікі (1, 2, 5 і 10). Акрамя таго, 60 — гэта найменшы лік, які без астатку дзеліцца на ўсе лікі ад 1 да 6 (г. зн. найменшае агульнае кратнае для лікаў 1, 2, 3, 4, 5 і 6). У старажытнасці, калі сучасныя алгарытмы [[Дзяленне|дзялення]] яшчэ не былі вядомыя, такая велізарная колькасць множнікаў давала вялікую практычную перавагу, бо значна спрашчала працу з [[дроб]]амі. Сёння, з паўсюдным укараненнем [[Пазіцыйная сістэма злічэння|пазіцыйнай]] [[Дзесятковая сістэма злічэння|дзесятковай сістэмы злічэння]], гэтая ўласцівасць страціла былую значнасць. Тым не менш, спробы ўвесці цалкам дзесятковае вымярэнне часу (напрыклад, дзяліць гадзіну на 100 частак) не мелі поспеху праз ўніверсальнасць і глыбокую гістарычную ўкаранёнасць шасцідзесятковай сістэмы. === Складанне і адніманне === Дзякуючы пазіцыйнаму прынцыпу, [[складанне]] і [[адніманне]] ў шасцідзесятковай сістэме выконваліся падобна да таго, як гэта робіцца ў сучаснай дзесятковай сістэме: калі значэнне перавышала 60, адзінка пераносілася ў старэйшы (наступны злева) [[разрад]]. Спецыяльных матэматычных знакаў «{{math|[[+]]}}» і «{{math|[[−]]}}» у Вавілоне не было (іх увёў толькі ў XV стагоддзі еўрапейскі матэматык [[Ёган Відман]]). Замест іх выкарыстоўваліся слоўныя апісанні: «павялічыць» або «адняць» (літар. «адцягнуць»). * Прыклад складання: {{math|59 + 11 + 20 {{=}} 1,30}} (у дзесятковай сістэме гэта {{math|59 + 11 + 20 {{=}} 90}}, што роўна {{math|1 × 60 + 30}}). * Прыклад аднімання: {{math|4,40 − 1,40 − 1,50 {{=}} 1,10}} (дзе {{math|4,40 {{=}} 280}}, {{math|1,40 {{=}} 100}} і г.д.). Калі рознасць атрымлівалася адмоўнай, гэта апісвалі выразам накшталт «выкарыстанае для аднімання перавышае». === Множанне === Прынцып [[Множанне|множання]] ў Вавілоне быў шмат у чым падобны да сучаснага ў дзесятковай сістэме. Аднак, калі сёння дастаткова ведаць базавую [[Табліца множання|табліцу множання]] ад {{math|1 × 1}} да {{math|9 × 9}}, то вавілонянам давялося б ведаць напамяць усе магчымыя здабыткі аж да {{math|59 × 59}}. Каб пазбегнуць гэтай велізарнай нагрузкі, яны масава стваралі і выкарыстоўвалі гатовыя даведачныя табліцы множання. Кожны радок такой табліцы пачынаўся з аднаго і таго ж «загалоўнага ліку», напрыклад, 2. Затым ішоў выраз «множана на» і сам множнік (напрыклад, 1), а ў канцы — гатовы вынік (2). Пры гэтым множнікі ў табліцы ішлі запар ад 1 да 20, а затым для эканоміі месца пералічваліся толькі дзясяткі: 30, 40 і 50. Калі патрабаваўся прамежкавы множнік (напрыклад, 29), вылічэнне проста разбівалася на часткі: гатовыя значэнні для 20 і для 9 браліся з табліцы, а затым складаліся. Паколькі ўнутры шасцідзесятковай сістэмы лікі да 60 фармаваліся з крокам у 10, а ў паўсядзённым жыцці і гандлі часта выкарыстоўваліся буйныя дзесятковыя велічыні, табліцы множання складаліся ў тым ліку для такіх загалоўных лікаў, як {{math|1,40}} (што адпавядае дзесятковаму ліку 100) і {{math|16,40}} (што адпавядае 1000). Яшчэ адной важнай прычынай выбару пэўных загалоўных лікаў было іхняе шчыльнае ўзаемадзеянне з табліцамі [[Адваротны лік|адваротных велічынь]], неабходнымі для выканання дзялення. Ніжэй прыведзены стандартныя загалоўныя лікі, для якіх складаліся табліцы множання (рыска зверху азначае перыядычны дроб): {| class="wikitable hintergrundfarbe-basis" style="border:0; border-width:0;" |- class="hintergrundfarbe5" |'''Шасцідзесятковы''' | || <math>1{,}15</math> ||<math>1{,}20</math> ||<math>1{,}30</math> ||<math>1{,}40</math> ||<math>2</math> ||<math>2{,}13{,}20</math> ||<math>2{,}15</math> ||<math>2{,}24</math> ||<math>2{,}30</math> ||<math>3</math> ||<math>3{,}20</math> ||<math>3{,}45</math> ||<math>4</math> |- |'''Дзесятковы''' | || <math>1{,}25</math> ||<math>1{,}\overline{3}</math> ||<math>1{,}5</math> ||<math>1{,}\overline{6}</math> ||<math>2</math> ||<math>2{,}\overline{2}</math> ||<math>2{,}25</math> ||<math>2{,}4</math> ||<math>2{,}5</math> ||<math>3</math> ||<math>3{,}\overline{3}</math> ||<math>3{,}75</math> ||<math>4</math> |- |'''Звычайны дроб''' | || 1 1⁄4 || 1 1⁄3 || 1 1⁄2 || 1 2⁄3 || 2 || 2 2⁄9 || 2 1⁄4 || 2 2⁄5 || 2 1⁄2 || 3 || 3 1⁄3 || 3 3⁄4 || 4 |- | colspan="15" height="1px" style="border:0; border-width:0;" | |- class="hintergrundfarbe5" |'''Шасцідзесятковы''' |<math>4{,}30</math> ||<math>5</math> ||<math>6</math> ||<math>6{,}40</math> ||<math>7</math> ||<math>7{,}12</math> ||<math>7{,}30</math> ||<math>8</math> || <math>8{,}20</math> ||<math>9</math> ||<math>10</math> ||<math>12</math> ||<math>12{,}30</math> ||<math>15</math> |- |'''Дзесятковы''' |<math>4{,}5</math> ||<math>5</math> ||<math>6</math> ||<math>6{,}\overline{6}</math> ||<math>7</math> ||<math>7{,}2</math> ||<math>7{,}5</math> ||<math>8</math> || <math>8{,}\overline{3}</math> ||<math>9</math> ||<math>10</math> ||<math>12</math> ||<math>12{,}5</math> ||<math>15</math> |- |'''Звычайны дроб''' | 4 1⁄2 || 5 || 6 || 6 2⁄3 || 7 || 7 1⁄5 || 7 1⁄2 || 8 || 8 1⁄3 || 9 || 10 || 12 || 12 1⁄2 || 15 |- | colspan="15" height="1px" style="border:0; border-width:0;" | |- class="hintergrundfarbe5" |'''Шасцідзесятковы''' |<math>16</math> ||<math>16{,}40</math> ||<math>18</math> ||<math>20</math> ||<math>22{,}30</math> ||<math>24</math> ||<math>25</math> ||<math>30</math> ||<math>36</math> ||<math>40</math> ||<math>44{,}26{,}40</math> ||<math>45</math> ||<math>48</math> ||<math>50</math> |- |'''Дзесятковы''' |<math>16</math> ||<math>16{,}\overline{6}</math> ||<math>18</math> ||<math>20</math> ||<math>22{,}5</math> ||<math>24</math> ||<math>25</math> ||<math>30</math> ||<math>36</math> ||<math>40</math> ||<math>44{,}\overline{4}</math> ||<math>45</math> ||<math>48</math> ||<math>50</math> |- |'''Звычайны дроб''' | 16 || 16 2⁄3 || 18 || 20 || 22 1⁄2 || 24 || 25 || 30 || 36 || 40 || 44 4⁄9 || 45 || 48 || 50 |} ; Прыклад складанага множання Вавілоняне выконвалі множанне лікаў, выкарыстоўваючы разбіўку на часткі. Вось прыклад вылічэння {{math|29 × 1,12}} (што ў дзесятковай сістэме адпавядае {{math|29 × 72}}): : Множнік {{math|1,12}} лагічна прадстаўляецца як {{math|1,0}} (гэта значыць 60) і {{math|0,12}} (гэта значыць 12). У сваю чаргу, множанне 29 на 12 таксама разбіваецца для зручнасці на дзясяткі і адзінкі ({{math|20}} і {{math|9}}). Працэс запісваецца наступным чынам: :: {{math|29 × 1,12 {{=}} 29 × 1,0 + 20 × 0,12 + 9 × 0,12}} : Затым кожны са здабыткаў разлічваецца і фіксуецца ў шасцідзесятковым выглядзе: :* {{math|29 × 1,0 {{=}} 29,00}} (у дзесятковай: {{math|29 × 60 {{=}} 1740}}) :* {{math|20 × 0,12 {{=}} 4,00}} (у дзесятковай: {{math|20 × 12 {{=}} 240}}, што якраз складае {{math|4 × 60}}) :* {{math|9 × 0,12 {{=}} 1,48}} (у дзесятковай: {{math|9 × 12 {{=}} 108}}, што складае {{math|1 × 60 + 48}}) : У канцы атрыманыя часткі складаюцца: :: {{math|29,00 + 4,00 + 1,48 {{=}} 34,48}} : Вынік {{math|34,48}} у пераліку на дзесятковую сістэму роўны {{math|34 × 60 + 48 {{=}} 2088}}. Матэматычна гэта абсалютна дакладна супадае з дзесятковым вылічэннем {{math|29 × 72 {{=}} 2088}}. === Дзяленне праз адваротныя велічыні === Вавілоняне не мелі асобнага алгарытму [[Дзяленне|дзялення]]. Замест таго, каб падзяліць лік <math>a</math> на лік <math>n</math>, яны выконвалі аперацыю множання ліку <math>a</math> на [[Адваротны лік|адваротную велічыню]] [[дзельнік]]а (<math>1/n</math>): : <math>a : n = a \cdot \frac{1}{n}</math> Адваротную велічыню ліку <math>n</math> можна было знайсці ў табліцы множання з загалоўным лікам <math>n</math> (пры ўмове, што <math>n</math> з’яўлялася [[Ступеняванне|дзельнікам якой-небудзь ступені]] ліку 60). Калі здабытак у табліцы раўняўся адзінцы, то адпаведны множнік <math>m</math> і быў шуканай адваротнай велічынёй. Тут варта адзначыць, што ў клінапісным запісе адзін і той жа знак мог абазначаць і 1, і 60, і 60². Дзякуючы адсутнасці «шасцідзесятковай коскі», значэнні <math>m</math> і <math>\frac{m}{60^l}</math> візуальна выглядалі абсалютна аднолькава. Таму з ураўнення <math>n \cdot m = 60^l</math> лагічна вынікала неабходная прапорцыя: : <math>\frac{m}{60^l} = \frac{1}{n}</math> Для палягчэння штодзённых вылічэнняў адваротныя велічыні [[Натуральны лік|натуральных лікаў]] зводзіліся ў спецыяльныя даведачныя табліцы адваротных велічынь (рэцыпрокаў). Калі ж лік быў нерэгулярным (гэта значыць меў [[Фактарызацыя цэлых лікаў|простыя множнікі]] {{math|≥7}}, напрыклад, 7, 11, 13), дакладнай адваротнай велічыні для яго не існавала. У такіх выпадках у табліцы проста пісалі «не існуе», а на практыцы выкарыстоўвалі прыблізныя значэнні (гэтак жа, як і для [[Ірацыянальны лік|ірацыянальных лікаў]]). Найбольш распаўсюджаная стандартная табліца адваротных велічынь утрымлівала наступныя пары лікаў: {| class="wikitable center" |- class="hintergrundfarbe8" ! n !! 1/n!! n !! 1/n !! n !! 1/n !! n !! 1/n !! n !! 1/n !! n !! 1/n !! n !! 1/n !! n !! 1/n !! n !! 1/n !! n !! 1/n |- |'''2''' || 30 || '''3''' || 20 || '''4''' || 15 || '''5''' || 12 || '''6''' || 10 || '''8''' || 7,30 || '''9''' || 6,40 || '''10''' || 6 || '''12''' || 5 || '''15''' || 4 |- |'''16''' || 3,45 || '''18''' || 3,20 || '''20''' || 3 || '''24''' || 2,30 || '''25''' || 2,24 || '''27''' || 2,13,20 || '''30''' || 2 || '''32''' || 1,52,30 || '''36''' || 1,40 || '''40''' || 1,30 |- |'''45''' || 1,20 || '''48''' || 1,15 || '''50''' || 1,12 || '''54''' || 1,6,40 || '''60''' || 1 || '''1,4''' || 56,15 || '''1,12''' || 50 || '''1,15''' || 48 || '''1,20''' || 45 || '''1,21''' || 44,26,40 |- |} : ''Заўвага:'' Лічбы ў левых слупках апошняга радка табліцы ({{math|1,4}}; {{math|1,12}}; {{math|1,15}} і гэтак далей) — гэта пазіцыйны запіс лікаў, большых за 60. Напрыклад, {{math|1,4}} азначае {{math|1 × 60 + 4 {{=}} 64}}. Адпаведна, {{math|1,12}} — гэта 72, а {{math|1,15}} — гэта 75. Такая табліца была ўніверсальнай. Яе значэнні можна было чытаць па-рознаму ў залежнасці ад «разраду», які меўся на ўвазе. Напрыклад, звязка лікаў 3 і 20 магла азначаць: * <math>\frac{1}{3} = 0;20</math> * <math>\frac{1}{180}</math> (што запісваецца як <math>\frac{1}{3,0}</math>) <math>= 0;0,20</math> * <math>1 : 0;3</math> (што роўна <math>60 : 3</math>) <math>= 20</math> Гэтае правіла працавала і ў адваротны бок: калі <math>\frac{1}{3} = 0;20</math>, то <math>\frac{1}{20} = 0;3</math>. ; Прыклады вылічэнняў: * ''Дзяленне 4 на 3''. Знаходзім адваротную велічыню для 3 (гэта {{math|0;20}}) і множым на яе: : <math>4 : 3 = 4 \cdot \frac{1}{3} = 4 \cdot 0;20 = 1;20</math> * ''Дзяленне 0;12 на 25''. Знаходзім адваротную велічыню для 25 (гэта {{math|0;2,24}}) і множым: : <math>0;12 : 25 = 0;12 \cdot \frac{1}{25} = 0;12 \cdot 0;2,24 = 0;0,28,48</math> === Дробы і рэгулярныя лікі === Аснова шасцідзесятковай сістэмы мае ў сваім раскладанні на простыя множнікі толькі тры лікі: 2, 3 і 5 ({{math|60 {{=}} 2² × 3 × 5}}). У вавілонскай матэматыцы лік называецца ''рэгулярным'', калі ў ягоным раскладанні на простыя множнікі прысутнічаюць толькі гэтыя тры лічбы. Гэта мае найважнейшае матэматычнае наступства: любы [[дроб]], [[Назоўнік дробу|назоўнік]] якога з’яўляецца рэгулярным лікам, можа быць выражаны дакладным канчатковым (неперыядычным) значэннем у шасцідзесятковай сістэме{{sfn|Neugebauer|1955}}. Як і ў выпадку з цэлымі лікамі, вавілоняне не выкарыстоўвалі асобнага знака для аддзялення цэлай часткі ад дробавай (так званай «шасцідзесятковай коскі»). Разрад дробу меўся на ўвазе выключна з кантэксту. Напрыклад, лік 30 мог азначаць і цэлы лік 30, і дроб {{дроб|30|60}} (гэта значыць {{дроб|1|2}}). Гэтая логіка падобная да сучаснага ўспрымання велічынь у залежнасці ад сітуацыі: напрыклад, 75 [[сантылітр]]аў без дадатковых тлумачэнняў могуць азначаць як {{дроб|3|4}} літра, так і 75 %. Для зручнасці ў сучаснай навуковай літаратуры дробавая частка аддзяляецца ад цэлай кропкай з коскай ({{math|;}}), а самі шасцідзесятковыя разрады — коскамі ({{math|,}}). Ніжэй прыведзены ўсе дакладныя (канчатковыя) шасцідзесятковыя дробы, назоўнік якіх з’яўляецца рэгулярным лікам і меншы або роўны 60: {{div col |colwidth=4em |style=max-width:40em }} : {{дроб|1|2}} = 0;30 (або {{дроб|30|60}}) : {{дроб|1|3}} = 0;20 (або {{дроб|20|60}}) : {{дроб|1|4}} = 0;15 : {{дроб|1|5}} = 0;12 : {{дроб|1|6}} = 0;10 : {{дроб|1|8}} = 0;7,30 (што азначае {{дроб|7|60}} + {{дроб|30|3600}}) : {{дроб|1|9}} = 0;6,40 : {{дроб|1|10}} = 0;6 : {{дроб|1|12}} = 0;5 : {{дроб|1|15}} = 0;4 : {{дроб|1|16}} = 0;3,45 : {{дроб|1|18}} = 0;3,20 : {{дроб|1|20}} = 0;3 : {{дроб|1|24}} = 0;2,30 : {{дроб|1|25}} = 0;2,24 : {{дроб|1|27}} = 0;2,13,20 : {{дроб|1|30}} = 0;2 : {{дроб|1|32}} = 0;1,52,30 : {{дроб|1|36}} = 0;1,40 : {{дроб|1|40}} = 0;1,30 : {{дроб|1|45}} = 0;1,20 : {{дроб|1|48}} = 0;1,15 : {{дроб|1|50}} = 0;1,12 : {{дроб|1|54}} = 0;1,6,40 : {{дроб|1|60}} = 0;1 {{div col end}} Прынцып утварэння такіх значэнняў можна прадэманстраваць на прыкладзе дробу {{дроб|1|8}}. Ягоны шасцідзесятковы запіс выглядае як {{math|0;7,30}}. Гэта азначае, што адзінка дзеліцца на 8 частак наступным чынам: : <math>\frac{1}{8} = \frac{7}{60} + \frac{30}{60^2}</math> Гэтак жа дроб {{дроб|1|27}}, які запісваецца як {{math|0;2,13,20}}, матэматычна раскладаецца на: : <math>\frac{1}{27} = \frac{2}{60} + \frac{13}{60^2} + \frac{20}{60^3}</math> Вылічэнне такіх дробаў і іхніх адваротных велічынь зводзілася да пошуку ліку, здабытак якога на зыходны назоўнік даваў бы бліжэйшую ступень ліку 60 (напрыклад, {{val|3600}} або {{val|216000}}). Дзякуючы ўласцівасцям рэгулярных лікаў, для назоўнікаў з табліцы вышэй такі здабытак заўсёды атрымліваўся дакладным і без астатку. === Перыядычныя дробы === Лікі, якія не з’яўляюцца рэгулярнымі (не маюць у аснове толькі 2, 3 і 5), утвараюць больш складаныя бясконцыя [[Перыядычны дзесятковы дроб|перыядычныя дробы]]. Некаторыя прыклады (рыска зверху азначае паслядоўнасць лічбаў, якая паўтараецца бясконца): : {{frac|7}} = 0;{{overline|8,34,17}} : {{frac|11}} = 0;{{overline|5,27,16,21,49}} : {{frac|13}} = 0;{{overline|4,36,55,23}} : {{frac|14}} = 0;4,{{overline|17,8,34}} : {{frac|17}} = 0;{{overline|3,31,45,52,56,28,14,7}} : {{frac|19}} = 0;{{overline|3,9,28,25,15,47,22,6,18,56,50,31,34,44,12,37,53,41}} : {{frac|59}} = 0;{{overline|1}} : {{frac|61}} = 0;{{overline|0,59}} Той факт, што два суседнія з шасцідзесяццю лікі (59 і 61) з’яўляюцца простымі, азначае важную ўласцівасць: дробы, якія паўтараюцца з перыядам у адну або дзве шасцідзесятковыя лічбы, могуць мець як назоўнік толькі рэгулярныя лікі, кратныя 59 або 61. Усе іншыя нерэгулярныя лікі ўтвараюць дробы, якія паўтараюцца з значна даўжэйшым перыядам. === Ірацыянальныя лікі і вылічэнне каранёў === Прадстаўленне [[Ірацыянальны лік|ірацыянальных лікаў]] у любой пазіцыйнай сістэме (як у дзесятковай, так і ў шасцідзесятковай) ніколі не заканчваецца і не мае перыяду. Нягледзячы на гэта, шасцідзесятковая сістэма дазваляла старажытным матэматыкам дасягаць выключнай дакладнасці ў прыбліжэннях. ; Квадратны корань з 2 [[Файл:Ybc7289-bw.jpg|міні|Вавілонская таблічка «[[YBC 7289]]», якая паказвае шасцідзесятковы лік {{math|1;24,51,10}}, што з’яўляецца прыбліжэннем {{sqrt|2}}.]] Найбольш вядомым прыкладам з’яўляецца вавілонская гліняная таблічка «[[YBC 7289]]» (створаная каля 1900—1650 гг. да н.э.). На ёй адлюстраваны квадрат з праведзенымі дыяганалямі і лікавымі значэннямі, якія дэманструюць надзвычай дакладнае прыбліжэнне квадратнага кораня з 2 ({{sqrt|2}}). Значэнне {{sqrt|2}} высечана на таблічцы як {{math|1;24,51,10}}. У пераліку на сучасныя дробы гэта вылічваецца наступным чынам{{sfn|Fowler|Robson|1998}}: : <math>1 + \frac{24}{60} + \frac{51}{60^2} + \frac{10}{60^3} = \frac{30547}{21600} \approx 1,41421296</math> Гэты вынік адрозніваецца ад сапраўднага значэння ({{math|≈ 1,41421356…}}) толькі ў мільённых долях. На гэтай жа таблічцы прыведзены прыклад практычнага выкарыстання геаметрыі: даўжыня боку квадрата пазначана як 30, а даўжыня ягонай дыяганалі — як {{math|42;25,35}}. Гэта дакладна адпавядае здабытку: : {{math|30 × 1;24,51,10 {{=}} 42;25,35}} Для дасягнення такой дакладнасці вавілонскія матэматыкі выкарыстоўвалі ітэрацыйны геаметрычны метад (які пазней у антычнасці быў апісаны [[Герон Александрыйскі|Геронам Александрыйскім]] у выглядзе формулы <math>\sqrt{a^2 \pm b} \approx a \pm \frac{b}{2a}</math>). Працэс вылічэння выглядаў наступным чынам: # Спачатку бралася грубае, базавае прыбліжэнне. З табліцы квадратаў было вядома, што {{sqrt|2}} блізкі да велічыні {{math|1;25}}:<br />{{math|{{sqrt|2}} {{=}} {{sqrt|1;20² + 0;13,20}} ≈ 1;20 + 0;5 {{=}} 1;25}} # Паколькі {{math|1;25}} (што роўна {{дроб|17|12}} або {{math|≈ 1,41666667}}) крыху большае за рэальны корань, можна вылічыць сустрэчнае значэнне: {{math|{{sfrac|2|1;25}} ≈ 1;24,42,21}} (што роўна {{math|≈ 1,41176389}}). # Сапраўднае значэнне {{sqrt|2}} ляжыць роўна паміж гэтымі дзвюма велічынямі. Пошук іхняга [[Сярэдняе арыфметычнае|сярэдняга арыфметычнага]] дае менавіта тое высокадакладнае значэнне, якое высечана на таблічцы:<br />{{math|(1;25 + 1;24,42,21) × 0;30 ≈ 1;24,51,10…}} ({{OEIS2C|A070197}}) ; Лік Пі ({{math|π}}) Падобная шасцідзесятковая дакладнасць выкарыстоўвалася і ў пазнейшыя эпохі для прыбліжэння [[Пі|ліку {{math|π}}]]. Грэчаскі матэматык і астраном [[Клаўдзій Пталемей]] выкарыстоўваў значэнне {{math|3;8,30}}{{sfn|Toomer|1984|p=302}}: : <math>3 + \frac{8}{60} + \frac{30}{60^2} = \frac{377}{120} \approx 3,141666\dots</math> Найбольшага ж поспеху ў шасцідзесятковым вылічэнні дасягнуў персідскі матэматык XV стагоддзя [[Джамшыд аль-Кашы]]. Ён змог вылічыць значэнне {{math|2π}} з дакладнасцю да дзевяці шасцідзесятковых разрадаў (што эквівалентна 16 дзесятковым знакам){{sfn|Youschkevitch|Rosenfeld|1973|p=256}}{{sfn|Aaboe|1998|p=125}}: : {{math|6;16,59,28,1,34,51,46,14,50}} ({{OEIS2C|A091649}}) Як і ў выпадку з {{sqrt|2}}, лік {{math|π}} з’яўляецца ірацыянальным, таму ягонае сапраўднае шасцідзесятковае раскладанне працягваецца бясконца, і ўсе гістарычныя вылічэнні застаюцца высокадакладнымі прыбліжэннямі. == Лічэнне на руках == {{Гл. таксама|Лічэнне на пальцах}} У звыклай дзесятковай сістэме людзі лічаць з дапамогай дзесяці пальцаў ({{math|2 × 5}}) абедзвюх рук. Аднак у некаторых рэгіёнах свету практыкавалася больш складанае лічэнне па [[Фаланга (анатомія)|фалангах]] пальцаў. На адной руцэ такі метад дазваляе злічыць да 12 (дванаццатковая сістэма), а пры выкарыстанні абедзвюх рук — да 60. Важна адзначыць, што лічэнне да 60 на дзвюх руках працуе па прынцыпе {{math|5 × 12}}, у адрозненне ад класічнай шасцідзесятковай сістэмы, якая грунтуецца на прынцыпе {{math|6 × 10}}. ; Лічэнне на адной руцэ (да 12) [[Файл:Duodezimales Fingerzählen (eine Hand).jpg|міні|Падлік да 12 адной рукою]] Асноўны прынцып: {{math|4 × 3 {{=}} 12}} Як указальнік выкарыстоўваецца вялікі палец, а аб’ектамі лічэння выступаюць фалангі астатніх чатырох пальцаў той жа рукі. Лічэнне пачынаецца з верхняй фалангі мезенца і ідзе ўніз, пасля чаго паслядоўна пераходзіць на суседнія пальцы: {| class="wikitable" ! Лік !! Палец !! Фалангі (па парадку лічэння) |- | 1, 2, 3 || Мезенец || Верхняя, сярэдняя, ніжняя |- | 4, 5, 6 || Безназоўны || Верхняя, сярэдняя, ніжняя |- | 7, 8, 9 || Сярэдні || Верхняя, сярэдняя, ніжняя |- | 10, 11, 12 || Указальны || Верхняя, сярэдняя, ніжняя |} Такім чынам, чатыры пальцы, якія маюць па 3 фалангі кожны, у суме даюць 12. ; Лічэнне на дзвюх руках (да 60) Асноўны прынцып: {{math|5 × 12 {{=}} 60}} Калі на першай руцэ адлічаны поўны тузін (12 фалангаў), яе ліміт вычэрпваецца. Тады ў гульню ўступае другая рука, якая да гэтага была сціснутая ў кулак. # Кожны поўны тузін фіксуецца адгінаннем аднаго пальца на другой руцэ (пачынаючы, напрыклад, з вялікага). # Пасля гэтага лічэнне па фалангах на першай руцэ пачынаецца нанова. # Паколькі на другой руцэ пяць пальцаў, з яе дапамогай можна зафіксаваць роўна пяць тузінаў: {{math|5 × 12 {{=}} 60}}. # Пры неабходнасці на першай руцэ можна адлічыць яшчэ адзін тузін зверху, дасягнуўшы такім чынам ліку 72 ({{math|60 + 12}}). Гэтая старажытная сістэма лічэння на пальцах дагэтуль сустракаецца ў некаторых раёнах [[Турцыя|Турцыі]], [[Ірак]]а, [[Індыя|Індыі]] і [[Індакітай|Індакітая]]. Больш за тое, калі на другой руцэ таксама лічыць не цэлымі пальцамі, а па фалангах, максімальны лік можа скласці 144 ({{math|12 × 12}}, або так званы ''[[Грос (мера рахунку)|грос]]'') або нават 156 ({{math|144 + 12}}). ; Лічэнне з памочнікам (да 3600) Асноўны прынцып: {{math|10 × 60 {{=}} 600}} або {{math|60 × 60 {{=}} 3600}} Для падліку яшчэ большых колькасцей выкарыстоўваюцца дапаможныя сродкі (камяні, палачкі, засечкі) або рукі чалавека-памочніка. У такім выпадку кожныя 60 адзінак фіксуюцца адным пальцам памочніка. Дзесяць пальцаў другога чалавека дазваляюць злічыць да 600 ({{math|10 × 60}}). Калі ж памочнік таксама выкарыстоўвае шасцідзесятковую сістэму лічэння на фалангах, агульная колькасць дасягае 3600 ({{math|60 × 60}}). == Крыніцы == === Зноскі === {{крыніцы}} === Літаратура === {{refbegin|30em}} ; англійскай мовай * {{Cite book |last=Aaboe |first=Asger |author-link=Асгер Хартвіг Аабоэ |date=1998 |orig-year=1963 |title=Episodes From The Early History Of Mathematics |url=https://books.google.com/books?id=5wGzF0wPFYgC |series=New Mathematical Library |volume=13 |location=Washington, DC |publisher=Mathematical Association of America |isbn=0-88385-613-1 |lccn=63021916 }} * {{Cite book |author=Al-Biruni |author-link=Аль-Біруні |year=1879 |orig-year=1000 |title=The Chronology of Ancient Nations |url=https://books.google.com/books?id=pFIEAAAAIAAJ&pg=PA147 |translator-last=Sachau |translator-first=C. Edward |pages=147–149}} * {{Cite journal |last=Barton |first=George A. |title=On the Babylonian origin of Plato's nuptial number |year=1908 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=29 |pages=210–219 |doi=10.2307/592627 |jstor=592627}} * {{Cite journal |last=Bowers |first=Nancy |year=1977 |title=Kapauku numeration: Reckoning, racism, scholarship, and Melanesian counting systems |url=http://www.ethnomath.org/resources/bowers1977.pdf |journal=Journal of the Polynesian Society |volume=86 |issue=1 |pages=105–116 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090305190121/http://www.ethnomath.org/resources/bowers1977.pdf |archive-date=2009-03-05 }} * {{Cite book |last=Cajori |first=Florian |author-link=Флорыян Каджоры |date=2007 |orig-date=1928 |title=A History of Mathematical Notations |url=https://books.google.com/books?id=OQZxHpG2y3UC |location=New York |publisher=Cosimo, Inc. |volume=1 |isbn=9781602066854 }} * {{Cite journal | last1=Folkerts |first1=Menso |author-link=Менса Фолкертс |last2=Launert |first2=Dieter |last3=Thom |first3=Andreas |author-link3=Андрэас Том (матэматык) |arxiv=1510.03180 |doi=10.1016/j.hm.2016.03.001 |issue=2 |journal=Historia Mathematica |mr=3489006 |pages=133–147 |title=Jost Bürgi's method for calculating sines |volume=43 |year=2016 |s2cid=119326088 }} * {{Cite journal |last1=Fowler |first1=David |author-link1=Дэвід Фаўлер (матэматык) |last2=Robson |first2=Eleanor |author-link2=Элеанор Робсан |date=1998 |title=Square root approximations in old Babylonian mathematics: YBC 7289 in context |trans-title= |volume=25 |issue=4 |journal=Historia Mathematica |pages=366–378 |mr=1662496 |doi=10.1006/hmat.1998.2209 |doi-access=free }} * {{Cite thesis |last=Lean |first=Glendon Angove |date=1992 |chapter=Chapter 4 |chapter-url=https://web.archive.org/web/20070928061154/http://www.uog.ac.pg/glec/thesis/ch4web/ch4.htm |title=Counting Systems of Papua New Guinea and Oceania |url=http://www.uog.ac.pg/glec/thesis/thesis.htm |work= |degree=Ph.D. |location= |publisher=Papua New Guinea University of Technology |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070905170848/http://www.uog.ac.pg/glec/thesis/thesis.htm |archive-date=2007-09-05 |access-date=2026-05-24 }} * {{Cite journal |last=McClain |first=Ernest G. |author-link = Ernest G. McClain |year=1974 |title=Musical "Marriages" in Plato's "Republic" |journal=Journal of Music Theory |volume=18 |issue=2 |pages=242–272 |author2=Plato |jstor=843638}} * {{Cite book |last1=Neugebauer |first1=Otto |author-link=Ота Нойгебаўэр |last2=Sachs |first2=Abraham J. |author2-link=Абрахам Джозэф Сакс |last3=Götze |first3=Albrecht |date=1945 |title=Mathematical Cuneiform Texts |url=https://books.google.com/books?id=i-juAAAAMAAJ&pg=PA2 |series=American Oriental Series | volume = 29 |location=New Haven |publisher=American Oriental Society and the American Schools of Oriental Research }} * {{Cite journal |last=Neugebauer |first=Otto |author-link=Ота Нойгебаўэр |year=1952 |title=Tamil Astronomy: A Study in the History of Astronomy in India |journal=Osiris |volume=10 |pages=252–276 |doi=10.1086/368555 |s2cid=143591575 }}; перадрукавана ў {{Citation |first=Otto |last=Neugebauer |author-link=Ота Нойгебаўэр |title=Astronomy and History: Selected Essays |place=New York |publisher=Springer-Verlag |year=1983 |bibcode=1983ahse.book.....N |isbn=0-387-90844-7}} * {{Cite journal |last=Neugebauer |first=Otto |author-link=Ота Нойгебаўэр |year=1969 |orig-year=1957 |title=The Exact Sciences In Antiquity |journal=Acta Historica Scientiarum Naturalium et Medicinalium |volume=9 |publisher=Dover Publications |pages=17–19 |isbn=0-486-22332-9 |pmid=14884919}} * {{Cite book |last=Newton |first=Isaac |author-link=Ісаак Ньютан |title=The Method of Fluxions and Infinite Series: With Its Application to the Geometry of Curve-lines. |year=1671 |publication-date=1736 |publisher=Henry Woodfall |location=London |page=146 |url= https://books.google.com/books?id=WyQOAAAAQAAJ&pg=PA146 }} * {{Cite book |last=Nothaft |first=C. Philipp E. |date=2018 |title=Scandalous error: calendar reform and calendrical astronomy in medieval Europe |location=Oxford |publisher=Oxford university press |isbn=978-0-19-879955-9}} * {{Cite book |last=Smith |first=David E. |date=1958 |title=History of mathematics |url=https://books.google.ru/books?id=12qdOZ0gsWoC&pg=PA238&lpg=PA238&dq=Petrus+de+Dacia+mathematician&source=bl&ots=4VK-QlwIUo&sig=xZiL7BCvC2pSkM-4AGkU7kr-oM0&hl=ru&ei=TuL8TOOTK4ntOZ6fzdQK&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CEsQ6AEwBg#v=onepage&q=Petrus%20de%20Dacia%20mathematician&f=false |publisher=Dover Publications |volume=1 |isbn=9780486204291 }} * {{Cite book |editor-last=Toomer |editor-first=G.J. |editor-link=Джэральд Джэймс Тумер |year=1984 |title=Ptolemy's Almagest |location=New York |publisher=Springer Verlag |isbn=0-387-91220-7 }} * {{Cite book |last=Wade |first=Nicholas |date=1998 |title=A natural history of vision |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-73129-4 }} * {{cite journal |last1=Youschkevitch |first1=Adolf P. |last2=Rosenfeld |first2=Boris A. |date=1973 |title=al-Kāshī |journal=Dictionary of Scientific Biography |volume=VII |pages=255-262 }} ; нямецкай мовай * {{Cite book |last=Vogel |first=Kurt |author-link=Курт Фогель (гісторык матэматыкі) |date=1959 |title=Vorgriechische Mathematik. Teil II: Die Mathematik der Babylonier |location=Hannover; Paderborn |publisher=Schroedel; Schöningh }} ; рускай мовай * {{кніга |аўтар=Виолант-и-Хольц, Альберт. |загаловак=Загадка Ферма. Трёхвековой вызов математике |месца=Москва |выдавецтва=Де Агостини |год=2014 |старонак=160 |isbn=978-5-9774-0625-3 |серыя=Мир математики: в 45 томах, том 9 |старонкі=23—24 |ref=Виолант-и-Хольц }} * {{кніга |аўтар=Глейзер Г.И. |загаловак=История математики в школе |месца=Москва |выдавецтва=Просвещение |год=1964 |старонак=376 |спасылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/school.htm |archive-date=2017-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171204234104/http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/school.htm |ref=Глейзер }} * {{артыкул |аўтар=[[Іван Мікалаевіч Весялоўскі|Веселовский И.Н.]] |загаловак=Вавилонская математика |выданне=Труды Института истории естествознания и техники |выпуск=5 |выдавецтва=Академия наук СССР |месца=Москва |год=1955 |старонкі=241—303 |ref=Веселовский }} * {{кніга |аўтар=Торра, Бизенц |загаловак=От абака к цифровой революции. Алгоритмы и вычисления |месца=Москва |выдавецтва=Де Агостини |год=2014 |старонак=160 |isbn=978-5-9774-0710-6 |серыя=Мир математики: в 45 томах, том 15 |старонкі=17—18 |ref=Торра }} ; французскай мовай * {{Cite journal |last=Berthelot |first=René |author-link=Рэнэ Бертэло (філосаф) |title=L'Astrobiologie et la pensée de l'Asie |journal=Revue de métaphysique et de morale |volume=40 |issue=1 |year=1933 |pages=41-64 |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k11286h/f60.item}} * {{Cite journal |last=Rey |first=Abel |title=Le système sexagésimal assyrien |journal=Journal des savants |year=1933 |url=https://www.persee.fr/doc/jds_0021-8103_1933_num_3_1_6100 |pages=107-119}} * {{Cite book |last=Woepcke |first=Franz |date=1859 |title=Sur l'introduction de l'arithmétique indienne en occident et sur deux documents importants publiés par le Prince Don Balthazar Boncompagni et relatifs à ce point de l'histoire des sciences |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k57898770 |location=Rome |publisher=Impr. des sciences mathématiques et physiques |archive-url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k57898770 |archive-date=2022-07-20 |url-status=live }} {{refend}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сістэмы злічэння]] [[Катэгорыя:Вавілонская матэматыка]] [[Катэгорыя:Навука ў Старажытнай Месапатаміі]] o0f3b3e06qc9htrzplmix1pkerohuy1 0 808512 5146586 2026-05-25T16:37:14Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Універсальная картка}} [[22 мая]] [[2026]] года на вугальнай шахце «Люшэньюй» у павеце Ціньюань [[кітай]]скай правінцыі [[Шаньсі]] адбыўся выбух газу. На той момант у шахце знаходзіліся 247 чалавек, з якіх 90 загінулі, яшчэ 123 былі дастаўлены ў бальніцы. Шахта належ...» 5146586 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} [[22 мая]] [[2026]] года на вугальнай шахце «Люшэньюй» у павеце Ціньюань [[кітай]]скай правінцыі [[Шаньсі]] адбыўся выбух газу. На той момант у шахце знаходзіліся 247 чалавек, з якіх 90 загінулі, яшчэ 123 былі дастаўлены ў бальніцы. Шахта належыць кампаніі Shanxi Tongzhou Group. Перад выбухам у шахце спрацавала сігналізацыя аб перавышэнні дапушчальнага ўзроўню [[Монааксід вугляроду|ўгарнага газу]]. Пасля выбуху былі арганізаваны выратавальныя работы, у якіх прынялі ўдзел 755 чалавек. Пачата расследаванне прычын аварыі, якое вядзе міжведамасная група, якую ўзначальвае віцэ-прэм’ерам Дзяржсавета КНР, членам Палітбюро ЦК КПК [[Чжан Гацын]]ам<ref>{{Cite web|title=Поиском виновных в гибели 90 шахтеров в Китае занялся вице-премьер Госсовета|url=https://www.kommersant.ru/doc/8688760|access-date=25.05.2026|website=[[Коммерсантъ]]}}</ref><ref>{{Cite web|title=Число погибших при взрыве на шахте в Китае выросло до 90|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/6a1171dc9a794764c16a8fe7|access-date=25.05.2026|website=[[РБК]]}}</ref>. Здарэнне стала самай смяротнай аварыяй у горназдабыўной галіне Кітая больш чым за дзесяцігоддзе, пасля выбуху 2009 года на шахце ў правінцыі Хэйлунцзян, які забраў жыцці 108 чалавек<ref>{{Cite web|last1=McCarthy |first1=Simone |last2=Humayun |first2=Hira |last3=Gu |first3=Bo |last4=Reck |first4=Charlotte |last5=Zhuang |first5=Sylvie |date=22 May 2026 |title=China's worst coal mining blast in over a decade kills 82 |url=https://www.cnn.com/2026/05/22/china/four-dead-china-coal-mine-latam-intl|access-date=25.05.2026|website=[[CNN]] |language=en}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Май 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 22 мая]][[Катэгорыя:Катастрофы 2026 года]] n4seqxclthdw03q6oyyqhltggvdp622 0 808513 5146589 2026-05-25T16:44:53Z ~2026-31379-15 168753 Новая старонка: «'''Сцяпа́н Мікала́евіч Фалько́ўскі''' (нар. [[18 снежня]] [[1996]] года, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — беларускі хакеіст. == Спасылкі == * {{hockeydb|187411}} * {{eurohockey|540478}} {{DEFAULTSORT:Фалькоўскі Сцяпан Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Хакеісты Беларусі]]» 5146589 wikitext text/x-wiki '''Сцяпа́н Мікала́евіч Фалько́ўскі''' (нар. [[18 снежня]] [[1996]] года, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — беларускі хакеіст. == Спасылкі == * {{hockeydb|187411}} * {{eurohockey|540478}} {{DEFAULTSORT:Фалькоўскі Сцяпан Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Хакеісты Беларусі]] fizpf01qhbrwjz0kaqw7iqxv7233eml 5146819 5146589 2026-05-26T08:36:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146819 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|не артыкул}} '''Сцяпа́н Мікала́евіч Фалько́ўскі''' (нар. [[18 снежня]] [[1996]] года, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — беларускі хакеіст. == Спасылкі == * {{hockeydb|187411}} * {{eurohockey|540478}} {{DEFAULTSORT:Фалькоўскі Сцяпан Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Хакеісты Беларусі]] d2p0j758f7jkkifk49ew5vyjefo38k0 5146847 5146819 2026-05-26T09:50:01Z JerzyKundrat 174 5146847 wikitext text/x-wiki {{хв|не артыкул}} '''Сцяпа́н Мікала́евіч Фалько́ўскі''' (нар. [[18 снежня]] [[1996]] года, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — беларускі хакеіст. == Спасылкі == * {{hockeydb|187411}} * {{eurohockey|540478}} {{DEFAULTSORT:Фалькоўскі Сцяпан Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Хакеісты Беларусі]] ah2ixcuiiaozfvibzllcacxvncoroet 0 808514 5146594 2026-05-25T17:06:03Z DBatura 73587 Новая старонка: «[[File:Ghetto Yurovichi (Gomel Region) 1a-new.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Юравічах (Гомельская вобласць)''' (лета — снежань 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі Юравічы (Калінкав...» 5146594 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Yurovichi (Gomel Region) 1a-new.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Юравічах (Гомельская вобласць)''' (лета — снежань 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юравічы]] [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Вёска [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юравічы]] была акупаваная [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] з 25 жніўня 1941 года да ліпеня 1944 года{{sfn|«Памяць. Калiнкавiцкi раён»|1999|с=202}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=1126}}. Пасля акупацыі адразу пачаліся пераследы яўрэяў, якіх у вёсцы засталося больш за 150 сем’яў{{sfn|«Памяць. Калiнкавiцкi раён»|1999|с=202, 203}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=1126}}. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], у Юравічах акупанты арганізавалі гета, але спачатку яўрэяў пакінулі жыць у сваіх дамах<ref name=autogenerated1>''Иоффе Э. Г.'' {{cite web |url = http://shtetle.com/shtetls_gom/kalinkovichi/ioffe.html |title = Трагедия и героизм евреев Калинковичского района в 1941-45 гг. |archive-url = https://web.archive.org/web/20220216194219/http://shtetle.com/shtetls_gom/kalinkovichi/ioffe.html |archive-date = 2022-02-16 }}</ref>. У першых чыслах лістапада 1941 года начальнік [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцыі]] Юравічаў Кажамяка і яго намеснік Емяльянаў загадалі скараціць тэрыторыю гета, абмежаваўшы яе вуліцай Падгорная і загнаўшы ў кожны дом па некалькі сем’яў. Пры перасяленні немцы і калабаранты абрабавалі яўрэяў<ref name=autogenerated1 />{{sfn|«Памяць. Калiнкавiцкi раён»|1999|с=207}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=1126}}. Яўрэяў абавязалі нашыць на левым рукаве [[жоўтая зорка|жоўтыя пазнакі]]. За спробу выйсці з гета расстрэльвалі<ref name=autogenerated1 />{{sfn|«Памяць. Калiнкавiцкi раён»|1999|с=207}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=1126}}. 18 лістапада 1941 года з Калінкавіч у Юравічы прыехалі 20 паліцэйскіх. Разам з мясцовымі паліцаямі ўранку 19 лістапада яны вывелі на базарную плошчу каля 200 (244{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=161}}) габрэяў. Затым асуджаных людзей адвялі на ўскраіну мястэчка і на беразе ракі [[Прыпяць (рака)|Прыпяць]] расстралялі. Целы забітых тыдзень не былі пахаваныя і за гэты час былі часткова разадраныя жывёламі<ref name=autogenerated1 />{{sfn|«Памяць. Калiнкавiцкi раён»|1999|с=207}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=1126}}. Наступныя забойствы адбыліся 27 лістапада 1941 года і ў пачатку (канцы{{sfn|«Памяць. Калiнкавiцкi раён»|1999|с=203}}) снежня 1941 года (па іншых даных, таксама і ў 1942 годзе<ref name=autogenerated2>''Ботвинник М.'' «Памятники геноцида евреев Беларуси». Минск, «Беларуская навука», 2000 ISBN 985-08-0416-5</ref>). Габрэяў зноў выводзілі на базарную плошчу, пасля чаго гналі на ўскраіну Юравіч і забівалі. Тых, хто спрабаваў хавацца ў вёсцы, знаходзілі і забівалі. Па даных [[Надзвычайная дзяржаўная камісія па ўстанаўленню і расследаванню злачынстваў нямецка-фашысцкіх захопнікаў|камісіі НДК]], немцы і паліцыі забілі больш за 400 чалавек, у тым ліку дзяцей — 207, старых — 128, з іх хворых больш за 100 чалавек<ref name=autogenerated1 /><ref>''Шульман А.'' {{cite web |url = http://mishpoha.org/library/04/0403.php |title = Рабинович не из анекдота |archive-url = https://web.archive.org/web/20220216194452/http://mishpoha.org/library/04/0403.php |archive-date = 2022-02-16 }}</ref>{{sfn|«Памяць. Калiнкавiцкi раён»|1999|с=207, 244-245}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=1126}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=161}}. Паводле розных звестак, колькасць ахвяр [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства|генацыду яўрэяў]] у Юравічах складае ад 400 да 540 чалавек<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 /><ref>Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг.: документы и материалы / сост.: В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев; науч. ред. СЕ. Новиков. — Минск : НАРБ, 2009 ISBN 978-985-6372-66-0, стр. 161</ref>. == Памяць == На месцы расстрэлу ў яры быў усталяваны валун у якасці помніка і шыльда са словамі на беларускай мове і на [[іўрыт|іўрыце]]: «''Тут пахаваны дарагiя сэрцу браты-яўрэi, святыя ахвяры, што загiнулi ад рук фашысцкiх катаў у 1941—1942 гадах. Аж жыхароў в. Юравiчы, май 1995 года''»{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=1126}}. У 2014 годзе быў усталяваны новы помнік<ref>{{cite web |url = https://www.belarusmemorials.com/memorials/vitsyebsk/yurovichi-2-memorials/yurovichi-2/ |title = Belarus Holocaust Memorials Project. Yurovichi |archive-url = https://web.archive.org/web/20220220091731/https://www.belarusmemorials.com/memorials/vitsyebsk/yurovichi-2-memorials/yurovichi-2/ |archive-date = 2022-02-20 |lang=en}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Калiнкавiцкi раён»|1999|В. I. Пiлiпец, Л. П. Бiрылаў, А. А. Далiнчук i iнш. (рэдкал.); В. Р. Феранц (уклад.). «Памяць. Калiнкавiцкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Мн.: «Ураджай», 1999. — 798 с. — ISBN 985-04-0410-8. }} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Юравічы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Калінкавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Юравічы (Калінкавіцкі раён)]] gahvk7jaoxmycq6x1xnj52m8hpzkr77 0 808515 5146597 2026-05-25T17:11:22Z DenisBorum 139498 Новая старонка: «[[Файл:Empereur d'Annam (portrait de Bao Daï) 02.jpg|thumb|200px|]] '''Бао Дай''' ({{lang-vi|Bảo Đại}}, {{ДН|22|10|1913}}, Хюэ – {{ДС|31|7|1997}}, [[Парыж]]) – намінальны манарх (рэальнай улады не меў) наступных дзяржаўных утварэнняў<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/vietnamskaya-monarhiya-i-vlast-frantsuzskogo-protektorata-sotrudnichestvo-ili-protivostoyanie...» 5146597 wikitext text/x-wiki [[Файл:Empereur d'Annam (portrait de Bao Daï) 02.jpg|thumb|200px|]] '''Бао Дай''' ({{lang-vi|Bảo Đại}}, {{ДН|22|10|1913}}, Хюэ – {{ДС|31|7|1997}}, [[Парыж]]) – намінальны манарх (рэальнай улады не меў) наступных дзяржаўных утварэнняў<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/vietnamskaya-monarhiya-i-vlast-frantsuzskogo-protektorata-sotrudnichestvo-ili-protivostoyanie Вьетнамская монархия и власть французского протектората: сотрудничество или противостояние?]{{ref-ru}}</ref><ref name="Medium">[https://medium.com/@Krishtal/%D1%85%D1%8E%D1%8D-%D0%B2%D1%8C%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%BC-6fbbdea7f4bb Хюэ, Вьетнам]{{ref-ru}}</ref>: * [[Французскі Індакітай|Французскія пратэктараты Анам і Танкін]] – 1926–1945 гг. * Марыянеткавая праяпонская дзяржава [[В’етнамская імперыя]] – 1945 г. * Залежная ад Францыі [[Дзяржава В’етнам]] – 1949–1955 гг. == Гл. таксама == * [[Пу І]] == Крыніцы == {{крыніцы}} 6vgmzxqr1xbt1y7g034ibnodhqt1e0n 0 808516 5146601 2026-05-25T17:28:35Z StachLysy 62453 Новая старонка: «{{Кінафестываль | назва = 79-ы [[Канскі кінафестываль]] | дата = [[12 мая|12]]—[[23 мая|23.05]].[[2026]] | месца = [[Каны]], [[Францыя]] | старшыня = {{нп5|Пак Чхан Ук||en|Park Chan-wook}} | папярэдні = [[Канскі кінафестываль 2025|78-ы]] | наступны = [[Канскі кінафестываль 2027|80-ы]] }...» 5146601 wikitext text/x-wiki {{Кінафестываль | назва = 79-ы [[Канскі кінафестываль]] | дата = [[12 мая|12]]—[[23 мая|23.05]].[[2026]] | месца = [[Каны]], [[Францыя]] | старшыня = {{нп5|Пак Чхан Ук||en|Park Chan-wook}} | папярэдні = [[Канскі кінафестываль 2025|78-ы]] | наступны = [[Канскі кінафестываль 2027|80-ы]] }} '''79-ы [[Канскі кінафестываль]]''' праходзіў з [[12 мая|12]] па [[23 мая]] [[2026]] года ў горадзе [[Каны]], [[Францыя]]. Журы ўзначальваў паўднёвакарэйскі кінарэжысёр, сцэнарыст і прадзюсар {{нп5|Пак Чхан Ук||en|Park Chan-wook}}. Галоўную ўзнагароду кінафестывалю — [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] — атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» румынскага рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. == Лаўрэаты == Пераможцы ў асноўным конкурсе<ref name="Festival de Cannes, Winners" />: * [[Залатая пальмавая галіна]] — «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» (рэж. [[Крысціян Мунджыў]]) * [[Гран-пры (Канскі кінафестываль)|Гран-пры журы]] — «[[Мінатаўр (фільм, 2026)|Мінатаўр]]» (рэж. [[Андрэй Пятровіч Звягінцаў|Андрэй Звягінцаў]]) * [[Прыз журы (Канскі кінафестываль)|Прыз журы]] — «{{нп5|Прыгода мары||en|The Dreamed Adventure}}» (рэж. {{нп5|Валеска Грызебах||en|Valeska Grisebach}}) * {{нп5|Прыз за найлепшую рэжысуру (Канскі кінафестываль)|Прыз за найлепшую рэжысуру|en|Cannes Film Festival Award for Best Director}}: ** {{нп5|Хаўер Кальва||en|Javier Calvo (actor)}}, {{нп5|Хаўер Амбросі||en|Javier Ambrossi}} («{{нп5|Чорны шар (фільм, 2026)|Чорны шар|en|The Black Ball (film)}}») ** [[Павел Паўлікоўскі]] («{{нп5|Бацькаўшчына (фільм, 2026)|Бацькаўшчына|en|Fatherland (2026 film)}}») * {{нп5|Прыз за найлепшую жаночую ролю (Канскі кінафестываль)|Прыз за найлепшую жаночую ролю|en|Cannes Film Festival Award for Best Actress}} — [[Віржыні Эфіра]], {{нп5|Таа Акамота||en|Tao Okamoto}} («{{нп5|Раптам (фільм, 2026)|Раптам|en|All of a Sudden (2026 film)}}») * {{нп5|Прыз за найлепшую мужчынскую ролю (Канскі кінафестываль)|Прыз за найлепшую мужчынскую ролю|en|Cannes Film Festival Award for Best Actor}} — {{нп5|Эмануэль Мачыа||en|Emmanuel Macchia}}, {{нп5|Валянтэн Кампань||en|Valentin Campagne}} («{{нп5|Баязлівец (фільм, 2026)|Баязлівец|en|Coward (2026 film)}}») * {{нп5|Прыз за найлепшы сцэнарый (Канскі кінафестываль)|Прыз за найлепшы сцэнарый|en|Cannes Film Festival Award for Best Screenplay}} — {{нп5|Эмануэль Марэ||en|Emmanuel Marre}} («{{нп5|Чалавек свайго часу||en|A Man of His Time}}») == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="Festival de Cannes, Winners">{{Cite web|url=https://www.festival-cannes.com/en/press/press-releases/the-79th-festival-de-cannes-winners-list/|title=The 79th Festival de Cannes winners’ list|date=2026-05-23|website=Festival de Cannes|language=en|access-date=2026-05-25}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Канскі кінафестываль}} [[Катэгорыя:Канскі кінафестываль]] [[Катэгорыя:Кінафестывалі 2026 года]] [[Катэгорыя:Май 2026 года]] [[Катэгорыя:2026 год у Францыі]] [[Катэгорыя:Падзеі ў Канах]] fs4o6pu56hjg0ndp98niekc0e6xzqlj 14 808517 5146603 2026-05-25T17:31:26Z StachLysy 62453 Новая старонка: «{{Кінафестывалі паводле гадоў}}» 5146603 wikitext text/x-wiki {{Кінафестывалі паводле гадоў}} 92lpkxezowmpkfsbmoyivroblpd21g8 14 808518 5146605 2026-05-25T17:32:55Z StachLysy 62453 Новая старонка: «{{Месяцы паводле гадоў}}» 5146605 wikitext text/x-wiki {{Месяцы паводле гадоў}} ml4lnt82pyvjor7f6inigkr4j8h6ub1 0 808519 5146608 2026-05-25T17:43:14Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Ваенны дзеяч}} '''Мікалай Фёдаравіч Грачоў''' ({{lang-ru|Николай Фёдорович Грачёв}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[СССР|савецкі]] [[военачальнік]], [[генерал арміі]] ([[1991]]). == Біяграфія == З 31 жніўня 1950 года — у [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]]. У 1952 годзе скончыў Разанскае вы...» 5146608 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Мікалай Фёдаравіч Грачоў''' ({{lang-ru|Николай Фёдорович Грачёв}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[СССР|савецкі]] [[военачальнік]], [[генерал арміі]] ([[1991]]). == Біяграфія == З 31 жніўня 1950 года — у [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]]. У 1952 годзе скончыў [[Разанскае вышэйшае паветрана-дэсантнае каманднае вучылішча|Разанскае пяхотнае вучылішча]]. Камандаваў стралковым узводам, з 1956 года — ротай, у 1958—1962 гадах — начальнік штаба мотастралковага батальёна. Член [[КПСС]]. У 1963 годзе скончыў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзэ]]. З 1962 года — намеснік начальніка штаба мотастралковага палка. З 1964 года — камандзір мотастралковага батальёна. З 1966 года — начальнік штаба, а з 1967 года — камандзір мотастралковага палка. З 1969 па 1971 — начальнік штаба мотастралковай дывізіі. У 1972 годзе скончыў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенную акадэмію Генеральнага штаба]]. З 1972 года — камандзір мотастралковай дывізіі. З 1974 года — першы намеснік камандуючага агульнавайсковай арміяй. З чэрвеня 1976 года — камандуючы [[2-я гвардзейская танкавая армія|2-й гвардзейскай танкавай арміяй]]. З ліпеня 1980 года — начальнік штаба [[Прыкарпацкая ваенная акруга|Прыкарпацкай ваеннай акругі]]. З сакавіка 1984 года — камандуючы войскамі [[Уральская ваенная акруга|Уральскай ваеннай акругі]]. З 1987 года — першы намеснік начальніка войск [[грамадзянская абарона|грамадзянскай абароны]] [[СССР]]. Адначасна прымаў удзел у ліквідацыі [[аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. З 1989 года — прадстаўнік галоўнакамандуючага Аб’яднаных Узброеных сіл дзяржаў — удзельніц [[Варшаўскі дагавор|Варшаўскага дагавора]] ў [[Венгерская народная армія|Венгерскай народнай арміі]]. З 1990 года — [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|галоўны ваенны спецыяліст пры Вярхоўным галоўнакамандуючым Узброенымі Сіламі Рэспублікі Афганістан]], працаваў у [[Афганістан]]е да [[Падзенне Кабула (1992)|падзення ўрада]] [[Мухамед Наджыбула|Наджыбулы]]. У адстаўцы з 1992 года. Пасля стварэння ў 2008 годзе [[Упраўленне генеральных інспектараў Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Службы генеральных інспектараў Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі]] з’яўляўся генеральным інспектарам Службы да апошніх дзён жыцця<ref>{{Cite web |url=http://old.redstar.ru/2008/12/30_12/1_03.html |title=Служить на благо Отечества<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-12-30 |archive-date=2020-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222062004/http://old.redstar.ru/2008/12/30_12/1_03.html |url-status=live }}</ref>. Памёр 11 лютага 2013 года. Пахаваны на [[траякураўскія могілкі|Траякураўскіх могілках]].<ref>{{Cite web |url=http://stat.doc.mil.ru/documents/quick_search/more.htm?id=11628647@egNPA |title=Приказ Министра обороны Российской Федерации от 12 февраля 2013 г. № 124 «Об организации похорон умершего генерала армии в отставке Н. Ф. Грачева» : Министерство обороны Российс…<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2013-05-22 |archive-date=2013-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526174056/http://stat.doc.mil.ru/documents/quick_search/more.htm?id=11628647@egNPA |url-status=live }}</ref> Ганаровы грамадзянін [[Шылава (Шылаўскі раён)|пасёлка гарадскога тыпу Шылава]] [[Разанская вобласць|Разанскай вобласці]]. Жонка — Грачова Раіса Васільеўна. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Окороков А. В. Тайные войны СССР. Советские военспецы в локальных конфликтах XX века. — М., 2012. — ISBN 978-5-9533-6089-0 * Гражданская защита: Энциклопедия в 4 томах / под общ. ред. Пучкова В. А. — Том 1: А—И. — Издание третье, перераб. и доп. — М.: ФГБУ ВНИИ ГОЧС (ФЦ), 2015. — С. 386. — ISBN 978-5-93790-128-0 == Спасылкі == * [http://www.rvvdku-vi.ru/gostinaya/kniga-pamyati1/grachyov-nikolaj-fyodorovich Грачев Николай Фёдорович — сайт Рязанского высшего воздушно-десантного командного дважды краснознамённого училища им. В. Ф. Маргелова.] * [http://www.redstar.ru/index.php/newspaper/item/7457-svetlaya-pamyat Грачев Николай Фёдорович — Некролог в газете «Красная Звезда»] * [http://www.redstar.ru/index.php/1812/item/6916-chtobyi-golos-byil-slyishen Статья «Чтобы голос был слышен» о Грачеве Николае Фёдоровиче — Газета «Красная звезда»] * [http://oficery.ru/persons/1223#people-main-tab Грачев Николай Фёдорович, генерал-армии — Офицеры России] * Военная энциклопедия в 8 томах. М.:Военное издательство, 1994—2004. — Т.2. * [https://history-ryazan.ru/node/4698 Грачёв Николай Фёдорович на сайте Знатные уроженцы Рязанской земли] {{Wayback|url=http://62info.ru/history/node/4698 |date=20190527011708 }}. {{ВС}} {{Генералы арміі (СССР)}} [[Катэгорыя:Генералы арміі СССР]][[Катэгорыя:Члены КПСС]][[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета РСФСР 11-га склікання]] [[Катэгорыя:Ліквідатары Чарнобальскай аварыі]] r7e26f2oakizvyck28mgsvpaqebvucm 5146609 5146608 2026-05-25T17:45:19Z DBatura 73587 /* Спасылкі */ 5146609 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Мікалай Фёдаравіч Грачоў''' ({{lang-ru|Николай Фёдорович Грачёв}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[СССР|савецкі]] [[военачальнік]], [[генерал арміі]] ([[1991]]). == Біяграфія == З 31 жніўня 1950 года — у [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]]. У 1952 годзе скончыў [[Разанскае вышэйшае паветрана-дэсантнае каманднае вучылішча|Разанскае пяхотнае вучылішча]]. Камандаваў стралковым узводам, з 1956 года — ротай, у 1958—1962 гадах — начальнік штаба мотастралковага батальёна. Член [[КПСС]]. У 1963 годзе скончыў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзэ]]. З 1962 года — намеснік начальніка штаба мотастралковага палка. З 1964 года — камандзір мотастралковага батальёна. З 1966 года — начальнік штаба, а з 1967 года — камандзір мотастралковага палка. З 1969 па 1971 — начальнік штаба мотастралковай дывізіі. У 1972 годзе скончыў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенную акадэмію Генеральнага штаба]]. З 1972 года — камандзір мотастралковай дывізіі. З 1974 года — першы намеснік камандуючага агульнавайсковай арміяй. З чэрвеня 1976 года — камандуючы [[2-я гвардзейская танкавая армія|2-й гвардзейскай танкавай арміяй]]. З ліпеня 1980 года — начальнік штаба [[Прыкарпацкая ваенная акруга|Прыкарпацкай ваеннай акругі]]. З сакавіка 1984 года — камандуючы войскамі [[Уральская ваенная акруга|Уральскай ваеннай акругі]]. З 1987 года — першы намеснік начальніка войск [[грамадзянская абарона|грамадзянскай абароны]] [[СССР]]. Адначасна прымаў удзел у ліквідацыі [[аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. З 1989 года — прадстаўнік галоўнакамандуючага Аб’яднаных Узброеных сіл дзяржаў — удзельніц [[Варшаўскі дагавор|Варшаўскага дагавора]] ў [[Венгерская народная армія|Венгерскай народнай арміі]]. З 1990 года — [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|галоўны ваенны спецыяліст пры Вярхоўным галоўнакамандуючым Узброенымі Сіламі Рэспублікі Афганістан]], працаваў у [[Афганістан]]е да [[Падзенне Кабула (1992)|падзення ўрада]] [[Мухамед Наджыбула|Наджыбулы]]. У адстаўцы з 1992 года. Пасля стварэння ў 2008 годзе [[Упраўленне генеральных інспектараў Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Службы генеральных інспектараў Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі]] з’яўляўся генеральным інспектарам Службы да апошніх дзён жыцця<ref>{{Cite web |url=http://old.redstar.ru/2008/12/30_12/1_03.html |title=Служить на благо Отечества<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-12-30 |archive-date=2020-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222062004/http://old.redstar.ru/2008/12/30_12/1_03.html |url-status=live }}</ref>. Памёр 11 лютага 2013 года. Пахаваны на [[траякураўскія могілкі|Траякураўскіх могілках]].<ref>{{Cite web |url=http://stat.doc.mil.ru/documents/quick_search/more.htm?id=11628647@egNPA |title=Приказ Министра обороны Российской Федерации от 12 февраля 2013 г. № 124 «Об организации похорон умершего генерала армии в отставке Н. Ф. Грачева» : Министерство обороны Российс…<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2013-05-22 |archive-date=2013-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526174056/http://stat.doc.mil.ru/documents/quick_search/more.htm?id=11628647@egNPA |url-status=live }}</ref> Ганаровы грамадзянін [[Шылава (Шылаўскі раён)|пасёлка гарадскога тыпу Шылава]] [[Разанская вобласць|Разанскай вобласці]]. Жонка — Грачова Раіса Васільеўна. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Окороков А. В. Тайные войны СССР. Советские военспецы в локальных конфликтах XX века. — М., 2012. — ISBN 978-5-9533-6089-0 * Гражданская защита: Энциклопедия в 4 томах / под общ. ред. Пучкова В. А. — Том 1: А—И. — Издание третье, перераб. и доп. — М.: ФГБУ ВНИИ ГОЧС (ФЦ), 2015. — С. 386. — ISBN 978-5-93790-128-0 == Спасылкі == * [http://www.rvvdku-vi.ru/gostinaya/kniga-pamyati1/grachyov-nikolaj-fyodorovich Грачев Николай Фёдорович — сайт Рязанского высшего воздушно-десантного командного дважды краснознамённого училища им. В. Ф. Маргелова.] * [http://www.redstar.ru/index.php/newspaper/item/7457-svetlaya-pamyat Грачев Николай Фёдорович — Некролог в газете «Красная Звезда»] * [http://www.redstar.ru/index.php/1812/item/6916-chtobyi-golos-byil-slyishen Статья «Чтобы голос был слышен» о Грачеве Николае Фёдоровиче — Газета «Красная звезда»] * [http://oficery.ru/persons/1223#people-main-tab Грачев Николай Фёдорович, генерал-армии — Офицеры России] * Военная энциклопедия в 8 томах. М.:Военное издательство, 1994—2004. — Т.2. * [https://history-ryazan.ru/node/4698 Грачёв Николай Фёдорович на сайте Знатные уроженцы Рязанской земли] {{Wayback|url=http://62info.ru/history/node/4698 |date=20190527011708 }}. {{ВС}} {{Генералы арміі (СССР)}} [[Катэгорыя:Генералы арміі СССР]][[Катэгорыя:Члены КПСС]][[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета РСФСР 11-га склікання]] [[Катэгорыя:Ліквідатары Чарнобыльскай аварыі]] 2bjjgh6xnlstepnl7t5o0jpm4hgu6ab 0 808520 5146617 2026-05-25T18:07:14Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Краіна=Японія}} {{Nihongo|'''Сад Кансэн-эн'''|甘泉園公園|Кансэн-эн ко:эн|}}, размешчаны ў раёне [[Сіндзюку]] ў [[Токіа]], уяўляе сабой тыповы [[японскі сад]]. Яго плошча складае каля 14000 кв.м. [[Файл:Kansenen-2.JPG|thumb|злева|Крыніца, якая дала назву саду]] Першапачаткова гэт...» 5146617 wikitext text/x-wiki {{Парк |Краіна=Японія}} {{Nihongo|'''Сад Кансэн-эн'''|甘泉園公園|Кансэн-эн ко:эн|}}, размешчаны ў раёне [[Сіндзюку]] ў [[Токіа]], уяўляе сабой тыповы [[японскі сад]]. Яго плошча складае каля 14000 кв.м. [[Файл:Kansenen-2.JPG|thumb|злева|Крыніца, якая дала назву саду]] Першапачаткова гэты невялікі сад быў рэзідэнцыяй адной з найбольш уплывовых сем'яў [[Перыяд Эда|перыяду Эда]] — сям'і [[Шагунат Такугава#Лінія Сімідзу Такугава|Сімідзу]], якая належала да клана [[Такугава]]. Пасля [[Рэстаўрацыя Мэйдзі|рэстаўрацыі Мэйдзі]] ў [[1867 год]]зе гэтыя землі перайшлі да сямейства [[Кадзоку|віконтаў]] Соума. Назва ''Кансэн-эн'' («сад прэснай крыніцы») тлумачыцца тым, што ў садзе біла [[крыніца]], вада якой была прэснай і прыдатнай для прыгатавання [[Чай|гарбаты]]. Пабудаваны ў [[перыяд Эда]], Кансэн-эн вытрыманы ў стылі таго часу: у цэнтры сада знаходзіцца [[сажалка]], якая называецца ''Ямабукі-но-іда'' («вадаём японскіх руж»), акружаная квітнеючымі кустамі, у паўднёвым канцы ўзвышаецца гара Місіма-яма, з якой адкрываецца маляўнічы від. Непадалёк размешчаны сінтаісцкі храм Мідзу-Інары. Кансэн-эн знаходзіцца ў 10 хвілінах хады ад станцыі метро Васэда, адчынены з 7:00 AM да 7:00 PM (да 5:00 PM з лістапада па люты). == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20110323015449/http://www.city.shinjuku.lg.jp/foreign/english/guide/goraku/goraku_6.html Інфармацыя мэрыі Сіндзюку (англ.)] * [https://web.archive.org/web/20110721230709/http://www.shinjukuku-kankou.jp/english/map_baba_04.html Турыстычная Асацыяцыя Сіндзюку (англ.)] * [http://www.waseda.jp/student/weekly/english/2008/1164/164e_wasedawalker2.html Кансэн-эн у «Waseda Weekly» (англ.)] {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Славутасці Японіі]] [[Катэгорыя:Сады і паркі Японіі]] [[Катэгорыя:Японскі сад]] oa3t4frqj8rs1c323anmg9o2c4jyc5p 0 808521 5146619 2026-05-25T18:17:17Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{храм}}{{парк}} {{nihongo|'''Роан-дзі'''|龍安寺|ро:андзі}} — будыйскі храм у раёне [[Укё (Кіёта)|Укё]] горада [[Кіёта]], [[Японія]]. [[Храм]] належыць да галіны [[Мёсін-дзі]] [[дзэн]]-[[Будызм|будыйскай]] школы [[Рындзай]]-сю. Назва [[храм]]а азначае «[[храм]] спачылага Японскі цмо...» 5146619 wikitext text/x-wiki {{храм}}{{парк}} {{nihongo|'''Роан-дзі'''|龍安寺|ро:андзі}} — будыйскі храм у раёне [[Укё (Кіёта)|Укё]] горада [[Кіёта]], [[Японія]]. [[Храм]] належыць да галіны [[Мёсін-дзі]] [[дзэн]]-[[Будызм|будыйскай]] школы [[Рындзай]]-сю. Назва [[храм]]а азначае «[[храм]] спачылага [[Японскі цмок|цмока]]». [[Храм]] мае вялікае культурна-гістарычнае значэнне і ўваходзіць у [[Сусветная спадчына|Сусветную спадчыну]] [[ЮНЕСКА]]. Роан-дзі быў пабудаваны [[Хасакава Кацумота|Хасакавам Кацумотам]] у 1450 годзе. Заступнікамі [[храм]]а былі [[Таётомі Хідэёсі]] і [[Такугава Іэясу]]. Тэрыторыя [[храм]]а першапачаткова належала роду [[Фудзівара (род)|Фудзівара]]. [[Храм]] не дайшоў у арыгінальным выглядзе да нашых дзён, бо многія яго збудаванні былі знішчаны [[пажар|пажарамі]]. Роан-дзі сусветна знакаміты сваім [[сухі сад|садам камянёў]]. == Сад Роандзі == {{Сусветная спадчына|688}} ''[[Сухі сад]]'' ({{lang-ja|枯れ山水}}, ''карэсансуй''), або [[сад камянёў]], пабудаваны ў 1499 годзе майстрам [[Соамі]] ({{lang-ja|相阿弥}}, памёр у 1525 годзе). Падобныя сады характэрныя для многіх [[дзэн]]-[[Будызм|будыйскіх]] і [[сінгон]]скіх [[храм|храмаў]] [[Японія|Японіі]]. Уяўляе сабой невялікую па памерах прамавугольную пляцоўку (з усходу на захад — 30 м, з поўдня на поўнач — 10 м), засыпаную белым [[Гравій|жвірам]]. На пляцоўцы размешчана 15 чорных неапрацаваных камянёў, яны арганізаваны ў пяць груп. Вакол кожнай групы, як абрамленне, пасаджаны зялёны [[мох]]. [[Гравій|Жвір]] «расчасаны» [[Граблі|граблямі]] на тонкія баразёнкі. З трох бакоў сад агароджаны невысокім глінабітным [[плот]]ам. Лічыцца, што з якога б пункта ні разглядаў наведвальнік [[Сад камянёў|сада]] гэтую [[Кампазіцыя (выяўленчае мастацтва)|кампазіцыю]], пятнаццаты камень заўсёды аказваецца па-за полем яго зроку, загароджаны іншымі камянямі. Цалкам назіраць усе камяні можна, толькі ўзляцеўшы ў паветра над садам і паглядзеўшы на яго зверху. Лічыцца, што ўбачыць усе 15 камянёў можа толькі той, хто «дасягнуў [[Прасвятленне|прасвятлення]]». У рэчаіснасці, з некалькіх пунктаў тэрасы можна ўбачыць ад 12 да 15 камянёў<ref name="luchkova">{{кніга |аўтар=Лучкова В.І. |частка= |спасылка частка= |загаловак=Градабудаўніцтва і архітэктура старажытнай і сярэднявечнай Японіі |арыгінал= |мова=ru|спасылка=http://pnu.edu.ru/media/filer_public/9f/5f/9f5fa761-296f-4e68-9397-d5d28ad31043/10.pdf |адказны= |выданне=2 |месца=Хабараўск |выдавецтва=ТОГУ |год=2013 |том= |старонкі=132 |слупкі= |старонак= |серыя= |isbn=978-5-7389-1370-9 |тыраж= |ref= |archive-date=2020-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617144035/http://pnu.edu.ru/media/filer_public/9f/5f/9f5fa761-296f-4e68-9397-d5d28ad31043/10.pdf }}</ref>. [[Сад камянёў|Сад]] з’яўляецца часткай [[храм]]авага комплексу, таму падысці да яго можна, толькі прайшоўшы праз [[храм]], а сузіраць — толькі знаходзячыся на [[Веранда|верандзе]] [[храм]]а. == Выявы == <gallery> File:Kare-sansui zen garden, Ryōan-ji, Kyoto 20190416 1.jpg|[[Сад камянёў]] File:Tsukubai2.JPG|[[Цукубаі]] File:150207 Ryoan-ji Kyoto Japan01s3.jpg|[[Брама]] [[саммон]] File:RyoanJi-Kane.jpg|[[Звон]] у [[храм]]е </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat|Ryoanji}} * [http://www.ryoanji.jp/ Ryōan-ji website]{{ref|ja}}/{{ref|en}} * {{японія-ая|r3|РЁАНДЗИ|03-12-2009}} {{Японскія сады}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Будыйскія храмы Кіёта]] [[Катэгорыя:Дзэнскія храмы і манастыры Японіі]] [[Катэгорыя:Японскі сад]] [[Катэгорыя:Храмы Рындзай]] rfrptv44e99w9k2679j8zjqluk6qltd 0 808522 5146620 2026-05-25T18:17:41Z Γλωσσολαλιά 164873 Перасылае да [[Сад камянёў]] 5146620 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сад камянёў]] oqewtmp9b3u2b9hwuqaj6fdq48o8n6f 0 808523 5146622 2026-05-25T18:25:49Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк | Назва = Найвышэйша падараваны парк Уэна | Нацыянальная назва = ja/上野恩賜公園 | Выява = Shinobazu pond.jpg | Подпіс = Сажалка Сінабадзу ў парку Уэна | Каардынаты = 35/42/44/N/139/46/16/E | CoordScale = 2000 | Краіна = Японія | Рэгіён = Токіа | Раён = | Горад = Токіа | Раён горада = Тайто (с...» 5146622 wikitext text/x-wiki {{Парк | Назва = Найвышэйша падараваны парк Уэна | Нацыянальная назва = ja/上野恩賜公園 | Выява = Shinobazu pond.jpg | Подпіс = Сажалка Сінабадзу ў парку Уэна | Каардынаты = 35/42/44/N/139/46/16/E | CoordScale = 2000 | Краіна = Японія | Рэгіён = Токіа | Раён = | Горад = Токіа | Раён горада = Тайто (спецыяльны раён) | Тып = | Заснаваны = [[19 кастрычніка]] 6 года [[Мэйдзі (перыяд)|Мэйдзі]] ([[1873]]) | Архітэктар = | Плошча = 53,8 | Метро = [[File:Subway TokyoGinza.png|18px|link=Лінія Гіндза (Tokyo Metro)]] [[Лінія Гіндза (Tokyo Metro)|Лінія Гіндза]] ([[Уэна (станцыя)|G-16]]) | Наведвальнікі = | Статус = | Сайт = | Устаўка = {{+ІПК|Павелічэнне=12|Вылучэнне=так|Метка=так}}{{+ІПК|Павелічэнне=14|Вылучэнне=так|Вышыня=}} }} {{Nihongo|'''Найвышэйша падараваны парк Уэна'''|上野恩賜公園|Уэна онсі ко:эн}} — адзін з самых вядомых і наведвальных паркаў [[Токіа|японскай сталіцы]], з'яўляецца таксама адным з першых пяці грамадскіх паркаў, якія з'явіліся ў краіне пасля Рэстаўрацыі Мэйдзі ([[1868]]). == Гісторыя і апісанне парка == [[Файл:UenoPark Hanami.jpg|thumb|left|275px|<center><small>Парк Уэна ў перыяд цвіцення сакуры</small></center>]] Парк Уэна можна падзяліць на дзве часткі: узвышша і нізіна. Узвышша вядома як адно з лепшых месцаў для любавання сакурай. Паўднёвей у нізіне знаходзіцца {{якар|Сажалка Сінабадзу}} '''сажалка Сінабадзу''', паверхня якой летам пакрываецца зялёным лісцем і ружовымі кветкамі лотасаў. Узімку сюды прылятаюць дзікія качкі і іншыя вадзяныя птушкі{{sfn|Токіа Манагатары — Токіа вачыма такійцаў|2011|p=204}}. Лічыцца, што ў старажытнасці на гэтым месцы была бухта Такійскага заліва, але берагавая лінія патроху адступала, і за некалькі стагоддзяў да нашай эры тут утварылася сажалка. Першы настаяцель храма Кан'эйдзі стварыў пасярэдзіне сажалкі востраў і ўсталяваў на ім храм Бэнтэн-до. У 1672 годзе з усходняга боку да вострава быў прыбудаваны мост, па якім да вострава можна было дабрацца пешшу. Да пачатку эпохі Мэйдзі тут працякала рака Аідзомэ-гава, але пры будаўніцтве іпадрома яе рэчышча было засыпана і сажалка набыла свае цяперашнія абрысы. У 1907 годзе падчас Такійскай прамысловай выставы з заходняга боку вострава быў пабудаваны яшчэ адзін мост, Кангэцу-кё{{sfn|Токіа Манагатары — Токіа вачыма такійцаў|2011|p=210―211}}. У выніку бітвы пры Уэна (1868) тэрыторыя, на якой размяшчаўся храм Кан'эйдзі, была ператворана ў папялішча, а галоўны будынак храма быў знішчаны. Прапаноўваліся самыя розныя праекты добраўпарадкавання гэтай тэрыторыі, але галандскі медык Бодуін, які прыехаў (1870) агледзець гэтую тэрыторыю, прапанаваў японскаму ўраду разбіць тут парк, у выніку чаго на гэтай тэрыторыі быў створаны (1873) першы ў Японіі гарадскі парк{{sfn|Токіа Манагатары — Токіа вачыма такійцаў|2011|p=205}}. 20 сакавіка [[1882]] года ў парку Уэна быў адкрыты [[Уэна (заапарк)|аднайменны заапарк]], цяпер — найстарэйшы заапарк Японіі. Зараз у ім налічваецца звыш 2600 жывёл. У [[1890]] годзе парк Уэна быў абвешчаны ўласнасцю імператарскай сям'і і вернуты ва ўладанне горада ў [[1924]] годзе — у адзначэнне шлюбу будучага імператара [[Сёва]]. На тэрыторыі парка неаднаразова праводзіліся нацыянальныя прамысловыя выставы. Менавіта ў парку Уэна быў адкрыты першы ў краіне музей выяўленчага мастацтва, уладкаваны першы заапарк. [[File:SaigoTakamori1332.jpg|thumb|160px|left|<center><small>Помнік Сайго Такаморы</small></center>]] У паўднёвага ўваходу ў парк усталяваны бронзавы помнік уплывоваму самураю [[Сайго Такаморы]], узведзены (1899) на 21-ю гадавіну яго смерці{{sfn|Токіа Манагатары — Токіа вачыма такійцаў|2011|p=206}}. Сёння ў парку размешчана некалькі музеяў. У чатырох будынках [[Такійскі нацыянальны музей|Нацыянальнага музея]] захоўваюцца найкаштоўнейшыя ўзоры японскага нацыянальнага мастацтва, археалагічныя знаходкі, творы будыйскага прыкладнога мастацтва — усяго больш за 86 тыс. экспанатаў. У [[1959]] годзе па праекце [[Ле Карбюзье]] быў пабудаваны [[Нацыянальны музей заходняга мастацтва]]. У аснову яго экспазіцыі легла калекцыя Мацуката Кодзіра. Гэты японскі прамысловец і мецэнат у перыяд [[1916]]—[[1923]] гадоў сабраў у [[Еўропа|Еўропе]] некалькі тысяч твораў заходняга мастацтва. У [[1961]] годзе побач з гэтым музеем быў пабудаваны найбуйнейшы на той час канцэртная зала сталіцы — Метраполітэн Фестываль-хол, па праекце [[Куніа Маэкава]]. Тут жа знаходзіцца і [[Tokyo Metropolitan Art Museum|Такійскі гарадскі мастацкі музей]] ({{lang-ja2|東京都美術館}}, таксама пабудаваны па праекце Маэкава), дзе ладзяцца розныя выставы. Значную плошчу займае [[Нацыянальны музей прыроды і навукі]]. Тут жа знаходзіцца галоўны корпус [[Такійскі ўніверсітэт мастацтваў|Такійскага ўніверсітэта мастацтваў]]. У парку размешчана свяцілішча [[Уэна Тасёгу]], дзе пакланяюцца [[Такугава Іэясу|Такугаве Іэясу]], першаму сёгуну дынастыі Такугава<ref name="Cali">{{Кніга|ref=Cali|аўтар=Cali, Joseph|загаловак=Shinto Shrines: A Guide to the Sacred Sites of Japan's Ancient Religion|год=2013|месца=Honolulu|старонкі=87—91|старонак=328|isbn=9780824837754|мова=en}}</ref>. == Галерэя == <gallery class="center" mode="packed" heights="150px"> Файл:Tokyo National Museum, Honkan 2010.jpg|[[Такійскі нацыянальны музей|Нацыянальны музей]] Файл:National museum of western art01 1920.jpg|[[Нацыянальны музей заходняга мастацтва]] Файл:Tokyo metropolitan art museum01 1920.jpg|[[Tokyo Metropolitan Art Museum|Такійскі гарадскі мастацкі музей]] Файл:UenoToshogu1285.jpg|Свяцілішча [[Уэна Тасёгу]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{ВС}} * {{артыкул|аўтар={{nobr|Масу Фудзіа (перакладчык А. Белякова)}}|загаловак=Уэна|выданне=Токіа Манагатары — Токіа вачыма такійцаў. Гісторыя і сучаснасць|тып=|месяц=|мова=ru|аўтар выдання=|месца=Токіа|выдавецтва=Асацыяцыя перакладчыкаў-русістаў|год=2011|том=|нумар=|старонкі=204—211|isbn=978-4-89981-215-9|issn=|спасылка=|ref=Токіа Манагатары — Токіа вачыма такійцаў}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1873 годзе ў Японіі]] [[Катэгорыя:Сады і паркі Токіа]] [[Катэгорыя:Парк Уэна| ]] bkoaxuf0bydfqe4ddewtps4ur4x5ssu 5146625 5146622 2026-05-25T18:28:05Z Γλωσσολαλιά 164873 5146625 wikitext text/x-wiki {{Парк | Назва = Найвышэйша падараваны парк Уэна | Нацыянальная назва = ja/上野恩賜公園 | Выява = Shinobazu pond.jpg | Подпіс = Сажалка Сінабадзу ў парку Уэна | Каардынаты = 35/42/44/N/139/46/16/E | CoordScale = 2000 | Краіна = Японія | Рэгіён = Токіа | Раён = | Горад = Токіа | Раён горада = Тайто (спецыяльны раён) | Тып = | Заснаваны = [[19 кастрычніка]] 6 года [[Мэйдзі (перыяд)|Мэйдзі]] ([[1873]]) | Архітэктар = | Плошча = 53,8 | Метро = [[File:Subway TokyoGinza.png|18px|link=Лінія Гіндза (Tokyo Metro)]] [[Лінія Гіндза (Tokyo Metro)|Лінія Гіндза]] ([[Уэна (станцыя)|G-16]]) | Наведвальнікі = | Статус = | Сайт = | Устаўка = {{+ІПК|Павелічэнне=12|Вылучэнне=так|Метка=так}}{{+ІПК|Павелічэнне=14|Вылучэнне=так|Вышыня=}} }} {{Nihongo|'''Найвышэйша падараваны парк Уэна'''|上野恩賜公園|Уэна онсі ко:эн}} — адзін з самых вядомых і наведвальных паркаў [[Токіа|японскай сталіцы]], з’яўляецца таксама адным з першых пяці грамадскіх паркаў, якія з’явіліся ў краіне пасля Рэстаўрацыі Мэйдзі ([[1868]]). == Гісторыя і апісанне парка == [[Файл:UenoPark Hanami.jpg|thumb|left|275px|<center><small>Парк Уэна ў перыяд цвіцення сакуры</small></center>]] Парк Уэна можна падзяліць на дзве часткі: узвышша і нізіна. Узвышша вядома як адно з лепшых месцаў для любавання сакурай. Паўднёвей у нізіне знаходзіцца {{якар|Сажалка Сінабадзу}} '''сажалка Сінабадзу''', паверхня якой летам пакрываецца зялёным лісцем і ружовымі кветкамі лотасаў. Узімку сюды прылятаюць дзікія качкі і іншыя вадзяныя птушкі{{sfn|Токіа Манагатары — Токіа вачыма такійцаў|2011|p=204}}. Лічыцца, што ў старажытнасці на гэтым месцы была бухта Такійскага заліва, але берагавая лінія патроху адступала, і за некалькі стагоддзяў да нашай эры тут утварылася сажалка. Першы настаяцель храма Кан’эйдзі стварыў пасярэдзіне сажалкі востраў і ўсталяваў на ім храм Бэнтэн-до. У 1672 годзе з усходняга боку да вострава быў прыбудаваны мост, па якім да вострава можна было дабрацца пешшу. Да пачатку эпохі Мэйдзі тут працякала рака Аідзомэ-гава, але пры будаўніцтве іпадрома яе рэчышча было засыпана і сажалка набыла свае цяперашнія абрысы. У 1907 годзе падчас Такійскай прамысловай выставы з заходняга боку вострава быў пабудаваны яшчэ адзін мост, Кангэцу-кё{{sfn|Токіа Манагатары — Токіа вачыма такійцаў|2011|p=210―211}}. У выніку бітвы пры Уэна (1868) тэрыторыя, на якой размяшчаўся храм Кан’эйдзі, была ператворана ў папялішча, а галоўны будынак храма быў знішчаны. Прапаноўваліся самыя розныя праекты добраўпарадкавання гэтай тэрыторыі, але галандскі медык Бодуін, які прыехаў (1870) агледзець гэтую тэрыторыю, прапанаваў японскаму ўраду разбіць тут парк, у выніку чаго на гэтай тэрыторыі быў створаны (1873) першы ў Японіі гарадскі парк{{sfn|Токіа Манагатары — Токіа вачыма такійцаў|2011|p=205}}. 20 сакавіка [[1882]] года ў парку Уэна быў адкрыты [[Уэна (заапарк)|аднайменны заапарк]], цяпер — найстарэйшы заапарк Японіі. Зараз у ім налічваецца звыш 2600 жывёл. У [[1890]] годзе парк Уэна быў абвешчаны ўласнасцю імператарскай сям’і і вернуты ва ўладанне горада ў [[1924]] годзе — у адзначэнне шлюбу будучага імператара [[Сёва]]. На тэрыторыі парка неаднаразова праводзіліся нацыянальныя прамысловыя выставы. Менавіта ў парку Уэна быў адкрыты першы ў краіне музей выяўленчага мастацтва, уладкаваны першы заапарк. [[Файл:SaigoTakamori1332.jpg|thumb|160px|left|<center><small>Помнік Сайго Такаморы</small></center>]] У паўднёвага ўваходу ў парк усталяваны бронзавы помнік уплывоваму самураю [[Сайго Такаморы]], узведзены (1899) на 21-ю гадавіну яго смерці{{sfn|Токіа Манагатары — Токіа вачыма такійцаў|2011|p=206}}. Сёння ў парку размешчана некалькі музеяў. У чатырох будынках [[Такійскі нацыянальны музей|Нацыянальнага музея]] захоўваюцца найкаштоўнейшыя ўзоры японскага нацыянальнага мастацтва, археалагічныя знаходкі, творы будыйскага прыкладнога мастацтва — усяго больш за 86 тыс. экспанатаў. У [[1959]] годзе па праекце [[Ле Карбюзье]] быў пабудаваны [[Нацыянальны музей заходняга мастацтва]]. У аснову яго экспазіцыі легла калекцыя Мацуката Кодзіра. Гэты японскі прамысловец і мецэнат у перыяд [[1916]]—[[1923]] гадоў сабраў у [[Еўропа|Еўропе]] некалькі тысяч твораў заходняга мастацтва. У [[1961]] годзе побач з гэтым музеем быў пабудаваны найбуйнейшы на той час канцэртная зала сталіцы — Метраполітэн Фестываль-хол, па праекце [[Куніа Маэкава]]. Тут жа знаходзіцца і [[Tokyo Metropolitan Art Museum|Такійскі гарадскі мастацкі музей]] ({{lang-ja2|東京都美術館}}, таксама пабудаваны па праекце Маэкава), дзе ладзяцца розныя выставы. Значную плошчу займае [[Нацыянальны музей прыроды і навукі]]. Тут жа знаходзіцца галоўны корпус [[Такійскі ўніверсітэт мастацтваў|Такійскага ўніверсітэта мастацтваў]]. У парку размешчана свяцілішча [[Уэна Тасёгу]], дзе пакланяюцца [[Такугава Іэясу|Такугаве Іэясу]], першаму сёгуну дынастыі Такугава<ref name="Cali">{{Кніга|ref=Cali|аўтар=Cali, Joseph|загаловак=Shinto Shrines: A Guide to the Sacred Sites of Japan's Ancient Religion|год=2013|месца=Honolulu|старонкі=87—91|старонак=328|isbn=9780824837754|мова=en}}</ref>. == Галерэя == <gallery class="center" mode="packed" heights="150px"> Файл:Tokyo National Museum, Honkan 2010.jpg|[[Такійскі нацыянальны музей|Нацыянальны музей]] Файл:National museum of western art01 1920.jpg|[[Нацыянальны музей заходняга мастацтва]] Файл:Tokyo metropolitan art museum01 1920.jpg|[[Tokyo Metropolitan Art Museum|Такійскі гарадскі мастацкі музей]] Файл:UenoToshogu1285.jpg|Свяцілішча [[Уэна Тасёгу]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{ВС}} * {{артыкул|аўтар={{nobr|Масу Фудзіа (перакладчык А. Белякова)}}|загаловак=Уэна|выданне=Токіа Манагатары — Токіа вачыма такійцаў. Гісторыя і сучаснасць|тып=|месяц=|мова=ru|аўтар выдання=|месца=Токіа|выдавецтва=Асацыяцыя перакладчыкаў-русістаў|год=2011|том=|нумар=|старонкі=204—211|isbn=978-4-89981-215-9|issn=|спасылка=|ref=Токіа Манагатары — Токіа вачыма такійцаў}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1873 годзе ў Японіі]] [[Катэгорыя:Сады і паркі Токіа]] [[Катэгорыя:Парк Уэна| ]] fd814lemwat7ycobkg6js3oqaopn3dz 0 808524 5146624 2026-05-25T18:27:22Z Γλωσσολαλιά 164873 Перасылае да [[Перыяд Мэйдзі]] 5146624 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Перыяд Мэйдзі]] kige2hjrqm1eaxtsdou3ir04aw1bf4x 0 808525 5146629 2026-05-25T18:39:17Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Узброены канфлікт |канфлікт =Кардафанская кампанія |частка = [[Канфлікт у Судане (2023)]] |выява = |памер = |загаловак = |дата =з [[15 красавіка]] [[2023]] |месца = {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}} (штаты {{нп1|Паўночны Кардафан||ar|ولاية شما...» 5146629 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт =Кардафанская кампанія |частка = [[Канфлікт у Судане (2023)]] |выява = |памер = |загаловак = |дата =з [[15 красавіка]] [[2023]] |месца = {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}} (штаты {{нп1|Паўночны Кардафан||ar|ولاية شمال كردفان}}, {{нп1|Паўднёвы Кардафан||ar|ولاية جنوب كردفان}}, {{нп1|Заходні Кардафан||ar|ولاية غرب كردفان}}), [[Судан]] |прычына = |вынік = |статус = баі працягваюцца |змены = |праціўнік1 =[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]]<br>[[Файл:Al-Bara' ibn Malik Brigade.jpg|22px]] [[Батальён Аль-Бара ібн Малік]]<ref name="qawad">{{Cite web |title=Sudan army says it inflicted heavy losses on RSF in Kordofan |url=https://sudantribune.com/article304207/ |access-date=2025-08-22 |website=Sudan Tribune |date=22 August 2025 |archive-date=1 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901084311/https://sudantribune.com/article304207/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Fighting intensifies in Sudan's Kordofan as army pushes for Darfur |url=https://sudantribune.com/article304246/ |access-date=2025-08-25 |website=Sudan Tribune |date=22 August 2025}}</ref> |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<br>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Абдэлазіз аль-Хілу|А. Хілу]])<br>{{Сцяг|Эфіопія}} Найміты з [[Эфіопія|Эфіопіі]]<ref name=":6"/> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Кардафанская кампанія (з 2023)''' — эпізод канфлікту паміж прыхільнікамі суданскіх генералаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля аль-Бурхана]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]], звязаны з барацьбой за рэгіён {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}}. == Ход баявых дзеянняў == === 2023 === 15 красавіка Сілы аператыўнай падтрымкі бяруць пад свой кантроль аэрапорт Эль-Абейд<ref name="aj">{{Cite news |script-title=ar:السودان.. اشتباكات عنيفة بين الجيش وقوات الدعم السريع (لحظة بلحظة) |title= |trans-title= |url=https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad%d8%a9-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415142945/https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4 |archive-date=15 April 2023 |access-date=2023-04-16 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=ar}}</ref>. З 21 красавіка сутыкненні вакол горада працягнуліся<ref>{{Cite news |date=2023-04-21 |title=Our staff was hit in crossfire in EL Obeid: IOM |language=en-GB |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-21 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085011/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |url-status=live }}</ref>. У чэрвені ўрадавая армія нанесла авіяўдары па Эль-Абейду<ref>{{Cite news|date=2023-06-15|title=Sudan slips into crisis with critical shortages as conflict enters third month|language=en|work=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months//|access-date=2023-06-15|archive-date=2023-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615082209/https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months/|url-status=live}}</ref>. На працягу ўсяго лета ў раёне горада фіксаваліся сутыкненні<ref>{{Cite news|date=9 July 2023|title=UN warns of 'full-scale civil war' in Sudan, Egypt to host summit|language=en|work=[[Al Jazeera English|Aljazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|access-date=10 July 2023|archive-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709203939/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2023-08-13 |title=Grim toll rises in ongoing Sudan conflict |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |access-date=2023-08-15 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=14 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814110440/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |url-status=live }}</ref>.<ref>{{Cite web |date=2023-09-01 |title=Battles continue in Sudan, at least 4,8 million people fled their homes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |access-date=2023-09-01 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911160725/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |url-status=live }}</ref>, горад трапіў у аблогу<ref>{{Cite news|date=2023-06-11|title='Most fearless' fighting in Sudan after 24-hour ceasefire ends|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|access-date=2023-06-13|archive-date=2023-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230613020330/https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|url-status=live}}</ref>. 17 верасня Узброеныя сілы і мяцежнікі сілы зноў уступілі ў бой у Эль-Абейдзе: урадавая армія нанесла паражэнне праціўніку за межамі горада. У адказ САП абстралялі населены пункт, што прывяло да ахвяр сярод мірнага насельніцтва.<ref name="fires">{{Cite web |date=2023-09-17 |title=Escalating Conflict: Sudanese army, RSF clash in Khartoum, El-Obeid, Zalingei |url=https://sudantribune.com/article277360/ |access-date=2023-09-17 |website=Sudan Tribune |language=en-GB |archive-date=20 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020174341/https://sudantribune.com/article277360/ |url-status=live }}</ref> На працягу года САП і саюзнікі захапілі Вад-Банду<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|title= Sporadic gunfire in Sudan despite new truce|date= 25 April 2023|work= BBC|access-date= 25 April 2023|archive-date= 2023-04-24|archive-url= https://web.archive.org/web/20230424192104/https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|url-status= live}}</ref><ref name="pickup">{{cite news|url= https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|title= Sudan's Darfur fighting: 'I saw pick-up trucks full of dead people'|date= 27 April 2023|work= BBC|access-date= 28 April 2023|archive-date= 2023-06-30|archive-url= https://web.archive.org/web/20230630183038/https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|url-status= live}}</ref>, Вад-Ашана<ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Sudan war: 'RSF advance to White Nile state' sparks new clashes in North Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |access-date=3 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003170552/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |url-status=live }}</ref>, вайсковую базу Тэйба<ref name=":2">{{Cite news|date=2023-06-22|title=Battles persist over key areas in Sudan's South Kordofan|language=en|work=[[Radio Dabanga]]|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|access-date=2023-07-16|archive-date=22 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250622000148/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|url-status=live}}</ref>, нафтавае радовішча Баліла<ref>{{Cite web |date=30 October 2023 |title=RSF 'liberates' vital Sudan oilfield |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |access-date=31 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=30 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030173744/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=1 November 2023 |title=RSF withdraws from Balila oilfield, claim airport 'set ablaze' by Sudan army |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |access-date=2 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=1 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101185104/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125131204/https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |title=RSF seize “Balila” airport, which is used by Army fighter jets |language=en |publisher=darfur24 |date=30 October 2023 |archive-date=25 January 2026}}</ref>. Паралельна з байцамі арміі Дагала (Сіламі аператыўнай падтрымкі), да баявых дзеянняў падключыліся баевікі адной з фракцый групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]» — прыхільнікі [[Абдэлазіз аль-Хілу|Абдэлазіза аль-Хілу]]. 8 чэрвеня яны актывізаваліся ў раёне Кадуглі, узяўшы пад кантроль вайсковыя базы, нягледзячы на дзеючае пагадненне аб спыненні агню з Узброенымі сіламі Судана.<ref>{{Cite news |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |title=Rebel mobilization in Sudan raises fears of conflict spreading |work=al-Arabiya |date=9 June 2023 |access-date=15 July 2023 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609070046/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |url-status=live }}</ref> Пазней атрады паўстанцаў разам з САП правялі напад на Даланг.<ref>{{Cite news|date=2023-06-23|title=South Kordofan residents flee as Sudan war escalates|language=en|work=[[al-Arabiya]]|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|access-date=2023-06-23|archive-date=2023-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630183037/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|url-status=live}}</ref> === 2024 === 2 студзеня 2024 года баевікі САП атакавалі горад Барах<ref>{{cite web |title=Reports about 'intense airstrikes' on RSF sites in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=3 January 2024 |access-date=7 September 2025 |archive-date=22 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240422232746/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 22 студзеня мяцежнікі пачалі наступленне на горад Бабануса. Іх мэтай быў штаб 22-й пяхотнай дывізіі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-at-risk-of-another-disaster|title=Sudan army at risk of another disaster in Babanusa|author=Monitor|first=Sudan War|website=sudanwarmonitor.com|access-date=2024-01-28}}</ref>. 11 лютага генерал Махамед Дагала заявіў пра поўны захоп Бабанусы<ref>{{Cite web|url=https://sudantribune.com/article282208/|title=Sudanese army denies RSF leader claims of fresh victories|website=Sudan Tribune|date=12 February 2024}}</ref>. 20 чэрвеня паўстанцы атакавалі і захапілі Аль-Фулах, а разбітыя ўрадавыя войскі адступілі да Бабанусы. Хутка, 5 ліпеня, баевікі пры падтрымцы эфіопскіх наёмнікаў<ref>{{cite web|url=https://3ayin.com/en/pows/|title=Torture and murder – the horrors endured by military prisoners in Sudan's war|date=1 August 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Ayin Network|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307014051/https://3ayin.com/en/pows/|url-status=live}}</ref><ref name=":6">{{cite web|url=https://sudantribune.com/article287249/|title=Sudanese authorities arrest Ethiopian female snipers|date=20 June 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Sudan Tribune|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307002404/https://sudantribune.com/article287249/|url-status=live}}</ref> бяруць Аль-Мейрам<ref>{{Cite news |title=RSF claims capture of Al Meiram, West Kordofan |url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |access-date=5 July 2024 |website=Radio Tamazuj |archive-date=4 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240704220912/https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |url-status=live }}</ref>. Гарнізон горада збег у суседні [[Паўднёвы Судан]]<ref>{{Cite news |title=South Sudan hosts Sudan Armed Forces units after fall of Meram |url=https://sudantribune.com/article287902/ |access-date=7 July 2024 |website=Sudan Tribune}}</ref>. === 2025 === 13 студзеня 2025 года [[Узброеныя сілы Судана]] адваявалі Каркараю і Хаджар аль-Джавад на дарозе паміж Далангам і Кадуглі<ref>{{Cite news |date=2025-01-13 |title=Sudan army, SPLM-N clash in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article295926/ |work=Sudan Tribune |archive-date=4 February 2025 |access-date=14 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250204004002/https://sudantribune.com/article295926/ |url-status=live }}</ref>, 30 студзеня — Ум-Рувабу<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296695/|title=Sudanese army retakes key city in North Kordofan state|date=30 January 2025|publisher=Sudan Tribune|access-date=31 January 2025|archive-date=9 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250209122721/https://sudantribune.com/article296695/|url-status=live}}</ref>, а 17 лютага ўзялі Эр-Рахад, праз два дні — Сідру<ref>{{cite web | url=https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 | title=Sudanese army reports advancements in fight against paramilitary forces | publisher=punjabnewsexpress.com | access-date=17 September 2025 | archive-date=21 May 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250521022038/https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 | url-status=dead }}</ref><ref name="khazan">{{cite web |title=Airstrikes in Darfur, RSF shells El Fasher, army advances in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=21 February 2025 |access-date=21 February 2025 |archive-date=21 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221102046/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 23 сакавіка САП бяруць Лагаву<ref name="radwan">{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-army-bombs-rsf-positions-deadly-mosque-drone-attack-kills-11 |title=Sudan army bombs RSF positions, deadly mosque drone attack kills 11 |date=25 March 2025 |access-date=26 March 2025 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. 31-га чысла мяцежнікі заявілі аб кантролі над Хор-эль-Далайбай<ref name="antonov">{{cite web |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-to-down-sudan-air-force-plane-in-north-darfur |title=RSF claims to down Sudan Air Force plane in North Darfur |date=4 April 2025 |access-date=4 April 2025 |publisher=Radio Dabanga |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404135524/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-to-down-sudan-air-force-plane-in-north-darfur |url-status=live }}</ref>. 1 мая прыхільнікі Дагала захапілі Эн-Нахуд<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/2/sudanese-paramilitaries-kill-19-after-taking-city-of-al-nahud-sources |title=Sudanese paramilitary RSF kills 19 after taking city of al-Nahud: Sources |date=2 May 2025 |work=Al Jazeera |access-date=1 October 2025 |archive-date=15 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115222523/https://www.aljazeera.com/news/2025/5/2/sudanese-paramilitaries-kill-19-after-taking-city-of-al-nahud-sources |url-status=live }}</ref>. 11 і 13 мая ўрадавыя войскі адбілі Аль-Хуваі і Аль-Хамадзі<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300773/ |title=Sudan army says it recaptured West Kordofan town from RSF |date=11 May 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Sudan army captures key South Kordofan town, gains in Omdurman |url=https://sudantribune.com/article300845/ |access-date=2025-05-14 |website=Sudan Tribune |archive-date=4 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904220741/https://sudantribune.com/article300845/ |url-status=live }}</ref>, 19-га — раён Ум-Лібана<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article301092/|title=Sudanese army reclaims Al-Salha, advances towards Al-Nuhud|date=19 May 2025|access-date=19 May 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 23 мая САП і іх саюзнікі абвясцілі аб захопе Эд-Дубейбата<ref>{{Cite web |date=2025-05-23 |title=Sudanese army, allied forces seize strategic city in South Kordofan state |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |access-date=2025-05-21 |website=[[Anadolu Agency]] |archive-date=29 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250929180014/https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |url-status=live }}</ref>. 7 чэрвеня паўстанцы захапілі горад Ум-Дэхіліб<ref>{{Cite web |date=7 June 2025 |title=RSF and allied rebels seize town from army in Sudan's South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article301691/ |access-date=8 June 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |archive-date=23 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723060459/https://sudantribune.com/article301691/ |url-status=live }}</ref>. Роўна праз месяц байцы прыхільнікі Бурхана бяруць гарады Аль-Рыаш і Казгалі<ref>{{Cite news|title=Sudanese army says it seized two areas in North Kordofan from RSF|url=https://sudantribune.com/article302620/|access-date=2025-07-07|website=[[Sudan Tribune]]|archive-date=19 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250819100532/https://sudantribune.com/article302620/|url-status=live}}</ref>. 7 верасня ўрадавыя войскі заявілі пра вызваленне гарадоў Казгейль і Фартангул<ref>{{Cite news |date=2025-09-07 |title=Fighting flares in Sudan's Kordofan as army claims gains |url=https://sudantribune.com/article304732/ |access-date=2025-09-08 |work=Sudan Tribune}}</ref>. Праз тры дні SAF адбілі Барах<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=RSF lose stronghold city Bara to Sudanese army and allies |url=https://www.africanews.com/2025/09/12/rsf-lose-stronghold-city-bara-to-sudanese-army-and-allies/ |access-date=12 September 2025 |website=Africanews}}</ref>. 13 верасня САП захапілі вёску аль-Аяра ў Паўночным Кардафане, адціснуўшы праціўніка на ўскраіну Эль-Абейда,<ref>{{Cite web |date=2025-09-14 |title=Sudanese army, RSF battle for key routes in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article305002/ |access-date=2025-09-14 |website=Sudan Tribune }}</ref> а праз два дні заявілі пра тое, што адбілі Казгейль і Аль-Рыаш.<ref>{{Cite web |date=2025-09-15 |title=Heavy fighting rocks Sudan's Kordofan as army advances, RSF reinforces |url=https://sudantribune.com/article305054/ |access-date=2025-09-16 |website=Sudan Tribune}}</ref> 16 лістапада ўрадавая армія абвясціла, што адваявала ў раёны Казкіль і Ум Дам Хадж Ахмед<ref>{{cite news|title=Sudan's army captures two areas in North Kordofan as RSF burns more bodies|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/15/sudans-army-captures-two-areas-in-north-kordofan-as-rsf-burns-more-bodies|work=Al Jazeera|date=2025-11-17|last=Motamedi|first=Maziar|access-date=2025-11-18|archive-date=17 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251117182740/https://www.aljazeera.com/news/2025/11/15/sudans-army-captures-two-areas-in-north-kordofan-as-rsf-burns-more-bodies|url-status=live}}</ref>. На наступны дзень войска Бурхана адваявала Барах<ref>{{Cite web |date=2025-11-17 |title=قوات موالية للجيش السوداني تعلن دخول بارا في شمال كردفان |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2025/11/17/%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%AA%D8%AF%D8%AE%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%81%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84-%D9%83%D8%B1%D8%AF%D9%81%D8%A7%D9%86 |access-date=2025-11-17 |website=Al Arabiya |language=ar}}</ref>. У канцы лістапада мяцежнікі разгарнулі наступленне на Бабанусу<ref>{{Cite web |date=2025-11-25 |title=Sudanese army repels fresh RSF attack in West Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/307507 |access-date=2025-11-26 |website=Sudan Tribune}}</ref>. 1 снежня баевікі ўсталявалі кантроль над горадам<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307673 |title=RSF says it seized Sudan army division HQ after breaching truce |website=[[Sudan Tribune]] |date=1 December 2025 |access-date=1 December 2025}}</ref>. Затым 8 снежня CFG захапілі кантроль над нафтавым радовішчам Хегліг<ref>{{Cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/8/rsf-claims-seizure-of-key-heglig-oil-field-in-sudan |title=RSF seizes key Heglig oilfield as it pushes to expand control in Sudan |website=[[Al Jazeera]] |date=8 December 2025 |access-date=8 December 2025}}</ref>. Пазней бакі заключылі пагадненне і вывелі свае сілы з Хегліга, перадаўшы кантроль над радовішчам [[Сілы абароны Паўднёвага Судана|Сілам абароны Паўднёвага Судана]]<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308012 |title=South Sudan army deploys to secure Heglig oilfield after deal with Sudan, RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=10 December 2025 |access-date=12 December 2025}}</ref>. === 2026 === У пачатку года назіралася павелічэнне колькасці нападаў беспілотнікаў у рэгіёне<ref>{{cite web |title=RSF drones attack vital sites in North Kordofan and White Nile states |website=Sudan Tribune |date=4 January 2026 |access-date=4 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308964}}</ref>. Апроч таго, САП і саюзнікі таксама заявілі аб захопе Эль-Бардаба, на поўнач ад Кадуглі<ref>{{cite web |title=South Kordofan: RSF claim control of El Bardab area north of Kadugli |website=Radio Dabanga |date=4 January 2026 |access-date=7 January 2026 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/south-kordofan-rsf-claim-control-of-el-bardab-area-north-of-kadugli}}</ref>. 27 студзеня УСС вызваляюць Дылінг. 3 лютага прыхільнікі Бурхана выбіваюць аблогу з Кадуглі, але праз месяц мяцежнікі зноў акружаюць горад<ref>https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/fierce-clashes-in-south-kordofan-as-rsf-seizes-key-town</ref>. 5 сакавіка, пасля разлютаваных баёў, ўрадавыя войскі аднавілі кантроль над горадам Бара<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2026-03-05 |title=Sudanese army retakes strategic town in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311381 |access-date=2026-03-07 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. == Гуманітарная сітуацыя == 1 чэрвеня 2023 года прадстаўнікі [[Сусветная харчовая праграма|Сусветнай харчовай праграмы]] заявілі, што са складоў у горадзе было выкрадзена дастаткова харчавання, каб накарміць 4,4 мільёна чалавек.<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=WFP chief: Sudan looting is 'stealing from the hungry – food for 4.4 million people at stake'|language=en|work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|access-date=2023-07-26|archive-date=26 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230726142028/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|url-status=live}}</ref> 13 жніўня мясцовыя ўлады на падкантрольнай войскам аль-Хілу тэрыторыях заявілі пра голад у некаторых раёнах Паўднёвага Кардафана , уключаючы Нубійскія горы , і штаце Блакітны Ніл, які закрануў каля трох мільёнаў чалавек<ref>{{Cite web |date=13 August 2024 |title=SPLM-N declares famine in Sudan's South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article289491/ |access-date=14 August 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 August 2024 |title=Famine devastates Sudan's Nuba Mountains, Blue Nile |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-devastates-sudans-nuba-mountains-blue-nile |access-date=16 August 2024 |website=Radio Dabanga |language=en-US |archive-date=15 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815190956/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-devastates-sudans-nuba-mountains-blue-nile |url-status=live }}</ref>. Да 17 кастрычніка ў нубійскіх гарах ад недаядання памерла па меншай меры 646 чалавек.<ref name="1000dead">{{Cite web |date=2024-10-17 |title=Famine tightens grip on Sudan's Nuba Mountains, hundreds dead |url=https://sudantribune.com/article292196/ |access-date=2024-10-18 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-date=5 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250805045034/https://sudantribune.com/article292196/ |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] rns64yoiy4pyb6ninrmtqkasihe3idf 5146630 5146629 2026-05-25T18:41:35Z DBatura 73587 /* 2023 */ 5146630 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт =Кардафанская кампанія |частка = [[Канфлікт у Судане (2023)]] |выява = |памер = |загаловак = |дата =з [[15 красавіка]] [[2023]] |месца = {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}} (штаты {{нп1|Паўночны Кардафан||ar|ولاية شمال كردفان}}, {{нп1|Паўднёвы Кардафан||ar|ولاية جنوب كردفان}}, {{нп1|Заходні Кардафан||ar|ولاية غرب كردفان}}), [[Судан]] |прычына = |вынік = |статус = баі працягваюцца |змены = |праціўнік1 =[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]]<br>[[Файл:Al-Bara' ibn Malik Brigade.jpg|22px]] [[Батальён Аль-Бара ібн Малік]]<ref name="qawad">{{Cite web |title=Sudan army says it inflicted heavy losses on RSF in Kordofan |url=https://sudantribune.com/article304207/ |access-date=2025-08-22 |website=Sudan Tribune |date=22 August 2025 |archive-date=1 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901084311/https://sudantribune.com/article304207/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Fighting intensifies in Sudan's Kordofan as army pushes for Darfur |url=https://sudantribune.com/article304246/ |access-date=2025-08-25 |website=Sudan Tribune |date=22 August 2025}}</ref> |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<br>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Абдэлазіз аль-Хілу|А. Хілу]])<br>{{Сцяг|Эфіопія}} Найміты з [[Эфіопія|Эфіопіі]]<ref name=":6"/> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Кардафанская кампанія (з 2023)''' — эпізод канфлікту паміж прыхільнікамі суданскіх генералаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля аль-Бурхана]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]], звязаны з барацьбой за рэгіён {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}}. == Ход баявых дзеянняў == === 2023 === 15 красавіка [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] бяруць пад свой кантроль аэрапорт Эль-Абейд<ref name="aj">{{Cite news |script-title=ar:السودان.. اشتباكات عنيفة بين الجيش وقوات الدعم السريع (لحظة بلحظة) |title= |trans-title= |url=https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad%d8%a9-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415142945/https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4 |archive-date=15 April 2023 |access-date=2023-04-16 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=ar}}</ref>. З 21 красавіка сутыкненні вакол горада працягнуліся<ref>{{Cite news |date=2023-04-21 |title=Our staff was hit in crossfire in EL Obeid: IOM |language=en-GB |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-21 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085011/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |url-status=live }}</ref>. У чэрвені ўрадавая армія нанесла авіяўдары па Эль-Абейду<ref>{{Cite news|date=2023-06-15|title=Sudan slips into crisis with critical shortages as conflict enters third month|language=en|work=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months//|access-date=2023-06-15|archive-date=2023-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615082209/https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months/|url-status=live}}</ref>. На працягу ўсяго лета ў раёне горада фіксаваліся сутыкненні<ref>{{Cite news|date=9 July 2023|title=UN warns of 'full-scale civil war' in Sudan, Egypt to host summit|language=en|work=[[Al Jazeera English|Aljazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|access-date=10 July 2023|archive-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709203939/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2023-08-13 |title=Grim toll rises in ongoing Sudan conflict |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |access-date=2023-08-15 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=14 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814110440/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-01 |title=Battles continue in Sudan, at least 4,8 million people fled their homes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |access-date=2023-09-01 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911160725/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |url-status=live }}</ref>, горад трапіў у аблогу<ref>{{Cite news|date=2023-06-11|title='Most fearless' fighting in Sudan after 24-hour ceasefire ends|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|access-date=2023-06-13|archive-date=2023-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230613020330/https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|url-status=live}}</ref>. 17 верасня Узброеныя сілы і мяцежнікі сілы зноў уступілі ў бой у Эль-Абейдзе: урадавая армія нанесла паражэнне праціўніку за межамі горада. У адказ САП абстралялі населены пункт, што прывяло да ахвяр сярод мірнага насельніцтва<ref name="fires">{{Cite web |date=2023-09-17 |title=Escalating Conflict: Sudanese army, RSF clash in Khartoum, El-Obeid, Zalingei |url=https://sudantribune.com/article277360/ |access-date=2023-09-17 |website=Sudan Tribune |language=en-GB |archive-date=20 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020174341/https://sudantribune.com/article277360/ |url-status=live }}</ref>. На працягу года САП і саюзнікі захапілі Вад-Банду<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|title= Sporadic gunfire in Sudan despite new truce|date= 25 April 2023|work= BBC|access-date= 25 April 2023|archive-date= 2023-04-24|archive-url= https://web.archive.org/web/20230424192104/https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|url-status= live}}</ref><ref name="pickup">{{cite news|url= https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|title= Sudan's Darfur fighting: 'I saw pick-up trucks full of dead people'|date= 27 April 2023|work= BBC|access-date= 28 April 2023|archive-date= 2023-06-30|archive-url= https://web.archive.org/web/20230630183038/https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|url-status= live}}</ref>, Вад-Ашана<ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Sudan war: 'RSF advance to White Nile state' sparks new clashes in North Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |access-date=3 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003170552/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |url-status=live }}</ref>, вайсковую базу Тэйба<ref name=":2">{{Cite news|date=2023-06-22|title=Battles persist over key areas in Sudan's South Kordofan|language=en|work=[[Radio Dabanga]]|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|access-date=2023-07-16|archive-date=22 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250622000148/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|url-status=live}}</ref>, нафтавае радовішча Баліла<ref>{{Cite web |date=30 October 2023 |title=RSF 'liberates' vital Sudan oilfield |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |access-date=31 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=30 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030173744/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=1 November 2023 |title=RSF withdraws from Balila oilfield, claim airport 'set ablaze' by Sudan army |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |access-date=2 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=1 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101185104/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125131204/https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |title=RSF seize “Balila” airport, which is used by Army fighter jets |language=en |publisher=darfur24 |date=30 October 2023 |archive-date=25 January 2026}}</ref>. Паралельна з байцамі арміі Дагала (Сіламі аператыўнай падтрымкі), да баявых дзеянняў падключыліся баевікі адной з фракцый групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]» — прыхільнікі [[Абдэлазіз аль-Хілу|Абдэлазіза аль-Хілу]]. 8 чэрвеня яны актывізаваліся ў раёне Кадуглі, узяўшы пад кантроль вайсковыя базы, нягледзячы на дзеючае пагадненне аб спыненні агню з Узброенымі сіламі Судана<ref>{{Cite news |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |title=Rebel mobilization in Sudan raises fears of conflict spreading |work=al-Arabiya |date=9 June 2023 |access-date=15 July 2023 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609070046/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |url-status=live }}</ref>. Пазней атрады паўстанцаў разам з САП правялі напад на Даланг<ref>{{Cite news|date=2023-06-23|title=South Kordofan residents flee as Sudan war escalates|language=en|work=[[al-Arabiya]]|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|access-date=2023-06-23|archive-date=2023-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630183037/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|url-status=live}}</ref>. === 2024 === 2 студзеня 2024 года баевікі САП атакавалі горад Барах<ref>{{cite web |title=Reports about 'intense airstrikes' on RSF sites in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=3 January 2024 |access-date=7 September 2025 |archive-date=22 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240422232746/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 22 студзеня мяцежнікі пачалі наступленне на горад Бабануса. Іх мэтай быў штаб 22-й пяхотнай дывізіі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-at-risk-of-another-disaster|title=Sudan army at risk of another disaster in Babanusa|author=Monitor|first=Sudan War|website=sudanwarmonitor.com|access-date=2024-01-28}}</ref>. 11 лютага генерал Махамед Дагала заявіў пра поўны захоп Бабанусы<ref>{{Cite web|url=https://sudantribune.com/article282208/|title=Sudanese army denies RSF leader claims of fresh victories|website=Sudan Tribune|date=12 February 2024}}</ref>. 20 чэрвеня паўстанцы атакавалі і захапілі Аль-Фулах, а разбітыя ўрадавыя войскі адступілі да Бабанусы. Хутка, 5 ліпеня, баевікі пры падтрымцы эфіопскіх наёмнікаў<ref>{{cite web|url=https://3ayin.com/en/pows/|title=Torture and murder – the horrors endured by military prisoners in Sudan's war|date=1 August 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Ayin Network|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307014051/https://3ayin.com/en/pows/|url-status=live}}</ref><ref name=":6">{{cite web|url=https://sudantribune.com/article287249/|title=Sudanese authorities arrest Ethiopian female snipers|date=20 June 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Sudan Tribune|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307002404/https://sudantribune.com/article287249/|url-status=live}}</ref> бяруць Аль-Мейрам<ref>{{Cite news |title=RSF claims capture of Al Meiram, West Kordofan |url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |access-date=5 July 2024 |website=Radio Tamazuj |archive-date=4 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240704220912/https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |url-status=live }}</ref>. Гарнізон горада збег у суседні [[Паўднёвы Судан]]<ref>{{Cite news |title=South Sudan hosts Sudan Armed Forces units after fall of Meram |url=https://sudantribune.com/article287902/ |access-date=7 July 2024 |website=Sudan Tribune}}</ref>. === 2025 === 13 студзеня 2025 года [[Узброеныя сілы Судана]] адваявалі Каркараю і Хаджар аль-Джавад на дарозе паміж Далангам і Кадуглі<ref>{{Cite news |date=2025-01-13 |title=Sudan army, SPLM-N clash in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article295926/ |work=Sudan Tribune |archive-date=4 February 2025 |access-date=14 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250204004002/https://sudantribune.com/article295926/ |url-status=live }}</ref>, 30 студзеня — Ум-Рувабу<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296695/|title=Sudanese army retakes key city in North Kordofan state|date=30 January 2025|publisher=Sudan Tribune|access-date=31 January 2025|archive-date=9 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250209122721/https://sudantribune.com/article296695/|url-status=live}}</ref>, а 17 лютага ўзялі Эр-Рахад, праз два дні — Сідру<ref>{{cite web | url=https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 | title=Sudanese army reports advancements in fight against paramilitary forces | publisher=punjabnewsexpress.com | access-date=17 September 2025 | archive-date=21 May 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250521022038/https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 | url-status=dead }}</ref><ref name="khazan">{{cite web |title=Airstrikes in Darfur, RSF shells El Fasher, army advances in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=21 February 2025 |access-date=21 February 2025 |archive-date=21 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221102046/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 23 сакавіка САП бяруць Лагаву<ref name="radwan">{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-army-bombs-rsf-positions-deadly-mosque-drone-attack-kills-11 |title=Sudan army bombs RSF positions, deadly mosque drone attack kills 11 |date=25 March 2025 |access-date=26 March 2025 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. 31-га чысла мяцежнікі заявілі аб кантролі над Хор-эль-Далайбай<ref name="antonov">{{cite web |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-to-down-sudan-air-force-plane-in-north-darfur |title=RSF claims to down Sudan Air Force plane in North Darfur |date=4 April 2025 |access-date=4 April 2025 |publisher=Radio Dabanga |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404135524/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-to-down-sudan-air-force-plane-in-north-darfur |url-status=live }}</ref>. 1 мая прыхільнікі Дагала захапілі Эн-Нахуд<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/2/sudanese-paramilitaries-kill-19-after-taking-city-of-al-nahud-sources |title=Sudanese paramilitary RSF kills 19 after taking city of al-Nahud: Sources |date=2 May 2025 |work=Al Jazeera |access-date=1 October 2025 |archive-date=15 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115222523/https://www.aljazeera.com/news/2025/5/2/sudanese-paramilitaries-kill-19-after-taking-city-of-al-nahud-sources |url-status=live }}</ref>. 11 і 13 мая ўрадавыя войскі адбілі Аль-Хуваі і Аль-Хамадзі<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300773/ |title=Sudan army says it recaptured West Kordofan town from RSF |date=11 May 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Sudan army captures key South Kordofan town, gains in Omdurman |url=https://sudantribune.com/article300845/ |access-date=2025-05-14 |website=Sudan Tribune |archive-date=4 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904220741/https://sudantribune.com/article300845/ |url-status=live }}</ref>, 19-га — раён Ум-Лібана<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article301092/|title=Sudanese army reclaims Al-Salha, advances towards Al-Nuhud|date=19 May 2025|access-date=19 May 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 23 мая САП і іх саюзнікі абвясцілі аб захопе Эд-Дубейбата<ref>{{Cite web |date=2025-05-23 |title=Sudanese army, allied forces seize strategic city in South Kordofan state |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |access-date=2025-05-21 |website=[[Anadolu Agency]] |archive-date=29 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250929180014/https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |url-status=live }}</ref>. 7 чэрвеня паўстанцы захапілі горад Ум-Дэхіліб<ref>{{Cite web |date=7 June 2025 |title=RSF and allied rebels seize town from army in Sudan's South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article301691/ |access-date=8 June 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |archive-date=23 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723060459/https://sudantribune.com/article301691/ |url-status=live }}</ref>. Роўна праз месяц байцы прыхільнікі Бурхана бяруць гарады Аль-Рыаш і Казгалі<ref>{{Cite news|title=Sudanese army says it seized two areas in North Kordofan from RSF|url=https://sudantribune.com/article302620/|access-date=2025-07-07|website=[[Sudan Tribune]]|archive-date=19 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250819100532/https://sudantribune.com/article302620/|url-status=live}}</ref>. 7 верасня ўрадавыя войскі заявілі пра вызваленне гарадоў Казгейль і Фартангул<ref>{{Cite news |date=2025-09-07 |title=Fighting flares in Sudan's Kordofan as army claims gains |url=https://sudantribune.com/article304732/ |access-date=2025-09-08 |work=Sudan Tribune}}</ref>. Праз тры дні SAF адбілі Барах<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=RSF lose stronghold city Bara to Sudanese army and allies |url=https://www.africanews.com/2025/09/12/rsf-lose-stronghold-city-bara-to-sudanese-army-and-allies/ |access-date=12 September 2025 |website=Africanews}}</ref>. 13 верасня САП захапілі вёску аль-Аяра ў Паўночным Кардафане, адціснуўшы праціўніка на ўскраіну Эль-Абейда,<ref>{{Cite web |date=2025-09-14 |title=Sudanese army, RSF battle for key routes in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article305002/ |access-date=2025-09-14 |website=Sudan Tribune }}</ref> а праз два дні заявілі пра тое, што адбілі Казгейль і Аль-Рыаш.<ref>{{Cite web |date=2025-09-15 |title=Heavy fighting rocks Sudan's Kordofan as army advances, RSF reinforces |url=https://sudantribune.com/article305054/ |access-date=2025-09-16 |website=Sudan Tribune}}</ref> 16 лістапада ўрадавая армія абвясціла, што адваявала ў раёны Казкіль і Ум Дам Хадж Ахмед<ref>{{cite news|title=Sudan's army captures two areas in North Kordofan as RSF burns more bodies|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/15/sudans-army-captures-two-areas-in-north-kordofan-as-rsf-burns-more-bodies|work=Al Jazeera|date=2025-11-17|last=Motamedi|first=Maziar|access-date=2025-11-18|archive-date=17 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251117182740/https://www.aljazeera.com/news/2025/11/15/sudans-army-captures-two-areas-in-north-kordofan-as-rsf-burns-more-bodies|url-status=live}}</ref>. На наступны дзень войска Бурхана адваявала Барах<ref>{{Cite web |date=2025-11-17 |title=قوات موالية للجيش السوداني تعلن دخول بارا في شمال كردفان |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2025/11/17/%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%AA%D8%AF%D8%AE%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%81%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84-%D9%83%D8%B1%D8%AF%D9%81%D8%A7%D9%86 |access-date=2025-11-17 |website=Al Arabiya |language=ar}}</ref>. У канцы лістапада мяцежнікі разгарнулі наступленне на Бабанусу<ref>{{Cite web |date=2025-11-25 |title=Sudanese army repels fresh RSF attack in West Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/307507 |access-date=2025-11-26 |website=Sudan Tribune}}</ref>. 1 снежня баевікі ўсталявалі кантроль над горадам<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307673 |title=RSF says it seized Sudan army division HQ after breaching truce |website=[[Sudan Tribune]] |date=1 December 2025 |access-date=1 December 2025}}</ref>. Затым 8 снежня CFG захапілі кантроль над нафтавым радовішчам Хегліг<ref>{{Cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/8/rsf-claims-seizure-of-key-heglig-oil-field-in-sudan |title=RSF seizes key Heglig oilfield as it pushes to expand control in Sudan |website=[[Al Jazeera]] |date=8 December 2025 |access-date=8 December 2025}}</ref>. Пазней бакі заключылі пагадненне і вывелі свае сілы з Хегліга, перадаўшы кантроль над радовішчам [[Сілы абароны Паўднёвага Судана|Сілам абароны Паўднёвага Судана]]<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308012 |title=South Sudan army deploys to secure Heglig oilfield after deal with Sudan, RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=10 December 2025 |access-date=12 December 2025}}</ref>. === 2026 === У пачатку года назіралася павелічэнне колькасці нападаў беспілотнікаў у рэгіёне<ref>{{cite web |title=RSF drones attack vital sites in North Kordofan and White Nile states |website=Sudan Tribune |date=4 January 2026 |access-date=4 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308964}}</ref>. Апроч таго, САП і саюзнікі таксама заявілі аб захопе Эль-Бардаба, на поўнач ад Кадуглі<ref>{{cite web |title=South Kordofan: RSF claim control of El Bardab area north of Kadugli |website=Radio Dabanga |date=4 January 2026 |access-date=7 January 2026 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/south-kordofan-rsf-claim-control-of-el-bardab-area-north-of-kadugli}}</ref>. 27 студзеня УСС вызваляюць Дылінг. 3 лютага прыхільнікі Бурхана выбіваюць аблогу з Кадуглі, але праз месяц мяцежнікі зноў акружаюць горад<ref>https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/fierce-clashes-in-south-kordofan-as-rsf-seizes-key-town</ref>. 5 сакавіка, пасля разлютаваных баёў, ўрадавыя войскі аднавілі кантроль над горадам Бара<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2026-03-05 |title=Sudanese army retakes strategic town in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311381 |access-date=2026-03-07 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. == Гуманітарная сітуацыя == 1 чэрвеня 2023 года прадстаўнікі [[Сусветная харчовая праграма|Сусветнай харчовай праграмы]] заявілі, што са складоў у горадзе было выкрадзена дастаткова харчавання, каб накарміць 4,4 мільёна чалавек.<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=WFP chief: Sudan looting is 'stealing from the hungry – food for 4.4 million people at stake'|language=en|work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|access-date=2023-07-26|archive-date=26 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230726142028/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|url-status=live}}</ref> 13 жніўня мясцовыя ўлады на падкантрольнай войскам аль-Хілу тэрыторыях заявілі пра голад у некаторых раёнах Паўднёвага Кардафана , уключаючы Нубійскія горы , і штаце Блакітны Ніл, які закрануў каля трох мільёнаў чалавек<ref>{{Cite web |date=13 August 2024 |title=SPLM-N declares famine in Sudan's South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article289491/ |access-date=14 August 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 August 2024 |title=Famine devastates Sudan's Nuba Mountains, Blue Nile |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-devastates-sudans-nuba-mountains-blue-nile |access-date=16 August 2024 |website=Radio Dabanga |language=en-US |archive-date=15 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815190956/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-devastates-sudans-nuba-mountains-blue-nile |url-status=live }}</ref>. Да 17 кастрычніка ў нубійскіх гарах ад недаядання памерла па меншай меры 646 чалавек.<ref name="1000dead">{{Cite web |date=2024-10-17 |title=Famine tightens grip on Sudan's Nuba Mountains, hundreds dead |url=https://sudantribune.com/article292196/ |access-date=2024-10-18 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-date=5 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250805045034/https://sudantribune.com/article292196/ |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] 1akj6hfbcjrur5eejqebk1upheeviuj 5146631 5146630 2026-05-25T18:43:03Z DBatura 73587 /* 2025 */ 5146631 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт =Кардафанская кампанія |частка = [[Канфлікт у Судане (2023)]] |выява = |памер = |загаловак = |дата =з [[15 красавіка]] [[2023]] |месца = {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}} (штаты {{нп1|Паўночны Кардафан||ar|ولاية شمال كردفان}}, {{нп1|Паўднёвы Кардафан||ar|ولاية جنوب كردفان}}, {{нп1|Заходні Кардафан||ar|ولاية غرب كردفان}}), [[Судан]] |прычына = |вынік = |статус = баі працягваюцца |змены = |праціўнік1 =[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]]<br>[[Файл:Al-Bara' ibn Malik Brigade.jpg|22px]] [[Батальён Аль-Бара ібн Малік]]<ref name="qawad">{{Cite web |title=Sudan army says it inflicted heavy losses on RSF in Kordofan |url=https://sudantribune.com/article304207/ |access-date=2025-08-22 |website=Sudan Tribune |date=22 August 2025 |archive-date=1 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901084311/https://sudantribune.com/article304207/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Fighting intensifies in Sudan's Kordofan as army pushes for Darfur |url=https://sudantribune.com/article304246/ |access-date=2025-08-25 |website=Sudan Tribune |date=22 August 2025}}</ref> |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<br>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Абдэлазіз аль-Хілу|А. Хілу]])<br>{{Сцяг|Эфіопія}} Найміты з [[Эфіопія|Эфіопіі]]<ref name=":6"/> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Кардафанская кампанія (з 2023)''' — эпізод канфлікту паміж прыхільнікамі суданскіх генералаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля аль-Бурхана]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]], звязаны з барацьбой за рэгіён {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}}. == Ход баявых дзеянняў == === 2023 === 15 красавіка [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] бяруць пад свой кантроль аэрапорт Эль-Абейд<ref name="aj">{{Cite news |script-title=ar:السودان.. اشتباكات عنيفة بين الجيش وقوات الدعم السريع (لحظة بلحظة) |title= |trans-title= |url=https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad%d8%a9-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415142945/https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4 |archive-date=15 April 2023 |access-date=2023-04-16 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=ar}}</ref>. З 21 красавіка сутыкненні вакол горада працягнуліся<ref>{{Cite news |date=2023-04-21 |title=Our staff was hit in crossfire in EL Obeid: IOM |language=en-GB |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-21 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085011/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |url-status=live }}</ref>. У чэрвені ўрадавая армія нанесла авіяўдары па Эль-Абейду<ref>{{Cite news|date=2023-06-15|title=Sudan slips into crisis with critical shortages as conflict enters third month|language=en|work=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months//|access-date=2023-06-15|archive-date=2023-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615082209/https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months/|url-status=live}}</ref>. На працягу ўсяго лета ў раёне горада фіксаваліся сутыкненні<ref>{{Cite news|date=9 July 2023|title=UN warns of 'full-scale civil war' in Sudan, Egypt to host summit|language=en|work=[[Al Jazeera English|Aljazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|access-date=10 July 2023|archive-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709203939/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2023-08-13 |title=Grim toll rises in ongoing Sudan conflict |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |access-date=2023-08-15 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=14 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814110440/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-01 |title=Battles continue in Sudan, at least 4,8 million people fled their homes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |access-date=2023-09-01 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911160725/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |url-status=live }}</ref>, горад трапіў у аблогу<ref>{{Cite news|date=2023-06-11|title='Most fearless' fighting in Sudan after 24-hour ceasefire ends|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|access-date=2023-06-13|archive-date=2023-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230613020330/https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|url-status=live}}</ref>. 17 верасня Узброеныя сілы і мяцежнікі сілы зноў уступілі ў бой у Эль-Абейдзе: урадавая армія нанесла паражэнне праціўніку за межамі горада. У адказ САП абстралялі населены пункт, што прывяло да ахвяр сярод мірнага насельніцтва<ref name="fires">{{Cite web |date=2023-09-17 |title=Escalating Conflict: Sudanese army, RSF clash in Khartoum, El-Obeid, Zalingei |url=https://sudantribune.com/article277360/ |access-date=2023-09-17 |website=Sudan Tribune |language=en-GB |archive-date=20 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020174341/https://sudantribune.com/article277360/ |url-status=live }}</ref>. На працягу года САП і саюзнікі захапілі Вад-Банду<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|title= Sporadic gunfire in Sudan despite new truce|date= 25 April 2023|work= BBC|access-date= 25 April 2023|archive-date= 2023-04-24|archive-url= https://web.archive.org/web/20230424192104/https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|url-status= live}}</ref><ref name="pickup">{{cite news|url= https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|title= Sudan's Darfur fighting: 'I saw pick-up trucks full of dead people'|date= 27 April 2023|work= BBC|access-date= 28 April 2023|archive-date= 2023-06-30|archive-url= https://web.archive.org/web/20230630183038/https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|url-status= live}}</ref>, Вад-Ашана<ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Sudan war: 'RSF advance to White Nile state' sparks new clashes in North Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |access-date=3 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003170552/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |url-status=live }}</ref>, вайсковую базу Тэйба<ref name=":2">{{Cite news|date=2023-06-22|title=Battles persist over key areas in Sudan's South Kordofan|language=en|work=[[Radio Dabanga]]|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|access-date=2023-07-16|archive-date=22 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250622000148/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|url-status=live}}</ref>, нафтавае радовішча Баліла<ref>{{Cite web |date=30 October 2023 |title=RSF 'liberates' vital Sudan oilfield |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |access-date=31 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=30 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030173744/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=1 November 2023 |title=RSF withdraws from Balila oilfield, claim airport 'set ablaze' by Sudan army |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |access-date=2 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=1 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101185104/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125131204/https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |title=RSF seize “Balila” airport, which is used by Army fighter jets |language=en |publisher=darfur24 |date=30 October 2023 |archive-date=25 January 2026}}</ref>. Паралельна з байцамі арміі Дагала (Сіламі аператыўнай падтрымкі), да баявых дзеянняў падключыліся баевікі адной з фракцый групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]» — прыхільнікі [[Абдэлазіз аль-Хілу|Абдэлазіза аль-Хілу]]. 8 чэрвеня яны актывізаваліся ў раёне Кадуглі, узяўшы пад кантроль вайсковыя базы, нягледзячы на дзеючае пагадненне аб спыненні агню з Узброенымі сіламі Судана<ref>{{Cite news |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |title=Rebel mobilization in Sudan raises fears of conflict spreading |work=al-Arabiya |date=9 June 2023 |access-date=15 July 2023 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609070046/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |url-status=live }}</ref>. Пазней атрады паўстанцаў разам з САП правялі напад на Даланг<ref>{{Cite news|date=2023-06-23|title=South Kordofan residents flee as Sudan war escalates|language=en|work=[[al-Arabiya]]|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|access-date=2023-06-23|archive-date=2023-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630183037/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|url-status=live}}</ref>. === 2024 === 2 студзеня 2024 года баевікі САП атакавалі горад Барах<ref>{{cite web |title=Reports about 'intense airstrikes' on RSF sites in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=3 January 2024 |access-date=7 September 2025 |archive-date=22 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240422232746/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 22 студзеня мяцежнікі пачалі наступленне на горад Бабануса. Іх мэтай быў штаб 22-й пяхотнай дывізіі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-at-risk-of-another-disaster|title=Sudan army at risk of another disaster in Babanusa|author=Monitor|first=Sudan War|website=sudanwarmonitor.com|access-date=2024-01-28}}</ref>. 11 лютага генерал Махамед Дагала заявіў пра поўны захоп Бабанусы<ref>{{Cite web|url=https://sudantribune.com/article282208/|title=Sudanese army denies RSF leader claims of fresh victories|website=Sudan Tribune|date=12 February 2024}}</ref>. 20 чэрвеня паўстанцы атакавалі і захапілі Аль-Фулах, а разбітыя ўрадавыя войскі адступілі да Бабанусы. Хутка, 5 ліпеня, баевікі пры падтрымцы эфіопскіх наёмнікаў<ref>{{cite web|url=https://3ayin.com/en/pows/|title=Torture and murder – the horrors endured by military prisoners in Sudan's war|date=1 August 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Ayin Network|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307014051/https://3ayin.com/en/pows/|url-status=live}}</ref><ref name=":6">{{cite web|url=https://sudantribune.com/article287249/|title=Sudanese authorities arrest Ethiopian female snipers|date=20 June 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Sudan Tribune|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307002404/https://sudantribune.com/article287249/|url-status=live}}</ref> бяруць Аль-Мейрам<ref>{{Cite news |title=RSF claims capture of Al Meiram, West Kordofan |url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |access-date=5 July 2024 |website=Radio Tamazuj |archive-date=4 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240704220912/https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |url-status=live }}</ref>. Гарнізон горада збег у суседні [[Паўднёвы Судан]]<ref>{{Cite news |title=South Sudan hosts Sudan Armed Forces units after fall of Meram |url=https://sudantribune.com/article287902/ |access-date=7 July 2024 |website=Sudan Tribune}}</ref>. === 2025 === 13 студзеня 2025 года [[Узброеныя сілы Судана]] адваявалі Каркараю і Хаджар аль-Джавад на дарозе паміж Далангам і Кадуглі<ref>{{Cite news |date=2025-01-13 |title=Sudan army, SPLM-N clash in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article295926/ |work=Sudan Tribune |archive-date=4 February 2025 |access-date=14 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250204004002/https://sudantribune.com/article295926/ |url-status=live }}</ref>, 30 студзеня — Ум-Рувабу<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296695/|title=Sudanese army retakes key city in North Kordofan state|date=30 January 2025|publisher=Sudan Tribune|access-date=31 January 2025|archive-date=9 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250209122721/https://sudantribune.com/article296695/|url-status=live}}</ref>, а 17 лютага ўзялі Эр-Рахад, праз два дні — Сідру<ref>{{cite web | url=https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 | title=Sudanese army reports advancements in fight against paramilitary forces | publisher=punjabnewsexpress.com | access-date=17 September 2025 | archive-date=21 May 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250521022038/https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 | url-status=dead }}</ref><ref name="khazan">{{cite web |title=Airstrikes in Darfur, RSF shells El Fasher, army advances in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=21 February 2025 |access-date=21 February 2025 |archive-date=21 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221102046/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 23 сакавіка САП бяруць Лагаву<ref name="radwan">{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-army-bombs-rsf-positions-deadly-mosque-drone-attack-kills-11 |title=Sudan army bombs RSF positions, deadly mosque drone attack kills 11 |date=25 March 2025 |access-date=26 March 2025 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. 31-га чысла мяцежнікі заявілі аб кантролі над Хор-эль-Далайбай<ref name="antonov">{{cite web |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-to-down-sudan-air-force-plane-in-north-darfur |title=RSF claims to down Sudan Air Force plane in North Darfur |date=4 April 2025 |access-date=4 April 2025 |publisher=Radio Dabanga |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404135524/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-to-down-sudan-air-force-plane-in-north-darfur |url-status=live }}</ref>. 1 мая прыхільнікі Дагала захапілі Эн-Нахуд<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/2/sudanese-paramilitaries-kill-19-after-taking-city-of-al-nahud-sources |title=Sudanese paramilitary RSF kills 19 after taking city of al-Nahud: Sources |date=2 May 2025 |work=Al Jazeera |access-date=1 October 2025 |archive-date=15 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115222523/https://www.aljazeera.com/news/2025/5/2/sudanese-paramilitaries-kill-19-after-taking-city-of-al-nahud-sources |url-status=live }}</ref>. 11 і 13 мая ўрадавыя войскі адбілі Аль-Хуваі і Аль-Хамадзі<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300773/ |title=Sudan army says it recaptured West Kordofan town from RSF |date=11 May 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Sudan army captures key South Kordofan town, gains in Omdurman |url=https://sudantribune.com/article300845/ |access-date=2025-05-14 |website=Sudan Tribune |archive-date=4 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904220741/https://sudantribune.com/article300845/ |url-status=live }}</ref>, 19-га — раён Ум-Лібана<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article301092/|title=Sudanese army reclaims Al-Salha, advances towards Al-Nuhud|date=19 May 2025|access-date=19 May 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 23 мая САП і іх саюзнікі абвясцілі аб захопе Эд-Дубейбата<ref>{{Cite web |date=2025-05-23 |title=Sudanese army, allied forces seize strategic city in South Kordofan state |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |access-date=2025-05-21 |website=[[Anadolu Agency]] |archive-date=29 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250929180014/https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |url-status=live }}</ref>. 7 чэрвеня паўстанцы захапілі горад Ум-Дэхіліб<ref>{{Cite web |date=7 June 2025 |title=RSF and allied rebels seize town from army in Sudan's South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article301691/ |access-date=8 June 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |archive-date=23 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723060459/https://sudantribune.com/article301691/ |url-status=live }}</ref>. Роўна праз месяц байцы прыхільнікі Бурхана бяруць гарады Аль-Рыаш і Казгалі<ref>{{Cite news|title=Sudanese army says it seized two areas in North Kordofan from RSF|url=https://sudantribune.com/article302620/|access-date=2025-07-07|website=[[Sudan Tribune]]|archive-date=19 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250819100532/https://sudantribune.com/article302620/|url-status=live}}</ref>. 7 верасня ўрадавыя войскі заявілі пра вызваленне гарадоў Казгейль і Фартангул<ref>{{Cite news |date=2025-09-07 |title=Fighting flares in Sudan's Kordofan as army claims gains |url=https://sudantribune.com/article304732/ |access-date=2025-09-08 |work=Sudan Tribune}}</ref>. Праз тры дні УСС адбілі Барах<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=RSF lose stronghold city Bara to Sudanese army and allies |url=https://www.africanews.com/2025/09/12/rsf-lose-stronghold-city-bara-to-sudanese-army-and-allies/ |access-date=12 September 2025 |website=Africanews}}</ref>. 13 верасня САП захапілі вёску аль-Аяра ў Паўночным Кардафане, адціснуўшы праціўніка на ўскраіну Эль-Абейда,<ref>{{Cite web |date=2025-09-14 |title=Sudanese army, RSF battle for key routes in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article305002/ |access-date=2025-09-14 |website=Sudan Tribune }}</ref> а праз два дні заявілі пра тое, што адбілі Казгейль і Аль-Рыаш.<ref>{{Cite web |date=2025-09-15 |title=Heavy fighting rocks Sudan's Kordofan as army advances, RSF reinforces |url=https://sudantribune.com/article305054/ |access-date=2025-09-16 |website=Sudan Tribune}}</ref> 16 лістапада ўрадавая армія абвясціла, што адваявала ў раёны Казкіль і Ум Дам Хадж Ахмед<ref>{{cite news|title=Sudan's army captures two areas in North Kordofan as RSF burns more bodies|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/15/sudans-army-captures-two-areas-in-north-kordofan-as-rsf-burns-more-bodies|work=Al Jazeera|date=2025-11-17|last=Motamedi|first=Maziar|access-date=2025-11-18|archive-date=17 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251117182740/https://www.aljazeera.com/news/2025/11/15/sudans-army-captures-two-areas-in-north-kordofan-as-rsf-burns-more-bodies|url-status=live}}</ref>. На наступны дзень войска Бурхана адваявала Барах<ref>{{Cite web |date=2025-11-17 |title=قوات موالية للجيش السوداني تعلن دخول بارا في شمال كردفان |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2025/11/17/%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%AA%D8%AF%D8%AE%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%81%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84-%D9%83%D8%B1%D8%AF%D9%81%D8%A7%D9%86 |access-date=2025-11-17 |website=Al Arabiya |language=ar}}</ref>. У канцы лістапада мяцежнікі разгарнулі наступленне на Бабанусу<ref>{{Cite web |date=2025-11-25 |title=Sudanese army repels fresh RSF attack in West Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/307507 |access-date=2025-11-26 |website=Sudan Tribune}}</ref>. 1 снежня баевікі ўсталявалі кантроль над горадам<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307673 |title=RSF says it seized Sudan army division HQ after breaching truce |website=[[Sudan Tribune]] |date=1 December 2025 |access-date=1 December 2025}}</ref>. Затым 8 снежня CFG захапілі кантроль над нафтавым радовішчам Хегліг<ref>{{Cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/8/rsf-claims-seizure-of-key-heglig-oil-field-in-sudan |title=RSF seizes key Heglig oilfield as it pushes to expand control in Sudan |website=[[Al Jazeera]] |date=8 December 2025 |access-date=8 December 2025}}</ref>. Пазней бакі заключылі пагадненне і вывелі свае сілы з Хегліга, перадаўшы кантроль над радовішчам [[Сілы абароны Паўднёвага Судана|Сілам абароны Паўднёвага Судана]]<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308012 |title=South Sudan army deploys to secure Heglig oilfield after deal with Sudan, RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=10 December 2025 |access-date=12 December 2025}}</ref>. === 2026 === У пачатку года назіралася павелічэнне колькасці нападаў беспілотнікаў у рэгіёне<ref>{{cite web |title=RSF drones attack vital sites in North Kordofan and White Nile states |website=Sudan Tribune |date=4 January 2026 |access-date=4 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308964}}</ref>. Апроч таго, САП і саюзнікі таксама заявілі аб захопе Эль-Бардаба, на поўнач ад Кадуглі<ref>{{cite web |title=South Kordofan: RSF claim control of El Bardab area north of Kadugli |website=Radio Dabanga |date=4 January 2026 |access-date=7 January 2026 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/south-kordofan-rsf-claim-control-of-el-bardab-area-north-of-kadugli}}</ref>. 27 студзеня УСС вызваляюць Дылінг. 3 лютага прыхільнікі Бурхана выбіваюць аблогу з Кадуглі, але праз месяц мяцежнікі зноў акружаюць горад<ref>https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/fierce-clashes-in-south-kordofan-as-rsf-seizes-key-town</ref>. 5 сакавіка, пасля разлютаваных баёў, ўрадавыя войскі аднавілі кантроль над горадам Бара<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2026-03-05 |title=Sudanese army retakes strategic town in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311381 |access-date=2026-03-07 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. == Гуманітарная сітуацыя == 1 чэрвеня 2023 года прадстаўнікі [[Сусветная харчовая праграма|Сусветнай харчовай праграмы]] заявілі, што са складоў у горадзе было выкрадзена дастаткова харчавання, каб накарміць 4,4 мільёна чалавек.<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=WFP chief: Sudan looting is 'stealing from the hungry – food for 4.4 million people at stake'|language=en|work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|access-date=2023-07-26|archive-date=26 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230726142028/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|url-status=live}}</ref> 13 жніўня мясцовыя ўлады на падкантрольнай войскам аль-Хілу тэрыторыях заявілі пра голад у некаторых раёнах Паўднёвага Кардафана , уключаючы Нубійскія горы , і штаце Блакітны Ніл, які закрануў каля трох мільёнаў чалавек<ref>{{Cite web |date=13 August 2024 |title=SPLM-N declares famine in Sudan's South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article289491/ |access-date=14 August 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 August 2024 |title=Famine devastates Sudan's Nuba Mountains, Blue Nile |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-devastates-sudans-nuba-mountains-blue-nile |access-date=16 August 2024 |website=Radio Dabanga |language=en-US |archive-date=15 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815190956/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-devastates-sudans-nuba-mountains-blue-nile |url-status=live }}</ref>. Да 17 кастрычніка ў нубійскіх гарах ад недаядання памерла па меншай меры 646 чалавек.<ref name="1000dead">{{Cite web |date=2024-10-17 |title=Famine tightens grip on Sudan's Nuba Mountains, hundreds dead |url=https://sudantribune.com/article292196/ |access-date=2024-10-18 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-date=5 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250805045034/https://sudantribune.com/article292196/ |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] 9d5ekivq2l2raicbcwn8q7b6o5t7m3u 5146632 5146631 2026-05-25T18:43:49Z DBatura 73587 /* 2025 */ 5146632 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт =Кардафанская кампанія |частка = [[Канфлікт у Судане (2023)]] |выява = |памер = |загаловак = |дата =з [[15 красавіка]] [[2023]] |месца = {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}} (штаты {{нп1|Паўночны Кардафан||ar|ولاية شمال كردفان}}, {{нп1|Паўднёвы Кардафан||ar|ولاية جنوب كردفان}}, {{нп1|Заходні Кардафан||ar|ولاية غرب كردفان}}), [[Судан]] |прычына = |вынік = |статус = баі працягваюцца |змены = |праціўнік1 =[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]]<br>[[Файл:Al-Bara' ibn Malik Brigade.jpg|22px]] [[Батальён Аль-Бара ібн Малік]]<ref name="qawad">{{Cite web |title=Sudan army says it inflicted heavy losses on RSF in Kordofan |url=https://sudantribune.com/article304207/ |access-date=2025-08-22 |website=Sudan Tribune |date=22 August 2025 |archive-date=1 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901084311/https://sudantribune.com/article304207/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Fighting intensifies in Sudan's Kordofan as army pushes for Darfur |url=https://sudantribune.com/article304246/ |access-date=2025-08-25 |website=Sudan Tribune |date=22 August 2025}}</ref> |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<br>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Абдэлазіз аль-Хілу|А. Хілу]])<br>{{Сцяг|Эфіопія}} Найміты з [[Эфіопія|Эфіопіі]]<ref name=":6"/> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Кардафанская кампанія (з 2023)''' — эпізод канфлікту паміж прыхільнікамі суданскіх генералаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля аль-Бурхана]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]], звязаны з барацьбой за рэгіён {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}}. == Ход баявых дзеянняў == === 2023 === 15 красавіка [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] бяруць пад свой кантроль аэрапорт Эль-Абейд<ref name="aj">{{Cite news |script-title=ar:السودان.. اشتباكات عنيفة بين الجيش وقوات الدعم السريع (لحظة بلحظة) |title= |trans-title= |url=https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad%d8%a9-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415142945/https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4 |archive-date=15 April 2023 |access-date=2023-04-16 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=ar}}</ref>. З 21 красавіка сутыкненні вакол горада працягнуліся<ref>{{Cite news |date=2023-04-21 |title=Our staff was hit in crossfire in EL Obeid: IOM |language=en-GB |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-21 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085011/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |url-status=live }}</ref>. У чэрвені ўрадавая армія нанесла авіяўдары па Эль-Абейду<ref>{{Cite news|date=2023-06-15|title=Sudan slips into crisis with critical shortages as conflict enters third month|language=en|work=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months//|access-date=2023-06-15|archive-date=2023-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615082209/https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months/|url-status=live}}</ref>. На працягу ўсяго лета ў раёне горада фіксаваліся сутыкненні<ref>{{Cite news|date=9 July 2023|title=UN warns of 'full-scale civil war' in Sudan, Egypt to host summit|language=en|work=[[Al Jazeera English|Aljazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|access-date=10 July 2023|archive-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709203939/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2023-08-13 |title=Grim toll rises in ongoing Sudan conflict |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |access-date=2023-08-15 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=14 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814110440/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-01 |title=Battles continue in Sudan, at least 4,8 million people fled their homes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |access-date=2023-09-01 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911160725/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |url-status=live }}</ref>, горад трапіў у аблогу<ref>{{Cite news|date=2023-06-11|title='Most fearless' fighting in Sudan after 24-hour ceasefire ends|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|access-date=2023-06-13|archive-date=2023-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230613020330/https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|url-status=live}}</ref>. 17 верасня Узброеныя сілы і мяцежнікі сілы зноў уступілі ў бой у Эль-Абейдзе: урадавая армія нанесла паражэнне праціўніку за межамі горада. У адказ САП абстралялі населены пункт, што прывяло да ахвяр сярод мірнага насельніцтва<ref name="fires">{{Cite web |date=2023-09-17 |title=Escalating Conflict: Sudanese army, RSF clash in Khartoum, El-Obeid, Zalingei |url=https://sudantribune.com/article277360/ |access-date=2023-09-17 |website=Sudan Tribune |language=en-GB |archive-date=20 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020174341/https://sudantribune.com/article277360/ |url-status=live }}</ref>. На працягу года САП і саюзнікі захапілі Вад-Банду<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|title= Sporadic gunfire in Sudan despite new truce|date= 25 April 2023|work= BBC|access-date= 25 April 2023|archive-date= 2023-04-24|archive-url= https://web.archive.org/web/20230424192104/https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|url-status= live}}</ref><ref name="pickup">{{cite news|url= https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|title= Sudan's Darfur fighting: 'I saw pick-up trucks full of dead people'|date= 27 April 2023|work= BBC|access-date= 28 April 2023|archive-date= 2023-06-30|archive-url= https://web.archive.org/web/20230630183038/https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|url-status= live}}</ref>, Вад-Ашана<ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Sudan war: 'RSF advance to White Nile state' sparks new clashes in North Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |access-date=3 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003170552/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |url-status=live }}</ref>, вайсковую базу Тэйба<ref name=":2">{{Cite news|date=2023-06-22|title=Battles persist over key areas in Sudan's South Kordofan|language=en|work=[[Radio Dabanga]]|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|access-date=2023-07-16|archive-date=22 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250622000148/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|url-status=live}}</ref>, нафтавае радовішча Баліла<ref>{{Cite web |date=30 October 2023 |title=RSF 'liberates' vital Sudan oilfield |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |access-date=31 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=30 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030173744/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=1 November 2023 |title=RSF withdraws from Balila oilfield, claim airport 'set ablaze' by Sudan army |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |access-date=2 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=1 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101185104/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125131204/https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |title=RSF seize “Balila” airport, which is used by Army fighter jets |language=en |publisher=darfur24 |date=30 October 2023 |archive-date=25 January 2026}}</ref>. Паралельна з байцамі арміі Дагала (Сіламі аператыўнай падтрымкі), да баявых дзеянняў падключыліся баевікі адной з фракцый групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]» — прыхільнікі [[Абдэлазіз аль-Хілу|Абдэлазіза аль-Хілу]]. 8 чэрвеня яны актывізаваліся ў раёне Кадуглі, узяўшы пад кантроль вайсковыя базы, нягледзячы на дзеючае пагадненне аб спыненні агню з Узброенымі сіламі Судана<ref>{{Cite news |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |title=Rebel mobilization in Sudan raises fears of conflict spreading |work=al-Arabiya |date=9 June 2023 |access-date=15 July 2023 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609070046/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |url-status=live }}</ref>. Пазней атрады паўстанцаў разам з САП правялі напад на Даланг<ref>{{Cite news|date=2023-06-23|title=South Kordofan residents flee as Sudan war escalates|language=en|work=[[al-Arabiya]]|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|access-date=2023-06-23|archive-date=2023-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630183037/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|url-status=live}}</ref>. === 2024 === 2 студзеня 2024 года баевікі САП атакавалі горад Барах<ref>{{cite web |title=Reports about 'intense airstrikes' on RSF sites in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=3 January 2024 |access-date=7 September 2025 |archive-date=22 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240422232746/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 22 студзеня мяцежнікі пачалі наступленне на горад Бабануса. Іх мэтай быў штаб 22-й пяхотнай дывізіі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-at-risk-of-another-disaster|title=Sudan army at risk of another disaster in Babanusa|author=Monitor|first=Sudan War|website=sudanwarmonitor.com|access-date=2024-01-28}}</ref>. 11 лютага генерал Махамед Дагала заявіў пра поўны захоп Бабанусы<ref>{{Cite web|url=https://sudantribune.com/article282208/|title=Sudanese army denies RSF leader claims of fresh victories|website=Sudan Tribune|date=12 February 2024}}</ref>. 20 чэрвеня паўстанцы атакавалі і захапілі Аль-Фулах, а разбітыя ўрадавыя войскі адступілі да Бабанусы. Хутка, 5 ліпеня, баевікі пры падтрымцы эфіопскіх наёмнікаў<ref>{{cite web|url=https://3ayin.com/en/pows/|title=Torture and murder – the horrors endured by military prisoners in Sudan's war|date=1 August 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Ayin Network|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307014051/https://3ayin.com/en/pows/|url-status=live}}</ref><ref name=":6">{{cite web|url=https://sudantribune.com/article287249/|title=Sudanese authorities arrest Ethiopian female snipers|date=20 June 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Sudan Tribune|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307002404/https://sudantribune.com/article287249/|url-status=live}}</ref> бяруць Аль-Мейрам<ref>{{Cite news |title=RSF claims capture of Al Meiram, West Kordofan |url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |access-date=5 July 2024 |website=Radio Tamazuj |archive-date=4 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240704220912/https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |url-status=live }}</ref>. Гарнізон горада збег у суседні [[Паўднёвы Судан]]<ref>{{Cite news |title=South Sudan hosts Sudan Armed Forces units after fall of Meram |url=https://sudantribune.com/article287902/ |access-date=7 July 2024 |website=Sudan Tribune}}</ref>. === 2025 === 13 студзеня 2025 года [[Узброеныя сілы Судана]] адваявалі Каркараю і Хаджар аль-Джавад на дарозе паміж Далангам і Кадуглі<ref>{{Cite news |date=2025-01-13 |title=Sudan army, SPLM-N clash in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article295926/ |work=Sudan Tribune |archive-date=4 February 2025 |access-date=14 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250204004002/https://sudantribune.com/article295926/ |url-status=live }}</ref>, 30 студзеня — Ум-Рувабу<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296695/|title=Sudanese army retakes key city in North Kordofan state|date=30 January 2025|publisher=Sudan Tribune|access-date=31 January 2025|archive-date=9 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250209122721/https://sudantribune.com/article296695/|url-status=live}}</ref>, а 17 лютага ўзялі Эр-Рахад, праз два дні — Сідру<ref>{{cite web | url=https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 | title=Sudanese army reports advancements in fight against paramilitary forces | publisher=punjabnewsexpress.com | access-date=17 September 2025 | archive-date=21 May 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250521022038/https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 | url-status=dead }}</ref><ref name="khazan">{{cite web |title=Airstrikes in Darfur, RSF shells El Fasher, army advances in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=21 February 2025 |access-date=21 February 2025 |archive-date=21 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221102046/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 23 сакавіка САП бяруць Лагаву<ref name="radwan">{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-army-bombs-rsf-positions-deadly-mosque-drone-attack-kills-11 |title=Sudan army bombs RSF positions, deadly mosque drone attack kills 11 |date=25 March 2025 |access-date=26 March 2025 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. 31-га чысла мяцежнікі заявілі аб кантролі над Хор-эль-Далайбай<ref name="antonov">{{cite web |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-to-down-sudan-air-force-plane-in-north-darfur |title=RSF claims to down Sudan Air Force plane in North Darfur |date=4 April 2025 |access-date=4 April 2025 |publisher=Radio Dabanga |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404135524/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-to-down-sudan-air-force-plane-in-north-darfur |url-status=live }}</ref>. 1 мая прыхільнікі Дагала захапілі Эн-Нахуд<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/2/sudanese-paramilitaries-kill-19-after-taking-city-of-al-nahud-sources |title=Sudanese paramilitary RSF kills 19 after taking city of al-Nahud: Sources |date=2 May 2025 |work=Al Jazeera |access-date=1 October 2025 |archive-date=15 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115222523/https://www.aljazeera.com/news/2025/5/2/sudanese-paramilitaries-kill-19-after-taking-city-of-al-nahud-sources |url-status=live }}</ref>. 11 і 13 мая ўрадавыя войскі адбілі Аль-Хуваі і Аль-Хамадзі<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300773/ |title=Sudan army says it recaptured West Kordofan town from RSF |date=11 May 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Sudan army captures key South Kordofan town, gains in Omdurman |url=https://sudantribune.com/article300845/ |access-date=2025-05-14 |website=Sudan Tribune |archive-date=4 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904220741/https://sudantribune.com/article300845/ |url-status=live }}</ref>, 19-га — раён Ум-Лібана<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article301092/|title=Sudanese army reclaims Al-Salha, advances towards Al-Nuhud|date=19 May 2025|access-date=19 May 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 23 мая САП і іх саюзнікі абвясцілі аб захопе Эд-Дубейбата<ref>{{Cite web |date=2025-05-23 |title=Sudanese army, allied forces seize strategic city in South Kordofan state |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |access-date=2025-05-21 |website=[[Anadolu Agency]] |archive-date=29 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250929180014/https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |url-status=live }}</ref>. 7 чэрвеня паўстанцы захапілі горад Ум-Дэхіліб<ref>{{Cite web |date=7 June 2025 |title=RSF and allied rebels seize town from army in Sudan's South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article301691/ |access-date=8 June 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |archive-date=23 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723060459/https://sudantribune.com/article301691/ |url-status=live }}</ref>. Роўна праз месяц байцы прыхільнікі Бурхана бяруць гарады Аль-Рыаш і Казгалі<ref>{{Cite news|title=Sudanese army says it seized two areas in North Kordofan from RSF|url=https://sudantribune.com/article302620/|access-date=2025-07-07|website=[[Sudan Tribune]]|archive-date=19 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250819100532/https://sudantribune.com/article302620/|url-status=live}}</ref>. 7 верасня ўрадавыя войскі заявілі пра вызваленне гарадоў Казгейль і Фартангул<ref>{{Cite news |date=2025-09-07 |title=Fighting flares in Sudan's Kordofan as army claims gains |url=https://sudantribune.com/article304732/ |access-date=2025-09-08 |work=Sudan Tribune}}</ref>. Праз тры дні УСС адбілі Барах<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=RSF lose stronghold city Bara to Sudanese army and allies |url=https://www.africanews.com/2025/09/12/rsf-lose-stronghold-city-bara-to-sudanese-army-and-allies/ |access-date=12 September 2025 |website=Africanews}}</ref>. 13 верасня САП захапілі вёску аль-Аяра ў Паўночным Кардафане, адціснуўшы праціўніка на ўскраіну Эль-Абейда,<ref>{{Cite web |date=2025-09-14 |title=Sudanese army, RSF battle for key routes in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article305002/ |access-date=2025-09-14 |website=Sudan Tribune }}</ref> а праз два дні заявілі пра тое, што адбілі Казгейль і Аль-Рыаш.<ref>{{Cite web |date=2025-09-15 |title=Heavy fighting rocks Sudan's Kordofan as army advances, RSF reinforces |url=https://sudantribune.com/article305054/ |access-date=2025-09-16 |website=Sudan Tribune}}</ref> 16 лістапада ўрадавая армія абвясціла, што адваявала ў раёны Казкіль і Ум Дам Хадж Ахмед<ref>{{cite news|title=Sudan's army captures two areas in North Kordofan as RSF burns more bodies|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/15/sudans-army-captures-two-areas-in-north-kordofan-as-rsf-burns-more-bodies|work=Al Jazeera|date=2025-11-17|last=Motamedi|first=Maziar|access-date=2025-11-18|archive-date=17 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251117182740/https://www.aljazeera.com/news/2025/11/15/sudans-army-captures-two-areas-in-north-kordofan-as-rsf-burns-more-bodies|url-status=live}}</ref>. На наступны дзень войска Бурхана адваявала Барах<ref>{{Cite web |date=2025-11-17 |title=قوات موالية للجيش السوداني تعلن دخول بارا في شمال كردفان |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2025/11/17/%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%AA%D8%AF%D8%AE%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%81%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84-%D9%83%D8%B1%D8%AF%D9%81%D8%A7%D9%86 |access-date=2025-11-17 |website=Al Arabiya |language=ar}}</ref>. У канцы лістапада мяцежнікі разгарнулі наступленне на Бабанусу<ref>{{Cite web |date=2025-11-25 |title=Sudanese army repels fresh RSF attack in West Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/307507 |access-date=2025-11-26 |website=Sudan Tribune}}</ref>. 1 снежня баевікі ўсталявалі кантроль над горадам<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307673 |title=RSF says it seized Sudan army division HQ after breaching truce |website=[[Sudan Tribune]] |date=1 December 2025 |access-date=1 December 2025}}</ref>. Затым 8 снежня САП захапілі кантроль над нафтавым радовішчам Хегліг<ref>{{Cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/8/rsf-claims-seizure-of-key-heglig-oil-field-in-sudan |title=RSF seizes key Heglig oilfield as it pushes to expand control in Sudan |website=[[Al Jazeera]] |date=8 December 2025 |access-date=8 December 2025}}</ref>. Пазней бакі заключылі пагадненне і вывелі свае сілы з Хегліга, перадаўшы кантроль над радовішчам [[Сілы абароны Паўднёвага Судана|Сілам абароны Паўднёвага Судана]]<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308012 |title=South Sudan army deploys to secure Heglig oilfield after deal with Sudan, RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=10 December 2025 |access-date=12 December 2025}}</ref>. === 2026 === У пачатку года назіралася павелічэнне колькасці нападаў беспілотнікаў у рэгіёне<ref>{{cite web |title=RSF drones attack vital sites in North Kordofan and White Nile states |website=Sudan Tribune |date=4 January 2026 |access-date=4 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308964}}</ref>. Апроч таго, САП і саюзнікі таксама заявілі аб захопе Эль-Бардаба, на поўнач ад Кадуглі<ref>{{cite web |title=South Kordofan: RSF claim control of El Bardab area north of Kadugli |website=Radio Dabanga |date=4 January 2026 |access-date=7 January 2026 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/south-kordofan-rsf-claim-control-of-el-bardab-area-north-of-kadugli}}</ref>. 27 студзеня УСС вызваляюць Дылінг. 3 лютага прыхільнікі Бурхана выбіваюць аблогу з Кадуглі, але праз месяц мяцежнікі зноў акружаюць горад<ref>https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/fierce-clashes-in-south-kordofan-as-rsf-seizes-key-town</ref>. 5 сакавіка, пасля разлютаваных баёў, ўрадавыя войскі аднавілі кантроль над горадам Бара<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2026-03-05 |title=Sudanese army retakes strategic town in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311381 |access-date=2026-03-07 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. == Гуманітарная сітуацыя == 1 чэрвеня 2023 года прадстаўнікі [[Сусветная харчовая праграма|Сусветнай харчовай праграмы]] заявілі, што са складоў у горадзе было выкрадзена дастаткова харчавання, каб накарміць 4,4 мільёна чалавек.<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=WFP chief: Sudan looting is 'stealing from the hungry – food for 4.4 million people at stake'|language=en|work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|access-date=2023-07-26|archive-date=26 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230726142028/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|url-status=live}}</ref> 13 жніўня мясцовыя ўлады на падкантрольнай войскам аль-Хілу тэрыторыях заявілі пра голад у некаторых раёнах Паўднёвага Кардафана , уключаючы Нубійскія горы , і штаце Блакітны Ніл, які закрануў каля трох мільёнаў чалавек<ref>{{Cite web |date=13 August 2024 |title=SPLM-N declares famine in Sudan's South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article289491/ |access-date=14 August 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 August 2024 |title=Famine devastates Sudan's Nuba Mountains, Blue Nile |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-devastates-sudans-nuba-mountains-blue-nile |access-date=16 August 2024 |website=Radio Dabanga |language=en-US |archive-date=15 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815190956/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-devastates-sudans-nuba-mountains-blue-nile |url-status=live }}</ref>. Да 17 кастрычніка ў нубійскіх гарах ад недаядання памерла па меншай меры 646 чалавек.<ref name="1000dead">{{Cite web |date=2024-10-17 |title=Famine tightens grip on Sudan's Nuba Mountains, hundreds dead |url=https://sudantribune.com/article292196/ |access-date=2024-10-18 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-date=5 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250805045034/https://sudantribune.com/article292196/ |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] 99mqgbjxl89bame3p5b4r6kyz0hm6fz 5146633 5146632 2026-05-25T18:44:11Z DBatura 73587 /* 2026 */ 5146633 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт =Кардафанская кампанія |частка = [[Канфлікт у Судане (2023)]] |выява = |памер = |загаловак = |дата =з [[15 красавіка]] [[2023]] |месца = {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}} (штаты {{нп1|Паўночны Кардафан||ar|ولاية شمال كردفان}}, {{нп1|Паўднёвы Кардафан||ar|ولاية جنوب كردفان}}, {{нп1|Заходні Кардафан||ar|ولاية غرب كردفان}}), [[Судан]] |прычына = |вынік = |статус = баі працягваюцца |змены = |праціўнік1 =[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]]<br>[[Файл:Al-Bara' ibn Malik Brigade.jpg|22px]] [[Батальён Аль-Бара ібн Малік]]<ref name="qawad">{{Cite web |title=Sudan army says it inflicted heavy losses on RSF in Kordofan |url=https://sudantribune.com/article304207/ |access-date=2025-08-22 |website=Sudan Tribune |date=22 August 2025 |archive-date=1 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901084311/https://sudantribune.com/article304207/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Fighting intensifies in Sudan's Kordofan as army pushes for Darfur |url=https://sudantribune.com/article304246/ |access-date=2025-08-25 |website=Sudan Tribune |date=22 August 2025}}</ref> |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<br>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Абдэлазіз аль-Хілу|А. Хілу]])<br>{{Сцяг|Эфіопія}} Найміты з [[Эфіопія|Эфіопіі]]<ref name=":6"/> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Кардафанская кампанія (з 2023)''' — эпізод канфлікту паміж прыхільнікамі суданскіх генералаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля аль-Бурхана]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]], звязаны з барацьбой за рэгіён {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}}. == Ход баявых дзеянняў == === 2023 === 15 красавіка [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] бяруць пад свой кантроль аэрапорт Эль-Абейд<ref name="aj">{{Cite news |script-title=ar:السودان.. اشتباكات عنيفة بين الجيش وقوات الدعم السريع (لحظة بلحظة) |title= |trans-title= |url=https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad%d8%a9-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415142945/https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4 |archive-date=15 April 2023 |access-date=2023-04-16 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=ar}}</ref>. З 21 красавіка сутыкненні вакол горада працягнуліся<ref>{{Cite news |date=2023-04-21 |title=Our staff was hit in crossfire in EL Obeid: IOM |language=en-GB |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-21 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085011/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |url-status=live }}</ref>. У чэрвені ўрадавая армія нанесла авіяўдары па Эль-Абейду<ref>{{Cite news|date=2023-06-15|title=Sudan slips into crisis with critical shortages as conflict enters third month|language=en|work=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months//|access-date=2023-06-15|archive-date=2023-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615082209/https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months/|url-status=live}}</ref>. На працягу ўсяго лета ў раёне горада фіксаваліся сутыкненні<ref>{{Cite news|date=9 July 2023|title=UN warns of 'full-scale civil war' in Sudan, Egypt to host summit|language=en|work=[[Al Jazeera English|Aljazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|access-date=10 July 2023|archive-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709203939/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2023-08-13 |title=Grim toll rises in ongoing Sudan conflict |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |access-date=2023-08-15 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=14 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814110440/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-01 |title=Battles continue in Sudan, at least 4,8 million people fled their homes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |access-date=2023-09-01 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911160725/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |url-status=live }}</ref>, горад трапіў у аблогу<ref>{{Cite news|date=2023-06-11|title='Most fearless' fighting in Sudan after 24-hour ceasefire ends|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|access-date=2023-06-13|archive-date=2023-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230613020330/https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|url-status=live}}</ref>. 17 верасня Узброеныя сілы і мяцежнікі сілы зноў уступілі ў бой у Эль-Абейдзе: урадавая армія нанесла паражэнне праціўніку за межамі горада. У адказ САП абстралялі населены пункт, што прывяло да ахвяр сярод мірнага насельніцтва<ref name="fires">{{Cite web |date=2023-09-17 |title=Escalating Conflict: Sudanese army, RSF clash in Khartoum, El-Obeid, Zalingei |url=https://sudantribune.com/article277360/ |access-date=2023-09-17 |website=Sudan Tribune |language=en-GB |archive-date=20 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020174341/https://sudantribune.com/article277360/ |url-status=live }}</ref>. На працягу года САП і саюзнікі захапілі Вад-Банду<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|title= Sporadic gunfire in Sudan despite new truce|date= 25 April 2023|work= BBC|access-date= 25 April 2023|archive-date= 2023-04-24|archive-url= https://web.archive.org/web/20230424192104/https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|url-status= live}}</ref><ref name="pickup">{{cite news|url= https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|title= Sudan's Darfur fighting: 'I saw pick-up trucks full of dead people'|date= 27 April 2023|work= BBC|access-date= 28 April 2023|archive-date= 2023-06-30|archive-url= https://web.archive.org/web/20230630183038/https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|url-status= live}}</ref>, Вад-Ашана<ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Sudan war: 'RSF advance to White Nile state' sparks new clashes in North Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |access-date=3 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003170552/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |url-status=live }}</ref>, вайсковую базу Тэйба<ref name=":2">{{Cite news|date=2023-06-22|title=Battles persist over key areas in Sudan's South Kordofan|language=en|work=[[Radio Dabanga]]|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|access-date=2023-07-16|archive-date=22 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250622000148/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|url-status=live}}</ref>, нафтавае радовішча Баліла<ref>{{Cite web |date=30 October 2023 |title=RSF 'liberates' vital Sudan oilfield |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |access-date=31 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=30 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030173744/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=1 November 2023 |title=RSF withdraws from Balila oilfield, claim airport 'set ablaze' by Sudan army |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |access-date=2 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=1 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101185104/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125131204/https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |title=RSF seize “Balila” airport, which is used by Army fighter jets |language=en |publisher=darfur24 |date=30 October 2023 |archive-date=25 January 2026}}</ref>. Паралельна з байцамі арміі Дагала (Сіламі аператыўнай падтрымкі), да баявых дзеянняў падключыліся баевікі адной з фракцый групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]» — прыхільнікі [[Абдэлазіз аль-Хілу|Абдэлазіза аль-Хілу]]. 8 чэрвеня яны актывізаваліся ў раёне Кадуглі, узяўшы пад кантроль вайсковыя базы, нягледзячы на дзеючае пагадненне аб спыненні агню з Узброенымі сіламі Судана<ref>{{Cite news |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |title=Rebel mobilization in Sudan raises fears of conflict spreading |work=al-Arabiya |date=9 June 2023 |access-date=15 July 2023 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609070046/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |url-status=live }}</ref>. Пазней атрады паўстанцаў разам з САП правялі напад на Даланг<ref>{{Cite news|date=2023-06-23|title=South Kordofan residents flee as Sudan war escalates|language=en|work=[[al-Arabiya]]|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|access-date=2023-06-23|archive-date=2023-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630183037/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|url-status=live}}</ref>. === 2024 === 2 студзеня 2024 года баевікі САП атакавалі горад Барах<ref>{{cite web |title=Reports about 'intense airstrikes' on RSF sites in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=3 January 2024 |access-date=7 September 2025 |archive-date=22 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240422232746/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 22 студзеня мяцежнікі пачалі наступленне на горад Бабануса. Іх мэтай быў штаб 22-й пяхотнай дывізіі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-at-risk-of-another-disaster|title=Sudan army at risk of another disaster in Babanusa|author=Monitor|first=Sudan War|website=sudanwarmonitor.com|access-date=2024-01-28}}</ref>. 11 лютага генерал Махамед Дагала заявіў пра поўны захоп Бабанусы<ref>{{Cite web|url=https://sudantribune.com/article282208/|title=Sudanese army denies RSF leader claims of fresh victories|website=Sudan Tribune|date=12 February 2024}}</ref>. 20 чэрвеня паўстанцы атакавалі і захапілі Аль-Фулах, а разбітыя ўрадавыя войскі адступілі да Бабанусы. Хутка, 5 ліпеня, баевікі пры падтрымцы эфіопскіх наёмнікаў<ref>{{cite web|url=https://3ayin.com/en/pows/|title=Torture and murder – the horrors endured by military prisoners in Sudan's war|date=1 August 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Ayin Network|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307014051/https://3ayin.com/en/pows/|url-status=live}}</ref><ref name=":6">{{cite web|url=https://sudantribune.com/article287249/|title=Sudanese authorities arrest Ethiopian female snipers|date=20 June 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Sudan Tribune|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307002404/https://sudantribune.com/article287249/|url-status=live}}</ref> бяруць Аль-Мейрам<ref>{{Cite news |title=RSF claims capture of Al Meiram, West Kordofan |url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |access-date=5 July 2024 |website=Radio Tamazuj |archive-date=4 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240704220912/https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |url-status=live }}</ref>. Гарнізон горада збег у суседні [[Паўднёвы Судан]]<ref>{{Cite news |title=South Sudan hosts Sudan Armed Forces units after fall of Meram |url=https://sudantribune.com/article287902/ |access-date=7 July 2024 |website=Sudan Tribune}}</ref>. === 2025 === 13 студзеня 2025 года [[Узброеныя сілы Судана]] адваявалі Каркараю і Хаджар аль-Джавад на дарозе паміж Далангам і Кадуглі<ref>{{Cite news |date=2025-01-13 |title=Sudan army, SPLM-N clash in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article295926/ |work=Sudan Tribune |archive-date=4 February 2025 |access-date=14 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250204004002/https://sudantribune.com/article295926/ |url-status=live }}</ref>, 30 студзеня — Ум-Рувабу<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296695/|title=Sudanese army retakes key city in North Kordofan state|date=30 January 2025|publisher=Sudan Tribune|access-date=31 January 2025|archive-date=9 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250209122721/https://sudantribune.com/article296695/|url-status=live}}</ref>, а 17 лютага ўзялі Эр-Рахад, праз два дні — Сідру<ref>{{cite web | url=https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 | title=Sudanese army reports advancements in fight against paramilitary forces | publisher=punjabnewsexpress.com | access-date=17 September 2025 | archive-date=21 May 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250521022038/https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 | url-status=dead }}</ref><ref name="khazan">{{cite web |title=Airstrikes in Darfur, RSF shells El Fasher, army advances in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=21 February 2025 |access-date=21 February 2025 |archive-date=21 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221102046/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 23 сакавіка САП бяруць Лагаву<ref name="radwan">{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-army-bombs-rsf-positions-deadly-mosque-drone-attack-kills-11 |title=Sudan army bombs RSF positions, deadly mosque drone attack kills 11 |date=25 March 2025 |access-date=26 March 2025 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. 31-га чысла мяцежнікі заявілі аб кантролі над Хор-эль-Далайбай<ref name="antonov">{{cite web |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-to-down-sudan-air-force-plane-in-north-darfur |title=RSF claims to down Sudan Air Force plane in North Darfur |date=4 April 2025 |access-date=4 April 2025 |publisher=Radio Dabanga |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404135524/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-to-down-sudan-air-force-plane-in-north-darfur |url-status=live }}</ref>. 1 мая прыхільнікі Дагала захапілі Эн-Нахуд<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/2/sudanese-paramilitaries-kill-19-after-taking-city-of-al-nahud-sources |title=Sudanese paramilitary RSF kills 19 after taking city of al-Nahud: Sources |date=2 May 2025 |work=Al Jazeera |access-date=1 October 2025 |archive-date=15 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115222523/https://www.aljazeera.com/news/2025/5/2/sudanese-paramilitaries-kill-19-after-taking-city-of-al-nahud-sources |url-status=live }}</ref>. 11 і 13 мая ўрадавыя войскі адбілі Аль-Хуваі і Аль-Хамадзі<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300773/ |title=Sudan army says it recaptured West Kordofan town from RSF |date=11 May 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Sudan army captures key South Kordofan town, gains in Omdurman |url=https://sudantribune.com/article300845/ |access-date=2025-05-14 |website=Sudan Tribune |archive-date=4 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904220741/https://sudantribune.com/article300845/ |url-status=live }}</ref>, 19-га — раён Ум-Лібана<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article301092/|title=Sudanese army reclaims Al-Salha, advances towards Al-Nuhud|date=19 May 2025|access-date=19 May 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 23 мая САП і іх саюзнікі абвясцілі аб захопе Эд-Дубейбата<ref>{{Cite web |date=2025-05-23 |title=Sudanese army, allied forces seize strategic city in South Kordofan state |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |access-date=2025-05-21 |website=[[Anadolu Agency]] |archive-date=29 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250929180014/https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |url-status=live }}</ref>. 7 чэрвеня паўстанцы захапілі горад Ум-Дэхіліб<ref>{{Cite web |date=7 June 2025 |title=RSF and allied rebels seize town from army in Sudan's South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article301691/ |access-date=8 June 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |archive-date=23 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723060459/https://sudantribune.com/article301691/ |url-status=live }}</ref>. Роўна праз месяц байцы прыхільнікі Бурхана бяруць гарады Аль-Рыаш і Казгалі<ref>{{Cite news|title=Sudanese army says it seized two areas in North Kordofan from RSF|url=https://sudantribune.com/article302620/|access-date=2025-07-07|website=[[Sudan Tribune]]|archive-date=19 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250819100532/https://sudantribune.com/article302620/|url-status=live}}</ref>. 7 верасня ўрадавыя войскі заявілі пра вызваленне гарадоў Казгейль і Фартангул<ref>{{Cite news |date=2025-09-07 |title=Fighting flares in Sudan's Kordofan as army claims gains |url=https://sudantribune.com/article304732/ |access-date=2025-09-08 |work=Sudan Tribune}}</ref>. Праз тры дні УСС адбілі Барах<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=RSF lose stronghold city Bara to Sudanese army and allies |url=https://www.africanews.com/2025/09/12/rsf-lose-stronghold-city-bara-to-sudanese-army-and-allies/ |access-date=12 September 2025 |website=Africanews}}</ref>. 13 верасня САП захапілі вёску аль-Аяра ў Паўночным Кардафане, адціснуўшы праціўніка на ўскраіну Эль-Абейда,<ref>{{Cite web |date=2025-09-14 |title=Sudanese army, RSF battle for key routes in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article305002/ |access-date=2025-09-14 |website=Sudan Tribune }}</ref> а праз два дні заявілі пра тое, што адбілі Казгейль і Аль-Рыаш.<ref>{{Cite web |date=2025-09-15 |title=Heavy fighting rocks Sudan's Kordofan as army advances, RSF reinforces |url=https://sudantribune.com/article305054/ |access-date=2025-09-16 |website=Sudan Tribune}}</ref> 16 лістапада ўрадавая армія абвясціла, што адваявала ў раёны Казкіль і Ум Дам Хадж Ахмед<ref>{{cite news|title=Sudan's army captures two areas in North Kordofan as RSF burns more bodies|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/15/sudans-army-captures-two-areas-in-north-kordofan-as-rsf-burns-more-bodies|work=Al Jazeera|date=2025-11-17|last=Motamedi|first=Maziar|access-date=2025-11-18|archive-date=17 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251117182740/https://www.aljazeera.com/news/2025/11/15/sudans-army-captures-two-areas-in-north-kordofan-as-rsf-burns-more-bodies|url-status=live}}</ref>. На наступны дзень войска Бурхана адваявала Барах<ref>{{Cite web |date=2025-11-17 |title=قوات موالية للجيش السوداني تعلن دخول بارا في شمال كردفان |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2025/11/17/%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%AA%D8%AF%D8%AE%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%81%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84-%D9%83%D8%B1%D8%AF%D9%81%D8%A7%D9%86 |access-date=2025-11-17 |website=Al Arabiya |language=ar}}</ref>. У канцы лістапада мяцежнікі разгарнулі наступленне на Бабанусу<ref>{{Cite web |date=2025-11-25 |title=Sudanese army repels fresh RSF attack in West Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/307507 |access-date=2025-11-26 |website=Sudan Tribune}}</ref>. 1 снежня баевікі ўсталявалі кантроль над горадам<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307673 |title=RSF says it seized Sudan army division HQ after breaching truce |website=[[Sudan Tribune]] |date=1 December 2025 |access-date=1 December 2025}}</ref>. Затым 8 снежня САП захапілі кантроль над нафтавым радовішчам Хегліг<ref>{{Cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/8/rsf-claims-seizure-of-key-heglig-oil-field-in-sudan |title=RSF seizes key Heglig oilfield as it pushes to expand control in Sudan |website=[[Al Jazeera]] |date=8 December 2025 |access-date=8 December 2025}}</ref>. Пазней бакі заключылі пагадненне і вывелі свае сілы з Хегліга, перадаўшы кантроль над радовішчам [[Сілы абароны Паўднёвага Судана|Сілам абароны Паўднёвага Судана]]<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308012 |title=South Sudan army deploys to secure Heglig oilfield after deal with Sudan, RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=10 December 2025 |access-date=12 December 2025}}</ref>. === 2026 === У пачатку года назіралася павелічэнне колькасці нападаў беспілотнікаў у рэгіёне<ref>{{cite web |title=RSF drones attack vital sites in North Kordofan and White Nile states |website=Sudan Tribune |date=4 January 2026 |access-date=4 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308964}}</ref>. Апроч таго, САП і саюзнікі таксама заявілі аб захопе Эль-Бардаба, на поўнач ад Кадуглі<ref>{{cite web |title=South Kordofan: RSF claim control of El Bardab area north of Kadugli |website=Radio Dabanga |date=4 January 2026 |access-date=7 January 2026 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/south-kordofan-rsf-claim-control-of-el-bardab-area-north-of-kadugli}}</ref>. 27 студзеня УСС вызваляюць Дылінг. 3 лютага прыхільнікі Бурхана выбіваюць аблогу з Кадуглі, але праз месяц мяцежнікі зноў акружаюць горад<ref>https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/fierce-clashes-in-south-kordofan-as-rsf-seizes-key-town</ref>. 5 сакавіка, пасля разлютаваных баёў, урадавыя войскі аднавілі кантроль над горадам Бара<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2026-03-05 |title=Sudanese army retakes strategic town in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311381 |access-date=2026-03-07 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. == Гуманітарная сітуацыя == 1 чэрвеня 2023 года прадстаўнікі [[Сусветная харчовая праграма|Сусветнай харчовай праграмы]] заявілі, што са складоў у горадзе было выкрадзена дастаткова харчавання, каб накарміць 4,4 мільёна чалавек.<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=WFP chief: Sudan looting is 'stealing from the hungry – food for 4.4 million people at stake'|language=en|work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|access-date=2023-07-26|archive-date=26 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230726142028/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|url-status=live}}</ref> 13 жніўня мясцовыя ўлады на падкантрольнай войскам аль-Хілу тэрыторыях заявілі пра голад у некаторых раёнах Паўднёвага Кардафана , уключаючы Нубійскія горы , і штаце Блакітны Ніл, які закрануў каля трох мільёнаў чалавек<ref>{{Cite web |date=13 August 2024 |title=SPLM-N declares famine in Sudan's South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article289491/ |access-date=14 August 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 August 2024 |title=Famine devastates Sudan's Nuba Mountains, Blue Nile |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-devastates-sudans-nuba-mountains-blue-nile |access-date=16 August 2024 |website=Radio Dabanga |language=en-US |archive-date=15 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815190956/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-devastates-sudans-nuba-mountains-blue-nile |url-status=live }}</ref>. Да 17 кастрычніка ў нубійскіх гарах ад недаядання памерла па меншай меры 646 чалавек.<ref name="1000dead">{{Cite web |date=2024-10-17 |title=Famine tightens grip on Sudan's Nuba Mountains, hundreds dead |url=https://sudantribune.com/article292196/ |access-date=2024-10-18 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-date=5 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250805045034/https://sudantribune.com/article292196/ |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] b0ywvbifsxa2yw3wobxykrrdpaakcsr 5146634 5146633 2026-05-25T18:44:58Z DBatura 73587 /* Гуманітарная сітуацыя */ 5146634 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт =Кардафанская кампанія |частка = [[Канфлікт у Судане (2023)]] |выява = |памер = |загаловак = |дата =з [[15 красавіка]] [[2023]] |месца = {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}} (штаты {{нп1|Паўночны Кардафан||ar|ولاية شمال كردفان}}, {{нп1|Паўднёвы Кардафан||ar|ولاية جنوب كردفان}}, {{нп1|Заходні Кардафан||ar|ولاية غرب كردفان}}), [[Судан]] |прычына = |вынік = |статус = баі працягваюцца |змены = |праціўнік1 =[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]]<br>[[Файл:Al-Bara' ibn Malik Brigade.jpg|22px]] [[Батальён Аль-Бара ібн Малік]]<ref name="qawad">{{Cite web |title=Sudan army says it inflicted heavy losses on RSF in Kordofan |url=https://sudantribune.com/article304207/ |access-date=2025-08-22 |website=Sudan Tribune |date=22 August 2025 |archive-date=1 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901084311/https://sudantribune.com/article304207/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Fighting intensifies in Sudan's Kordofan as army pushes for Darfur |url=https://sudantribune.com/article304246/ |access-date=2025-08-25 |website=Sudan Tribune |date=22 August 2025}}</ref> |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<br>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Абдэлазіз аль-Хілу|А. Хілу]])<br>{{Сцяг|Эфіопія}} Найміты з [[Эфіопія|Эфіопіі]]<ref name=":6"/> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Кардафанская кампанія (з 2023)''' — эпізод канфлікту паміж прыхільнікамі суданскіх генералаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля аль-Бурхана]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]], звязаны з барацьбой за рэгіён {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}}. == Ход баявых дзеянняў == === 2023 === 15 красавіка [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] бяруць пад свой кантроль аэрапорт Эль-Абейд<ref name="aj">{{Cite news |script-title=ar:السودان.. اشتباكات عنيفة بين الجيش وقوات الدعم السريع (لحظة بلحظة) |title= |trans-title= |url=https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad%d8%a9-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415142945/https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4 |archive-date=15 April 2023 |access-date=2023-04-16 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=ar}}</ref>. З 21 красавіка сутыкненні вакол горада працягнуліся<ref>{{Cite news |date=2023-04-21 |title=Our staff was hit in crossfire in EL Obeid: IOM |language=en-GB |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-21 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085011/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |url-status=live }}</ref>. У чэрвені ўрадавая армія нанесла авіяўдары па Эль-Абейду<ref>{{Cite news|date=2023-06-15|title=Sudan slips into crisis with critical shortages as conflict enters third month|language=en|work=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months//|access-date=2023-06-15|archive-date=2023-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615082209/https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months/|url-status=live}}</ref>. На працягу ўсяго лета ў раёне горада фіксаваліся сутыкненні<ref>{{Cite news|date=9 July 2023|title=UN warns of 'full-scale civil war' in Sudan, Egypt to host summit|language=en|work=[[Al Jazeera English|Aljazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|access-date=10 July 2023|archive-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709203939/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2023-08-13 |title=Grim toll rises in ongoing Sudan conflict |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |access-date=2023-08-15 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=14 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814110440/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-01 |title=Battles continue in Sudan, at least 4,8 million people fled their homes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |access-date=2023-09-01 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911160725/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |url-status=live }}</ref>, горад трапіў у аблогу<ref>{{Cite news|date=2023-06-11|title='Most fearless' fighting in Sudan after 24-hour ceasefire ends|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|access-date=2023-06-13|archive-date=2023-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230613020330/https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|url-status=live}}</ref>. 17 верасня Узброеныя сілы і мяцежнікі сілы зноў уступілі ў бой у Эль-Абейдзе: урадавая армія нанесла паражэнне праціўніку за межамі горада. У адказ САП абстралялі населены пункт, што прывяло да ахвяр сярод мірнага насельніцтва<ref name="fires">{{Cite web |date=2023-09-17 |title=Escalating Conflict: Sudanese army, RSF clash in Khartoum, El-Obeid, Zalingei |url=https://sudantribune.com/article277360/ |access-date=2023-09-17 |website=Sudan Tribune |language=en-GB |archive-date=20 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020174341/https://sudantribune.com/article277360/ |url-status=live }}</ref>. На працягу года САП і саюзнікі захапілі Вад-Банду<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|title= Sporadic gunfire in Sudan despite new truce|date= 25 April 2023|work= BBC|access-date= 25 April 2023|archive-date= 2023-04-24|archive-url= https://web.archive.org/web/20230424192104/https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|url-status= live}}</ref><ref name="pickup">{{cite news|url= https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|title= Sudan's Darfur fighting: 'I saw pick-up trucks full of dead people'|date= 27 April 2023|work= BBC|access-date= 28 April 2023|archive-date= 2023-06-30|archive-url= https://web.archive.org/web/20230630183038/https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|url-status= live}}</ref>, Вад-Ашана<ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Sudan war: 'RSF advance to White Nile state' sparks new clashes in North Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |access-date=3 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003170552/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |url-status=live }}</ref>, вайсковую базу Тэйба<ref name=":2">{{Cite news|date=2023-06-22|title=Battles persist over key areas in Sudan's South Kordofan|language=en|work=[[Radio Dabanga]]|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|access-date=2023-07-16|archive-date=22 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250622000148/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|url-status=live}}</ref>, нафтавае радовішча Баліла<ref>{{Cite web |date=30 October 2023 |title=RSF 'liberates' vital Sudan oilfield |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |access-date=31 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=30 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030173744/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=1 November 2023 |title=RSF withdraws from Balila oilfield, claim airport 'set ablaze' by Sudan army |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |access-date=2 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=1 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101185104/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125131204/https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |title=RSF seize “Balila” airport, which is used by Army fighter jets |language=en |publisher=darfur24 |date=30 October 2023 |archive-date=25 January 2026}}</ref>. Паралельна з байцамі арміі Дагала (Сіламі аператыўнай падтрымкі), да баявых дзеянняў падключыліся баевікі адной з фракцый групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]» — прыхільнікі [[Абдэлазіз аль-Хілу|Абдэлазіза аль-Хілу]]. 8 чэрвеня яны актывізаваліся ў раёне Кадуглі, узяўшы пад кантроль вайсковыя базы, нягледзячы на дзеючае пагадненне аб спыненні агню з Узброенымі сіламі Судана<ref>{{Cite news |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |title=Rebel mobilization in Sudan raises fears of conflict spreading |work=al-Arabiya |date=9 June 2023 |access-date=15 July 2023 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609070046/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |url-status=live }}</ref>. Пазней атрады паўстанцаў разам з САП правялі напад на Даланг<ref>{{Cite news|date=2023-06-23|title=South Kordofan residents flee as Sudan war escalates|language=en|work=[[al-Arabiya]]|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|access-date=2023-06-23|archive-date=2023-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630183037/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|url-status=live}}</ref>. === 2024 === 2 студзеня 2024 года баевікі САП атакавалі горад Барах<ref>{{cite web |title=Reports about 'intense airstrikes' on RSF sites in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=3 January 2024 |access-date=7 September 2025 |archive-date=22 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240422232746/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 22 студзеня мяцежнікі пачалі наступленне на горад Бабануса. Іх мэтай быў штаб 22-й пяхотнай дывізіі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-at-risk-of-another-disaster|title=Sudan army at risk of another disaster in Babanusa|author=Monitor|first=Sudan War|website=sudanwarmonitor.com|access-date=2024-01-28}}</ref>. 11 лютага генерал Махамед Дагала заявіў пра поўны захоп Бабанусы<ref>{{Cite web|url=https://sudantribune.com/article282208/|title=Sudanese army denies RSF leader claims of fresh victories|website=Sudan Tribune|date=12 February 2024}}</ref>. 20 чэрвеня паўстанцы атакавалі і захапілі Аль-Фулах, а разбітыя ўрадавыя войскі адступілі да Бабанусы. Хутка, 5 ліпеня, баевікі пры падтрымцы эфіопскіх наёмнікаў<ref>{{cite web|url=https://3ayin.com/en/pows/|title=Torture and murder – the horrors endured by military prisoners in Sudan's war|date=1 August 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Ayin Network|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307014051/https://3ayin.com/en/pows/|url-status=live}}</ref><ref name=":6">{{cite web|url=https://sudantribune.com/article287249/|title=Sudanese authorities arrest Ethiopian female snipers|date=20 June 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Sudan Tribune|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307002404/https://sudantribune.com/article287249/|url-status=live}}</ref> бяруць Аль-Мейрам<ref>{{Cite news |title=RSF claims capture of Al Meiram, West Kordofan |url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |access-date=5 July 2024 |website=Radio Tamazuj |archive-date=4 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240704220912/https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |url-status=live }}</ref>. Гарнізон горада збег у суседні [[Паўднёвы Судан]]<ref>{{Cite news |title=South Sudan hosts Sudan Armed Forces units after fall of Meram |url=https://sudantribune.com/article287902/ |access-date=7 July 2024 |website=Sudan Tribune}}</ref>. === 2025 === 13 студзеня 2025 года [[Узброеныя сілы Судана]] адваявалі Каркараю і Хаджар аль-Джавад на дарозе паміж Далангам і Кадуглі<ref>{{Cite news |date=2025-01-13 |title=Sudan army, SPLM-N clash in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article295926/ |work=Sudan Tribune |archive-date=4 February 2025 |access-date=14 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250204004002/https://sudantribune.com/article295926/ |url-status=live }}</ref>, 30 студзеня — Ум-Рувабу<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296695/|title=Sudanese army retakes key city in North Kordofan state|date=30 January 2025|publisher=Sudan Tribune|access-date=31 January 2025|archive-date=9 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250209122721/https://sudantribune.com/article296695/|url-status=live}}</ref>, а 17 лютага ўзялі Эр-Рахад, праз два дні — Сідру<ref>{{cite web | url=https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 | title=Sudanese army reports advancements in fight against paramilitary forces | publisher=punjabnewsexpress.com | access-date=17 September 2025 | archive-date=21 May 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250521022038/https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 | url-status=dead }}</ref><ref name="khazan">{{cite web |title=Airstrikes in Darfur, RSF shells El Fasher, army advances in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=21 February 2025 |access-date=21 February 2025 |archive-date=21 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221102046/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 23 сакавіка САП бяруць Лагаву<ref name="radwan">{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-army-bombs-rsf-positions-deadly-mosque-drone-attack-kills-11 |title=Sudan army bombs RSF positions, deadly mosque drone attack kills 11 |date=25 March 2025 |access-date=26 March 2025 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. 31-га чысла мяцежнікі заявілі аб кантролі над Хор-эль-Далайбай<ref name="antonov">{{cite web |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-to-down-sudan-air-force-plane-in-north-darfur |title=RSF claims to down Sudan Air Force plane in North Darfur |date=4 April 2025 |access-date=4 April 2025 |publisher=Radio Dabanga |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404135524/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-to-down-sudan-air-force-plane-in-north-darfur |url-status=live }}</ref>. 1 мая прыхільнікі Дагала захапілі Эн-Нахуд<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/2/sudanese-paramilitaries-kill-19-after-taking-city-of-al-nahud-sources |title=Sudanese paramilitary RSF kills 19 after taking city of al-Nahud: Sources |date=2 May 2025 |work=Al Jazeera |access-date=1 October 2025 |archive-date=15 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115222523/https://www.aljazeera.com/news/2025/5/2/sudanese-paramilitaries-kill-19-after-taking-city-of-al-nahud-sources |url-status=live }}</ref>. 11 і 13 мая ўрадавыя войскі адбілі Аль-Хуваі і Аль-Хамадзі<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300773/ |title=Sudan army says it recaptured West Kordofan town from RSF |date=11 May 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Sudan army captures key South Kordofan town, gains in Omdurman |url=https://sudantribune.com/article300845/ |access-date=2025-05-14 |website=Sudan Tribune |archive-date=4 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904220741/https://sudantribune.com/article300845/ |url-status=live }}</ref>, 19-га — раён Ум-Лібана<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article301092/|title=Sudanese army reclaims Al-Salha, advances towards Al-Nuhud|date=19 May 2025|access-date=19 May 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 23 мая САП і іх саюзнікі абвясцілі аб захопе Эд-Дубейбата<ref>{{Cite web |date=2025-05-23 |title=Sudanese army, allied forces seize strategic city in South Kordofan state |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |access-date=2025-05-21 |website=[[Anadolu Agency]] |archive-date=29 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250929180014/https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |url-status=live }}</ref>. 7 чэрвеня паўстанцы захапілі горад Ум-Дэхіліб<ref>{{Cite web |date=7 June 2025 |title=RSF and allied rebels seize town from army in Sudan's South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article301691/ |access-date=8 June 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |archive-date=23 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723060459/https://sudantribune.com/article301691/ |url-status=live }}</ref>. Роўна праз месяц байцы прыхільнікі Бурхана бяруць гарады Аль-Рыаш і Казгалі<ref>{{Cite news|title=Sudanese army says it seized two areas in North Kordofan from RSF|url=https://sudantribune.com/article302620/|access-date=2025-07-07|website=[[Sudan Tribune]]|archive-date=19 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250819100532/https://sudantribune.com/article302620/|url-status=live}}</ref>. 7 верасня ўрадавыя войскі заявілі пра вызваленне гарадоў Казгейль і Фартангул<ref>{{Cite news |date=2025-09-07 |title=Fighting flares in Sudan's Kordofan as army claims gains |url=https://sudantribune.com/article304732/ |access-date=2025-09-08 |work=Sudan Tribune}}</ref>. Праз тры дні УСС адбілі Барах<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=RSF lose stronghold city Bara to Sudanese army and allies |url=https://www.africanews.com/2025/09/12/rsf-lose-stronghold-city-bara-to-sudanese-army-and-allies/ |access-date=12 September 2025 |website=Africanews}}</ref>. 13 верасня САП захапілі вёску аль-Аяра ў Паўночным Кардафане, адціснуўшы праціўніка на ўскраіну Эль-Абейда,<ref>{{Cite web |date=2025-09-14 |title=Sudanese army, RSF battle for key routes in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article305002/ |access-date=2025-09-14 |website=Sudan Tribune }}</ref> а праз два дні заявілі пра тое, што адбілі Казгейль і Аль-Рыаш.<ref>{{Cite web |date=2025-09-15 |title=Heavy fighting rocks Sudan's Kordofan as army advances, RSF reinforces |url=https://sudantribune.com/article305054/ |access-date=2025-09-16 |website=Sudan Tribune}}</ref> 16 лістапада ўрадавая армія абвясціла, што адваявала ў раёны Казкіль і Ум Дам Хадж Ахмед<ref>{{cite news|title=Sudan's army captures two areas in North Kordofan as RSF burns more bodies|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/15/sudans-army-captures-two-areas-in-north-kordofan-as-rsf-burns-more-bodies|work=Al Jazeera|date=2025-11-17|last=Motamedi|first=Maziar|access-date=2025-11-18|archive-date=17 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251117182740/https://www.aljazeera.com/news/2025/11/15/sudans-army-captures-two-areas-in-north-kordofan-as-rsf-burns-more-bodies|url-status=live}}</ref>. На наступны дзень войска Бурхана адваявала Барах<ref>{{Cite web |date=2025-11-17 |title=قوات موالية للجيش السوداني تعلن دخول بارا في شمال كردفان |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2025/11/17/%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%AA%D8%AF%D8%AE%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%81%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84-%D9%83%D8%B1%D8%AF%D9%81%D8%A7%D9%86 |access-date=2025-11-17 |website=Al Arabiya |language=ar}}</ref>. У канцы лістапада мяцежнікі разгарнулі наступленне на Бабанусу<ref>{{Cite web |date=2025-11-25 |title=Sudanese army repels fresh RSF attack in West Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/307507 |access-date=2025-11-26 |website=Sudan Tribune}}</ref>. 1 снежня баевікі ўсталявалі кантроль над горадам<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307673 |title=RSF says it seized Sudan army division HQ after breaching truce |website=[[Sudan Tribune]] |date=1 December 2025 |access-date=1 December 2025}}</ref>. Затым 8 снежня САП захапілі кантроль над нафтавым радовішчам Хегліг<ref>{{Cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/8/rsf-claims-seizure-of-key-heglig-oil-field-in-sudan |title=RSF seizes key Heglig oilfield as it pushes to expand control in Sudan |website=[[Al Jazeera]] |date=8 December 2025 |access-date=8 December 2025}}</ref>. Пазней бакі заключылі пагадненне і вывелі свае сілы з Хегліга, перадаўшы кантроль над радовішчам [[Сілы абароны Паўднёвага Судана|Сілам абароны Паўднёвага Судана]]<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308012 |title=South Sudan army deploys to secure Heglig oilfield after deal with Sudan, RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=10 December 2025 |access-date=12 December 2025}}</ref>. === 2026 === У пачатку года назіралася павелічэнне колькасці нападаў беспілотнікаў у рэгіёне<ref>{{cite web |title=RSF drones attack vital sites in North Kordofan and White Nile states |website=Sudan Tribune |date=4 January 2026 |access-date=4 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308964}}</ref>. Апроч таго, САП і саюзнікі таксама заявілі аб захопе Эль-Бардаба, на поўнач ад Кадуглі<ref>{{cite web |title=South Kordofan: RSF claim control of El Bardab area north of Kadugli |website=Radio Dabanga |date=4 January 2026 |access-date=7 January 2026 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/south-kordofan-rsf-claim-control-of-el-bardab-area-north-of-kadugli}}</ref>. 27 студзеня УСС вызваляюць Дылінг. 3 лютага прыхільнікі Бурхана выбіваюць аблогу з Кадуглі, але праз месяц мяцежнікі зноў акружаюць горад<ref>https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/fierce-clashes-in-south-kordofan-as-rsf-seizes-key-town</ref>. 5 сакавіка, пасля разлютаваных баёў, урадавыя войскі аднавілі кантроль над горадам Бара<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2026-03-05 |title=Sudanese army retakes strategic town in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311381 |access-date=2026-03-07 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. == Гуманітарная сітуацыя == 1 чэрвеня 2023 года прадстаўнікі [[Сусветная харчовая праграма|Сусветнай харчовай праграмы]] заявілі, што са складоў у горадзе было выкрадзена харчаванне для 4,4 млн чалавек.<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=WFP chief: Sudan looting is 'stealing from the hungry – food for 4.4 million people at stake'|language=en|work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|access-date=2023-07-26|archive-date=26 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230726142028/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|url-status=live}}</ref> 13 жніўня мясцовыя ўлады на падкантрольнай войскам аль-Хілу тэрыторыях заявілі пра голад у некаторых раёнах Паўднёвага Кардафана, уключаючы [[Нубійскія горы]], і штаце Блакітны Ніл, які закрануў каля трох мільёнаў чалавек<ref>{{Cite web |date=13 August 2024 |title=SPLM-N declares famine in Sudan's South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article289491/ |access-date=14 August 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 August 2024 |title=Famine devastates Sudan's Nuba Mountains, Blue Nile |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-devastates-sudans-nuba-mountains-blue-nile |access-date=16 August 2024 |website=Radio Dabanga |language=en-US |archive-date=15 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815190956/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-devastates-sudans-nuba-mountains-blue-nile |url-status=live }}</ref>. Да 17 кастрычніка ў Нубійскіх гарах ад недаядання памерла па меншай меры 646 чалавек.<ref name="1000dead">{{Cite web |date=2024-10-17 |title=Famine tightens grip on Sudan's Nuba Mountains, hundreds dead |url=https://sudantribune.com/article292196/ |access-date=2024-10-18 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-date=5 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250805045034/https://sudantribune.com/article292196/ |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] 5g4ts024cx12nljwbd3fwwj3w53uts9 5146635 5146634 2026-05-25T18:45:08Z DBatura 73587 /* Гуманітарная сітуацыя */ 5146635 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт =Кардафанская кампанія |частка = [[Канфлікт у Судане (2023)]] |выява = |памер = |загаловак = |дата =з [[15 красавіка]] [[2023]] |месца = {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}} (штаты {{нп1|Паўночны Кардафан||ar|ولاية شمال كردفان}}, {{нп1|Паўднёвы Кардафан||ar|ولاية جنوب كردفان}}, {{нп1|Заходні Кардафан||ar|ولاية غرب كردفان}}), [[Судан]] |прычына = |вынік = |статус = баі працягваюцца |змены = |праціўнік1 =[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]]<br>[[Файл:Al-Bara' ibn Malik Brigade.jpg|22px]] [[Батальён Аль-Бара ібн Малік]]<ref name="qawad">{{Cite web |title=Sudan army says it inflicted heavy losses on RSF in Kordofan |url=https://sudantribune.com/article304207/ |access-date=2025-08-22 |website=Sudan Tribune |date=22 August 2025 |archive-date=1 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901084311/https://sudantribune.com/article304207/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Fighting intensifies in Sudan's Kordofan as army pushes for Darfur |url=https://sudantribune.com/article304246/ |access-date=2025-08-25 |website=Sudan Tribune |date=22 August 2025}}</ref> |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<br>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Абдэлазіз аль-Хілу|А. Хілу]])<br>{{Сцяг|Эфіопія}} Найміты з [[Эфіопія|Эфіопіі]]<ref name=":6"/> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Кардафанская кампанія (з 2023)''' — эпізод канфлікту паміж прыхільнікамі суданскіх генералаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля аль-Бурхана]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]], звязаны з барацьбой за рэгіён {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}}. == Ход баявых дзеянняў == === 2023 === 15 красавіка [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] бяруць пад свой кантроль аэрапорт Эль-Абейд<ref name="aj">{{Cite news |script-title=ar:السودان.. اشتباكات عنيفة بين الجيش وقوات الدعم السريع (لحظة بلحظة) |title= |trans-title= |url=https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad%d8%a9-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415142945/https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4 |archive-date=15 April 2023 |access-date=2023-04-16 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=ar}}</ref>. З 21 красавіка сутыкненні вакол горада працягнуліся<ref>{{Cite news |date=2023-04-21 |title=Our staff was hit in crossfire in EL Obeid: IOM |language=en-GB |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-21 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085011/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |url-status=live }}</ref>. У чэрвені ўрадавая армія нанесла авіяўдары па Эль-Абейду<ref>{{Cite news|date=2023-06-15|title=Sudan slips into crisis with critical shortages as conflict enters third month|language=en|work=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months//|access-date=2023-06-15|archive-date=2023-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615082209/https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months/|url-status=live}}</ref>. На працягу ўсяго лета ў раёне горада фіксаваліся сутыкненні<ref>{{Cite news|date=9 July 2023|title=UN warns of 'full-scale civil war' in Sudan, Egypt to host summit|language=en|work=[[Al Jazeera English|Aljazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|access-date=10 July 2023|archive-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709203939/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2023-08-13 |title=Grim toll rises in ongoing Sudan conflict |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |access-date=2023-08-15 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=14 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814110440/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-01 |title=Battles continue in Sudan, at least 4,8 million people fled their homes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |access-date=2023-09-01 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911160725/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |url-status=live }}</ref>, горад трапіў у аблогу<ref>{{Cite news|date=2023-06-11|title='Most fearless' fighting in Sudan after 24-hour ceasefire ends|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|access-date=2023-06-13|archive-date=2023-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230613020330/https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|url-status=live}}</ref>. 17 верасня Узброеныя сілы і мяцежнікі сілы зноў уступілі ў бой у Эль-Абейдзе: урадавая армія нанесла паражэнне праціўніку за межамі горада. У адказ САП абстралялі населены пункт, што прывяло да ахвяр сярод мірнага насельніцтва<ref name="fires">{{Cite web |date=2023-09-17 |title=Escalating Conflict: Sudanese army, RSF clash in Khartoum, El-Obeid, Zalingei |url=https://sudantribune.com/article277360/ |access-date=2023-09-17 |website=Sudan Tribune |language=en-GB |archive-date=20 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020174341/https://sudantribune.com/article277360/ |url-status=live }}</ref>. На працягу года САП і саюзнікі захапілі Вад-Банду<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|title= Sporadic gunfire in Sudan despite new truce|date= 25 April 2023|work= BBC|access-date= 25 April 2023|archive-date= 2023-04-24|archive-url= https://web.archive.org/web/20230424192104/https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|url-status= live}}</ref><ref name="pickup">{{cite news|url= https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|title= Sudan's Darfur fighting: 'I saw pick-up trucks full of dead people'|date= 27 April 2023|work= BBC|access-date= 28 April 2023|archive-date= 2023-06-30|archive-url= https://web.archive.org/web/20230630183038/https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|url-status= live}}</ref>, Вад-Ашана<ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Sudan war: 'RSF advance to White Nile state' sparks new clashes in North Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |access-date=3 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003170552/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |url-status=live }}</ref>, вайсковую базу Тэйба<ref name=":2">{{Cite news|date=2023-06-22|title=Battles persist over key areas in Sudan's South Kordofan|language=en|work=[[Radio Dabanga]]|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|access-date=2023-07-16|archive-date=22 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250622000148/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|url-status=live}}</ref>, нафтавае радовішча Баліла<ref>{{Cite web |date=30 October 2023 |title=RSF 'liberates' vital Sudan oilfield |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |access-date=31 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=30 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030173744/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=1 November 2023 |title=RSF withdraws from Balila oilfield, claim airport 'set ablaze' by Sudan army |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |access-date=2 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=1 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101185104/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125131204/https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |title=RSF seize “Balila” airport, which is used by Army fighter jets |language=en |publisher=darfur24 |date=30 October 2023 |archive-date=25 January 2026}}</ref>. Паралельна з байцамі арміі Дагала (Сіламі аператыўнай падтрымкі), да баявых дзеянняў падключыліся баевікі адной з фракцый групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]» — прыхільнікі [[Абдэлазіз аль-Хілу|Абдэлазіза аль-Хілу]]. 8 чэрвеня яны актывізаваліся ў раёне Кадуглі, узяўшы пад кантроль вайсковыя базы, нягледзячы на дзеючае пагадненне аб спыненні агню з Узброенымі сіламі Судана<ref>{{Cite news |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |title=Rebel mobilization in Sudan raises fears of conflict spreading |work=al-Arabiya |date=9 June 2023 |access-date=15 July 2023 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609070046/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |url-status=live }}</ref>. Пазней атрады паўстанцаў разам з САП правялі напад на Даланг<ref>{{Cite news|date=2023-06-23|title=South Kordofan residents flee as Sudan war escalates|language=en|work=[[al-Arabiya]]|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|access-date=2023-06-23|archive-date=2023-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630183037/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|url-status=live}}</ref>. === 2024 === 2 студзеня 2024 года баевікі САП атакавалі горад Барах<ref>{{cite web |title=Reports about 'intense airstrikes' on RSF sites in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=3 January 2024 |access-date=7 September 2025 |archive-date=22 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240422232746/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 22 студзеня мяцежнікі пачалі наступленне на горад Бабануса. Іх мэтай быў штаб 22-й пяхотнай дывізіі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-at-risk-of-another-disaster|title=Sudan army at risk of another disaster in Babanusa|author=Monitor|first=Sudan War|website=sudanwarmonitor.com|access-date=2024-01-28}}</ref>. 11 лютага генерал Махамед Дагала заявіў пра поўны захоп Бабанусы<ref>{{Cite web|url=https://sudantribune.com/article282208/|title=Sudanese army denies RSF leader claims of fresh victories|website=Sudan Tribune|date=12 February 2024}}</ref>. 20 чэрвеня паўстанцы атакавалі і захапілі Аль-Фулах, а разбітыя ўрадавыя войскі адступілі да Бабанусы. Хутка, 5 ліпеня, баевікі пры падтрымцы эфіопскіх наёмнікаў<ref>{{cite web|url=https://3ayin.com/en/pows/|title=Torture and murder – the horrors endured by military prisoners in Sudan's war|date=1 August 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Ayin Network|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307014051/https://3ayin.com/en/pows/|url-status=live}}</ref><ref name=":6">{{cite web|url=https://sudantribune.com/article287249/|title=Sudanese authorities arrest Ethiopian female snipers|date=20 June 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Sudan Tribune|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307002404/https://sudantribune.com/article287249/|url-status=live}}</ref> бяруць Аль-Мейрам<ref>{{Cite news |title=RSF claims capture of Al Meiram, West Kordofan |url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |access-date=5 July 2024 |website=Radio Tamazuj |archive-date=4 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240704220912/https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |url-status=live }}</ref>. Гарнізон горада збег у суседні [[Паўднёвы Судан]]<ref>{{Cite news |title=South Sudan hosts Sudan Armed Forces units after fall of Meram |url=https://sudantribune.com/article287902/ |access-date=7 July 2024 |website=Sudan Tribune}}</ref>. === 2025 === 13 студзеня 2025 года [[Узброеныя сілы Судана]] адваявалі Каркараю і Хаджар аль-Джавад на дарозе паміж Далангам і Кадуглі<ref>{{Cite news |date=2025-01-13 |title=Sudan army, SPLM-N clash in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article295926/ |work=Sudan Tribune |archive-date=4 February 2025 |access-date=14 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250204004002/https://sudantribune.com/article295926/ |url-status=live }}</ref>, 30 студзеня — Ум-Рувабу<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296695/|title=Sudanese army retakes key city in North Kordofan state|date=30 January 2025|publisher=Sudan Tribune|access-date=31 January 2025|archive-date=9 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250209122721/https://sudantribune.com/article296695/|url-status=live}}</ref>, а 17 лютага ўзялі Эр-Рахад, праз два дні — Сідру<ref>{{cite web | url=https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 | title=Sudanese army reports advancements in fight against paramilitary forces | publisher=punjabnewsexpress.com | access-date=17 September 2025 | archive-date=21 May 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250521022038/https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 | url-status=dead }}</ref><ref name="khazan">{{cite web |title=Airstrikes in Darfur, RSF shells El Fasher, army advances in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=21 February 2025 |access-date=21 February 2025 |archive-date=21 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221102046/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 23 сакавіка САП бяруць Лагаву<ref name="radwan">{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-army-bombs-rsf-positions-deadly-mosque-drone-attack-kills-11 |title=Sudan army bombs RSF positions, deadly mosque drone attack kills 11 |date=25 March 2025 |access-date=26 March 2025 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. 31-га чысла мяцежнікі заявілі аб кантролі над Хор-эль-Далайбай<ref name="antonov">{{cite web |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-to-down-sudan-air-force-plane-in-north-darfur |title=RSF claims to down Sudan Air Force plane in North Darfur |date=4 April 2025 |access-date=4 April 2025 |publisher=Radio Dabanga |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404135524/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-to-down-sudan-air-force-plane-in-north-darfur |url-status=live }}</ref>. 1 мая прыхільнікі Дагала захапілі Эн-Нахуд<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/2/sudanese-paramilitaries-kill-19-after-taking-city-of-al-nahud-sources |title=Sudanese paramilitary RSF kills 19 after taking city of al-Nahud: Sources |date=2 May 2025 |work=Al Jazeera |access-date=1 October 2025 |archive-date=15 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115222523/https://www.aljazeera.com/news/2025/5/2/sudanese-paramilitaries-kill-19-after-taking-city-of-al-nahud-sources |url-status=live }}</ref>. 11 і 13 мая ўрадавыя войскі адбілі Аль-Хуваі і Аль-Хамадзі<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300773/ |title=Sudan army says it recaptured West Kordofan town from RSF |date=11 May 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Sudan army captures key South Kordofan town, gains in Omdurman |url=https://sudantribune.com/article300845/ |access-date=2025-05-14 |website=Sudan Tribune |archive-date=4 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904220741/https://sudantribune.com/article300845/ |url-status=live }}</ref>, 19-га — раён Ум-Лібана<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article301092/|title=Sudanese army reclaims Al-Salha, advances towards Al-Nuhud|date=19 May 2025|access-date=19 May 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 23 мая САП і іх саюзнікі абвясцілі аб захопе Эд-Дубейбата<ref>{{Cite web |date=2025-05-23 |title=Sudanese army, allied forces seize strategic city in South Kordofan state |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |access-date=2025-05-21 |website=[[Anadolu Agency]] |archive-date=29 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250929180014/https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |url-status=live }}</ref>. 7 чэрвеня паўстанцы захапілі горад Ум-Дэхіліб<ref>{{Cite web |date=7 June 2025 |title=RSF and allied rebels seize town from army in Sudan's South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article301691/ |access-date=8 June 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |archive-date=23 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723060459/https://sudantribune.com/article301691/ |url-status=live }}</ref>. Роўна праз месяц байцы прыхільнікі Бурхана бяруць гарады Аль-Рыаш і Казгалі<ref>{{Cite news|title=Sudanese army says it seized two areas in North Kordofan from RSF|url=https://sudantribune.com/article302620/|access-date=2025-07-07|website=[[Sudan Tribune]]|archive-date=19 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250819100532/https://sudantribune.com/article302620/|url-status=live}}</ref>. 7 верасня ўрадавыя войскі заявілі пра вызваленне гарадоў Казгейль і Фартангул<ref>{{Cite news |date=2025-09-07 |title=Fighting flares in Sudan's Kordofan as army claims gains |url=https://sudantribune.com/article304732/ |access-date=2025-09-08 |work=Sudan Tribune}}</ref>. Праз тры дні УСС адбілі Барах<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=RSF lose stronghold city Bara to Sudanese army and allies |url=https://www.africanews.com/2025/09/12/rsf-lose-stronghold-city-bara-to-sudanese-army-and-allies/ |access-date=12 September 2025 |website=Africanews}}</ref>. 13 верасня САП захапілі вёску аль-Аяра ў Паўночным Кардафане, адціснуўшы праціўніка на ўскраіну Эль-Абейда,<ref>{{Cite web |date=2025-09-14 |title=Sudanese army, RSF battle for key routes in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article305002/ |access-date=2025-09-14 |website=Sudan Tribune }}</ref> а праз два дні заявілі пра тое, што адбілі Казгейль і Аль-Рыаш.<ref>{{Cite web |date=2025-09-15 |title=Heavy fighting rocks Sudan's Kordofan as army advances, RSF reinforces |url=https://sudantribune.com/article305054/ |access-date=2025-09-16 |website=Sudan Tribune}}</ref> 16 лістапада ўрадавая армія абвясціла, што адваявала ў раёны Казкіль і Ум Дам Хадж Ахмед<ref>{{cite news|title=Sudan's army captures two areas in North Kordofan as RSF burns more bodies|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/15/sudans-army-captures-two-areas-in-north-kordofan-as-rsf-burns-more-bodies|work=Al Jazeera|date=2025-11-17|last=Motamedi|first=Maziar|access-date=2025-11-18|archive-date=17 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251117182740/https://www.aljazeera.com/news/2025/11/15/sudans-army-captures-two-areas-in-north-kordofan-as-rsf-burns-more-bodies|url-status=live}}</ref>. На наступны дзень войска Бурхана адваявала Барах<ref>{{Cite web |date=2025-11-17 |title=قوات موالية للجيش السوداني تعلن دخول بارا في شمال كردفان |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2025/11/17/%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%AA%D8%AF%D8%AE%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%81%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84-%D9%83%D8%B1%D8%AF%D9%81%D8%A7%D9%86 |access-date=2025-11-17 |website=Al Arabiya |language=ar}}</ref>. У канцы лістапада мяцежнікі разгарнулі наступленне на Бабанусу<ref>{{Cite web |date=2025-11-25 |title=Sudanese army repels fresh RSF attack in West Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/307507 |access-date=2025-11-26 |website=Sudan Tribune}}</ref>. 1 снежня баевікі ўсталявалі кантроль над горадам<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307673 |title=RSF says it seized Sudan army division HQ after breaching truce |website=[[Sudan Tribune]] |date=1 December 2025 |access-date=1 December 2025}}</ref>. Затым 8 снежня САП захапілі кантроль над нафтавым радовішчам Хегліг<ref>{{Cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/8/rsf-claims-seizure-of-key-heglig-oil-field-in-sudan |title=RSF seizes key Heglig oilfield as it pushes to expand control in Sudan |website=[[Al Jazeera]] |date=8 December 2025 |access-date=8 December 2025}}</ref>. Пазней бакі заключылі пагадненне і вывелі свае сілы з Хегліга, перадаўшы кантроль над радовішчам [[Сілы абароны Паўднёвага Судана|Сілам абароны Паўднёвага Судана]]<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308012 |title=South Sudan army deploys to secure Heglig oilfield after deal with Sudan, RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=10 December 2025 |access-date=12 December 2025}}</ref>. === 2026 === У пачатку года назіралася павелічэнне колькасці нападаў беспілотнікаў у рэгіёне<ref>{{cite web |title=RSF drones attack vital sites in North Kordofan and White Nile states |website=Sudan Tribune |date=4 January 2026 |access-date=4 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308964}}</ref>. Апроч таго, САП і саюзнікі таксама заявілі аб захопе Эль-Бардаба, на поўнач ад Кадуглі<ref>{{cite web |title=South Kordofan: RSF claim control of El Bardab area north of Kadugli |website=Radio Dabanga |date=4 January 2026 |access-date=7 January 2026 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/south-kordofan-rsf-claim-control-of-el-bardab-area-north-of-kadugli}}</ref>. 27 студзеня УСС вызваляюць Дылінг. 3 лютага прыхільнікі Бурхана выбіваюць аблогу з Кадуглі, але праз месяц мяцежнікі зноў акружаюць горад<ref>https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/fierce-clashes-in-south-kordofan-as-rsf-seizes-key-town</ref>. 5 сакавіка, пасля разлютаваных баёў, урадавыя войскі аднавілі кантроль над горадам Бара<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2026-03-05 |title=Sudanese army retakes strategic town in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311381 |access-date=2026-03-07 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. == Гуманітарная сітуацыя == 1 чэрвеня 2023 года прадстаўнікі [[Сусветная харчовая праграма|Сусветнай харчовай праграмы]] заявілі, што са складоў у горадзе было выкрадзена харчаванне для 4,4 млн чалавек.<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=WFP chief: Sudan looting is 'stealing from the hungry – food for 4.4 million people at stake'|language=en|work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|access-date=2023-07-26|archive-date=26 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230726142028/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|url-status=live}}</ref> 13 жніўня мясцовыя ўлады на падкантрольнай войскам аль-Хілу тэрыторыях заявілі пра голад у некаторых раёнах Паўднёвага Кардафана, уключаючы [[Нубійскія горы]], і штаце Блакітны Ніл, які закрануў каля трох мільёнаў чалавек<ref>{{Cite web |date=13 August 2024 |title=SPLM-N declares famine in Sudan's South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article289491/ |access-date=14 August 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 August 2024 |title=Famine devastates Sudan's Nuba Mountains, Blue Nile |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-devastates-sudans-nuba-mountains-blue-nile |access-date=16 August 2024 |website=Radio Dabanga |language=en-US |archive-date=15 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815190956/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-devastates-sudans-nuba-mountains-blue-nile |url-status=live }}</ref>. Да 17 кастрычніка ў Нубійскіх гарах ад недаядання памерла па меншай меры 646 чалавек<ref name="1000dead">{{Cite web |date=2024-10-17 |title=Famine tightens grip on Sudan's Nuba Mountains, hundreds dead |url=https://sudantribune.com/article292196/ |access-date=2024-10-18 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-date=5 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250805045034/https://sudantribune.com/article292196/ |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] j3oq0076552ggmy05kr181p3f783qm6 5146636 5146635 2026-05-25T18:45:55Z DBatura 73587 5146636 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт =Кардафанская кампанія |частка = [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] |выява = |памер = |загаловак = |дата =з [[15 красавіка]] [[2023]] |месца = {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}} (штаты {{нп1|Паўночны Кардафан||ar|ولاية شمال كردفان}}, {{нп1|Паўднёвы Кардафан||ar|ولاية جنوب كردفان}}, {{нп1|Заходні Кардафан||ar|ولاية غرب كردفان}}), [[Судан]] |прычына = |вынік = |статус = баі працягваюцца |змены = |праціўнік1 =[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]]<br>[[Файл:Al-Bara' ibn Malik Brigade.jpg|22px]] [[Батальён Аль-Бара ібн Малік]]<ref name="qawad">{{Cite web |title=Sudan army says it inflicted heavy losses on RSF in Kordofan |url=https://sudantribune.com/article304207/ |access-date=2025-08-22 |website=Sudan Tribune |date=22 August 2025 |archive-date=1 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901084311/https://sudantribune.com/article304207/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Fighting intensifies in Sudan's Kordofan as army pushes for Darfur |url=https://sudantribune.com/article304246/ |access-date=2025-08-25 |website=Sudan Tribune |date=22 August 2025}}</ref> |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<br>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Абдэлазіз аль-Хілу|А. Хілу]])<br>{{Сцяг|Эфіопія}} Найміты з [[Эфіопія|Эфіопіі]]<ref name=":6"/> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Кардафанская кампанія (з 2023)''' — эпізод канфлікту паміж прыхільнікамі суданскіх генералаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля аль-Бурхана]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]], звязаны з барацьбой за рэгіён {{нп1|Кардафан||ar|كردفان}}. == Ход баявых дзеянняў == === 2023 === 15 красавіка [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] бяруць пад свой кантроль аэрапорт Эль-Абейд<ref name="aj">{{Cite news |script-title=ar:السودان.. اشتباكات عنيفة بين الجيش وقوات الدعم السريع (لحظة بلحظة) |title= |trans-title= |url=https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad%d8%a9-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415142945/https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4 |archive-date=15 April 2023 |access-date=2023-04-16 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=ar}}</ref>. З 21 красавіка сутыкненні вакол горада працягнуліся<ref>{{Cite news |date=2023-04-21 |title=Our staff was hit in crossfire in EL Obeid: IOM |language=en-GB |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-21 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085011/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |url-status=live }}</ref>. У чэрвені ўрадавая армія нанесла авіяўдары па Эль-Абейду<ref>{{Cite news|date=2023-06-15|title=Sudan slips into crisis with critical shortages as conflict enters third month|language=en|work=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months//|access-date=2023-06-15|archive-date=2023-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615082209/https://www.africanews.com/2023/06/15/sudan-slips-into-deeper-crisis-with-critical-shortages-as-conflict-enters-three-months/|url-status=live}}</ref>. На працягу ўсяго лета ў раёне горада фіксаваліся сутыкненні<ref>{{Cite news|date=9 July 2023|title=UN warns of 'full-scale civil war' in Sudan, Egypt to host summit|language=en|work=[[Al Jazeera English|Aljazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|access-date=10 July 2023|archive-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709203939/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/9/egypt-to-host-sudan-summit-as-un-warns-of-full-scale-civil-war|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2023-08-13 |title=Grim toll rises in ongoing Sudan conflict |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |access-date=2023-08-15 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=14 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814110440/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/grim-toll-rises-in-ongoing-sudan-conflict |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-09-01 |title=Battles continue in Sudan, at least 4,8 million people fled their homes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |access-date=2023-09-01 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911160725/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |url-status=live }}</ref>, горад трапіў у аблогу<ref>{{Cite news|date=2023-06-11|title='Most fearless' fighting in Sudan after 24-hour ceasefire ends|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|access-date=2023-06-13|archive-date=2023-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230613020330/https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|url-status=live}}</ref>. 17 верасня Узброеныя сілы і мяцежнікі сілы зноў уступілі ў бой у Эль-Абейдзе: урадавая армія нанесла паражэнне праціўніку за межамі горада. У адказ САП абстралялі населены пункт, што прывяло да ахвяр сярод мірнага насельніцтва<ref name="fires">{{Cite web |date=2023-09-17 |title=Escalating Conflict: Sudanese army, RSF clash in Khartoum, El-Obeid, Zalingei |url=https://sudantribune.com/article277360/ |access-date=2023-09-17 |website=Sudan Tribune |language=en-GB |archive-date=20 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020174341/https://sudantribune.com/article277360/ |url-status=live }}</ref>. На працягу года САП і саюзнікі захапілі Вад-Банду<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|title= Sporadic gunfire in Sudan despite new truce|date= 25 April 2023|work= BBC|access-date= 25 April 2023|archive-date= 2023-04-24|archive-url= https://web.archive.org/web/20230424192104/https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|url-status= live}}</ref><ref name="pickup">{{cite news|url= https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|title= Sudan's Darfur fighting: 'I saw pick-up trucks full of dead people'|date= 27 April 2023|work= BBC|access-date= 28 April 2023|archive-date= 2023-06-30|archive-url= https://web.archive.org/web/20230630183038/https://www.bbc.com/news/world-africa-65409733|url-status= live}}</ref>, Вад-Ашана<ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Sudan war: 'RSF advance to White Nile state' sparks new clashes in North Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |access-date=3 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003170552/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-advance-to-white-nile-state-sparks-new-clashes-in-north-kordofan |url-status=live }}</ref>, вайсковую базу Тэйба<ref name=":2">{{Cite news|date=2023-06-22|title=Battles persist over key areas in Sudan's South Kordofan|language=en|work=[[Radio Dabanga]]|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|access-date=2023-07-16|archive-date=22 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250622000148/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-persist-over-key-areas-in-sudans-south-kordofan|url-status=live}}</ref>, нафтавае радовішча Баліла<ref>{{Cite web |date=30 October 2023 |title=RSF 'liberates' vital Sudan oilfield |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |access-date=31 October 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=30 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030173744/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-liberates-vital-sudan-oilfield |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=1 November 2023 |title=RSF withdraws from Balila oilfield, claim airport 'set ablaze' by Sudan army |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |access-date=2 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB |archive-date=1 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101185104/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-retreats-from-balila-oilfield-claim-airport-set-ablaze-by-sudan-army |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125131204/https://www.darfur24.com/en/2023/10/30/rsf-seize-balila-airport-which-is-used-by-army-fighter-jets/ |title=RSF seize “Balila” airport, which is used by Army fighter jets |language=en |publisher=darfur24 |date=30 October 2023 |archive-date=25 January 2026}}</ref>. Паралельна з байцамі арміі Дагала (Сіламі аператыўнай падтрымкі), да баявых дзеянняў падключыліся баевікі адной з фракцый групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]» — прыхільнікі [[Абдэлазіз аль-Хілу|Абдэлазіза аль-Хілу]]. 8 чэрвеня яны актывізаваліся ў раёне Кадуглі, узяўшы пад кантроль вайсковыя базы, нягледзячы на дзеючае пагадненне аб спыненні агню з Узброенымі сіламі Судана<ref>{{Cite news |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |title=Rebel mobilization in Sudan raises fears of conflict spreading |work=al-Arabiya |date=9 June 2023 |access-date=15 July 2023 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609070046/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/09/Rebel-mobilization-in-Sudan-raises-fears-of-conflict-spreading |url-status=live }}</ref>. Пазней атрады паўстанцаў разам з САП правялі напад на Даланг<ref>{{Cite news|date=2023-06-23|title=South Kordofan residents flee as Sudan war escalates|language=en|work=[[al-Arabiya]]|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|access-date=2023-06-23|archive-date=2023-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630183037/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|url-status=live}}</ref>. === 2024 === 2 студзеня 2024 года баевікі САП атакавалі горад Барах<ref>{{cite web |title=Reports about 'intense airstrikes' on RSF sites in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=3 January 2024 |access-date=7 September 2025 |archive-date=22 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240422232746/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-intense-air-strikes-on-rsf-sites-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 22 студзеня мяцежнікі пачалі наступленне на горад Бабануса. Іх мэтай быў штаб 22-й пяхотнай дывізіі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-at-risk-of-another-disaster|title=Sudan army at risk of another disaster in Babanusa|author=Monitor|first=Sudan War|website=sudanwarmonitor.com|access-date=2024-01-28}}</ref>. 11 лютага генерал Махамед Дагала заявіў пра поўны захоп Бабанусы<ref>{{Cite web|url=https://sudantribune.com/article282208/|title=Sudanese army denies RSF leader claims of fresh victories|website=Sudan Tribune|date=12 February 2024}}</ref>. 20 чэрвеня паўстанцы атакавалі і захапілі Аль-Фулах, а разбітыя ўрадавыя войскі адступілі да Бабанусы. Хутка, 5 ліпеня, баевікі пры падтрымцы эфіопскіх наёмнікаў<ref>{{cite web|url=https://3ayin.com/en/pows/|title=Torture and murder – the horrors endured by military prisoners in Sudan's war|date=1 August 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Ayin Network|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307014051/https://3ayin.com/en/pows/|url-status=live}}</ref><ref name=":6">{{cite web|url=https://sudantribune.com/article287249/|title=Sudanese authorities arrest Ethiopian female snipers|date=20 June 2024|access-date=3 March 2025|publisher=Sudan Tribune|archive-date=7 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307002404/https://sudantribune.com/article287249/|url-status=live}}</ref> бяруць Аль-Мейрам<ref>{{Cite news |title=RSF claims capture of Al Meiram, West Kordofan |url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |access-date=5 July 2024 |website=Radio Tamazuj |archive-date=4 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240704220912/https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-captures-west-kordofan-border-town |url-status=live }}</ref>. Гарнізон горада збег у суседні [[Паўднёвы Судан]]<ref>{{Cite news |title=South Sudan hosts Sudan Armed Forces units after fall of Meram |url=https://sudantribune.com/article287902/ |access-date=7 July 2024 |website=Sudan Tribune}}</ref>. === 2025 === 13 студзеня 2025 года [[Узброеныя сілы Судана]] адваявалі Каркараю і Хаджар аль-Джавад на дарозе паміж Далангам і Кадуглі<ref>{{Cite news |date=2025-01-13 |title=Sudan army, SPLM-N clash in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article295926/ |work=Sudan Tribune |archive-date=4 February 2025 |access-date=14 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250204004002/https://sudantribune.com/article295926/ |url-status=live }}</ref>, 30 студзеня — Ум-Рувабу<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296695/|title=Sudanese army retakes key city in North Kordofan state|date=30 January 2025|publisher=Sudan Tribune|access-date=31 January 2025|archive-date=9 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250209122721/https://sudantribune.com/article296695/|url-status=live}}</ref>, а 17 лютага ўзялі Эр-Рахад, праз два дні — Сідру<ref>{{cite web | url=https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 | title=Sudanese army reports advancements in fight against paramilitary forces | publisher=punjabnewsexpress.com | access-date=17 September 2025 | archive-date=21 May 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250521022038/https://www.punjabnewsexpress.com/world/news/sudanese-army-reports-advancements-in-fight-against-paramilitary-forces-280369 | url-status=dead }}</ref><ref name="khazan">{{cite web |title=Airstrikes in Darfur, RSF shells El Fasher, army advances in central Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |website=Radio Dabanga |date=21 February 2025 |access-date=21 February 2025 |archive-date=21 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221102046/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/airstrikes-in-darfur-rsf-shells-el-fasher-army-advances-in-central-sudan |url-status=live }}</ref>. 23 сакавіка САП бяруць Лагаву<ref name="radwan">{{cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-army-bombs-rsf-positions-deadly-mosque-drone-attack-kills-11 |title=Sudan army bombs RSF positions, deadly mosque drone attack kills 11 |date=25 March 2025 |access-date=26 March 2025 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. 31-га чысла мяцежнікі заявілі аб кантролі над Хор-эль-Далайбай<ref name="antonov">{{cite web |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-to-down-sudan-air-force-plane-in-north-darfur |title=RSF claims to down Sudan Air Force plane in North Darfur |date=4 April 2025 |access-date=4 April 2025 |publisher=Radio Dabanga |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404135524/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-to-down-sudan-air-force-plane-in-north-darfur |url-status=live }}</ref>. 1 мая прыхільнікі Дагала захапілі Эн-Нахуд<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/2/sudanese-paramilitaries-kill-19-after-taking-city-of-al-nahud-sources |title=Sudanese paramilitary RSF kills 19 after taking city of al-Nahud: Sources |date=2 May 2025 |work=Al Jazeera |access-date=1 October 2025 |archive-date=15 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115222523/https://www.aljazeera.com/news/2025/5/2/sudanese-paramilitaries-kill-19-after-taking-city-of-al-nahud-sources |url-status=live }}</ref>. 11 і 13 мая ўрадавыя войскі адбілі Аль-Хуваі і Аль-Хамадзі<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300773/ |title=Sudan army says it recaptured West Kordofan town from RSF |date=11 May 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Sudan army captures key South Kordofan town, gains in Omdurman |url=https://sudantribune.com/article300845/ |access-date=2025-05-14 |website=Sudan Tribune |archive-date=4 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904220741/https://sudantribune.com/article300845/ |url-status=live }}</ref>, 19-га — раён Ум-Лібана<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article301092/|title=Sudanese army reclaims Al-Salha, advances towards Al-Nuhud|date=19 May 2025|access-date=19 May 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 23 мая САП і іх саюзнікі абвясцілі аб захопе Эд-Дубейбата<ref>{{Cite web |date=2025-05-23 |title=Sudanese army, allied forces seize strategic city in South Kordofan state |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |access-date=2025-05-21 |website=[[Anadolu Agency]] |archive-date=29 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250929180014/https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |url-status=live }}</ref>. 7 чэрвеня паўстанцы захапілі горад Ум-Дэхіліб<ref>{{Cite web |date=7 June 2025 |title=RSF and allied rebels seize town from army in Sudan's South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article301691/ |access-date=8 June 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |archive-date=23 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723060459/https://sudantribune.com/article301691/ |url-status=live }}</ref>. Роўна праз месяц байцы прыхільнікі Бурхана бяруць гарады Аль-Рыаш і Казгалі<ref>{{Cite news|title=Sudanese army says it seized two areas in North Kordofan from RSF|url=https://sudantribune.com/article302620/|access-date=2025-07-07|website=[[Sudan Tribune]]|archive-date=19 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250819100532/https://sudantribune.com/article302620/|url-status=live}}</ref>. 7 верасня ўрадавыя войскі заявілі пра вызваленне гарадоў Казгейль і Фартангул<ref>{{Cite news |date=2025-09-07 |title=Fighting flares in Sudan's Kordofan as army claims gains |url=https://sudantribune.com/article304732/ |access-date=2025-09-08 |work=Sudan Tribune}}</ref>. Праз тры дні УСС адбілі Барах<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=RSF lose stronghold city Bara to Sudanese army and allies |url=https://www.africanews.com/2025/09/12/rsf-lose-stronghold-city-bara-to-sudanese-army-and-allies/ |access-date=12 September 2025 |website=Africanews}}</ref>. 13 верасня САП захапілі вёску аль-Аяра ў Паўночным Кардафане, адціснуўшы праціўніка на ўскраіну Эль-Абейда,<ref>{{Cite web |date=2025-09-14 |title=Sudanese army, RSF battle for key routes in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article305002/ |access-date=2025-09-14 |website=Sudan Tribune }}</ref> а праз два дні заявілі пра тое, што адбілі Казгейль і Аль-Рыаш.<ref>{{Cite web |date=2025-09-15 |title=Heavy fighting rocks Sudan's Kordofan as army advances, RSF reinforces |url=https://sudantribune.com/article305054/ |access-date=2025-09-16 |website=Sudan Tribune}}</ref> 16 лістапада ўрадавая армія абвясціла, што адваявала ў раёны Казкіль і Ум Дам Хадж Ахмед<ref>{{cite news|title=Sudan's army captures two areas in North Kordofan as RSF burns more bodies|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/15/sudans-army-captures-two-areas-in-north-kordofan-as-rsf-burns-more-bodies|work=Al Jazeera|date=2025-11-17|last=Motamedi|first=Maziar|access-date=2025-11-18|archive-date=17 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251117182740/https://www.aljazeera.com/news/2025/11/15/sudans-army-captures-two-areas-in-north-kordofan-as-rsf-burns-more-bodies|url-status=live}}</ref>. На наступны дзень войска Бурхана адваявала Барах<ref>{{Cite web |date=2025-11-17 |title=قوات موالية للجيش السوداني تعلن دخول بارا في شمال كردفان |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2025/11/17/%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%AA%D8%AF%D8%AE%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D9%81%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84-%D9%83%D8%B1%D8%AF%D9%81%D8%A7%D9%86 |access-date=2025-11-17 |website=Al Arabiya |language=ar}}</ref>. У канцы лістапада мяцежнікі разгарнулі наступленне на Бабанусу<ref>{{Cite web |date=2025-11-25 |title=Sudanese army repels fresh RSF attack in West Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/307507 |access-date=2025-11-26 |website=Sudan Tribune}}</ref>. 1 снежня баевікі ўсталявалі кантроль над горадам<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307673 |title=RSF says it seized Sudan army division HQ after breaching truce |website=[[Sudan Tribune]] |date=1 December 2025 |access-date=1 December 2025}}</ref>. Затым 8 снежня САП захапілі кантроль над нафтавым радовішчам Хегліг<ref>{{Cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/8/rsf-claims-seizure-of-key-heglig-oil-field-in-sudan |title=RSF seizes key Heglig oilfield as it pushes to expand control in Sudan |website=[[Al Jazeera]] |date=8 December 2025 |access-date=8 December 2025}}</ref>. Пазней бакі заключылі пагадненне і вывелі свае сілы з Хегліга, перадаўшы кантроль над радовішчам [[Сілы абароны Паўднёвага Судана|Сілам абароны Паўднёвага Судана]]<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308012 |title=South Sudan army deploys to secure Heglig oilfield after deal with Sudan, RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=10 December 2025 |access-date=12 December 2025}}</ref>. === 2026 === У пачатку года назіралася павелічэнне колькасці нападаў беспілотнікаў у рэгіёне<ref>{{cite web |title=RSF drones attack vital sites in North Kordofan and White Nile states |website=Sudan Tribune |date=4 January 2026 |access-date=4 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308964}}</ref>. Апроч таго, САП і саюзнікі таксама заявілі аб захопе Эль-Бардаба, на поўнач ад Кадуглі<ref>{{cite web |title=South Kordofan: RSF claim control of El Bardab area north of Kadugli |website=Radio Dabanga |date=4 January 2026 |access-date=7 January 2026 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/south-kordofan-rsf-claim-control-of-el-bardab-area-north-of-kadugli}}</ref>. 27 студзеня УСС вызваляюць Дылінг. 3 лютага прыхільнікі Бурхана выбіваюць аблогу з Кадуглі, але праз месяц мяцежнікі зноў акружаюць горад<ref>https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/fierce-clashes-in-south-kordofan-as-rsf-seizes-key-town</ref>. 5 сакавіка, пасля разлютаваных баёў, урадавыя войскі аднавілі кантроль над горадам Бара<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2026-03-05 |title=Sudanese army retakes strategic town in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311381 |access-date=2026-03-07 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. == Гуманітарная сітуацыя == 1 чэрвеня 2023 года прадстаўнікі [[Сусветная харчовая праграма|Сусветнай харчовай праграмы]] заявілі, што са складоў у горадзе было выкрадзена харчаванне для 4,4 млн чалавек.<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=WFP chief: Sudan looting is 'stealing from the hungry – food for 4.4 million people at stake'|language=en|work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|access-date=2023-07-26|archive-date=26 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230726142028/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/wfp-chief-looting-is-stealing-from-the-hungry-food-for-4-4-million-people-at-stake|url-status=live}}</ref> 13 жніўня мясцовыя ўлады на падкантрольнай войскам аль-Хілу тэрыторыях заявілі пра голад у некаторых раёнах Паўднёвага Кардафана, уключаючы [[Нубійскія горы]], і штаце Блакітны Ніл, які закрануў каля трох мільёнаў чалавек<ref>{{Cite web |date=13 August 2024 |title=SPLM-N declares famine in Sudan's South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article289491/ |access-date=14 August 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 August 2024 |title=Famine devastates Sudan's Nuba Mountains, Blue Nile |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-devastates-sudans-nuba-mountains-blue-nile |access-date=16 August 2024 |website=Radio Dabanga |language=en-US |archive-date=15 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815190956/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-devastates-sudans-nuba-mountains-blue-nile |url-status=live }}</ref>. Да 17 кастрычніка ў Нубійскіх гарах ад недаядання памерла па меншай меры 646 чалавек<ref name="1000dead">{{Cite web |date=2024-10-17 |title=Famine tightens grip on Sudan's Nuba Mountains, hundreds dead |url=https://sudantribune.com/article292196/ |access-date=2024-10-18 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-date=5 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250805045034/https://sudantribune.com/article292196/ |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] tif73eugfq89hhaloufy7kpf9m8ossw 0 808526 5146638 2026-05-25T18:59:57Z DBatura 73587 Новая старонка: «[[Файл:Starobelsk Professional College after attack 2026-05-22.jpg|міні|Разбурэнні Старабельскага прафесійнага каледжа пасля атакі 22 мая 2026 года.]] [[22 мая]] [[2026]] года ўкраінскія войскі нанеслі па [[Старабельск|Старабельску]] ў падкантрольнай [[Расія]]й Луганская вобласць|Луганскай...» 5146638 wikitext text/x-wiki [[Файл:Starobelsk Professional College after attack 2026-05-22.jpg|міні|Разбурэнні Старабельскага прафесійнага каледжа пасля атакі 22 мая 2026 года.]] [[22 мая]] [[2026]] года ўкраінскія войскі нанеслі па [[Старабельск|Старабельску]] ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] удар [[Беспілотны лятальны апарат|беспілотнікамі]]. У прыватнасці, дроны трапілі ў інтэрнат каледжа, у выніку чаго загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена. == Атака == Ноччу 22 мая 2026 года па інтэрнаце каледжа, размешчаным у Старабельску, ударылі дроны, якія разбурылі будынак. У выніку, па сцвярджэнні расійскіх уладаў, загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/mcs-cislo-zertv-udara-po-starobelsku-vozroslo-do-21-celoveka/a-77274085|title=МЧС: Число жертв атаки на Старобельск выросло до 21 человека|lang=ru|website=dw.com|access-date=2026-05-24|quote=Число жертв удара ВСУ по колледжу и общежитию педуниверситета в Старобельске увеличилось до 21 человека. ... Общее число пострадавших из-за атаки, совершенной 22 мая, по этим данным, достигло 63 человек (включая погибших). Под завалами больше не осталось людей, поисково-спасательная операция завершена, добавили в МЧС.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c5yxgkw86exo|title=Путин приказал Минобороны «представить предложения» после атаки на колледж в Старобельске, ВСУ заявили об ударе по военным целям|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2026-05-22|access-date=2026-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. Расійскія ўлады сцвярджалі, што ў інтэрнаце на момант удару знаходзіліся 86 падлеткаў ва ўзросце ад 14 да 18 гадоў<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2026/05/1167579|title=Ukraine: UN alarmed by reports of deadly strike on dormitory in occupied Luhansk {{!}} UN News|lang=en|website=news.un.org|date=2026-05-22|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. У апублікаваным спісе загінулых — 18 дзяўчат ва ўзросце ад 18 да 23 гадоў і трое юнакоў ва ўзросце ад 20 гадоў да 21 года<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ru.themoscowtimes.com/2026/05/24/v-lnr-obyavili-den-traura-posle-gibeli-21-cheloveka-pri-udare-po-obschezhitiyu-v-starobelske-a196110|title=В «ЛНР» заявили о гибели 21 человека в результате удара по общежитию в Старобельске|lang=ru|first=Русская служба The Moscow Times|last=|website=Русская служба The Moscow Times|date=2026-05-24|access-date=2026-05-24}}</ref>. == Рэакыя == [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі|Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Пуцін]] заявіў, што побач з месцам удару ніякіх ваенных аб'ектаў няма, у сувязі з чым удар не можа быць звязаны з працай расійскага [[СПА]] і [[РЭБ]], і даручыў [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Міністэрству абароны РФ]] прадставіць свае прапановы як адказаць на гэтую атаку<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c5y74lwx395o|title=Russia's Putin vows retaliation after accusing Ukraine of hitting student dormitory|lang=en-GB|website=www.bbc.com|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. 25 чэрвеня [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС РФ]] заявіў, што ўдар [[Узброеныя сілы Украіны|УСУ]] па Старабельску «перапоўніў чашу цярпення», і [[Узброеныя сілы Расіі|УС РФ]] «прыступаюць да паслядоўнага нанясення сістэмных удараў» па прадпрыемствах украінскага [[Ваенна-прамысловы комплекс|ВПК]] у [[Кіеў|Кіеве]], па цэнтрах прыняцця рашэнняў і камандных пунктах. МЗС РФ заклікаў замежных грамадзян, уключаючы персанал дыпламатычных місій і прадстаўніцтваў міжнародных арганізацый як мага хутчэй пакінуць горад, а жыхароў украінскай сталіцы — не набліжацца да аб’ектаў ваеннай і адміністрацыйнай інфраструктуры<ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/amp/mid-rf-prigrozil-novymi-udarami-po-kievu/33764440.html|title=МИД РФ призвал иностранных граждан покинуть Киев|website=www.svoboda.org|access-date=2026-05-25}}</ref>. 24 і 25 мая 2026 года былі аб'яўлены днямі жалобы ў Луганскай вобласці<ref name=":0" />. Генштаб УСУ заявіў, што ўкраінскія войскі наносілі ўдары толькі па ваенных аб'ектах: складах боепрыпасаў, сродках СПА, пунктах кіравання і штабу атрада БПЛА «[[Рубікон (цэнтр беспілотных сістэм)|Рубікон]]» у Старабельску<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref>. Адзін з заснавальнікаў расследавальнай групы [[Conflict Intelligence Team]] [[Руслан Леанідавіч Левіеў|Руслан Левіеў]] адзначыў, што згодна з апублікаванай інфармацыяй (некралогі загінулых, фота і відэа з месца падзей) можна сцвярджаць, што ўдар быў нанесены па будынку педагагічнага каледжа, якіх-небудзь прыкмет ваеннага аб’екта (напрыклад, штаба «Рубікона») няма, а загінулыя і пацярпелыя з’яўляліся студэнтамі каледжа<ref>{{Cite web|url=https://theins.ru/news/292901|title=При ударе по колледжу в Старобельске погибли 10 человек. Захарова пригласила иностранных журналистов посетить оккупированный город|lang=ru|first=The|last=Insider|website=The Insider|date=2026-05-23|access-date=2026-05-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://echofm.online/news/sejchas-uzhe-prakticheski-net-somnenij-chto-nikakogo-voennogo-obekta-ne-bylo-ruslan-leviev-ob-udare-po-kolledzhu-v-starobelske|title=«Сейчас уже практически нет сомнений, что никакого военного объекта не было»: Руслан Левиев об ударе по колледжу в Старобельске|lang=ru|website=ЭХО|date=2026-05-24|access-date=2026-05-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)]][[Катэгорыя:Май 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 22 мая]][[Катэгорыя:2026 год у Расіі]][[Катэгорыя:2026 год ва Украіне]][[Катэгорыя:Гісторыя Луганскай вобласці]] suyoox4mq2hjlbkr0ogv8zp9lufimoh 5146639 5146638 2026-05-25T19:00:19Z DBatura 73587 5146639 wikitext text/x-wiki [[Файл:Starobelsk Professional College after attack 2026-05-22.jpg|міні|Разбурэнні Старабельскага прафесійнага каледжа пасля атакі 22 мая 2026 года.]] [[22 мая]] [[2026]] года ўкраінскія войскі нанеслі па [[Старабельск|Старабельску]] ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] ўдар [[Беспілотны лятальны апарат|беспілотнікамі]]. У прыватнасці, дроны трапілі ў інтэрнат каледжа, у выніку чаго загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена. == Атака == Ноччу 22 мая 2026 года па інтэрнаце каледжа, размешчаным у Старабельску, ударылі дроны, якія разбурылі будынак. У выніку, па сцвярджэнні расійскіх уладаў, загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/mcs-cislo-zertv-udara-po-starobelsku-vozroslo-do-21-celoveka/a-77274085|title=МЧС: Число жертв атаки на Старобельск выросло до 21 человека|lang=ru|website=dw.com|access-date=2026-05-24|quote=Число жертв удара ВСУ по колледжу и общежитию педуниверситета в Старобельске увеличилось до 21 человека. ... Общее число пострадавших из-за атаки, совершенной 22 мая, по этим данным, достигло 63 человек (включая погибших). Под завалами больше не осталось людей, поисково-спасательная операция завершена, добавили в МЧС.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c5yxgkw86exo|title=Путин приказал Минобороны «представить предложения» после атаки на колледж в Старобельске, ВСУ заявили об ударе по военным целям|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2026-05-22|access-date=2026-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. Расійскія ўлады сцвярджалі, што ў інтэрнаце на момант удару знаходзіліся 86 падлеткаў ва ўзросце ад 14 да 18 гадоў<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2026/05/1167579|title=Ukraine: UN alarmed by reports of deadly strike on dormitory in occupied Luhansk {{!}} UN News|lang=en|website=news.un.org|date=2026-05-22|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. У апублікаваным спісе загінулых — 18 дзяўчат ва ўзросце ад 18 да 23 гадоў і трое юнакоў ва ўзросце ад 20 гадоў да 21 года<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ru.themoscowtimes.com/2026/05/24/v-lnr-obyavili-den-traura-posle-gibeli-21-cheloveka-pri-udare-po-obschezhitiyu-v-starobelske-a196110|title=В «ЛНР» заявили о гибели 21 человека в результате удара по общежитию в Старобельске|lang=ru|first=Русская служба The Moscow Times|last=|website=Русская служба The Moscow Times|date=2026-05-24|access-date=2026-05-24}}</ref>. == Рэакыя == [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі|Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Пуцін]] заявіў, што побач з месцам удару ніякіх ваенных аб'ектаў няма, у сувязі з чым удар не можа быць звязаны з працай расійскага [[СПА]] і [[РЭБ]], і даручыў [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Міністэрству абароны РФ]] прадставіць свае прапановы як адказаць на гэтую атаку<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c5y74lwx395o|title=Russia's Putin vows retaliation after accusing Ukraine of hitting student dormitory|lang=en-GB|website=www.bbc.com|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. 25 чэрвеня [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС РФ]] заявіў, што ўдар [[Узброеныя сілы Украіны|УСУ]] па Старабельску «перапоўніў чашу цярпення», і [[Узброеныя сілы Расіі|УС РФ]] «прыступаюць да паслядоўнага нанясення сістэмных удараў» па прадпрыемствах украінскага [[Ваенна-прамысловы комплекс|ВПК]] у [[Кіеў|Кіеве]], па цэнтрах прыняцця рашэнняў і камандных пунктах. МЗС РФ заклікаў замежных грамадзян, уключаючы персанал дыпламатычных місій і прадстаўніцтваў міжнародных арганізацый як мага хутчэй пакінуць горад, а жыхароў украінскай сталіцы — не набліжацца да аб’ектаў ваеннай і адміністрацыйнай інфраструктуры<ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/amp/mid-rf-prigrozil-novymi-udarami-po-kievu/33764440.html|title=МИД РФ призвал иностранных граждан покинуть Киев|website=www.svoboda.org|access-date=2026-05-25}}</ref>. 24 і 25 мая 2026 года былі аб'яўлены днямі жалобы ў Луганскай вобласці<ref name=":0" />. Генштаб УСУ заявіў, што ўкраінскія войскі наносілі ўдары толькі па ваенных аб'ектах: складах боепрыпасаў, сродках СПА, пунктах кіравання і штабу атрада БПЛА «[[Рубікон (цэнтр беспілотных сістэм)|Рубікон]]» у Старабельску<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref>. Адзін з заснавальнікаў расследавальнай групы [[Conflict Intelligence Team]] [[Руслан Леанідавіч Левіеў|Руслан Левіеў]] адзначыў, што згодна з апублікаванай інфармацыяй (некралогі загінулых, фота і відэа з месца падзей) можна сцвярджаць, што ўдар быў нанесены па будынку педагагічнага каледжа, якіх-небудзь прыкмет ваеннага аб’екта (напрыклад, штаба «Рубікона») няма, а загінулыя і пацярпелыя з’яўляліся студэнтамі каледжа<ref>{{Cite web|url=https://theins.ru/news/292901|title=При ударе по колледжу в Старобельске погибли 10 человек. Захарова пригласила иностранных журналистов посетить оккупированный город|lang=ru|first=The|last=Insider|website=The Insider|date=2026-05-23|access-date=2026-05-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://echofm.online/news/sejchas-uzhe-prakticheski-net-somnenij-chto-nikakogo-voennogo-obekta-ne-bylo-ruslan-leviev-ob-udare-po-kolledzhu-v-starobelske|title=«Сейчас уже практически нет сомнений, что никакого военного объекта не было»: Руслан Левиев об ударе по колледжу в Старобельске|lang=ru|website=ЭХО|date=2026-05-24|access-date=2026-05-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)]][[Катэгорыя:Май 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 22 мая]][[Катэгорыя:2026 год у Расіі]][[Катэгорыя:2026 год ва Украіне]][[Катэгорыя:Гісторыя Луганскай вобласці]] c0xmg86mm8o2t4mb1ys903l82sodb54 5146640 5146639 2026-05-25T19:00:48Z DBatura 73587 /* Рэакыя */ 5146640 wikitext text/x-wiki [[Файл:Starobelsk Professional College after attack 2026-05-22.jpg|міні|Разбурэнні Старабельскага прафесійнага каледжа пасля атакі 22 мая 2026 года.]] [[22 мая]] [[2026]] года ўкраінскія войскі нанеслі па [[Старабельск|Старабельску]] ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] ўдар [[Беспілотны лятальны апарат|беспілотнікамі]]. У прыватнасці, дроны трапілі ў інтэрнат каледжа, у выніку чаго загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена. == Атака == Ноччу 22 мая 2026 года па інтэрнаце каледжа, размешчаным у Старабельску, ударылі дроны, якія разбурылі будынак. У выніку, па сцвярджэнні расійскіх уладаў, загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/mcs-cislo-zertv-udara-po-starobelsku-vozroslo-do-21-celoveka/a-77274085|title=МЧС: Число жертв атаки на Старобельск выросло до 21 человека|lang=ru|website=dw.com|access-date=2026-05-24|quote=Число жертв удара ВСУ по колледжу и общежитию педуниверситета в Старобельске увеличилось до 21 человека. ... Общее число пострадавших из-за атаки, совершенной 22 мая, по этим данным, достигло 63 человек (включая погибших). Под завалами больше не осталось людей, поисково-спасательная операция завершена, добавили в МЧС.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c5yxgkw86exo|title=Путин приказал Минобороны «представить предложения» после атаки на колледж в Старобельске, ВСУ заявили об ударе по военным целям|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2026-05-22|access-date=2026-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. Расійскія ўлады сцвярджалі, што ў інтэрнаце на момант удару знаходзіліся 86 падлеткаў ва ўзросце ад 14 да 18 гадоў<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2026/05/1167579|title=Ukraine: UN alarmed by reports of deadly strike on dormitory in occupied Luhansk {{!}} UN News|lang=en|website=news.un.org|date=2026-05-22|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. У апублікаваным спісе загінулых — 18 дзяўчат ва ўзросце ад 18 да 23 гадоў і трое юнакоў ва ўзросце ад 20 гадоў да 21 года<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ru.themoscowtimes.com/2026/05/24/v-lnr-obyavili-den-traura-posle-gibeli-21-cheloveka-pri-udare-po-obschezhitiyu-v-starobelske-a196110|title=В «ЛНР» заявили о гибели 21 человека в результате удара по общежитию в Старобельске|lang=ru|first=Русская служба The Moscow Times|last=|website=Русская служба The Moscow Times|date=2026-05-24|access-date=2026-05-24}}</ref>. == Рэакыя == [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі|Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Пуцін]] заявіў, што побач з месцам удару ніякіх ваенных аб’ектаў няма, у сувязі з чым удар не можа быць звязаны з працай расійскага [[СПА]] і [[РЭБ]], і даручыў [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Міністэрству абароны РФ]] прадставіць свае прапановы як адказаць на гэтую атаку<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c5y74lwx395o|title=Russia's Putin vows retaliation after accusing Ukraine of hitting student dormitory|lang=en-GB|website=www.bbc.com|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. 25 чэрвеня [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС РФ]] заявіў, што ўдар [[Узброеныя сілы Украіны|УСУ]] па Старабельску «перапоўніў чашу цярпення», і [[Узброеныя сілы Расіі|УС РФ]] «прыступаюць да паслядоўнага нанясення сістэмных удараў» па прадпрыемствах украінскага [[Ваенна-прамысловы комплекс|ВПК]] у [[Кіеў|Кіеве]], па цэнтрах прыняцця рашэнняў і камандных пунктах. МЗС РФ заклікаў замежных грамадзян, уключаючы персанал дыпламатычных місій і прадстаўніцтваў міжнародных арганізацый як мага хутчэй пакінуць горад, а жыхароў украінскай сталіцы — не набліжацца да аб’ектаў ваеннай і адміністрацыйнай інфраструктуры<ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/amp/mid-rf-prigrozil-novymi-udarami-po-kievu/33764440.html|title=МИД РФ призвал иностранных граждан покинуть Киев|website=www.svoboda.org|access-date=2026-05-25}}</ref>. 24 і 25 мая 2026 года былі аб'яўлены днямі жалобы ў Луганскай вобласці<ref name=":0" />. Генштаб УСУ заявіў, што ўкраінскія войскі наносілі ўдары толькі па ваенных аб'ектах: складах боепрыпасаў, сродках СПА, пунктах кіравання і штабу атрада БПЛА «[[Рубікон (цэнтр беспілотных сістэм)|Рубікон]]» у Старабельску<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref>. Адзін з заснавальнікаў расследавальнай групы [[Conflict Intelligence Team]] [[Руслан Леанідавіч Левіеў|Руслан Левіеў]] адзначыў, што згодна з апублікаванай інфармацыяй (некралогі загінулых, фота і відэа з месца падзей) можна сцвярджаць, што ўдар быў нанесены па будынку педагагічнага каледжа, якіх-небудзь прыкмет ваеннага аб’екта (напрыклад, штаба «Рубікона») няма, а загінулыя і пацярпелыя з’яўляліся студэнтамі каледжа<ref>{{Cite web|url=https://theins.ru/news/292901|title=При ударе по колледжу в Старобельске погибли 10 человек. Захарова пригласила иностранных журналистов посетить оккупированный город|lang=ru|first=The|last=Insider|website=The Insider|date=2026-05-23|access-date=2026-05-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://echofm.online/news/sejchas-uzhe-prakticheski-net-somnenij-chto-nikakogo-voennogo-obekta-ne-bylo-ruslan-leviev-ob-udare-po-kolledzhu-v-starobelske|title=«Сейчас уже практически нет сомнений, что никакого военного объекта не было»: Руслан Левиев об ударе по колледжу в Старобельске|lang=ru|website=ЭХО|date=2026-05-24|access-date=2026-05-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)]][[Катэгорыя:Май 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 22 мая]][[Катэгорыя:2026 год у Расіі]][[Катэгорыя:2026 год ва Украіне]][[Катэгорыя:Гісторыя Луганскай вобласці]] q422sjg3ycwjkrh3dseq604e7to6opc 5146641 5146640 2026-05-25T19:01:17Z DBatura 73587 /* Рэакыя */ 5146641 wikitext text/x-wiki [[Файл:Starobelsk Professional College after attack 2026-05-22.jpg|міні|Разбурэнні Старабельскага прафесійнага каледжа пасля атакі 22 мая 2026 года.]] [[22 мая]] [[2026]] года ўкраінскія войскі нанеслі па [[Старабельск|Старабельску]] ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] ўдар [[Беспілотны лятальны апарат|беспілотнікамі]]. У прыватнасці, дроны трапілі ў інтэрнат каледжа, у выніку чаго загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена. == Атака == Ноччу 22 мая 2026 года па інтэрнаце каледжа, размешчаным у Старабельску, ударылі дроны, якія разбурылі будынак. У выніку, па сцвярджэнні расійскіх уладаў, загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/mcs-cislo-zertv-udara-po-starobelsku-vozroslo-do-21-celoveka/a-77274085|title=МЧС: Число жертв атаки на Старобельск выросло до 21 человека|lang=ru|website=dw.com|access-date=2026-05-24|quote=Число жертв удара ВСУ по колледжу и общежитию педуниверситета в Старобельске увеличилось до 21 человека. ... Общее число пострадавших из-за атаки, совершенной 22 мая, по этим данным, достигло 63 человек (включая погибших). Под завалами больше не осталось людей, поисково-спасательная операция завершена, добавили в МЧС.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c5yxgkw86exo|title=Путин приказал Минобороны «представить предложения» после атаки на колледж в Старобельске, ВСУ заявили об ударе по военным целям|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2026-05-22|access-date=2026-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. Расійскія ўлады сцвярджалі, што ў інтэрнаце на момант удару знаходзіліся 86 падлеткаў ва ўзросце ад 14 да 18 гадоў<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2026/05/1167579|title=Ukraine: UN alarmed by reports of deadly strike on dormitory in occupied Luhansk {{!}} UN News|lang=en|website=news.un.org|date=2026-05-22|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. У апублікаваным спісе загінулых — 18 дзяўчат ва ўзросце ад 18 да 23 гадоў і трое юнакоў ва ўзросце ад 20 гадоў да 21 года<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ru.themoscowtimes.com/2026/05/24/v-lnr-obyavili-den-traura-posle-gibeli-21-cheloveka-pri-udare-po-obschezhitiyu-v-starobelske-a196110|title=В «ЛНР» заявили о гибели 21 человека в результате удара по общежитию в Старобельске|lang=ru|first=Русская служба The Moscow Times|last=|website=Русская служба The Moscow Times|date=2026-05-24|access-date=2026-05-24}}</ref>. == Рэакыя == [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі|Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Пуцін]] заявіў, што побач з месцам удару ніякіх ваенных аб’ектаў няма, у сувязі з чым удар не можа быць звязаны з працай расійскага [[СПА]] і [[РЭБ]], і даручыў [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Міністэрству абароны РФ]] прадставіць свае прапановы як адказаць на гэтую атаку<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c5y74lwx395o|title=Russia's Putin vows retaliation after accusing Ukraine of hitting student dormitory|lang=en-GB|website=www.bbc.com|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. 25 чэрвеня [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС РФ]] заявіў, што ўдар [[Узброеныя сілы Украіны|УСУ]] па Старабельску «перапоўніў чашу цярпення», і [[Узброеныя сілы Расіі|УС РФ]] «прыступаюць да паслядоўнага нанясення сістэмных удараў» па прадпрыемствах украінскага [[Ваенна-прамысловы комплекс|ВПК]] у [[Кіеў|Кіеве]], па цэнтрах прыняцця рашэнняў і камандных пунктах. МЗС РФ заклікаў замежных грамадзян, уключаючы персанал дыпламатычных місій і прадстаўніцтваў міжнародных арганізацый як мага хутчэй пакінуць горад, а жыхароў украінскай сталіцы — не набліжацца да аб’ектаў ваеннай і адміністрацыйнай інфраструктуры<ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/amp/mid-rf-prigrozil-novymi-udarami-po-kievu/33764440.html|title=МИД РФ призвал иностранных граждан покинуть Киев|website=www.svoboda.org|access-date=2026-05-25}}</ref>. 24 і 25 мая 2026 года былі аб’яўлены днямі жалобы ў Луганскай вобласці<ref name=":0" />. Генштаб УСУ заявіў, што ўкраінскія войскі наносілі ўдары толькі па ваенных аб'ектах: складах боепрыпасаў, сродках СПА, пунктах кіравання і штабу атрада БПЛА «[[Рубікон (цэнтр беспілотных сістэм)|Рубікон]]» у Старабельску<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref>. Адзін з заснавальнікаў расследавальнай групы [[Conflict Intelligence Team]] [[Руслан Леанідавіч Левіеў|Руслан Левіеў]] адзначыў, што згодна з апублікаванай інфармацыяй (некралогі загінулых, фота і відэа з месца падзей) можна сцвярджаць, што ўдар быў нанесены па будынку педагагічнага каледжа, якіх-небудзь прыкмет ваеннага аб’екта (напрыклад, штаба «Рубікона») няма, а загінулыя і пацярпелыя з’яўляліся студэнтамі каледжа<ref>{{Cite web|url=https://theins.ru/news/292901|title=При ударе по колледжу в Старобельске погибли 10 человек. Захарова пригласила иностранных журналистов посетить оккупированный город|lang=ru|first=The|last=Insider|website=The Insider|date=2026-05-23|access-date=2026-05-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://echofm.online/news/sejchas-uzhe-prakticheski-net-somnenij-chto-nikakogo-voennogo-obekta-ne-bylo-ruslan-leviev-ob-udare-po-kolledzhu-v-starobelske|title=«Сейчас уже практически нет сомнений, что никакого военного объекта не было»: Руслан Левиев об ударе по колледжу в Старобельске|lang=ru|website=ЭХО|date=2026-05-24|access-date=2026-05-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)]][[Катэгорыя:Май 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 22 мая]][[Катэгорыя:2026 год у Расіі]][[Катэгорыя:2026 год ва Украіне]][[Катэгорыя:Гісторыя Луганскай вобласці]] 0fy2gxbl5tcobp10c9npi77g3qoe7og 5146642 5146641 2026-05-25T19:01:40Z DBatura 73587 /* Рэакыя */ 5146642 wikitext text/x-wiki [[Файл:Starobelsk Professional College after attack 2026-05-22.jpg|міні|Разбурэнні Старабельскага прафесійнага каледжа пасля атакі 22 мая 2026 года.]] [[22 мая]] [[2026]] года ўкраінскія войскі нанеслі па [[Старабельск|Старабельску]] ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] ўдар [[Беспілотны лятальны апарат|беспілотнікамі]]. У прыватнасці, дроны трапілі ў інтэрнат каледжа, у выніку чаго загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена. == Атака == Ноччу 22 мая 2026 года па інтэрнаце каледжа, размешчаным у Старабельску, ударылі дроны, якія разбурылі будынак. У выніку, па сцвярджэнні расійскіх уладаў, загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/mcs-cislo-zertv-udara-po-starobelsku-vozroslo-do-21-celoveka/a-77274085|title=МЧС: Число жертв атаки на Старобельск выросло до 21 человека|lang=ru|website=dw.com|access-date=2026-05-24|quote=Число жертв удара ВСУ по колледжу и общежитию педуниверситета в Старобельске увеличилось до 21 человека. ... Общее число пострадавших из-за атаки, совершенной 22 мая, по этим данным, достигло 63 человек (включая погибших). Под завалами больше не осталось людей, поисково-спасательная операция завершена, добавили в МЧС.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c5yxgkw86exo|title=Путин приказал Минобороны «представить предложения» после атаки на колледж в Старобельске, ВСУ заявили об ударе по военным целям|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2026-05-22|access-date=2026-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. Расійскія ўлады сцвярджалі, што ў інтэрнаце на момант удару знаходзіліся 86 падлеткаў ва ўзросце ад 14 да 18 гадоў<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2026/05/1167579|title=Ukraine: UN alarmed by reports of deadly strike on dormitory in occupied Luhansk {{!}} UN News|lang=en|website=news.un.org|date=2026-05-22|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. У апублікаваным спісе загінулых — 18 дзяўчат ва ўзросце ад 18 да 23 гадоў і трое юнакоў ва ўзросце ад 20 гадоў да 21 года<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ru.themoscowtimes.com/2026/05/24/v-lnr-obyavili-den-traura-posle-gibeli-21-cheloveka-pri-udare-po-obschezhitiyu-v-starobelske-a196110|title=В «ЛНР» заявили о гибели 21 человека в результате удара по общежитию в Старобельске|lang=ru|first=Русская служба The Moscow Times|last=|website=Русская служба The Moscow Times|date=2026-05-24|access-date=2026-05-24}}</ref>. == Рэакыя == [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі|Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Пуцін]] заявіў, што побач з месцам удару ніякіх ваенных аб’ектаў няма, у сувязі з чым удар не можа быць звязаны з працай расійскага [[СПА]] і [[РЭБ]], і даручыў [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Міністэрству абароны РФ]] прадставіць свае прапановы як адказаць на гэтую атаку<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c5y74lwx395o|title=Russia's Putin vows retaliation after accusing Ukraine of hitting student dormitory|lang=en-GB|website=www.bbc.com|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. 25 чэрвеня [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС РФ]] заявіў, што ўдар [[Узброеныя сілы Украіны|УСУ]] па Старабельску «перапоўніў чашу цярпення», і [[Узброеныя сілы Расіі|УС РФ]] «прыступаюць да паслядоўнага нанясення сістэмных удараў» па прадпрыемствах украінскага [[Ваенна-прамысловы комплекс|ВПК]] у [[Кіеў|Кіеве]], па цэнтрах прыняцця рашэнняў і камандных пунктах. МЗС РФ заклікаў замежных грамадзян, уключаючы персанал дыпламатычных місій і прадстаўніцтваў міжнародных арганізацый як мага хутчэй пакінуць горад, а жыхароў украінскай сталіцы — не набліжацца да аб’ектаў ваеннай і адміністрацыйнай інфраструктуры<ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/amp/mid-rf-prigrozil-novymi-udarami-po-kievu/33764440.html|title=МИД РФ призвал иностранных граждан покинуть Киев|website=www.svoboda.org|access-date=2026-05-25}}</ref>. 24 і 25 мая 2026 года былі аб’яўлены днямі жалобы ў Луганскай вобласці<ref name=":0" />. Генштаб УСУ заявіў, што ўкраінскія войскі наносілі ўдары толькі па ваенных аб’ектах: складах боепрыпасаў, сродках СПА, пунктах кіравання і штабу атрада БПЛА «[[Рубікон (цэнтр беспілотных сістэм)|Рубікон]]» у Старабельску<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref>. Адзін з заснавальнікаў расследавальнай групы [[Conflict Intelligence Team]] [[Руслан Леанідавіч Левіеў|Руслан Левіеў]] адзначыў, што згодна з апублікаванай інфармацыяй (некралогі загінулых, фота і відэа з месца падзей) можна сцвярджаць, што ўдар быў нанесены па будынку педагагічнага каледжа, якіх-небудзь прыкмет ваеннага аб’екта (напрыклад, штаба «Рубікона») няма, а загінулыя і пацярпелыя з’яўляліся студэнтамі каледжа<ref>{{Cite web|url=https://theins.ru/news/292901|title=При ударе по колледжу в Старобельске погибли 10 человек. Захарова пригласила иностранных журналистов посетить оккупированный город|lang=ru|first=The|last=Insider|website=The Insider|date=2026-05-23|access-date=2026-05-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://echofm.online/news/sejchas-uzhe-prakticheski-net-somnenij-chto-nikakogo-voennogo-obekta-ne-bylo-ruslan-leviev-ob-udare-po-kolledzhu-v-starobelske|title=«Сейчас уже практически нет сомнений, что никакого военного объекта не было»: Руслан Левиев об ударе по колледжу в Старобельске|lang=ru|website=ЭХО|date=2026-05-24|access-date=2026-05-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)]][[Катэгорыя:Май 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 22 мая]][[Катэгорыя:2026 год у Расіі]][[Катэгорыя:2026 год ва Украіне]][[Катэгорыя:Гісторыя Луганскай вобласці]] db0cvw45svv3owuc3jlujg5bkjxg5qi 5146643 5146642 2026-05-25T19:03:16Z DBatura 73587 /* Крыніцы */ 5146643 wikitext text/x-wiki [[Файл:Starobelsk Professional College after attack 2026-05-22.jpg|міні|Разбурэнні Старабельскага прафесійнага каледжа пасля атакі 22 мая 2026 года.]] [[22 мая]] [[2026]] года ўкраінскія войскі нанеслі па [[Старабельск|Старабельску]] ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] ўдар [[Беспілотны лятальны апарат|беспілотнікамі]]. У прыватнасці, дроны трапілі ў інтэрнат каледжа, у выніку чаго загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена. == Атака == Ноччу 22 мая 2026 года па інтэрнаце каледжа, размешчаным у Старабельску, ударылі дроны, якія разбурылі будынак. У выніку, па сцвярджэнні расійскіх уладаў, загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/mcs-cislo-zertv-udara-po-starobelsku-vozroslo-do-21-celoveka/a-77274085|title=МЧС: Число жертв атаки на Старобельск выросло до 21 человека|lang=ru|website=dw.com|access-date=2026-05-24|quote=Число жертв удара ВСУ по колледжу и общежитию педуниверситета в Старобельске увеличилось до 21 человека. ... Общее число пострадавших из-за атаки, совершенной 22 мая, по этим данным, достигло 63 человек (включая погибших). Под завалами больше не осталось людей, поисково-спасательная операция завершена, добавили в МЧС.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c5yxgkw86exo|title=Путин приказал Минобороны «представить предложения» после атаки на колледж в Старобельске, ВСУ заявили об ударе по военным целям|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2026-05-22|access-date=2026-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. Расійскія ўлады сцвярджалі, што ў інтэрнаце на момант удару знаходзіліся 86 падлеткаў ва ўзросце ад 14 да 18 гадоў<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2026/05/1167579|title=Ukraine: UN alarmed by reports of deadly strike on dormitory in occupied Luhansk {{!}} UN News|lang=en|website=news.un.org|date=2026-05-22|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. У апублікаваным спісе загінулых — 18 дзяўчат ва ўзросце ад 18 да 23 гадоў і трое юнакоў ва ўзросце ад 20 гадоў да 21 года<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ru.themoscowtimes.com/2026/05/24/v-lnr-obyavili-den-traura-posle-gibeli-21-cheloveka-pri-udare-po-obschezhitiyu-v-starobelske-a196110|title=В «ЛНР» заявили о гибели 21 человека в результате удара по общежитию в Старобельске|lang=ru|first=Русская служба The Moscow Times|last=|website=Русская служба The Moscow Times|date=2026-05-24|access-date=2026-05-24}}</ref>. == Рэакыя == [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі|Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Пуцін]] заявіў, што побач з месцам удару ніякіх ваенных аб’ектаў няма, у сувязі з чым удар не можа быць звязаны з працай расійскага [[СПА]] і [[РЭБ]], і даручыў [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Міністэрству абароны РФ]] прадставіць свае прапановы як адказаць на гэтую атаку<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c5y74lwx395o|title=Russia's Putin vows retaliation after accusing Ukraine of hitting student dormitory|lang=en-GB|website=www.bbc.com|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. 25 чэрвеня [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС РФ]] заявіў, што ўдар [[Узброеныя сілы Украіны|УСУ]] па Старабельску «перапоўніў чашу цярпення», і [[Узброеныя сілы Расіі|УС РФ]] «прыступаюць да паслядоўнага нанясення сістэмных удараў» па прадпрыемствах украінскага [[Ваенна-прамысловы комплекс|ВПК]] у [[Кіеў|Кіеве]], па цэнтрах прыняцця рашэнняў і камандных пунктах. МЗС РФ заклікаў замежных грамадзян, уключаючы персанал дыпламатычных місій і прадстаўніцтваў міжнародных арганізацый як мага хутчэй пакінуць горад, а жыхароў украінскай сталіцы — не набліжацца да аб’ектаў ваеннай і адміністрацыйнай інфраструктуры<ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/amp/mid-rf-prigrozil-novymi-udarami-po-kievu/33764440.html|title=МИД РФ призвал иностранных граждан покинуть Киев|website=www.svoboda.org|access-date=2026-05-25}}</ref>. 24 і 25 мая 2026 года былі аб’яўлены днямі жалобы ў Луганскай вобласці<ref name=":0" />. Генштаб УСУ заявіў, што ўкраінскія войскі наносілі ўдары толькі па ваенных аб’ектах: складах боепрыпасаў, сродках СПА, пунктах кіравання і штабу атрада БПЛА «[[Рубікон (цэнтр беспілотных сістэм)|Рубікон]]» у Старабельску<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref>. Адзін з заснавальнікаў расследавальнай групы [[Conflict Intelligence Team]] [[Руслан Леанідавіч Левіеў|Руслан Левіеў]] адзначыў, што згодна з апублікаванай інфармацыяй (некралогі загінулых, фота і відэа з месца падзей) можна сцвярджаць, што ўдар быў нанесены па будынку педагагічнага каледжа, якіх-небудзь прыкмет ваеннага аб’екта (напрыклад, штаба «Рубікона») няма, а загінулыя і пацярпелыя з’яўляліся студэнтамі каледжа<ref>{{Cite web|url=https://theins.ru/news/292901|title=При ударе по колледжу в Старобельске погибли 10 человек. Захарова пригласила иностранных журналистов посетить оккупированный город|lang=ru|first=The|last=Insider|website=The Insider|date=2026-05-23|access-date=2026-05-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://echofm.online/news/sejchas-uzhe-prakticheski-net-somnenij-chto-nikakogo-voennogo-obekta-ne-bylo-ruslan-leviev-ob-udare-po-kolledzhu-v-starobelske|title=«Сейчас уже практически нет сомнений, что никакого военного объекта не было»: Руслан Левиев об ударе по колледжу в Старобельске|lang=ru|website=ЭХО|date=2026-05-24|access-date=2026-05-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Авіяўдары падчас уварвання Расіі ва Украіну (2022)]][[Катэгорыя:Май 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 22 мая]][[Катэгорыя:2026 год у Расіі]][[Катэгорыя:2026 год ва Украіне]][[Катэгорыя:Гісторыя Луганскай вобласці]] kq47gw6hj49q4cyityb32qr39up58yy 5146644 5146643 2026-05-25T19:03:42Z DBatura 73587 /* Рэакыя */ 5146644 wikitext text/x-wiki [[Файл:Starobelsk Professional College after attack 2026-05-22.jpg|міні|Разбурэнні Старабельскага прафесійнага каледжа пасля атакі 22 мая 2026 года.]] [[22 мая]] [[2026]] года ўкраінскія войскі нанеслі па [[Старабельск|Старабельску]] ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] ўдар [[Беспілотны лятальны апарат|беспілотнікамі]]. У прыватнасці, дроны трапілі ў інтэрнат каледжа, у выніку чаго загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена. == Атака == Ноччу 22 мая 2026 года па інтэрнаце каледжа, размешчаным у Старабельску, ударылі дроны, якія разбурылі будынак. У выніку, па сцвярджэнні расійскіх уладаў, загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/mcs-cislo-zertv-udara-po-starobelsku-vozroslo-do-21-celoveka/a-77274085|title=МЧС: Число жертв атаки на Старобельск выросло до 21 человека|lang=ru|website=dw.com|access-date=2026-05-24|quote=Число жертв удара ВСУ по колледжу и общежитию педуниверситета в Старобельске увеличилось до 21 человека. ... Общее число пострадавших из-за атаки, совершенной 22 мая, по этим данным, достигло 63 человек (включая погибших). Под завалами больше не осталось людей, поисково-спасательная операция завершена, добавили в МЧС.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c5yxgkw86exo|title=Путин приказал Минобороны «представить предложения» после атаки на колледж в Старобельске, ВСУ заявили об ударе по военным целям|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2026-05-22|access-date=2026-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. Расійскія ўлады сцвярджалі, што ў інтэрнаце на момант удару знаходзіліся 86 падлеткаў ва ўзросце ад 14 да 18 гадоў<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2026/05/1167579|title=Ukraine: UN alarmed by reports of deadly strike on dormitory in occupied Luhansk {{!}} UN News|lang=en|website=news.un.org|date=2026-05-22|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. У апублікаваным спісе загінулых — 18 дзяўчат ва ўзросце ад 18 да 23 гадоў і трое юнакоў ва ўзросце ад 20 гадоў да 21 года<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ru.themoscowtimes.com/2026/05/24/v-lnr-obyavili-den-traura-posle-gibeli-21-cheloveka-pri-udare-po-obschezhitiyu-v-starobelske-a196110|title=В «ЛНР» заявили о гибели 21 человека в результате удара по общежитию в Старобельске|lang=ru|first=Русская служба The Moscow Times|last=|website=Русская служба The Moscow Times|date=2026-05-24|access-date=2026-05-24}}</ref>. == Рэакцыя == [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі|Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Пуцін]] заявіў, што побач з месцам удару ніякіх ваенных аб’ектаў няма, у сувязі з чым удар не можа быць звязаны з працай расійскага [[СПА]] і [[РЭБ]], і даручыў [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Міністэрству абароны РФ]] прадставіць свае прапановы як адказаць на гэтую атаку<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c5y74lwx395o|title=Russia's Putin vows retaliation after accusing Ukraine of hitting student dormitory|lang=en-GB|website=www.bbc.com|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. 25 чэрвеня [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС РФ]] заявіў, што ўдар [[Узброеныя сілы Украіны|УСУ]] па Старабельску «перапоўніў чашу цярпення», і [[Узброеныя сілы Расіі|УС РФ]] «прыступаюць да паслядоўнага нанясення сістэмных удараў» па прадпрыемствах украінскага [[Ваенна-прамысловы комплекс|ВПК]] у [[Кіеў|Кіеве]], па цэнтрах прыняцця рашэнняў і камандных пунктах. МЗС РФ заклікаў замежных грамадзян, уключаючы персанал дыпламатычных місій і прадстаўніцтваў міжнародных арганізацый як мага хутчэй пакінуць горад, а жыхароў украінскай сталіцы — не набліжацца да аб’ектаў ваеннай і адміністрацыйнай інфраструктуры<ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/amp/mid-rf-prigrozil-novymi-udarami-po-kievu/33764440.html|title=МИД РФ призвал иностранных граждан покинуть Киев|website=www.svoboda.org|access-date=2026-05-25}}</ref>. 24 і 25 мая 2026 года былі аб’яўлены днямі жалобы ў Луганскай вобласці<ref name=":0" />. Генштаб УСУ заявіў, што ўкраінскія войскі наносілі ўдары толькі па ваенных аб’ектах: складах боепрыпасаў, сродках СПА, пунктах кіравання і штабу атрада БПЛА «[[Рубікон (цэнтр беспілотных сістэм)|Рубікон]]» у Старабельску<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref>. Адзін з заснавальнікаў расследавальнай групы [[Conflict Intelligence Team]] [[Руслан Леанідавіч Левіеў|Руслан Левіеў]] адзначыў, што згодна з апублікаванай інфармацыяй (некралогі загінулых, фота і відэа з месца падзей) можна сцвярджаць, што ўдар быў нанесены па будынку педагагічнага каледжа, якіх-небудзь прыкмет ваеннага аб’екта (напрыклад, штаба «Рубікона») няма, а загінулыя і пацярпелыя з’яўляліся студэнтамі каледжа<ref>{{Cite web|url=https://theins.ru/news/292901|title=При ударе по колледжу в Старобельске погибли 10 человек. Захарова пригласила иностранных журналистов посетить оккупированный город|lang=ru|first=The|last=Insider|website=The Insider|date=2026-05-23|access-date=2026-05-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://echofm.online/news/sejchas-uzhe-prakticheski-net-somnenij-chto-nikakogo-voennogo-obekta-ne-bylo-ruslan-leviev-ob-udare-po-kolledzhu-v-starobelske|title=«Сейчас уже практически нет сомнений, что никакого военного объекта не было»: Руслан Левиев об ударе по колледжу в Старобельске|lang=ru|website=ЭХО|date=2026-05-24|access-date=2026-05-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Авіяўдары падчас уварвання Расіі ва Украіну (2022)]][[Катэгорыя:Май 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 22 мая]][[Катэгорыя:2026 год у Расіі]][[Катэгорыя:2026 год ва Украіне]][[Катэгорыя:Гісторыя Луганскай вобласці]] q1asg5202pdpiw70yfogn856mahe3pt 5146645 5146644 2026-05-25T19:04:35Z DBatura 73587 5146645 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)}} [[Файл:Starobelsk Professional College after attack 2026-05-22.jpg|міні|Разбурэнні Старабельскага прафесійнага каледжа пасля атакі 22 мая 2026 года.]] [[22 мая]] [[2026]] года ўкраінскія войскі нанеслі па [[Старабельск|Старабельску]] ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] ўдар [[Беспілотны лятальны апарат|беспілотнікамі]]. У прыватнасці, дроны трапілі ў інтэрнат каледжа, у выніку чаго загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена. == Атака == Ноччу 22 мая 2026 года па інтэрнаце каледжа, размешчаным у Старабельску, ударылі дроны, якія разбурылі будынак. У выніку, па сцвярджэнні расійскіх уладаў, загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/mcs-cislo-zertv-udara-po-starobelsku-vozroslo-do-21-celoveka/a-77274085|title=МЧС: Число жертв атаки на Старобельск выросло до 21 человека|lang=ru|website=dw.com|access-date=2026-05-24|quote=Число жертв удара ВСУ по колледжу и общежитию педуниверситета в Старобельске увеличилось до 21 человека. ... Общее число пострадавших из-за атаки, совершенной 22 мая, по этим данным, достигло 63 человек (включая погибших). Под завалами больше не осталось людей, поисково-спасательная операция завершена, добавили в МЧС.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c5yxgkw86exo|title=Путин приказал Минобороны «представить предложения» после атаки на колледж в Старобельске, ВСУ заявили об ударе по военным целям|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2026-05-22|access-date=2026-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. Расійскія ўлады сцвярджалі, што ў інтэрнаце на момант удару знаходзіліся 86 падлеткаў ва ўзросце ад 14 да 18 гадоў<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2026/05/1167579|title=Ukraine: UN alarmed by reports of deadly strike on dormitory in occupied Luhansk {{!}} UN News|lang=en|website=news.un.org|date=2026-05-22|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. У апублікаваным спісе загінулых — 18 дзяўчат ва ўзросце ад 18 да 23 гадоў і трое юнакоў ва ўзросце ад 20 гадоў да 21 года<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ru.themoscowtimes.com/2026/05/24/v-lnr-obyavili-den-traura-posle-gibeli-21-cheloveka-pri-udare-po-obschezhitiyu-v-starobelske-a196110|title=В «ЛНР» заявили о гибели 21 человека в результате удара по общежитию в Старобельске|lang=ru|first=Русская служба The Moscow Times|last=|website=Русская служба The Moscow Times|date=2026-05-24|access-date=2026-05-24}}</ref>. == Рэакцыя == [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі|Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Пуцін]] заявіў, што побач з месцам удару ніякіх ваенных аб’ектаў няма, у сувязі з чым удар не можа быць звязаны з працай расійскага [[СПА]] і [[РЭБ]], і даручыў [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Міністэрству абароны РФ]] прадставіць свае прапановы як адказаць на гэтую атаку<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c5y74lwx395o|title=Russia's Putin vows retaliation after accusing Ukraine of hitting student dormitory|lang=en-GB|website=www.bbc.com|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. 25 чэрвеня [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС РФ]] заявіў, што ўдар [[Узброеныя сілы Украіны|УСУ]] па Старабельску «перапоўніў чашу цярпення», і [[Узброеныя сілы Расіі|УС РФ]] «прыступаюць да паслядоўнага нанясення сістэмных удараў» па прадпрыемствах украінскага [[Ваенна-прамысловы комплекс|ВПК]] у [[Кіеў|Кіеве]], па цэнтрах прыняцця рашэнняў і камандных пунктах. МЗС РФ заклікаў замежных грамадзян, уключаючы персанал дыпламатычных місій і прадстаўніцтваў міжнародных арганізацый як мага хутчэй пакінуць горад, а жыхароў украінскай сталіцы — не набліжацца да аб’ектаў ваеннай і адміністрацыйнай інфраструктуры<ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/amp/mid-rf-prigrozil-novymi-udarami-po-kievu/33764440.html|title=МИД РФ призвал иностранных граждан покинуть Киев|website=www.svoboda.org|access-date=2026-05-25}}</ref>. 24 і 25 мая 2026 года былі аб’яўлены днямі жалобы ў Луганскай вобласці<ref name=":0" />. Генштаб УСУ заявіў, што ўкраінскія войскі наносілі ўдары толькі па ваенных аб’ектах: складах боепрыпасаў, сродках СПА, пунктах кіравання і штабу атрада БПЛА «[[Рубікон (цэнтр беспілотных сістэм)|Рубікон]]» у Старабельску<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref>. Адзін з заснавальнікаў расследавальнай групы [[Conflict Intelligence Team]] [[Руслан Леанідавіч Левіеў|Руслан Левіеў]] адзначыў, што згодна з апублікаванай інфармацыяй (некралогі загінулых, фота і відэа з месца падзей) можна сцвярджаць, што ўдар быў нанесены па будынку педагагічнага каледжа, якіх-небудзь прыкмет ваеннага аб’екта (напрыклад, штаба «Рубікона») няма, а загінулыя і пацярпелыя з’яўляліся студэнтамі каледжа<ref>{{Cite web|url=https://theins.ru/news/292901|title=При ударе по колледжу в Старобельске погибли 10 человек. Захарова пригласила иностранных журналистов посетить оккупированный город|lang=ru|first=The|last=Insider|website=The Insider|date=2026-05-23|access-date=2026-05-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://echofm.online/news/sejchas-uzhe-prakticheski-net-somnenij-chto-nikakogo-voennogo-obekta-ne-bylo-ruslan-leviev-ob-udare-po-kolledzhu-v-starobelske|title=«Сейчас уже практически нет сомнений, что никакого военного объекта не было»: Руслан Левиев об ударе по колледжу в Старобельске|lang=ru|website=ЭХО|date=2026-05-24|access-date=2026-05-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Авіяўдары падчас уварвання Расіі ва Украіну (2022)]][[Катэгорыя:Май 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 22 мая]][[Катэгорыя:2026 год у Расіі]][[Катэгорыя:2026 год ва Украіне]][[Катэгорыя:Гісторыя Луганскай вобласці]] 38kvcaa57hauuzqgtch0nzezm1zfb4d 5146794 5146645 2026-05-26T07:26:24Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5146794 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)}} [[Файл:Starobelsk Professional College after attack 2026-05-22.jpg|міні|Разбурэнні Старабельскага прафесійнага каледжа пасля атакі 22 мая 2026 года.]] [[22 мая]] [[2026]] года ўкраінскія войскі нанеслі па [[Старабельск|Старабельску]] ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] ўдар [[Беспілотны лятальны апарат|беспілотнікамі]]. У прыватнасці, дроны трапілі ў інтэрнат каледжа, у выніку чаго загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена. == Атака == Ноччу 22 мая 2026 года па інтэрнаце каледжа, размешчаным у Старабельску, ударылі дроны, якія разбурылі будынак. У выніку, па сцвярджэнні расійскіх уладаў, загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/mcs-cislo-zertv-udara-po-starobelsku-vozroslo-do-21-celoveka/a-77274085|title=МЧС: Число жертв атаки на Старобельск выросло до 21 человека|lang=ru|website=dw.com|access-date=2026-05-24|quote=Число жертв удара ВСУ по колледжу и общежитию педуниверситета в Старобельске увеличилось до 21 человека. ... Общее число пострадавших из-за атаки, совершенной 22 мая, по этим данным, достигло 63 человек (включая погибших). Под завалами больше не осталось людей, поисково-спасательная операция завершена, добавили в МЧС.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c5yxgkw86exo|title=Путин приказал Минобороны «представить предложения» после атаки на колледж в Старобельске, ВСУ заявили об ударе по военным целям|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2026-05-22|access-date=2026-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. Расійскія ўлады сцвярджалі, што ў інтэрнаце на момант удару знаходзіліся 86 падлеткаў ва ўзросце ад 14 да 18 гадоў<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2026/05/1167579|title=Ukraine: UN alarmed by reports of deadly strike on dormitory in occupied Luhansk {{!}} UN News|lang=en|website=news.un.org|date=2026-05-22|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. У апублікаваным спісе загінулых — 18 дзяўчат ва ўзросце ад 18 да 23 гадоў і трое юнакоў ва ўзросце ад 20 гадоў да 21 года<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ru.themoscowtimes.com/2026/05/24/v-lnr-obyavili-den-traura-posle-gibeli-21-cheloveka-pri-udare-po-obschezhitiyu-v-starobelske-a196110|title=В «ЛНР» заявили о гибели 21 человека в результате удара по общежитию в Старобельске|lang=ru|first=Русская служба The Moscow Times|last=|website=Русская служба The Moscow Times|date=2026-05-24|access-date=2026-05-24}}</ref>. == Рэакцыя == [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі|Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Пуцін]] заявіў, што побач з месцам удару ніякіх ваенных аб’ектаў няма, у сувязі з чым удар не можа быць звязаны з працай расійскага [[СПА]] і [[РЭБ]], і даручыў [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Міністэрству абароны РФ]] прадставіць свае прапановы як адказаць на гэтую атаку<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c5y74lwx395o|title=Russia's Putin vows retaliation after accusing Ukraine of hitting student dormitory|lang=en-GB|website=www.bbc.com|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. 25 чэрвеня [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС РФ]] заявіў, што ўдар [[Узброеныя сілы Украіны|УСУ]] па Старабельску «перапоўніў чашу цярпення», і [[Узброеныя сілы Расіі|УС РФ]] «прыступаюць да паслядоўнага нанясення сістэмных удараў» па прадпрыемствах украінскага [[Ваенна-прамысловы комплекс|ВПК]] у [[Кіеў|Кіеве]], па цэнтрах прыняцця рашэнняў і камандных пунктах. МЗС РФ заклікаў замежных грамадзян, уключаючы персанал дыпламатычных місій і прадстаўніцтваў міжнародных арганізацый як мага хутчэй пакінуць горад, а жыхароў украінскай сталіцы — не набліжацца да аб’ектаў ваеннай і адміністрацыйнай інфраструктуры<ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/amp/mid-rf-prigrozil-novymi-udarami-po-kievu/33764440.html|title=МИД РФ призвал иностранных граждан покинуть Киев|website=www.svoboda.org|access-date=2026-05-25}}</ref>. 24 і 25 мая 2026 года былі аб’яўлены днямі жалобы ў Луганскай вобласці<ref name=":0" />. Генштаб УСУ заявіў, што ўкраінскія войскі наносілі ўдары толькі па ваенных аб’ектах: складах боепрыпасаў, сродках СПА, пунктах кіравання і штабу атрада БПЛА «[[Рубікон (цэнтр беспілотных сістэм)|Рубікон]]» у Старабельску<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref>. Адзін з заснавальнікаў расследавальнай групы [[Conflict Intelligence Team]] [[Руслан Леанідавіч Левіеў|Руслан Левіеў]] адзначыў, што згодна з апублікаванай інфармацыяй (некралогі загінулых, фота і відэа з месца падзей) можна сцвярджаць, што ўдар быў нанесены па будынку педагагічнага каледжа, якіх-небудзь прыкмет ваеннага аб’екта (напрыклад, штаба «Рубікона») няма, а загінулыя і пацярпелыя з’яўляліся студэнтамі каледжа<ref>{{Cite web|url=https://theins.ru/news/292901|title=При ударе по колледжу в Старобельске погибли 10 человек. Захарова пригласила иностранных журналистов посетить оккупированный город|lang=ru|first=The|last=Insider|website=The Insider|date=2026-05-23|access-date=2026-05-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://echofm.online/news/sejchas-uzhe-prakticheski-net-somnenij-chto-nikakogo-voennogo-obekta-ne-bylo-ruslan-leviev-ob-udare-po-kolledzhu-v-starobelske|title=«Сейчас уже практически нет сомнений, что никакого военного объекта не было»: Руслан Левиев об ударе по колледжу в Старобельске|lang=ru|website=ЭХО|date=2026-05-24|access-date=2026-05-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-26}} [[Катэгорыя:Авіяўдары падчас уварвання Расіі ва Украіну (2022)]][[Катэгорыя:Май 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 22 мая]][[Катэгорыя:2026 год у Расіі]][[Катэгорыя:2026 год ва Украіне]][[Катэгорыя:Гісторыя Луганскай вобласці]] pgx6oi8spu4k691q6t1himhixmfw0ma 0 808527 5146666 2026-05-25T20:26:56Z Dzejka 157132 крыніца — [[be-tarask:Алесь Емяльянаў-Шыловіч]] 5146666 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Алесь Емяльянаў-Шыловіч''' ({{ДН|23|1|1987}}, [[Крычаў]]) — беларускі паэт, бард, празаік, перакладчык, рэдактар літпарталу Textura.by. Уваходзіў у сябры [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]]. == Жыццяпіс == Амаль з нараджэння жыў у [[Слуцк]]у, дзе закончыў Слуцкае дзяржаўную медвучэльню. Вучыўся на біялагічным факультэце [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэту]] і атрымаў спецыяльнасць «біёлаг». Працаваў у EPAM Sistems. Быў кіраўніком літаб’яднання «Вобла» пры выдавецтве «[[Галіяфы]]». Першая публікацыя з’явілася ў 2005 годзе у газеце «[[Інфа-Кур’ер]]». Друкаваўся ў раённых газетах, калектыўных зборніках, «[[Літаратура і мастацтва|ЛіМе]]», альманаху «[[Тэксты (альманах)|Тэксты]]», часопісах «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», «[[Верасень (часопіс)|Верасень]]», «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», «[[Тэрмапілы]]». Піша па-руску і па-беларуску. Аўтар зборніка вершаў «Парасонечнасць» (Мінск, 2013), казкі «Как муха себе мужа искала» (Мінск, 2018). === Узнагароды === Фіналіст конкурсаў беларускага ПЭН-Цэнтру, маладых літаратараў імя Ларысы Геніюш (2010) і імя Чэслава Мілаша (2011), пераможца (1-е месца) конкурсу «[[Экслібрыс (прэмія)|Эксілібрыс]]» імя Рыгора Барадуліна ў намінацыі «Пераклад» (2015), конкурсу «[[Экслібрыс (прэмія)|Эксілібрыс]]» імя Францішка Скарыны (2-е месца, 2017) і конкурсу перакладаў «[[Лёгкае пяро (конкурс)|Лёгкае пяро]]» (2015). Пераможца (2-е месца) Міжнароднага конкурсу перакладу паэзіі Віславы Шымборскай на беларускую мову (2015). Творы перакладаліся на польскую, украінскую і сербскую мовы<ref>[https://litrazh.org/name/ales-emyalyanau Алесь Емяльянаў], на ЛітРАЖ</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://bellit.info/persons/e/jemjaljanau-shylovich-aljes.html Емяльянаў-Шыловіч Алесь] {{DEFAULTSORT:Емяльянаў-Шыловіч, Алесь}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Крычаве]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Экслібрыс»]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] d2j6v32znhtx8yb8sjt11ibh339ev8e 0 808528 5146667 2026-05-25T20:28:26Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «У сезоне 2025/2026 гандбольны клуб «[[ГК Машэка Магілёў|Машэка]]» з горада [[Магілёў]] прымаў удзел: * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2026|2026]] ({{Бр}}'''3-е месца'''). == Склад каманды == * 1. Уладзіслаў Астапаў (03.08.2001) * 2. Валерый Ба...» 5146667 wikitext text/x-wiki У сезоне 2025/2026 гандбольны клуб «[[ГК Машэка Магілёў|Машэка]]» з горада [[Магілёў]] прымаў удзел: * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2026|2026]] ({{Бр}}'''3-е месца'''). == Склад каманды == * 1. Уладзіслаў Астапаў (03.08.2001) * 2. Валерый Багдановіч (29.07.2001) * 3. Арсеній Капаеў (21.10.2001) * 4. Данііл Кірычэнка (31.03.2000) * 5. Ягор Кавалеўскі (15.08.2001) * 6. [[Вадзім Котаў]] (23.06.1989) * 7. Павел Парфенчык (26.06.2005) * 8. Максім Пабудзей (01.09.2005) * 9. [[Уладзімір Рубянкоў]] (21.01.2002) * 10. Аляксандр Рублеўскі (25.08.2004) * 11. Аляксандр Сотнік (04.03.1998) * 12. [[Антон Цыганкоў]] (19.08.1992) * 13. Яраслаў Чайкоўскі (02.06.2003) * 14. Уладзіслаў Сукала (28.07.2000) * 15. Андрэй Цяк (03.07.2006) * 16.Павел Рагачоўскі (04.03.2004) * 17. [[Руслан Хабібаў]] (09.01.1998, [[Расія]]) * 18. Аляксей Салаўёў (19.06.2003, [[Расія]]) * 19. [[Павел Мікалаевіч Дуда|Павел Дуда]] (05.12.1996) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Юр’евіч Васільеў|Аляксей Васільеў]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Уладзіміравіч Багатыроў|Сяргей Багатыроў]] * {{Сцяг Беларусі}} Аляксандр Іванавіч Хацяновіч == Гл. таксама == * [[Сезон 2024/2025 ГК Машэка Магілёў]] * [[Сезон 2026/2027 ГК Машэка Магілёў]] == Спасылкі == * [https://handball.by/masheka-g-mogilev/ Списочный состав команды «Машека» (Могилёв) сезон 2025—2026] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Машэка Магілёў|2025/2026]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2025/2026|ГК Машэка Магілёў]] [[Катэгорыя:2025 год у Магілёве]] [[Катэгорыя:2026 год у Магілёве]] iesxtp7rkw5bp9b6ncqcr1h7rwazbar 14 808529 5146669 2026-05-25T20:30:12Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «{{Гады ў Магілёве}}» 5146669 wikitext text/x-wiki {{Гады ў Магілёве}} h1hq2661j06obh1x7nuhwrxgynqrzpk 14 808530 5146676 2026-05-25T20:51:59Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Спартсмены СССР]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі паводле краін|СССР]]» 5146676 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Спартсмены СССР]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі паводле краін|СССР]] do303ldqpe76cvvpdx0a2mv2xqofxmz 0 808531 5146695 2026-05-25T21:54:26Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{свята}} [[Файл:Sendai Tanabata 2005.jpg|200px|thumb|Упрыгожванні для фестывалю Танабата ў горадзе [[Сендай]]]] {{nihongo|'''Танабата'''|七夕|танабата|Ткачыха, [[Вега]]}} — традыцыйнае [[Святы Японіі|японскае свята]], якое таксама часта называюць ''«фестываль зорак»'' або ''«зорны фест...» 5146695 wikitext text/x-wiki {{свята}} [[Файл:Sendai Tanabata 2005.jpg|200px|thumb|Упрыгожванні для фестывалю Танабата ў горадзе [[Сендай]]]] {{nihongo|'''Танабата'''|七夕|танабата|Ткачыха, [[Вега]]}} — традыцыйнае [[Святы Японіі|японскае свята]], якое таксама часта называюць ''«фестываль зорак»'' або ''«зорны фестываль»'' (''хосі мацуры''). Не з'яўляецца дзяржаўным святам. Звычайна адзначаецца штогод [[7 ліпеня]]. У [[Сендай|Сендаі]] гэта свята адзначаюць у жніўні.<ref>[https://gaku.ru/blog/Tatyana/tanabata/ Таня Марико: Танабата: приобщение к японским традициям]</ref> == Гісторыя == Пачынаючы з [[Перыяд Хэйан|перыяду Хэйан]] у Японіі ўмацавалася запазычаная з [[Кітай|Кітая]] традыцыя адзначаць ''свята мастацтваў'', якое спачатку адзначалася толькі пры імператарскім двары Кіёта. Звычай шырока распаўсюдзіўся ў пачатку [[Перыяд Эда|перыяду Эда]], змяшаўся з рознымі традыцыямі фестывалю [[Абон (Свята)|Абон]] і дайшоў да нашых дзён у выглядзе сучаснага свята. Згодна з легендай, прыгожая {{nihongo|Арыхімэ|織姫||прыдучая прынцэса, ткачыха}} і {{nihongo|Хікабосі|彦星||пастух кароў, валапас}} сустрэліся і пакахалі адзін аднаго. Незадаволены тым, што праца была пакінута, бацька Арыхімэ разлучыў закаханых, падзяліўшы іх па абодва бакі ракі ([[Млечны Шлях]]), і забараніў ім сустракацца часцей за адзін раз у годзе. Кожны год у сёмую ноч сёмага месяца ім дазволена сустрэцца. Ткачыхай, або Танабатацумэ, называюць яркую зорку [[Вега|Вегу]] ў сузор'і [[Ліра (сузор'е)|Ліры]], а Валапасам, або {{nihongo|Кэнгю|牽牛|кэнгю:|кітайскі варыянт}}, называюць зорку [[Альтаір]] у сузор'і [[Арол (сузор'е)|Арла]].<ref>[https://www.ru.emb-japan.go.jp/ABOUT/HOLIDAYS/JUL/0707.html Посольство Японии в России: ТАНАБАТА]</ref> == Звычаі == [[Файл:Tanzaku.jpg|100px|thumb|Тандзаку]] Свята Танабата вельмі папулярнае ў Японіі. Адзначаюць яго ў кожнай правінцыі па-рознаму, але агульнай традыцыяй з'яўляюцца [[феерверк]]і, парады і святочнае афармленне вуліц. Да нашых дзён захаваўся звычай развешваць на бамбукавых галінах {{nihongo|''тандзаку''|短冊}} — невялікія кавалачкі тонкай каляровай паперы з напісанымі на іх жаданнямі, часам у вершаванай форме. Адзін з самых буйных фестываляў Танабата праходзіць у горадзе [[Сендай]] з 5 па 8 жніўня. У некаторых гарадах выбіраюць «міс Танабата». Таксама Танабата адзначаюць і ў [[Бразілія|Бразіліі]] ў першую нядзелю ліпеня. == Каляндар == Сёмы дзень сёмага месяца па [[Месяцавы каляндар|месяцавым календары]]: * [[16 жніўня]] [[2010 год]]а * [[6 жніўня]] [[2011 год]]а * [[24 жніўня]] [[2012 год]]а * [[13 жніўня]] [[2013 год]]а * [[2 жніўня]] [[2014 год]]а * [[20 жніўня]] [[2015 год]]а * [[9 жніўня]] [[2016 год]]а * [[28 жніўня]] [[2017 год]]а * [[17 жніўня]] [[2018 год]]а * [[7 жніўня]] [[2019 год]]а * [[25 жніўня]] [[2020 год]]а * [[14 жніўня]] [[2021 год]]а * [[4 жніўня]] [[2022 год]]а * [[22 жніўня]] [[2023 год]]а * [[10 жніўня]] [[2024 год]]а == Гл. таксама == * [[Цысіцзэ]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Роднасныя праекты}} * [https://web.archive.org/web/20050430225738/http://www.japantoday.ru/arch/jurnal/0307/02.shtml «Пра каханне нябеснае і зямное»] — артыкул на сайце «[http://www.japantoday.ru/ Японія сёння]» * [https://web.archive.org/web/20160313061135/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/1978/ «Мост праз млечны шлях»] — артыкул з часопіса «[[Вакол свету (часопіс)|Вакол свету]]» {{ВС}} [[Катэгорыя:Мацуры]] [[Катэгорыя:Летнія святы]] nrl9r9y99m1fgi8uyy2hdo88km5y8t2 0 808532 5146696 2026-05-25T21:55:20Z Γλωσσολαλιά 164873 Перасылае да [[2010]] 5146696 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[2010]] myxoarmt3iornp24hqf5pgvcn5j5hwu 0 808533 5146698 2026-05-25T21:56:48Z Γλωσσολαλιά 164873 Перасылае да [[2012]] 5146698 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[2012]] 5hpnlcrgkgg3j0zuy8xwtgbzncr3utv 0 808534 5146699 2026-05-25T21:57:06Z Γλωσσολαλιά 164873 Перасылае да [[2024]] 5146699 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[2024]] q0dsiqjw820yf6rpidl8rmx8ra3f110 0 808535 5146701 2026-05-25T21:57:31Z Γλωσσολαλιά 164873 Перасылае да [[2023]] 5146701 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[2023]] a5mjw4hiftam8bspq5s6xfor67f1tkf 0 808536 5146702 2026-05-25T21:57:45Z Γλωσσολαλιά 164873 Перасылае да [[2022]] 5146702 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[2022]] 94unziyyo3m04wev9sjaohk2laf9uu3 0 808537 5146704 2026-05-25T21:57:57Z Γλωσσολαλιά 164873 Перасылае да [[2013]] 5146704 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[2013]] 258pimzwlilf89q9e8x01ok5o9pjxf6 0 808538 5146705 2026-05-25T21:58:10Z Γλωσσολαλιά 164873 Перасылае да [[2014]] 5146705 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[2014]] g58mcgc1lvme8lw3n1twac62uq67nrc 14 808539 5146707 2026-05-25T22:00:50Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Святы Японіі]]» 5146707 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Святы Японіі]] 3qwd0h8mu8sen5mo560si7q01iaob3d 10 808540 5146712 2026-05-25T22:22:32Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Картка |імя = Чыгуначная лінія |аўтазагалоўкі = так |from = {{{from|}}} |стыль_уверсе = background:#eaecf0; |стыль_загалоўкаў = background:#eaecf0; |стыль_унізе = background:#eaecf0; |уверсе = {{#if: {{{цвет|}}} | {{color box|#{{{цвет}}}}}{{sp}} }}{{картка/назва|{{{назва|}}}|from={{{from|}}}}} |увер...» 5146712 wikitext text/x-wiki {{Картка |імя = Чыгуначная лінія |аўтазагалоўкі = так |from = {{{from|}}} |стыль_уверсе = background:#eaecf0; |стыль_загалоўкаў = background:#eaecf0; |стыль_унізе = background:#eaecf0; |уверсе = {{#if: {{{цвет|}}} | {{color box|#{{{цвет}}}}}{{sp}} }}{{картка/назва|{{{назва|}}}|from={{{from|}}}}} |уверсе2 = {{wikidata|p1448|{{картка/арыгінал назвы|{{{арыгінал|}}}|from={{{from|}}}}} |from={{{from|}}}}} |уверсе3 = {{{назва па-англійску|{{{Назва па-англійску|}}}}}} |выява = {{wikidata|p154|{{{лога|}}}{{{Лога|}}}|size={{{шырыня_лога|}}}|from={{{from|}}}}} |выява2 = {{wikidata|p18|{{{picture|{{{выява|}}}}}}|size={{{шырыня_выявы|}}}|caption={{{подпіс|}}}|from={{{from|}}}}} |загаловак1 = Агульная інфармацыя |метка2 = Краіна |тэкст2 = {{{краіна|}}} |вікіданыя2 = p17 |метка3 = Размяшчэнне |тэкст3 = {{{размяшчэнне|{{{Размяшчэнне|}}}}}} |вікіданыя3 = p131 |метка4 = Тып |тэкст4 = {{{тып|{{{Тып|}}}}}} |метка5 = Стан |тэкст5 = {{{статус|}}} |метка6 = Канчатковыя станцыі |тэкст6 = {{wikidata|p559|{{{канчатковыя|{{{Канчатковыя|}}}}}}|separator=<br>|conjunction=<br>|from={{{from|}}}}} |метка7 = Колькасць станцый |тэкст7 = {{{станцыі|{{{Станцыі|}}}}}} |метка8 = Сайт |тэкст8 = {{{сайт|{{{Сайт|}}}}}} |вікіданыя8 = p856 |загаловак9 = Абслугоўванне |метка10 = Дата адкрыцця |тэкст10 = {{{год адкрыцця|{{{год адкрыцця|}}}}}} |вікіданыя10 = p571 |метка11 = Дата закрыцця |тэкст11 = {{{год закрыцця|{{{год закрыцця|}}}}}} |вікіданыя11 = p576 |метка12 = Падпарадкаванне |тэкст12 = {{{уласнік|}}}{{{падпарадкаванне|}}} |вікіданыя12 = p137 |метка13 = Горад кіравання |тэкст13 = {{{горад кіравання|}}} |вікіданыя13 = p159 |метка14 = Статыстыка |тэкст14 = {{{статыстыка|}}}{{{Статыстыка|}}} |метка15 = Дата перайменавання |тэкст15 = {{#if: {{{год перайменавання|{{{год перайменавання|}}}}}} | Перайменавана ў [[{{{год перайменавання|{{{Год перайменавання|}}}}}}]] }} |загаловак16 = Тэхнічныя даныя |метка17 = Працягласць |тэкст17 = {{{працягласць|{{{Працягласць|}}}}}} |вікіданыя17 = p2043 |метка18 = [[Шырыня калеі]] |тэкст18 = {{{калея|{{{Калея|}}}}}} |вікіданыя18 = p1064 |метка19 = Тып электрыфікацыі |тэкст19 = {{{электрыфікацыя|{{{Электрыфікацыя|}}}}}} |вікіданыя19 = p930 |метка20 = Абмежаванне хуткасці |тэкст20 = {{{хуткасць|{{{Хуткасць|}}}}}} |вікіданыя20 = p3086 |загаловак21 = Карта лініі |тэкст22 = {{wikidata|p15|{{{карта|}}}|size={{{шырыня_карты|}}}|from={{{from|}}}}} |тэкст23 = {{wikidata|p1621|{{{падрабязная карта|}}}|size={{{шырыня_карты|}}}|from={{{from|}}}}} |тэкст24 = {{{ап.карты|}}} |загаловак25 = - |стыль_тэксту26 = padding:0; |тэкст26 = {{#if: {{{схема|}}} | {{Схаваны | стан = {{#switch: {{{згарнуць схему|}}} | 1 | yes | collapsed = collapsed | 0 | no | #default = uncollapsed }} | загаловак = {{#if: {{{назва схемы|}}} | {{{назва схемы|}}} | Схема лініі }} | фон_загалоўка = #eaecf0 | рамка = none | стыль_тэксту = padding:0;font-size:85%; | змест = {{{схема|}}} }} }} |тэкст27 = {{{Устаўка|}}} |унізе = {{картка/Вікісховішча|{{{вікісховішча|}}}|from={{{from|}}}}} }}<!-- --><noinclude>{{doc}}</noinclude> 5gsh2zizinkzgn2suet3l66b79563y2 0 808541 5146713 2026-05-25T22:29:00Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Чыгуначная лінія |назва = Малое кальцо<br>Маскоўскай чыгункі |выява = ES2G-008 on MKZD.jpg |шырыня = 300px |подпіс = Электрацягнік [[Ластаўка (электрацягнік)|ЭС2Г «Ластаўка»]] Маскоўскае цэнтральнае кальцо|Маскоўскага цэнтральнага к...» 5146713 wikitext text/x-wiki {{Чыгуначная лінія |назва = Малое кальцо<br>Маскоўскай чыгункі |выява = ES2G-008 on MKZD.jpg |шырыня = 300px |подпіс = Электрацягнік [[Ластаўка (электрацягнік)|ЭС2Г «Ластаўка»]] [[Маскоўскае цэнтральнае кальцо|Маскоўскага цэнтральнага кальца]] на Малым кальцы МЧ |колер = |фон = #{{Маскоўскі метрапалітэн/колер лініі|14}} |арыгінал = |назва па-англійску = |тып = кальцавая |статус = дзейная |краіна = {{RUS}} |размяшчэнне = [[Масква]] |канцавыя = няма |станцыі = 12 (16 з улікам адгалінаванняў)<br>+ 31 п. п. |год адкрыцця = {{год|1903||желдор}}—{{год|1908||желдор}} |сайт = |падпарадкаванне = [[Маскоўская чыгунка]] [[Маскоўска-Курскі рэгіён Маскоўскай чыгункі|(Маскоўска-Курскі рэгіён)]] |год закрыцця = |працягласць = 54 км (145 км з пад’язнымі шляхамі і СЗВ) |каляіна = [[Руская каляіна|1520 мм]] |электрыфікацыя = [[пастаянны ток|=3 кВ]]{{efn|Частка грузавых шляхоў і з’ездаў на радыяльныя кірункі не электрыфікавана}} |хуткасць = |карта = |ап.карты = |схема = [[Файл:Moscow Central Ring - passenger scheme2.png|300px]] |назва схемы = Схема пасажырскіх платформаў на лініі |згарнуць схему = }} '''Малое кальцо Маскоўскай чыгункі''' (МК МЧ) — акруговая [[чыгуначная лінія]] ў [[Масква|Маскве]], таксама вядомая як '''Маскоўская кальцавая чыгунка''' (МКЧ) і '''Маскоўская акруговая чыгунка''' (МАЧ). З’яўляецца часткай Маскоўска-Курскага рэгіёна [[Маскоўская чыгунка|Маскоўскай чыгункі]]. Працягласць кальца — 54 км, з улікам прылеглых галін і пад’язных шляхоў — 145 км. З дзесяццю радыяльнымі чыгуначнымі кірункамі (дзевяць кірункаў [[Маскоўская чыгунка|Маскоўскай чыгункі]] і адзін [[Акцябрская чыгунка|Акцябрскай чыгункі]]) кальцо звязана 22 злучальнымі галінамі. Малое кальцо — зручнае «плячо» для перакідання цягнікоў з адной радыяльнай магістралі на іншую, да гэтага часу яно з’яўляецца тарыфным пунктам, па якім вызначаецца працягласць руху (найкарацейшая адлегласць) грузаў, што перавозяцца{{sfn|Ленский|2013|с=7}}. Маскоўская акруговая чыгунка<ref>{{cite web|url=http://www.parovoz.com/maps/mozhd.gif|title=Карта ММЖД|archive-url=https://archive.today/20120906070709/http://www.parovoz.com/maps/mozhd.gif|archive-date=2012-09-06}}</ref> была пабудавана вакол [[Масква|Масквы]] па праекце інжынера П. І. Рашэўскага ў [[1903]]—[[1908]] гг. Кальцо атрымалася не зусім круглым: на паўночным захадзе яно адцягваецца на 12 км, а на поўдні праходзіць у 5 км ад Крамля<ref name="autogenerated3">{{cite web|lang=ru|url=http://www.rg.ru/2010/12/25/poezd.html|title=Москва: Малое железнодорожное кольцо реконструируют для пассажирских перевозок|website=Российская газета|date=2010-12-25|access-date=2017-12-15|archive-date=2017-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215221244/https://rg.ru/2010/12/25/poezd.html|url-status=live}}</ref>. Лінія адкрыта {{СС|2|жніўня|1908 года|19|ліпеня}}. Адлік [[Вярста|вёрст]] чыгункі пачынаўся ад пункта яе перасячэння з [[Мікалаеўская чыгунка|Мікалаеўскай чыгункай]], па гадзіннікавай стрэлцы. Да 1934 года на лініі ажыццяўляліся пасажырскія перавозкі. У далейшым да 2016 года лінія выкарыстоўвалася толькі для грузавых перавозак і абслугоўвання прамысловых прадпрыемстваў горада. У {{год|2012||желдор}} годзе на лініі было 12 дзейных тэхнічных станцый без пасажырскай працы. У 2012—2016 гадах была ажыццёўлена рэканструкцыя Малога кальца для арганізацыі на першым і другім галоўных шляхах руху пасажырскіх электрацягнікоў. З 2016 года на МК МЧ курсуюць электрацягнікі ўнутрыгарадскога кальцавога маршруту<ref name=МКЖД>{{cite web|url=http://mkzd.ru|title=Московское центральное кольцо (МЦК) – новый вид удобного наземного транспорта для быстрого передвижения по Москве.|publisher=mkzd.ru|access-date=2012-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223170200/http://mkzd.ru/|archive-date=2012-02-23|url-status=dead}}</ref><ref name=MosmetroMCC>{{cite web|url=http://mosmetro.ru/mcc/|title=Московское центральное кольцо (МЦК) призвано стать неотъемлемой частью современной транспортной системы города, распределяющей пассажиропотоки столицы.|publisher=Московский метрополитен (официальный сайт)|access-date=2016-09-13|archive-date=2021-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308204508/https://mosmetro.ru/mcc/|url-status=live}}</ref><ref name="Ъ-Огонек">{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/3023880|title=МКЖД — железнодорожный транспорт, правила проезда на котором регулируются другими нормативными документами. (Д.Пегов, начальник Московского метрополитена).|author=[[Коммерсантъ]]|website=|date=2016-07-04|publisher=|access-date=2016-09-13|archive-date=2016-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025095148/http://www.kommersant.ru/doc/3023880|url-status=live}}</ref>, які атрымаў афіцыйную назву '''[[Маскоўскае цэнтральнае кальцо]]''' ('''МЦК'''). Лінія пасажырскіх цягнікоў цесна інтэграваўная з [[Маскоўскі метрапалітэн|маскоўскім метрапалітэнам]], у тым ліку і ў яго сістэму аплаты праезду. На схемах метро адлюстроўваецца белай лініяй з чырвоным контурам з парадкавым нумарам {{MOSMETRO icon|14|20}}<ref>{{cite web|url=https://stroi.mos.ru/news/vtoraia-kol-tsievaia-liniia-poiavilas-na-skhiemie-mietro-moskvy|title=«Вторая кольцевая линия» появилась на схеме metro Москвы|date=2016-06-07|publisher=Информационная служба портала Комплекса градостроительной политики и строительства города Москвы|access-date=2016-06-12|archive-date=2016-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917194836/http://stroi.mos.ru/news/vtoraia-kol-tsievaia-liniia-poiavilas-na-skhiemie-mietro-moskvy|url-status=live}}</ref>. Пасажырскі рух адкрыты [[10 верасня]] {{год|2016||желдор}} года<ref>{{cite web|title=Московское центральное кольцо отроют 10 сентября|url=https://rg.ru/2016/08/10/reg-cfo/moskovskoe-centralnoe-kolco-otroiut-10-sentiabria.html|website=Российская газета|date=2016-08-10|access-date=2017-12-15|lang=ru|archive-date=2016-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816221948/https://rg.ru/2016/08/10/reg-cfo/moskovskoe-centralnoe-kolco-otroiut-10-sentiabria.html|url-status=live}}</ref>. Па нанава пабудаваным трэцім галоўным шляху даўжынёй 37 км (ад [[Прэсня (станцыя)|Прэсні]] да [[Угрэшская (станцыя)|Угрэшскай]] праз поўнач), станцыях і перадатачных галінах працягваецца ў скарочаных аб’ёмах грузавая праца<ref name="autogenerated21">{{cite web|url=http://www.stopstamp.ru/statty/2xr151qmkixwle7vrcuc.html|title=ДО СКОРОЙ ВСТРЕЧИ, ГОРОДСКАЯ ЭЛЕКТРИЧКА!|publisher=www.stopstamp.ru|access-date=2017-12-15|archive-date=2016-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20161021104006/http://stopstamp.ru/statty/2xr151qmkixwle7vrcuc.html|url-status=live}}</ref><ref name="autogenerated5">{{cite news|url=http://government.ru/docs/20466/|title=Правительство РФ. О мерах по развитию Малого кольца Московской железной дороги и её радиальных направлений|author=|quote=|date=2015-11-10|publisher=Официальный сайт Правительства России|access-date=2016-01-03|archive-date=2016-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160812034318/http://government.ru/docs/20466/}}</ref>. == Зноскі == <references group="заўв"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Ленский И. Л.|загаловак = Московская кругосветка: второй век, вторая жизнь|месца = М.|выдавецтва = Деловой ритм|год = 2013|старонак = 192|isbn = 978-5-903291-16-8|тыраж = 700|ref=Ленский}} * {{артыкул|загаловак=Электричка для мегаполиса|выданне=«[[Московский железнодорожник]]»|год=2011|нумар=25 (29 чэрвеня — 5 ліпеня)|старонкі=1—2}} * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01001843432?page=1 Сытин П. В. «Вокруг современной Москвы (По окружной железной дороге)», со схематическим планом Москвы в тексте; Москва, Московский отдел народного образования, 1930 год] * [[:Файл:Альбом исполнительных типовых чертежей Московской окружной железной дороги 1903-1908. Том 1.pdf|«Альбом исполнительных типовых чертежей (с объяснительным текстом) : 1903—1908 (том 1)»; МПС, Управление по сооружению Московской окружной ж. д.]] * [[:Файл:Альбом исполнительных типовых чертежей Московской окружной железной дороги 1903-1908. Том 2.pdf|«Альбом исполнительных типовых чертежей (с объяснительным текстом), 1903—1908 (том 2)»; МПС, Управление по сооружению Московской окружной ж. д.]] * [[:Файл:Альбом московской окружной железной дороги (1908).pdf|Альбом московской окружной железной дороги.]] — М., 1908. * ''Останкович, Н. Н.'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/16101-ostankovich-n-n-putevoditel-po-moskovskoy-okruzhnoy-zheleznoy-doroge-m-1912 Путеводитель по Московской окружной железной дороге…] — М., 1912. — 86 с.: іл. * {{cite news|url=http://b-m.info/upload/iblock/d89/d89be011c1dec3178e0d950d1497a523.pdf|title=Московская кругосветка № 23 (54)|author=|quote=|date=2015-06-24|publisher=Большая Москва|access-date=2015-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304091718/http://b-m.info/upload/iblock/d89/d89be011c1dec3178e0d950d1497a523.pdf|archive-date=2016-03-04|url-status=dead}} * [[Васькин, Александр Анатольевич|Аляксандр Васькін]]. Московская окружная. К открытию МКЖД/Историк, 2016, 9, стар. 54-60. * Юрый Ягораў. Московская Окружная железная дорога. Путеводитель. — М.: Москва, которой нет, 2017. — 272 С. — ISBN 978-5-9907559-4-9 == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://mkmzd.ru/ Сайт пра Малое кальцо МЧ] * [https://web.archive.org/web/20120223170200/http://mkzd.ru/ Афіцыйны сайт праекта рэканструкцыі і арганізацыя пасажырскага руху па МКЧ] * [http://www.all-photo.ru/empire/index.ru.html?id=4529 Пабудовы Маскоўскай акруговай чыгункі ] * [http://www.noorderlingen.org/pages/mkmzhd-07-likhobory.htm Удоўж паўночнай часткі Малога кальца Маскоўскай чыгункі] [[Катэгорыя:Малое кальцо Маскоўскай чыгункі| ]] jfygxgrptkvx4wn06b9l9drf88xk1k4 5146742 5146713 2026-05-26T00:11:20Z Γλωσσολαλιά 164873 5146742 wikitext text/x-wiki {{Чыгуначная лінія |назва = Малое кальцо<br>Маскоўскай чыгункі |выява = ES2G-008 on MKZD.jpg |шырыня = 300px |подпіс = Электрацягнік [[Ластаўка (электрацягнік)|ЭС2Г «Ластаўка»]] [[Маскоўскае цэнтральнае кальцо|Маскоўскага цэнтральнага кальца]] на Малым кальцы МЧ |колер = |фон = #{{Маскоўскі метрапалітэн/колер лініі|14}} |арыгінал = |назва па-англійску = |тып = кальцавая |статус = дзейная |краіна = {{RUS}} |размяшчэнне = [[Масква]] |канцавыя = няма |станцыі = 12 (16 з улікам адгалінаванняў)<br>+ 31 п. п. |год адкрыцця = {{год|1903||желдор}}—{{год|1908||желдор}} |сайт = |падпарадкаванне = [[Маскоўская чыгунка]] [[Маскоўска-Курскі рэгіён Маскоўскай чыгункі|(Маскоўска-Курскі рэгіён)]] |год закрыцця = |працягласць = 54 км (145 км з пад’язнымі шляхамі і СЗВ) |каляіна = [[Руская каляіна|1520 мм]] |электрыфікацыя = [[пастаянны ток|=3 кВ]]{{efn|Частка грузавых шляхоў і з’ездаў на радыяльныя кірункі не электрыфікавана}} |хуткасць = |карта = |ап.карты = |схема = [[Файл:Moscow Central Ring - passenger scheme2.png|300px]] |назва схемы = Схема пасажырскіх платформаў на лініі |згарнуць схему = }} '''Малое кальцо Маскоўскай чыгункі''' (МК МЧ) — акруговая [[чыгуначная лінія]] ў [[Масква|Маскве]], таксама вядомая як '''Маскоўская кальцавая чыгунка''' (МКЧ) і '''Маскоўская акруговая чыгунка''' (МАЧ). З’яўляецца часткай Маскоўска-Курскага рэгіёна [[Маскоўская чыгунка|Маскоўскай чыгункі]]. Працягласць кальца — 54 км, з улікам прылеглых галін і пад’язных шляхоў — 145 км. З дзесяццю радыяльнымі чыгуначнымі кірункамі (дзевяць кірункаў [[Маскоўская чыгунка|Маскоўскай чыгункі]] і адзін [[Акцябрская чыгунка|Акцябрскай чыгункі]]) кальцо звязана 22 злучальнымі галінамі. Малое кальцо — зручнае «плячо» для перакідання цягнікоў з адной радыяльнай магістралі на іншую, да гэтага часу яно з’яўляецца тарыфным пунктам, па якім вызначаецца працягласць руху (найкарацейшая адлегласць) грузаў, што перавозяцца{{sfn|Ленский|2013|с=7}}. Маскоўская акруговая чыгунка<ref>{{cite web|url=http://www.parovoz.com/maps/mozhd.gif|title=Карта ММЖД|archive-url=https://archive.today/20120906070709/http://www.parovoz.com/maps/mozhd.gif|archive-date=2012-09-06}}</ref> была пабудавана вакол [[Масква|Масквы]] па праекце інжынера П. І. Рашэўскага ў [[1903]]—[[1908]] гг. Кальцо атрымалася не зусім круглым: на паўночным захадзе яно адцягваецца на 12 км, а на поўдні праходзіць у 5 км ад Крамля<ref name="autogenerated3">{{cite web|lang=ru|url=http://www.rg.ru/2010/12/25/poezd.html|title=Москва: Малое железнодорожное кольцо реконструируют для пассажирских перевозок|website=Российская газета|date=2010-12-25|access-date=2017-12-15|archive-date=2017-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215221244/https://rg.ru/2010/12/25/poezd.html|url-status=live}}</ref>. Станцыі былі спраектаваны пад кіраўніцтвам архітэктараў [[Аляксандр Ніканоравіч Памеранцаў|А. Н. Памеранцава]] і [[Мікалай Уладзіміравіч Маркоўнікаў|М. У. Маркоўнікава]] і ўяўляюць сабой выдатныя творы ў стылі [[ар-нуво]]. Лінія адкрыта {{СС|2|жніўня|1908 года|19|ліпеня}}. Адлік [[Вярста|вёрст]] чыгункі пачынаўся ад пункта яе перасячэння з [[Мікалаеўская чыгунка|Мікалаеўскай чыгункай]], па гадзіннікавай стрэлцы. Да 1934 года на лініі ажыццяўляліся пасажырскія перавозкі. У далейшым да 2016 года лінія выкарыстоўвалася толькі для грузавых перавозак і абслугоўвання прамысловых прадпрыемстваў горада. У {{год|2012||желдор}} годзе на лініі было 12 дзейных тэхнічных станцый без пасажырскай працы. У 2012—2016 гадах была ажыццёўлена рэканструкцыя Малога кальца для арганізацыі на першым і другім галоўных шляхах руху пасажырскіх электрацягнікоў. З 2016 года на МК МЧ курсуюць электрацягнікі ўнутрыгарадскога кальцавога маршруту<ref name=МКЖД>{{cite web|url=http://mkzd.ru|title=Московское центральное кольцо (МЦК) – новый вид удобного наземного транспорта для быстрого передвижения по Москве.|publisher=mkzd.ru|access-date=2012-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223170200/http://mkzd.ru/|archive-date=2012-02-23|url-status=dead}}</ref><ref name=MosmetroMCC>{{cite web|url=http://mosmetro.ru/mcc/|title=Московское центральное кольцо (МЦК) призвано стать неотъемлемой частью современной транспортной системы города, распределяющей пассажиропотоки столицы.|publisher=Московский метрополитен (официальный сайт)|access-date=2016-09-13|archive-date=2021-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308204508/https://mosmetro.ru/mcc/|url-status=live}}</ref><ref name="Ъ-Огонек">{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/3023880|title=МКЖД — железнодорожный транспорт, правила проезда на котором регулируются другими нормативными документами. (Д.Пегов, начальник Московского метрополитена).|author=[[Коммерсантъ]]|website=|date=2016-07-04|publisher=|access-date=2016-09-13|archive-date=2016-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025095148/http://www.kommersant.ru/doc/3023880|url-status=live}}</ref>, які атрымаў афіцыйную назву '''[[Маскоўскае цэнтральнае кальцо]]''' ('''МЦК'''). Лінія пасажырскіх цягнікоў цесна інтэграваўная з [[Маскоўскі метрапалітэн|маскоўскім метрапалітэнам]], у тым ліку і ў яго сістэму аплаты праезду. На схемах метро адлюстроўваецца белай лініяй з чырвоным контурам з парадкавым нумарам {{MOSMETRO icon|14|20}}<ref>{{cite web|url=https://stroi.mos.ru/news/vtoraia-kol-tsievaia-liniia-poiavilas-na-skhiemie-mietro-moskvy|title=«Вторая кольцевая линия» появилась на схеме metro Москвы|date=2016-06-07|publisher=Информационная служба портала Комплекса градостроительной политики и строительства города Москвы|access-date=2016-06-12|archive-date=2016-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917194836/http://stroi.mos.ru/news/vtoraia-kol-tsievaia-liniia-poiavilas-na-skhiemie-mietro-moskvy|url-status=live}}</ref>. Пасажырскі рух адкрыты [[10 верасня]] {{год|2016||желдор}} года<ref>{{cite web|title=Московское центральное кольцо отроют 10 сентября|url=https://rg.ru/2016/08/10/reg-cfo/moskovskoe-centralnoe-kolco-otroiut-10-sentiabria.html|website=Российская газета|date=2016-08-10|access-date=2017-12-15|lang=ru|archive-date=2016-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816221948/https://rg.ru/2016/08/10/reg-cfo/moskovskoe-centralnoe-kolco-otroiut-10-sentiabria.html|url-status=live}}</ref>. Па нанава пабудаваным трэцім галоўным шляху даўжынёй 37 км (ад [[Прэсня (станцыя)|Прэсні]] да [[Угрэшская (станцыя)|Угрэшскай]] праз поўнач), станцыях і перадатачных галінах працягваецца ў скарочаных аб’ёмах грузавая праца<ref name="autogenerated21">{{cite web|url=http://www.stopstamp.ru/statty/2xr151qmkixwle7vrcuc.html|title=ДО СКОРОЙ ВСТРЕЧИ, ГОРОДСКАЯ ЭЛЕКТРИЧКА!|publisher=www.stopstamp.ru|access-date=2017-12-15|archive-date=2016-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20161021104006/http://stopstamp.ru/statty/2xr151qmkixwle7vrcuc.html|url-status=live}}</ref><ref name="autogenerated5">{{cite news|url=http://government.ru/docs/20466/|title=Правительство РФ. О мерах по развитию Малого кольца Московской железной дороги и её радиальных направлений|author=|quote=|date=2015-11-10|publisher=Официальный сайт Правительства России|access-date=2016-01-03|archive-date=2016-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160812034318/http://government.ru/docs/20466/}}</ref>. == Зноскі == <references group="заўв"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Ленский И. Л.|загаловак = Московская кругосветка: второй век, вторая жизнь|месца = М.|выдавецтва = Деловой ритм|год = 2013|старонак = 192|isbn = 978-5-903291-16-8|тыраж = 700|ref=Ленский}} * {{артыкул|загаловак=Электричка для мегаполиса|выданне=«[[Московский железнодорожник]]»|год=2011|нумар=25 (29 чэрвеня — 5 ліпеня)|старонкі=1—2}} * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01001843432?page=1 Сытин П. В. «Вокруг современной Москвы (По окружной железной дороге)», со схематическим планом Москвы в тексте; Москва, Московский отдел народного образования, 1930 год] * [[:Файл:Альбом исполнительных типовых чертежей Московской окружной железной дороги 1903-1908. Том 1.pdf|«Альбом исполнительных типовых чертежей (с объяснительным текстом) : 1903—1908 (том 1)»; МПС, Управление по сооружению Московской окружной ж. д.]] * [[:Файл:Альбом исполнительных типовых чертежей Московской окружной железной дороги 1903-1908. Том 2.pdf|«Альбом исполнительных типовых чертежей (с объяснительным текстом), 1903—1908 (том 2)»; МПС, Управление по сооружению Московской окружной ж. д.]] * [[:Файл:Альбом московской окружной железной дороги (1908).pdf|Альбом московской окружной железной дороги.]] — М., 1908. * ''Останкович, Н. Н.'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/16101-ostankovich-n-n-putevoditel-po-moskovskoy-okruzhnoy-zheleznoy-doroge-m-1912 Путеводитель по Московской окружной железной дороге…] — М., 1912. — 86 с.: іл. * {{cite news|url=http://b-m.info/upload/iblock/d89/d89be011c1dec3178e0d950d1497a523.pdf|title=Московская кругосветка № 23 (54)|author=|quote=|date=2015-06-24|publisher=Большая Москва|access-date=2015-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304091718/http://b-m.info/upload/iblock/d89/d89be011c1dec3178e0d950d1497a523.pdf|archive-date=2016-03-04|url-status=dead}} * [[Васькин, Александр Анатольевич|Аляксандр Васькін]]. Московская окружная. К открытию МКЖД/Историк, 2016, 9, стар. 54-60. * Юрый Ягораў. Московская Окружная железная дорога. Путеводитель. — М.: Москва, которой нет, 2017. — 272 С. — ISBN 978-5-9907559-4-9 == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://mkmzd.ru/ Сайт пра Малое кальцо МЧ] * [https://web.archive.org/web/20120223170200/http://mkzd.ru/ Афіцыйны сайт праекта рэканструкцыі і арганізацыя пасажырскага руху па МКЧ] * [http://www.all-photo.ru/empire/index.ru.html?id=4529 Пабудовы Маскоўскай акруговай чыгункі ] * [http://www.noorderlingen.org/pages/mkmzhd-07-likhobory.htm Удоўж паўночнай часткі Малога кальца Маскоўскай чыгункі] [[Катэгорыя:Малое кальцо Маскоўскай чыгункі| ]] dlj8fi98lbih758o5gnfwv79d97308j 5146793 5146742 2026-05-26T07:26:14Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5146793 wikitext text/x-wiki {{Чыгуначная лінія |назва = Малое кальцо<br>Маскоўскай чыгункі |выява = ES2G-008 on MKZD.jpg |шырыня = 300px |подпіс = Электрацягнік [[Ластаўка (электрацягнік)|ЭС2Г «Ластаўка»]] [[Маскоўскае цэнтральнае кальцо|Маскоўскага цэнтральнага кальца]] на Малым кальцы МЧ |колер = |фон = #{{Маскоўскі метрапалітэн/колер лініі|14}} |арыгінал = |назва па-англійску = |тып = кальцавая |статус = дзейная |краіна = {{RUS}} |размяшчэнне = [[Масква]] |канцавыя = няма |станцыі = 12 (16 з улікам адгалінаванняў)<br>+ 31 п. п. |год адкрыцця = {{год|1903||желдор}}—{{год|1908||желдор}} |сайт = |падпарадкаванне = [[Маскоўская чыгунка]] [[Маскоўска-Курскі рэгіён Маскоўскай чыгункі|(Маскоўска-Курскі рэгіён)]] |год закрыцця = |працягласць = 54 км (145 км з пад’язнымі шляхамі і СЗВ) |каляіна = [[Руская каляіна|1520 мм]] |электрыфікацыя = [[пастаянны ток|=3 кВ]]{{efn|Частка грузавых шляхоў і з’ездаў на радыяльныя кірункі не электрыфікавана}} |хуткасць = |карта = |ап.карты = |схема = [[Файл:Moscow Central Ring - passenger scheme2.png|300px]] |назва схемы = Схема пасажырскіх платформаў на лініі |згарнуць схему = }} '''Малое кальцо Маскоўскай чыгункі''' (МК МЧ) — акруговая [[чыгуначная лінія]] ў [[Масква|Маскве]], таксама вядомая як '''Маскоўская кальцавая чыгунка''' (МКЧ) і '''Маскоўская акруговая чыгунка''' (МАЧ). З’яўляецца часткай Маскоўска-Курскага рэгіёна [[Маскоўская чыгунка|Маскоўскай чыгункі]]. Працягласць кальца — 54 км, з улікам прылеглых галін і пад’язных шляхоў — 145 км. З дзесяццю радыяльнымі чыгуначнымі кірункамі (дзевяць кірункаў [[Маскоўская чыгунка|Маскоўскай чыгункі]] і адзін [[Акцябрская чыгунка|Акцябрскай чыгункі]]) кальцо звязана 22 злучальнымі галінамі. Малое кальцо — зручнае «плячо» для перакідання цягнікоў з адной радыяльнай магістралі на іншую, да гэтага часу яно з’яўляецца тарыфным пунктам, па якім вызначаецца працягласць руху (найкарацейшая адлегласць) грузаў, што перавозяцца{{sfn|Ленский|2013|с=7}}. Маскоўская акруговая чыгунка<ref>{{cite web|url=http://www.parovoz.com/maps/mozhd.gif|title=Карта ММЖД|archive-url=https://archive.today/20120906070709/http://www.parovoz.com/maps/mozhd.gif|archive-date=2012-09-06}}</ref> была пабудавана вакол [[Масква|Масквы]] па праекце інжынера П. І. Рашэўскага ў [[1903]]—[[1908]] гг. Кальцо атрымалася не зусім круглым: на паўночным захадзе яно адцягваецца на 12 км, а на поўдні праходзіць у 5 км ад Крамля<ref name="autogenerated3">{{cite web|lang=ru|url=http://www.rg.ru/2010/12/25/poezd.html|title=Москва: Малое железнодорожное кольцо реконструируют для пассажирских перевозок|website=Российская газета|date=2010-12-25|access-date=2017-12-15|archive-date=2017-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215221244/https://rg.ru/2010/12/25/poezd.html|url-status=live}}</ref>. Станцыі былі спраектаваны пад кіраўніцтвам архітэктараў [[Аляксандр Ніканоравіч Памеранцаў|А. Н. Памеранцава]] і [[Мікалай Уладзіміравіч Маркоўнікаў|М. У. Маркоўнікава]] і ўяўляюць сабой выдатныя творы ў стылі [[ар-нуво]]. Лінія адкрыта {{СС|2|жніўня|1908 года|19|ліпеня}}. Адлік [[Вярста|вёрст]] чыгункі пачынаўся ад пункта яе перасячэння з [[Мікалаеўская чыгунка|Мікалаеўскай чыгункай]], па гадзіннікавай стрэлцы. Да 1934 года на лініі ажыццяўляліся пасажырскія перавозкі. У далейшым да 2016 года лінія выкарыстоўвалася толькі для грузавых перавозак і абслугоўвання прамысловых прадпрыемстваў горада. У {{год|2012||желдор}} годзе на лініі было 12 дзейных тэхнічных станцый без пасажырскай працы. У 2012—2016 гадах была ажыццёўлена рэканструкцыя Малога кальца для арганізацыі на першым і другім галоўных шляхах руху пасажырскіх электрацягнікоў. З 2016 года на МК МЧ курсуюць электрацягнікі ўнутрыгарадскога кальцавога маршруту<ref name=МКЖД>{{cite web|url=http://mkzd.ru|title=Московское центральное кольцо (МЦК) – новый вид удобного наземного транспорта для быстрого передвижения по Москве.|publisher=mkzd.ru|access-date=2012-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223170200/http://mkzd.ru/|archive-date=2012-02-23|url-status=dead}}</ref><ref name=MosmetroMCC>{{cite web|url=http://mosmetro.ru/mcc/|title=Московское центральное кольцо (МЦК) призвано стать неотъемлемой частью современной транспортной системы города, распределяющей пассажиропотоки столицы.|publisher=Московский метрополитен (официальный сайт)|access-date=2016-09-13|archive-date=2021-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308204508/https://mosmetro.ru/mcc/|url-status=live}}</ref><ref name="Ъ-Огонек">{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/3023880|title=МКЖД — железнодорожный транспорт, правила проезда на котором регулируются другими нормативными документами. (Д.Пегов, начальник Московского метрополитена).|author=[[Коммерсантъ]]|website=|date=2016-07-04|publisher=|access-date=2016-09-13|archive-date=2016-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025095148/http://www.kommersant.ru/doc/3023880|url-status=live}}</ref>, які атрымаў афіцыйную назву '''[[Маскоўскае цэнтральнае кальцо]]''' ('''МЦК'''). Лінія пасажырскіх цягнікоў цесна інтэграваўная з [[Маскоўскі метрапалітэн|маскоўскім метрапалітэнам]], у тым ліку і ў яго сістэму аплаты праезду. На схемах метро адлюстроўваецца белай лініяй з чырвоным контурам з парадкавым нумарам {{MOSMETRO icon|14|20}}<ref>{{cite web|url=https://stroi.mos.ru/news/vtoraia-kol-tsievaia-liniia-poiavilas-na-skhiemie-mietro-moskvy|title=«Вторая кольцевая линия» появилась на схеме metro Москвы|date=2016-06-07|publisher=Информационная служба портала Комплекса градостроительной политики и строительства города Москвы|access-date=2016-06-12|archive-date=2016-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917194836/http://stroi.mos.ru/news/vtoraia-kol-tsievaia-liniia-poiavilas-na-skhiemie-mietro-moskvy|url-status=live}}</ref>. Пасажырскі рух адкрыты [[10 верасня]] {{год|2016||желдор}} года<ref>{{cite web|title=Московское центральное кольцо отроют 10 сентября|url=https://rg.ru/2016/08/10/reg-cfo/moskovskoe-centralnoe-kolco-otroiut-10-sentiabria.html|website=Российская газета|date=2016-08-10|access-date=2017-12-15|lang=ru|archive-date=2016-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816221948/https://rg.ru/2016/08/10/reg-cfo/moskovskoe-centralnoe-kolco-otroiut-10-sentiabria.html|url-status=live}}</ref>. Па нанава пабудаваным трэцім галоўным шляху даўжынёй 37 км (ад [[Прэсня (станцыя)|Прэсні]] да [[Угрэшская (станцыя)|Угрэшскай]] праз поўнач), станцыях і перадатачных галінах працягваецца ў скарочаных аб’ёмах грузавая праца<ref name="autogenerated21">{{cite web|url=http://www.stopstamp.ru/statty/2xr151qmkixwle7vrcuc.html|title=ДО СКОРОЙ ВСТРЕЧИ, ГОРОДСКАЯ ЭЛЕКТРИЧКА!|publisher=www.stopstamp.ru|access-date=2017-12-15|archive-date=2016-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20161021104006/http://stopstamp.ru/statty/2xr151qmkixwle7vrcuc.html|url-status=live}}</ref><ref name="autogenerated5">{{cite news|url=http://government.ru/docs/20466/|title=Правительство РФ. О мерах по развитию Малого кольца Московской железной дороги и её радиальных направлений|author=|quote=|date=2015-11-10|publisher=Официальный сайт Правительства России|access-date=2016-01-03|archive-date=2016-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160812034318/http://government.ru/docs/20466/}}</ref>. == Зноскі == <references group="заўв"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Ленский И. Л.|загаловак = Московская кругосветка: второй век, вторая жизнь|месца = М.|выдавецтва = Деловой ритм|год = 2013|старонак = 192|isbn = 978-5-903291-16-8|тыраж = 700|ref=Ленский}} * {{артыкул|загаловак=Электричка для мегаполиса|выданне=«[[Московский железнодорожник]]»|год=2011|нумар=25 (29 чэрвеня — 5 ліпеня)|старонкі=1—2}} * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01001843432?page=1 Сытин П. В. «Вокруг современной Москвы (По окружной железной дороге)», со схематическим планом Москвы в тексте; Москва, Московский отдел народного образования, 1930 год] * [[:Файл:Альбом исполнительных типовых чертежей Московской окружной железной дороги 1903-1908. Том 1.pdf|«Альбом исполнительных типовых чертежей (с объяснительным текстом) : 1903—1908 (том 1)»; МПС, Управление по сооружению Московской окружной ж. д.]] * [[:Файл:Альбом исполнительных типовых чертежей Московской окружной железной дороги 1903-1908. Том 2.pdf|«Альбом исполнительных типовых чертежей (с объяснительным текстом), 1903—1908 (том 2)»; МПС, Управление по сооружению Московской окружной ж. д.]] * [[:Файл:Альбом московской окружной железной дороги (1908).pdf|Альбом московской окружной железной дороги.]] — М., 1908. * ''Останкович, Н. Н.'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/16101-ostankovich-n-n-putevoditel-po-moskovskoy-okruzhnoy-zheleznoy-doroge-m-1912 Путеводитель по Московской окружной железной дороге…] — М., 1912. — 86 с.: іл. * {{cite news|url=http://b-m.info/upload/iblock/d89/d89be011c1dec3178e0d950d1497a523.pdf|title=Московская кругосветка № 23 (54)|author=|quote=|date=2015-06-24|publisher=Большая Москва|access-date=2015-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304091718/http://b-m.info/upload/iblock/d89/d89be011c1dec3178e0d950d1497a523.pdf|archive-date=2016-03-04|url-status=dead}} * [[Васькин, Александр Анатольевич|Аляксандр Васькін]]. Московская окружная. К открытию МКЖД/Историк, 2016, 9, стар. 54-60. * Юрый Ягораў. Московская Окружная железная дорога. Путеводитель. — М.: Москва, которой нет, 2017. — 272 С. — ISBN 978-5-9907559-4-9 == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://mkmzd.ru/ Сайт пра Малое кальцо МЧ] * [https://web.archive.org/web/20120223170200/http://mkzd.ru/ Афіцыйны сайт праекта рэканструкцыі і арганізацыя пасажырскага руху па МКЧ] * [http://www.all-photo.ru/empire/index.ru.html?id=4529 Пабудовы Маскоўскай акруговай чыгункі ] * [http://www.noorderlingen.org/pages/mkmzhd-07-likhobory.htm Удоўж паўночнай часткі Малога кальца Маскоўскай чыгункі] {{няма катэгорый|date=2026-05-26}} [[Катэгорыя:Малое кальцо Маскоўскай чыгункі| ]] p8neoihyyjq1ybylh8gvknre0e1yykw 5146858 5146793 2026-05-26T10:08:26Z M.L.Bot 261 5146858 wikitext text/x-wiki {{Чыгуначная лінія |назва = Малое кальцо<br>Маскоўскай чыгункі |выява = ES2G-008 on MKZD.jpg |шырыня = 300px |подпіс = Электрацягнік [[Ластаўка (электрацягнік)|ЭС2Г «Ластаўка»]] [[Маскоўскае цэнтральнае кальцо|Маскоўскага цэнтральнага кальца]] на Малым кальцы МЧ |колер = |фон = #{{Маскоўскі метрапалітэн/колер лініі|14}} |арыгінал = |назва па-англійску = |тып = кальцавая |статус = дзейная |краіна = {{RUS}} |размяшчэнне = [[Масква]] |канцавыя = няма |станцыі = 12 (16 з улікам адгалінаванняў)<br>+ 31 п. п. |год адкрыцця = {{год|1903||желдор}}—{{год|1908||желдор}} |сайт = |падпарадкаванне = [[Маскоўская чыгунка]] [[Маскоўска-Курскі рэгіён Маскоўскай чыгункі|(Маскоўска-Курскі рэгіён)]] |год закрыцця = |працягласць = 54 км (145 км з пад’язнымі шляхамі і СЗВ) |каляіна = [[Руская каляіна|1520 мм]] |электрыфікацыя = [[пастаянны ток|=3 кВ]]{{efn|Частка грузавых шляхоў і з’ездаў на радыяльныя кірункі не электрыфікавана}} |хуткасць = |карта = |ап.карты = |схема = [[Файл:Moscow Central Ring - passenger scheme2.png|300px]] |назва схемы = Схема пасажырскіх платформаў на лініі |згарнуць схему = }} '''Малое кальцо Маскоўскай чыгункі''' (МК МЧ) — акруговая [[чыгуначная лінія]] ў [[Масква|Маскве]], таксама вядомая як '''Маскоўская кальцавая чыгунка''' (МКЧ) і '''Маскоўская акружная чыгунка''' (МАЧ). З’яўляецца часткай Маскоўска-Курскага рэгіёна [[Маскоўская чыгунка|Маскоўскай чыгункі]]. Працягласць кальца — 54 км, з улікам прылеглых галін і пад’язных шляхоў — 145 км. З дзесяццю радыяльнымі чыгуначнымі кірункамі (дзевяць кірункаў [[Маскоўская чыгунка|Маскоўскай чыгункі]] і адзін [[Акцябрская чыгунка|Акцябрскай чыгункі]]) кальцо звязана 22 злучальнымі галінамі. Малое кальцо — зручнае «плячо» для перакідання цягнікоў з адной радыяльнай магістралі на іншую, да гэтага часу яно з’яўляецца тарыфным пунктам, па якім вызначаецца працягласць руху (найкарацейшая адлегласць) грузаў, што перавозяцца{{sfn|Ленский|2013|с=7}}. Маскоўская акруговая чыгунка<ref>{{cite web|url=http://www.parovoz.com/maps/mozhd.gif|title=Карта ММЖД|archive-url=https://archive.today/20120906070709/http://www.parovoz.com/maps/mozhd.gif|archive-date=2012-09-06}}</ref> была пабудавана вакол [[Масква|Масквы]] па праекце інжынера П. І. Рашэўскага ў 1903—1908 гг. Кальцо атрымалася не зусім круглым: на паўночным захадзе яно адцягваецца на 12 км, а на поўдні праходзіць у 5 км ад Крамля<ref name="autogenerated3">{{cite web|lang=ru|url=http://www.rg.ru/2010/12/25/poezd.html|title=Москва: Малое железнодорожное кольцо реконструируют для пассажирских перевозок|website=Российская газета|date=2010-12-25|access-date=2017-12-15|archive-date=2017-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215221244/https://rg.ru/2010/12/25/poezd.html|url-status=live}}</ref>. Станцыі былі спраектаваны пад кіраўніцтвам архітэктараў [[Аляксандр Ніканоравіч Памеранцаў|А. Н. Памеранцава]] і [[Мікалай Уладзіміравіч Маркоўнікаў|М. У. Маркоўнікава]] і ўяўляюць сабой выдатныя творы ў стылі [[ар-нуво]]. Лінія адкрыта {{СС|2|жніўня|1908 года|19|ліпеня}}. Адлік [[Вярста|вёрст]] чыгункі пачынаўся ад пункта яе перасячэння з [[Мікалаеўская чыгунка|Мікалаеўскай чыгункай]], па гадзіннікавай стрэлцы. Да 1934 года на лініі ажыццяўляліся пасажырскія перавозкі. У далейшым да 2016 года лінія выкарыстоўвалася толькі для грузавых перавозак і абслугоўвання прамысловых прадпрыемстваў горада. У {{год|2012||желдор}} годзе на лініі было 12 дзейных тэхнічных станцый без пасажырскай працы. У 2012—2016 гадах была ажыццёўлена рэканструкцыя Малога кальца для арганізацыі на першым і другім галоўных шляхах руху пасажырскіх электрацягнікоў. З 2016 года на МК МЧ курсуюць электрацягнікі ўнутрыгарадскога кальцавога маршруту<ref name=МКЖД>{{cite web|url=http://mkzd.ru|title=Московское центральное кольцо (МЦК) – новый вид удобного наземного транспорта для быстрого передвижения по Москве.|publisher=mkzd.ru|access-date=2012-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223170200/http://mkzd.ru/|archive-date=2012-02-23|url-status=dead}}</ref><ref name=MosmetroMCC>{{cite web|url=http://mosmetro.ru/mcc/|title=Московское центральное кольцо (МЦК) призвано стать неотъемлемой частью современной транспортной системы города, распределяющей пассажиропотоки столицы.|publisher=Московский метрополитен (официальный сайт)|access-date=2016-09-13|archive-date=2021-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308204508/https://mosmetro.ru/mcc/|url-status=live}}</ref><ref name="Ъ-Огонек">{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/3023880|title=МКЖД — железнодорожный транспорт, правила проезда на котором регулируются другими нормативными документами. (Д.Пегов, начальник Московского метрополитена).|author=[[Коммерсантъ]]|website=|date=2016-07-04|publisher=|access-date=2016-09-13|archive-date=2016-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025095148/http://www.kommersant.ru/doc/3023880|url-status=live}}</ref>, які атрымаў афіцыйную назву '''[[Маскоўскае цэнтральнае кальцо]]''' ('''МЦК'''). Лінія пасажырскіх цягнікоў цесна інтэграваўная з [[Маскоўскі метрапалітэн|маскоўскім метрапалітэнам]], у тым ліку і ў яго сістэму аплаты праезду. На схемах метро адлюстроўваецца белай лініяй з чырвоным контурам з парадкавым нумарам {{MOSMETRO icon|14|20}}<ref>{{cite web|url=https://stroi.mos.ru/news/vtoraia-kol-tsievaia-liniia-poiavilas-na-skhiemie-mietro-moskvy|title=«Вторая кольцевая линия» появилась на схеме metro Москвы|date=2016-06-07|publisher=Информационная служба портала Комплекса градостроительной политики и строительства города Москвы|access-date=2016-06-12|archive-date=2016-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917194836/http://stroi.mos.ru/news/vtoraia-kol-tsievaia-liniia-poiavilas-na-skhiemie-mietro-moskvy|url-status=live}}</ref>. Пасажырскі рух адкрыты 10 верасня {{год|2016||желдор}} года<ref>{{cite web|title=Московское центральное кольцо отроют 10 сентября|url=https://rg.ru/2016/08/10/reg-cfo/moskovskoe-centralnoe-kolco-otroiut-10-sentiabria.html|website=Российская газета|date=2016-08-10|access-date=2017-12-15|lang=ru|archive-date=2016-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816221948/https://rg.ru/2016/08/10/reg-cfo/moskovskoe-centralnoe-kolco-otroiut-10-sentiabria.html|url-status=live}}</ref>. Па нанава пабудаваным трэцім галоўным шляху даўжынёй 37 км (ад [[Прэсня (станцыя)|Прэсні]] да [[Угрэшская (станцыя)|Угрэшскай]] праз поўнач), станцыях і перадатачных галінах працягваецца ў скарочаных аб’ёмах грузавая праца<ref name="autogenerated21">{{cite web|url=http://www.stopstamp.ru/statty/2xr151qmkixwle7vrcuc.html|title=ДО СКОРОЙ ВСТРЕЧИ, ГОРОДСКАЯ ЭЛЕКТРИЧКА!|publisher=www.stopstamp.ru|access-date=2017-12-15|archive-date=2016-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20161021104006/http://stopstamp.ru/statty/2xr151qmkixwle7vrcuc.html|url-status=live}}</ref><ref name="autogenerated5">{{cite news|url=http://government.ru/docs/20466/|title=Правительство РФ. О мерах по развитию Малого кольца Московской железной дороги и её радиальных направлений|author=|quote=|date=2015-11-10|publisher=Официальный сайт Правительства России|access-date=2016-01-03|archive-date=2016-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160812034318/http://government.ru/docs/20466/}}</ref>. == Зноскі == <references group="заўв"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Ленский И. Л.|загаловак = Московская кругосветка: второй век, вторая жизнь|месца = М.|выдавецтва = Деловой ритм|год = 2013|старонак = 192|isbn = 978-5-903291-16-8|тыраж = 700|ref=Ленский}} * {{артыкул|загаловак=Электричка для мегаполиса|выданне=«[[Московский железнодорожник]]»|год=2011|нумар=25 (29 чэрвеня — 5 ліпеня)|старонкі=1—2}} * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01001843432?page=1 Сытин П. В. «Вокруг современной Москвы (По окружной железной дороге)», со схематическим планом Москвы в тексте; Москва, Московский отдел народного образования, 1930 год] * [[:Файл:Альбом исполнительных типовых чертежей Московской окружной железной дороги 1903-1908. Том 1.pdf|«Альбом исполнительных типовых чертежей (с объяснительным текстом) : 1903—1908 (том 1)»; МПС, Управление по сооружению Московской окружной ж. д.]] * [[:Файл:Альбом исполнительных типовых чертежей Московской окружной железной дороги 1903-1908. Том 2.pdf|«Альбом исполнительных типовых чертежей (с объяснительным текстом), 1903—1908 (том 2)»; МПС, Управление по сооружению Московской окружной ж. д.]] * [[:Файл:Альбом московской окружной железной дороги (1908).pdf|Альбом московской окружной железной дороги.]] — М., 1908. * ''Останкович, Н. Н.'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/16101-ostankovich-n-n-putevoditel-po-moskovskoy-okruzhnoy-zheleznoy-doroge-m-1912 Путеводитель по Московской окружной железной дороге…] — М., 1912. — 86 с.: іл. * {{cite news|url=http://b-m.info/upload/iblock/d89/d89be011c1dec3178e0d950d1497a523.pdf|title=Московская кругосветка № 23 (54)|author=|quote=|date=2015-06-24|publisher=Большая Москва|access-date=2015-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304091718/http://b-m.info/upload/iblock/d89/d89be011c1dec3178e0d950d1497a523.pdf|archive-date=2016-03-04|url-status=dead}} * [[Васькин, Александр Анатольевич|Аляксандр Васькін]]. Московская окружная. К открытию МКЖД/Историк, 2016, 9, стар. 54-60. * Юрый Ягораў. Московская Окружная железная дорога. Путеводитель. — М.: Москва, которой нет, 2017. — 272 С. — ISBN 978-5-9907559-4-9 == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://mkmzd.ru/ Сайт пра Малое кальцо МЧ] * [https://web.archive.org/web/20120223170200/http://mkzd.ru/ Афіцыйны сайт праекта рэканструкцыі і арганізацыя пасажырскага руху па МКЧ] * [http://www.all-photo.ru/empire/index.ru.html?id=4529 Пабудовы Маскоўскай акруговай чыгункі ] * [http://www.noorderlingen.org/pages/mkmzhd-07-likhobory.htm Удоўж паўночнай часткі Малога кальца Маскоўскай чыгункі] {{няма катэгорый|date=2026-05-26}} [[Катэгорыя:Малое кальцо Маскоўскай чыгункі| ]] eky50szaxtqe4kbmif42bv8fdn1q5uq 5146859 5146858 2026-05-26T10:09:08Z M.L.Bot 261 5146859 wikitext text/x-wiki {{Чыгуначная лінія |назва = Малое кальцо<br>Маскоўскай чыгункі |выява = ES2G-008 on MKZD.jpg |шырыня = 300px |подпіс = Электрацягнік [[Ластаўка (электрацягнік)|ЭС2Г «Ластаўка»]] [[Маскоўскае цэнтральнае кальцо|Маскоўскага цэнтральнага кальца]] на Малым кальцы МЧ |колер = |фон = #{{Маскоўскі метрапалітэн/колер лініі|14}} |арыгінал = |назва па-англійску = |тып = кальцавая |статус = дзейная |краіна = {{RUS}} |размяшчэнне = [[Масква]] |канцавыя = няма |станцыі = 12 (16 з улікам адгалінаванняў)<br>+ 31 п. п. |год адкрыцця = {{год|1903||желдор}}—{{год|1908||желдор}} |сайт = |падпарадкаванне = [[Маскоўская чыгунка]] [[Маскоўска-Курскі рэгіён Маскоўскай чыгункі|(Маскоўска-Курскі рэгіён)]] |год закрыцця = |працягласць = 54 км (145 км з пад’язнымі шляхамі і СЗВ) |каляіна = [[Руская каляіна|1520 мм]] |электрыфікацыя = [[пастаянны ток|=3 кВ]]{{efn|Частка грузавых шляхоў і з’ездаў на радыяльныя кірункі не электрыфікавана}} |хуткасць = |карта = |ап.карты = |схема = [[Файл:Moscow Central Ring - passenger scheme2.png|300px]] |назва схемы = Схема пасажырскіх платформаў на лініі |згарнуць схему = }} '''Малое кальцо Маскоўскай чыгункі''' (МК МЧ) — акруговая [[чыгуначная лінія]] ў [[Масква|Маскве]], таксама вядомая як '''Маскоўская кальцавая чыгунка''' (МКЧ) і '''Маскоўская акружная чыгунка''' (МАЧ). З’яўляецца часткай Маскоўска-Курскага рэгіёна [[Маскоўская чыгунка|Маскоўскай чыгункі]]. Працягласць кальца — 54 км, з улікам прылеглых галін і пад’язных шляхоў — 145 км. З дзесяццю радыяльнымі чыгуначнымі кірункамі (дзевяць кірункаў [[Маскоўская чыгунка|Маскоўскай чыгункі]] і адзін [[Акцябрская чыгунка|Акцябрскай чыгункі]]) кальцо звязана 22 злучальнымі галінамі. Малое кальцо — зручнае «плячо» для перакідання цягнікоў з адной радыяльнай магістралі на іншую, да гэтага часу яно з’яўляецца тарыфным пунктам, па якім вызначаецца працягласць руху (найкарацейшая адлегласць) грузаў, што перавозяцца{{sfn|Ленский|2013|с=7}}. Маскоўская акруговая чыгунка<ref>{{cite web|url=http://www.parovoz.com/maps/mozhd.gif|title=Карта ММЖД|archive-url=https://archive.today/20120906070709/http://www.parovoz.com/maps/mozhd.gif|archive-date=2012-09-06}}</ref> была пабудавана вакол [[Масква|Масквы]] па праекце інжынера П. І. Рашэўскага ў 1903—1908 гг. Кальцо атрымалася не зусім круглым: на паўночным захадзе яно адцягваецца на 12 км, а на поўдні праходзіць у 5 км ад Крамля<ref name="autogenerated3">{{cite web|lang=ru|url=http://www.rg.ru/2010/12/25/poezd.html|title=Москва: Малое железнодорожное кольцо реконструируют для пассажирских перевозок|website=Российская газета|date=2010-12-25|access-date=2017-12-15|archive-date=2017-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215221244/https://rg.ru/2010/12/25/poezd.html|url-status=live}}</ref>. Станцыі былі спраектаваны пад кіраўніцтвам архітэктараў [[Аляксандр Ніканоравіч Памеранцаў|А. Н. Памеранцава]] і [[Мікалай Уладзіміравіч Маркоўнікаў|М. У. Маркоўнікава]] і ўяўляюць сабой выдатныя творы ў стылі [[ар-нуво]]. Лінія адкрыта {{СС|2|жніўня|1908 года|19|ліпеня}}. Адлік [[Вярста|вёрст]] чыгункі пачынаўся ад пункта яе перасячэння з [[Мікалаеўская чыгунка|Мікалаеўскай чыгункай]], па гадзіннікавай стрэлцы. Да 1934 года на лініі ажыццяўляліся пасажырскія перавозкі. У далейшым да 2016 года лінія выкарыстоўвалася толькі для грузавых перавозак і абслугоўвання прамысловых прадпрыемстваў горада. У 2012 годзе на лініі было 12 дзейных тэхнічных станцый без пасажырскай працы. У 2012—2016 гадах была ажыццёўлена рэканструкцыя Малога кальца для арганізацыі на першым і другім галоўных шляхах руху пасажырскіх электрацягнікоў. З 2016 года на МК МЧ курсуюць электрацягнікі ўнутрыгарадскога кальцавога маршруту<ref name=МКЖД>{{cite web|url=http://mkzd.ru|title=Московское центральное кольцо (МЦК) – новый вид удобного наземного транспорта для быстрого передвижения по Москве.|publisher=mkzd.ru|access-date=2012-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223170200/http://mkzd.ru/|archive-date=2012-02-23|url-status=dead}}</ref><ref name=MosmetroMCC>{{cite web|url=http://mosmetro.ru/mcc/|title=Московское центральное кольцо (МЦК) призвано стать неотъемлемой частью современной транспортной системы города, распределяющей пассажиропотоки столицы.|publisher=Московский метрополитен (официальный сайт)|access-date=2016-09-13|archive-date=2021-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308204508/https://mosmetro.ru/mcc/|url-status=live}}</ref><ref name="Ъ-Огонек">{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/3023880|title=МКЖД — железнодорожный транспорт, правила проезда на котором регулируются другими нормативными документами. (Д.Пегов, начальник Московского метрополитена).|author=[[Коммерсантъ]]|website=|date=2016-07-04|publisher=|access-date=2016-09-13|archive-date=2016-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025095148/http://www.kommersant.ru/doc/3023880|url-status=live}}</ref>, які атрымаў афіцыйную назву '''[[Маскоўскае цэнтральнае кальцо]]''' ('''МЦК'''). Лінія пасажырскіх цягнікоў цесна інтэграваўная з [[Маскоўскі метрапалітэн|маскоўскім метрапалітэнам]], у тым ліку і ў яго сістэму аплаты праезду. На схемах метро адлюстроўваецца белай лініяй з чырвоным контурам з парадкавым нумарам {{MOSMETRO icon|14|20}}<ref>{{cite web|url=https://stroi.mos.ru/news/vtoraia-kol-tsievaia-liniia-poiavilas-na-skhiemie-mietro-moskvy|title=«Вторая кольцевая линия» появилась на схеме metro Москвы|date=2016-06-07|publisher=Информационная служба портала Комплекса градостроительной политики и строительства города Москвы|access-date=2016-06-12|archive-date=2016-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917194836/http://stroi.mos.ru/news/vtoraia-kol-tsievaia-liniia-poiavilas-na-skhiemie-mietro-moskvy|url-status=live}}</ref>. Пасажырскі рух адкрыты 10 верасня 2016 года<ref>{{cite web|title=Московское центральное кольцо отроют 10 сентября|url=https://rg.ru/2016/08/10/reg-cfo/moskovskoe-centralnoe-kolco-otroiut-10-sentiabria.html|website=Российская газета|date=2016-08-10|access-date=2017-12-15|lang=ru|archive-date=2016-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816221948/https://rg.ru/2016/08/10/reg-cfo/moskovskoe-centralnoe-kolco-otroiut-10-sentiabria.html|url-status=live}}</ref>. Па нанава пабудаваным трэцім галоўным шляху даўжынёй 37 км (ад [[Прэсня (станцыя)|Прэсні]] да [[Угрэшская (станцыя)|Угрэшскай]] праз поўнач), станцыях і перадатачных галінах працягваецца ў скарочаных аб’ёмах грузавая праца<ref name="autogenerated21">{{cite web|url=http://www.stopstamp.ru/statty/2xr151qmkixwle7vrcuc.html|title=ДО СКОРОЙ ВСТРЕЧИ, ГОРОДСКАЯ ЭЛЕКТРИЧКА!|publisher=www.stopstamp.ru|access-date=2017-12-15|archive-date=2016-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20161021104006/http://stopstamp.ru/statty/2xr151qmkixwle7vrcuc.html|url-status=live}}</ref><ref name="autogenerated5">{{cite news|url=http://government.ru/docs/20466/|title=Правительство РФ. О мерах по развитию Малого кольца Московской железной дороги и её радиальных направлений|author=|quote=|date=2015-11-10|publisher=Официальный сайт Правительства России|access-date=2016-01-03|archive-date=2016-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160812034318/http://government.ru/docs/20466/}}</ref>. == Зноскі == <references group="заўв"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Ленский И. Л.|загаловак = Московская кругосветка: второй век, вторая жизнь|месца = М.|выдавецтва = Деловой ритм|год = 2013|старонак = 192|isbn = 978-5-903291-16-8|тыраж = 700|ref=Ленский}} * {{артыкул|загаловак=Электричка для мегаполиса|выданне=«[[Московский железнодорожник]]»|год=2011|нумар=25 (29 чэрвеня — 5 ліпеня)|старонкі=1—2}} * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01001843432?page=1 Сытин П. В. «Вокруг современной Москвы (По окружной железной дороге)», со схематическим планом Москвы в тексте; Москва, Московский отдел народного образования, 1930 год] * [[:Файл:Альбом исполнительных типовых чертежей Московской окружной железной дороги 1903-1908. Том 1.pdf|«Альбом исполнительных типовых чертежей (с объяснительным текстом) : 1903—1908 (том 1)»; МПС, Управление по сооружению Московской окружной ж. д.]] * [[:Файл:Альбом исполнительных типовых чертежей Московской окружной железной дороги 1903-1908. Том 2.pdf|«Альбом исполнительных типовых чертежей (с объяснительным текстом), 1903—1908 (том 2)»; МПС, Управление по сооружению Московской окружной ж. д.]] * [[:Файл:Альбом московской окружной железной дороги (1908).pdf|Альбом московской окружной железной дороги.]] — М., 1908. * ''Останкович, Н. Н.'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/16101-ostankovich-n-n-putevoditel-po-moskovskoy-okruzhnoy-zheleznoy-doroge-m-1912 Путеводитель по Московской окружной железной дороге…] — М., 1912. — 86 с.: іл. * {{cite news|url=http://b-m.info/upload/iblock/d89/d89be011c1dec3178e0d950d1497a523.pdf|title=Московская кругосветка № 23 (54)|author=|quote=|date=2015-06-24|publisher=Большая Москва|access-date=2015-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304091718/http://b-m.info/upload/iblock/d89/d89be011c1dec3178e0d950d1497a523.pdf|archive-date=2016-03-04|url-status=dead}} * [[Васькин, Александр Анатольевич|Аляксандр Васькін]]. Московская окружная. К открытию МКЖД/Историк, 2016, 9, стар. 54-60. * Юрый Ягораў. Московская Окружная железная дорога. Путеводитель. — М.: Москва, которой нет, 2017. — 272 С. — ISBN 978-5-9907559-4-9 == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://mkmzd.ru/ Сайт пра Малое кальцо МЧ] * [https://web.archive.org/web/20120223170200/http://mkzd.ru/ Афіцыйны сайт праекта рэканструкцыі і арганізацыя пасажырскага руху па МКЧ] * [http://www.all-photo.ru/empire/index.ru.html?id=4529 Пабудовы Маскоўскай акруговай чыгункі ] * [http://www.noorderlingen.org/pages/mkmzhd-07-likhobory.htm Удоўж паўночнай часткі Малога кальца Маскоўскай чыгункі] {{няма катэгорый|date=2026-05-26}} [[Катэгорыя:Малое кальцо Маскоўскай чыгункі| ]] igm9c5ft6k6eg7ciyrvmu6mvf9uc0ed 5146870 5146859 2026-05-26T10:45:03Z Γλωσσολαλιά 164873 5146870 wikitext text/x-wiki {{Чыгуначная лінія |назва = Малое кальцо<br>Маскоўскай чыгункі |выява = ES2G-008 on MKZD.jpg |шырыня = 300px |подпіс = Электрацягнік [[Ластаўка (электрацягнік)|ЭС2Г «Ластаўка»]] [[Маскоўскае цэнтральнае кальцо|Маскоўскага цэнтральнага кальца]] на Малым кальцы МЧ |колер = |фон = #{{Маскоўскі метрапалітэн/колер лініі|14}} |арыгінал = |назва па-англійску = |тып = кальцавая |статус = дзейная |краіна = {{RUS}} |размяшчэнне = [[Масква]] |канцавыя = няма |станцыі = 12 (16 з улікам адгалінаванняў)<br>+ 31 п. п. |год адкрыцця = {{год|1903||желдор}}—{{год|1908||желдор}} |сайт = |падпарадкаванне = [[Маскоўская чыгунка]] [[Маскоўска-Курскі рэгіён Маскоўскай чыгункі|(Маскоўска-Курскі рэгіён)]] |год закрыцця = |працягласць = 54 км (145 км з пад’язнымі шляхамі і СЗВ) |каляіна = [[Руская каляіна|1520 мм]] |электрыфікацыя = [[пастаянны ток|=3 кВ]]{{efn|Частка грузавых шляхоў і з’ездаў на радыяльныя кірункі не электрыфікавана}} |хуткасць = |карта = |ап.карты = |схема = [[Файл:Moscow Central Ring - passenger scheme2.png|300px]] |назва схемы = Схема пасажырскіх платформаў на лініі |згарнуць схему = }} '''Малое кальцо Маскоўскай чыгункі''' (МК МЧ) — акруговая [[чыгуначная лінія]] ў [[Масква|Маскве]], таксама вядомая як '''Маскоўская кальцавая чыгунка''' (МКЧ) і '''Маскоўская акружная чыгунка''' (МАЧ). З’яўляецца часткай Маскоўска-Курскага рэгіёна [[Маскоўская чыгунка|Маскоўскай чыгункі]]. Працягласць кальца — 54 км, з улікам прылеглых галін і пад’язных шляхоў — 145 км. З дзесяццю радыяльнымі чыгуначнымі кірункамі (дзевяць кірункаў [[Маскоўская чыгунка|Маскоўскай чыгункі]] і адзін [[Акцябрская чыгунка|Акцябрскай чыгункі]]) кальцо звязана 22 злучальнымі галінамі. Малое кальцо — зручнае «плячо» для перакідання цягнікоў з адной радыяльнай магістралі на іншую, да гэтага часу яно з’яўляецца тарыфным пунктам, па якім вызначаецца працягласць руху (найкарацейшая адлегласць) грузаў, што перавозяцца{{sfn|Ленский|2013|с=7}}. Маскоўская акруговая чыгунка<ref>{{cite web|url=http://www.parovoz.com/maps/mozhd.gif|title=Карта ММЖД|archive-url=https://archive.today/20120906070709/http://www.parovoz.com/maps/mozhd.gif|archive-date=2012-09-06}}</ref> была пабудавана вакол [[Масква|Масквы]] па праекце інжынера П. І. Рашэўскага ў 1903—1908 гг. Кальцо атрымалася не зусім круглым: на паўночным захадзе яно адцягваецца на 12 км, а на поўдні праходзіць у 5 км ад Крамля<ref name="autogenerated3">{{cite web|lang=ru|url=http://www.rg.ru/2010/12/25/poezd.html|title=Москва: Малое железнодорожное кольцо реконструируют для пассажирских перевозок|website=Российская газета|date=2010-12-25|access-date=2017-12-15|archive-date=2017-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215221244/https://rg.ru/2010/12/25/poezd.html|url-status=live}}</ref>. Станцыі былі спраектаваны пад кіраўніцтвам архітэктараў [[Аляксандр Ніканоравіч Памеранцаў|А. Н. Памеранцава]] і [[Мікалай Уладзіміравіч Маркоўнікаў|М. У. Маркоўнікава]] і ўяўляюць сабой выдатныя творы ў стылі [[ар-нуво]]. Лінія адкрыта {{СС|2|жніўня|1908 года|19|ліпеня}}. Адлік [[Вярста|вёрст]] чыгункі пачынаўся ад пункта яе перасячэння з [[Мікалаеўская чыгунка|Мікалаеўскай чыгункай]], па гадзіннікавай стрэлцы. Да 1934 года на лініі ажыццяўляліся пасажырскія перавозкі. У далейшым да 2016 года лінія выкарыстоўвалася толькі для грузавых перавозак і абслугоўвання прамысловых прадпрыемстваў горада. У 2012 годзе на лініі было 12 дзейных тэхнічных станцый без пасажырскай працы. У 2012—2016 гадах была ажыццёўлена рэканструкцыя Малога кальца для арганізацыі на першым і другім галоўных шляхах руху пасажырскіх электрацягнікоў. З 2016 года на МК МЧ курсуюць электрацягнікі ўнутрыгарадскога кальцавога маршруту<ref name=МКЖД>{{cite web|url=http://mkzd.ru|title=Московское центральное кольцо (МЦК) – новый вид удобного наземного транспорта для быстрого передвижения по Москве.|publisher=mkzd.ru|access-date=2012-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223170200/http://mkzd.ru/|archive-date=2012-02-23|url-status=dead}}</ref><ref name=MosmetroMCC>{{cite web|url=http://mosmetro.ru/mcc/|title=Московское центральное кольцо (МЦК) призвано стать неотъемлемой частью современной транспортной системы города, распределяющей пассажиропотоки столицы.|publisher=Московский метрополитен (официальный сайт)|access-date=2016-09-13|archive-date=2021-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308204508/https://mosmetro.ru/mcc/|url-status=live}}</ref><ref name="Ъ-Огонек">{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/3023880|title=МКЖД — железнодорожный транспорт, правила проезда на котором регулируются другими нормативными документами. (Д.Пегов, начальник Московского метрополитена).|author=[[Коммерсантъ]]|website=|date=2016-07-04|publisher=|access-date=2016-09-13|archive-date=2016-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025095148/http://www.kommersant.ru/doc/3023880|url-status=live}}</ref>, які атрымаў афіцыйную назву '''[[Маскоўскае цэнтральнае кальцо]]''' ('''МЦК'''). Лінія пасажырскіх цягнікоў цесна інтэграваўная з [[Маскоўскі метрапалітэн|маскоўскім метрапалітэнам]], у тым ліку і ў яго сістэму аплаты праезду. На схемах метро адлюстроўваецца белай лініяй з чырвоным контурам з парадкавым нумарам {{MOSMETRO icon|14|20}}<ref>{{cite web|url=https://stroi.mos.ru/news/vtoraia-kol-tsievaia-liniia-poiavilas-na-skhiemie-mietro-moskvy|title=«Вторая кольцевая линия» появилась на схеме metro Москвы|date=2016-06-07|publisher=Информационная служба портала Комплекса градостроительной политики и строительства города Москвы|access-date=2016-06-12|archive-date=2016-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917194836/http://stroi.mos.ru/news/vtoraia-kol-tsievaia-liniia-poiavilas-na-skhiemie-mietro-moskvy|url-status=live}}</ref>. Пасажырскі рух адкрыты 10 верасня 2016 года<ref>{{cite web|title=Московское центральное кольцо отроют 10 сентября|url=https://rg.ru/2016/08/10/reg-cfo/moskovskoe-centralnoe-kolco-otroiut-10-sentiabria.html|website=Российская газета|date=2016-08-10|access-date=2017-12-15|lang=ru|archive-date=2016-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816221948/https://rg.ru/2016/08/10/reg-cfo/moskovskoe-centralnoe-kolco-otroiut-10-sentiabria.html|url-status=live}}</ref>. Па нанава пабудаваным трэцім галоўным шляху даўжынёй 37 км (ад [[Прэсня (станцыя)|Прэсні]] да [[Угрэшская (станцыя)|Угрэшскай]] праз поўнач), станцыях і перадатачных галінах працягваецца ў скарочаных аб’ёмах грузавая праца<ref name="autogenerated21">{{cite web|url=http://www.stopstamp.ru/statty/2xr151qmkixwle7vrcuc.html|title=ДО СКОРОЙ ВСТРЕЧИ, ГОРОДСКАЯ ЭЛЕКТРИЧКА!|publisher=www.stopstamp.ru|access-date=2017-12-15|archive-date=2016-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20161021104006/http://stopstamp.ru/statty/2xr151qmkixwle7vrcuc.html|url-status=live}}</ref><ref name="autogenerated5">{{cite news|url=http://government.ru/docs/20466/|title=Правительство РФ. О мерах по развитию Малого кольца Московской железной дороги и её радиальных направлений|author=|quote=|date=2015-11-10|publisher=Официальный сайт Правительства России|access-date=2016-01-03|archive-date=2016-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160812034318/http://government.ru/docs/20466/}}</ref>. == Зноскі == <references group="заўв"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Ленский И. Л.|загаловак = Московская кругосветка: второй век, вторая жизнь|месца = М.|выдавецтва = Деловой ритм|год = 2013|старонак = 192|isbn = 978-5-903291-16-8|тыраж = 700|ref=Ленский}} * {{артыкул|загаловак=Электричка для мегаполиса|выданне=«[[Московский железнодорожник]]»|год=2011|нумар=25 (29 чэрвеня — 5 ліпеня)|старонкі=1—2}} * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01001843432?page=1 Сытин П. В. «Вокруг современной Москвы (По окружной железной дороге)», со схематическим планом Москвы в тексте; Москва, Московский отдел народного образования, 1930 год] * [[:Файл:Альбом исполнительных типовых чертежей Московской окружной железной дороги 1903-1908. Том 1.pdf|«Альбом исполнительных типовых чертежей (с объяснительным текстом) : 1903—1908 (том 1)»; МПС, Управление по сооружению Московской окружной ж. д.]] * [[:Файл:Альбом исполнительных типовых чертежей Московской окружной железной дороги 1903-1908. Том 2.pdf|«Альбом исполнительных типовых чертежей (с объяснительным текстом), 1903—1908 (том 2)»; МПС, Управление по сооружению Московской окружной ж. д.]] * [[:Файл:Альбом московской окружной железной дороги (1908).pdf|Альбом московской окружной железной дороги.]] — М., 1908. * ''Останкович, Н. Н.'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/16101-ostankovich-n-n-putevoditel-po-moskovskoy-okruzhnoy-zheleznoy-doroge-m-1912 Путеводитель по Московской окружной железной дороге…] — М., 1912. — 86 с.: іл. * {{cite news|url=http://b-m.info/upload/iblock/d89/d89be011c1dec3178e0d950d1497a523.pdf|title=Московская кругосветка № 23 (54)|author=|quote=|date=2015-06-24|publisher=Большая Москва|access-date=2015-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304091718/http://b-m.info/upload/iblock/d89/d89be011c1dec3178e0d950d1497a523.pdf|archive-date=2016-03-04|url-status=dead}} * [[Васькин, Александр Анатольевич|Аляксандр Васькін]]. Московская окружная. К открытию МКЖД/Историк, 2016, 9, стар. 54-60. * Юрый Ягораў. Московская Окружная железная дорога. Путеводитель. — М.: Москва, которой нет, 2017. — 272 С. — ISBN 978-5-9907559-4-9 == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://mkmzd.ru/ Сайт пра Малое кальцо МЧ] * [https://web.archive.org/web/20120223170200/http://mkzd.ru/ Афіцыйны сайт праекта рэканструкцыі і арганізацыя пасажырскага руху па МКЧ] * [http://www.all-photo.ru/empire/index.ru.html?id=4529 Пабудовы Маскоўскай акруговай чыгункі ] * [http://www.noorderlingen.org/pages/mkmzhd-07-likhobory.htm Удоўж паўночнай часткі Малога кальца Маскоўскай чыгункі] [[Катэгорыя:Аб’екты культурнай спадчыны Расіі]] [[Катэгорыя:Малое кальцо Маскоўскай чыгункі| ]] q0m0bus50mlhyos85ljrv518wzrxny2 5146876 5146870 2026-05-26T10:49:58Z Γλωσσολαλιά 164873 5146876 wikitext text/x-wiki {{Чыгуначная лінія |назва = Малое кальцо<br>Маскоўскай чыгункі |выява = ES2G-008 on MKZD.jpg |шырыня = 300px |подпіс = Электрацягнік [[Ластаўка (электрацягнік)|ЭС2Г «Ластаўка»]] [[Маскоўскае цэнтральнае кальцо|Маскоўскага цэнтральнага кальца]] на Малым кальцы МЧ |колер = |фон = #{{Маскоўскі метрапалітэн/колер лініі|14}} |арыгінал = |назва па-англійску = |тып = кальцавая |статус = дзейная |краіна = {{RUS}} |размяшчэнне = [[Масква]] |канцавыя = няма |станцыі = 12 (16 з улікам адгалінаванняў)<br>+ 31 п. п. |год адкрыцця = {{год|1903||желдор}}—{{год|1908||желдор}} |сайт = |падпарадкаванне = [[Маскоўская чыгунка]] [[Маскоўска-Курскі рэгіён Маскоўскай чыгункі|(Маскоўска-Курскі рэгіён)]] |год закрыцця = |працягласць = 54 км (145 км з пад’язнымі шляхамі і СЗВ) |каляіна = [[Руская каляіна|1520 мм]] |электрыфікацыя = [[пастаянны ток|=3 кВ]]{{efn|Частка грузавых шляхоў і з’ездаў на радыяльныя кірункі не электрыфікавана}} |хуткасць = |карта = |ап.карты = |схема = [[Файл:Moscow Central Ring - passenger scheme2.png|300px]] |назва схемы = Схема пасажырскіх платформаў на лініі |згарнуць схему = }} '''Малое кальцо Маскоўскай чыгункі''' (МК МЧ) — акруговая [[чыгуначная лінія]] ў [[Масква|Маскве]], таксама вядомая як '''Маскоўская кальцавая чыгунка''' (МКЧ) і '''Маскоўская акружная чыгунка''' (МАЧ). З’яўляецца часткай Маскоўска-Курскага рэгіёна [[Маскоўская чыгунка|Маскоўскай чыгункі]]. З 1917 па 1960 гады была афіцыйнай мяжой сталіцы. Працягласць кальца — 54 км, з улікам прылеглых галін і пад’язных шляхоў — 145 км. З дзесяццю радыяльнымі чыгуначнымі кірункамі (дзевяць кірункаў [[Маскоўская чыгунка|Маскоўскай чыгункі]] і адзін [[Акцябрская чыгунка|Акцябрскай чыгункі]]) кальцо звязана 22 злучальнымі галінамі. Малое кальцо — зручнае «плячо» для перакідання цягнікоў з адной радыяльнай магістралі на іншую, да гэтага часу яно з’яўляецца тарыфным пунктам, па якім вызначаецца працягласць руху (найкарацейшая адлегласць) грузаў, што перавозяцца{{sfn|Ленский|2013|с=7}}. Маскоўская акруговая чыгунка<ref>{{cite web|url=http://www.parovoz.com/maps/mozhd.gif|title=Карта ММЖД|archive-url=https://archive.today/20120906070709/http://www.parovoz.com/maps/mozhd.gif|archive-date=2012-09-06}}</ref> была пабудавана вакол [[Масква|Масквы]] па праекце інжынера П. І. Рашэўскага ў 1903—1908 гг. Кальцо атрымалася не зусім круглым: на паўночным захадзе яно адцягваецца на 12 км, а на поўдні праходзіць у 5 км ад Крамля<ref name="autogenerated3">{{cite web|lang=ru|url=http://www.rg.ru/2010/12/25/poezd.html|title=Москва: Малое железнодорожное кольцо реконструируют для пассажирских перевозок|website=Российская газета|date=2010-12-25|access-date=2017-12-15|archive-date=2017-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215221244/https://rg.ru/2010/12/25/poezd.html|url-status=live}}</ref>. Станцыі былі спраектаваны пад кіраўніцтвам архітэктараў [[Аляксандр Ніканоравіч Памеранцаў|А. Н. Памеранцава]] і [[Мікалай Уладзіміравіч Маркоўнікаў|М. У. Маркоўнікава]] і ўяўляюць сабой выдатныя творы ў стылі [[ар-нуво]]. Лінія адкрыта {{СС|2|жніўня|1908 года|19|ліпеня}}. Адлік [[Вярста|вёрст]] чыгункі пачынаўся ад пункта яе перасячэння з [[Мікалаеўская чыгунка|Мікалаеўскай чыгункай]], па гадзіннікавай стрэлцы. Да 1934 года на лініі ажыццяўляліся пасажырскія перавозкі. У далейшым да 2016 года лінія выкарыстоўвалася толькі для грузавых перавозак і абслугоўвання прамысловых прадпрыемстваў горада. У 2012 годзе на лініі было 12 дзейных тэхнічных станцый без пасажырскай працы. У 2012—2016 гадах была ажыццёўлена рэканструкцыя Малога кальца для арганізацыі на першым і другім галоўных шляхах руху пасажырскіх электрацягнікоў. З 2016 года на МК МЧ курсуюць электрацягнікі ўнутрыгарадскога кальцавога маршруту<ref name=МКЖД>{{cite web|url=http://mkzd.ru|title=Московское центральное кольцо (МЦК) – новый вид удобного наземного транспорта для быстрого передвижения по Москве.|publisher=mkzd.ru|access-date=2012-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223170200/http://mkzd.ru/|archive-date=2012-02-23|url-status=dead}}</ref><ref name=MosmetroMCC>{{cite web|url=http://mosmetro.ru/mcc/|title=Московское центральное кольцо (МЦК) призвано стать неотъемлемой частью современной транспортной системы города, распределяющей пассажиропотоки столицы.|publisher=Московский метрополитен (официальный сайт)|access-date=2016-09-13|archive-date=2021-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308204508/https://mosmetro.ru/mcc/|url-status=live}}</ref><ref name="Ъ-Огонек">{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/3023880|title=МКЖД — железнодорожный транспорт, правила проезда на котором регулируются другими нормативными документами. (Д.Пегов, начальник Московского метрополитена).|author=[[Коммерсантъ]]|website=|date=2016-07-04|publisher=|access-date=2016-09-13|archive-date=2016-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025095148/http://www.kommersant.ru/doc/3023880|url-status=live}}</ref>, які атрымаў афіцыйную назву '''[[Маскоўскае цэнтральнае кальцо]]''' ('''МЦК'''). Лінія пасажырскіх цягнікоў цесна інтэграваўная з [[Маскоўскі метрапалітэн|маскоўскім метрапалітэнам]], у тым ліку і ў яго сістэму аплаты праезду. На схемах метро адлюстроўваецца белай лініяй з чырвоным контурам з парадкавым нумарам {{MOSMETRO icon|14|20}}<ref>{{cite web|url=https://stroi.mos.ru/news/vtoraia-kol-tsievaia-liniia-poiavilas-na-skhiemie-mietro-moskvy|title=«Вторая кольцевая линия» появилась на схеме metro Москвы|date=2016-06-07|publisher=Информационная служба портала Комплекса градостроительной политики и строительства города Москвы|access-date=2016-06-12|archive-date=2016-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917194836/http://stroi.mos.ru/news/vtoraia-kol-tsievaia-liniia-poiavilas-na-skhiemie-mietro-moskvy|url-status=live}}</ref>. Пасажырскі рух адкрыты 10 верасня 2016 года<ref>{{cite web|title=Московское центральное кольцо отроют 10 сентября|url=https://rg.ru/2016/08/10/reg-cfo/moskovskoe-centralnoe-kolco-otroiut-10-sentiabria.html|website=Российская газета|date=2016-08-10|access-date=2017-12-15|lang=ru|archive-date=2016-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816221948/https://rg.ru/2016/08/10/reg-cfo/moskovskoe-centralnoe-kolco-otroiut-10-sentiabria.html|url-status=live}}</ref>. Па нанава пабудаваным трэцім галоўным шляху даўжынёй 37 км (ад [[Прэсня (станцыя)|Прэсні]] да [[Угрэшская (станцыя)|Угрэшскай]] праз поўнач), станцыях і перадатачных галінах працягваецца ў скарочаных аб’ёмах грузавая праца<ref name="autogenerated21">{{cite web|url=http://www.stopstamp.ru/statty/2xr151qmkixwle7vrcuc.html|title=ДО СКОРОЙ ВСТРЕЧИ, ГОРОДСКАЯ ЭЛЕКТРИЧКА!|publisher=www.stopstamp.ru|access-date=2017-12-15|archive-date=2016-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20161021104006/http://stopstamp.ru/statty/2xr151qmkixwle7vrcuc.html|url-status=live}}</ref><ref name="autogenerated5">{{cite news|url=http://government.ru/docs/20466/|title=Правительство РФ. О мерах по развитию Малого кольца Московской железной дороги и её радиальных направлений|author=|quote=|date=2015-11-10|publisher=Официальный сайт Правительства России|access-date=2016-01-03|archive-date=2016-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160812034318/http://government.ru/docs/20466/}}</ref>. == Зноскі == <references group="заўв"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Ленский И. Л.|загаловак = Московская кругосветка: второй век, вторая жизнь|месца = М.|выдавецтва = Деловой ритм|год = 2013|старонак = 192|isbn = 978-5-903291-16-8|тыраж = 700|ref=Ленский}} * {{артыкул|загаловак=Электричка для мегаполиса|выданне=«[[Московский железнодорожник]]»|год=2011|нумар=25 (29 чэрвеня — 5 ліпеня)|старонкі=1—2}} * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01001843432?page=1 Сытин П. В. «Вокруг современной Москвы (По окружной железной дороге)», со схематическим планом Москвы в тексте; Москва, Московский отдел народного образования, 1930 год] * [[:Файл:Альбом исполнительных типовых чертежей Московской окружной железной дороги 1903-1908. Том 1.pdf|«Альбом исполнительных типовых чертежей (с объяснительным текстом) : 1903—1908 (том 1)»; МПС, Управление по сооружению Московской окружной ж. д.]] * [[:Файл:Альбом исполнительных типовых чертежей Московской окружной железной дороги 1903-1908. Том 2.pdf|«Альбом исполнительных типовых чертежей (с объяснительным текстом), 1903—1908 (том 2)»; МПС, Управление по сооружению Московской окружной ж. д.]] * [[:Файл:Альбом московской окружной железной дороги (1908).pdf|Альбом московской окружной железной дороги.]] — М., 1908. * ''Останкович, Н. Н.'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/16101-ostankovich-n-n-putevoditel-po-moskovskoy-okruzhnoy-zheleznoy-doroge-m-1912 Путеводитель по Московской окружной железной дороге…] — М., 1912. — 86 с.: іл. * {{cite news|url=http://b-m.info/upload/iblock/d89/d89be011c1dec3178e0d950d1497a523.pdf|title=Московская кругосветка № 23 (54)|author=|quote=|date=2015-06-24|publisher=Большая Москва|access-date=2015-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304091718/http://b-m.info/upload/iblock/d89/d89be011c1dec3178e0d950d1497a523.pdf|archive-date=2016-03-04|url-status=dead}} * [[Васькин, Александр Анатольевич|Аляксандр Васькін]]. Московская окружная. К открытию МКЖД/Историк, 2016, 9, стар. 54-60. * Юрый Ягораў. Московская Окружная железная дорога. Путеводитель. — М.: Москва, которой нет, 2017. — 272 С. — ISBN 978-5-9907559-4-9 == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://mkmzd.ru/ Сайт пра Малое кальцо МЧ] * [https://web.archive.org/web/20120223170200/http://mkzd.ru/ Афіцыйны сайт праекта рэканструкцыі і арганізацыя пасажырскага руху па МКЧ] * [http://www.all-photo.ru/empire/index.ru.html?id=4529 Пабудовы Маскоўскай акруговай чыгункі ] * [http://www.noorderlingen.org/pages/mkmzhd-07-likhobory.htm Удоўж паўночнай часткі Малога кальца Маскоўскай чыгункі] [[Катэгорыя:Аб’екты культурнай спадчыны Расіі]] [[Катэгорыя:Малое кальцо Маскоўскай чыгункі| ]] 2st1kviqswfz85nk3zeaetucka9qwlp 0 808542 5146715 2026-05-25T22:31:13Z Γλωσσολαλιά 164873 Перасылае да [[Малое кальцо Маскоўскай чыгункі]] 5146715 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Малое кальцо Маскоўскай чыгункі]] 5zyppkt519fq39nfynmjkvpr25dk02d 5146824 5146715 2026-05-26T08:57:12Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Маскоўская акруговая чыгунка]] у [[Маскоўская акружная чыгунка]] не пакінуўшы перасылкі: акруговае адносіцца да акругі, а не да акружэння; калі ласка, будзьце ўважлівымі, не ўпэўнены -- глядзіце ў слоўнікі 5146715 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Малое кальцо Маскоўскай чыгункі]] 5zyppkt519fq39nfynmjkvpr25dk02d 0 808543 5146721 2026-05-25T22:59:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Старабеларуская мова]] 5146721 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[старабеларуская мова]] qrvt1ov0mnja8k9ew5mlk11niiko2qk 0 808544 5146726 2026-05-25T23:16:21Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Назва = Парк Дружбы |Нацыянальная назва=fr/Parc de l'amitié |Выява= Parc Amitié - Rueil-Malmaison (FR92) - 2023-02-19 - 3.jpg |Подпіс выявы=Уваход у сад |Раён=О-дэ-Сен |Каардынаты=48.880183/N/2.178482/E |Краіна= Францыя |Рэгіён= Іль-дэ-Франс |Горад= Руэй-Мальмезон |Плошча=0,25 }} '''Парк Дружбы''' ({{lang-...» 5146726 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Парк Дружбы |Нацыянальная назва=fr/Parc de l'amitié |Выява= Parc Amitié - Rueil-Malmaison (FR92) - 2023-02-19 - 3.jpg |Подпіс выявы=Уваход у сад |Раён=О-дэ-Сен |Каардынаты=48.880183/N/2.178482/E |Краіна= Францыя |Рэгіён= Іль-дэ-Франс |Горад= Руэй-Мальмезон |Плошча=0,25 }} '''Парк Дружбы''' ({{lang-fr|Parc de l'amitié}}) — гэта грамадскі [[парк]], размешчаны на [[Авеню Поль-Думер (Рюэй-Мальмезон)|авеню Поль-Думер]] у камуне [[Руэй-Мальмезон]] у [[О-дэ-Сен]] у [[Францыя|Францыі]]. == Апісанне == Галоўнай асаблівасцю Парку Дружбы з'яўляецца [[японскі сад]] плошчай 2500 м², сад для прагулак і медытацыі. Спакойная гладзь вады адлюстроўвае драўляны мост, квітучыя кроны шматгадовых раслін узвышаюцца паміж плоскімі камянямі, ціха буркаціць вадаспад… Таксама ў гэтым парку ёсць шэраг іншых невялікіх тэматычных [[сад]]оў: сакрэтны сад, сад водараў, разарый, сад эпохі Адраджэння. Гарады-пабрацімы даслалі для высадкі дрэвы, якія растуць у кожнай з краін. У красавіку тут праходзяць выставы [[цюльпан]]аў і [[нарцыс (кветка)|нарцысаў]], на якія прыходзіць шмат мясцовых жыхароў<ref name="Webelse" />. == Гісторыя == Першая версія Парку Дружбы датуецца [[1977 год]]ам. На 1,5 гектарах можна было любавацца клапатліва размешчанымі дрэвамі і кустамі. [[Разарый (сад)|Разарый]], які аб'ядноўвае пяцьдзесят сартоў [[Роза|роз]], быў адкрыты ў [[1988 год]]зе. Ён заслугоўвае ўвагі сваімі кветкамі і цэнтральным [[кіёск]]ам. [[Зялёны тэатр]] таксама быў пабудаваны ў 1988 годзе. Складаючыся з зялёных прыступак, размешчаных паўколам, ён змяшчае тысячу гледачоў для канцэртаў у цёплую пару года<ref name="Webelse"> {{cite web |url=http://www.gralon.net/tourisme/parcs-et-jardins/info-parc-de-l-amitie-967.htm |title=Парк Дружбы ў Руэй-Мальмезоне |publisher=сайт кампаніі Webelse SARL}}</ref>. <gallery> Image:P1040139 jardin secret parc de l amitie.JPG|Уваход у сакрэтны сад Image:P1040127 jardin japonais zen parc de l amitie.JPG|Японскі дзэн-сад Image:P1040122 vue du pont de bois de face parc de l amitie.JPG|Драўляны мост спераду Image:P1040116 vue du pont de bois de cote parc de l amitie.JPG|Драўляны мост збоку Image:P1040109 roseraie arc de cercle parc de l amitie.JPG|Разарый і аркі Image:P1040106 roseraie parc de l amitie.JPG|Разарый Image:P1040099 Panorama parc de l amitie.jpg|Панарама парку Image:P1040066 jardin des senteurs.JPG|Алея сада водараў </gallery> {{commons|Category:Parc de l'Amitié (Rueil-Malmaison)}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Руэй-Мальмезон]] mj0ec3xo3e9li1s8wgloriad1naqag2 5146730 5146726 2026-05-25T23:20:37Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Гісторыя */ 5146730 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Парк Дружбы |Нацыянальная назва=fr/Parc de l'amitié |Выява= Parc Amitié - Rueil-Malmaison (FR92) - 2023-02-19 - 3.jpg |Подпіс выявы=Уваход у сад |Раён=О-дэ-Сен |Каардынаты=48.880183/N/2.178482/E |Краіна= Францыя |Рэгіён= Іль-дэ-Франс |Горад= Руэй-Мальмезон |Плошча=0,25 }} '''Парк Дружбы''' ({{lang-fr|Parc de l'amitié}}) — гэта грамадскі [[парк]], размешчаны на [[Авеню Поль-Думер (Рюэй-Мальмезон)|авеню Поль-Думер]] у камуне [[Руэй-Мальмезон]] у [[О-дэ-Сен]] у [[Францыя|Францыі]]. == Апісанне == Галоўнай асаблівасцю Парку Дружбы з'яўляецца [[японскі сад]] плошчай 2500 м², сад для прагулак і медытацыі. Спакойная гладзь вады адлюстроўвае драўляны мост, квітучыя кроны шматгадовых раслін узвышаюцца паміж плоскімі камянямі, ціха буркаціць вадаспад… Таксама ў гэтым парку ёсць шэраг іншых невялікіх тэматычных [[сад]]оў: сакрэтны сад, сад водараў, разарый, сад эпохі Адраджэння. Гарады-пабрацімы даслалі для высадкі дрэвы, якія растуць у кожнай з краін. У красавіку тут праходзяць выставы [[цюльпан]]аў і [[нарцыс (кветка)|нарцысаў]], на якія прыходзіць шмат мясцовых жыхароў<ref name="Webelse" />. == Гісторыя == Першая версія Парку Дружбы датуецца [[1977 год]]ам. На 1,5 гектарах можна было любавацца клапатліва размешчанымі дрэвамі і кустамі. [[Ружоўнік]], які аб'ядноўвае пяцьдзесят сартоў [[Роза|роз]], быў адкрыты ў [[1988 год]]зе. Ён заслугоўвае ўвагі сваімі кветкамі і цэнтральным [[кіёск]]ам. [[Зялёны тэатр]] таксама быў пабудаваны ў 1988 годзе. Складаючыся з зялёных прыступак, размешчаных паўколам, ён змяшчае тысячу гледачоў для канцэртаў у цёплую пару года<ref name="Webelse"> {{cite web |url=http://www.gralon.net/tourisme/parcs-et-jardins/info-parc-de-l-amitie-967.htm |title=Парк Дружбы ў Руэй-Мальмезоне |publisher=сайт кампаніі Webelse SARL}}</ref>. <gallery> Image:P1040139 jardin secret parc de l amitie.JPG|Уваход у сакрэтны сад Image:P1040127 jardin japonais zen parc de l amitie.JPG|Японскі дзэн-сад Image:P1040122 vue du pont de bois de face parc de l amitie.JPG|Драўляны мост спераду Image:P1040116 vue du pont de bois de cote parc de l amitie.JPG|Драўляны мост збоку Image:P1040109 roseraie arc de cercle parc de l amitie.JPG|Разарый і аркі Image:P1040106 roseraie parc de l amitie.JPG|Разарый Image:P1040099 Panorama parc de l amitie.jpg|Панарама парку Image:P1040066 jardin des senteurs.JPG|Алея сада водараў </gallery> {{commons|Category:Parc de l'Amitié (Rueil-Malmaison)}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Руэй-Мальмезон]] b9tjljnfxubtn0jujfy8p7f7qwb7zdy 5146731 5146730 2026-05-25T23:22:05Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Гісторыя */ 5146731 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Парк Дружбы |Нацыянальная назва=fr/Parc de l'amitié |Выява= Parc Amitié - Rueil-Malmaison (FR92) - 2023-02-19 - 3.jpg |Подпіс выявы=Уваход у сад |Раён=О-дэ-Сен |Каардынаты=48.880183/N/2.178482/E |Краіна= Францыя |Рэгіён= Іль-дэ-Франс |Горад= Руэй-Мальмезон |Плошча=0,25 }} '''Парк Дружбы''' ({{lang-fr|Parc de l'amitié}}) — гэта грамадскі [[парк]], размешчаны на [[Авеню Поль-Думер (Рюэй-Мальмезон)|авеню Поль-Думер]] у камуне [[Руэй-Мальмезон]] у [[О-дэ-Сен]] у [[Францыя|Францыі]]. == Апісанне == Галоўнай асаблівасцю Парку Дружбы з'яўляецца [[японскі сад]] плошчай 2500 м², сад для прагулак і медытацыі. Спакойная гладзь вады адлюстроўвае драўляны мост, квітучыя кроны шматгадовых раслін узвышаюцца паміж плоскімі камянямі, ціха буркаціць вадаспад… Таксама ў гэтым парку ёсць шэраг іншых невялікіх тэматычных [[сад]]оў: сакрэтны сад, сад водараў, разарый, сад эпохі Адраджэння. Гарады-пабрацімы даслалі для высадкі дрэвы, якія растуць у кожнай з краін. У красавіку тут праходзяць выставы [[цюльпан]]аў і [[нарцыс (кветка)|нарцысаў]], на якія прыходзіць шмат мясцовых жыхароў<ref name="Webelse" />. == Гісторыя == Першая версія Парку Дружбы датуецца [[1977 год]]ам. На 1,5 гектарах можна было любавацца клапатліва размешчанымі дрэвамі і кустамі. [[Ружоўнік]], які аб'ядноўвае пяцьдзесят сартоў [[Ружа|руж]], быў адкрыты ў [[1988 год]]зе. Ён заслугоўвае ўвагі сваімі кветкамі і цэнтральным [[шапік]]ам. [[Зялёны тэатр]] таксама быў пабудаваны ў 1988 годзе. Складаючыся з зялёных прыступак, размешчаных паўколам, ён змяшчае тысячу гледачоў для канцэртаў у цёплую пару года<ref name="Webelse"> {{cite web |url=http://www.gralon.net/tourisme/parcs-et-jardins/info-parc-de-l-amitie-967.htm |title=Парк Дружбы ў Руэй-Мальмезоне |publisher=сайт кампаніі Webelse SARL}}</ref>. <gallery> Image:P1040139 jardin secret parc de l amitie.JPG|Уваход у сакрэтны сад Image:P1040127 jardin japonais zen parc de l amitie.JPG|Японскі дзэн-сад Image:P1040122 vue du pont de bois de face parc de l amitie.JPG|Драўляны мост спераду Image:P1040116 vue du pont de bois de cote parc de l amitie.JPG|Драўляны мост збоку Image:P1040109 roseraie arc de cercle parc de l amitie.JPG|Разарый і аркі Image:P1040106 roseraie parc de l amitie.JPG|Разарый Image:P1040099 Panorama parc de l amitie.jpg|Панарама парку Image:P1040066 jardin des senteurs.JPG|Алея сада водараў </gallery> {{commons|Category:Parc de l'Amitié (Rueil-Malmaison)}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Руэй-Мальмезон]] heew4yprrl0wztyvamtu6hcexbd87uv 5146732 5146731 2026-05-25T23:26:46Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Гісторыя */ 5146732 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Парк Дружбы |Нацыянальная назва=fr/Parc de l'amitié |Выява= Parc Amitié - Rueil-Malmaison (FR92) - 2023-02-19 - 3.jpg |Подпіс выявы=Уваход у сад |Раён=О-дэ-Сен |Каардынаты=48.880183/N/2.178482/E |Краіна= Францыя |Рэгіён= Іль-дэ-Франс |Горад= Руэй-Мальмезон |Плошча=0,25 }} '''Парк Дружбы''' ({{lang-fr|Parc de l'amitié}}) — гэта грамадскі [[парк]], размешчаны на [[Авеню Поль-Думер (Рюэй-Мальмезон)|авеню Поль-Думер]] у камуне [[Руэй-Мальмезон]] у [[О-дэ-Сен]] у [[Францыя|Францыі]]. == Апісанне == Галоўнай асаблівасцю Парку Дружбы з'яўляецца [[японскі сад]] плошчай 2500 м², сад для прагулак і медытацыі. Спакойная гладзь вады адлюстроўвае драўляны мост, квітучыя кроны шматгадовых раслін узвышаюцца паміж плоскімі камянямі, ціха буркаціць вадаспад… Таксама ў гэтым парку ёсць шэраг іншых невялікіх тэматычных [[сад]]оў: сакрэтны сад, сад водараў, разарый, сад эпохі Адраджэння. Гарады-пабрацімы даслалі для высадкі дрэвы, якія растуць у кожнай з краін. У красавіку тут праходзяць выставы [[цюльпан]]аў і [[нарцыс (кветка)|нарцысаў]], на якія прыходзіць шмат мясцовых жыхароў<ref name="Webelse" />. == Гісторыя == Першая версія Парку Дружбы датуецца [[1977 год]]ам. На 1,5 гектарах можна было любавацца клапатліва размешчанымі дрэвамі і кустамі. [[Ружоўнік]], які аб'ядноўвае пяцьдзесят сартоў [[Ружа|руж]], быў адкрыты ў [[1988 год]]зе. Ён заслугоўвае ўвагі сваімі кветкамі і цэнтральным [[шапік]]ам. [[Зялёны тэатр]] таксама быў пабудаваны ў 1988 годзе. Складаючыся з зялёных прыступак, размешчаных паўколам, ён змяшчае тысячу гледачоў для канцэртаў у цёплую пару года<ref name="Webelse"> {{cite web |url=http://www.gralon.net/tourisme/parcs-et-jardins/info-parc-de-l-amitie-967.htm |title=Парк Дружбы ў Руэй-Мальмезоне |publisher=сайт кампаніі Webelse SARL}}</ref>. <gallery> P1040139 jardin secret parc de l amitie.JPG|Уваход у сакрэтны сад P1040127 jardin japonais zen parc de l amitie.JPG|Японскі дзэн-сад Parc Amitié - Rueil-Malmaison (FR92) - 2023-02-19 - 9.jpg|Драўляны мост спераду P1040116 vue du pont de bois de cote parc de l amitie.JPG|Драўляны мост збоку P1040109 roseraie arc de cercle parc de l amitie.JPG|Разарый і аркі P1040106 roseraie parc de l amitie.JPG|Разарый P1040099 Panorama parc de l amitie.jpg|Панарама парку P1040066 jardin des senteurs.JPG|Алея сада водараў </gallery> {{commons|Category:Parc de l'Amitié (Rueil-Malmaison)}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Руэй-Мальмезон]] 2zaqmbpaj50id396p7tlgqz5chbmcjk 5146736 5146732 2026-05-25T23:44:39Z Γλωσσολαλιά 164873 5146736 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Парк Дружбы |Нацыянальная назва=fr/Parc de l'amitié |Выява= Parc Amitié - Rueil-Malmaison (FR92) - 2023-02-19 - 3.jpg |Подпіс выявы=Уваход у сад |Раён=О-дэ-Сен |Каардынаты=48.880183/N/2.178482/E |Краіна= Францыя |Рэгіён= Іль-дэ-Франс |Горад= Руэй-Мальмезон |Плошча=0,25 }} '''Парк Дружбы''' ({{lang-fr|Parc de l'amitié}}) — гэта грамадскі [[парк]], размешчаны на [[Авеню Поль-Думер (Рюэй-Мальмезон)|авеню Поль-Думер]] у камуне [[Руэй-Мальмезон]] у [[О-дэ-Сен]] у [[Францыя|Францыі]].<ref>[https://billetterie.rueil-tourisme.com/event/visite-flash-parc-de-l-amitie-197/register Visite Flash - Parc de l'amitié - Billetterie - Rueil Tourisme]</ref> == Апісанне == Галоўнай асаблівасцю Парку Дружбы з'яўляецца [[японскі сад]] плошчай 2500 м², сад для прагулак і медытацыі. Спакойная гладзь вады адлюстроўвае драўляны мост, квітучыя кроны шматгадовых раслін узвышаюцца паміж плоскімі камянямі, ціха буркаціць вадаспад… Таксама ў гэтым парку ёсць шэраг іншых невялікіх тэматычных [[сад]]оў: сакрэтны сад, сад водараў, разарый, сад эпохі Адраджэння. Гарады-пабрацімы даслалі для высадкі дрэвы, якія растуць у кожнай з краін. У красавіку тут праходзяць выставы [[цюльпан]]аў і [[нарцыс (кветка)|нарцысаў]], на якія прыходзіць шмат мясцовых жыхароў<ref name="Webelse" />. == Гісторыя == Першая версія Парку Дружбы датуецца [[1977 год]]ам. На 1,5 гектарах можна было любавацца клапатліва размешчанымі дрэвамі і кустамі. [[Ружоўнік]], які аб'ядноўвае пяцьдзесят сартоў [[Ружа|руж]], быў адкрыты ў [[1988 год]]зе. Ён заслугоўвае ўвагі сваімі кветкамі і цэнтральным [[шапік]]ам. [[Зялёны тэатр]] таксама быў пабудаваны ў 1988 годзе. Складаючыся з зялёных прыступак, размешчаных паўколам, ён змяшчае тысячу гледачоў для канцэртаў у цёплую пару года<ref name="Webelse"> {{cite web |url=http://www.gralon.net/tourisme/parcs-et-jardins/info-parc-de-l-amitie-967.htm |title=Парк Дружбы ў Руэй-Мальмезоне |publisher=сайт кампаніі Webelse SARL}}</ref>. <gallery> P1040139 jardin secret parc de l amitie.JPG|Уваход у сакрэтны сад P1040127 jardin japonais zen parc de l amitie.JPG|Японскі дзэн-сад Parc Amitié - Rueil-Malmaison (FR92) - 2023-02-19 - 9.jpg|Драўляны мост спераду P1040116 vue du pont de bois de cote parc de l amitie.JPG|Драўляны мост збоку P1040109 roseraie arc de cercle parc de l amitie.JPG|Разарый і аркі P1040106 roseraie parc de l amitie.JPG|Разарый P1040099 Panorama parc de l amitie.jpg|Панарама парку P1040066 jardin des senteurs.JPG|Алея сада водараў </gallery> {{commons|Category:Parc de l'Amitié (Rueil-Malmaison)}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Руэй-Мальмезон]] s1ybhpbrcp6itk6xl7vwxcy2lyecdx8 5146737 5146736 2026-05-25T23:46:01Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Гісторыя */ 5146737 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Парк Дружбы |Нацыянальная назва=fr/Parc de l'amitié |Выява= Parc Amitié - Rueil-Malmaison (FR92) - 2023-02-19 - 3.jpg |Подпіс выявы=Уваход у сад |Раён=О-дэ-Сен |Каардынаты=48.880183/N/2.178482/E |Краіна= Францыя |Рэгіён= Іль-дэ-Франс |Горад= Руэй-Мальмезон |Плошча=0,25 }} '''Парк Дружбы''' ({{lang-fr|Parc de l'amitié}}) — гэта грамадскі [[парк]], размешчаны на [[Авеню Поль-Думер (Рюэй-Мальмезон)|авеню Поль-Думер]] у камуне [[Руэй-Мальмезон]] у [[О-дэ-Сен]] у [[Францыя|Францыі]].<ref>[https://billetterie.rueil-tourisme.com/event/visite-flash-parc-de-l-amitie-197/register Visite Flash - Parc de l'amitié - Billetterie - Rueil Tourisme]</ref> == Апісанне == Галоўнай асаблівасцю Парку Дружбы з'яўляецца [[японскі сад]] плошчай 2500 м², сад для прагулак і медытацыі. Спакойная гладзь вады адлюстроўвае драўляны мост, квітучыя кроны шматгадовых раслін узвышаюцца паміж плоскімі камянямі, ціха буркаціць вадаспад… Таксама ў гэтым парку ёсць шэраг іншых невялікіх тэматычных [[сад]]оў: сакрэтны сад, сад водараў, разарый, сад эпохі Адраджэння. Гарады-пабрацімы даслалі для высадкі дрэвы, якія растуць у кожнай з краін. У красавіку тут праходзяць выставы [[цюльпан]]аў і [[нарцыс (кветка)|нарцысаў]], на якія прыходзіць шмат мясцовых жыхароў<ref name="Webelse" />. == Гісторыя == Першая версія Парку Дружбы датуецца [[1977 год]]ам. На 1,5 гектарах можна было любавацца клапатліва размешчанымі дрэвамі і кустамі.<ref>[https://lac-simon.net/loisirs-sports-et-culture/attraits-touristiques-et-installations/parc-de-lamitie/ Parc de l’Amite]</ref> [[Ружоўнік]], які аб'ядноўвае пяцьдзесят сартоў [[Ружа|руж]], быў адкрыты ў [[1988 год]]зе. Ён заслугоўвае ўвагі сваімі кветкамі і цэнтральным [[шапік]]ам. [[Зялёны тэатр]] таксама быў пабудаваны ў 1988 годзе. Складаючыся з зялёных прыступак, размешчаных паўколам, ён змяшчае тысячу гледачоў для канцэртаў у цёплую пару года<ref name="Webelse"> {{cite web |url=http://www.gralon.net/tourisme/parcs-et-jardins/info-parc-de-l-amitie-967.htm |title=Парк Дружбы ў Руэй-Мальмезоне |publisher=сайт кампаніі Webelse SARL}}</ref>. <gallery> P1040139 jardin secret parc de l amitie.JPG|Уваход у сакрэтны сад P1040127 jardin japonais zen parc de l amitie.JPG|Японскі дзэн-сад Parc Amitié - Rueil-Malmaison (FR92) - 2023-02-19 - 9.jpg|Драўляны мост спераду P1040116 vue du pont de bois de cote parc de l amitie.JPG|Драўляны мост збоку P1040109 roseraie arc de cercle parc de l amitie.JPG|Разарый і аркі P1040106 roseraie parc de l amitie.JPG|Разарый P1040099 Panorama parc de l amitie.jpg|Панарама парку P1040066 jardin des senteurs.JPG|Алея сада водараў </gallery> {{commons|Category:Parc de l'Amitié (Rueil-Malmaison)}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Руэй-Мальмезон]] 2bodpa3qmedg4nvzv0a12vve0bg4j8t 0 808545 5146727 2026-05-25T23:17:01Z Γλωσσολαλιά 164873 Перасылае да [[1977]] 5146727 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[1977]] kn4ywmu765vk9tk11lu1pqkyw47bizo 0 808546 5146728 2026-05-25T23:17:16Z Γλωσσολαλιά 164873 Перасылае да [[1988]] 5146728 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[1988]] ob1wyzolxypehkl8orr7nnkzazodnri 0 808547 5146733 2026-05-25T23:34:05Z Γλωσσολαλιά 164873 Перасылае да [[Нарцыс (род раслін)]] 5146733 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нарцыс (род раслін)]] qxvvvo1cam2nnria2pwaavkm5zrxdoc 0 808548 5146745 2026-05-26T00:52:57Z SimondR 62742 Новая старонка: «{{Музей |назва = Музей Энігальдзі-Наны |выява = Ur-Nassiriyah.jpg |подпіс = Археалагічныя раскопкі палаца Э-Гіг-Пар. На заднім плане — [[Зікурат ва Уры|Вялікі зікурат]]. |lat_dir =N |lat_deg =30 |lat_min =57 |lat_sec =42 |lon_dir =E |lon_deg =46 |lon_min =6 |lon_sec =19 |region = Iraq |CoordScale = |профіль = Месапатам...» 5146745 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Музей Энігальдзі-Наны |выява = Ur-Nassiriyah.jpg |подпіс = Археалагічныя раскопкі палаца Э-Гіг-Пар. На заднім плане — [[Зікурат ва Уры|Вялікі зікурат]]. |lat_dir =N |lat_deg =30 |lat_min =57 |lat_sec =42 |lon_dir =E |lon_deg =46 |lon_min =6 |lon_sec =19 |region = Iraq |CoordScale = |профіль = Месапатамскія артэфакты |заснаваны = 530-я да н.э. |дата закрыцця = V стагоддзе да н.э. |месцазнаходжанне= старажытны [[Ур]] }} '''Музей Энігальдзі-Наны''' (таксама вядомы як '''музей Бэль-Шальці-Наны''') — гістарычны аб’ект у старажытным горадзе [[Ур]] (тэрыторыя сучаснай мухафазы [[Дзі-Кар (мухафаза)|Дзі-Кар]], [[Ірак]]), які лічыцца найстаражытнейшым з вядомых публічных [[Музей|музеяў]] у свеце{{sfn|Anzovin|Podell|2000|p=69}}{{sfn|Cohen|2022|p=487}}{{sfn|Fankhänel|2024}}{{sfn|Grande|2017|p=x}}{{sfn|Quinn|2020|pp=11–12}}{{sfn|Walhimer|2015|p=6}}{{sfn|Woolley|Moorey|1982|pp=251–252}}. Ён датуецца прыкладна 530 годам да н. э.{{sfn|Anzovin|Podell|2000|p=69}}{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}, а ягоным куратарам была прынцэса [[Энігальдзі]], вярхоўная [[Жрэцтва|жрыца]] бога Месяца [[Сін (міфалогія)|Наны]] і дачка [[Набанід]]а, апошняга цара [[Новававілонскае царства|Новававілонскага царства]]{{sfn|Fankhänel|2024}}{{sfn|León|1995|pp=36–37}}{{sfn|McIntosh|1999|p=4}}. Музей размяшчаўся прыкладна за 150 метраў на паўднёвы ўсход ад [[Зікурат ва Уры|Вялікага зікурата ва Уры]]{{sfn|Woolley|Moorey|1982|pp=252–259}}. == Адкрыццё == Музей быў выяўлены ў 1925 годзе брытанскім [[археолаг]]ам [[Чарлз Леанард Вулі|Леанардам Вулі]] падчас экспедыцыі па раскопках палацавага і храмавага комплексу Э-Гіг-Пар у ваколіцах старажытнай [[Ур]]ы{{sfn|Budge|1926|p=275}}. Даследчыкі знайшлі разнастайныя артэфакты на цаглянай падлозе VI стагоддзя да н. э., прычым нават самы новы з гэтых прадметаў быў на некалькі стагоддзяў старэйшы за саму пабудову{{sfn|Woolley|Moorey|1982|pp=251–252}}. Наяўнасць шматмоўных гліняных этыкетак побач з аб’ектамі дазволіла Вулі зрабіць выснову, што перад ім была мэтанакіравана сабраная музейная экспазіцыя, а не выпадковы збор старажытнасцей{{sfn|Hopkins|2021|p=43}}. == Гісторыя і перадумовы стварэння == Музей размяшчаўся ў старажытным храмавым комплексе Э-Гіг-Пар. Гэты манументальны будынак, узведзены царом [[Набанід]]ам, меў памеры 95 метраў у даўжыню і 50 метраў у шырыню, быў арыентаваны з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Комплекс уяўляў сабой жаночы манастыр, у якім Энігальдзі кіравала як настаяцельніца жрыц Ура{{sfn|Budge|1926|p=277-278}}. Там жа знаходзіліся яе жылыя памяшканні і шэраг дапаможных пабудоў{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}{{sfn|Nash|2003|p=12}}{{sfn|Woolley|1954|p=235}}. Бацька прынцэсы, цар Набанід, захапляўся даследаваннем старажытнасцей, праводзіў уласныя [[Археалагічныя раскопкі|раскопкі]] і аднаўляў храмы{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}, праз што ў [[Гістарыяграфія|гістарыяграфіі]] яго часам называюць «першым археолагам»{{sfn|Beaulieu|1989|pp=138–140, 230, 249}}{{sfn|Pryke|2019}}. Ён прывіў дачцэ цікавасць да гістарычнай спадчыны, што ў далейшым мела натхніць яе на стварэнне ўласнай адукацыйнай калекцыі{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}{{sfn|León|1995|pp=36–37}}. У 539 годзе да н. э. Новававілонскае царства была заваявана [[Кір II Вялікі|Кірам II]] і ўвайшла ў склад [[Дзяржава Ахеменідаў|Ахеменідскай дзяржавы]]. Нягледзячы на тое, што Набанід быў адхілены ад улады (і, верагодна, адпраўлены ў ганаровую высылку ў Карманію{{sfn|Beaulieu|1989|pp=138–140, 230, 249}}), змена ўрада не паўплывала на статус Энігальдзі ва Уры. Каля 530 года да н. э. яна заснавала свой музей, які заняў адзін з пакояў манастыра{{sfn|Budge|1926|p=277-278}}, і распрацавала вакол яго паўнавартасную даследчую праграму{{sfn|Anzovin|Podell|2000|p=69}}. Гісторыкі мяркуюць, што калекцыянаванне і дэманстрацыя старажытных [[Рэліквія|рэліквій]] былі не проста захапленнем, а служылі мэтам захавання гістарычнай памяці і падтрымання легітымнасці дынастыі праз сувязь са слаўным мінулым [[Старажытная Месапатамія|Месапатаміі]]. == Калекцыя і артэфакты == [[Артэфакт (археалогія)|Артэфакты]] былі сабраны з розных паўднёвых рэгіёнаў [[Старажытная Месапатамія|Месапатаміі]]{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}. Узрост экспанатаў ахопліваў велізарны часавы прамежак — каля 1500 гадоў (прыкладна ад 2100 да 600 гг. да н. э.){{sfn|Pryke|2019}}. Многія з рэчаў былі выяўлены падчас раскопак самім Набанідам, некаторыя паходзілі з калекцый часоў [[Навухаданосар II|Навухаданосара II]]{{sfn|Nash|2003|p=12}}{{sfn|Pryke|2019}}, а частка, як мяркуецца, была знойдзена па пачынанні самой Энігальдзі{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}{{sfn|León|1995|pp=36–37}}. Прадметы не проста захоўваліся, але былі сістэматызаваныя і размешчаныя ў пэўным парадку з адукацыйным намерам. Мяркуецца, што прынцэса асабіста адказвала за каталагізацыю і маркіроўку збору. Сярод экспанатаў вылучаліся: * ''Касіцкі [[кудуру]]'' (межавы знак), створаны каля 1400 г. да н. э. На ім былі выразаны змяя, эмблемы розных багоў і традыцыйны тэкст праклёну для парушальнікаў межаў{{sfn|Pryke|2019}}. * ''Фрагмент дыярытавай статуі цара [[Шульгі (Ур)|Шульгі]]'' (каля 2029–1989 гг. да н. э.). Захаваўся фрагмент рукі з надпісам, прычым, паводле ацэнак археолагаў, камень быў акуратна абрэзаны ў старажытнасці менавіта такім чынам, каб зберагчы першакрынічны тэкст{{sfn|Pryke|2019}}. * ''Цырыманіяльная булава''. * ''Гліняныя конусы'' з горада [[Ларса]] (каля 1700 г. да н. э.) і іншыя рытуальныя аб’екты. Акрамя музейных экспанатаў, у суседніх пакоях Э-Гіг-Пара было знойдзена мноства іншых важных прадметаў: школьныя вучэбныя таблічкі, таблічкі з разметкай для гульняў, скульптурныя рэльефы і дзвярныя завесы. Гэта дадаткова сведчыць пра тое, што манастыр быў не толькі рэлігійным, але і буйным адукацыйным цэнтрам свайго часу{{sfn|Budge|1926|p=277-278}}. == Першыя этыкеткі і каталогі == Характэрнай асаблівасцю музея з’яўляецца наяўнасць першых у гісторыі «музейных этыкетак». Каб наведвальнікі маглі зразумець паходжанне аб’ектаў, побач з імі размяшчаліся невялікія гліняныя цыліндры. На гэтых цыліндрах быў нанесены тэкст на трох розных мовах (уключаючы [[Шумерская мова|старажытнашумерскую]]), які тлумачыў гістарычную каштоўнасць кожнага прадмета{{sfn|León|1995|pp=36–37}}{{sfn|Pryke|2019}}. Напрыклад, адзін з цыліндраў (цяпер захоўваецца ў [[Брытанскі музей|Брытанскім музеі]]) утрымліваў тлумачальны надпіс пра тое, што экспануемы аб’ект быў знойдзены сярод руін і змешчаны ў калекцыю для азнаямлення гледачоў{{sfn|Woolley|Moorey|1982|pp=252–259}}. Акрамя таго, музей быў абсталяваны асобнымі [[Гліняныя таблічкі|таблічкамі]], якія ўтрымлівалі агульны пералік выстаўленых аб’ектаў — на сённяшні дзень яны лічацца найстаражытнейшымі з вядомых музейных каталогаў. == Далейшы лёс == Далейшы лёс самой прынцэсы Энігальдзі невядомы{{sfn|Grande|2017|p=x}}. Музей спыніў сваё існаванне не пазней за 500 год да н. э.{{sfn|Grande|2017|p=x}} Гэта было звязана з рэзкім пагаршэннем кліматычных умоў у рэгіёне: змяненнем рэчышча ракі [[Еўфрат]], моцнай засухай і адступленнем водаў [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]]. Гэтыя экалагічныя змены прывялі да імклівага заняпаду Ура пад уладай Ахеменідаў і поўнага апусцення горада{{sfn|Grande|2017|p=x}}{{sfn|Pryke|2019}}{{sfn|Romain|2019|p=154}}. == Крыніцы == === Зноскі === {{крыніцы}} === Літаратура === {{refbegin|30em}} * {{Cite book |last1=Anzovin |first1=Steven |last2=Podell |first2=Janet |date=2000 |title=Famous First Facts, International Edition: A Record of First Happenings, Discoveries, and Inventions in World History |publisher=H.W. Wilson |isbn=978-0-8242-0958-2}} * {{Cite book |last=Beaulieu |first=Paul-Alain |author-link=Поль-Ален Болье |date=1989 |title=Reign of Nabonidus, King of Babylon (556-539 BC) |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt2250wnt |publisher=Yale University Press |isbn=9780300043143 |doi=10.2307/j.ctt2250wnt |jstor=j.ctt2250wnt |oclc=20391775 }} * {{Cite book |last=Budge |first=E. A. |date=1926 |chapter=The Excavations at Ur of the Chaldees |chapter-url=http://www.sacred-texts.com/chr/bct/bct12.htm |title=The Book of the Cave of Treasures |date=1926 }} * {{Cite book |last=Cohen |first=Richard |date=2022 |title=Making History: The Storytellers Who Shaped the Past |url=https://books.google.com/books?id=Cw02EAAAQBAJ |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-9821-9580-9 |language=en}} * {{Cite book |last=Dolezal |first=Robert J. |date=1987 |title=Reader's Digest Book of Facts |publisher=Reader's Digest Association |isbn=978-0-89577-256-5}} * {{Cite journal |last=Fankhänel |first=Teresa |date=2024 |title=Architecture on Display |url=http://journals.openedition.org/lha/10902 |journal=Livraisons de l'histoire de l'architecture |volume=46 |doi=10.4000/123q2 }} * {{Cite book |last=Grande |first=Lance |date=2017 |title=Curators: Behind the Scenes of Natural History Museums |url=https://books.google.com/books?id=ZZYtDwAAQBAJ |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-19275-8 |language=en}} * {{Cite book |last=Hopkins |first=Owen |date=2021 |title=The Museum: From its Origins to the 21st Century |url=https://books.google.com/books?id=hodIEAAAQBAJ |publisher=Frances Lincoln |isbn=978-0-7112-5457-2 |language=en}} * {{Cite book |last=León |first=Vicki |date=1995 |title=Uppity Women of Ancient Times |url=https://archive.org/details/uppitywomenofanc00leon/page/36 |publisher=Conari Press |isbn=1-57324-010-9 |pages=[https://archive.org/details/uppitywomenofanc00leon/page/36 36–37]}} * {{Cite book |last=McIntosh |first=Jane |date=1999 |title=The Practical Archaeologist: How We Know what We Know about the Past |url=https://books.google.com/books?id=qBtBPgAACAAJ |publisher=Facts On File |isbn=978-0-8160-3950-0}} * {{Cite journal |editor-last=Nash |editor-first=Stephen Edward |date=2003 |title=Curators, collections, and contexts: anthropology at the Field Museum, 1893-2002 |issue=36 |journal=Fieldiana: Anthropology |volume=1525 |publisher=Field Museum of Natural History |jstor=i29782661 }} * {{Cite book |last=Quinn |first=Therese |date=2020 |title=About Museums, Culture, and Justice to Explore in Your Classroom |url=https://books.google.com/books?id=OwbZDwAAQBAJ |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-6343-8 |language=en}} * {{Cite journal |last=Romain |first=William F. |date=2019 |title=Lunar alignments at Ur: Entanglements with the Moon God Nanna |url=https://journal.equinoxpub.com/JSA/article/view/17542 |journal=Journal of Skyscape Archaeology |language=en |volume=5 |issue=2 |pages=154 |doi=10.1558/jsa.39074 |s2cid=215828817 |issn=2055-3498|doi-access=free }} * {{Cite book |last=Walhimer |first=Mark |date=2015 |title=Museums 101 |url=https://books.google.com/books?id=NO_5CQAAQBAJ |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-4422-3019-4 |language=en}} * {{Cite book |last=Woolley |first=Leonard |date=1954 |title=Excavations at Ur: A Record of Twelve Years' Work |publisher=Ernest Benn Limited |location=Great Britain |isbn=978-0-8152-0110-6}} * {{Cite book |last1=Woolley |first1=Leonard |last2=Moorey |first2=Peter Roger Stuart |date=1982 |title=Ur 'of the Chaldees' |publisher=Herbert Press |isbn=978-0-906969-21-2}} {{refend}} == Спасылкі == * {{Citation |last=Pryke |first=Louise |date=2019 |title=Hidden women of history: Ennigaldi-Nanna, curator of the world's first museum |url=http://theconversation.com/hidden-women-of-history-ennigaldi-nanna-curator-of-the-worlds-first-museum-116431 |website=The Conversation |language=en }} * {{Citation |last=Wilkins |first=Alasdair |date=2011 |title=The story behind the world’s oldest museum, built by a Babylonian princess 2,500 years ago |url=https://gizmodo.com/the-story-behind-the-worlds-oldest-museum-built-by-a-b-5805358 |work=Gizmodo |language=en }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музеі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Ур]] [[Катэгорыя:Вавілон]] 1ljfrgu2h5lkwvpa30l66halab6aodq 5146746 5146745 2026-05-26T00:56:35Z SimondR 62742 /* Адкрыццё */ 5146746 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Музей Энігальдзі-Наны |выява = Ur-Nassiriyah.jpg |подпіс = Археалагічныя раскопкі палаца Э-Гіг-Пар. На заднім плане — [[Зікурат ва Уры|Вялікі зікурат]]. |lat_dir =N |lat_deg =30 |lat_min =57 |lat_sec =42 |lon_dir =E |lon_deg =46 |lon_min =6 |lon_sec =19 |region = Iraq |CoordScale = |профіль = Месапатамскія артэфакты |заснаваны = 530-я да н.э. |дата закрыцця = V стагоддзе да н.э. |месцазнаходжанне= старажытны [[Ур]] }} '''Музей Энігальдзі-Наны''' (таксама вядомы як '''музей Бэль-Шальці-Наны''') — гістарычны аб’ект у старажытным горадзе [[Ур]] (тэрыторыя сучаснай мухафазы [[Дзі-Кар (мухафаза)|Дзі-Кар]], [[Ірак]]), які лічыцца найстаражытнейшым з вядомых публічных [[Музей|музеяў]] у свеце{{sfn|Anzovin|Podell|2000|p=69}}{{sfn|Cohen|2022|p=487}}{{sfn|Fankhänel|2024}}{{sfn|Grande|2017|p=x}}{{sfn|Quinn|2020|pp=11–12}}{{sfn|Walhimer|2015|p=6}}{{sfn|Woolley|Moorey|1982|pp=251–252}}. Ён датуецца прыкладна 530 годам да н. э.{{sfn|Anzovin|Podell|2000|p=69}}{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}, а ягоным куратарам была прынцэса [[Энігальдзі]], вярхоўная [[Жрэцтва|жрыца]] бога Месяца [[Сін (міфалогія)|Наны]] і дачка [[Набанід]]а, апошняга цара [[Новававілонскае царства|Новававілонскага царства]]{{sfn|Fankhänel|2024}}{{sfn|León|1995|pp=36–37}}{{sfn|McIntosh|1999|p=4}}. Музей размяшчаўся прыкладна за 150 метраў на паўднёвы ўсход ад [[Зікурат ва Уры|Вялікага зікурата ва Уры]]{{sfn|Woolley|Moorey|1982|pp=252–259}}. == Адкрыццё == Музей быў выяўлены ў 1925 годзе брытанскім [[археолаг]]ам [[Чарлз Леанард Вулі|Леанардам Вулі]] падчас экспедыцыі па раскопках палацавага і храмавага комплексу Э-Гіг-Пар у ваколіцах старажытнага [[Ур]]а{{sfn|Budge|1926|p=275}}. Даследчыкі знайшлі разнастайныя артэфакты на цаглянай падлозе VI стагоддзя да н. э., прычым нават самы новы з гэтых прадметаў быў на некалькі стагоддзяў старэйшы за саму пабудову{{sfn|Woolley|Moorey|1982|pp=251–252}}. Наяўнасць шматмоўных гліняных этыкетак побач з аб’ектамі дазволіла Вулі зрабіць выснову, што перад ім была мэтанакіравана сабраная музейная экспазіцыя, а не выпадковы збор старажытнасцей{{sfn|Hopkins|2021|p=43}}. == Гісторыя і перадумовы стварэння == Музей размяшчаўся ў старажытным храмавым комплексе Э-Гіг-Пар. Гэты манументальны будынак, узведзены царом [[Набанід]]ам, меў памеры 95 метраў у даўжыню і 50 метраў у шырыню, быў арыентаваны з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Комплекс уяўляў сабой жаночы манастыр, у якім Энігальдзі кіравала як настаяцельніца жрыц Ура{{sfn|Budge|1926|p=277-278}}. Там жа знаходзіліся яе жылыя памяшканні і шэраг дапаможных пабудоў{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}{{sfn|Nash|2003|p=12}}{{sfn|Woolley|1954|p=235}}. Бацька прынцэсы, цар Набанід, захапляўся даследаваннем старажытнасцей, праводзіў уласныя [[Археалагічныя раскопкі|раскопкі]] і аднаўляў храмы{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}, праз што ў [[Гістарыяграфія|гістарыяграфіі]] яго часам называюць «першым археолагам»{{sfn|Beaulieu|1989|pp=138–140, 230, 249}}{{sfn|Pryke|2019}}. Ён прывіў дачцэ цікавасць да гістарычнай спадчыны, што ў далейшым мела натхніць яе на стварэнне ўласнай адукацыйнай калекцыі{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}{{sfn|León|1995|pp=36–37}}. У 539 годзе да н. э. Новававілонскае царства была заваявана [[Кір II Вялікі|Кірам II]] і ўвайшла ў склад [[Дзяржава Ахеменідаў|Ахеменідскай дзяржавы]]. Нягледзячы на тое, што Набанід быў адхілены ад улады (і, верагодна, адпраўлены ў ганаровую высылку ў Карманію{{sfn|Beaulieu|1989|pp=138–140, 230, 249}}), змена ўрада не паўплывала на статус Энігальдзі ва Уры. Каля 530 года да н. э. яна заснавала свой музей, які заняў адзін з пакояў манастыра{{sfn|Budge|1926|p=277-278}}, і распрацавала вакол яго паўнавартасную даследчую праграму{{sfn|Anzovin|Podell|2000|p=69}}. Гісторыкі мяркуюць, што калекцыянаванне і дэманстрацыя старажытных [[Рэліквія|рэліквій]] былі не проста захапленнем, а служылі мэтам захавання гістарычнай памяці і падтрымання легітымнасці дынастыі праз сувязь са слаўным мінулым [[Старажытная Месапатамія|Месапатаміі]]. == Калекцыя і артэфакты == [[Артэфакт (археалогія)|Артэфакты]] былі сабраны з розных паўднёвых рэгіёнаў [[Старажытная Месапатамія|Месапатаміі]]{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}. Узрост экспанатаў ахопліваў велізарны часавы прамежак — каля 1500 гадоў (прыкладна ад 2100 да 600 гг. да н. э.){{sfn|Pryke|2019}}. Многія з рэчаў былі выяўлены падчас раскопак самім Набанідам, некаторыя паходзілі з калекцый часоў [[Навухаданосар II|Навухаданосара II]]{{sfn|Nash|2003|p=12}}{{sfn|Pryke|2019}}, а частка, як мяркуецца, была знойдзена па пачынанні самой Энігальдзі{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}{{sfn|León|1995|pp=36–37}}. Прадметы не проста захоўваліся, але былі сістэматызаваныя і размешчаныя ў пэўным парадку з адукацыйным намерам. Мяркуецца, што прынцэса асабіста адказвала за каталагізацыю і маркіроўку збору. Сярод экспанатаў вылучаліся: * ''Касіцкі [[кудуру]]'' (межавы знак), створаны каля 1400 г. да н. э. На ім былі выразаны змяя, эмблемы розных багоў і традыцыйны тэкст праклёну для парушальнікаў межаў{{sfn|Pryke|2019}}. * ''Фрагмент дыярытавай статуі цара [[Шульгі (Ур)|Шульгі]]'' (каля 2029–1989 гг. да н. э.). Захаваўся фрагмент рукі з надпісам, прычым, паводле ацэнак археолагаў, камень быў акуратна абрэзаны ў старажытнасці менавіта такім чынам, каб зберагчы першакрынічны тэкст{{sfn|Pryke|2019}}. * ''Цырыманіяльная булава''. * ''Гліняныя конусы'' з горада [[Ларса]] (каля 1700 г. да н. э.) і іншыя рытуальныя аб’екты. Акрамя музейных экспанатаў, у суседніх пакоях Э-Гіг-Пара было знойдзена мноства іншых важных прадметаў: школьныя вучэбныя таблічкі, таблічкі з разметкай для гульняў, скульптурныя рэльефы і дзвярныя завесы. Гэта дадаткова сведчыць пра тое, што манастыр быў не толькі рэлігійным, але і буйным адукацыйным цэнтрам свайго часу{{sfn|Budge|1926|p=277-278}}. == Першыя этыкеткі і каталогі == Характэрнай асаблівасцю музея з’яўляецца наяўнасць першых у гісторыі «музейных этыкетак». Каб наведвальнікі маглі зразумець паходжанне аб’ектаў, побач з імі размяшчаліся невялікія гліняныя цыліндры. На гэтых цыліндрах быў нанесены тэкст на трох розных мовах (уключаючы [[Шумерская мова|старажытнашумерскую]]), які тлумачыў гістарычную каштоўнасць кожнага прадмета{{sfn|León|1995|pp=36–37}}{{sfn|Pryke|2019}}. Напрыклад, адзін з цыліндраў (цяпер захоўваецца ў [[Брытанскі музей|Брытанскім музеі]]) утрымліваў тлумачальны надпіс пра тое, што экспануемы аб’ект быў знойдзены сярод руін і змешчаны ў калекцыю для азнаямлення гледачоў{{sfn|Woolley|Moorey|1982|pp=252–259}}. Акрамя таго, музей быў абсталяваны асобнымі [[Гліняныя таблічкі|таблічкамі]], якія ўтрымлівалі агульны пералік выстаўленых аб’ектаў — на сённяшні дзень яны лічацца найстаражытнейшымі з вядомых музейных каталогаў. == Далейшы лёс == Далейшы лёс самой прынцэсы Энігальдзі невядомы{{sfn|Grande|2017|p=x}}. Музей спыніў сваё існаванне не пазней за 500 год да н. э.{{sfn|Grande|2017|p=x}} Гэта было звязана з рэзкім пагаршэннем кліматычных умоў у рэгіёне: змяненнем рэчышча ракі [[Еўфрат]], моцнай засухай і адступленнем водаў [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]]. Гэтыя экалагічныя змены прывялі да імклівага заняпаду Ура пад уладай Ахеменідаў і поўнага апусцення горада{{sfn|Grande|2017|p=x}}{{sfn|Pryke|2019}}{{sfn|Romain|2019|p=154}}. == Крыніцы == === Зноскі === {{крыніцы}} === Літаратура === {{refbegin|30em}} * {{Cite book |last1=Anzovin |first1=Steven |last2=Podell |first2=Janet |date=2000 |title=Famous First Facts, International Edition: A Record of First Happenings, Discoveries, and Inventions in World History |publisher=H.W. Wilson |isbn=978-0-8242-0958-2}} * {{Cite book |last=Beaulieu |first=Paul-Alain |author-link=Поль-Ален Болье |date=1989 |title=Reign of Nabonidus, King of Babylon (556-539 BC) |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt2250wnt |publisher=Yale University Press |isbn=9780300043143 |doi=10.2307/j.ctt2250wnt |jstor=j.ctt2250wnt |oclc=20391775 }} * {{Cite book |last=Budge |first=E. A. |date=1926 |chapter=The Excavations at Ur of the Chaldees |chapter-url=http://www.sacred-texts.com/chr/bct/bct12.htm |title=The Book of the Cave of Treasures |date=1926 }} * {{Cite book |last=Cohen |first=Richard |date=2022 |title=Making History: The Storytellers Who Shaped the Past |url=https://books.google.com/books?id=Cw02EAAAQBAJ |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-9821-9580-9 |language=en}} * {{Cite book |last=Dolezal |first=Robert J. |date=1987 |title=Reader's Digest Book of Facts |publisher=Reader's Digest Association |isbn=978-0-89577-256-5}} * {{Cite journal |last=Fankhänel |first=Teresa |date=2024 |title=Architecture on Display |url=http://journals.openedition.org/lha/10902 |journal=Livraisons de l'histoire de l'architecture |volume=46 |doi=10.4000/123q2 }} * {{Cite book |last=Grande |first=Lance |date=2017 |title=Curators: Behind the Scenes of Natural History Museums |url=https://books.google.com/books?id=ZZYtDwAAQBAJ |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-19275-8 |language=en}} * {{Cite book |last=Hopkins |first=Owen |date=2021 |title=The Museum: From its Origins to the 21st Century |url=https://books.google.com/books?id=hodIEAAAQBAJ |publisher=Frances Lincoln |isbn=978-0-7112-5457-2 |language=en}} * {{Cite book |last=León |first=Vicki |date=1995 |title=Uppity Women of Ancient Times |url=https://archive.org/details/uppitywomenofanc00leon/page/36 |publisher=Conari Press |isbn=1-57324-010-9 |pages=[https://archive.org/details/uppitywomenofanc00leon/page/36 36–37]}} * {{Cite book |last=McIntosh |first=Jane |date=1999 |title=The Practical Archaeologist: How We Know what We Know about the Past |url=https://books.google.com/books?id=qBtBPgAACAAJ |publisher=Facts On File |isbn=978-0-8160-3950-0}} * {{Cite journal |editor-last=Nash |editor-first=Stephen Edward |date=2003 |title=Curators, collections, and contexts: anthropology at the Field Museum, 1893-2002 |issue=36 |journal=Fieldiana: Anthropology |volume=1525 |publisher=Field Museum of Natural History |jstor=i29782661 }} * {{Cite book |last=Quinn |first=Therese |date=2020 |title=About Museums, Culture, and Justice to Explore in Your Classroom |url=https://books.google.com/books?id=OwbZDwAAQBAJ |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-6343-8 |language=en}} * {{Cite journal |last=Romain |first=William F. |date=2019 |title=Lunar alignments at Ur: Entanglements with the Moon God Nanna |url=https://journal.equinoxpub.com/JSA/article/view/17542 |journal=Journal of Skyscape Archaeology |language=en |volume=5 |issue=2 |pages=154 |doi=10.1558/jsa.39074 |s2cid=215828817 |issn=2055-3498|doi-access=free }} * {{Cite book |last=Walhimer |first=Mark |date=2015 |title=Museums 101 |url=https://books.google.com/books?id=NO_5CQAAQBAJ |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-4422-3019-4 |language=en}} * {{Cite book |last=Woolley |first=Leonard |date=1954 |title=Excavations at Ur: A Record of Twelve Years' Work |publisher=Ernest Benn Limited |location=Great Britain |isbn=978-0-8152-0110-6}} * {{Cite book |last1=Woolley |first1=Leonard |last2=Moorey |first2=Peter Roger Stuart |date=1982 |title=Ur 'of the Chaldees' |publisher=Herbert Press |isbn=978-0-906969-21-2}} {{refend}} == Спасылкі == * {{Citation |last=Pryke |first=Louise |date=2019 |title=Hidden women of history: Ennigaldi-Nanna, curator of the world's first museum |url=http://theconversation.com/hidden-women-of-history-ennigaldi-nanna-curator-of-the-worlds-first-museum-116431 |website=The Conversation |language=en }} * {{Citation |last=Wilkins |first=Alasdair |date=2011 |title=The story behind the world’s oldest museum, built by a Babylonian princess 2,500 years ago |url=https://gizmodo.com/the-story-behind-the-worlds-oldest-museum-built-by-a-b-5805358 |work=Gizmodo |language=en }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музеі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Ур]] [[Катэгорыя:Вавілон]] super6nhyh57ymeejbtp6a4ffza6nnb 5146792 5146746 2026-05-26T07:25:45Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5146792 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Музей Энігальдзі-Наны |выява = Ur-Nassiriyah.jpg |подпіс = Археалагічныя раскопкі палаца Э-Гіг-Пар. На заднім плане — [[Зікурат ва Уры|Вялікі зікурат]]. |lat_dir =N |lat_deg =30 |lat_min =57 |lat_sec =42 |lon_dir =E |lon_deg =46 |lon_min =6 |lon_sec =19 |region = Iraq |CoordScale = |профіль = Месапатамскія артэфакты |заснаваны = 530-я да н.э. |дата закрыцця = V стагоддзе да н.э. |месцазнаходжанне= старажытны [[Ур]] }} '''Музей Энігальдзі-Наны''' (таксама вядомы як '''музей Бэль-Шальці-Наны''') — гістарычны аб’ект у старажытным горадзе [[Ур]] (тэрыторыя сучаснай мухафазы [[Дзі-Кар (мухафаза)|Дзі-Кар]], [[Ірак]]), які лічыцца найстаражытнейшым з вядомых публічных [[Музей|музеяў]] у свеце{{sfn|Anzovin|Podell|2000|p=69}}{{sfn|Cohen|2022|p=487}}{{sfn|Fankhänel|2024}}{{sfn|Grande|2017|p=x}}{{sfn|Quinn|2020|pp=11–12}}{{sfn|Walhimer|2015|p=6}}{{sfn|Woolley|Moorey|1982|pp=251–252}}. Ён датуецца прыкладна 530 годам да н. э.{{sfn|Anzovin|Podell|2000|p=69}}{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}, а ягоным куратарам была прынцэса [[Энігальдзі]], вярхоўная [[Жрэцтва|жрыца]] бога Месяца [[Сін (міфалогія)|Наны]] і дачка [[Набанід]]а, апошняга цара [[Новававілонскае царства|Новававілонскага царства]]{{sfn|Fankhänel|2024}}{{sfn|León|1995|pp=36–37}}{{sfn|McIntosh|1999|p=4}}. Музей размяшчаўся прыкладна за 150 метраў на паўднёвы ўсход ад [[Зікурат ва Уры|Вялікага зікурата ва Уры]]{{sfn|Woolley|Moorey|1982|pp=252–259}}. == Адкрыццё == Музей быў выяўлены ў 1925 годзе брытанскім [[археолаг]]ам [[Чарлз Леанард Вулі|Леанардам Вулі]] падчас экспедыцыі па раскопках палацавага і храмавага комплексу Э-Гіг-Пар у ваколіцах старажытнага [[Ур]]а{{sfn|Budge|1926|p=275}}. Даследчыкі знайшлі разнастайныя артэфакты на цаглянай падлозе VI стагоддзя да н. э., прычым нават самы новы з гэтых прадметаў быў на некалькі стагоддзяў старэйшы за саму пабудову{{sfn|Woolley|Moorey|1982|pp=251–252}}. Наяўнасць шматмоўных гліняных этыкетак побач з аб’ектамі дазволіла Вулі зрабіць выснову, што перад ім была мэтанакіравана сабраная музейная экспазіцыя, а не выпадковы збор старажытнасцей{{sfn|Hopkins|2021|p=43}}. == Гісторыя і перадумовы стварэння == Музей размяшчаўся ў старажытным храмавым комплексе Э-Гіг-Пар. Гэты манументальны будынак, узведзены царом [[Набанід]]ам, меў памеры 95 метраў у даўжыню і 50 метраў у шырыню, быў арыентаваны з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Комплекс уяўляў сабой жаночы манастыр, у якім Энігальдзі кіравала як настаяцельніца жрыц Ура{{sfn|Budge|1926|p=277-278}}. Там жа знаходзіліся яе жылыя памяшканні і шэраг дапаможных пабудоў{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}{{sfn|Nash|2003|p=12}}{{sfn|Woolley|1954|p=235}}. Бацька прынцэсы, цар Набанід, захапляўся даследаваннем старажытнасцей, праводзіў уласныя [[Археалагічныя раскопкі|раскопкі]] і аднаўляў храмы{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}, праз што ў [[Гістарыяграфія|гістарыяграфіі]] яго часам называюць «першым археолагам»{{sfn|Beaulieu|1989|pp=138–140, 230, 249}}{{sfn|Pryke|2019}}. Ён прывіў дачцэ цікавасць да гістарычнай спадчыны, што ў далейшым мела натхніць яе на стварэнне ўласнай адукацыйнай калекцыі{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}{{sfn|León|1995|pp=36–37}}. У 539 годзе да н. э. Новававілонскае царства была заваявана [[Кір II Вялікі|Кірам II]] і ўвайшла ў склад [[Дзяржава Ахеменідаў|Ахеменідскай дзяржавы]]. Нягледзячы на тое, што Набанід быў адхілены ад улады (і, верагодна, адпраўлены ў ганаровую высылку ў Карманію{{sfn|Beaulieu|1989|pp=138–140, 230, 249}}), змена ўрада не паўплывала на статус Энігальдзі ва Уры. Каля 530 года да н. э. яна заснавала свой музей, які заняў адзін з пакояў манастыра{{sfn|Budge|1926|p=277-278}}, і распрацавала вакол яго паўнавартасную даследчую праграму{{sfn|Anzovin|Podell|2000|p=69}}. Гісторыкі мяркуюць, што калекцыянаванне і дэманстрацыя старажытных [[Рэліквія|рэліквій]] былі не проста захапленнем, а служылі мэтам захавання гістарычнай памяці і падтрымання легітымнасці дынастыі праз сувязь са слаўным мінулым [[Старажытная Месапатамія|Месапатаміі]]. == Калекцыя і артэфакты == [[Артэфакт (археалогія)|Артэфакты]] былі сабраны з розных паўднёвых рэгіёнаў [[Старажытная Месапатамія|Месапатаміі]]{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}. Узрост экспанатаў ахопліваў велізарны часавы прамежак — каля 1500 гадоў (прыкладна ад 2100 да 600 гг. да н. э.){{sfn|Pryke|2019}}. Многія з рэчаў былі выяўлены падчас раскопак самім Набанідам, некаторыя паходзілі з калекцый часоў [[Навухаданосар II|Навухаданосара II]]{{sfn|Nash|2003|p=12}}{{sfn|Pryke|2019}}, а частка, як мяркуецца, была знойдзена па пачынанні самой Энігальдзі{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}{{sfn|León|1995|pp=36–37}}. Прадметы не проста захоўваліся, але былі сістэматызаваныя і размешчаныя ў пэўным парадку з адукацыйным намерам. Мяркуецца, што прынцэса асабіста адказвала за каталагізацыю і маркіроўку збору. Сярод экспанатаў вылучаліся: * ''Касіцкі [[кудуру]]'' (межавы знак), створаны каля 1400 г. да н. э. На ім былі выразаны змяя, эмблемы розных багоў і традыцыйны тэкст праклёну для парушальнікаў межаў{{sfn|Pryke|2019}}. * ''Фрагмент дыярытавай статуі цара [[Шульгі (Ур)|Шульгі]]'' (каля 2029–1989 гг. да н. э.). Захаваўся фрагмент рукі з надпісам, прычым, паводле ацэнак археолагаў, камень быў акуратна абрэзаны ў старажытнасці менавіта такім чынам, каб зберагчы першакрынічны тэкст{{sfn|Pryke|2019}}. * ''Цырыманіяльная булава''. * ''Гліняныя конусы'' з горада [[Ларса]] (каля 1700 г. да н. э.) і іншыя рытуальныя аб’екты. Акрамя музейных экспанатаў, у суседніх пакоях Э-Гіг-Пара было знойдзена мноства іншых важных прадметаў: школьныя вучэбныя таблічкі, таблічкі з разметкай для гульняў, скульптурныя рэльефы і дзвярныя завесы. Гэта дадаткова сведчыць пра тое, што манастыр быў не толькі рэлігійным, але і буйным адукацыйным цэнтрам свайго часу{{sfn|Budge|1926|p=277-278}}. == Першыя этыкеткі і каталогі == Характэрнай асаблівасцю музея з’яўляецца наяўнасць першых у гісторыі «музейных этыкетак». Каб наведвальнікі маглі зразумець паходжанне аб’ектаў, побач з імі размяшчаліся невялікія гліняныя цыліндры. На гэтых цыліндрах быў нанесены тэкст на трох розных мовах (уключаючы [[Шумерская мова|старажытнашумерскую]]), які тлумачыў гістарычную каштоўнасць кожнага прадмета{{sfn|León|1995|pp=36–37}}{{sfn|Pryke|2019}}. Напрыклад, адзін з цыліндраў (цяпер захоўваецца ў [[Брытанскі музей|Брытанскім музеі]]) утрымліваў тлумачальны надпіс пра тое, што экспануемы аб’ект быў знойдзены сярод руін і змешчаны ў калекцыю для азнаямлення гледачоў{{sfn|Woolley|Moorey|1982|pp=252–259}}. Акрамя таго, музей быў абсталяваны асобнымі [[Гліняныя таблічкі|таблічкамі]], якія ўтрымлівалі агульны пералік выстаўленых аб’ектаў — на сённяшні дзень яны лічацца найстаражытнейшымі з вядомых музейных каталогаў. == Далейшы лёс == Далейшы лёс самой прынцэсы Энігальдзі невядомы{{sfn|Grande|2017|p=x}}. Музей спыніў сваё існаванне не пазней за 500 год да н. э.{{sfn|Grande|2017|p=x}} Гэта было звязана з рэзкім пагаршэннем кліматычных умоў у рэгіёне: змяненнем рэчышча ракі [[Еўфрат]], моцнай засухай і адступленнем водаў [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]]. Гэтыя экалагічныя змены прывялі да імклівага заняпаду Ура пад уладай Ахеменідаў і поўнага апусцення горада{{sfn|Grande|2017|p=x}}{{sfn|Pryke|2019}}{{sfn|Romain|2019|p=154}}. == Крыніцы == === Зноскі === {{крыніцы}} === Літаратура === {{refbegin|30em}} * {{Cite book |last1=Anzovin |first1=Steven |last2=Podell |first2=Janet |date=2000 |title=Famous First Facts, International Edition: A Record of First Happenings, Discoveries, and Inventions in World History |publisher=H.W. Wilson |isbn=978-0-8242-0958-2}} * {{Cite book |last=Beaulieu |first=Paul-Alain |author-link=Поль-Ален Болье |date=1989 |title=Reign of Nabonidus, King of Babylon (556-539 BC) |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt2250wnt |publisher=Yale University Press |isbn=9780300043143 |doi=10.2307/j.ctt2250wnt |jstor=j.ctt2250wnt |oclc=20391775 }} * {{Cite book |last=Budge |first=E. A. |date=1926 |chapter=The Excavations at Ur of the Chaldees |chapter-url=http://www.sacred-texts.com/chr/bct/bct12.htm |title=The Book of the Cave of Treasures |date=1926 }} * {{Cite book |last=Cohen |first=Richard |date=2022 |title=Making History: The Storytellers Who Shaped the Past |url=https://books.google.com/books?id=Cw02EAAAQBAJ |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-9821-9580-9 |language=en}} * {{Cite book |last=Dolezal |first=Robert J. |date=1987 |title=Reader's Digest Book of Facts |publisher=Reader's Digest Association |isbn=978-0-89577-256-5}} * {{Cite journal |last=Fankhänel |first=Teresa |date=2024 |title=Architecture on Display |url=http://journals.openedition.org/lha/10902 |journal=Livraisons de l'histoire de l'architecture |volume=46 |doi=10.4000/123q2 }} * {{Cite book |last=Grande |first=Lance |date=2017 |title=Curators: Behind the Scenes of Natural History Museums |url=https://books.google.com/books?id=ZZYtDwAAQBAJ |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-19275-8 |language=en}} * {{Cite book |last=Hopkins |first=Owen |date=2021 |title=The Museum: From its Origins to the 21st Century |url=https://books.google.com/books?id=hodIEAAAQBAJ |publisher=Frances Lincoln |isbn=978-0-7112-5457-2 |language=en}} * {{Cite book |last=León |first=Vicki |date=1995 |title=Uppity Women of Ancient Times |url=https://archive.org/details/uppitywomenofanc00leon/page/36 |publisher=Conari Press |isbn=1-57324-010-9 |pages=[https://archive.org/details/uppitywomenofanc00leon/page/36 36–37]}} * {{Cite book |last=McIntosh |first=Jane |date=1999 |title=The Practical Archaeologist: How We Know what We Know about the Past |url=https://books.google.com/books?id=qBtBPgAACAAJ |publisher=Facts On File |isbn=978-0-8160-3950-0}} * {{Cite journal |editor-last=Nash |editor-first=Stephen Edward |date=2003 |title=Curators, collections, and contexts: anthropology at the Field Museum, 1893-2002 |issue=36 |journal=Fieldiana: Anthropology |volume=1525 |publisher=Field Museum of Natural History |jstor=i29782661 }} * {{Cite book |last=Quinn |first=Therese |date=2020 |title=About Museums, Culture, and Justice to Explore in Your Classroom |url=https://books.google.com/books?id=OwbZDwAAQBAJ |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-6343-8 |language=en}} * {{Cite journal |last=Romain |first=William F. |date=2019 |title=Lunar alignments at Ur: Entanglements with the Moon God Nanna |url=https://journal.equinoxpub.com/JSA/article/view/17542 |journal=Journal of Skyscape Archaeology |language=en |volume=5 |issue=2 |pages=154 |doi=10.1558/jsa.39074 |s2cid=215828817 |issn=2055-3498|doi-access=free }} * {{Cite book |last=Walhimer |first=Mark |date=2015 |title=Museums 101 |url=https://books.google.com/books?id=NO_5CQAAQBAJ |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-4422-3019-4 |language=en}} * {{Cite book |last=Woolley |first=Leonard |date=1954 |title=Excavations at Ur: A Record of Twelve Years' Work |publisher=Ernest Benn Limited |location=Great Britain |isbn=978-0-8152-0110-6}} * {{Cite book |last1=Woolley |first1=Leonard |last2=Moorey |first2=Peter Roger Stuart |date=1982 |title=Ur 'of the Chaldees' |publisher=Herbert Press |isbn=978-0-906969-21-2}} {{refend}} == Спасылкі == * {{Citation |last=Pryke |first=Louise |date=2019 |title=Hidden women of history: Ennigaldi-Nanna, curator of the world's first museum |url=http://theconversation.com/hidden-women-of-history-ennigaldi-nanna-curator-of-the-worlds-first-museum-116431 |website=The Conversation |language=en }} * {{Citation |last=Wilkins |first=Alasdair |date=2011 |title=The story behind the world’s oldest museum, built by a Babylonian princess 2,500 years ago |url=https://gizmodo.com/the-story-behind-the-worlds-oldest-museum-built-by-a-b-5805358 |work=Gizmodo |language=en }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-26}} [[Катэгорыя:Музеі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Ур]] [[Катэгорыя:Вавілон]] 9c5p1lflnvmpun2px50y6jshm73nqp5 4 808549 5146766 2026-05-26T05:20:23Z ~2026-31186-66 168783 1141156688 5146766 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 808550 5146811 2026-05-26T08:11:54Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «{{Гандбаліст2}} '''Станіслаў Кашпарэк''' ({{lang-cs|Stanislav Kašpárek}}; {{ДН|11|6|1996}}, [[Пршэраў]], [[ Чэхія]]) — чэшскі [[гандбаліст]]. == Біяграфія == {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/stanislav-kashparek Станислав Кашпарек] {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кашпарэк Станіслаў}} [...» 5146811 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} '''Станіслаў Кашпарэк''' ({{lang-cs|Stanislav Kašpárek}}; {{ДН|11|6|1996}}, [[Пршэраў]], [[ Чэхія]]) — чэшскі [[гандбаліст]]. == Біяграфія == {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/stanislav-kashparek Станислав Кашпарек] {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кашпарэк Станіслаў}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Чэхіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Чэхіі па гандболе]] dvzinb92lv60gzd5xjlemzj44hrth2e 5146812 5146811 2026-05-26T08:14:43Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Спасылкі */ 5146812 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} '''Станіслаў Кашпарэк''' ({{lang-cs|Stanislav Kašpárek}}; {{ДН|11|6|1996}}, [[Пршэраў]], [[ Чэхія]]) — чэшскі [[гандбаліст]]. == Біяграфія == {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/stanislav-kashparek Станислав Кашпарек] * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2016-17/player/554134/StanislavKasparek Stanislav Kasparek] {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кашпарэк Станіслаў}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Чэхіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Чэхіі па гандболе]] 12947f5nfqh9qvweimy0gz2dt7r4fiw 5146816 5146812 2026-05-26T08:34:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Станіслаў Кашпарэк]] у [[Станіслаў Кашпарак]]: ненаціскная фіналь у славянскім прозвішчы пасля р 5146812 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} '''Станіслаў Кашпарэк''' ({{lang-cs|Stanislav Kašpárek}}; {{ДН|11|6|1996}}, [[Пршэраў]], [[ Чэхія]]) — чэшскі [[гандбаліст]]. == Біяграфія == {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/stanislav-kashparek Станислав Кашпарек] * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2016-17/player/554134/StanislavKasparek Stanislav Kasparek] {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кашпарэк Станіслаў}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Чэхіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Чэхіі па гандболе]] 12947f5nfqh9qvweimy0gz2dt7r4fiw 5146818 5146816 2026-05-26T08:34:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146818 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} '''Станіслаў Кашпарак''' ({{lang-cs|Stanislav Kašpárek}}; {{ДН|11|6|1996}}, [[Пршэраў]], [[ Чэхія]]) — чэшскі [[гандбаліст]]. == Біяграфія == {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/stanislav-kashparek Станислав Кашпарек] * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2016-17/player/554134/StanislavKasparek Stanislav Kasparek] {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кашпарак Станіслаў}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Чэхіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Чэхіі па гандболе]] 310u2b1rxpfmz4dvocy8pozohjqkitz 5146821 5146818 2026-05-26T08:45:05Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Біяграфія */ 5146821 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} '''Станіслаў Кашпарак''' ({{lang-cs|Stanislav Kašpárek}}; {{ДН|11|6|1996}}, [[Пршэраў]], [[ Чэхія]]) — чэшскі [[гандбаліст]]. == Біяграфія == У дзяцінстве і юнацтве выступаў за «Жаравіцэ» і «Зора Оламаўц», а прафесійную кар’еру пачынаў у «Зубржы». У 19 гадоў з’ехаў у вугорскі «Балатанфюрэд», дзе правёў тры гады і дэбютаваў у Кубку ЕГФ. У 2018 годзе адправіўся ў «Пік» з [[Сегед]]а. Летам 2021 года далучыўся да [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]] «Мяшкоў Брэст». З 2013 года ў сборнай Чэхіі. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/stanislav-kashparek Станислав Кашпарек] * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2016-17/player/554134/StanislavKasparek Stanislav Kasparek] {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кашпарак Станіслаў}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Чэхіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Чэхіі па гандболе]] 46qd7olq42fbbomsawwi59opxqcv55w 0 808551 5146817 2026-05-26T08:34:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Станіслаў Кашпарэк]] у [[Станіслаў Кашпарак]]: ненаціскная фіналь у славянскім прозвішчы пасля р 5146817 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Станіслаў Кашпарак]] qh7mfejevbai65hmwkklckbmva273vi 0 808552 5146861 2026-05-26T10:17:45Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «У сезоне 2018/2019 гандбольны клуб «[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў]]» з горада [[Брэст]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|2018/2019]] ({{Зл}}'''Чэмпіён'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] ...» 5146861 wikitext text/x-wiki У сезоне 2018/2019 гандбольны клуб «[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў]]» з горада [[Брэст]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|2018/2019]] ({{Зл}}'''Чэмпіён'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2019|2019]] ({{Ср}}'''Фіналіст'''). == Склад каманды == * [[Аляксандр Валер’евіч Шкурынскі|Шкурынскі]] * Джукіч * Джорджыч * [[Андрэй Яшчанка|Яшчанка]] * Бачко * [[Арцём Сельвясюк|Сельвясюк]] * [[Арцём Фёдаравіч Кулак|Кулак]] * [[Максім Сяргеевіч Баранаў|Баранаў]] * [[Сяргей Уладзіміравіч Шыловіч|Шыловіч]] * [[Андрэй Сяргеевіч Юрынок|Юрынок]] * Івіч * Абранавіч * [[Павел Горак|Горак]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2017/2018 ГК Мяшкоў Брэст]] * [[Сезон 2019/2020 ГК Мяшкоў Брэст]] == Спасылкі == * [https://handball.by/2019-33/ Мужчины. Кубок Беларуси-2019. БГК и СКА сыграют в финале] [[Катэгорыя:Сезоны БГК імя Мяшкова|2018/2019]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2018/2019|БГК імя Мяшкова]] [[Катэгорыя:2018 год у Брэсце]] [[Катэгорыя:2019 год у Брэсце]] t84uin6pf66tvmsje2hgcp1e5ni3mry 0 808553 5146867 2026-05-26T10:40:27Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «У сезоне 2018/2019 гандбольны клуб «[[ГК Гомель|Гомель]]» з горада [[Гомель]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|2018/2019]] ('''5-е месца'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] Кубак Бе...» 5146867 wikitext text/x-wiki У сезоне 2018/2019 гандбольны клуб «[[ГК Гомель|Гомель]]» з горада [[Гомель]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|2018/2019]] ('''5-е месца'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2019|2019]] ('''4-е месца'''). == Склад каманды == * Кіслюк * Клімавец * [[Анатоль Патароча|Патароча]] * [[Ігар Кажадуб|Кажадуб]] * [[Вадзім Асіпкоў|Асіпкоў]] * [[Эдуард Аляксандравіч Яраш|Яраш]] * Хілько * [[Аляксей Карлоўскі|Карлоўскі]] * Князеў * [[Віктар Скрыпак|Скрыпак]] * [[Дзмітрый Сяргеевіч Смолікаў|Смолікаў]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2017/2018 ГК Гомель]] * [[Сезон 2019/2020 ГК Гомель]] == Спасылкі == * [https://ska-minsk.by/news_item/?ni=4109 Крупно выиграли у «Гомеля»] * [https://handball.by/xxvii-qq-8/ XXVII чемпионат Беларуси. БГК обыграл «Гомель» — 43:28 (19:17)] * [https://handball.by/2019-33/ Мужчины. Кубок Беларуси-2019. БГК и СКА сыграют в финале] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Гомель|2018/2019]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2018/2019|Гомель]] [[Катэгорыя:2018 год у Гомелі]] [[Катэгорыя:2019 год у Гомелі]] lvxu5i6bu5unn0srgcsqvwed3k63yre 0 808554 5146868 2026-05-26T10:43:30Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1350789010|Dimmu Borgir]]» 5146868 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў}} '''Dimmu Borgir''' ({{IPAc-en|ˈ|d|ɪ|m|uː|_|ˈ|b|ɔːr|ɡ|ɪər}}) — нарвежскі [[сімфанічны блэк-метал]]-гурт з [[Есхейм|Есхейма]], створаны ў 1993 годзе. Назва паходзіць ад {{Не перакладзена 3|Дыммуборгір|Дыммуборгіра|4=Dimmuborgir}}, вулканічнага ўтварэння ў Ісландыі, назва якога азначае «цёмныя гарады» або «цёмныя замкі/крэпасці» на [[Ісландская мова|ісландскай]], [[Фарэрская мова|фарэрскай]] і [[Старажытнаскандынаўская мова|старажытнаскандынаўскай мовах]]. За гады свайго існавання гурт шмат разоў мяняў склад; вакаліст Шаграт і гітарыст Сіленоз — адзіныя арыгінальныя ўдзельнікі, якія засталіся ў складзе.<ref name="allmusic.com">Bradley Torreano: [http://www.allmusic.com/artist/dimmu-borgir-p207278 Dimmu Borgir]. AllMusic. Retrieved on 11 June 2011.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.metalstorm.net/bands/band.php?band_id=86|title=Dimmu Borgir|publisher=Metal Storm|access-date=11 October 2016}}</ref> Гурт выпусціў 10 студыйных альбомаў, апошні з іх, ''Grand Serpent Rising'', выйшаў 22 мая 2026 года. == Музычны стыль і ўплывы == Dimmu Borgir лічацца [[Сімфанічны блэк-метал|сімфанічным]] / меладычным блэк-метал-гуртом з [[Прагрэсіўны метал|прагрэсіў-металічнымі]] элементамі.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://loudwire.com/best-progressive-black-metal-bands/|title=11 Best Progressive Black Metal Bands of All Time|author=Blum|first=Jordan BlumJordan|website=Loudwire|date=2025-04-14|access-date=2025-08-10}}</ref> Паводле журналіста [[AllMusic]] Брэдлі Торэана, на старыя рэлізы гурта (з 1994 па 1999 год) моцна паўплывалі [[Darkthrone]], [[Mayhem]], [[Bathory]], Emperor, [[Celtic Frost]], [[Immortal]], [[Venom]] і [[Iron Maiden]]. З гадамі гурт стаў больш прагрэсіўным і [[Аркестр|сімфанічным]]; многія прыхільнікі блэк-металу лічаць другі альбом гурта, ''Stormblåst'', «апошнім сапраўдным унёскам гурта ў блэк-метал».<ref name="musicmight">{{Cite web|url=http://www.musicmight.com/artist/norway/oslo/dimmu+borgir|title=MusicMight :: Artists :: DIMMU BORGIR|archive-url=https://web.archive.org/web/20120128042016/http://www.musicmight.com/artist/norway/oslo/dimmu%2Bborgir|archive-date=28 January 2012|access-date=24 February 2012|url-status=dead}}</ref> ''Enthrone Darkness Triumphant'', трэці альбом Dimmu Borgir, «вылучаўся ў двух важных аспектах: па-першае, адмовай ад роднай мовы на карысць англійскай, а па-другое, рэзкім павелічэннем колькасці сінтэзатараў».<ref name="musicmight" /> Значныя эксперыменты пачаліся з ''альбома Spiritual Black Dimensions'' 1999 года (дзякуючы даданню чыстага вакалу вакаліста Вортэкса і разнастайнасці музычных ідэй ад тагачаснага новага ўдзельніка Мустыса), а таксама з альбома ''Puritanical Euphoric Misanthropia<ref name="ReferenceA">O'Neill, Brian. (20 March 2001) [http://www.allmusic.com/album/puritanical-euphoric-misanthropia-r524537 Puritanical Euphoric Misanthropia – Dimmu Borgir]. AllMusic. Retrieved on 2011-06-11.</ref>'' з-за ўплыву такіх кампазітараў, як [[Антанін Леапольд Дворжак|Антанін Дворжак]], [[Энія]], [[Рыхард Вагнер]] і [[Фрыдэрык Шапэн|Фрэдэрык Шапэн]].<ref>Serba, John. (9 September 2003) [http://www.allmusic.com/album/death-cult-armageddon-r655155 Death Cult Armageddon – Dimmu Borgir]. AllMusic. Retrieved on 2011-06-11.</ref> Паколькі музыка моцна адрознівалася ад старога, больш сырога стылю блэк-металу, Джон «Металіён» Крысціянсен назваў ''Spiritual Black Dimensions'' «выдатным прыкладам меладычнага, празмерна прадзюсаванага сімфанічнага металу. Калі вам падабаецца гэты меладычны стыль, я не магу ўявіць сабе кагосьці, хто б рабіў гэта лепш [...]. Не, я б не назваў гэта блэк-металам. Прачытайце інтэрв'ю з Funeral Mist, каб атрымаць правільнае вызначэнне блэк-металу».<ref name="slayer419">''The Great Rock & Roll Swindle!''. In: Jon Kristiansen: ''Metalion: The Slayer Mag Diaries''. Brooklyn, NY: Bazillion Points Books 2011, p. 419.</ref> == Удзельнікі == === Дзеючыя === * Сіленоз (Свен Атле Коперуд) — рытм-гітара {{Small|(1993–цяпер)}}, вакал {{Small|(1993–1995)}}, бас {{Small|(1993, 2009–цяпер)}} * Шаграт (Стыян Томт Торэсен) — вакал {{Small|(1995–цяпер)}}, ударныя {{Small|(1994–1995)}}, сола-гітара {{Small|(1995–1997)}}, клавішныя, сінтэзатар, бас-гітара {{Small|(1993, 2009–цяпер)}} == Дыскаграфія == * ''For all tid'' (1995) * ''Stormblåst'' (1996) * ''Enthrone Darkness Triumphant'' (1997) * ''Spiritual Black Dimensions'' (1999) * ''Puritanical Euphoric Misanthropia'' (2001) * ''Death Cult Armageddon'' (2003) * ''In Sorte Diaboli'' (2007) * ''Abrahadabra'' (2010) * ''Eonian'' (2018) * ''Grand Serpent Rising'' (2026) == Зноскі == <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> <references /> == Спасылкі == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{Commonscat}} * {{Афіцыйны сайт}} * {{Allmusic new}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Выканаўцы Nuclear Blast]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Блэк-метал-гурты Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Dimmu Borgir]] 73fxabroojukla5401ae075k1fontr4 5146869 5146868 2026-05-26T10:44:56Z DzBar 156353 афармленне 5146869 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 1993—цяпер }} '''Dimmu Borgir''' ({{IPAc-en|ˈ|d|ɪ|m|uː|_|ˈ|b|ɔːr|ɡ|ɪər}}) — нарвежскі [[сімфанічны блэк-метал]]-гурт з [[Есхейм|Есхейма]], створаны ў 1993 годзе. Назва паходзіць ад {{Не перакладзена 3|Дыммуборгір|Дыммуборгіра|4=Dimmuborgir}}, вулканічнага ўтварэння ў Ісландыі, назва якога азначае «цёмныя гарады» або «цёмныя замкі/крэпасці» на [[Ісландская мова|ісландскай]], [[Фарэрская мова|фарэрскай]] і [[Старажытнаскандынаўская мова|старажытнаскандынаўскай мовах]]. За гады свайго існавання гурт шмат разоў мяняў склад; вакаліст Шаграт і гітарыст Сіленоз — адзіныя арыгінальныя ўдзельнікі, якія засталіся ў складзе.<ref name="allmusic.com">Bradley Torreano: [http://www.allmusic.com/artist/dimmu-borgir-p207278 Dimmu Borgir]. AllMusic. Retrieved on 11 June 2011.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.metalstorm.net/bands/band.php?band_id=86|title=Dimmu Borgir|publisher=Metal Storm|access-date=11 October 2016}}</ref> Гурт выпусціў 10 студыйных альбомаў, апошні з іх, ''Grand Serpent Rising'', выйшаў 22 мая 2026 года. == Музычны стыль і ўплывы == Dimmu Borgir лічацца [[Сімфанічны блэк-метал|сімфанічным]] / меладычным блэк-метал-гуртом з [[Прагрэсіўны метал|прагрэсіў-металічнымі]] элементамі.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://loudwire.com/best-progressive-black-metal-bands/|title=11 Best Progressive Black Metal Bands of All Time|author=Blum|first=Jordan BlumJordan|website=Loudwire|date=2025-04-14|access-date=2025-08-10}}</ref> Паводле журналіста [[AllMusic]] Брэдлі Торэана, на старыя рэлізы гурта (з 1994 па 1999 год) моцна паўплывалі [[Darkthrone]], [[Mayhem]], [[Bathory]], Emperor, [[Celtic Frost]], [[Immortal]], [[Venom]] і [[Iron Maiden]]. З гадамі гурт стаў больш прагрэсіўным і [[Аркестр|сімфанічным]]; многія прыхільнікі блэк-металу лічаць другі альбом гурта, ''Stormblåst'', «апошнім сапраўдным унёскам гурта ў блэк-метал».<ref name="musicmight">{{Cite web|url=http://www.musicmight.com/artist/norway/oslo/dimmu+borgir|title=MusicMight :: Artists :: DIMMU BORGIR|archive-url=https://web.archive.org/web/20120128042016/http://www.musicmight.com/artist/norway/oslo/dimmu%2Bborgir|archive-date=28 January 2012|access-date=24 February 2012|url-status=dead}}</ref> ''Enthrone Darkness Triumphant'', трэці альбом Dimmu Borgir, «вылучаўся ў двух важных аспектах: па-першае, адмовай ад роднай мовы на карысць англійскай, а па-другое, рэзкім павелічэннем колькасці сінтэзатараў».<ref name="musicmight" /> Значныя эксперыменты пачаліся з ''альбома Spiritual Black Dimensions'' 1999 года (дзякуючы даданню чыстага вакалу вакаліста Вортэкса і разнастайнасці музычных ідэй ад тагачаснага новага ўдзельніка Мустыса), а таксама з альбома ''Puritanical Euphoric Misanthropia<ref name="ReferenceA">O'Neill, Brian. (20 March 2001) [http://www.allmusic.com/album/puritanical-euphoric-misanthropia-r524537 Puritanical Euphoric Misanthropia – Dimmu Borgir]. AllMusic. Retrieved on 2011-06-11.</ref>'' з-за ўплыву такіх кампазітараў, як [[Антанін Леапольд Дворжак|Антанін Дворжак]], [[Энія]], [[Рыхард Вагнер]] і [[Фрыдэрык Шапэн|Фрэдэрык Шапэн]].<ref>Serba, John. (9 September 2003) [http://www.allmusic.com/album/death-cult-armageddon-r655155 Death Cult Armageddon – Dimmu Borgir]. AllMusic. Retrieved on 2011-06-11.</ref> Паколькі музыка моцна адрознівалася ад старога, больш сырога стылю блэк-металу, Джон «Металіён» Крысціянсен назваў ''Spiritual Black Dimensions'' «выдатным прыкладам меладычнага, празмерна прадзюсаванага сімфанічнага металу. Калі вам падабаецца гэты меладычны стыль, я не магу ўявіць сабе кагосьці, хто б рабіў гэта лепш [...]. Не, я б не назваў гэта блэк-металам. Прачытайце інтэрв'ю з Funeral Mist, каб атрымаць правільнае вызначэнне блэк-металу».<ref name="slayer419">''The Great Rock & Roll Swindle!''. In: Jon Kristiansen: ''Metalion: The Slayer Mag Diaries''. Brooklyn, NY: Bazillion Points Books 2011, p. 419.</ref> == Удзельнікі == === Дзеючыя === * Сіленоз (Свен Атле Коперуд) — рытм-гітара {{Small|(1993–цяпер)}}, вакал {{Small|(1993–1995)}}, бас {{Small|(1993, 2009–цяпер)}} * Шаграт (Стыян Томт Торэсен) — вакал {{Small|(1995–цяпер)}}, ударныя {{Small|(1994–1995)}}, сола-гітара {{Small|(1995–1997)}}, клавішныя, сінтэзатар, бас-гітара {{Small|(1993, 2009–цяпер)}} == Дыскаграфія == * ''For all tid'' (1995) * ''Stormblåst'' (1996) * ''Enthrone Darkness Triumphant'' (1997) * ''Spiritual Black Dimensions'' (1999) * ''Puritanical Euphoric Misanthropia'' (2001) * ''Death Cult Armageddon'' (2003) * ''In Sorte Diaboli'' (2007) * ''Abrahadabra'' (2010) * ''Eonian'' (2018) * ''Grand Serpent Rising'' (2026) == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Commonscat}} * {{Афіцыйны сайт|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=а}} * {{Allmusic new}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Выканаўцы Nuclear Blast]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Блэк-метал-гурты Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Dimmu Borgir]] p43pobzkgr3sbiu036f859ommyy80j1 14 808555 5146884 2026-05-26T11:09:52Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Фідый]] [[Катэгорыя:Скульптуры Старажытнай Грэцыі|Фідый]] [[Катэгорыя:Скульптуры паводле скульптараў|Фідый]]» 5146884 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Фідый]] [[Катэгорыя:Скульптуры Старажытнай Грэцыі|Фідый]] [[Катэгорыя:Скульптуры паводле скульптараў|Фідый]] 3jx8784iqaqy0a2nxbk1j6rvi55o3xz 14 808556 5146888 2026-05-26T11:12:35Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Катэгорыі скульптараў]] [[Катэгорыя:Катэгорыі архітэктараў]]» 5146888 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Катэгорыі скульптараў]] [[Катэгорыя:Катэгорыі архітэктараў]] l1iyug81rl578x3npl4r9a2jcxs7eg4 0 808557 5146890 2026-05-26T11:26:18Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «У сезоне 2018/2019 гандбольны клуб «[[ГК Машэка Магілёў|Машэка]]» з горада [[Магілёў]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|2018/2019]] ('''4-е месца'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [...» 5146890 wikitext text/x-wiki У сезоне 2018/2019 гандбольны клуб «[[ГК Машэка Магілёў|Машэка]]» з горада [[Магілёў]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|2018/2019]] ('''4-е месца'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2019|2019]] ({{Бр}}'''3-е месца'''). == Склад каманды == * Гайса * Дуда * [[Уладзіслаў Міхайлавіч Барылаў|Барылаў]] * [[Антон Цыганкоў|Цыганкоў]] * [[Максім Яўгенавіч Драздоў|Драздоў]] * Царык * [[Сяргей Мікалаевіч Міхальчук|Міхальчук]] * [[Максім Паўлавіч Сончык|Сончык]] * Парфеевец * [[Вадзім Котаў|Котаў]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2017/2018 ГК Машэка Магілёў]] * [[Сезон 2019/2020 ГК Машэка Магілёў]] == Спасылкі == * [https://handball.by/2019-33/ Мужчины. Кубок Беларуси-2019. БГК и СКА сыграют в финале] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Машэка Магілёў|2018/2019]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2018/2019|ГК Машэка Магілёў]] [[Катэгорыя:2018 год у Магілёве]] [[Катэгорыя:2019 год у Магілёве]] e05ln9kawsbsdkun9n2kz97z5uad6xm 0 808558 5146898 2026-05-26T11:36:28Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «У сезоне 2018/2019 гандбольны клуб «[[ГК СКА Мінск|СКА]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|2018/2019]] ({{Ср}}'''Срэбраны прызёр '''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]...» 5146898 wikitext text/x-wiki У сезоне 2018/2019 гандбольны клуб «[[ГК СКА Мінск|СКА]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|2018/2019]] ({{Ср}}'''Срэбраны прызёр '''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2019|2019]] ({{Зл}}'''Уладальнік'''). == Склад каманды == * [[Мікіта Юр’евіч Вайлупаў|Вайлупаў]] * [[Богдан Чаркашчэнка|Чаркашчэнка]] * [[Уладзіслаў Станіслававіч Крывенка|Крывенка]] * [[Юліян Аляксеевіч Гірык|Гірык]] * [[Дзмітрый Хмялькоў|Хмялькоў]] * [[Артур Віктаравіч Рудзь|Рудзь]] * [[Мікалай Яўгенавіч Алёхін|Алёхін]] * [[Дзмітрый Алегавіч Нікуленкаў|Нікуленкаў]] * [[Дзмітрый Юр’евіч Камышык|Камышык]] * Ушал * [[Іван Валянцінавіч Броўка|Броўка]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2017/2018 ГК СКА Мінск]] * [[Сезон 2019/2020 ГК СКА Мінск]] == Спасылкі == * [https://handball.by/2019-33/ Мужчины. Кубок Беларуси-2019. БГК и СКА сыграют в финале] [[Катэгорыя:Сезоны ГК СКА Мінск|2018/2019]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2018/2019|ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:2018 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2019 год у Мінску]] q3yky6q61ewnj4u7jeyefy7ib7mm5op 5146899 5146898 2026-05-26T11:36:47Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды */ 5146899 wikitext text/x-wiki У сезоне 2018/2019 гандбольны клуб «[[ГК СКА Мінск|СКА]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|2018/2019]] ({{Ср}}'''Срэбраны прызёр '''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2019|2019]] ({{Зл}}'''Уладальнік'''). == Склад каманды == * [[Мікіта Юр’евіч Вайлупаў|Вайлупаў]] * [[Богдан Чаркашчэнка|Чаркашчэнка]] * [[Уладзіслаў Станіслававіч Крывенка|Крывенка]] * [[Юліян Аляксеевіч Гірык|Гірык]] * [[Дзмітрый Хмялькоў|Хмялькоў]] * [[Артур Віктаравіч Рудзь|Рудзь]] * [[Мікалай Яўгенавіч Алёхін|Алёхін]] * [[Дзмітрый Алегавіч Нікуленкаў|Нікуленкаў]] * [[Дзмітрый Юр’евіч Камышык|Камышык]] * [[Аляксей Станіслававіч Ушал|Ушал]] * [[Іван Валянцінавіч Броўка|Броўка]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2017/2018 ГК СКА Мінск]] * [[Сезон 2019/2020 ГК СКА Мінск]] == Спасылкі == * [https://handball.by/2019-33/ Мужчины. Кубок Беларуси-2019. БГК и СКА сыграют в финале] [[Катэгорыя:Сезоны ГК СКА Мінск|2018/2019]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2018/2019|ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:2018 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2019 год у Мінску]] r29ly1eopw1m2byygzjpt5j4d0qjjy6